<!DOCTYPE ETS PUBLIC "-//UMDLPS//DTD EEBOPROOF 2.0//EN">
<ETS>
<TEMPHEAD>
<REVDESCR>
<CHANGE>
<DATE>2011-09-21</DATE>
<RESPSTMT>
<NAME>Jayne Henley</NAME>
<RESP>MURP</RESP>
</RESPSTMT>
<ITEM>*Added TYPEs to DIVs in order to validate.
*Proofed title page(s).
*Checked ^s.
*Reviewed structure.
*Checked division-marking material at heads and feet of divisions (HEADS, etc.).
*Checked for signatures.
*Checked placement and completeness of PBs.
*Checked for damage GAPs, #s, --s.
*Corrected $.
*Converted __ $s to <GAP DESC="illegible" EXTENT="">.
*Checked spacing of foreign GAPs.
*Checked for EPIGRAPHs and ARGUMENTs.
*Checked for startqs, endqs, oe, ae, q;s, and Qs.
*Checked proofsheets and made corrections found there.
*Checked for CLOSERs, TRAILERs, and BYLINEs.
*Siecio am mac yn lle mae.
*Siecio am cu yn lle eu, a ci yn lle ei.
*Siecio TEXT LANG="wel" DONE.</ITEM>
</CHANGE>
</REVDESCR>
</TEMPHEAD>
<EEBO>
<IDG S="fulc" R="AB" ID="B10298">
<STC T="S">21076</STC>
<BIBNO T="umi">99891221</BIBNO>
<VID>203936</VID>
</IDG>
<TEXT LANG="wel">
<FRONT>
<DIV1 TYPE="title page">
<PB REF="1" MS="y">
<PB REF="2" MS="y">
<PB REF="3" MS="y">
<PB REF="4" MS="y">
<PB REF="5" MS="y">
<PB REF="6" MS="y">
<PB REF="7" MS="y">
<PB REF="8" MS="y">
<PB REF="8" MS="y">
<P><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">OSPARTH BYRR AR Y rhann gyntaf i ramadeg cymraeg &ldotb;e cair &ldotb;a&udotb;er o bynciau an|hepcor i vn a ch&udotb;en|nychai na doedyd y gymraeg yn &ddotb;ilediaith, nai &s;crifennu'n ia&udotb;n.</P>
<P><FIGURE>
<Q>A orchfygo yma, a goronir fry.</Q>
</FIGURE></P>
<P><HI>1567.</HI> Primo Martij.</P>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="table of contents">
<PB REF="9">
<LIST>
<ITEM>Beth y&udotb; gramadeg, a phe&s;&s;a&udotb;l rhann ar|benig &s;y&ddotb; idi. Cap. <HI>1.</HI> dol. <HI>8</HI></ITEM>
<ITEM>Iaun&s;crif. aphe&s;&s;aul punc &s;y&ddotb; o i'&s;triau yn i chylch. a phump peth pyrthyna&s;&s;ol i ly thyren oi draethu. Cap. <HI>2.</HI> dol. <HI>13</HI></ITEM>
<ITEM>Lun hen&udotb;au a nifer y &ldotb;ythrenn|au. Cap. <HI>3.</HI> dol. <HI>16</HI></ITEM>
<ITEM>G&udotb;ahaniad rh&udotb;ng y &ldotb;ythre~nau. Cap. <HI>4.</HI> dol. <HI>22</HI></ITEM>
<ITEM>Do&s;parth ar y dyphdongiaid a'r cy&s;&s;einiaid. Cap. <HI>5.</HI> dol. <HI>24</HI></ITEM>
<ITEM>Si&ldotb;afiaeth. &s;. y phor&ddotb; &s;y&ddotb; i &udotb;neuthur &s;ilaf au o gy&s;&s;&udotb;&ldotb;t y &ldotb;ythrennau. Cap. <HI>6.</HI> dol. <HI>52</HI></ITEM>
<ITEM>Vyth ar&udotb;y&ddotb; guahaniaetb y'ma&ddotb;ro&ddotb;. Cap. <HI>7.</HI> dol. <HI>65</HI></ITEM>
<ITEM>Phugrau iaun&s;crifennydi&aelig;th, a de&s;crei|fiad pob vn o honynt. Cap. <HI>8.</HI> dol. <HI>69</HI></ITEM>
<ITEM>Cy&s;si&ldotb;afiaeth. &s;. mo&ddotb; i &udotb;neuthur geiriau o'r &s;i&ldotb;afau. Cap. <HI>9.</HI> dol. <HI>72</HI></ITEM>
</LIST>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="preface">
<PB REF="9">
<HEAD><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">R IAITH GYMRAEG yn erchi gan &ddotb;u&udotb;, l&udotb;i&ddotb;iant, a hyfryd gynny&ddotb; me&udotb;n gras, anrhyde&ddotb;, a gogonia~t i&udotb; hanrhyde&ddotb;u&s;&s;af bennadur, ai diba&ldotb; no&ddotb;ed Viliam Harbart Iar&ldotb; o Benfro, ag Argl&udotb;y&ddotb; o Gaer &ddotb;y&ddotb;.</HEAD>
<P>_VRth fyng&udotb;eled fyhun, er y&s;|&ldotb;auer o flynya&ddotb;oe&ddotb;, heb bris gan neb arnaf tr&udotb;y dir cy|mru, na ch&udotb;aith &ddotb;im genn|yf me&udotb;n &s;crifen a phr&udotb;yth yn&ddotb;o i hyphor&ddotb;i me&udotb;n dy&s;g, a da&udotb;n fyn+gharedigion bobl: mi a &ddotb;ybiais (f'an|rhyde&ddotb;faur Bennaeth) mae da oe&ddotb; ymy, fyned tr&udotb;y &udotb;ledy&ddotb; Europa i edry|ch ymy&s;c ieithoe&ddotb; erai&ldotb; a gaid yru~ cyn &ddotb;iy&s;tyred i chyfl&udotb;r a mi, ag mor &ddotb;iles
<PB REF="10"> i'r bobl sy'n i doedy&ddotb;. ond &udotb;edi ymy ger+&ddotb;ed o frai&ddotb; benn yr hy&s;pae~ tr&udotb;y phra|inc, Phlandria, ag Alemania, a'r Ei|dal hyd yn eithaf Calabria tan ymo|fyn ymhob &ldotb;e am gyfl&udotb;r, brai~t, a helynt yr ieithoe&ddotb; &s;y&ddotb; tu dra&udotb; i hynny, ni fe|drais&iacute; &udotb;eled, na ch&udotb;aith glo&udotb;ed o&ddotb;i&udotb;r|th yr&udotb;n; na bai yn cael g&udotb;neuthur yn fa&udotb;r o honi ymy&s;c paub, &s;y&ddotb; o naturi|&aelig;th yn i doe&ddotb;y&ddotb;. Ag &udotb;rth fod pob vn o honynt yn cael i'mgele&ddotb;, ai pherchi ge~ i phohl, hithau drachefn i &udotb;neuthur ia&udotb;n, am y caredigr&udotb;yd a gafo&ddotb; sy'n traethu i&udotb; phobl bob peth, a fo g&udotb;i&udotb; i &udotb;ybod; hyfryd i glo&udotb;ed, a gogone&ddotb;us i &udotb;neuthur. Canys nyd oes nag y&s;tori i &ddotb;y&s;cu henafi&aelig;th, na chylfy&ddotb;yd o enu, a &ldotb;es, na g&udotb;ybodaeth o &ddotb;im, a dalai i &ddotb;y&s;gu nas darfu i'r hy&s;paniaith, phrangeg, a'r eidaliaith i tanu, ai hau ymy&s;c g&udotb;|yr
<PB REF="10"> i g&udotb;lad, i dalu am i mag&udotb;ri&aelig;th ai'|mgeled. Pan &udotb;elais innau hynny, e fu ryfe&ddotb; ia&udotb;n ge~nyf, fod y cymru mor&ddotb;i|&ddotb;arbod amdanaf; a minnau mor &ddotb;i|fu&ddotb; i&ddotb;ynh&udotb;ytha&udotb;. yn an&udotb;edig &udotb;rth &udotb;e|led fod fynghymnru i, o athrylith a &s;y|n&udotb;yr yn abl i'mgy&s;tadlu a'r rhai gor|au yn imy&s;c nh&udotb;y, a minnau mor &ldotb;a|&udotb;n&ldotb;ythr im &s;crif'enu, cyn gyfoethocced o eiriau, cyn hyned fynechreuad a'r falchaf o'r ieithoc&ddotb; a he~uais. Ynol hir ymgynghori, a dyfal fyfyrio e farn&udotb;yd nad oe&ddotb; fo&ddotb; i mi godi fynghefn i fynu i &udotb;neuthur &ldotb;es i'r g&udotb;yr imtrefno&ddotb; du&udotb; i&ddotb;ynt, nes cael onof yn gan&ldotb;a&udotb; ag yn no&ddotb;ed ym, &udotb;r, ai e&udotb;y&ldotb;ys yn damuno da ymy. ag ai b&udotb;y&ldotb; yn ab&ldotb; i &udotb;eled y phor&ddotb; a fy&ddotb;ai im dyrchafu, a hefyd, o rym yn ga&ldotb;u d&udotb;yn i benn y peth a &ddotb;amunai, ag a farnai yn &ddotb;a ar fy &ldotb;es. fe&ldotb;y &udotb;rth f&udotb;r&udotb;
<PB REF="11"> fy &ldotb;yfrau, ag edrych ple ca&udotb;n y fath gan&ldotb;a&udotb;, a gynghor&udotb;yd ymmy i chei&s;sio mi a &udotb;elaf fod yn ych argl&udotb;diaeth ch&udotb;i, bob vn o'r tri ph&udotb;nc, &s;y&ddotb; anghenraid i mi &udotb;rthyn. Canys e &udotb;yr ho&ldotb; gymru, a &ldotb;oegr faint ych &s;erch i'r fruttaniaith, pryd na &ddotb;oedech &udotb;rth gymro, ond cym+raeg, ie, ymy&s;g penaduriaid y deyrnas: mal y clo&udotb;ais fagod o &udotb;yr yn doedyd, tan fa&udotb;r &ddotb;iolch i du&udotb; &udotb;eled i penna|eth me&udotb;n gra&ddotb;, a &ldotb;e cyn vched, yn dan+gos dirf a&udotb;r &s;erch oi &udotb;lad naturiol, ar i'm&ddotb;ygiad ai'madro&ddotb;. A bid diau ge~|nych (f'argl&udotb;y&ddotb; vr&ddotb;a&s;&s;ol) fod callon pob g&udotb;ir Gymro yn crychnneittio yn i gorph o &udotb;ir la&udotb;eny&ddotb;, pan glo&udotb;o &udotb;r o'ch anrhyde&ddotb; ch&udotb;i, yn doe dyd i iaith: ca~ys nid oes dim i enni&ldotb; calonnau adeiliaid yn gy&s;tal, ag ymgle&ddotb;&udotb; i hiaith, a &s;iar ad &udotb;rthyn bob vn yn i iaith nat&udotb;riol. Hyn
<PB REF="11"> ny a &udotb;naeth fod Mithridates mor, en|&udotb;og, g&udotb;r oe&ddotb;, a d&udotb;y deyrnas arhugain tano, ag yntau yn medru ym&ddotb;i&ddotb;an a pha&udotb;b yn i dafod ihun. hynny a &udotb;naeth i Garolus y bumed, fod cimaint i a&ldotb;u, am nad oe&ddotb; raid i&ddotb;o &udotb;rth vn ieitby&ddotb;, i'm&ddotb;i&ddotb;a~ ai hol adeiliaid er i bod o am|rafael genedloe&ddotb;, hynn a &udotb;naeth ich anrhyde&ddotb; ch&udotb;ithau, fod cimaint i ga|riad ynghymru, am ych bod mor garia+dus ir gymraeg, agyn i medru mor hy+fedr. Tu ag at am b&udotb;y&ldotb;, i &ddotb;yfei&s;io phy|rd, i'm go&s;&s;od i rhagof, a grym i &udotb;neu|thur y peth a &udotb;elech yn &ddotb;a, mae pa&udotb;b yn g&udotb;ybod nad oes moi diphig ynoch, gan fod yn eglur, nid o fe&udotb;n &ldotb;oegr yn &udotb;nig, eithr ymhob mann y mae &s;on am+dani, nad oes dim a phruyth yn&ddotb;o yn perthynu at &s;tad y deyrnas me&udotb;n he|&ddotb;&udotb;ch, a rhyfel, ond a luni&udotb;yd tr&udotb;y'ch
<PB REF="12"> cyngor, ag a &udotb;naethb&udotb;yd tr&udotb;ych grym a'ch cymorth, a'ch anorph&udotb;ys lafur.</P>
<P>Am hynny mae gennyf obaith yro&udotb;ron y by&ddotb;uch ymy yn argl&udotb;yd da, i'mdiphin rhag argo&udotb;e&ddotb;, a dr&udotb;g, ag im helpu &udotb;r|th gei&s;sio ymo&s;&s;od a&ldotb;a~ i &ddotb;angos f'&udotb;yneb ymy&s;c yrieithoe&ddotb; erai&ldotb; nid ydynt &udotb;e&ldotb; i braint no minnau: ond cael o honynt imgele&ddotb;, ai mo&udotb;rhau gan bennaduri|aid, a bone&ddotb;igion i g&udotb;lad. ag &udotb;rthynny gadel la&udotb;er arnafi, a fum cyd heb nag ymgele&ddotb;, na mo&udotb;rhaad. Etto pe caun yna&udotb;r &ddotb;echrau'mdr&udotb;&s;sio tan ych aden ch&udotb;i, a g&udotb;eled o ba&udotb;b fod &udotb;yneb yn pe~|naeth tu ag attaf, e fy&ddotb;ai bob cymro bar+od im &s;tudio, im cyfoethogi ag i'm g&udotb;ne+uthur yn hyl&udotb;ybr, ag yn berphaith. Yrh|&udotb;nn beth os cenhiada ych daioni ch&udotb;i ymy, mi a obeithiaf, cyn nemaur o en|nyd y g&udotb;elir o'mg&udotb;aithi ymy&s;g y cym|ru
<PB REF="12"> la&udotb;er p&udotb;nc o &ddotb;y&s;g, a g&udotb;ybodaeth nie&ldotb;ais moi &ddotb;angos i&ddotb;ynt hyd yn hynn. Canys &udotb;rth y cydnabod a gefais ag iei|thoe&ddotb; er ai&ldotb;, yn h&udotb;yr yro&udotb;ron mi a'&ldotb;af pan fynn&udotb;yf gael genthynt bob peth a berthyn at gampau, a chynnedfau g&udotb;yr rhin&udotb;e&ddotb;ol, gynghordiole&ddotb; gam|radeg, flodeuau retorigy&ddotb;i&aelig;th, y&s;tri&udotb; dialectigy&ddotb;i&aelig;th, co&udotb;reinrh&udotb;yd me&ddotb;y|gon, p&udotb;y&ldotb;e&ddotb; dina&s;&s;&udotb;yr, g&udotb;ybodaeth phi|lo&s;ophy&ddotb;ion, gorche&s;tion mil&udotb;yr, d&udotb;|&udotb;ioldeb theology&ddotb;i&aelig;th i &ddotb;y&s;cu, helpu, didanu a pherphei&ddotb;io g&udotb;yr fyng&udotb;lad ymhob peth a fo golud i&ddotb;ynt, hyglod yngol&udotb;g y byd, a chymr ad&udotb;y gar bron du&udotb;. Yn hynn o orch&udotb;yl, os ych anrhy|de&ddotb; ch&udotb;i a fy&ddotb; a&udotb;dur, no&ddotb;ed a chyn|horth&udotb;y ymy, ch&udotb;i a ge&udotb;ch yn &ddotb;iogel glod tra barha iaith y bruttaniaid, a g&udotb;a&s;anaeth &udotb;fy&ddotb;, did&udotb;y&ldotb; ge~thynt i ch&udotb;i
<PB REF="13"> a'ch etife&ddotb;ion yn y byd yma, a thal didranc gan du&udotb; yn y byd &s;y'n do&udotb;ad. Yrh&udotb;n a danfonoiuch r&udotb;y&ddotb;deb, a chyn+nyrch ymhob la&udotb;eny&ddotb; a daioni &udotb;rth fo&ddotb; ach caro.</P>
<CLOSER><SIGNED>Ych phy&ddotb;lonaf la&udotb; for&udotb;yn yr iaith gymraeg.</SIGNED></CLOSER>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="to the reader">
<PB REF="13">
<HEAD>IAITH GAMBR YN annerch yr hygar &ddotb;ar&ldotb;ey&ddotb;.</HEAD>
<P>ARi&s;toteles, g&udotb;r o ragoriaeth me&udotb;n dy&s;c, a g&udotb;ybodaeth, a do&udotb;ad am bob celfy&ddotb;yd, mae bychan, ag anrhefnus fy&ddotb; i dechreuad; ag yna bob ychydig tyfy ag ymdacclu a &udotb;na, nid ar vn&udotb;a ith ond o am&s;er i am&s;er tr&udotb;y fod erai&ldotb;, yn g&udotb;eled, ag yn b&udotb;r&udotb; at y dechreuad, ry&udotb; beth nis canfu na'r cyntaf, na'r ail, Er bod y dechrau fynychaf yn &ldotb;ai no'r &ddotb;arn a roe&s;&s;&udotb;yd &udotb;rtho: etto mae'n galettach, ag yn f&udotb;y clod, &ddotb;ychmygu ychydig o ne&udotb;y&ddotb;, nog y&udotb; trefnu hyny, ai ch&udotb;anegu yn helaeth&udotb;ych. Am hyn|ny na fid diy&s;tr, na diflas gennyt, fyn|g&udotb;eled i yn ym&ddotb;angos mor &ddotb;i&s;as, ag mor a~hyl&udotb;ybr, canys ho~n yu'r a&udotb;r gyn|taf yr amcan&udotb;yd fyn&udotb;yn i l&udotb;yhr celfy|&ddotb;yd.
<PB REF="14"> Yr y&ddotb;oe&ddotb; y beir&ddotb; rhyd cymru yn cei&s;sio fynghad&udotb; rhag co&ldotb;i ne gymy&s;cu a'r &s;aefnaeg. Ond nid oe&ddotb; genthynt phor&ddotb; yn y byd, nag i &ddotb;angos yn fyrr, ag yn hyphord yr odido&udotb;gr&udotb;y&ddotb; &s;y&ddotb; ynof rhagor nog me&udotb;n la&udotb;er o ieithoed, na ch&udotb;aith i fanegirhe&s;&s;om am fagod o &ddotb;irgelion a gaid i g&udotb;eled, ond ch&udotb;ilio yn fan&udotb;l amdanynt, mal y mae gra|madegr&udotb;yr da yn g&udotb;neuth&udotb;r, paub in i iaith ihun. O her&udotb;y&ddotb; hynn, gan nad &udotb;yf ond dechrau etto, rhaid iti (&ddotb;ar&ldotb;e|y&ddotb; ho&udotb;&ddotb;gar) pan &udotb;elych, ar hynn o gais &ddotb;im a a&ldotb;e&s;sid i &ddotb;oedyd, &udotb;edi adel a&ldotb;an, ne ry&udotb; beth &udotb;edi gyfleu a&ldotb;an oi &ddotb;yledus le, ne &ddotb;iphig me&udotb;n rhy&udotb; phor&ddotb; ara&ldotb;, beidio a g&udotb;rad&udotb;y&ddotb;o'r neb, o e&udotb;y&ldotb;ys da ymy a'mcano&ddotb; fyn&udotb;yn i fraint celfy|&ddotb;yd. Eithr os perphei&ddotb;id di y peth a &ddotb;e+chre&udotb;a&udotb;&ddotb; ef, heb &ddotb;oedyd i&ddotb;o mor abfe~,
<PB REF="14"> nes d&udotb;yn hynny i benn, mae ytty fa&udotb;r &ddotb;iolch gennyf&iacute;, a chantho ynta&udotb;. canys nid ydy&udotb; ef yn tybied fod hynn yn agos ir perphei&ddotb;r&udotb;y&ddotb; y g&udotb;e&ddotb;ai i&ddotb;o fod, eithr i geis&s;sio denu rhai ai medrai yn &udotb;el ef a &udotb;naeth orau ga&ldotb;o&ddotb;, yn y drapherth ar blinder y mae yn&ddotb;o heb gael ennyd im tacluf&iacute; mal y damunai. a heb gyn|figen &udotb;rth neb a &udotb;nelo yn &udotb;e&ldotb; nog ef, ond diolch yn gynt i&ddotb;o, am d&udotb;yn i ben y peth a &udotb;naethai ef ihun pes ga&ldotb;a&s;|&s;ai. Naryfe&ddotb;a ch&udotb;aith &udotb;eled cima|int o fia&udotb; &udotb;rth brintio. canys yr ydoe&ddotb; y dynion oe&ddotb; yn g&udotb;eithio, heb fod nag yn gyfar&udotb;y&ddotb; yn yr iaith, nag yn &ddotb;i&s;ceulus ar i gorch&udotb;yl, nag yn rho&udotb;iog oi trin, ag i g&udotb;eirio'r pethau a fethai genth|hynt. heb la&udotb; hynn yr oe&ddotb; annynt ei&s;sie &ldotb;ythrennau, ag amry&udotb; nodau, afua&s;|&s;ai raid &udotb;rthynt i brintio yn gyfla&udotb;n
<PB REF="15"> bob p&udotb;nc a berthynai attaf. rhaid ymy &ddotb;amuno ar bob cymro bonhe&ddotb;ig, a rho|&udotb;iog, na bo m&udotb;y annaturiol i mi, nog y&udotb; pobl erai&ldotb; i iaith i mammau. E fy&ddotb; &udotb;eithiau 'n do&s;tur fynghalon &udotb;rth ve|led &ldotb;auer a an&udotb;yd ag a fag&udotb;yd im doe+dyd, yn &ddotb;iy&s;tr genthynt amdanaf, tan gei&s;sio ym&udotb;rthod a mi, ag ymgy&s;tl&udotb;ng ag e&s;troniaith cyn adnabod &ddotb;im honi. Canys ch&udotb;i a ge&udotb;ch rai yn gyttrym ag y g&udotb;elant afon Hafren, ne glochdai, ym&udotb;ithig, a chlo&udotb;ed &s;ais yn doedyd &udotb;nuaith good moro&udotb;, a dechreuant o&ldotb;ung i cymraeg tros gof, ai doedyd yn fa&udotb;r i &ldotb;ediaith. i cymraeg a fy&ddotb; &s;ae&s;ni+gai&ddotb;, ai &s;ae&s;neg (du&udotb; a &udotb;yr) yn rhy gy|mreigai&ddotb;. A hyn &s;y'n dyfod nai&ldotb; ai &udotb;ir pholder, yntau o goeg falchder a gor&udotb;|agr&udotb;y&ddotb;. Canys ni &udotb;elir fyth yn &ddotb;yn cy|ueithas, rhin&udotb;e&ddotb;ol mo'r neb a &udotb;ado
<PB REF="15"> nai dad, nai fam, nai &udotb;la&ddotb;, nai iaith. Eithr mi a obeithia o hynn a&ldotb;an tr&udotb;y nerth du&udotb;, athrylith, di&udotb;dr&udotb;y&ddotb; a g&udotb;i&udotb; fyfyrdod fynghymru cariadus, y by&ddotb; genthyn nh&udotb;y f&udotb;y o &s;erch i mi, a chan innau f&udotb;y o &ddotb;i&ddotb;an&udotb;ch a golud idynt h&udotb;ythau: oblygyd hynn y&ddotb;&udotb;yf yn adol&udotb;g i bob naturiol gymro dalu dyledus ga|riad i'r iaith gymraeg: fal na a&ldotb;o neb &ddotb;oedyd am yr vn o honynt mae pech|od oe&ddotb; fyth i magu ar laeth bronnau cymraes, am na &ddotb;amunent &udotb;e&ldotb; ir gym raeg.</P>
<CLOSER><SIGNED>By&ddotb; &udotb;ych.</SIGNED></CLOSER>
</DIV1>
</FRONT>
<BODY>
<DIV1 TYPE="text">
<PB REF="16">
<PB N="1" REF="16">
<HEAD>Y PRYLOG NE'R RHA|g&ddotb;oediad yn cynn&udotb;ys yr achos a fu i &s;on am y gymraeg ag i'mry&s;|&s;ymu ynghylch y gra|madeg.</HEAD>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Mae yn e&s;m&udotb;ythach arnom o be|th, ag yn &ldotb;ai'r boethfa, er pan &ddotb;oethom ir &udotb;in&ldotb;an hon, nog ydoe&ddotb; tra fuom yn ty gartref. Canys yno'r oe&ddotb; g&udotb;res ano|&s;parthus i'n poeni, a my&ldotb;ni (o ei&s;iau a&udotb;yr a g&udotb;ynt) &ddotb;ygon i fygu dynnion: Ond yma, mae cangau a daily g&udotb;i|n&udotb;y&ddotb; i'n cad&udotb; rhag pelydr yr haul, a'r g&udotb;ynt ar af ai&ddotb; o'r gogle&ddotb; yn oeri, ag yn dify&ldotb;u y rhodfa a'r ei&s;te&ddotb;fa hon, fal na bo cyn flined arnom ganol dy&ddotb;, ag a fu y dy&ddotb;iau aeth heibio. </P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Er|bod yn deg y fangre &ldotb;e'r ydym, ag yn hyfryd g&udotb;eled y dail g&udotb;r&ddotb;lei&s;ion yn gy+&s;cod
<PB N="2" REF="17"> rhag y tes, ag yn &ddotb;igrif clo&udotb;ed yr a&udotb;el hon o'r gogleu&udotb;ynt yn ch&udotb;ythu ta~ frig y g&udotb;in&udotb;y&ddotb; i'n &ldotb;a&udotb;enych&udotb; yn y g&udotb;|res anrhysymol h&udotb;n, &s;y&ddotb; dr&udotb;m &udotb;rth ba+&udotb;b a gafo&ddotb; i geni ai meithrin me&udotb;n g&udotb;lad cyn oered ag y&udotb; tir cymru: etto mae arnaf hiraeth am la&udotb;er o beth|au a gaid ynghymru, i f&udotb;r&udotb;'r am&s;er heibio yn &ddotb;ifyr, ag yn &ldotb;a&udotb;en, &udotb;rth ochel y tes hir&ddotb;y&ddotb; haf. Canys yno, er poethed fai'r dymyr, ef a gaid e&s;m&udotb;ythdra, a di&ddotb;an&udotb;ch i bob bath ar &ddotb;yn. Os by&ddotb;ai vn yn ch&udotb;ennychu digrif&udotb;ch, e gai bu ror ai delyn i ganu m&udotb;yn bynciau, a datceiniad pero&s;lau i ganu gida tha~t, h&udotb;n a fynnych&udotb;i ai ma&udotb;l i rin&udotb;e&ddotb;, yn|tau goga~ i &ddotb;r&udotb;gcampau. Os mynnych ch&udotb;ithau glo&udotb;ed arfer y&udotb;lad yn am|&s;er yn teidiau ni, ch&udotb;i a gaech henaf|g&udotb;yr brigl&udotb;ydion a &ddotb;ango&s;&s;ai i&udotb;ch ar
<PB N="3" REF="17"> dafod lafery&ddotb; bob g&udotb;eithred hynod, a g&udotb;i&udotb;glod a &udotb;neithid tr&udotb;y dir cymruer ys talm o am&s;er. Ond os myfyrio a &ddotb;a|munych ne &ddotb;ar&ldotb;ain ar ych pen ych hu~, ch&udotb;i a gaech &ddotb;e&udotb;is &ldotb;e cym&udotb;ys i hynny, er maint fy&ddotb;a i boethni'r tes; nai&ldotb; ai me&udotb;n tai glei&s;sion hafai&ddotb;, ne gar la&udotb;r dufr rhedegog me&udotb;n glyn ag irgoed, ne me&udotb;n dyphryn &ldotb;y&s;&s;eua&udotb;g, ne ar ael doldir mei&ldotb;ionaug, ne me&udotb;n cadlas o fed&udotb;, ne o ynn planedig, ne ar fyny&ddotb; aml&udotb;g a&udotb;elog, ne me&udotb;n rhy&udotb; gyfle ar|a&ldotb;, le ni by&ddotb;ai na blinder na &ldotb;u&ddotb;ed &udotb;r|th &udotb;res yrhinon. Ond ynghylch y dref hon, nid oes dim tebig; canys os i ogo y cyrch&udotb;ch, ne i gilfach heb haul yn to&udotb;+ynnu vnam&s;er arni, ch&udotb;i a ge&udotb;ch oer|fel angheua&udotb;l, os yntau me&udotb;n &ldotb;e am|l&udotb;gy trig&udotb;ch, y brydni a da&udotb;&ddotb; frain ag adar, os aros a &udotb;ne&udotb;ch yn ty, ch&udotb;i a fy
<PB N="4" REF="18"> g&udotb;ch ge~ fy&ldotb;ni, a'r g&udotb;in&ldotb;annau o'r fath yma, er i bod yn deg yr ol&udotb;g arnyn, ag yn hyfrydach aros yn&ddotb;yn nog me&udotb;n ma~+noe&ddotb; erai&ldotb; o'n hamgylch: etto ni chyn|he&s;&s;a calon cymro &udotb;rthynt, megis y g&udotb;+nai &udotb;rth lan dyfr&ddotb;uy, ne la&udotb;r dyphryn cl&udotb;yd, ne &udotb;rth aml o leoe&ddotb; a fedr&udotb;n i hen&udotb;i o faenol &ddotb;e&udotb;i i gaerg ybi ym mo~. A phe bai'r &ldotb;e ohono ihun yn gy&s;tal ar fan ore ynghymru, etto e la&udotb;enychai fynghaloni yno yn gynt vrth glo&udotb;ed y gog yn canu, nog a &udotb;nai yma vrth glo+&udotb;ed perbynciau'r eos, ne f&udotb;ynlais bro~|fraith, n&egrave; lathrei&ddotb;g an m&udotb;yalch, ne pe g&udotb;naid mu&s;ig cy&s;&s;on cyfang an o gyd|lais parad&udotb;y&s;&s;ai&ddotb; ho&ldotb; adar y byd yn yr vn&ldotb;e.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr.</SPEAKER>
<P>ych dirfa&udotb;r gariad i'r &udotb;lad &s;y&ddotb; yn peri hynny: g&udotb;ir fe&ldotb;y a do&udotb;ad y phylos&ograve;phy&ddotb;, na by&ddotb; vnia&udotb;n barn &ldotb;e bo cariad negas yn rheoli. Canys dig a&s;&s;e&ddotb;
<PB N="5" REF="18"> a &udotb;yl fai &ldotb;e ni bo, a chariad &udotb;eithiau a farna'r bai yn rhin&udotb;e&ddotb;. Vrth hynny tra fo cimaint ych &s;erch i gymru, an|o&ddotb; i&udotb;ch fod yn v&s;tus cyfiaun rhyng thi ag e&s;tro~&udotb;&ldotb;ad yn y byd. Fe&ldotb;y, am fod cyn hophed gennych y &udotb;lad ar bobl, ni &udotb;e|l&udotb;n i &ddotb;im &udotb;el i &ddotb;ifyrru'r am&s;er na &s;ia|rad am bethau cymreig, ag edrych be th a &udotb;nai les i&ddotb;ynt, a fy&ddotb;ai ar ych &ldotb;a&udotb; ch&udotb;i i &ddotb;&udotb;yn i ben.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>G&udotb;ir ia&udotb;n a &ddotb;oed&udotb;ch, am hynny moe&s;&s;uch &udotb;eled a fy&ddotb;ai bo&s;sibl ini &udotb;neuthur mal y g&udotb;na+eth &ldotb;a&udotb;er o'r groeg&udotb;yr, ar &ldotb;adin&udotb;yr gynt, pan yrrid nh&udotb;y ar darfy&s;c i ry&udotb; gilfach neu&ldotb;tua&udotb;l i dario: yno'r &s;cri|fonnent h&udotb;y ry&udotb; beth i hyphor&ddotb;i g&udotb;yr i g&udotb;lad me&udotb;n rhin&udotb;e&ddotb;, dy&s;c, ne bethau erai&ldotb;, a fy&ddotb;ai les, vr&ddotb;as, a gogoniant i&ddotb;yn, fal y g&udotb;naeth T&udotb;lli&udotb;s i lyfrau o philo&s;ophy&ddotb;iaeth gan m&udotb;yaf igyd.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr.</SPEAKER>
<PB N="6" REF="19">
<P>Nid g&udotb;i&udotb; ini edrych am &udotb;neuthur yn debig i'r g&udotb;yr o'r am&s;er, a'r g&udotb;ledy&ddotb; hynny, gan nad oes yn y to &s;y&ddotb; he&ddotb;i&udotb; un &s;yn&udotb;yr abl i'm gy&s;tadlu ar athrylith oe&ddotb; genthynt h&udotb;y. Heblau hyn mae arnom mi ei&s;iau <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">a&udotb;er peth oe&ddotb; gen|thynh&udotb;y yn baroa oi cynhorth&udotb;yau pa~ fy&ddotb;ent me&udotb;n cyfinggyngor. Canys yr ydoe&ddotb; genthynt yn i hiaith ihunan, i gyfe&ddotb;ach, ag imgynghori a h&udotb;ynt, ra|madeg&udotb;yr celfy&ddotb;,ymry&s;&s;ym&udotb;yr y&s;tro&udotb;|gar, areith&udotb;yr ymadro&ddotb;us, &ddotb;adleu&udotb;yr parabl&ddotb;oeth, philo&s;ophy&ddotb;ion dyfn&ddotb;y&s;c fy&ddotb;ygon co&udotb;raint, gyfreith&udotb;yr ar&ddotb;er|cha&udotb;g, &ddotb;ina&s;&udotb;yr p&udotb;y&ldotb;a&udotb;g, ryfel&udotb;yr en|&udotb;og, a g&udotb;yr godida&udotb;g ymhob celfy&ddotb;yd, gra&ddotb;, a trheigl &s;y&ddotb; yn dam&udotb;ain ymy&s;c dynion, fal y ga&ldotb;ent gael, pan ch&udotb;enny+chent &udotb;ybodaeth am bob peth a &ddotb;amu+nent, a chlo&udotb;ed dyledus hen&udotb;au pob cy+fri&udotb;
<PB N="7" REF="19"> beth, gen ba&udotb;b yn i gylfy&ddotb;yd ihun A ninnau &s;y&ddotb; heb yrun o'rhain gen|nym, nach&udotb;aith (am yn bod cyn be&ldotb;ed o &ddotb;icartref) fo&ddotb; i graphu ar yr iaith &s;athredig ymy&s;c y cyphredin. O her&udotb;+y&ddotb; hyn, pe ga&ldotb;em gael g&udotb;ybodaeth &udotb;r|th &ddotb;ar&ldotb;en &ldotb;yfrau o ieithiau er ai&ldotb;, am la&udotb;er o bethau a dalent i dy&s;cu ai treu+thu, etto, e fy&ddotb; caledi ma&udotb;r pan gei&s;si|er cyfieuthu a trhoi yr vnrhi&udotb; hethau i'r gymraeg, am fod yn brin y geiriau ge~nym, erbod yr iaith o honi ihum cyn gyfoethocced ag un ara&ldotb;</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Ged&udotb;|ch i&ddotb;o, er nas ga&ldotb;om &udotb;neuthur yn gy|&s;tal ag y damunem; e fa&ldotb;e y bernir yn e&udotb;y&ldotb;ys ni yn &ddotb;a am &udotb;neuthur a a&ldotb;em: canys &ldotb;e pa&ldotb;o'r grym e&udotb;y&ldotb;ys da a hae|&ddotb;a glod. Hefyd g&udotb;e&ldotb;, rhag bod yn &s;egur, ag i difyrru'r am&s;er, &s;ia|rad am y gymraeg, yn gynt nog am
<PB N="8" REF="20"> ofere&ddotb; gan na ad y brydni anfei|dra&udotb;l i ni yr o&udotb;r an, &s;tudio dim a phr&udotb;|yth yn&ddotb;o.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Yn en&udotb;du&udotb;, gyfynnuch y peth a fynnoch, minnau a'ttebaf yn orau mettruyf. Ond, yn fymarni, go|rau oe&ddotb; yn gyntaf &s;on am ramadeg: Canys o &ddotb;yno by&ddotb;ai &ddotb;echrau, os myn|nem i'r iaith gynny&ddotb;u yn &ldotb;&udotb;ydiannus. Etto gan nad y&udotb; i'n bryd, ond &s;on o'ra be&ddotb; amdani gofynn&udotb;ch y peth cyntafa ryngo bo&ddotb; i&udotb;ch gryb&udotb;yl o honof. </P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Minnau a &ddotb;echreuaf ge~ hynny a gra+madeg, ag yno mi a &udotb;naf fal y g&udotb;el&udotb;|yf achos.</P>
</SP>
<DIV2 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>Beth y&udotb; gramadeg a phe&s;&s;aul rhann arbennig &s;y&ddotb; i&ddotb;i. Cap. <HI>1.</HI></HEAD>
<SP>
<P>DOed&udotb;ch ithe fe&ldotb;y, yn en&udotb; &ddotb;u&udotb;, beth y&udotb; gramadeg.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr.</SPEAKER>
<P>Gramadeg y&udotb; celfy+&ddotb;yd, i &ddotb;oedyd ag i'&s;crifennu pob yma|dro&ddotb;
<PB N="9" REF="20"> yn go&udotb;ir, ag yn gyfa&ddotb;as.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Pe&s;&s;a&udotb;l rhan arbennig &s;y&ddotb; i ramadeg?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr.</SPEAKER>
<P>Pedair, a, rhain a el&udotb;ir pedair co|lofn Gr&agrave;madeg. Ia&udotb;n&s;crifeny&ddotb;i&aelig;th, Cyfiachy&ddotb;i&aelig;th, Tony&ddotb;i&aelig;th.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Beth yu Iaun&s;cr?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr.</SPEAKER>
<P>Rhan o Ramadeg yn dy&s;cu a pha lythrennau y dylid &s;crifennu a &s;i&ldotb;af&udotb; pob gair.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Beth y&udotb; Cyfiach.?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Rhan o Ramadeg yn dangos megis iachau pob gair ar i be~ ihun a&ldotb;an o blethiad ymadro&ddotb;: mal manegi tadog&aelig;th epil, cenedl, rhif, trei+gliad gair cyn i roi me&udotb;n cymlheth ym adro&ddotb;.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Gen &ddotb;echrau onoch, moe&s;&s;&udotb;ch glo&udotb;ed de&s;creifiad y &ddotb;uy go|lofn erai&ldotb;. Beth y&udotb; Cy&s;tra&udotb;i&aelig;th?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr.</SPEAKER>
<P> Rhan o ramadeg yn hyphor&ddotb;i vn i gy&s;&s;y&ldotb;du yn ia&udotb;n ag yn gy&s;&s;on ymrafael ramau o'madro&ddotb; ynghyd &udotb;rth y cyn|ghordiadau ai perthynas.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Be|lach
<PB N="10" REF="21"> i &udotb;neuthur pe~ ar y pedair colofn, doe d&udotb;ch beth y&udotb; Tony&ddotb;iaeth?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr.</SPEAKER>
<P>Rha~ o ramadeg i gyfr&udotb;y&ddotb;o dyn i adnabod ia&udotb;n do~, a chym&udotb;ys fe&s;&s;urau ymadro&ddotb;. At y, rhan hon y perthyn pob do&s;parth ar gynghane&ddotb; a me&s;&s;urau cerd dafod</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Ai digon g&udotb;ybod y pedair rhan yma, i &udotb;neuthur vn yn rhamadeg&udotb;r perphaith? Pam nad digon? Canys os medr vn &s;crifennu'n go&udotb;ir, a &s;i&ldotb;afu'n ia&udotb;n bob gair, ag adnabod i hanes, i dreigl, ai eppil yn gyntaf ar i ben ihun &udotb;edi hynny yn hyphor&ddotb; cy&s;tra&udotb;ennu'r geiriau yn gynhordia&udotb;l i &udotb;neuthur, perphei&ddotb;bleth ymadro&ddotb;, a chidahyn do&s;parthu ton, accen, meidir, a me&s;&s;u|rau dam&udotb;ynia&udotb;l i'madrod ai rhnnau ni by&ddotb;ai &ddotb;im yn ol a berthynai at &s;&udotb;y&ddotb; gramadeg&udotb;r ardercha&udotb;g.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Yn &udotb;ir nid oes dim amgen oi ofyn ar i la&udotb;
<PB N="11" REF="21"> ef. Ond yro&udotb;ra~ &udotb;edi i&udotb;ch &ddotb;angos me|&udotb;n ychydig &ograve; eiriau, beth y&udotb; grama|deg ai phedair colofn, ch&udotb;i a yrra&s;och arnaf flys clo&udotb;ed de&s;parth manylach ar bob un o honyn, i gyfr&udotb;y&ddotb;o un a ch&udotb;+ennychai &s;crifennu cymraeg, ai doe|d<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d yn iaun, ag i gadu yn hiaith rhag i mynd ar gyfyrgo&ldotb;.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Ana&udotb;&ddotb; ini yma &udotb;neuthur hynny yn berphaith, o+blegid y drapherth &s;y&ddotb; i'n gorthrymu Hefyd yrydym ymhe&ldotb; a&ldotb;an on g&udotb;lad, ag a fuom yn hir, fal na a&ldotb;om na go|fyn cyngor erai&ldotb; na dal ar yr iaith yn hunain. nid oes ch&udotb;aith gennym neb a'mcano&ddotb; y &ldotb;&udotb;ybr h&udotb;n yn y gymraeg on blaen ni, fal y ge&ldotb;id &udotb;rth ol i droed, gael peth cyfr&udotb;y&ddotb;yd. fe&ldotb;y nid g&udotb;i&udotb; i ninnau ar hyn o am&s;er amcanu, a dy|fei&s;sio phor&ddotb; a &ldotb;&udotb;ybr ne&udotb;yd, ai &ddotb;uyn i ben perphaith a'runuaith, ag nis ga|&ldotb;o&ddotb;
<PB N="12" REF="22"> (me&ddotb; Ari&s;totiles) yr vn g&udotb;r erioed &ddotb;ychmygu celfy&ddotb;yd oi dechrau, ai g&udotb;|neuthur yn berphaith hefyd.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>G&udotb;ir diamau y&udotb;'r peth a &ddotb;oeda&s;&s;och, erhynny rhygly&ddotb;us y&udotb; cych&udotb;yn g&udotb;aith da, ernas ga&ldotb;o dyn i &ddotb;&udotb;yn ef i'r pen y damunai, Hefyd me&udotb;n ieithoe&ddotb; era|i&ldotb;, nid oe&ddotb; i bob celfy&ddotb;yd ond dechrau di&s;as, ag ynol i dechrau vn&udotb;aith, er ai&ldotb; o am&s;er i am&s;er ai trefno&ddotb; h&udotb;ynt, ag ai ch&udotb;anego&ddotb; nes i d&udotb;ad o &ddotb;echreuad bycha~ amherphaith, ir perpheithr&udotb;y&ddotb; y maent yn&ddotb;o yro&udotb;ran. Ni by&ddotb;ai h&udotb;y|rach ond dechrau onoch&udotb;ithau ar y gramadeg cymraeg, y canlhynai erai&ldotb; a &udotb;nai ben ar y g&udotb;aith, ag ai tr&udotb;&s;siai le methai gennych&udotb;i.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr.</SPEAKER>
<P>Ni a&ldotb;afinnau mo'r g&udotb;ad, nad yu'r &ddotb;ihareb yn &udotb;ir, dechrau'r gorch&udotb;yl y&udotb; hanner y g&udotb;a|ith, a phan &udotb;eler cych&udotb;yn peth molian+nus
<PB N="13" REF="22"> rhag&ddotb;o pob dyn dih&udotb;&s;tr a fy&ddotb; pa|rod i gymorth, Amhynny, gan &udotb;eled ych bod ch&udotb;i yn ch&udotb;ennych, mi a &udotb;naf or au ga&ldotb;uyf: g&udotb;e&ldotb; ge~nyf &udotb;eled onoch&udotb;i &udotb;rth fyng&udotb;aith, fod diphig ga&ldotb;u ynof, na thybied ohonoch fod ei&s;ie e&udotb;y&ldotb;ys i &udotb;neuthur a orchmynnoch. Ag fe&ldotb;y edrych&udotb;n beth a&ldotb;om i &ddotb;oedyd ynghylch y golofn gyntaf i ramadeg, ni a oed&udotb;n i tair erai&ldotb; nes cael m&udotb;y o ennyd a &s;ei|biant.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER> Mo.</SPEAKER>
<P>Moe&s;&s;&udotb;ch, yn en&udotb; du&udotb;, y rhan yma yn gyntaf, a phan darpho y&udotb;ch &udotb;neuthur pe~ ar hon, ni &s;iariad&udotb;n am y&ldotb;ai&ldotb;.</P>
</SP>
</DIV2>
<DIV2 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>Iaun&s;crif. aphe&s;&s;aul punc &s;yd oi'&s;tyria&udotb; yn i chylch. a phump peth pyrthyn|a&s;&s;ol i lythyren oi draethu. Cap. <HI>2.</HI></HEAD>
<SP>
<P>BEth &s;y&ddotb; raid i fanegi &udotb;rth dreuthu
<PB N="14" REF="23"> Iann&s;cr.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr.</SPEAKER>
<P>O heruy&ddotb; bod yn &s;crifen nu pob gair a <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ythyrennau, yn gyntaf dim rhaid y&udotb; g&udotb;neuthur do&s;parth byr ar y &ldotb;ythyre~nau, ag &udotb;edi hynny &s;on am y &s;i&ldotb;afau ar geiriau.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Pe&s;&s;aul p&udotb;|nc &s;y&ddotb; oi'&s;py&s;&s;u &udotb;rth &ddotb;o&s;parth y &ldotb;ythy|rennau?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Pump, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n gyntaf dim da oe&ddotb; fanegi, beth y&udotb; &ldotb;ythyren; yn yr ail fan g&udotb;e&ddotb;us oe&ddotb; &ddotb;oedyd y nifer &s;y&ddotb; o honynt, yn y trydy&ddotb; &ldotb;e cyfa&ddotb;as y&udotb; dan|gos hen&udotb; pobun; ynol hynny cymhe&s;ur oe&ddotb; &ddotb;&udotb;yn ar &ddotb;alt, pa vahan &s;y&ddotb; rhyn|gthynt, yn &ddotb;i&udotb;aetha o, r c&udotb;bl y bydai fo&ddotb;us y&s;py&s;&s;u y mo&ddotb; &s;yd y&udotb; cy&s;&s;y&ldotb;du nh&udotb;y i &udotb;neuthur &s;i&ldotb;afau.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Beth y&udotb; lythyren. Canys am hynny mae'n rhaid, &udotb;rth a &ddotb;oeda&s;&s;och, cael adrybe&ddotb; yn gyntaf.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr.</SPEAKER>
<P> lythyren y&udotb;r, elfen leiaf me&udotb;n ymadro&ddotb;.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Beth y&udotb; elfen? Gr. Rhan &ddotb;i&udotb;ahanrheda&udotb;l o beth cy|&s;an&s;o&ddotb;e&ddotb;ig,
<PB N="15" REF="23"> a fo mor &s;engl na e&ldotb;ir moi pharthu i amrafaelion rannau erai&ldotb; y &ldotb;adin&udotb;yr ai geil&udotb; elementu~: y cymru elfy&ddotb;, ne elfen.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>&V;rthynny nid ydi&udotb; dd.ph.ch.th.ll. lythyrennau, o her|&udotb;y&ddotb; i cyfan&s;o&ddotb;i o d&udotb;y elfen.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr.</SPEAKER>
<P> ydynt erhynny igyd. Canys nid oes ond gal&udotb; vn &ldotb;ythyren gan bobun o honynt, er i' &s;crifennu a d&udotb;y elfen, ei&s;ie i'r cymru &ddotb;ychmygu vn fath ar elfen i &udotb;a&s;neu|thu tros bob&ucirc;n megis y g&udotb;naeth y gro+eg&udotb;yr yn &ldotb;e ph, th, a'r vn phunud yn &ldotb;e dd, ag, ch. A phe bua&s;&s;ai &s;ain. ll. genth|ynt, in adou&s;id dim honihithau heb i &ldotb;un &s;engl o'r neu&ldotb;tu. Ond am gael ono~ mi yn &ldotb;ythyre~nau gan y &ldotb;adin&udotb;yr, e or|fu clyttio hyn o &ddotb;iphig, nai&ldotb; ai tr&udotb;y f&udotb;|r&udotb;, h, at lythyren, ne truy &ddotb;yblu'run, mal y mae'r arfer f&udotb;yaf etto, yn y d&udotb;y yma, dd. ll. Ond cynnh&udotb;y&s;&s;ach y&udotb;, (yna|n&udotb;edig
<PB N="16" REF="24"> os mynnem breintio dim) roi titl dan odre.d.yn le dd.dan odre. l. yn &ldotb;e.ll.ag.fely ta~ odre.u.yn &ldotb;e'r ch&udotb;eched fogail; mal, &ldotb;a&udotb; &ddotb;u&udotb;:ne ry&udotb; nod hynod me&udotb;n man ara&ldotb;, im&udotb;ared a g&udotb;rthun|dra i dybl&udotb;.</P>
</SP>
</DIV2>
<DIV2 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>Lun hen&udotb;ai a nifer. y &ldotb;ythrennau. Cap. <HI>3.</HI></HEAD>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Maer &ldotb;un ar hen&udotb; &s;y&ddotb; i bob lythyren?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Vrth y daf&udotb;lan yma e geir g&udotb;ybod pobun o honynt. Ond e fua&s;sai raid yn gyntaf &ddotb;oedyd pe&s;&s;a&udotb;&ldotb; vn &s;y&ddotb; o'r lythy|rennau igyd, Canys hynny oe&ddotb; yr ail b&udotb;nc a'&ddotb;a&udotb;yd i fanegi ynghylch y &ldotb;y|thyrennau: etto gan ofyn onoch yn gyn+taf am i &ldotb;uniau, ai he&udotb;au, mi a &udotb;naf ynol ych dy&s;yfiant ch&udotb;i delluch yn &ddotb;a ar y dafulan yma ag ch&udotb;i a ge&udotb;ch &udotb;e|led
<PB N="17" REF="24"> pobun o'r &ddotb;au. &s;. y&udotb; i l&udotb;niau ai hen+&udotb;au igyd.</P>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL>A</CELL>
<CELL>a</CELL>
<CELL>a</CELL>
<CELL>L</CELL>
<CELL>&ldotb;</CELL>
<CELL>e&ldotb;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>B</CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>be</CELL>
<CELL>M</CELL>
<CELL>m</CELL>
<CELL>em</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>C</CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>ce</CELL>
<CELL>N</CELL>
<CELL>n</CELL>
<CELL>en</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>CH</CELL>
<CELL>ch</CELL>
<CELL>che</CELL>
<CELL>O</CELL>
<CELL>o</CELL>
<CELL>o</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>D</CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>de</CELL>
<CELL>P</CELL>
<CELL>p</CELL>
<CELL>pe</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>D</CELL>
<CELL>&ddotb;</CELL>
<CELL>&ddotb;e</CELL>
<CELL>R</CELL>
<CELL>r</CELL>
<CELL>er</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>E</CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>S</CELL>
<CELL>s</CELL>
<CELL>es</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>F</CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>fe</CELL>
<CELL>T</CELL>
<CELL>t</CELL>
<CELL>te</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>G</CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>ge</CELL>
<CELL>TH</CELL>
<CELL>th</CELL>
<CELL>the</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>I</CELL>
<CELL>i</CELL>
<CELL>i</CELL>
<CELL>&V;</CELL>
<CELL>u</CELL>
<CELL>u</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>H</CELL>
<CELL>h</CELL>
<CELL>he</CELL>
<CELL>V</CELL>
<CELL>&udotb;</CELL>
<CELL>&udotb;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>L</CELL>
<CELL>l</CELL>
<CELL>el</CELL>
<CELL>Y</CELL>
<CELL>y</CELL>
<CELL>y</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
<P>Mae heblau'r rhain dair erai&ldotb;, nid ydyn lythyrennau cymraeg. s. penrh. Q X.Z. cyphr. q.x.z. hen&udotb;au, cu&udotb;, ecs, zed. etto rhaid vrth y d&udotb;y gyntaf i'&s;cri+fennu
<PB N="18" REF="25"> ymbe&ldotb; air &ldotb;adin, ag &udotb;rth y &ddotb;i&udotb;a|ethaf i &s;i&ldotb;afu rhy&udotb; air groeg a fenthy|cier &udotb;eithie.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER> Mo. </SPEAKER>
<P>mae'r phor&ddotb; i &ddotb;a&ldotb;t y daf&udotb;lan yma.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER> Gr. </SPEAKER>
<P>Ch&udotb;i a &udotb;el&udotb;ch dair rhes i bob &ldotb;ythyren, yn y gyntaf mae &ldotb;u+niau ma&udotb;r i&ddotb;ynt, a'rheini a el&udotb;ir pen rheithia&udotb;l, yn yr ail res mae &ldotb;uniau by+chain, a'rheini a el&udotb;ir &ldotb;ythyrennau cy+phre&ddotb;ina&udotb;l, yn y dryde&ddotb; y mae hen&udotb;|au pob vn.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER> Mo.</SPEAKER>
<P> Paham y g&udotb;na&udotb;d dau lun i hobun o honynt? a oes le &udotb;rth iaun&s;cr. y dylid &s;crifennu'r nai&ldotb; a go|chel y &ldotb;a&ldotb;?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER> Gr. </SPEAKER>
<P>Oes: ynnechrau pob rhe&s;&s;&udotb;m cyfla&udotb;n g&udotb;e&ddotb;usoe&ddotb; &s;crifennu 'rhai m&udotb;yaf, a hefyd pob hen&udotb; prio|dau&ldotb; a &ddotb;ylid i &ddotb;echrau ag vn or pe~rhei+thiaul, mal, Ie&s;u. Mair. Gruphy&ddotb; &ldotb;un|dain. Hafren: ag am i bod yn bennaf &udotb;rth &ddotb;echrau 'rhain, ei gel&udotb;ir pen|rheithia&udotb;l ond y rhai m&aacute;n a &s;crifen|nir
<PB N="19" REF="25"> ymhob man ara&ldotb;, am hynny cyphre+dina&udotb;l y geluir nh&udotb;y oblegid nad oes un le nodedig y&ddotb;ynt, m&udotb;y noigili&ddotb;.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Beth a &udotb;naeth ichui ne&udotb;i&ddotb;io hen+&udotb;au rhai o'r cy&s;&s;einiaid, mal. eg yn ge, ec, yn ce; e&ddotb;, yn &ddotb;e, ag fe&ldotb;y rhai er ai&ldotb; he+fyd.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr.</SPEAKER>
<P>Am fod yn ha&udotb;s g&udotb;ybod &udotb;rth yr hen&udotb;au yma, pa rai o honynt &s;y&ddotb; fu+diaid a pha rai &s;y&ddotb; hanner &s;einiaid: canys &udotb;rth galyn yr hen&udotb;au yma i&ddotb;ynt pobun &s;y&ddotb; ag e, ynnechrau i hen&udotb;, a gy+frifir yn hanner&s;ain, a'r cy&s;&s;einiaid erai&ldotb; &s;y&ddotb; yn fudiaid. Ond pe ced&udotb;id yr hen&udotb;au hen, ni &udotb;a&s;naethai mor rheo|ledig&aelig;th yma &ddotb;im, a ha&udotb;s a fy&ddotb; rhoi rheoledigaethau byrrion erail, onid i gal&udotb; nhuy fal hyn.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Beth a &udotb;na|eth K, yn ych erbyn ch&udotb;i, pan daflech yh&icirc; a&ldotb;an o fy&s;c y &ldotb;ythrennau cymraeg, a hyd y bu hi vn o honynt?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Am
<PB N="20" REF="26"> fod, c, yn &ddotb;a&ddotb;igon yn i &ldotb;e hi. Ag nid ia|&udotb;n oe&ddotb; adel a&ldotb;an. c; &s;yd &udotb;e&ddotb;u&s;&s;acb i &ldotb;un yn gymhuy&s;&s;ach i &ldotb;e, yn haus i'&s;cri|fennu, ag yn gymoraduy ymhob iaith y ma'r elfy&ddotb;ion &ldotb;adin yn arferedig yn|&ddotb;i, a'r K, nid y&udotb; ond a&ldotb;dudes ymhob vn, o&ddotb;ieithr y &s;ae&s;naeg ag ieithoe&ddotb; Ger+mania, &ldotb;e cafa&udotb;&ddotb; y &s;a&aelig;&s;n&aelig;g i dechre|uad.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>A&udotb;a&s;naetha, c. ymhob gair &ldotb;e y g&udotb;a&s;naetha K, fal y ga&ldotb;er i gal&udotb; vn a&ldotb;u a hi?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Ymhob gair cymra|eg maent i&ldotb;d&udotb;e&ddotb; vn a&ldotb;u yn &ddotb;ifa&ddotb;e. Ond me&udotb;n geiriau &ldotb;adin a chuenny|cher i &ldotb;aferu yn &ldotb;adinai&ddotb; c; o flaen. e, ne. i. a fy&ddotb; vn a&ldotb;u ag. &s;. gannuyaf. Ond &ddotb;a oe&ddotb; yn y mannoe&ddotb; hynny roi'r nod yma tan i throed hi, mal y mae'r phra+ncod yn g&udotb;neuthur, Cyprianus, &s;yd raid i &ddotb;oedyd Syprianus etto pan &ddotb;ar+pho g&udotb;neuthur gair &ldotb;adin yn gymreu|ga&udotb;l,
<PB N="21" REF="26"> a rhoi i&ddotb;o megis i frai~t yn y gym+raeg, e geid&udotb; y &ldotb;ythyren hon yr vn ga|&ldotb;u o flaen pob bogail, mal c&aelig;lo, celu, ca|no, canu, cenais, cecini. yr vn peth &s;y&ddotb; oi farnu ynghylch g; megis y doedais am c: canys hithau yn y &ldotb;adin a ne&udotb;i|dia i gal&udotb; oflaen. e. ag i,.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>A gy|frifir. h. ymy&s;c y lythyre~nau?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Nid y&udotb; hi lythyre~ &ddotb;im, ond ar&udotb;y&ddotb; ch&udotb;thiad ne anadl cryf ar y fogail ne'r &ddotb;yph|&ddotb;ong ai canlhyno; mal hael, haus: &udotb;ei|thie hi a bar grychu, ag anadlu y gy&s;|&s;ain a fo oi blaen; mal, ymlhith, rhai, ynnhy du&udotb;.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Pe&s;&s;aul &ldotb;ythyren &s;y&ddotb; yn y gymraeg &udotb;rth hynny?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Nid oes ond pedair arhugain angenrhei|dia&udotb;l i'&s;crifennu pob gair cymraeg: canys e &ddotb;arfu dife&ddotb;u.h.o fraint &ldotb;ythy|ren. Tu ag at am y tair erai&ldotb; diuaetha fo &ddotb;oett&udotb;yd or blae~ nad rhaid &udotb;rthynt
<PB N="22" REF="27"> ond me&udotb;n geiriau groegne ladin.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Gen &ddotb;arfod doedyd digon ynghylch tri o'r pum peth oe&ddotb; oi traethu &udotb;rth &ddotb;o&s;parth y &ldotb;ythyrennau; mad&udotb;s be&ldotb;ach y&udotb; &s;on am y &ddotb;a&udotb; erail.</P>
</SP>
</DIV2>
<DIV2 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>G&udotb;ahaniad rh&udotb;ng y &ldotb;ythrennau. Cap. <HI>4.</HI></HEAD>
<SP>
<P>Ma'r g&udotb;ahan &s;y&ddotb; rhyngthynt, canys hyn ny yu'r ped&udotb;ery&ddotb; peth?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Yn gyn|taf ei rhennir nh&udotb;y yn fogeiliaid, ag yn gy&s;&s;einiaid.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Pabeth y&udotb; bogail ne gy&s;&s;ain?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Bogail y&udotb; &ldotb;ythyren, a &udotb;na ar i phen ihun lafar perphaith. A chy&s;&s;ain y&udotb; pob vn, ni &udotb;na lafar per|phaith yn y byd heb gymorth bogail i gyd&s;eina&udotb; a hi.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Pe&s;&s;a&udotb;l bogail &s;y&ddotb; yn y gymraeg? Saith. a; e; i; o; u; &udotb;; y. ond e &udotb;na rhai &udotb;yth, o her&udotb;y&ddotb; bod dau lafar i y, vn to&udotb;y&ldotb; mal y mae. i&ddotb;i
<PB N="23" REF="27"> yn y geiriau hyn, phy&ddotb;, crefyd, yf, a phob am&s;er y bo yn y &s;ilaf di&udotb;aethaf i air: canys yna nid oes eglur rhagor rhyngthi ag. u. ond pan fo hi me&udotb;n &s;i|&ldotb;afau er ai&ldotb;, o flae~ y &ddotb;i&udotb;aethaf, ef a fy&ddotb; eglurach i &ldotb;ais a'r rhagor rhyngthi ag u. mal yma, phy&ddotb;lon, crefy&ddotb;ol yfed. Am hynny y gel&udotb;ir hi yn y cyfleoe&ddotb; yma, y eglur&s;ain, ne y agored: yn y &ldotb;eoe&ddotb; erai&ldotb; o, r blaen, ef ai hen&udotb;ir. y, do&udotb;y&ldotb;, ne y ga|uedig.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Mi a &udotb;n &udotb;rth a &ddotb;oeda&s;|&s;och o'r blaen pam y gel&udotb;ir hi eglur, ne do&udotb;yl: Ond ni &ddotb;oeda&s;&s;och etto pam yr hen&udotb;ir hi. y. agored, ne. y. gauedig.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr.</SPEAKER>
<P>Pan fo hi a &s;ain do&udotb;yl i&ddotb;i, rhaid ca&udotb; muy ar y g&udotb;efu&s;&s;au &udotb;rth i doedyd hi: eithr pan fo hi yn eglur&s;ain, rhaid agori'r guefu&s;&s;au yn &ldotb;ed, ag ynol hyn ny y cafo&ddotb; amrafael hen&udotb;a&udotb;.</P>
</SP>
</DIV2>
<DIV2 N="5" TYPE="chapter">
<PB N="24" REF="28">
<HEAD>Do&s;parth ar y dyphdongiaid. Cap. <HI>5.</HI></HEAD>
<SP>
<SPEAKER>MO. </SPEAKER>
<P>Ae&ldotb;ir cy&s;&s;y&ldotb;du d&udotb;y fogail i &udotb;neu|thur vn &s;i&ldotb;af?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Ge&ldotb;ir, ag &udotb;eithiau dair, a'r rheini a el&udotb;ir dyphdongiaid.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Beth y&udotb; dyphdong?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>D&udotb;y fo|gail ne dair ynghyd, yn g&udotb;neuthur vn &s;i&ldotb;af a &s;ain cyfan&s;odedig.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Pa fo&ddotb; y parthir y dyp&ddotb;ongiaid yma?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Eirhennir nh&udotb;y yn &ddotb;yph&ddotb;ongiaid rho&udotb;ia&udotb;g, ag yn &ddotb;yph&ddotb;ongiaid afro&udotb;i+a&udotb;g.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Pam y geluir nhuy dyph&ddotb;o+niad rhouiog?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Yrhain &s;y&ddotb; &ddotb;yph|&ddotb;o~giaid rho&udotb;iog? a fy&ddotb;ant &udotb;edi i cy&s;|&s;y&ldotb;tu o &ddotb;&udotb;y fogail yn vnig, a'r flaenor yn cael i ch&udotb;bl-lais, a'r &ddotb;ylynaul hefyd heb go&ldotb;i moi &ldotb;afar hithau ch&udotb;aith, mal, ai, ei.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Beth y&udotb; bogail flae|nor, a bogail &ddotb;ylyna&udotb;l.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr.</SPEAKER>
<P>Ygyntaf or &ddotb;&udotb;y fogail me&udotb;n dyph&ddotb;ong a el&udotb;ir
<PB N="25" REF="28"> blaenor, yr ail a henuir dylyna&udotb;l.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Pe&s;&s;aul dyph&ddotb;ong ro&udotb;iog y &s;y&ddotb;?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Pedair ar&ddotb;eg. vi y mae. &udotb;. yn &ddotb;ylyna&udotb;l yn&ddotb;ynt, a thair y mae. i, yn di&udotb;aethaf, d&udotb;y y mae. e.a d&udotb;y y mae. &udotb;; yn can|lhyn ag. y. &s;y&ddotb; &ddotb;ylyna&udotb;l me&udotb;n vn yn vnig; a; ag. o, ni by&ddotb;ant &ddotb;ylyna&udotb;l byth me&udotb;n dyph&ddotb;ong ro&udotb;iog.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Mi a &udotb;elaf nad oes ond pum bogail a ei&ldotb; fod yn &ddotb;ylyna&udotb;l me&udotb;n dyph&ddotb;ong ro&udotb;iog. s. &udotb;; i; e; u; y; doed&udotb;ch pe&s;&s;a&udotb;l blaenor a fy&ddotb; i bobu~.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Fal dyma'rmo&ddotb; i &udotb;eled.</P>
</SP>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>a</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&ldotb;a&udotb;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>le&udotb;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>a</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>rh<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>blaenor</CELL>
<CELL>i</CELL>
<CELL>mal</CELL>
<CELL>&ldotb;i&udotb;</CELL>
<CELL>3. blaenor</CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>mal,</CELL>
<CELL>rhei<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&udotb;.</CELL>
<CELL>o</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>o&udotb;</CELL>
<CELL>i,</CELL>
<CELL>o</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>rh<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>u</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>du&udotb;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>y</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>y&udotb;</CELL>
<CELL ROWS="2">2. flaenor e,</CELL>
<CELL>a</CELL>
<CELL ROWS="2">mal</CELL>
<CELL>ae<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>o</CELL>
<CELL>oe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>a</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>aur</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>flaenor</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>mal</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>u.</CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>euthum</CELL>
<CELL><HI>1</HI> flaenor</CELL>
<CELL>&udotb;</CELL>
<CELL>mal</CELL>
<CELL><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>y.</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
<SP>
<PB N="26" REF="29">
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Onid ydi&udotb; e, yn flaenor i y, hefyd, mal yn y gair yma teyrnas?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Nid dyph|&ddotb;ong ydy&udotb; ey yno, eithr d&udotb;y &s;ilaf &udotb;aha|hanedig. etto erhynny, &udotb;rth fe&s;uro ce|r&ddotb; ni by&ddotb; fynychaf ond ymraint vn &s;i&ldotb;af, megis hoe&udotb;, gloe&udotb;.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Mi ach clo&udotb;ais ch&udotb;i am&s;er ara&ldotb; yn doedyd, mae vn &s;i&ldotb;af oe&ddotb; hoe&udotb; a gloe&udotb;.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Fe&ldotb;y y do&udotb;ad y prydy&ddotb;ion i minnau. Ond yn hyn o beth g&udotb;e&ldotb; gennyf gan|lhyn y &ldotb;adinuyr, a farna~t yn amrafael &s;i&ldotb;afau, &ldotb;e bo amry&udotb; accennau, megis y mae yn y geiriau yma, vn ar hoe, a honno yn &ldotb;em, ne yn &ddotb;yrchafia&udotb;l, vn ara&ldotb; ar &udotb;, a honno &s;y&ddotb; b&udotb;l, ne dy&s;cynni|a&udotb;l: yr vnphunyd y mae barnu am y gair gloe&udotb;, mal y cair g&udotb;eled rhag&ldotb;a&udotb; pan elom i &ddotb;o&s;parth yr accennau.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>&V;rth of yn, hyn, mi ach dugum ch&udotb;i o&ddotb;r&udotb;ith y peth oe&ddotb; oi draethu. s. blae|norion
<PB N="27" REF="29"> y. Beth am a, yn y gair yma ba|ych, ne yn h&udotb;n baytio.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Nid fe&ldotb;y y dylyd i'&s;crifennu nh&udotb;y, eithr, baich baetio, mal y g&udotb;elir rhag&ldotb;a&udotb;.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Mi ach clo&udotb;ais yn &s;on am dyph&ddotb;on|giaid talgrynnion, guib, &ldotb;e&ddotb;fau, a &ddotb;ie|ithr, beth y&udotb; pob vn o'rheini.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Nid yma mae do&s;parth y'rheini, eithr yn y rhan &ddotb;i&udotb;aethaf, a el&udotb;ir tony&ddotb;i&aelig;th. ca|nys at y cynghane&ddotb;ion y perthynant yn gynt nog at iaun&s;cr. A digon y&udotb; &s;on yma am bynciau anhepcor i &udotb;r, a ch&udotb;e~+nychai &ddotb;y&s;cu &s;crifennu yn go&udotb;ir. etto, i dorri ych blys ch&udotb;i rhaid y&udotb; doe dyd pa rai ydynt. Talgron y gel&udotb;ir, au, a phob dyph&ddotb;ong ro&udotb;iog y bo, u, dylyna&udotb;l yn&ddotb;i a hefyd ymbe&ldotb; dyph&ddotb;o~g a fro&udotb;iog, mal, g&udotb;as, g&udotb;in, g&udotb;ych. Pob dyph&ddotb;ong ro&udotb;i|og aral, a el&udotb;ir &ldotb;e&ddotb;fau.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Beth y&udotb; dyph&ddotb;ong afro&udotb;iog, ne dieithr, Canys
<PB N="28" REF="30"> maer &ddotb;au henu h&udotb;nn&udotb; i&ddotb;i hi.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Pob dyph&ddotb;ong y bo, &udotb;. ne. i. yn flaenorio~, heb gael nai &s;ain, nai hacce~ ond yn eg&udotb;an do&udotb;y&ldotb;, a'r &ddotb;ylyna&udotb;&ldotb; yn myned a phob vn or &ddotb;a&udotb; ganm&udotb;yaf igyd, mal g&udotb;an, g&udotb;aith, g&udotb;y&ddotb;, ch&udotb;yn, ch&udotb;ith, iar, iaith. Ch&udotb;i a &udotb;el&udotb;ch fod. &udotb;. ag. i. &udotb;edi to&ddotb;i i haccen ai &ldotb;afar. Ag am i bod yn diei|thro o &ddotb;i&udotb;rth natur dyph&ddotb;ong ro&udotb;iog, a ry&ddotb; ran o'r accen a'r &ldotb;afar i'r flae|nor yn gy&s;tal ag i'r &ddotb;ylyna&udotb;l, ei gel&udotb;ir, dieithr, ne a fro&udotb;iog.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Pe&s;&s;a&udotb;l peth &s;y&ddotb; yn g&udotb;ahan y nai&ldotb; odi&udotb;rth y &ldotb;a&ldotb;.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>&ldotb;a&udotb;er ond tri yn an&udotb;edig; yn gyntaf, ni by&ddotb; me&udotb;n vn ro&udotb;iog fyth ond d&udotb;y fogail: yn yr afro&udotb;iog &udotb;eithi|au e gair, tair, mal, iaith hebla&udotb; hynny y ro&udotb;iog a ry&ddotb; i rhan o'r &ldotb;afar a'r ac|cen i'r flaenor ag ir &ddotb;ylyna&udotb;l yn gy&s;lal bobun aigili&ddotb;. yr afro&udotb;iog a ry&ddotb; y rhan
<PB N="29" REF="30"> f&udotb;yaf ir fogail, ne i'r &ddotb;yph&ddotb;ong &ddotb;yly|na&udotb;l. Hefyd &udotb;rth ganu, ni chydodla'r ro&udotb;iog ond a hi i hunan, yr afro&udotb;iog a gydodla &udotb;eithiau a bogail &s;engl ne a dyph&ddotb;ong ro&udotb;iog.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Pe&s;&s;a&udotb;l blae|nor a ei&ldotb; fod i &ddotb;yph&ddotb;ong afro&udotb;iog?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>d&udotb;y, i, ne &udotb;. Ni chair &udotb; fyth heb nai&ldotb; ai ch, yntau. g. oi blaen mal ch&udotb;ith, g&udotb;an.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Pe&s;&s;a&udotb;l dylyna&udotb;l &s;y&ddotb; i'r &ddotb;&udotb;y flae|nor yma?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Pob dyph &ddotb;ong ro&udotb;iog, gan muyaf a phob bogail &s;engl, megis y mae oi g&udotb;eled yn y daf&udotb;lan yma.</P>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL ROWS="5">&udotb; oflaen bogail</CELL>
<CELL>a</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>g&udotb;an</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>g&udotb;en</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>i</CELL>
<CELL>mal,</CELL>
<CELL>g&udotb;in</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>y</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ch&udotb;yn</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>o</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>gloe&udotb;on</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
<PB N="30" REF="31">
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL ROWS="7">V. o flaen dyph&ddotb;ong</CELL>
<CELL>au</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>g&udotb;a&udotb;&ddotb;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ai</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ch&udotb;ain</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ae</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ch&udotb;aer</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>au</CELL>
<CELL>mal,</CELL>
<CELL>g&udotb;au</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ei</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>g&udotb;eini</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>eu</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>g&udotb;euy&ddotb;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>o&udotb;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>g&udotb;o&udotb;dy&ddotb;</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL ROWS="5">i o flaen bogail</CELL>
<CELL>a</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>iar</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ler&udotb;erth</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>o</CELL>
<CELL>mal,</CELL>
<CELL>ior</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&udotb;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>i&udotb;rch</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>y</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>iyrchod</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL ROWS="6">i o flaen dyph&ddotb;ong</CELL>
<CELL>ai</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>iaith</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ae</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>iaeth</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>au</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>iau</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>a&udotb;</CELL>
<CELL>mal,</CELL>
<CELL>ia&udotb;n</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ei</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ieithy&ddotb;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>o&udotb;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>io&udotb;nach</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
<PB N="31" REF="31">
<P>Veithiau e gymrir. i.o flaen y bogeiliaid ner dyph&ddotb;ongiaid hyn a'r i phen ihun ag yna nid dyph&ddotb;ong eithr d&udotb;y filaf fy&ddotb;ant mal yma, priod, dial a da oe&ddotb; yn y cyphelib leoe&ddotb;, roi dau ditl u&udotb;ch i pennau falhyn pr&iuml;od, d&iuml;al.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Pa|ham y rhoe&s;&s;och&udotb;i &udotb;y ymy&s;c y dyph&ddotb;. rhouiog: a ch&udotb;edi hynny ch&udotb;i ai b&udotb;ria&s; &s;och ymlhith y rhai afro&udotb;iog.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Am fod ganthi &ddotb;au &s;ain: canys nid vn al&udotb; y&udotb; hi yn y geiriau yma g&udotb;yn, c&udotb;yn, g&udotb;y&ddotb;, g&udotb;yd, cel&udotb;y&ddotb;, ar&udotb;y&ddotb;.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Oes fo&ddotb;, &icirc;'&ddotb;nabod pa bryd y by&ddotb; hi yn rho|&udotb;iog, a pha bryd yn afro&udotb;iog?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Os afro&udotb;iog a fy&ddotb; hi, ni &s;ai hi ond yn ni|&udotb;e&ddotb; gair a phan y&s;tynner y gair, nes i bod yn aildi&udotb;aetha hi a dry yn. &udotb;. mal g&udotb;ynn g&udotb;nnach; g&udotb;in&udotb;y&ddotb;, g&udotb;in&udotb;&ddotb;en cel&udotb;y&ddotb;, cel&udotb;&ddotb;og: etto pan fo'n &ddotb;yph&ddotb;. ro&udotb;iog hi a drig ymhom man cy&s;tal ai
<PB N="32" REF="32"> gili&ddotb; mal, c&udotb;yn, c&udotb;yna&udotb;, g&udotb;y&ddotb; g&udotb;y&ddotb;au ar&udotb;y&ddotb; ar&udotb;y&ddotb;hau.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Mi a&udotb;elaf yn io&udotb;n&ddotb;a beth y&udotb; bogail, a phe&s;&s;a&udotb;l un &s;y&ddotb; o honynt, a pha fo&ddotb; i g&udotb;nair dyph|dongiaid oi cy&s;&s;&udotb;lt nh&udotb;y. Moe&s;&s;&udotb;ch be&ldotb;ach &ddotb;o&s;parth ar y cy&s;&s;einiaid: ag o flaen pob peth doed&udotb;ch beth y&udotb; cy&s;&s;ain.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>&ldotb;ythyren ne elfen ni &udotb;na fyth lafe|ry&ddotb; perphaith ar i phen i h&udotb;n, heb gy|morth bogail.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Pe&s;&s;a&udotb;l vn &s;y&ddotb; o honyn?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr.</SPEAKER>
<P>D&udotb;y ar bymtheg. ch&udotb;ech a e&ldotb;ir i gal&udotb; hanner &ldotb;aferaug ne han|ner bogeiliaid: l.&ldotb;.m.n.r.&s;. a'rvn ar&ddotb;eg erai&ldotb; a gyfrifir yn fudiaid: ag o'rhain mae tri theulu mud anghenrhaid i g&udotb;ybod.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Airhaid do&s;parthu yn fanylach na hyn y cy&s;&s;einiaid yma?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Rhaid yn &udotb;ir, os myn dyn &udotb;ybod y &ldotb;&udotb;ybr &s;y&ddotb; i' &s;crifennu ne i &ddotb;oedyd cym+raeg yn &ddotb;ilediaith: Am hynny y by&ddotb; da
<PB N="33" REF="32"> dy&s;cu yn fyfyr y g&udotb;ha~ a'r hen&udotb;au &s;y&ddotb; i&ddotb;ynt. &udotb;rth yrhain y ge&ldotb;ir rhoi rheole|digaethau byrrion i &ddotb;angos pa fo&ddotb; y ne&udotb;idir y nai&ldotb; lythyren a'r &ldotb;a&ldotb; &udotb;rth gy&s;+tra&udotb;ennu'r geiriau ynghyd. Ag o ei&s;|&s;iau g&udotb;ybod y pethau hyn, y mae cyma+nint o floe&s;cni a &ldotb;ediaith ar y &s;ae&s;so~ &udotb;r+th &ddotb;oedyd cymraeg. Canys in neuidia~t h&udotb;y mo'r &ldotb;yth<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ren gyntaf i'r gair, ond i chad&udotb; ymhob man, a hynny &s;y&ddotb; yn er|byn teg&udotb;ch a phriodoldeb yn hiaith ni, a diflas ynglhu&s;t cymro: megis pe doe|dai vn, pen, fy pen i, dy pen di, a pen y bryn. Os yn gymreigai&ddotb; i doedid, rhaid oe&ddotb; ne&udotb;idio. p. falhyn, pen fymhen, dy ben, a pheb y bryn. Arun peth &s;yd ra|id i &udotb;neuthur me&udotb;n geiriau a &ddotb;echre+uant, a &ldotb;ythyrennau erai&ldotb;, megis y da~|go&s;&s;af rhag &ldotb;a&udotb;.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>I be&s;&s;a&udotb;l rhan y g&udotb;ahenir y ci&s;&s;einiaid yn gyntaf, &udotb;rth
<PB N="34" REF="33"> hyn?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr.</SPEAKER>
<P> yn &ddotb;uy ran: canys mae pob cy&s;&s;ain nai&ldotb; ai yn &ldotb;efn, yntau yn grech Crychion y gel&udotb;ir pob vn a fo a grym h. yn&ddotb;i; y&s;ef y&udotb;, yn anadlog &udotb;rth i &ldotb;afe|ru, megis. ch.ph.th.d.f.rh.lh.&ldotb;. a'r cy|phelib, y &ldotb;ai&ldotb; igyd a el&udotb;ir &ldotb;yfnion.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Pe&s;&s;a&udotb;l bath &s;y&ddotb; ar lythrennau cry|chyion?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Rhai o honynt &s;y&ddotb; o na|turi&aelig;th yn grychion, ag ai gel&udotb;ir cry|chion aniana&udotb;l: mal.ch.ph.th. erail o naturi&aelig;th &s;y&ddotb; lyfnion, ond o &ddotb;am&udotb;ain nh&udotb;y a gant anadl cryf &udotb;eithiau: mal. lh.rh. megis yma, fymlhaid, fymrhen. Heblau r'hain mae rhai ag anadl y&s;|cafnach yn&ddotb;ynt nog &s;y&ddotb; gen y crychio~ aniana&udotb;l nid o &ddotb;am&udotb;ain, ond o natu|ri&aelig;th, ag ai ge&ldotb;&udotb;ir y&s;ca&s;ngrychio~. mal, &ddotb;.f. eithr. rh.ag.lh.a e&ldotb;ir i gal&udotb; crychio~ dam&udotb;einiaul. A hefyd da oe&ddotb; nodi hynnyma, nad oes vn gair cymrae ga&udotb;l
<PB N="35" REF="33"> ai &udotb;rei&ddotb;ia&udotb;l yn l, ne r, lefn od oes yro&udotb;+ron vn gair ymy&s;c y cymru ai &udotb;rei&ddotb;ia+&udotb;l yn r.lefn:ne yn l.mal ladl. Roger: diau y&udotb; mae e&s;tron ydy&udotb; heb gael moi fraint dyledys yn y frutanni&aelig;th, ond bratho onof i me&udotb;n heb &udotb;ybod pa fo&ddotb;. Yr hen Gymraeg&udotb;yr pan fenthycient gan y &ldotb;adin&udotb;yr air yn dechrau ag l. ne r'lefn, nh&udotb;y a &udotb;naent yrheini yn gry+chion i'r cymru.mal, liber, &ldotb;yfr; laboro &ldotb;afurio; lapidare, &ldotb;aby&ddotb;io; latinum, &ldotb;a+din, Roma Rhufain, rebello, rhyfelu, rete, rh&udotb;yd: megis y doedaf yn helae|thach, os rhy&ddotb; du&udotb; iechyd a &s;eibiant i &udotb;neuthur traethiad, a do&s;parth ar y mo&ddotb; &s;y&ddotb; i droi &ldotb;adin i'r gymraeg.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Gen &s;on ohonoch am lythyren &udotb;re+idi&ddotb;iol i air, doed&udotb;ch beth yu honno?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>y gyntaf i bob gair cyn i ro&ddotb;i me&udotb;n cymlheth ymadro&ddotb;, megis yn y geiriau
<PB N="36" REF="34"> yma pen, b&udotb;yd; ca&udotb;s, P, b, c, &s;y&ddotb; lythren nau g&udotb;rai&ddotb;. Ag ni a&ldotb; fod i'r vn gair, ond vn &udotb;rei&ddotb;ia&udotb;l, ond e fy&ddotb; &udotb;eithiau la&udotb;er o lythrenna&udotb; cyrch i&ddotb;o.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Beth y&udotb; &ldotb;ythyren gyrch?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>y &ldotb;ythyre~, a &ddotb;el yn &ldotb;e'r &udotb;reidiol &udotb;rth gy&s;trauen|nu'r gair me&udotb;n cymlheth ymadro&ddotb;: mal yn &ldotb;e.p.e &ddotb;a&udotb; &udotb;eithiau. b, &udotb;eithiau erai&ldotb; ph, ag &udotb;eithiau mh, megis pen o ben, a phen, fymhen. Ag fe&ldotb;y y mae i'r p; dair cyrchfa; megis y mae i'r c ag i'r t.mal y dango&s;&s;af ebohir yn eglu|rach.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P> Ni fedraf ond gofyn pet|hau sy amherthyna&s;&s;ol i'r do&s;parth a gych&udotb;nned, oblegid fy ch&udotb;ennocced i glo&udotb;ed pob peth: mad&udotb;s y&udotb; be&ldotb;ach &s;on am y cy&s;&s;einiaid &ldotb;yfnion, gen &ddotb;arfod i&udotb;ch fanegi hynny oe&ddotb; angenrheidiol i &udotb;ybod ynghylch y rhai crychion.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>e farn&udotb;yd o'r blae~ bob cy&s;&s;ain yn &ldotb;efn
<PB N="37" REF="34"> ni bo grym.h.yn&ddotb;i. Ag megis y rhan|n&udotb;yd y rhai crychion, yn anniana&udotb;l ag y&s;cafngrychion, fe&ldotb;y y perthir yrhain hefyd canys mae tair ohonynt yn fudi|aid trymion, tair erai&ldotb; yn fudiaid y&s;|cafn, a thair yn &ldotb;ythre~nau ta&udotb;&ddotb;: y tair tromlefn y&udotb; p.c.t.y. tair y&s;cafnlefn.b.g d.y, t air ta&udotb;d y&udotb;. l.n.r. canys yrhani a do&ddotb;ant &udotb; ag.y.pen &ddotb;elont oi blaen me|&udotb;n rhy&udotb; &s;i&ldotb;af au, mal na chyfrifer mo|nynt me&udotb;n me&s;&s;ur cer&ddotb;, ag &udotb;rth &icirc; &ldotb;afe ru hefyd ni chant fa&udotb;r oi &s;ain megis y g&udotb;elir yn y geiriau yma, g&udotb;naeth g&udotb;|raig, tyla&udotb;d.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Digon y&udotb; hyn yng|hylch y &ldotb;ythrennau ta&udotb;&ddotb;, ond mae'n rhaid clo&udotb;ed m&udotb;y o &s;on am y mu&ddotb;iaid oblegid ch&udotb;i a &ddotb;oeda&s;&s;och ymlaen &ldotb;a&udotb; fod tri theulu onynt.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Fely y mae, age gaiph pob vn o'r tri thelu i hen&udotb; o'r fan ar y genau, ne'r ermig a fo m&udotb;+yaf
<PB N="38" REF="35"> i g&udotb;aith yn i &ldotb;aferu h&udotb;ynt, y teulu cyntaf a hen&udotb;ir g&udotb;efu&s;&s;a&udotb;l, am fod yn doe dyd pob vn o honynt &udotb;rth nerth y g&udotb;efu&s;&s;au yn bennaf, megis.p.b.f. ph. m.o'r ail deulu y mae.t.d.&ddotb;.th.n.ag ei gel&udotb;ir &ldotb;ythrennau deintia&udotb;l, am fod y tafod ar y danne&ddotb; &udotb;rth i hen&udotb;i h&udotb;ynt. y trydy&ddotb; teulu &s;y'n cynn&udotb;ys y &ldotb;ythren|nau taflo&ddotb;a&udotb;l c.g.ch.o her&udotb;y&ddotb; bod y ta|fod, &udotb;rth i &ldotb;aferu h&udotb;ynt; ynnhaflod y ge+nau.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER> Mo. </SPEAKER>
<P>Os tri theulu mud y&udotb;'rhain pam y rho&ddotb;&udotb;yd.m.yn y cyntaf, ag.n. yn yr ail &s;y&ddotb; bob vn onyn yn hanner &ldotb;afe|ra&udotb;g.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER> Gr. </SPEAKER>
<P>O her&udotb;y&ddotb; dau beth, y cyntaf y&udotb; bod yn i doedyd tr&udotb;y nerth yrvn er|mygion ar teulu mud, y maent yn&ddotb;o. s. m, &udotb;rth nerth y g&udotb;efu&s;&s;au; n. truy. rym y danne&ddotb;. Ar ail achos y&udotb;, body mu|diaid o'r teulu cyntaf, pan font h&udotb;y g&udotb; rei&ddotb;iol, yn cyrchu at.m.ne.mh.mal bu|yd
<PB N="39" REF="35"> fym&udotb;yd, pen fymhen A'r vnphu|nyd y mudiaid deintiaul a gyrchant. at.n.ne.nh.mal daint, fynaint: ty, fyn|hy. Ag am i bod yn cyfe&ddotb;ach ar mudi|aid falhyn, heb fod o'r vn genedlaeth a h&udotb;ynt, ei gel&udotb;ir g&udotb;e&s;teion mud, ma&ldotb; y maen ha&udotb;&ddotb; i &udotb;eled yn y daf&udotb;lan i&s;&s;od.</P>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL ROLE="label">Tromlefn</CELL>
<CELL ROLE="label">y&s;cafnlefn</CELL>
<CELL ROLE="label">y&s;cafngrech</CELL>
<CELL ROLE="label">Crechan|ianaul</CELL>
<CELL ROLE="label">Gue&s;tai y&s;cafnlefn</CELL>
<CELL ROLE="label">Gue&s;tau tromlefn</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>G&udotb;efu&s;&s;aul</CELL>
<CELL>p.</CELL>
<CELL>b.</CELL>
<CELL>f.</CELL>
<CELL>ph.</CELL>
<CELL>m.</CELL>
<CELL>mh.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Deintia&udotb;l</CELL>
<CELL>t.</CELL>
<CELL>d.</CELL>
<CELL>d,</CELL>
<CELL>th.</CELL>
<CELL>n.</CELL>
<CELL>nh.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Taflodla&udotb;l</CELL>
<CELL>c.</CELL>
<CELL>g.</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ch.</CELL>
<CELL>ng.</CELL>
<CELL>ngh.</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
<P>Mae. tair rhes yn y daf&udotb;lan: vn i bob teu+lu, ag ymhob vn mae'r gyntaf yn dro~|lefn, yr ail yn y&s;cafnlefn; y dryde&ddotb; (yn y &ddotb;au deulu gyntaf) yn y&s;cafngrech; y
<PB N="40" REF="36"> bed&udotb;are&ddotb;, ymhobvn yn grecha~iana&udotb;l, y bumed yn &udotb;e&s;tai y&s;cafnlefn, y ch&udotb;e|ched yn &udotb;e&s;tai tromlefn.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Ch&udotb;i a &ddotb;ango&s;a&s;&s;och o'r blaen, pam y gel&udotb;ir rhai yn &ldotb;yfnion, rhai yn grychion doe|d&udotb;ch pam y&ddotb;ydych yn gal&udotb;'r tair &s;y&ddotb; yn y bumed fan ir daf&udotb;lan ymhob teu+lu yn &udotb;e&s;tai y&s;cafnlefn?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Gue&s;teion ydyn am i bod nh&udotb;y, &s;y&ddotb; o rouiog&aelig;th ara&ldotb;, yn dyfod megis i ue&s;ta i'r fa~le'r oe&ddotb; mud yn &udotb;rei&ddotb;iol ag yn fe&ddotb;iannaul Ond am na chyrch mud yn y byd, ond y&s;cafnlefn at yrheini, yr ydys yn i gal&udotb; nh&udotb;y g&udotb;e&s;teion y&s;cafnlefn.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Os g&udotb;ir y&udotb; hynny, pob gair &s;y a b, yn &udotb;rei|&ddotb;iol a gyrch at.m,d.at n,g,at ng:ag ni chyrch g&udotb;rei&ddotb;iol ara&ldotb; yn y byd at yr hei+ni. Gr. Diamau y&udotb; hynny, mal y ma|er geriau yma yn dangos. bara, fyma|ra. du&udotb; fynn&udotb; g&udotb;r fyng&udotb;r.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Oni
<PB N="41" REF="36"> chyrch yrun, at &udotb;e&s;tai tromlefn, o &ddotb;ie|ithr y tair tromlefn.p.t.c. &s;y yn gyntaf yn y daf&udotb;lan?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Na chyrch &ddotb;im a phob gair &s;y ai &udotb;rei&ddotb;iol yn vn o'r tair tromlefn a ei&ldotb; gyrchu, at i &udotb;e&s;tai o'r teulu y bo'r dromlefn yn&ddotb;o.mal.p. at, mh; pa&udotb;l. fymhaul t.at nh. ty. fynhy. c. at ngh, cylch. fynghylch.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>A gyrch &ldotb;ythyren o'r nai&ldotb; deulu, at vn o deulu ara&ldotb;: yntau pob cyrchfa a fy&ddotb; rh&udotb;ng y rhai o'r vn teulu?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Ni chyrch g&udotb;+rei&ddotb;iol &udotb;efu&s;&s;a&udotb;l fyth, ond at lythyren &udotb;efu&s;&s;a&udotb;l, na deintia&udotb;l ond at &ddotb;einti|a&udotb; na ch&udotb;aith tafloda&udotb;l onid at daflo|da&udotb;l.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Pe&s;&s;a&udotb;l cyrchfa, a ei&ldotb; fod i'r vn &udotb;rei&ddotb;iol?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr.</SPEAKER>
<P> i bob tromlefn y mae tair, vn at i'&s;cafnlefn ihun, ara&ldotb; at i chrech aniana&udotb;l, y dryde&ddotb; at i g&udotb;e+&s;tai.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Pary&udotb; hen&udotb;au a rod&udotb;ch a'r y cyrchfau hyn?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr.</SPEAKER>
<P>y gyntaf a e&ldotb;ir i
<PB N="42" REF="37"> gal&udotb;, cyrchfa o, oblegid pan &ddotb;oder: o. yr ar&ddotb;odiad o flaen gair yn dromlefn i &udotb;rei&ddotb;iol, e gyrch y &udotb;rei&ddotb;iol at i'&s;cafn|lefn. mal pre~, darn o bren. ca&udotb;s, tamed o ga&udotb;s, tir, &ldotb;ain o dir. yr ail a el&udotb;ir cyr|chfa a, oher&udotb;y&ddotb; bod pob tromlefn &udotb;re|idia&udotb;l yn cyrchu at i chrech aniana&udotb;l, pan ro&ddotb;er a,'r cy&s;&s;y&ldotb;tia&udotb;l cy&s;&s;y&ldotb;tedig o|flaen y gair h&udotb;nn&udotb; mal &ldotb;y&s;&s;au a phren|niau eig, a cha&udotb;s daear, a thir y dry|de&ddotb; gyrchfa i dromlefn a e&ldotb;ir i gal&udotb;, cyrchfa, fy: canys bod y dromlefn &udotb;rei|diol, pan roer fy, o flae~ y gair yn cyrchu at i g&udotb;e&s;tai mal, fymrhen, fyngaus, fyn hir. Dau beth &s;y&ddotb; raid i'&s;tyria&udotb; yn y gyrchf a yma, vn y&udotb;, bod yn orau &s;cri|fennu fy. yn vn a'r gair, nid yn &udotb;aha|na&udotb;l: canys rhy ano&ddotb; y&udotb; &s;i&ldotb;afu, fy ng&udotb;a+ith, fy nghaus. o&ddotb;ieithr i cy&s;&s;yltu nh&udotb;y ynghyd. yr ail beth &s;y&ddotb; o&icirc; farcio yma,
<PB N="43" REF="37"> y&udotb; bod yn rhaid, pan del l.ne.r, ar ol tromlefn &udotb;rei&ddotb;iol, cyfleu, h. yn y gyrch|fa yma: nid yn ne&s;&s;a at m.megis me&udotb;n geiriau erai&ldotb;, ond &udotb;edi r.ne.l.mal pren fymrhen, nid fymhren. plaid, fymlhaid nid fymhlaid cly&s;t, fynglhy&s;t. crinder, fyngrhinder, trino, fynrhino. tlodi fyn|lhodi.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Digon y&udotb; hyn ynghy&ldotb;ch tair cyrchfa tromlefn. Pe&s;&s;a&udotb;l cyrch|fa a fy&ddotb; i'&s;cafnlefn &udotb;rei&ddotb;iol?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>d&udotb;y. s.cyrchfa.o.at i, &s;cafngrech, a chyrch|fa.fy. at i g&udotb;e&s;tai. mal, b&udotb;yd, tamed o f&udotb;yd, fym&udotb;yd. g&udotb;raig la&udotb;er o &udotb;rage&ddotb;, fyng&udotb;raig d&udotb;r gal&udotb;yn o &ddotb;&udotb;r fyn&udotb;r.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>ond oes i'r y&s;cafnlefn gyrchfa a, megis i'r dromlefn?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Ni &s;ylf &s;cafn lefn &udotb;rei&ddotb;iol er rhoi a, oi blaen, mal, di od a buyd, a g&udotb;raig a d&udotb;r am hyn nid oes i&ddotb;i vn gyrchfa a.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Me&ddotb;yli&udotb;ch yn &ddotb;a dau beth ar a &ddotb;oeda&s;&s;och or blae~
<PB N="44" REF="38"> vn, fod cyrchfa o, i'r y&s;cafnlefn at i'|&s;cafngrech ihun y &ldotb;a&ldotb; na chyrch &ldotb;ythy|ren o vn teulu, at vn o deulu ara&ldotb;. Mi a velaf nad g&udotb;ir yrun o'r &ddotb;au yn y teulu tafloda&udotb;l: canys nid oes yno un y&s;cafngrech, fal y ga&ldotb;o'r y&s;cafnlefn gyrchu atti ynghyrchfao. A hefyd yn|ghyrchfa fy. e gyrch.g.at ng.ag. n. &s;y&ddotb; or teulu deintiaul.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>G&udotb;ir yu'r &ddotb;i|hareb, &ldotb;e ni bo dim oi gael e gy&ldotb; y bre|nin i ha&udotb;l. Diryfe&ddotb; fe&ldotb;y i.g.na a&ldotb;o gyr|chu at y&s;cafngrech, onid oes yrun yn i theulu.etto mae cyn ga&s;&s;ed genthi roi i &ldotb;e i vn o deulu ara&ldotb; ag y by&ddotb;ai &udotb;e&ldotb; gen+thi fod i &ldotb;e yn &udotb;ag ynghyrchfa o.no d&udotb; yn benthig gen deulu e&s;trona&udotb;l: mal g&udotb;lad g&udotb;r o &udotb;lad. g&udotb;y&ddotb;e, tair e &udotb;yde, tu ag at am ng. mae.g.yno yn peri i.n.fod yn fyngus i &s;ain, Amhynny, er i bod hi a'r i phe~ i hun yn &ddotb;eintia&udotb;l, pan &ddotb;oder
<GAP DESC="missing" EXTENT="1 span">
<PB N="45" REF="38"> il&ddotb;ue&ddotb; ynghyd nh&udotb;y a fy&ddotb;ant dafloda|&udotb;l. Nid oes vn gyrchfa a,i'r y&s;cafnle|fn vrei&ddotb;iol. Am nad y&s;cig pan ro&ddotb;er a, oi blaen: g&udotb;&ldotb;ad, tref a g&udotb;lad, du&udotb; a dyn: diod a b&udotb;yd.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Paham y doe|d&udotb;chi hynny, onid y&udotb;'r y&s;cafnlefn yn y geiriau yma a chyrchfa a, genthi? dan a than y d&udotb;r. beth a pheth &s;y&ddotb; yna? gen+tho, a chentho.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gc. </SPEAKER>
<P>Gurei&ddotb;iol yrhain &s;y&ddotb; drymion, od y&s;crifennir nh&udotb;y yn ia&udotb;n: mal tan. peth. centho. Ond nid g&udotb;i&udotb; g&udotb;ad fod yn arfer i'&s;crifennu nh&udotb;y ai doedyd, megis pettai yn y&s;cafn lefn i g&udotb;rai&ddotb; Hynny a &ddotb;echreuo&ddotb;, o heruy&ddotb; bod yr hen gymru yn arfer i dan.i ga~.pa beth. ag.i.a pha. &s;yd yn myn+nu ar ihol gyrchfa o. bob am&s;er: mal pa ben.pa gig. pa &ddotb;yn.i ben y bryn, i, gaer &ldotb;eon i dy du&udotb;. Ond yn y geiriau vchad y&ddotb;ydys yn fynych, &udotb;rth &ddotb;oedyd
<PB N="46" REF="39"> ag me&udotb;n &s;crifen yn torri pa, ag i ymaith, ag yn gadel pob &ldotb;yth yren aral, mal pe baent heb i torri i phor&ddotb; fe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">y he+fyd yn y geiriau ym a fal: tros i fal. fe|gis: tros i fegis gydagef: tros i gydagef. Tair phord &s;y&ddotb; i'&s;crifennu'r fath ei|riau, a phob vn yn go&udotb;ir: tan, i &ddotb;an, da~ mal i fal. fal. tros, i dros, dros. peth yu ef? pabeth, beth ond yn y dryde&ddotb; phor&ddotb; mae yn rhaid dealt pa.ne.i.i beri'r &udotb;re+t&ddotb;iol neidio i gyrchfa o.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Mi a velaf fod i dromlefn dair cyrchfa, a pha rai ydynt: a bod d&udotb;y i'&s;cafnlefn. Doed&udotb;ch be&ldotb;ach, pe&s;&s;a&udotb;l cyrchfa &s;y&ddotb; i'r y&s;cafngrech, ag i'r grechaniana&udotb;l.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Nid oes yrun, na ch&udotb;aith. i n, nag. i&s;. canys ni ne&udotb;idian h&udotb;y fyth pan font yn vrei&ddotb;iol, odieithr yn y gair fe&ldotb;y. s, ni vna na bod yn gyrchfa i vrei&ddotb;iol ara&ldotb; na chyrchu at vn ara&ldotb;, pan fo hi g&udotb;rei+&ddotb;iol.</P>
</SP>
<SP>
<PB N="47" REF="39">
<SPEAKER> Mo. </SPEAKER>
<P>Beth am m.l.&ldotb;.r.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER> Gr. </SPEAKER>
<P>m, &udotb;|rei&ddotb;iol &s;y&ddotb; a chyrchfa o, i&ddotb;i yn vnig at f mal, myny&ddotb; o fyny&ddotb;, yru~ gyrchfa &s;y&ddotb; i.&ldotb;. vrei&ddotb;iol at l.mal, &ldotb;a&udotb;, o la&udotb;. A he|fyd i rh. at r. mal, Rhufain o rufain. Tu ag at am l. ner.lefn, ni by&ddotb;ant gu|rei&ddotb;iau&ldotb; byth me&udotb;n gair cymr aeg a&udotb;l.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER> Mo. </SPEAKER>
<P>Moe&s;&s;uch yn grynno gimaint, ag, a &ddotb;oeda&s;&s;och ar va&s;car ynghylch pob cyrchfa.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER> Gr. </SPEAKER>
<P>Vrth y daf&udotb;lan &s;y&ddotb; yn canlhyn y mae i ch&udotb;i &udotb;eled ar un ol&udotb;g y c&udotb;bl.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER> Mo. </SPEAKER>
<P>Cyn dyfod at y daf&udotb; lan, da oe&ddotb; vybod pe&s;&s;a&udotb;l gair o flaen y &udotb;rei&ddotb;iol a vna i&ddotb;i neidio i gyrchfa, o.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER> Gr. </SPEAKER>
<P>Lauer ia&udotb;n, eithr g&udotb;neuthur he&ldotb;aethfaur &ddotb;o&s;parth a'r yrheini a ber+thyn at Gy&s;traui&aelig;th, nid, at y fan yma. Digon y&udotb; doedyd yro&udotb;ron fod pob gair &s;y&ddotb; yn dyfyn vn &ldotb;ythyren at cyrchfa, o, ne a.ne. fy yn peri i'r &ldotb;ythrennau erai&ldotb;
<PB N="48" REF="40"> fyned at yru~ cyrchfau, ynol i teulu ai braintnh&udotb;y mal, dy, a fyn gyrchfa o; bid y &udotb;rei&ddotb;iol a fynner: dy ben, dy dir, dy &udotb;lad; fe&ldotb;y na, a &ddotb;yfyn bob g&udotb;rei&ddotb;iol i. gyrchfa, a os by&ddotb; yrun i&ddotb;i mal nid oes na phen, na throed, na chlu&s;t gyfa i&ddotb;o.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Beth am gyrchfa, fy, oes vn gair ara&ldotb; yn g&udotb;y&s;&s;o'r &udotb;rei&ddotb;iol at honno?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>oes, yn; &udotb;eithie, mal ymhen y ty, ymrig y pren, ynnhy &ddotb;u&udotb; etto, e doe|dir me&udotb;n amrafel &ddotb;ea&ldotb;t, yn dy i &ddotb;u&udotb;, yn ben i'r bryn; a hefyd mae ef yn ty: mal i dango&s;&s;&udotb;n o &s;onni&udotb;n am Gy&s;tra+&udotb;i&aelig;th Mae yn am&s;er be&ldotb;ach edrych ar y dafulan yrhon &s;y&ddotb; yn cynn&udotb;ys ho&ldotb; &ddotb;o+&s;parth y cy&s;&s;einiaid g&udotb;rei&ddotb;iol, cyrchi|a&udotb;l, ai cyrchfau,</P>
</SP>
<SP>
<PB N="49" REF="40">
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Ane&udotb;iadia 'r lythyre~nau ar ol o, a, ne fy, mal y doeda&s;&s;och, hyd na bo dim ar a&ldotb;o i rh&udotb;yflro vn am&s;er?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Nid oes dim a r&udotb;y&s;tra fy, rhag cyrch&udotb; yn y mo&ddotb; y doedais, na ch&udotb;aith o, ne a, odie ithr i cyfan&s;o&ddotb;i a'r rhag&udotb;as 'r, ne ar ry&udotb; raghen&udotb;, mal, o'r pen, nid o'r ben. ath gap, nid ath chap. Canys yn y cy|fan&s;a&udotb;d yma, nid y blaenor, ond y dy|lyna&udotb;l a gaiph i gyrchfa. O'r, &s;y&ddotb; &udotb;e|di i &udotb;eueuthur o o, yr ar&ddotb;odiad ag yr, y rhag&udotb;as. yrh&udotb;n a fyn y &udotb;rei&ddotb;iol ar i ol, os by&ddotb; y gair o genedl &udotb;r&udotb;y Ag ath, a gyfan&s;od&udotb;yd o a, a dy y rhaghen&udotb; me&ddotb;ianna&udotb;l. a h&udotb;n &s;y&ddotb; bob am&s;er yn|gyrr&udotb;'r vrei&ddotb;iol at gyrchfa o, dy gap, dy la&udotb;, dy glu&s;t. ond hyn a &udotb;elir yn eglu+rach yn y gair. oi, a &ddotb;arfu i gyfan&s;o&ddotb;i o o, ag i: &udotb;rth fod. i, veithiau tros y g&udotb;|r&udotb;y vnig, &udotb;eithiau tros y fany&udotb; vnig,
<PB N="50" REF="41"> &udotb;eithiau tros y &ldotb;io&s;&s;a&udotb;g rif: ag ymhob vn o'r mannau hynny yn mynnu am|rafael gyrchfa. Oi a &udotb;na 'run peth yn y cyfry&udotb; leoe&ddotb;; mal o flaen y g&udotb;r&udotb;y, i gap, i la&udotb;, i glu&s;t: fe&ldotb;y darn oi gap, oi la&udotb;, oi glu&s;t ag falhynny me&udotb;n geiriau erai&ldotb; nh&udotb;y a fynnant gyrchfa. o.</P>
<P>Eithr pan font tros y genedl fany&udotb; nh&udotb;y a darfant y &udotb;rei&ddotb;iol at gyrchfa: a, mal am &udotb;raig, i phen, oi phen, i chlufl oi chlu&s;t, i chap darn oi chap. Tros y &ldotb;io&s;&s;a&udotb;g rif, bid ef g&udotb;r&udotb;y, bid ef banyu y &udotb;rei&ddotb;iol a &s;ai ar i hol nh&udotb;y i pennau, i cappiau, i clu&s;tiau nhuy.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Ma|e'n ha&udotb;&ddotb; g&udotb;eled &udotb;rth, a &ddotb;oeda&s;&s;och fod i bob g&udotb;rei&ddotb;iol an&udotb;adal gyrchfa. o, i bob y&s;cafnlefn gyrch&s;a o, a chyrchfa fy. Ag fe&ldotb;y oni phar o, ir &udotb;rei&ddotb;iol gyr|chu at vn ara&ldotb;, ni phar gair yn y byd i&ddotb;i ne&udotb;idio. Mi a velaf hefyd &udotb;rth y
<PB N="51" REF="41"> daf&udotb;lan fod pedair ni chyrchan at neb, pump in by&ddotb;an g&udotb;rei&ddotb;iol vn am|&s;er, a phump ni by&ddotb;ant fyth gyrchfa&udotb;. Maneg&udotb;ch be&ldotb;ach pa les &s;y&ddotb; er g&udotb;y|bod yrhain igyd.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Y gyrchfa ne'r &udotb;rei&ddotb;iol a &ddotb;engys yn fynych &s;yn&udotb;yr rhy&udotb; re&s;&s;um, a pha'm&s;er y by&ddotb; gair yn hen&udotb;ediga&udotb;l i'r ferf, pam&s;er yn achu|&s;iad ne'n &ddotb;erbynia&udotb;l; mal e dra&udotb;o&ddotb; gur, homo percu&s;sit. e dra&udotb;o&ddotb; &udotb;r, per|cus&s;it hominem. Ag &udotb;eithiau e &ddotb;engys y genedl, gur glan, march pen&udotb;yn, ych corniog, g&udotb;raig lan, ca&s;&s;eg ben&udotb;en bu|&udotb;ch gorniog. Pa~ ro&ddotb;er hen&udotb; g&udotb;an ba|ny&udotb; i gan&ldotb;a&udotb; ar ol i gan&ldotb;a&udotb; yn ne&s;&s;af, i &udotb;reidia&udotb;l ef a dyn at gyrchfa o, os by&ddotb; y ganla&udotb; o rif vnig. Eithr os gu|r&udotb;y fy&ddotb; i gan&ldotb;au, ne lio&s;&s;a&udotb;g, ni &s;ylf y &udotb;rei&ddotb;iol fal, merch deg, g&udotb;r teg, mer|ched teg. &V;rth y cyrchfau hyn y mae
<PB N="52" REF="42"> ini roi rheoledig aethau i gy&s;tra&udotb;enu ag i &ddotb;oedyd i geiriau cymreig yn gyn|ghor&ddotb;ia&udotb;l ag yn &ddotb;ilediaith. Ar neb a fettro g<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">fleu pob cyrchia&udotb;l a chyrchfa yn i dyledus le, a ei&ldotb; &ddotb;oedyd fod gentho y peth clettaf a rheitiaf &udotb;rtho yn y gy|&s;tra&udotb;i&aelig;th gymreig.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Oes vn gyr|chfa i fogail ne i &ddotb;iphdong pa~ fo gair yn dechrau ag vn onynh&udotb;y.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Nag oes &ddotb;im, etto pan fo hen&udotb; a bogail ne &ddotb;iph&ddotb;ong yn &udotb;r ai&ddotb; i&ddotb;o, e roir h, oi bla+en pan el. i, y rhaghenu bany&udotb; perchno+ga&udotb;l, ne yn, &s;y&ddotb; yn ar&udotb;y&ddotb;hau no&s;ter yn &ldotb;adin; oi flaen ef, mal ael&udotb;yd, i haelu|yd hi, yn hael&udotb;yd ni, annerch, i han|nerch hi, yn hanaerchni.</P>
</SP>
</DIV2>
<DIV2 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>Si&ldotb;afi&aelig;th .&s;. y phor&ddotb; &s;y&ddotb; i &udotb;neuthur &s;ila|fau o gy&s;&s;&udotb;&ldotb;ty y &ldotb;ythrennau. Cap. <HI>6.</HI></HEAD>
<SP>
<SPEAKER>MO.</SPEAKER>
<P>Mae'n fad&udotb;s be&ldotb;ach i&udotb;ch &s;on am
<PB N="53" REF="42"> y &s;i&ldotb;afau a'r geiriau. Canis hyn oe&ddotb; y pumed peth a'&ddotb;o&udotb;&s;&s;och i fanegi yng|hylch yr ia&udotb;n&s;crifeny&ddotb;i&aelig;th.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Rhy fachgennai&ddotb; im yma &s;on pa fo&ddotb; y g&udotb;|nair pob &s;i&ldotb;af megis me&udotb;n ag&udotb;y&ddotb;or. Digon in gryb&udotb;y&ldotb; pynciau ana&udotb;&ddotb; i g&udotb;+ybod, a pherthna&s;&s;a&udotb;l hefyd at y rhan yma i ramadeg. E &udotb;yr pa&udotb;b y by&ddotb; me|&udotb;n fi&ldotb;af &udotb;eithiau vn &ldotb;ythyren, mal a, e, i, arc. &udotb;eithiau &ddotb;&udotb;y, megis ab, ai, bo: ve+thiau dair, fal tir, &udotb;eithiau bedair, i|fal trum, tair. &udotb;eithiau bump. mal trump. ymbe&ldotb; &udotb;aith ch&udotb;ech, fal gura|ig, g&udotb;nair, g&udotb;naeth. ag me&udotb;n rhy&udotb; vn &s;aith, fal tr&udotb;mpls.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Beth a &ddotb;oe|d&udotb;ch&udotb;i fe&ldotb;y am y &s;i&ldotb;afau &s;y&ddotb; galed ag anhepcor i vn a fynnai gael dy&s;c i &s;cri+fennu brutaniaeth yn gylfy&ddotb;a&udotb;l.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Yn gyntaf da oe&ddotb; edrych pa fo&ddotb; yr'&s;cri+fennir &s;i&ldotb;afau trymion ag y&s;cafn, fal
<PB N="54" REF="43"> y capher g&udotb;ybod &udotb;rth i, &s;crifenniad pa vn &s;y&ddotb; drom a pha vn &s;y&ddotb; y&s;cafn. Tro~ y&udotb; pob &s;i&ldotb;af y bo grym d&udotb;y gy&s;&s;ain or vn fath ar ol bogail yn&ddotb;i, mal carr phlamm, tonn, d&udotb;ll, g&udotb;enn. a'r &s;i&ldotb;afau yma a laferir yn &ldotb;ym ag yn gr&udotb;n. Y&s;ca+fn fy&ddotb; y &s;i&ldotb;af a fo nerth vn gy&s;&s;ain ar ol bog ail yn&ddotb;i, ai &ldotb;afar hi &s;y&ddotb; hir&ldotb;aes, mal phram, car, dol, g&udotb;en.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Ma|er mo&ddotb; yr &s;crifennir &s;i&ldotb;af drom yn gel|fyd?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Rhai a fynnant &ddotb;ybblu'r vn gy&s;&s;ain, fal tann, &ldotb;ann. Eithr hyn &s;y&ddotb; &udotb;rthun a rheir, hefyd anhar&ddotb; y&udotb; g&udotb;e+led d&udotb;y o'r vnrhy&udotb; gy&s;&s;eimaid yniue&ddotb; gair. Am hynny rhai a fyn nad y&s;cri|fenner ond vn gy&s;&s;ain inni&udotb;e&ddotb; gair, a gadel i ba&udotb;b &udotb;rth i glu&s;t ag arfer &udotb;y bod pabryd y bo'r &s;i&ldotb;af yn drom ne'n y&s;cafn. ond mae hyn yn rhy amherpha|ith yn y frutaniaith, &s;y&ddotb; o naturi&aelig;th
<PB N="55" REF="43"> mor &ldotb;a&udotb;n&ldotb;ythyr ag eithoe&ddotb; erai&ldotb;. Rhai erai&ldotb; a ro&ddotb;ant deitl nai&ldotb; ai u&udotb;|ch ben y gy&s;&s;ain ne'n i hy&s;tlys, yn &udotb;ir maen anha&udotb;&ddotb; cymryd vn phor&ddotb; dref nus oi chad&udotb; ymhob &ldotb;e.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Doed&udotb;ch pe&s;&s;a&udotb;l cy&s;&s;ain a ei&ldotb;, yn yr vn &s;i&ldotb;af, &udotb;a&s;|neuthu, i fogail, o rhyn m&udotb;yaf.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>D&udotb;y oi blaen hi, ag &udotb;eithiau ar i hol hi bedair, mal tr&udotb;mpls; veithie dair malc&udotb;&ldotb;tr, yn fynych d&udotb;y, mal tant, parc, meidr, meigr, c&udotb;pl, anadl. A phan fo'n canlhyn bogail ne &ddotb;iphdo~g fud a tha&udotb;&ddotb; ynghyd, megis me&udotb;n &ldotb;ei|dr, a'r &s;i&ldotb;afau vchod, ef a el&udotb;ir y &s;i&ldotb;a|fau hynny, yn &s;i&ldotb;afau cedyrn.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Oni by&ddotb;ai or au ro&ddotb;i. y, ag &udotb;eithiau &udotb;, rh&udotb;ng y fud ar da&udotb;&ddotb; mal &ldotb;eidyr, mei|gyr, meidyr, p&udotb;yntyl, c&udotb;p&udotb;l, tr&udotb;mplys.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr.</SPEAKER>
<P> Na orau &ddotb;im: canys nid y&udotb;'r gei|riau yma ond vn &s;i&ldotb;afog. Eithr pan
<PB N="56" REF="44"> fon dau&s;i&ldotb;afog, rhaid y&udotb; rhoi vn o'r bogeiliaid rhyng thynt mal tre&s;tel, nid tre&s;tl.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Pa fo&ddotb; y cair g&udotb;ybod pa bryd y mae~t vn&s;i&ldotb;afog, pa bryd yn &ddotb;&udotb;y &s;i&ldotb;af.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Pe rhoid &s;i&ldotb;af at &ddotb;i&udotb;e&ddotb; y gair e &udotb;elid hynny yn eglurach, canys am|lyccach fy&ddotb; &s;ain bogail ynghanol gair, nog yn y &s;i&ldotb; af di&udotb;&aelig;thaf. tre&s;telau, ch&udotb;e dl ch&udotb;edlau, &ldotb;eidr ladron, c&udotb;pl cyplau. Pe bia&s;&s;ai'r cyntaf yn &ddotb;&udotb;y &s;i&ldotb;af, e fu|a&s;&s;ai 'r ail ymhob vn yn dair, am roi &s;i&ldotb;af o y&s;t yn yn&ddotb;o. Fe&ldotb;y e&udotb;ythr, d&udotb;y &s;i&ldotb;af, e&udotb;ythry&ddotb; tair &s;ilaf, hefyd dieithr diei|thred. Pe bia&s;&s;ai y, o flaen; r, ne l, cyn y&s;tyn y gair. e fua&s;&s;ai yn yr a il&ddotb;i&udotb;ae|thaf ar ol i y&s;tyn ef. ond rhaid y&udotb; ym&ddotb;i+eithro o&ddotb;i&udotb;rth yrhain, &ldotb;ythr, vn &s;ila|fog; &ldotb;ythyren, tair &s;i&ldotb;af,</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Pan ro+&ddotb;er &s;i&ldotb;af yn &ddotb;arn at obeny&ddotb;iad gair, a drig y fogail ne'r &ddotb;iph&ddotb;ong oe&ddotb; yn y &ddotb;i+&udotb;aethaf
<PB N="57" REF="44"> o'r blaen, yn yr ail&ddotb;i&udotb;aethaf pan y&s;tynner y gair mal y g&udotb;elaf yn yrhain yma, an&udotb;edig an&udotb;ediga&udotb;l; tre|&s;tel, tre&s;te&ldotb;au?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Na fy&ddotb; &ddotb;im ca|nys bogeiliaid a diph&ddotb;engiaid a gair yn fynych me&udotb;n &s;ilaf &ddotb;i&udotb;aethaf. Ond pan el honno &udotb;rth y&s;tyn y gair yn ail &ddotb;i&udotb;aethaf, nh&udotb;y a ne&udotb;idian yn y mo&ddotb; &s;y'n canlhyn.i, o flaen g, yn y, fal dir|mig dirmygu, benthig benthygia&udotb; etto pob cyfranniad yn dig, a geid&udotb; i, mal caredig, caredigion, ar hen&udotb; bone&ddotb;ig bonhe&ddotb;igai&ddotb;. &udotb;, a droir yn; y, mal gol&udotb;g golygon, dr&udotb;g dryg&udotb;as, d&udotb;fn dyfnder, man&udotb;l manylach. Eithr pan &ddotb;el; &udotb;, o flaen. r, heb gy&s;&s;ain yn ne&s;&s;af ar ihol hi a daring yn yr ail&ddotb;i&udotb;aethaf, mal b&udotb;|r&udotb; buria&udotb;&ddotb;, g&udotb;r g&udotb;rol; fe&ldotb;y ei cair hi yn yr ail&ddotb;i&udotb;aethaf os by&ddotb;. &udotb;, &s;engl, yn y &ddotb;i&udotb;aethaf, m&udotb;d&udotb;l m&udotb;n&udotb;gl. Ond ynh&udotb;y
<PB N="58" REF="45"> igyd a droir yn; y, pan y&s;tynner y geiri|au hyn nes bod bogail ara&ldotb; yn y pen di|&udotb;aethaf, mynygl&udotb;en, mydylu, cyply&s;&s;u. Os by&ddotb; cy&s;&s;ain ar ol. r, &udotb;eithiau ni &s;ylf &udotb;, d&udotb;rd d&udotb;rdia&udotb;, t&udotb;r&s;tan. Ond fynych|af hi a dry yn y, mal d&udotb;rn dyrnod, t&udotb;rf tyrfa. &udotb;y diph&ddotb;ong afro&udotb;iog a dro ir yn y mannoe&ddotb; hyn yn &udotb;, ded&udotb;y&ddotb; de|d&udotb;&ddotb;&udotb;ch, g&udotb;in&udotb;y&ddotb; g&udotb;in&udotb;den, di&udotb;yd di&udotb; dr&udotb;y&ddotb;. Y&udotb; yn o&udotb;, mal by&udotb; bo&udotb;ia&udotb;g, rhy&udotb; rho&udotb;iog cly&udotb; clo&udotb;ed. Ond mae, r &ldotb;yfrau hen yn dal yn &udotb;e&s;tad er y&s;tyn y gair, mal by&udotb;, by&udotb;ia&udotb;l. etto g&udotb;e&ldotb; i ni galyn yr arfer &s;y&ddotb; ymy&s;c y bobl yn ham&s;er ni. A&udotb; yn o&udotb;; rho&udotb;ia&udotb;g rho&udotb;io&udotb;gr&udotb;yd, ne yn o, mal tla&udotb;d tlodi. Ai, yn; ei, mal ga|ir, geiriau, tail teilo, &ldotb;igaid lygeidiog, iaith ieithoe&ddotb;. Au, yn eu, mal dau deu deg aur, eur a&udotb;g, euraid. Y gaiedig yn, y agored mal dy&ddotb; &ddotb;y&ddotb;iau, phy&ddotb; phy&ddotb;lon,
<PB N="59" REF="45"> beuny&ddotb; beuny&ddotb;a&udotb;l. Arhain a e&ldotb;ir i ga+l&udotb; bogeiliaid ne &ddotb;iph&ddotb;ongiaid goben|ny&ddotb;gar, am na fynnant fan yn y byd ond y &s;i&ldotb;af di&udotb;aethaf o &ddotb;ieithr yn an|fynych ia&udotb;n.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Doed&udotb;ch cyn yma|do ar &s;i&ldotb;af au, pe&s;&s;a&udotb;l bogail a ei&ldotb; fo&ddotb; f&udotb;yaf me&udotb;n vn &s;i&ldotb;af.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Tair, mal iaith, ia&udotb;n, g&udotb;aith, g&udotb;a&udotb;d, g&udotb;an, ch&udotb;|aer arc. &ldotb;e bo diph&ddotb;ong ro&udotb;iog dylyna|ul me&udotb;n diphdong afro&udotb;iog.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>oni by&ddotb; tair bogail me&udotb;n &s;i&ldotb;af o dieithr bod diph&ddotb;. afro&udotb;iog yndi?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>By&ddotb; &udotb;ei|tbiau, pan &ddotb;el l, n, ner, ar ol. &udotb;; ne y, a diph&ddotb;ong ro&udotb;iog yn i canlhyn, mal ty|la&udotb;d er bod yn i'&s;crifennu ef &udotb;eithiau tla&udotb;d, g&udotb;nnaeth g&udotb;neuthum, g&udotb;raig, g&udotb;rai&ddotb;. yrydys yn to&ddotb;i ganm&udotb;yaf &udotb;, ag y, ag yn rho&ddotb;i'r acce~ a'r &ldotb;afar ir diph|dong &s;y ar ol y &ldotb;ythyren da&udotb;&ddotb;.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>A ei&ldotb; cy&s;&s;ain ar i phen ihun &udotb;neuthur
<PB N="60" REF="46"> dim vn am&s;er?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Gei&ldotb;, uerthiau hi a fy&ddotb; tros rif, mal.i.tros vn.v.tros bu|mp, x. tros &ddotb;eg.l.tros &ddotb;eg a deug ain. c. tros gant. M. tros fil. D. tros bumca~t. Am&s;er ara&ldotb; hi a fy&ddotb;. ond i'&s;crifennu yn benrheithia&udotb;l dros hen&udotb; g&udotb;r, ne le mal. H. &udotb;ythfed. E. y ch&udotb;eched. Caer. &ldotb;. caer. l. H. tros Harri E. tros Ed&udotb;art. &ldotb;. yn &ldotb;e &ldotb;eon. l. tros lu&ddotb;. etto ni va&s;naetha arfer mo hyn, ond pan fo'r hen&udotb; h&udotb;n|n&udotb; yn hynod yn y cyfle y byther yn i'&s;cri fennu ef. fe&ldotb;y e fy&ddotb;ir &udotb;eithiau yn rhodi s. gyphredin tros, ys ef y&udotb;.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Be&ldotb;ach e &ddotb;arfu i&udotb;ch &s;on am y pum peth a'&ddotb;o|&udotb;&s;&s;och &udotb;rth &ddotb;echrau. Oes dim anghen+rhaid i ia&udotb;n&s;crifyny&ddotb;i&aelig;th, heb nai a|&ddotb;o nai fanegi?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Oes yn gyntaf dim y tair accen, &udotb;edi hynny g&udotb;ahaniadau 'madrod; yn drydy&ddotb; da oe&ddotb; fanegi pa fo&ddotb; y dieithir o&ddotb;iurth y phor&ddotb; fa&udotb;r fy|nychaf
<PB N="61" REF="46"> i thram&udotb;y, a hynny &udotb;rth phu|gr. Achida hynny &s;on am y gy&s;si&ldotb;afi&aelig;th ia&udotb;n a threfnus.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Ynghylch acce~ pe&s;&s;a&udotb;l peth &s;y&ddotb; raid i'&s;tyrriau?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cr. </SPEAKER>
<P>Tripheth, yn gyntaf i hennuae, yn ol hynny i &ldotb;uniau, yn di&udotb;aethaf &s;&udotb;y&ddotb;, a ga&ldotb;u, a chyfle pob vn.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Doed&udotb;ch&udotb;|ithau pa fo&ddotb; y gel&udotb;yr nh&udotb;y?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Ac|cen, ne don a el&udotb;ir nai&ldotb; ai dyrchafedig dyrchafia&udotb;l, &ldotb;em: yntau dy&s;cynedig dy|&s;cyniana&udotb;l, p&udotb;l, tr&udotb;m: ne amgylchedig, amgylcha&udotb;l, cymhedrol, hir&ldotb;aes.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Mi a &udotb;elaf fod ir accen lem dri hen&udotb; a phed&udotb;ar ir accen b&udotb;l, achimint a|ra&ldotb; ir gymhedrol, mae be&ldotb;ach y &ldotb;un|niau &s;y&ddotb; i bob vn o honynt.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr.</SPEAKER>
<P>Lun accen lem y&udotb; guialennig u&udotb;ch ben bo|gail ne diph&ddotb;ong yn codi tu ar &ldotb;a&udotb; &ldotb;e|au, mal &aacute;.&eacute;.&iacute;.&ucirc;. y. &oacute;. uy arc. Lun accen b&udotb;l &s;y&ddotb; &udotb;yrth&udotb;yneb i hon yn go&s;t&udotb;ng ar
<PB N="62" REF="47"> y &ldotb;a&udotb; &ddotb;eau, mal. &agrave;.&egrave;.&igrave;.&ograve;.&ugrave;. Lun accen gymhedrol a &udotb;nair o gy&s;&s;&udotb;&ldotb;t y &ddotb;&udotb;y yma ynghyd, mal. a.ai.au, tan. lain.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Mae &s;&udotb;y&ddotb; a chyfle pob accen, oblegid mae hynny och a&ddotb;e&udotb;i&ddotb; ch&udotb;i yn ol?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>S&udotb;y&ddotb; ylem y&udotb; dyrchafu a chodi y &s;i&ldotb;af y bo u&udotb;ch i phen yn gra&s;&s;ach i &ldotb;ais nor &ldotb;ai&ldotb;, mal d&icirc;gon pennod, g&udotb;aefi, dyd&iacute;. S&udotb;y&ddotb; y b&udotb;l y&udotb; go&s;t&udotb;ng yn i&s;&s;el lafar y &s;i|laf y bo u&udotb;ch i phen yn is i &ldotb;ais nog un a fai lem i haccen, mal y g&udotb;el&udotb;ch yn y &s;i&ldotb;afau yma, digon, i&s;&s;e&ldotb;. Ar gymhedrol &s;y&ddotb; yn peri i'r &s;i&ldotb;af danihi fod yn uch el ag yn hir&ldotb;aes i &ldotb;afar mal tan, g&udotb;n|aeth, glan: a phob gair vn&s;i&ldotb;afog y bo diph&ddotb;ong ro&udotb;iog yn&ddotb;o, ne fogail y&s;ca|fn. s. heb rym d&udotb;y gy&s;&s;ain ar i hol, mal phram, dol, arc. Yr accen b&udotb;l a fy&ddotb; ym hob &ldotb;e ni bo yrun o, r &ddotb;uy erail, er nad y&s;crifennir dim honi vn am&s;er, etto i
<PB N="63" REF="47"> grym hiafy&ddotb; yno, am nad ydys yn dyr|chafu y cyfri&udotb; &s;i&ldotb;afau. Y d&udotb;y erai&ldotb; a fy&ddotb;ant yn vnig ar vn o'r &ddotb;&udotb;y &ddotb;i&udotb;ae|thaf, mal difai di&ddotb;a&udotb;n, myfi, myfy, di fai, guaethaf. Pa~ goder diph&ddotb;. ro&udotb;iog yn u&udotb;ch no'r &ldotb;ail, cymhedrol fy&ddotb; yr ac cen, mal difai, di&ddotb;a&udotb;n, phraethder. ond os bogail &s;engl a &ddotb;yrchefir meun gair aml&s;i&ldotb;afog yn yr ail&ddotb;i&udotb;aethaf heb phael &ldotb;em fy&ddotb; yr acce~, mal iyrchod &ldotb;undain, Ier&udotb;erth, &s;iarad. &V;eithiau yn y &ddotb;i&udotb;aethaf e fy&ddotb; accen gymhe|drol u&udotb;uch ben bogail &s;engl, mal tan, g&udotb;i&udotb;lan ne &udotb;i&udotb;lan.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Pa fo&ddotb; y ge|l&udotb;ir y geiriau &s;y&ddotb; ag accen lem ar i &ddotb;i&udotb;aethaf?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Geiriau blaen&ldotb;ymio~, ag os y lem a fy&ddotb; ar yr ail &ddotb;i&udotb;aethaf; ail flaen &ldotb;ym yu'r gair. Yrun phunyd y gel&udotb;ir h&udotb;ynt. blaengymhedrol, ne fla|emb&udotb;l, ag ail gymhedrol ne ei&ldotb;b&udotb;l pan
<PB N="64" REF="48"> fo'r accennau yma u&udotb;ch ben y cyfri&udotb; &s;i&ldotb;afau.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Ai rhaid y&s;crifennu 'rhain u&udotb;ch ben pob &s;i&ldotb;af y dam&udotb;ei|niant i&ddotb;i, megis can&udotb;y&ldotb;.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Nid rha|id fyth &s;crifennu mo'r b&udotb;l, ond b&udotb;r&udotb; i bod hi &ldotb;e nid oes yrun o'r &ldotb;ai&ldotb;, ag nid g&udotb;i&udotb; chuaith &s;crifennu bob am&s;er mo'r &ldotb;ai&ldotb;. Digon y&udotb; g&udotb;ybod mae accen lem &s;y&ddotb; i'r &s;i&ldotb;af a dyrchafer yn fein|gras, a chymhedrol i honno a goder yn hir&ldotb;aes. etto os by&ddotb;e vn gair a e&ldotb;id i &ddotb;ea&ldotb;t amryu phyrd, da oe&ddotb; &s;crifen|nu'r accen i dynnu'r petru&s;ter yma|ith os ge&ldotb;yd, mal, t&aacute;l, tal, c&ucirc;l, cul.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Digon y&udotb; hyn am yr accennau: moe&s;&s;&udotb;ch glo&udotb;ed peth ynghylch g&udotb;a|haniadau 'madro&ddotb;.</P>
</SP>
</DIV2>
<DIV2 N="7" TYPE="chapter">
<PB N="65" REF="48">
<HEAD>&V;yth ar&udotb;y&ddotb; guahaniaeth y' ma&ddotb;ro&ddotb;. Cap. <HI>7.</HI></HEAD>
<SP>
<SPEAKER>GR. </SPEAKER>
<P>Mae tu ag &udotb;yth o ar&udotb;y&ddotb;ion i ia&udotb;n &udotb;ahanu 'madro&ddotb;, a el&udotb;ir falhyn: per|pheithnod g&udotb;hannod, rhag&udotb;ahannod, gofynnod, dieithr&s;ang, anorphennod, &s;cythrnod, didolnod.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Beth yn pob vn ohonyn?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Perpheithnod a'&s;cri|f'enir fal hynn,. ag &s;y&ddotb; ar&udotb;y&ddotb; &udotb;neuthur pen ar re&s;&s;&udotb;m perphaith. G&udotb;ahannod a &udotb;nair o &ddotb;au deitl mal.: ag a &ddotb;engys re&s;&s;um megis hanner perphaith. Rha g&udotb;aha~nod &s;y&ddotb; o'r fath yma;, yn ar&udotb;y|&ddotb;o bod yn y &ldotb;e h&udotb;nn&udotb; uaha~, ond amher+phaith. Ar tri a e&ldotb;ir i &udotb;eled yn y pe~ni&ldotb; yma, Ti yu'r g&udotb;an, ta&udotb; ar y guir: arri|an da a &udotb;rande&udotb;ir. Gofynnod &s;y&ddotb; a'r luniau yma ido,? Yn ar&udotb;y&ddotb;hau fod yn gofyn rhyu beth &udotb;rth y cla&udotb;s hynny, mal yn y penni&ldotb; h&udotb;n. Ple try hedi&udotb;, pla|id
<PB N="66" REF="49"> rho&ddotb;ion, pre&s;eb &s;ais heb Rys ab &s;io~? Dieithr&s;ang a'&s;crifennir a'r &ddotb;eunod yma. () i &ddotb;uyn ar &ddotb;ea&ldotb;t fod y cla&udotb;s &s;y&ddotb; rh&udotb;ng y rhain megis peth dieithr &udotb;edi i &s;engi yna, heb fod yn angenrha|id i gyflo&udotb;ni &s;yn&udotb;yr yr ymadro&ddotb; ho~no, mal yma, blai&ddotb; ag oe~ (ble '&ddotb;a g&udotb;a~nur) yntuy &ddotb;au aen gynt i &ddotb;&udotb;r. Anorphen|nod a lunnijr falhyn, ynniue&ddotb; &ldotb;&icirc;n ne res i rybu&ddotb;io fod y gair yn anorphen yno, a bod y &ddotb;arn ara&ldotb; ynnechrau'r &ldotb;in &s;yn canlhyn. Scythrnod a &udotb;naird&udotb;y phord, &udotb;eithiau ai gyrn tu ar &ldotb;a&udotb; &ddotb;e|au, mal. '.&udotb;eithiau ara&ldotb; tu a'r la&udotb; a&s;|&s;ai, mal.'. &udotb;rth y nod yma yr y&s;pi&s;&s;ir fod &udotb;edi &s;cythru a thorri ymaith fogail ne diph&ddotb;o~g, nai&ldotb; ai i ochel dryg&s;ani ynta&udotb; i achub me&s;&s;ur me&udotb;n penni&ldotb;. Odid i&ddotb;o fod ynun&ldotb;e on&ddotb; pan &ddotb;el d&udotb;y fogail yn|ghyd, un ynn&udotb;ed gair, a'r &ldotb;a&ldotb; ynnechra+u'r
<PB N="67" REF="49"> gair a ganlhyno, mal yn &ldotb;e ai i yr &udotb;lad? a'i'r &udotb;lad, tros, o ymadro&ddotb;, o'|madrcd, ueithi ai la&udotb;, &udotb;yth a lo&udotb;iai, tros &udotb;eithiau; blai&ddotb; ag oen ble'&ddotb;a g&udotb;a n&udotb;r tros bley&ddotb;a: a phob am&s;er e &ddotb;oedir y &ddotb;au air yn vn, megis pe baent vn gair mae'n, tros mae yn, taro'r g&udotb;r, tros taro y gur.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Pam y&ddotb;ydys yn ne&udotb;idio y, yn 'r, me&udotb;n manoe&ddotb; o'r fath yma, y&udotb;'r peth, mae'r g&udotb;r, tros y&udotb; y pe|th, mae y g&udotb;r.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Iochel dryg&s;ain, canys an&udotb;e&ddotb;ai&ddotb; a diflas fy&ddotb; &ldotb;afar ci|maint o fogeiliaid ynghyd. Amhynny e dynn&udotb;yd. y, rhag&udotb;as yr hen&udotb;, ymaith, agfal y ge&ldotb;id g&udotb;ybod y dylai ef fod yno, e &ddotb;od&udotb;yd r, &ldotb;e dyla&s;&s;ai ef fod, a pha bryd hynnag yr &s;cythrir y, rhag&udotb;|as yr hen&udotb;, e ro&ddotb;ir r, yn i le.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Pe&s; &s;a&udotb;l mod yr &s;crife~nir y rhag&udotb;as yma?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Nai&ldotb; ai y, yr, ne'r, pan &ddotb;el cy&s;&s;ain
<PB N="68" REF="50"> ynne&s;&s;af oi flaen ef ag ynne&s;&s;af ar i ol hefyd. y, a'&s;crifennir, mal doeth y g&udotb;r, os cy&s;&s;ain a &ddotb;a&udotb; o'r blaen, a bogail ne diphd ar yr ol, yr, a gyfleir; mal g&udotb;as yr ar&ddotb;&udotb;r, ne pan &ddotb;el gair yn dechrau ag &s;t, &s;c, ne, &s;p, ariol, mal yr &s;tal&udotb;yn, yr &s;cyphthr, yr &s;podol. etto rhai a ry&ddotb; y, yn|nechrau'r cyfri&udotb; eiriau, mal yr y&s;ta|l&udotb;yn. Ond os bogail a fy&ddotb; o flaen ag &ograve; ol i'r rhaguas, ne oi flaen ynvnig, teccaf oe&ddotb; &s;crifennu'r 'r, mal da'r g&udotb;r, plu'r adar. Cyrn yr &s;chthrnod bob am&s;er a fy&ddotb; tu ag at y gair a go&ldotb;o&ddotb; i fogail, mal &udotb;ed'imi &ddotb;yfod, g&udotb;ae'r neb ai g&udotb;e|lai.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Digon y&udotb; hyn am yr &s;cythr|nod; beth yu'r de&ddotb;olnod &s;y'n ol.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Didolnod a &s;crifennir u&udotb;ch ben d&udotb;y fogail falhyn, a&iuml;, i &ddotb;angos na chyme|rir mor bogeiliaid hynny ynghyd me|gis vn &ddotb;iph&ddotb;ong ond bod yn i didoli
<PB N="69" REF="50"> nh&udotb;y i &udotb;neuthur d&udotb;y &s;i&ldotb;af, mal pr&iuml;o|das, cyrchfau.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Mi a &udotb;elaf beth y&udotb; g&udotb;ahaniadau'madro&ddotb;, mae &s;y&ddotb; an ghenrhaid i &udotb;ybod ynghylch y phu|grau.</P>
</SP>
</DIV2>
<DIV2 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>Phugrau iaun&s;crifennydi&aelig;th a de|&s;creifiad pob vn honynt. Cap. <HI>8.</HI></HEAD>
<SP>
<SPEAKER>GR.</SPEAKER>
<P>Yn gyntaf, beth y&udotb; phugr, &udotb;edi hyn ny pe&s;&s;a&udotb;l vn &s;y&ddotb; o honyn yn pyrthynu at y rhan yma o ramadeg.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Fe&ldotb;y Beth y&udotb; phugr?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>L&udotb;ybr ne fath ar &ddotb;oedyd ag &s;crifennu &udotb;edi dieithro yn &ddotb;ifarn ag yn gelfy&ddotb;us o&ddotb;iurth y phor&ddotb; gyphredin.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Pa bryd y dieithrir yn &ddotb;ifarn o &ddotb;iar y phor&ddotb; vnion?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Pan fo i ar&ddotb;el gentho o &udotb;r a&udotb;duredig ne henafi&aelig;th, ne o arfer a chytu~deb g&udotb;|yr dy&s;cedig. Canys ni e&ldotb;ir barnu ar neb a ganlhyno a&udotb;durdod g&udotb;r hyno&ddotb; yn y
<PB N="70" REF="51"> gylfy&ddotb;yd, a defod hir o am&s;er, ag ol traed g&udotb;yr cyfar&udotb;y&ddotb;.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Pam&s;er y dieithrir yn gylfy&ddotb;us o &ddotb;iar y briphor&ddotb;</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Pa~ a&ldotb;o g&udotb;r ro&ddotb;i rhe&s;&s;&udotb;m tro&s;to yn hynny o beth, megis i ochel dryg&s;ain, i achub penni&ldotb;, ne i ry&udotb; beth ara&ldotb; a fy|&ddotb;ai re&s;&s;ymol.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Pe&s;&s;a&udotb;l vn &s;y&ddotb; yn pyrthynu at Ia&udotb;n&s;cr.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Etto digon i ni &s;on am &udotb;yth &s;y&ddotb; reitiaf &udotb;rthyn: o'r hain, tair a ry&ddotb; ir gair ch&udotb;aneg o &ldotb;y|thrennau ne &s;i&ldotb;afau. s. g&udotb;rai&ddotb;dyfiad, gurth drychiad, brigdyfiad; tair erai&ldotb; &s;y&ddotb; &udotb;rth&udotb;yneb i rhain, ag a dynnant ymaith lythyren, ne &s;i&ldotb;af o'r gair, mal g&udotb;rai&ddotb;dorriad, trychia&ddotb;, brigdorriad d&udotb;y a ne&udotb;idia &ldotb;ythrennau, fal tro&s;elfe niad, tra&udotb;&s;man&s;a&udotb;&ddotb;.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Beth y&udotb; gurai&ddotb;dyfiad?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Phugr ne phor&ddotb; i ro&ddotb;i at &ddotb;ecrau'r gair &ldotb;ythyren ne &s;i|&ldotb;af, mal yr y&s;crifen. tros yr &s;crifen; yd&udotb;
<PB N="71" REF="51"> yf, tros &udotb;yf.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P> Beth y&udotb; g&udotb;rthdrych|iad?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Mo&ddotb; i frathu &ldotb;ythyrem ne &s;i&ldotb;af ynghanol gair, mal o&ddotb;i&udotb;rth, tros o i&udotb;rth; &ldotb;e&udotb;rch tros le&udotb;ych; o&ddotb;igartref tros o igartref.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Beth y&udotb; brigdy|fiad?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Phor&ddotb; i&ddotb;odi &ldotb;ythyren, ne &s;i|&ldotb;af at &ddotb;iue&ddotb; gair, ma&ldotb; annogi, tros an+nog.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Beth y&udotb; g&udotb;rai&ddotb; dorriad?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Mo&ddotb; i dorri ymaith &ddotb;arn o &ddotb;e|chrau'r gair, mal menyn, tros ymenyn &s;prydol, tros y&s;prydol; ab &s;ion yn &ldotb;e fab &s;ion.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Bet y&udotb; trychiad?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Phor&ddotb; i dynnu a&ldotb;an lythyren ne &s;i&ldotb;af o berfe&ddotb; gair mal &ldotb;ythrennau, tros &ldotb;ythyre~nau; rhoi, tros rho&ddotb;i; cael, tros caphae&ldotb;, my|nd, tros myned.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Beth &udotb;rthynny y&ddotb;y&udotb; brig doreiad?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Phugr yn torri i phor&ddotb; ben y gair, mal gofyn, dyfyn, tros gofynnu, dyfynnu; canys o'r gair mynnu, y cyfan&s;o&ddotb;&udotb;yd y &ddotb;au.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<PB N="72" REF="52">
<P>Moe&s;&s;&udotb;ch &udotb;eled dy&s;creifiad tro&s;elfyn|niad.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Ho~ &s;y&ddotb; phugr yn go&s;&s;od vn elfen ne lyth yren yn le'r &ldotb;a&ldotb;, mal mene+gini&aelig;th, tros me&ddotb;egini&aelig;th, &s;arthes, tros &s;arphes: canys o'r gair me&ddotb;ig a &s;erpe~s y maent yn dyfod.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>I &udotb;neuth&udotb;r pe~ ar y phugrau, doed&udotb;ch beth y&udotb; tra&udotb;|&s;yman&s;a&udotb;&ddotb; ne dra&udotb;&s;ym&s;ymud?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Phor&ddotb; i droi, din dro&s;pen, y nai&ldotb; lythy|ren yn &ldotb;e'r &ldotb;a&ldotb;, a'r &ldotb;a&ldotb; yn i &ldotb;e hithau, mal &ldotb;a&s;&s;&udotb;yr, tros &s;a&ldotb;&udotb;yr, or gair p&s;al|terium.</P>
</SP>
</DIV2>
<DIV2 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>Cy&s;si&ldotb;afiaeth. &s;. mo&ddotb; i &udotb;neuthur geiriau o'r &s;ilafau. Cap. <HI>9.</HI></HEAD>
<SP>
<SPEAKER>MO. </SPEAKER>
<P>Doe&ddotb;&udotb;ch beth ynghylch cy&s;si&ldotb;a|fi&aelig;th, ag yno hi a fy&ddotb; mad&udotb;s yn gad&udotb; no&s;&udotb;yl.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Si&ldotb;afu y&udotb; o'r lythrennau yn gym&udotb;ys, g&udotb;neuthur &s;i&ldotb;afau. ond cy&s;|fi&ldotb;afu
<PB N="73" REF="52"> y by&ddotb; vn pan fo yn g&udotb;neuthur gairo gy&s;&s;&udotb;&ldotb;t amrafael fi&ldotb;a&s;au. &udotb;rthyn ny cy&s;si<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">afi&aelig;th a dengys pa ry&udotb; &s;i&ldotb;afau a &s;crifenir ynghyd, a pharai a roir yn &udotb;ahannedig, mal pa vn a &s;crifennir ai &udotb;rth<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">fi, yntau &udotb;rthy fi. rheir a fy&ddotb;ai &s;on yma am bob gair ar i ben ihun, ne &udotb;neuthur do&s;parth man&udotb;l a'r hyn o b&udotb;nc. Digon y&udotb; y&s;tyria&udotb; tri pheth yro|&udotb;ran: vn y&udotb;, pa bryd y cyfan&s;o&ddotb;ir rha+g&udotb;as ai bennaeth ynghyd, yrail, pam|&s;er y rhoir y rhag&udotb;as ynglyn &udotb;rth i ber thynas; y trydyd y&udotb;, pan &ddotb;el dau air ara&ldotb; i gyfarfod, a e&ldotb;ir i cyfan&s;o&ddotb;i, pob vn o'r &ddotb;au, nei cymeryd ar &udotb;ahan pa vn a &udotb;nair ai &s;crifennu nh&udotb;y megis vn gair, yntau ar i pennau i hunain.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P> Doed&udotb;ch yn gyntaf beth y&udotb; rha|g&udotb;as.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Gair heb ar&udotb;y&ddotb;hau dim, ond yn vnig g&udotb;a&s;neuthu i ry&udotb; air ara&ldotb;.
<PB N="74" REF="53" MS="y"> a fo pennaeth i&ddotb;o, &udotb;eithiau i hen&udotb; mal y g&udotb;r, yr arth, ne'r am&s;er; &udotb;eithiau e va&s;naetha i ferf, mal yr &udotb;yf, y mae, Ifan a drauo&ddotb; &ddotb;afy&ddotb;. Ch&udotb;i a &udotb;el&udotb;ch nad yu, y, ag. a, yn ar&udotb;y&ddotb;o dim, ond y, veithiau yn g&udotb;a&s;neuthu i hen&udotb;, &udotb;ei|thiau i ferf; a, i ferf ynvnig y ladin&udotb;|yr a eil&udotb; h&udotb;n artic&udotb;l&udotb;s.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>A gy&s;&s;yl dir h&udotb;n ai bennaeth vn am&s;er?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Pan fo berf yn bennaeth i&ddotb;o; ni lefys ef gyf&udotb;r&ddotb; a hi vn am&s;er, nag a hen&udotb; ond yn anfynych, megis yma yro&udotb;ro~, tros yr a&udotb;r hon. Eithr pan fo rhaghen&udotb; yn be~|naeth i&ddotb;o, e fy&ddotb; hyfach i'm&udotb;a&s;cu ag ef mal h&udotb;n, yrh&udotb;n, yrhon, yrhyn, yrhain, yrheini, ne &udotb;rth &udotb;rai&ddotb;dorriad ei c&udotb;t|toccir nh&udotb;y mal rh&udotb;n, rhain, rheini. Pa bryd y g&udotb;nair hyn, mae'n ha&udotb;s &udotb;r|th y glu&s;t farnu, nag &udotb;rth reoledigae|thau i draethu.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Beth am raghe|n&udotb;,
<PB N="75" REF="53"> a e&ldotb;ir doedyd yrun peth amdano?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Rhaid yn gyntaf g&udotb;ybod y by&ddotb; yn byrthynas i raghen&udotb;, &udotb;eithiau hen&udotb;, am&s;er ara&ldotb; ar&ddotb;odiad, ag &udotb;eithiau be|rf. Ni ro&ddotb;ir dim onof ynglyn &udotb;rth he|n&udotb;, odieithr fy, yn vnig, pan fo~ g&udotb;e&s;tai mud yn i galyn, a hynny a fy&ddotb; ymhob gair y bo tro~lefn ne '&s;cafnlefn yn &udotb;rei|&ddotb;iol yn&ddotb;o, mal fymhen, fynhir, fyngl|hu&s;t, fymarf, fynyn: fyng&udotb;lad. Ond os ar&ddotb;odiad fy&ddotb; i byrthynas, ei cy&s;&s;yltir fynychaf, mal attaf, attafi, attafinau: fe&ldotb;y ith &udotb;lad, im g&udotb;lad, ich g&udotb;lad, in g&udotb;lad, i&udotb;, ne oi &udotb;lad, megis y cair g&udotb;e|led yn helaethach (os da&udotb; arnom &s;on am yr &udotb;thran o'madro&ddotb;) &udotb;rth &ddotb;o&s;par th rhagen&udotb;, ag ar&ddotb;odiad. Tu ag am y ferf, mae yn ana&udotb;&ddotb; cymryd phor&ddotb; r&udotb;|y&ddotb; &ddotb;iba&ldotb; a chyphredin, oblegid me&udotb;n aml o leoe&ddotb; ef a e&ldotb;ir roi'r rhaghen&udotb; yn
<PB N="76" REF="54"> vn ar ferf, mal g&udotb;elafi, g&udotb;el&udotb;ch&udotb;i g&udotb;e+lanhuy; me&udotb;n mannoe&ddotb; er ai&ldotb; ni e&ldotb;ir cyn gynh&udotb;&s;&s;ed, g&udotb;yl ef, ni velais ti.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Doed&udotb;ch pe&s;&s;a&udotb;l phor&ddotb; y ge&ldotb;ir &s;crif'enu'rhain, a'r phor&ddotb; or au yn ych me&ddotb;ul ch&udotb;i.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Tair phor&ddotb; &s;yd i &s;cri+fe~nu'rhain, mal g&udotb;elafi, guelaf i, gue+laf fi, g&udotb;el&udotb;ch&udotb;i, g&udotb;el&udotb;ch &udotb;i, g&udotb;el&udotb;ch ch&udotb;i; g&udotb;elant&udotb;y, guelanh&udotb;y, guelant yntuy ne ynnh&udotb;y ne huynt.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Ma+er mo&ddotb; gorau yn ych barn ch&udotb;i i &s;cri|fennu'nh&udotb;y.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>O'r phyr&ddotb; yma igyd, honno &s;y&ddotb; raid i barnu~ yn orau, a fo yn fyrraf i&udotb; &s;crifennu, yn rh&udotb;y&ddotb;af i&udotb; &ldotb;aferu, ag yn ne&s;&s;af at y mo&ddotb; &s;y&ddotb; arfe|redig f&udotb;yaf ymy&s;c y cymru &udotb;rth &s;ia|rad, ta~ gad&udotb;'r iaith erhyny mor &ldotb;a&udotb;|nlythr ag y ge&ldotb;id. I &ddotb;echrau fe&ldotb;y a'r ber&s;on gyntaf, g&udotb;elaf fi, o guelais &s;i, mi a &udotb;elais fi, pe g&udotb;el&udotb;n ni; e droir; f, &udotb;ei|thiau
<PB N="77" REF="54"> yn y rhaghen&udotb; fi, i'r &ldotb;ythyren ne&s; &s;af oi blae~, yn rhy&udotb; le, i.&s;. mal o guelais &s;i; me&udotb;n &ldotb;e ara&ldotb; i; n, mal o g&udotb;el&udotb;n ni. Etto ni &s;ylf.f, yn y cyfry&udotb; fannoe&ddotb;, os rhoid. mi, o flae~ y ferf, mal mi a &udotb;elais fi, mi a uel&udotb;n fi yn &ddotb;a. Yn yr ail ber&s;on hefyd da oe&ddotb; &s;crifennu'r rhaghen&udotb; ar neu&ldotb;t&udotb;, mal g&udotb;el&icirc; di, guelai&s;t di, pe g&udotb;elyd di. Aphan fo; d, ynni&udotb;e&ddotb; y ferf, e fy&ddotb; d, yn y rhaghen&udotb; a gal&udotb;. t, ge~thi; ag fely me&udotb;n geiriau er ai&ldotb; &ldotb;e bo.d, yn di&udotb;e&ddotb;u vn gair ag vn dechrau'r ne&s;|&s;af, fal tynged dyn, ei doe dir megis tyn+ged tyn. Diau am y dryded berso~, mae gorau i g&udotb;ahanu 'nhuy, fal yma, g&udotb;yl ef g&udotb;elo&ddotb; ef, os g&udotb;elai ef yrunphunyd am y gyntaf lio&s;&s;og mal g&udotb;el&udotb;n ni, pe guele~ mi, tan droi. n, yn. m, i ochel dryg &s;ain, ni a &udotb;el&s;om ni, o g&udotb;el&s;om mi; pryd na &ddotb;ybler mo'r rhaghen&udotb; o bopparth
<PB N="78" REF="55"> ir ferf, e droir. n. yn, m, yn y fan yma, mal yn y di&udotb;aethaf, o g&udotb;el&s;om mi. ond n. ni &s;ylf pan &ddotb;oder. ni, o flaen y ferf, ni a glou&s;om ni, megis y doeda&s;&s;om am. f. yn y gyntaf &udotb;nig. Yr ail lio&s;&s;a&udotb;g a e&ldotb;id yn &udotb;e&ldotb; i &s;crifennu ynghyd a'r rhagen&udotb; bob am&s;er, mal g&udotb;el&udotb;ch&udotb;i, pe g&udotb;elych|&udotb;i, g&udotb;el&s;och&udotb;i, a hyn oe&ddotb; fyrach, a digo~ g&udotb;e&ddotb;ai&ddotb;. Etto nid g&udotb;i&udotb; didoli mo hon o&ddotb;i&udotb;rth y per&s;ona&udotb; erai&ldotb;, ag nid y&udotb;'r phor&ddotb; yma mor la&udotb;n&ldotb;ythr a phed &s;cri|fennid y rhaghen&udotb; ar i ben ihun. Am hynny gorau ag egluraf y&udotb; i &s;crife~nu 'nh&udotb;y yn vahanrheda&udotb;l, a hyn &s;y&ddotb; ha|&udotb;&ddotb; i gad&udotb; ymhob &ldotb;e; eithr ynghyd e fy&ddotb; &udotb;eithiau rheir y geiriau, mal &s;chri|fenn&udotb;ch&udotb;ithau. Yrun peth &s;y&ddotb; i&udotb; far|nu am y dryde&ddotb; lio&s;&s;og. Ond od &s;crifen+nir. t, ar ol. n, mal guel&s;ont, teccach fy&ddotb; huynt, ne h&udotb;y; mal g&udotb;elfont h&udotb;y, ne g&udotb;e+lant
<PB N="79" REF="55"> h&udotb;ynt. Eithr pan ada&udotb;er.t, a&ldotb;an, rh&udotb;y&ddotb;ach a &ldotb;yfnach, i&udotb; laferu, fy&ddotb; nh|&udotb;y mal guel&s;on nh&udotb;y. Rhaid yn be~naf dim yma a hefyd &udotb;rth &s;crifennu'r gei+riau erai&ldotb;, edrych yn &ddotb;yfal pa rai a'|m&udotb;a&s;can yng hyd yn gym&udotb;ys, yn &ddotb;igy|me&ldotb;, yn deg i cyflafar, ag yn e&s;m&udotb;yth i&udotb; doedyd: a hyn &s;y ha&udotb;s dal arno, &udotb;r|th ym&ddotb;i&ddotb;an, &s;crifennu, a darlain; nai draethu me&udotb;n &s;crifen i fodloni pa&udotb;b.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER> Mo. </SPEAKER>
<P>Moe&s;&s;&udotb;ch air ne &ddotb;au cyn ymado ynghylch cyfan&s;a&udotb;&ddotb; geiriau a rha~nau erai&ldotb; o'madrod.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER> Gr. </SPEAKER>
<P>Yn, pen fynno ar i ol &udotb;e&s;tai mud a &ddotb;odir yn vn ar gair; mal ynnhy, ynnu&udotb;, ynnyn, ymlhith, ym|ol, ymhob, yng&udotb;lad for gan, ynghaer &ldotb;e|on, Hebla&udotb; hynrhaid y&udotb; g&udotb;ybod fod yn to&ddotb;i.n.pan o&s;&s;oder. yn, o flaen g&udotb;eflai &udotb;e+fu&s;&s;a&udotb;l ne dafloda&udotb;l, mal ymhob, yma|rn Sio~, ynghalon y pren. Canys gurth|yn
<PB N="80" REF="56"> fy&ddotb; d&udotb;y. m, yn yrun gair, a dirym y&udotb;. n, o flaen. ng. Ond. m. ynghanol gair a laferir&punc; bobam&s;er yndr&udotb;m, ag hefyd ynni&udotb;e&ddotb; gair fynychaf, mal tamed, a &ddotb;oe dir tammed; fe&ldotb;y tr&udotb;m, a laferir tr&udotb;mm, ymhob a lei&s;sijr ymmhob, yma|rn &s;ion, a &ddotb;oedir ymmarn, ernad &s;cri|fennir ond vn. m, oher&udotb;y&ddotb; g&udotb;e&ddotb;ei&ddotb;dra 'r &s;crifen. Pan &ddotb;el dau air ynghyd, o vn &s;i&ldotb;af bob vn, os byd yr accen ar y gyntaf yn bennaf, gorau y&udotb; i cy&s;&s;y&ldotb;tu nh&udotb;y, os ar y &ddotb;iuaethaf y by&ddotb; y don gryfaf, cymrer nh&udotb;y yn &udotb;ahannedig; mal g&udotb;i&udotb;lan g&udotb;i&udotb; l&aacute;n; &udotb;ythran, &udotb;yth r&aacute;n; meingoes, main goes; &s;eithbunt, &s;aith bu~t. Ond pan fo'r di&udotb;aethaf o'r hain yn aml&s;i&ldotb;afog ni &udotb;a&s;naetha mo'r rheoledigaeth yma &ddotb;im; mal yma; ail|&ddotb;i&udotb;aethaf, g&udotb;rai&ddotb;dyfiad. Da hefyd oe&ddotb; &ddotb;odi 'rhain yngyd; &udotb;rthyn, ganhyn
<PB N="81" REF="56"> ganhynny, amhynny, amhyn, pam pa|ham, pam&s;er, pal&eacute;; ne (&udotb;rth drychi|ad) ple, ynam&s;er, tro&s;pen, ynaur, yro&udotb;|ron. A &ldotb;a&udotb;er o'r fath yma mal y by&ddotb; eglur i'r neb a ch&udotb;ennycho fyned tr&udotb;|y'r &udotb;ythran o'madro&ddotb; ai &s;tyrria&udotb; yn &ddotb;i&s;ceulus ag yn e&s;tyd, ag edrych pa phor&ddotb; or au a theccaf; r&udotb;y&ddotb;af a byr|raf i &s;crifennu pob gair.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo.</SPEAKER>
<P>Mi a &ddotb;euhe&ldotb;dais &udotb;rth a doeda&s;&s;och or dechrau hyd yma, beth y&udotb; &ldotb;ythyren, a pha fo&ddotb; y rhannir &ldotb;ythrennau yn fogei+liaid, ag yn gy&s;&s;einiaid, &udotb;edi, mi a &udotb;e|lais y phor&ddotb; i &udotb;eneuthur diphdongiaid rho&udotb;iog ag afro&udotb;iog o gy&s;&s;&udotb;lt y bogeili|aid, a bod or cy&s;&s;einiaid rai yn grychi|on, rhai yn &ldotb;yfnion rhai yn y&s;cafngry|chion, rhai yn hanner &ldotb;aferog rhai yn fudiaid, rhai yn &udotb;e&s;teion mud; a pha bryd y by&ddotb; cy&s;&s;ain; a pha rai o honynt,
<PB N="82" REF="57"> yn &udotb;rei&ddotb;iol ne yn gyrchf a me&udotb;n gair, a phe&s;&s;a&udotb;l cyrchfa &s;y&ddotb; i bob g&udotb;rei&ddotb;iol. Heblau hyn mi a ferciais &ddotb;eubeth ne dri anghenrhaid i &udotb;neuthur yn ia&udotb;n &s;i&ldotb;afau o gy&s;&s;&udotb;lt y &ldotb;ythre~nau. ynnolhyn|ny mi a nodais a &ddotb;oeda&s;&s;och ynghylch yr &udotb;ytb ar&udotb;y&ddotb; &s;y&ddotb; i &udotb;ahanu'madro&ddotb; yn drefnus. Gida hyn igyd, mi a gre|phais yn o&udotb;n&ddotb;a ar a &ddotb;oeda&s;&s;och am yr &udotb;yth phugr pyrthyna&s;&s;ol at Ia&udotb;n&s;cr. a bod tair onyn yn rho&ddotb;i ch&udotb;aneg, tair erai&ldotb; yn tynnu ymaith, d&udotb;y yn ne&udotb;idio &ldotb;e &ldotb;ythre~nau. yn &ddotb;i&udotb;aethaf o'r c&udotb;bl mi a gefais beth &ddotb;y&s;c &udotb;rth a &ddotb;oeda&s;&s;och am gy&s;&s;y&ldotb;afi&aelig;th. Ond yn y rhan yma ch&udotb;i a fuoch fyrrach nog y mynna&s;&s;un i&udotb;ch fod. Canys fy'&udotb;y&ldotb;ys &s;i oe&ddotb; gael clo|&udotb;ed do&s;parth helaeth a man&udotb;l i'm hy|phor&ddotb;i yn gyfar&udotb;y&ddotb; i gy&s;silafu pob rha~ o'madrod.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Ni e&ldotb;ir g&udotb;neuthur do&s;|parth
<PB N="83" REF="57"> ar gy&s;silafi&aelig;th mor berpaith a hynny, nes traethu yn gyntaf o gyfach+y&ddotb;iaeth, yno y cair g&udotb;eled y mo&ddotb; &s;y&ddotb; i &s;crifennu'r &udotb;ythra~ o'madro&ddotb; o'r nai&ldotb; g&udotb;r hyd y &ldotb;a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Fe&ldotb;y mae'n rhaid bod yn fodlon ar hyn o am&s;er, &iuml;r do&s;|parth byr yma. Ond yn gyttrym ag y rho&ddotb;o du&udotb; &s;eibia~t, ag am&s;er cyn gym|h&udotb;y&s;&s;ed a h&udotb;n a go&udotb;&s;&s;om mi na&udotb;r, ni a ro&ddotb;&udotb;n gais ar fynd tr&udotb;y gyfiachy&ddotb;i|&aelig;th.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Ch&udotb;i a &udotb;ydoch nad oes dim hyfrydach genyfi, no &s;on am y gymraeg a phettai yn boenus phor&ddotb; aral, ych dy+&s;yfiad ch&udotb;i ai g&udotb;nai yn hyfrydlon.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Ni &udotb;a&s;naetha i ni fyned hyd adref fal hynn megis dau &ddotb;yn mud heb &ddotb;oe|dyd vn gair on pennau rhyd y phord. G&udotb;e&ldotb; ynny, (am na &udotb;ydom pa bryd y ca&udotb;n rhy&udotb; fath odfa drachefn a chi|maint o &s;eibiant i'm&ddotb;i&ddotb;an) so~ am vn
<PB N="84" REF="58"> o'r tair rhann erai&ldotb; i &ddotb;ifyrru'r phor&ddotb; o&ddotb;yma i'n &ldotb;etty. pechod y&udotb; co&ldotb;i mi&ldotb;dir o dir heb na phr&udotb;yth na di&ddotb;an&udotb;ch, ag yn ga&ldotb;u &s;iarad ynghylch &ldotb;a&udotb;er o bethau a fy&ddotb;ai hyfryd gennyfi i clo&udotb;ed, a diboen i ch&udotb;ithau gryb&udotb;yl amdanynt.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Amho&s;sibl i ni fyfyrio yn &ddotb;yfn&ddotb;&udotb;ys a ch&udotb;ilio yn fan&udotb;l am &ddotb;im a fo na rh&udotb;y|&s;trus na d&udotb;fn i y&s;tyri&aelig;th tra fom yn cer&ddotb;ed y phor&ddotb; yma &s;y&ddotb; mor ar&udotb; a ch|ynn &ldotb;o&udotb;ned o gerrig, torla~nau, a th&udotb;m|pathau. Canys ni by&ddotb; e&s;tyd myfyrdod, o dieithr me&udotb;n &ldotb;e neu&ldotb;tual, dirgel, a di+d&udotb;ruf, mal na bo dim i le&s;tr gofeg, a med&udotb;l dyn i'mroi yn g&udotb;bl i'&s;tyria&udotb;'r peth, a fo oi &s;tudia&udotb;. Eithr tra fom yn myned rhyd y fath l&udotb;ybr mae'n ana&udotb;d i'r me&ddotb;&udotb;l &s;elyfyn y&s;tig ar &ddotb;im yn y byd rh&udotb;ng edrych dan draet rhag tripio, a chyfarch g&udotb;el i'r phor &ddotb;olion &s;y&ddotb; gima+int
<PB N="85" REF="58"> o honynt yn cyfarfod a ni. Amhyn|ny har&ddotb;ach yn oedi'r peth, a gobeithio y denfyn du&udotb; fan ag am&s;er cymhe&s;&s;u|rach i &s;on am yrheini ag i&udotb; do&s;parth yn fan&udotb;l.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Bodlon, ar hydr fe&ldotb;y cael di&udotb;rnod i'mry&s;&s;ymu ynghylch cy|fiach. &s;y&ddotb; ne&s;&s;af &udotb;rth g&udotb;rs yn canlyn, mi a glo&udotb;n arnaf oedi y rhann honno tros he&ddotb;y&udotb;. Ond rheir ia&udotb;n ge~nyf &ddotb;i&s;|g&udotb;yl am &ddotb;i&udotb;rnodiau ynol hynny i fy|ned truy'r &ddotb;&udotb;y golofn erai&ldotb; ag anho&udotb;&s;+&s;ed ych cael ch&udotb;i a&ldotb;an o'ch phau tra fo'ch mei&s;tr yn ych cad&udotb; i me&udotb;n cyn gaethed. Amhynny b&udotb;r&udotb;ch megis go|&udotb;ni ar gy&s;traui&aelig;th, a thony&ddotb;i&aelig;th i dor|ri peth ar fymlys i, rhag ym go&ldotb;i fyme|ichiogi.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr.</SPEAKER>
<P> Nid ia&udotb;n i mi naghau i ch&udotb;i &ddotb;im a ofynnoch ymy: gan nad oes &ddotb;im ar fy hel&udotb; ond a gefais truoch&udotb;i. ni a nod&udotb;n b&udotb;nc ne dau ymhob vn o'r
<PB N="86" REF="59"> &ddotb;&udotb;y; erbyn &ddotb;arpho hynny ni a fy&ddotb;&udotb;n ymhe~ y dref, mal na a&ldotb;om &s;iarad m&udotb;y yn gyntaf dim rhaid y&udotb; dea&ldotb;t, mae &udotb;r|th y &ldotb;ythrennau g&udotb;rei&ddotb;iol, cyrchria&udotb;l, ai cyrchfau y rhoir y rhann f&udotb;yaf o'r rheoledigaethau i gy&s;tranenu'r gym|raeg yn gynhordia&udotb;l. Amhynny onis medrir yn rhugl, ag yn fyfyry do&s;parth a &udotb;naethom o'r blaen ar yrhain, y. <HI>40.</HI> &ddotb;olen nid g&udotb;i&udotb; amcanu ar &ddotb;im yn y gy&s;tra&udotb;i&aelig;th fruttan&udotb;l.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>A oes yn y gymraeg dri chynghordiad megis me&udotb;n ieithoe&ddotb; erail.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>Oes vn rhu~g y ferf ai hen&udotb;ediga&udotb;l, ara&ldotb; rh&udotb;ng yr hen&udotb; dam&udotb;einia&udotb;l ai &s;yl&udotb;e&ddotb;a&udotb;l, y try|dy&ddotb; rh&udotb;ng y cofhadiga&udotb;l ai flaenor.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>A. guttuna'r ferf bob am&s;er ai hen&udotb;ediga&udotb;l me&udotb;n rhif, a pher&s;on?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>cyttuna, odieithr veithiau y dry|de&ddotb; ber&s;on lio&s;&s;og. Canys yn fynych he|n&udotb;
<PB N="87" REF="59"> &ldotb;io&s;&s;a&udotb;g a &udotb;a&s;naetha i ferf o'r rhif vnig, ond rhaghenu pa ber&s;on bynnag fo, a fy&ddotb; vn rif, a pher&s;on ai ferf bob am&s;er, mal, doeth y g&udotb;yr adref, die~ga|&udotb;&ddotb; y cyrcharorion.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Beth am he|n&udotb; dam&udotb;einia&udotb;l, a fy&ddotb; ef vn genedl, a rhif, ai &s;yl&udotb;eda&udotb;l bob am&s;er? canys nid oes gan y gymru mo'r acho&s;iaid a eil|u'r &ldotb;adin&udotb;yr ca&s;us.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>am y genedl mae'n &ddotb;ifa&ddotb;e y cyttunant. Ond &udotb;eith|iau e fy&ddotb; y damueinia&udotb;l o rif vnig er bod i gan&ldotb;au ar iol, o if &ldotb;io&s;&s;aug, mal; on&ddotb; g&udotb;ych y g&udotb;yr? ne ond g&udotb;chio~ y g&udotb;|yr? mae'r rhann f&udotb;af o'r hen&udotb;au dam+&udotb;einia&udotb;l heb ragor rh&udotb;ng g&udotb;r&udotb;y a ba|ny&udotb; na ch&udotb;aith r&udotb;ng vnig a &ldotb;io&s;&s;og mal; teg. glan. &udotb;eithia&udotb; e fy&ddotb; y ganlau vnig. a'r dam&udotb;einia&udotb;l &ldotb;io&s;&s;a&udotb;g mal tri g&udotb;r tair guraig.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>Bet y&udotb; canla&udotb; dam&udotb;einiaul.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>I
<PB N="88" REF="60"> &s;yl&udotb;eda&udotb;l, a chan&ldotb;a&udotb; berf y&udotb; i hen&udotb;e|diga&udotb;l, a cha~&ldotb;a&udotb; cofhadiga&udotb;l y&udotb; i fla|enor.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>me&udotb;n pe&s;&s;a&udotb;l peth y cyn|ghordia'r cofhadiga&udotb;l ai flaenor?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>me&udotb;n cenedl, rhif, a pher&s;on, mal; mair yrhonn, oe&ddotb; fam &ddotb;u&udotb;; o Ie&s;&s;u yr|h&udotb;nn a &ddotb;io&ddotb;efai&s;t tro&s;&s;om: myfi'rh&udotb;nn a delais amdano, a &ddotb;yl&udotb;n gael y mar|ch.ag &udotb;eithiau e &udotb;a&s;naetha; a ne; y, rhag&udotb;as berf yn &ldotb;e'r cofhadiga&udotb;l; rh|&udotb;n, mal: Chri&s;tus qui e&s;t filius Dei, pa&s;+&s;us e&s;t, pro nobis, Cri&s;t y &s;y&ddotb; fab i &ddotb;u&udotb;, a &ddotb;iodefo&ddotb; tro&s;&s;om. Peccator qui con uertetur ad Deum, mi&s;ericordia~ con+&s;equetur. y pychadur a dro at &ddotb;u&udotb; a gaiph trugare&ddotb;. Mae yn &ddotb;igon ha&udotb;d i'r cymru gyfieithu; qui, ne, quem, tra font hen&udotb;ediga&udotb;l ne &ddotb;erbynia&udotb;l i ferf. On&ddotb; cuius, cui, per que~, a quo &s;y&ddotb; an|ho&udotb;&s;&s;ach i troi yn gymreigai&ddotb;, ag yn
<PB N="89" REF="60"> gyfatteba&udotb;l i'r ladin. Nid oes i ni &ddotb;im yn y cyfry&udotb; leoe&ddotb; ond cei&s;sio adro&ddotb;i rh|e&s;&s;um yr ymadro&ddotb; ladin tann gad&udotb; pri+odoldeb yn hiaith ynhun mal: Deus cu+ius e~ mi&s;ereri. du&udotb; yrh&udotb;nn &s;y&ddotb; ry&udotb; i&ddotb;o trugarhau, Ego cuius liber i&s;te e&s;t. myfi'rh&udotb;n &s;y&ddotb; ei&ddotb;of y &ldotb;yfr ne'rneb pie'r lyfr'ne, perchen y lyfr yma. Ego cuius e&s;t tibi in omnibus obedire. myfi yrh&udotb;n a &ddotb;yl&udotb;n fod yn vfy&ddotb; yt ymhob peth. arc. Ego cui nemo obedit myfi yrh&udotb;n nid y&udotb; neb yn vfy&ddotb; ymy. tu, Cui omnes obe|diunt, tydi y mae pa&udotb;b yn vfy&ddotb; yt. Ille cui omnia &s;eruiunt. efo y mae pob peth yn g&udotb;a&s;naethu i&ddotb;o, ne, y mae pob peth yn i &udotb;a&s;naethu. fely hefyd; ille a quo accepi: efo, y neb ne'rh&udotb;n, y cefais gan|tho. Ego a quo accepi&s;ti, myfi, y neb y cefai&s;t gennyf. Tu a quo acceperunt, tydi y neb y co&udotb;&s;&s;ant gennyt. Eithr y fa+th
<PB N="90" REF="61"> bethau a hynn ni pherthynant at gy+&s;tra&udotb;i&aelig;th. Ond at y &ldotb;&udotb;ybr &s;y&ddotb; ir cymr&udotb; i gyfieithu &ldotb;adin.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER> Mo.</SPEAKER>
<P>g&udotb;ir: ni a &s;on|ni&udotb;n am hynny am&s;er ara&ldotb;. mae'r mo&ddotb; &udotb;rth y &ldotb;ythrennau &s;y&ddotb; i roi rheoledig&aelig;|thau?</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER> Gr. </SPEAKER>
<P>yn gyntaf dim, pa ry&udotb; air bynnag a fyno cyrchfa; &ograve;, ar i ol, me&udotb;n vn &ldotb;ythyren, y gair h&udotb;nn&udotb; a fynn yr vn gyrchfa, bid y &udotb;rei&ddotb;iol a fynnoch&udotb;i. Ymbe&ldotb; ar&ddotb;odiad a &ddotb;yfyn y &udotb;rei&ddotb;iol i bob gair, ar i ol, mal: me&udotb;n ty, me&udotb;n ca+er. gar &ldotb;a&udotb; gar bron. y rhann f&udotb;yaf a fynna~t gyrchfa; o, mal: tr&udotb;y loegr, ta~n la&udotb;, &udotb;rth bren, ar gefn, i dy &ddotb;u&udotb; arc. Y dyrbinia&udotb;l, a eilu'r &ldotb;adin&udotb;yr Accu&s;a|tiuum patientis, os roir ef yn ne&s;&s;af ar ol i ferf, a dry i &udotb;reidiol i gyrchfa; o, mal: guelais ferch; curais &udotb;r, cano&ddotb; be~+nil, etto os by&ddotb; y ferf o'r mo&ddotb; a~herfyn|nedig ni &s;ylf y &udotb;rei&ddotb;iol mal: g&udotb;eled me+rch;
<PB N="91" REF="61"> curo g&udotb;r Canu penni&ldotb;. Ond pa~ ro|ther ar&ddotb;odiad, ne rhag&udotb;as, ne raghe|nu rh&udotb;ng y ferf ai dyrbynia&udotb;l, y gyrch+fa a fy&ddotb; ynol y gair hunn&udotb; nid ynol na+turi&aelig;th y ferf mal: torri pen, torri i pe~ nau nh&udotb;y, i phenn hi, i benn ef, fymhe+ni, canu pe~ni&ldotb; canu, dau bennil, canu tri phennil, canu ar delyn, canu a the|lyn, canu fynhelyn. ai g&udotb;ir &ddotb;arfod i&ddotb;o daro gur? ai g&udotb;ir daro honofe &udotb;r</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>pa eiriau a fynnant gyrchfa, &ograve;</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>pob ar&ddotb;odiad ganm&udotb;yaf, y rhaghen&udotb;, dy, mal: dy la&udotb;, a la&udotb;er o eiriau erai&ldotb; &s;y&ddotb; reir i cyfrif ar hyn o am&s;er pob peth a pri&s;ir a gaiph &udotb;rei&ddotb;iol i bris ar i ol mal pot ceiniog, march trigain, menig d&udotb;y geiniog. fe&ldotb;y y peth a perchnogir am i berchennog. lyfr Gruphy&ddotb; merch daf|y&ddotb;, ond pa~ro&ddotb;er gair ara&ldotb; rhyngthynt hunn&udotb; a fynn i gyrchfa mal &ldotb;yfr i ru|phyd,
<PB N="92" REF="62"> merch i &ddotb;afy&ddotb;, ty i &ddotb;u&udotb;.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>di|gon y&udotb; hynn yro&udotb;ro~ am gy&s;traui&aelig;th ni a luni&udotb;n &udotb;rth yrhain reoledig&aelig;thau erai&ldotb; pan gapher m&udotb;y o ennyd a &ldotb;ony&ddotb;.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Gr. </SPEAKER>
<P>os by&ddotb; ana&udotb;&ddotb; g&udotb;ybod me&udotb;n rhy&udotb; eiriau pa &ldotb;ythyren &s;y&ddotb; &udotb;rei&ddotb;iol, rhoer; a, ne; o, o i flae~, ag &udotb;rth y gyrchfa e fy&ddotb; eglur y &udotb;rei&ddotb;iol. mal: da~, gan, gida, be|th, mal: arno a thano gennyfi, a chan fymrra&udotb;&ddotb;. A pheth &s;y&ddotb; yna? Pabryd bynnag y bo crech aniana&udotb;l yn gyrch|fa; a, ef a fy&ddotb; tromlefn yn &udotb;reidiol: pa~ fo y&s;cafnlefn yn gyrchfa; o, y&udotb;rei&ddotb;iol &s;y&ddotb; dromlefn hefyd.</P>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Mo. </SPEAKER>
<P>mi a &udotb;elaf|urth y do&s;parth a &udotb;naethoch o'r blaen ynghylch y&ldotb;ythrennau cyrch, pa fo&ddotb; y mae ch&udotb;ilio am &udotb;raid, a chyrchfa pob gair be&ldotb;ach rhaid te&udotb;i ga~yn dyfod i'r dref, pan, &ddotb;elom i'r ty ni a &s;onni&udotb;n air ne &ddotb;a&udotb; am tony&ddotb;ia&aelig;th tra fon yn rho i'r &ldotb;ien ar y b&udotb;r&ddotb;.</P>
</SP>
</DIV2>
</DIV1>
</BODY>
<BACK>
<DIV1 TYPE="appendix">
<PB REF="63">
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL ROWS="3" COLS="3">Taf&udotb;lan o ho&ldotb; do&s;parth y cy&s;|&s;eimaid, g&udotb;rei&ddotb;iol, cyrchia&udotb;l, ai chyrchfau.</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL ROWS="3">Cyrcfa o, at i i&s;cafnlefn</CELL>
<CELL>p,</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>pen,</CELL>
<CELL>o</CELL>
<CELL>ben.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>t,</CELL>
<CELL>at</CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>tir,</CELL>
<CELL>o</CELL>
<CELL>dir.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>c,</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>caer,</CELL>
<CELL>o</CELL>
<CELL>gaer.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL ROWS="3">At dair cyrchfa, megis pob trom|lefn a ei&ldotb; gael.</CELL>
<CELL ROWS="3">Cyrchfa, a at i chrech|aniana&udotb;l</CELL>
<CELL>p,</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ph</CELL>
<CELL>pen,</CELL>
<CELL>a</CELL>
<CELL>phen.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>t,</CELL>
<CELL>at</CELL>
<CELL>th</CELL>
<CELL>tir,</CELL>
<CELL>a</CELL>
<CELL>thir.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>c,</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ch</CELL>
<CELL>caer,</CELL>
<CELL>a</CELL>
<CELL>chaer.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL ROWS="3">Cyrchfa fy. at i g&udotb;e&s;tai</CELL>
<CELL>p,</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>mh</CELL>
<CELL>pen,</CELL>
<CELL COLS="2">fymhen.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>t,</CELL>
<CELL>at</CELL>
<CELL>nh</CELL>
<CELL>tir,</CELL>
<CELL COLS="2">fynhir.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>c,</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ngh</CELL>
<CELL>caer,</CELL>
<CELL COLS="2">fynghaer.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>b,</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>buyd,</CELL>
<CELL>o</CELL>
<CELL>fuyd.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL ROWS="2">Gyrchfa o at i'&s;cafn|grech.</CELL>
<CELL>d,</CELL>
<CELL>at</CELL>
<CELL>&ddotb;</CELL>
<CELL>d&udotb;r,</CELL>
<CELL>o</CELL>
<CELL>&ddotb;&udotb;r.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>An&udotb;adal ne gyrchi|a&udotb;l nai&ldotb; ai,</CELL>
<CELL>At &ddotb;&udotb;y gyrcbfa megis pob y&s;cafn|lefn &s;y&ddotb; genthi.</CELL>
<CELL>g,</CELL>
<CELL>a</CELL>
<CELL COLS="4">da&udotb;&ddotb; ei&s;ie y&s;cafngre|ch oi theulu ihun.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL ROWS="6">Vrei&ddotb;iol. &s;. a&ldotb;ant fod yn gyntaf me&udotb;n gair ar i ben i hun, a rhai o'rhain &s;y&ddotb;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>b,</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>m</CELL>
<CELL>b&udotb;yd,</CELL>
<CELL COLS="2">fym&udotb;yd</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL ROWS="2">Gyrchfafy. at i g&udotb;e&s;tai</CELL>
<CELL>d,</CELL>
<CELL>at</CELL>
<CELL>n</CELL>
<CELL>dur,</CELL>
<CELL COLS="2">fyn&udotb;r</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>g,</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ng</CELL>
<CELL>g&udotb;lad,</CELL>
<CELL COLS="2">fyng&udotb;la&ddotb;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&ldotb;,</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>l</CELL>
<CELL>&ldotb;a&udotb;,</CELL>
<CELL>o</CELL>
<CELL>la&udotb;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL ROWS="2">At vn yn vnig, megis y tair, yma, a fyn</CELL>
<CELL>Gyrchfa. o.</CELL>
<CELL>m,</CELL>
<CELL>at</CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>mis,</CELL>
<CELL>o</CELL>
<CELL>fis</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>rh,</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>r</CELL>
<CELL>rh&udotb;yd,</CELL>
<CELL>o</CELL>
<CELL>r&udotb;yd</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL ROWS="3">Or cy&s;&s;eini aid, rhai y &s;y&ddotb;.</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ph</CELL>
<CELL>phy&ddotb;,</CELL>
<CELL>o</CELL>
<CELL>phy&ddotb;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL ROWS="2" COLS="5">Dian&udotb;adal, ne anghyrchia&udotb;l, am na chyrchant pan fon g&udotb;rei&ddotb;iol at lythrennau yn y byd. mal</CELL>
<CELL>ch</CELL>
<CELL>ch&udotb;yn,</CELL>
<CELL>o</CELL>
<CELL>ch&udotb;yn</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>n</CELL>
<CELL>nad,</CELL>
<CELL>o</CELL>
<CELL>nad.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&s;</CELL>
<CELL>&s;ir,</CELL>
<CELL>o</CELL>
<CELL>&s;ir</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&ddotb;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL ROWS="3" COLS="3">Ang&udotb;rei&ddotb;iol, am na fyda~t fyth gyntaf me&udotb;n gair cymraeg, cyn noi roi me&udotb;n cymlheth ymadro&ddotb;. mal</CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>th</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>p</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>l</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL ROWS="2" COLS="3">tair trom|lefn</CELL>
<CELL>c</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>r</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>t</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>yrhain a fydant &udotb;rei&ddotb;iol, ond ni by&ddotb;an fyth gyrchfau i vrei&ddotb;iol</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL ROWS="2">d&udotb;y</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&ldotb;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>rh</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
</DIV1>
</BACK>
</TEXT>
</EEBO>
</ETS>
