<!DOCTYPE ETS PUBLIC "-//UMDLPS//DTD EEBOPROOF 2.0//EN">
<ETS>
<TEMPHEAD>
<REVDESCR>
<CHANGE>
<DATE>2011-04-12</DATE>
<RESPSTMT>
<NAME>Jayne Henley</NAME>
<RESP>MURP</RESP>
</RESPSTMT>
<ITEM>*Added TYPEs to DIVs in order to validate.
*Proofed title page(s).
*Checked ^s.
*Reviewed structure.
*Checked division-marking material at heads and feet of divisions (HEADS, etc.).
*Checked for signatures.
*Checked placement and completeness of PBs.
*Checked for damage GAPs, #s, --s.
*Corrected $.
*Converted __ $s to <GAP DESC="illegible" EXTENT="">.
*Checked spacing of foreign GAPs.
*Checked for EPIGRAPHs and ARGUMENTs. Checked for startqs, endqs, oe, ae, q;s, and Qs.
*Checked proofsheets and made corrections found there.
*Checked for CLOSERs, TRAILERs, and BYLINEs.
*Siecio am mac yn lle mae.
*Siecio am cu yn lle eu, a ci yn lle ei.
*Siecio TEXT LANG="wel" DONE.</ITEM>
</CHANGE>
</REVDESCR>
</TEMPHEAD>
<EEBO>
<IDG S="marc" R="AB" ID="B00772">
<STC T="S">2347</STC>
<BIBNO T="oclc">57402259</BIBNO>
<VID>181074</VID>
</IDG>
<GROUP>
<TEXT LANG="wel">
<FRONT>
<DIV1 TYPE="title page">
<PB REF="1">
<PB REF="1" MS="y">
<P>Y BEIBL CYS|SEGR-LAN. SEF YR HEN DESTA|MENT, A'R NEWYDD.</P>
<Q><BIBL>2 <HI>Timoth.</HI> 3.14, 15.</BIBL>
<P>Eithr aros di yn y pethau a ddy&s;cai&s;t, ac a ymddyried|wyd i ti, gan wybod gan bwy y dy&s;cai&s;t.</P>
<P>Ac i ti er yn fachgen wybod yr &s;crythur l&acirc;n, yr hon &s;ydd abl i'th wneuthur yn ddoeth i iechydwria|eth, trwy'r ffydd yr hon &s;ydd yng-Hri&s;t Ie&s;u.</P></Q>
<P><HI>Imprinted at London by the Deputies of</HI> CHRISTOPHER BARKER, Printer to the Queenes mo&s;t excel|lent Maie&s;tie.</P>
<P>1588.</P>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="dedication">
<PB REF="2" MS="y">
<PB REF="2">
<HEAD>ILLVSTRISSIMAE, POTENTISSIMAE, SERE|NISSIMAEQVE PRINCIPI ELI|ZABETHAE, Dei gratia, Angliae, Galliae, &amp; Hiber|ni&aelig; <HI>Reginae, fidei verae, &amp; Apostolicae Propugnat. &amp;c. Gratiam, &amp; benedictio|nem in Domino &s;em|piternam.</HI></HEAD>
<P>_OVANTVM Deo optimo ma|ximo Maie&s;tas ve&s;tra debeat (Augu&s;ti&s;|&s;ima princeps) vt opes, potentiam, &amp; admirabilem ingenij ac naturae dotem taceam: no~ &s;olu~ gratia, qua apud pluri|mos pollet rari&s;sima, &amp; eruditio, qua prae caeteris ornatur varia, &amp; par, qua prae vicinis fruitur alma, ei&uacute;&s;que nun|quam &s;atis admiranda protectio, qua &amp; ho&s;tes nuper fugauit atroces, &amp; multa ac magna pericula &s;emper eua&s;it faelici&s;sim&egrave;: verum etiam cu~ primis eximia illa pietas toto orbe celebrata, qua ip&s;e V. M. im|buit, &amp; ornauit, nec non verae religionis &amp; propagandae, &amp; propug|nandae &s;tudium propen&s;i&s;simu~ quo &s;emper flagra&s;tis, clari&s;sime at|te&s;tantur. Nam (vt &amp; gentes alias, &amp; reliqua praeclar&egrave; &agrave; vobis ge&s;ta, iam praeteream) qu&agrave;m piam curam ve&s;trorum Brytannorum ha|buit V. M. hoc vnum (quod &s;acro&s;ancti Dei verbi in&s;trumenta v|traque, vetus &s;cilicet &amp; nouum) vn&agrave; cum illo libro, qui precum publicarum formam, &amp; &s;acramentorum admini&s;trandorum ratio|nem prae&s;cribit, in Britannicum &s;ermonem verti non mod&ograve; benig|n&egrave; permi&s;erit, &s;ed &s;ummorum inclyti&s;simi huius regni comitio|rum authoritate &s;olicit&egrave; &s;anxiuerit) &s;emper conte&s;tari valet. Quod idem no&s;tram ignauiam &amp; &s;egnitiem &s;imul prodit, quod nec tam graui nece&s;sitate moueri, nec tam commoda lege cogi potuerimus, quin tam diu res tanti (qua maioris e&s;&s;e momenti nihil vnquam potuerit) intacta pen&egrave; reman&s;erit. Nam illam liturgiam cum nouo Te&s;tamento duntaxat reuerendus ille pater Richardus piae memoriae meneuen&s;is Epi&s;copus (auxiliante Gulielmo Sale&s;|burio, de no&s;tra Eccle&s;ia viro optim&egrave; merito) annis abhinc viginti Brytannic&egrave; interpretatus e&s;t. Qua re quantum no&s;tratibus profue|rit, facil&egrave; dici non pote&s;t. Nam praeterqu&agrave;m quod vulgus no&s;trum
<PB REF="3">quae Brytannic&egrave; atque Anglic&egrave; &s;cripta tunc erant inuicem compa|rantes, Anglici &s;ermonis nuper eua&s;erunt peritiores. Ad veritatem praetere&agrave; t&ugrave;m docendam, t&ugrave;m di&s;cendam i&s;to labore conduxit plu|rim&ugrave;m. Tum enim vix vnus &amp; alter Brytannic&egrave; concionari vale|bant, qu&ograve;d verba quibus Brytannic&egrave; explicanda erant quae in Scrip|turis &s;acris &s;acra tractantur my&s;teria, vel Letheis qua&s;i aquis deleta pror&s;us euanuerant, vel de&s;uetudinis quodam qua&s;i cinere obducta atque &s;epulta iacuerant, vt nec docentes quae vellent &s;atis apert&egrave; ex|plicare, nec audientes quae explicabantur &s;atis faeliciter intelligere valerent. Scripturarum praetere&agrave; quae e&s;&s;ent te&s;timonia, quaeve ea|rundem explicationes, Scripturis min&ugrave;s a&s;&s;ueti dijudicare nequi|bant: ade&ograve; vt quum ad conciones conuolarent auidi, &amp; ij&s;dem inte|re&s;&s;ent &s;eduli, incert i tamen, dubijque di&s;cedebant plerique, ac&s;i the&s;aurum inueni&s;&s;ent amplum, quem effodere non poterant, aut epulis interfui&s;&s;ent lautis, quibus ve&s;ci non daretur. Iam ver&ograve; D.O. M. benignitate eximia, ve&s;tr&aacute;que cura egregia, &amp; Prae&s;ulum &s;olici|tudine peruigili, hui&uacute;&s;que Interpretis labore &amp; indu&s;tria effectum e&s;t, vt &amp; concionatores long&egrave; plures paratior&eacute;&s;que, &amp; auditores magis dociles habeamus. Quae vtraque vt pijs &s;unt cordi: ita adhuc eorum voto neutrum vel mediocriter re&s;pondet. Qu&ugrave;m enim pri|us illud in&s;trumentum alterius occultata praedictio, adumbrata fi|gura, &amp; indubius te&s;tis no&s;tratibus hactenus de&s;ideretur. Quot (proh dolor) exempla latent? quot promi&s;siones delite&s;cunt? quot con&s;olationes occultantur? quot denique monitionibus, exhorta|tionibus, dehortationibus, veritat&iacute;&s;que te&s;timonijs inuitus caret populus no&s;ter, quos V. M. regit, curat, &amp; amat: quorum aeterna &s;alus Satanae &s;oli, ci&uacute;&s;que &s;atellitibus inui&s;a hactenus periclitata e&s;t plurim&ugrave;m, quum viuat qui&s;que per fidem, fides ver&ograve; &s;it ex auditu, auditus etiam per verbum Dei, quod hucu&s;que &s;ermone peregrino delite&s;cens no&s;tratibus par&ugrave;m in&s;onuit. Quum igitur reliquarum Scripturarum interpretationem in linguam Brytannicam tam vti|lem, im&ograve; tam nece&s;&s;ariam e&s;&s;e viderem, (et&s;i &amp; propriae imbecilli|tatis, &amp; ip&s;ius rei magnitudinis, &amp; quorundam ingeniorum <GAP DESC="foreign"> recordatio me diu deterruerit) piorum precibus acquie&s;cens, vt hoc opus graui&s;simum, mole&s;ti&s;simum, nec non ingrati&s;simum mul|tis aggrederer, memet exorari pa&s;&s;us &s;um. Quod c&ugrave;m vix aggre&s;&s;us e&s;&s;em, &amp; rei difficultate, &amp; impen&s;arum magnitudine pre&s;&s;us, in li|mine (quod aiunt) &s;uccubui&s;&s;em, &amp; &s;olum Pentateuchum ad pre|lum perduxi&s;&s;em,<NOTE PLACE="marg">Iohannes Whitgift.</NOTE> ni&s;i Reuerendi&s;simus in Chri&s;to pater, Cantua|rien&s;is Archiepi&s;copus, literarum Mecaenas optimus, veritatis pro|pugnator acerrimus, &amp; ordinis ac decori prudenti&s;simus ob&s;erua|tor (qui ex quo Brytannis &s;ub ve&s;tra Maie&s;tate tam pruden|ti&s;sim&egrave; qu&agrave;m iu&s;ti&s;sim&egrave; praefuit, no&s;tratium tum obedientiam tum acumen animaduertens, animo benigno eos po&s;te&agrave; pro&s;equu|tus
<PB REF="3">e&s;t: &s;icuti &amp; illi eius laudem &s;emper decantant) vt progre|derer effeci&s;&s;et, &amp; adiuui&s;&s;et, liberalitate, auctoritate, &amp; con&s;ilio. Cuius ad exemplum alij boni viri opem mihi maximam tule|runt. Quorum hortatu, indu&s;tria, atque labore motus, fultus, &amp; adiutus &s;aep&egrave;, quum non mod&ograve; vetus in&s;trumentum totum in|terpretatus &s;im, &s;ed nouum etiam inemendata quadam &s;cribendi ratione (qua plurim&ugrave;m &s;catebat) repurgauerim, cui eadem dicare fas, atque con&s;entaneum &s;it, dubius hae&s;ito. Quum vel meae ip&s;ius indignitatis &s;ummae recordor, vel V. M. &s;plendorem eximium in|tueor, vel ip&s;ius Dei (cuius vices gerit) numen quoddam in eadem &s;plendens animaduerto, ad tam &s;acrum accedere fulgorem reformi|do. Contr&agrave; ver&ograve;, rei ip&s;ius dignitas (quae &s;uo qua&s;i iure ve&s;tram tu|telam vendicat) nouas mihi vires auget. Deinde, c&ugrave;m alterum in|&s;trumentum Brytannic&egrave; impre&s;&s;um, tam aequo, benigno, &amp; regio animo &s;u&s;cipere dignabamini, huic alium venari patronum, &amp; im|prudentiae, &amp; iniuriae, &amp; ingratitudinis e&s;&s;e iudico. Sic etiam quae inter &s;e tantoper&egrave; cohaerent atque conueniunt, &s;eiungenda non e&s;&s;e, quin quae reuera eadem &s;unt, e&acirc;dem quoque in Bibliotheca eorum reponantur exemplaria cen&s;eo. Quod idem vt ve&s;tra cen&s;eat M. &s;upplex rogo, &amp; obte&s;tor, nec non &s;ummis precibus contendo ani|mo benigno conatibus meis vt ad&s;piret, quippe qui ve&s;trarum le|gum authoritate nituntur, ve&s;tri populi &s;aluti in&s;eruiunt, &amp; ve&s;tri Dei gloriam &s;pectant, quos etiam ve&s;tri tum pro veritate tum in Brytannos &s;tudij, monumentum perpetuum: Nec non Brytanno|rum erga V. M. amoris propen&s;i&s;simi te&s;&s;eram fore confido. Siqui con&s;en&s;us retinendi gratia, no&s;trates vt Anglicum &s;ermonem edi&s;|cant adigendos e&s;&s;e poti&ugrave;s, qu&agrave;m Scripturas in no&s;trum &s;ermonem vertendas e&s;&s;e volunt: dum vnitati &s;tudent, ne veritati ob&s;int cau|tiores e&s;&s;e velim, &amp; dum concordiam promouent, ne religionem a|moueant, magis e&s;&s;e &s;olicitos opto. Quamuis enim eiu&s;dem in&s;ulae incolas eiu&s;dem &s;ermonis &amp; loquelae e&s;&s;e magnopere optandum &s;it: aequ&egrave; tamen perpendendum e&s;t, i&s;tud vt perficiatur tantum temporis &amp; negotij peti, vt intere&agrave; Dei populum mi&s;erima illius verbi fame interire, velle, aut pati nimis &s;it &s;aeuum atque crudele. Deinde non dubium e&s;t, quin religionis qu&agrave;m &s;ermonis ad vnita|tem plus valeat &s;imilitudo &amp; con&s;en&s;us. Vnitatem praetere&agrave; pietati, vtilitatem religioni, &amp; externam quandam inter homines concor|diam eximiae illi paci quam Dei verbum humanis animis impri|mit praeferre, non &s;atis pium e&s;t. Po&s;trem&ograve;, qu&agrave;m non &s;apiunt, &s;i verbi diuini in materna lingua habendi prohibitionem, aliena vt e|di&s;catur quicquam mouere opinantur? Religio enim ni&s;i vulgari lingua edoceatur, ignota latitabit. Eius ver&ograve; rei quam quis ignorat, v&s;um, dulcedinem &amp; pretium etiam ne&s;cit, nec eius acquirendae grati&acirc; quicquam laboris &s;ubibit. Quamobrem roganda e&s;t V. M.
<PB REF="4">vt nullius <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ationis &s;pecie impediatur (nec impedietur &s;at &s;cio) quin quos coepit beare beneficijs, augere velit, quos vno in&s;trumento di|tauit, altero dignetur, quibus vnum veritatis vber praebuit, alterum concedat, &amp; quod efficere &s;tuduit, perficere conetur: nempe vt om|nis ve&s;ter populus mirabilia Dei &s;uo &s;ermone audiat, &amp; omnis lin|gua laudet Deum. Caele&s;tis ille pater, qui &amp; imbecillitatem huma|nam, &amp; foemineum &s;exum, &amp; virgineam indolem tam heroicis vir|tutibus in V. M. orna&s;&s;e digno&s;citur, vt &amp; mi&s;eris &s;olamen, &amp; ho&s;tibus terror, &amp; mundi Phoenix eadem hactenus extite|rit, propitius concedat, caele&s;ti &s;piritu ita regatur, diui|nis donis adornetur, &amp; alis Alti&s;simi protegatur inpo&s;terum: vt longaeua mater in I&s;rael, pia Ec|cle&s;iae nutrix, &amp; ab ho&s;tibus &s;emper tuta vi|tiorum ho&s;tis eadem permaneat, ad D. O. M. &s;empiternam gloriam, cui omne imperium, honos, &amp; laus in omne aeuum.</P>
<P>Amen.</P>
<CLOSER><SIGNED><HI>Sereni&s;simae Vestrae Maiestati omni reuerentia &s;ubditi&s;simus,</HI> GVLIELMVS MORGANVS</SIGNED></CLOSER>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="commendation">
<PB REF="4">
<HEAD>Nomina eorum qui prae c&aelig;teris hoc opus promouere conati &s;unt.</HEAD>
<P>_REuerendi patres A&s;aphen&s;is &amp; Bangorien&s;is epi&s;copi libros quos petij mutu&ograve; conce&s;&s;ere, &amp; istud opus examinare perpendere, at&abque; approbare dignati &s;unt.</P>
<P>Gabriel Goodman Westmonasterien&s;is Decanus, vir re &amp; nomine valde bonus, omni&abque; pietati dediti&s;simus, quae interpretatus fueram relegenti ita mihi adfuit a&s;siduus, vt &amp; labore &amp; con&s;ilio me plurimum adiuuerit, &s;uorum librorum plurimos mihi dedit, reliquorum liberum conce&s;sit v&s;um: At&abque; totum annum dum &s;ub praelo liber i&s;te erat (collegis humani&s;sime a&s;&s;entientibus) ho&s;pitio me accepit, quam humanitatem a reuerendi&s;simo Archiepi&s;copo de quo prius in ip&s;a epistola memini be|nigni&s;sim&egrave; oblatam, vt repudiarem coegit Thame &s;is fluuius, illius domu~ a prelo diuidens at&abque; &s;eiungens.</P>
<P><HI>Sic opem tulerunt non contemnendam.</HI></P>
<P>Dauid Powelus &s;acrae Theologiae doctor.</P>
<P>Edmundus Priceus Archidiaconus Meirion.</P>
<P>Richardus Vachanus ho&s;pitij diui Iohannis quodest Literurthae praefectus.</P>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="table of contents">
<DIV2 TYPE="part">
<HEAD>Henwau, a threfn llyfrau'r hen De&s;tament, a'r newydd: a rhifedi pennodau pob llyfr, a'r ddalen lle y cair eu dechreu hwynt.</HEAD>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL><HI>Pennod.</HI></CELL>
<CELL><HI>Dalen.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Gene&s;is.</CELL>
<CELL>50</CELL>
<CELL>1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Exodus.</CELL>
<CELL>40</CELL>
<CELL>23</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Lefiticus.</CELL>
<CELL>27</CELL>
<CELL>41</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Numeri.</CELL>
<CELL>36</CELL>
<CELL>54</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Deuteronomium.</CELL>
<CELL>34</CELL>
<CELL>72</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Io&s;uah.</CELL>
<CELL>24</CELL>
<CELL>87</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Barn-wyr</CELL>
<CELL>21</CELL>
<CELL>98</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Ruth</CELL>
<CELL>4</CELL>
<CELL>109</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>1. Samuel.</CELL>
<CELL>31</CELL>
<CELL>111</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>2. Samuel.</CELL>
<CELL>24</CELL>
<CELL>125</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>1. Brenhinoedd.</CELL>
<CELL>22</CELL>
<CELL>137</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>2. Brenhinoedd.</CELL>
<CELL>25</CELL>
<CELL>151</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>1. Cronicl.</CELL>
<CELL>29</CELL>
<CELL>164</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>2. Cronicl.</CELL>
<CELL>36</CELL>
<CELL>176</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>1. E&s;dras.</CELL>
<CELL>10</CELL>
<CELL>191</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>2. E&s;d. neu Nehe~.</CELL>
<CELL>13</CELL>
<CELL>195</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>E&s;ther.</CELL>
<CELL>10</CELL>
<CELL>202</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Iob.</CELL>
<CELL>42</CELL>
<CELL>205</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>P&s;almau.</CELL>
<CELL>150</CELL>
<CELL>228</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Diharebion.</CELL>
<CELL>31</CELL>
<CELL>246</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Pregethwr.</CELL>
<CELL>12</CELL>
<CELL>255</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Caniadau Salomo~</CELL>
<CELL>8</CELL>
<CELL>259</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>E&s;ay.</CELL>
<CELL>66</CELL>
<CELL>261</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Ieremi.</CELL>
<CELL>52</CELL>
<CELL>281</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Galarnad Ieremi.</CELL>
<CELL>5</CELL>
<CELL>304</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Ezeciel.</CELL>
<CELL>48</CELL>
<CELL>305</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Daniel.</CELL>
<CELL>12</CELL>
<CELL>327</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>O&s;ea.</CELL>
<CELL>14</CELL>
<CELL>334</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Ioel.</CELL>
<CELL>3</CELL>
<CELL>337</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Amos.</CELL>
<CELL>9</CELL>
<CELL>338</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Abdias.</CELL>
<CELL>1</CELL>
<CELL>340</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Ionas.</CELL>
<CELL>4</CELL>
<CELL>340</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Micheas.</CELL>
<CELL>7</CELL>
<CELL>341</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Nahum.</CELL>
<CELL>3</CELL>
<CELL>343</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Habacuc.</CELL>
<CELL>3</CELL>
<CELL>344</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Sophonia.</CELL>
<CELL>3</CELL>
<CELL>345</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Aggeus.</CELL>
<CELL>2</CELL>
<CELL>346</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Zachari.</CELL>
<CELL>14</CELL>
<CELL>346</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Malachi.</CELL>
<CELL>4</CELL>
<CELL>350</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="part">
<HEAD>Y llyfrau Apocryphaidd.</HEAD>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL><HI>Pennod.</HI></CELL>
<CELL><HI>Dalen.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>3. E&s;dras.</CELL>
<CELL>9</CELL>
<CELL>352</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>4. E&s;dras.</CELL>
<CELL>16</CELL>
<CELL>359</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Tobias.</CELL>
<CELL>14</CELL>
<CELL>370</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Iudith.</CELL>
<CELL>16</CELL>
<CELL>374</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Y darn arall o yfr E&s;ther.</CELL>
<CELL>6</CELL>
<CELL>381</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Doethineb.</CELL>
<CELL>19</CELL>
<CELL>383</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Eccle&s;ia&s;ticus.</CELL>
<CELL>51</CELL>
<CELL>389</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Baruch.</CELL>
<CELL>6</CELL>
<CELL>406</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Can y trillange.</CELL>
<CELL>1</CELL>
<CELL>410</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Hy&s;tori Su&s;an|na.</CELL>
<CELL>1</CELL>
<CELL>411</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Hy&s;tori Bel a'r ddraig.</CELL>
<CELL>1</CELL>
<CELL>412</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>1. Machabae|aid.</CELL>
<CELL>16</CELL>
<CELL>413</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>2. Machabae|aid.</CELL>
<CELL>15</CELL>
<CELL>426</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="part">
<HEAD>Lyfrau y Te&s;tament newydd.</HEAD>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL><HI>Pen.</HI></CELL>
<CELL><HI>Dalen.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Mathew.</CELL>
<CELL>28</CELL>
<CELL>440</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Marc.</CELL>
<CELL>16</CELL>
<CELL>454</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Luc.</CELL>
<CELL>24</CELL>
<CELL>464</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Ioan.</CELL>
<CELL>21</CELL>
<CELL>479</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Gweithre doedd yr Apo&s;tolion.</CELL>
<CELL>28</CELL>
<CELL>492</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>At y Rhufeiniaid.</CELL>
<CELL>16</CELL>
<CELL>507</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>1. Corinthiaid.</CELL>
<CELL>16</CELL>
<CELL>514</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>2. Corinthiaid.</CELL>
<CELL>13</CELL>
<CELL>519</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Galathiaid.</CELL>
<CELL>6</CELL>
<CELL>523</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Ephe&s;iaid.</CELL>
<CELL>6</CELL>
<CELL>525</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Philippiaid.</CELL>
<CELL>4</CELL>
<CELL>527</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Colo&s;&s;iaid.</CELL>
<CELL>4</CELL>
<CELL>529</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>1. The&s;&s;aloniaid.</CELL>
<CELL>5</CELL>
<CELL>530</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>2. The&s;&s;aloniaid.</CELL>
<CELL>3</CELL>
<CELL>532</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Timotheus.</CELL>
<CELL>6</CELL>
<CELL>532</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Timotheus.</CELL>
<CELL>4</CELL>
<CELL>534</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Titus.</CELL>
<CELL>3</CELL>
<CELL>535</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Philemon.</CELL>
<CELL>1</CELL>
<CELL>536</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Hebr&aelig;aid</CELL>
<CELL>13</CELL>
<CELL>536</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Iaco.</CELL>
<CELL>5</CELL>
<CELL>541</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>1. Petr.</CELL>
<CELL>5</CELL>
<CELL>542</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>2. Petr.</CELL>
<CELL>3</CELL>
<CELL>544</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>1. Ioan.</CELL>
<CELL>5</CELL>
<CELL>545</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>2. Ioan.</CELL>
<CELL>1</CELL>
<CELL>547</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>3. Ioan.</CELL>
<CELL>1</CELL>
<CELL>547</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Iud.</CELL>
<CELL>1</CELL>
<CELL>547</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Gweledigaeth Ioan.</CELL>
<CELL>22</CELL>
<CELL>548</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="calendar">
<PB REF="5">
<DIV2 TYPE="month">
<HEAD>&para; Ionawr &s;ydd iddo xxxj. o ddyddiau.</HEAD>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL COLS="2"><HI>Boreu weddi.</HI></CELL>
<CELL COLS="2"><HI>Prydnawn weddi.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL><HI>i. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>ii. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>i. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>ii. Llith.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>1</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL><HI>Enwaediad.</HI></CELL>
<CELL>Gen. <HI>17.</HI></CELL>
<CELL>Rhufe. ii.</CELL>
<CELL>Deut. x.</CELL>
<CELL>Colo&s;. ii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>2</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Gen. i.</CELL>
<CELL>Mat. i.</CELL>
<CELL>Gen. ii.</CELL>
<CELL>Rhufe. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>3</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>4</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>5</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>6</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL><HI>Y&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">ydd.</HI></CELL>
<CELL>E&s;ai. ix.</CELL>
<CELL>Luk. iii.</CELL>
<CELL>E&s;ai. xlix.</CELL>
<CELL>Iohn. <HI>2.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>7</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Gen. ix.</CELL>
<CELL>Mat. v.</CELL>
<CELL>Gen. xii.</CELL>
<CELL>Rhufe. v.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>8</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>Lucian.</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>vi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>9</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>vii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>10</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>viii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>11</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>ix</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>12</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL><HI>Sol <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n Aqua</HI></CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>xxii</CELL>
<CELL>x</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>13</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>Hyllarie.</CELL>
<CELL>xxiii</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
<CELL>xi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>14</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxv</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>xxvi</CELL>
<CELL>xii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>15</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxvii</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>xxviii</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>16</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxix</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>xxx</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>17</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxxi</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>xxxii</CELL>
<CELL>xv</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>18</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>Pri&s;ca.</CELL>
<CELL>xxxiii</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>xxxiiii</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>19</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxxv</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>xxxvii</CELL>
<CELL>i. Cor. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>20</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>Fabian.</CELL>
<CELL>xxxviii</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>xxxix</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>21</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>Agnes.</CELL>
<CELL>xl</CELL>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>xli</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>22</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>Vincent.</CELL>
<CELL>xlii</CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>xliii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>23</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xliiii</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>xlv</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>24</CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xlvi</CELL>
<CELL>xxii</CELL>
<CELL>xlvii</CELL>
<CELL>vi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>25</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>Troad &s;. Pa</CELL>
<CELL>doeth. v.</CELL>
<CELL>Act. xxii.</CELL>
<CELL>doeth. vi.</CELL>
<CELL>Act. xxvi.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>26</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Ge. xlviii</CELL>
<CELL>Mat. xxiii</CELL>
<CELL>Gen. xlix.</CELL>
<CELL>i. Cor. vii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>27</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>l</CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
<CELL>Exod. i.</CELL>
<CELL>viii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>28</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Exod. ii.</CELL>
<CELL>xxv</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>ix</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>29</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>xxvi</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>x</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>30</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>xxvii</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>xi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>1</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>xxviii</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>xii</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="month">
<HEAD>&para; Chwefrol &s;ydd iddo xxviii. o ddyddiau.</HEAD>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL COLS="2"><HI>Boreu weddi.</HI></CELL>
<CELL COLS="2"><HI>Prydnawn weddi.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL><HI>i. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>ii. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>i. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>ii. Llith.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>2</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>Vmpryt.</CELL>
<CELL>Exod. xi.</CELL>
<CELL>Marke.</CELL>
<CELL>Exod xii</CELL>
<CELL>i Cor. xiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>3</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL><HI>Pu<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">dic Mair.</HI></CELL>
<CELL>doeth. ix.</CELL>
<CELL>ii</CELL>
<CELL>doeth. xii</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>4</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>Bla&s;ti.</CELL>
<CELL>Exo. xiii.</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>Exo. xiiii</CELL>
<CELL>xv</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>5</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>6</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>Agathe.</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>ii. Cor. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>7</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>8</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>xxii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>9</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxiii</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>10</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxxii</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>xxxiii</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>11</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxxiiii</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>Leift. 18</CELL>
<CELL>vi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>12</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL><HI>Sol in Pi&s;cib.</HI></CELL>
<CELL>Lefit. xix</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>vii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>13</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxvi</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>Num. xi.</CELL>
<CELL>viii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>14</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Num. xii</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>ix</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>15</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>Valentine.</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>x</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>16</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>xi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>17</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>xxii</CELL>
<CELL>xii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>18</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxiii</CELL>
<CELL>Luk. di. i.</CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>19</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxv</CELL>
<CELL>di. i.</CELL>
<CELL>xxvii</CELL>
<CELL>Galat. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>20</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxx</CELL>
<CELL>ii</CELL>
<CELL>xxxi</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>21</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxxii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>xxxv</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>22</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxxvi</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>Deut. i.</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>23</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Deut. ii.</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>24</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>Vmpryt.</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>vi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>25</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL><HI>S. Mathias.</HI></CELL>
<CELL>doet. xix.</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>Eccle&s;. i.</CELL>
<CELL>Ephe&s;. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>26</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Deut. vi</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>Deut. vii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>27</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>28</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>29</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="month">
<HEAD>&para; Mawrth &s;ydd iddo xxxi. o ddyddiau.</HEAD>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL COLS="2"><HI>Boreu weddi.</HI></CELL>
<CELL COLS="2"><HI>Prydnawn weddi.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL><HI>i. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>ii. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>i. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>ii. Llith.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>30</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>Da&s;id</CELL>
<CELL>Deut. xvi</CELL>
<CELL>Luke. xii.</CELL>
<CELL>Deut. <HI>17.</HI></CELL>
<CELL>Eph. vi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>1</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>Cedde.</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>Phil. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>2</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>3</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxii</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>4</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxv</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>xxvi</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>5</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxvii</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>xxviii</CELL>
<CELL>Colo&s;. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>6</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>Perpetue.</CELL>
<CELL>xxix</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>xxx</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>7</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxxi</CELL>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>xxxii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>8</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxxiii</CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>xxxiiii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>9</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Io&s;ue. i.</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>Io&s;u. ii.</CELL>
<CELL>i. The&s;. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>10</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL><HI>Equinoctium.</HI></CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>xxii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>11</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>Gregorie.</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>xxiii</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>12</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL><HI>Sol in Ariete</HI></CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>13</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>Iohn. i.</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>14</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxiii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
<CELL>ii. The&s;. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>15</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Barn. i.</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>Barn. ii.</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>16</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>17</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>Edwarde.</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>i. Tim. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>18</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>ii. iii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>19</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>20</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>Benedict.</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>21</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>vi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>22</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL><HI>2.</HI> Tim. i</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>23</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>Vmpryt.</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>24</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL><HI><GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">ad Mai<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</HI></CELL>
<CELL>Eccle. ii.</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>Eccle. iii.</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>25</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Barn. xix</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>Barn. xx.</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>26</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>Ruth. i.</CELL>
<CELL>Titus. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>27</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Ruth. ii.</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>ii.iii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>28</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>i. Sam. i.</CELL>
<CELL>Phile. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>29</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>i. Sam. ii.</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>Hebre. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>30</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="month">
<HEAD>&para; Ebrill &s;ydd iddo xxx. o ddyddiau.</HEAD>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL COLS="2"><HI>Boreu weddi.</HI></CELL>
<CELL COLS="2"><HI>Prydnawn weddi.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL><HI>i. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>ii. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>i. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>ii. Llith.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>1</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>i. Sa~. vi.</CELL>
<CELL>Ioh. xix.</CELL>
<CELL>i. Sa~. vii</CELL>
<CELL>Heb. iii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>2</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>3</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>Richarde.</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>4</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>Ambro&s;e.</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>Act. i.</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>vi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>5</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>vii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>6</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>viii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>7</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>ix</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>8</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>x</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>9</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxii</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>xxiii</CELL>
<CELL>xi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>10</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>xxv</CELL>
<CELL>xii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>11</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxvi</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>xxvii</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>12</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL><HI>Sol in Tau.</HI></CELL>
<CELL>xxviii</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>xxix</CELL>
<CELL>Iacob. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>13</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxx</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>xxxi</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>14</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ii. Sa~. i.</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL><HI>2.</HI> Sa~. <HI>2.</HI></CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>15</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>16</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>17</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>i. Pet. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>18</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>19</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>Alphege.</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>20</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>21</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>22</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>ii. Pet. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>23</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>S. George.</CELL>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>24</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>xxii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>25</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL><HI>Mar. E&s;ang.</HI></CELL>
<CELL>preg. iiii.</CELL>
<CELL>xxii</CELL>
<CELL>Preg. v.</CELL>
<CELL>i. Ioh. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>26</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ii. Sa~. <HI>23</HI></CELL>
<CELL>xxiii</CELL>
<CELL><HI>2.</HI> Sa~. <HI>24</HI></CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>27</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL><HI>1.</HI> Bre~. <HI>1.</HI></CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
<CELL><HI>1.</HI> Bre~. <HI>2.</HI></CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>28</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>xxv</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>29</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>xxvi</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>30</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>xxvii</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL><HI>2.3.</HI> Ioh.</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="month">
<PB REF="5">
<HEAD>&para; Mai &s;ydd iddo xxxi. o ddyddiau.</HEAD>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL COLS="2"><HI>Boreu weddi.</HI></CELL>
<CELL COLS="2"><HI>Prydnawn weddi.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL><HI>i. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>ii. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>i. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>ii. Llith.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>1</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL><HI>Phil. &amp; Iacob.</HI></CELL>
<CELL>Preg. vii</CELL>
<CELL>Act. viii.</CELL>
<CELL>Preg. ix.</CELL>
<CELL>Iudas. <HI>1</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>2</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL><HI>1.</HI> bren. ix.</CELL>
<CELL>xxviii</CELL>
<CELL><HI>1.</HI> bren. x.</CELL>
<CELL>Rhuf. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>3</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>Caffel ygro.</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>Mat. i.</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>4</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>5</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>6</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL><HI>Iohn port.</HI></CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>7</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>vi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>8</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>xxii</CELL>
<CELL>vii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>9</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL><HI>2.</HI> bren. <HI>1.</HI></CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL><HI>2.</HI> bren. <HI>2.</HI></CELL>
<CELL>viii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>10</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>ix</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>11</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>x</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>12</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL><HI>Sol in Gem.</HI></CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>xi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>13</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>xii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>14</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>15</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>16</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>xv</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>17</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>18</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>i. Cor. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>19</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>Dun&s;tan.</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>xxii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>20</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxiii</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>21</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxv</CELL>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>i. E&s;d. i.</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>22</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>i. E&s;d. iii.</CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>23</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>vi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>24</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>xxii</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>vii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>25</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ii. E&s;d. i.</CELL>
<CELL>xxiii</CELL>
<CELL>ii. E&s;d. ii.</CELL>
<CELL>viii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>26</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>Augu&s;tin.</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>ix</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>27</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>xxv</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>x</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>28</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>xxvi</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>xi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>29</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>xxvii</CELL>
<CELL>He&s;ter. i</CELL>
<CELL>xii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>30</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>He&s;t. ii.</CELL>
<CELL>xxviii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>31</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>Mark. i.</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="month">
<HEAD>&para; Mehefin &s;ydd iddo xxx. o ddyddiau.</HEAD>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL COLS="2"><HI>Boreu weddi.</HI></CELL>
<CELL COLS="2"><HI>Prydnawn weddi.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL><HI>i. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>ii. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>i. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>ii. Llith.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>1</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>He&s;t. vi.</CELL>
<CELL>Mark. ii.</CELL>
<CELL>He&s;t. vii.</CELL>
<CELL>i. Cor. xv</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>2</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>3</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>Nichomed.</CELL>
<CELL>Iob. i.</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>Iob. ii.</CELL>
<CELL>ii. Cor. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>4</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>Bonifac.</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>5</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>6</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>vii.</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>7</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>8</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>vi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>9</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>vii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>10</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>viii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>11</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>Barnab. Ap.</CELL>
<CELL>Eccle. x.</CELL>
<CELL>Acta. xiiii.</CELL>
<CELL>Eccle. xii.</CELL>
<CELL>Act. xv.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>12</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL><HI>Sol in. Gan.</HI></CELL>
<CELL>Io. <HI>17.18</HI></CELL>
<CELL>Mark. xii</CELL>
<CELL>Iob. xix.</CELL>
<CELL>ii. Cor. ix.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>13</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL><HI>Sol&s;titium ae&s;ti.</HI></CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>x</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>14</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxii</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>xxiii</CELL>
<CELL>xi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>15</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL><HI>24.25.</HI></CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL><HI>26.27.</HI></CELL>
<CELL>xii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>16</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxviii</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>xxix</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>17</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxx</CELL>
<CELL>Luc. i.</CELL>
<CELL>xxxi</CELL>
<CELL>Galat. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>18</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxxii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
<CELL>xxxiii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>19</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxxiiii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>xxxv</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>20</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>Edward</CELL>
<CELL>xxxvi</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>xxxvii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>21</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxxviii</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>xxxix</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>22</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xl</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>xli</CELL>
<CELL>vi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>23</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>Vmpryt.</CELL>
<CELL>xlii</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>Dihar. i.</CELL>
<CELL>Ephe. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>24</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL><HI>Ioan Fedyd.</HI></CELL>
<CELL>Mal. iii.</CELL>
<CELL>Mat. iii.</CELL>
<CELL>Mal. iiii.</CELL>
<CELL>Mat. 14.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>25</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Dihar. ii.</CELL>
<CELL>Luk. viii.</CELL>
<CELL>Dihar. iii</CELL>
<CELL>Ephe. ii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>26</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>27</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>28</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>Vmpryt.</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>29</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL><HI>S. Pet. Apo&s;t.</HI></CELL>
<CELL>Eccle. xv.</CELL>
<CELL>Act. iii.</CELL>
<CELL>Eccl. xix.</CELL>
<CELL>Act. iiii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>30</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Dihar. x.</CELL>
<CELL>Luke. xii.</CELL>
<CELL>Dihar. xi.</CELL>
<CELL>Ephe. vi.</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="month">
<HEAD>&para; Gorphenhaf &s;ydd iddo xxxi. o ddyddiau.</HEAD>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL COLS="2"><HI>Boreu weddi.</HI></CELL>
<CELL COLS="2"><HI>Prydnawn weddi.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL><HI>i. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>ii. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>i. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>ii. Llith.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>1</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>Gofwy Ma.</CELL>
<CELL>Dihar. xii.</CELL>
<CELL>Luke. xiii.</CELL>
<CELL>Dih. xiii.</CELL>
<CELL>Phil. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>2</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>3</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>Martin.</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>4</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>5</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>Colo&s;&s;. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>6</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxii</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>xxiii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>7</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>xxv</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>8</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxvi</CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>xxvii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>9</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxviii</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>xxix</CELL>
<CELL>i. The&s;. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>10</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxxi</CELL>
<CELL>xxii</CELL>
<CELL>Preget. i.</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>11</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Preget. ii</CELL>
<CELL>xxiii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>12</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL><HI>Sol in Leo.</HI></CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>13</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>Iohn. i.</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>14</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>ii. The&s;. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>15</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>Swithim</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>16</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>Iere. i.</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>17</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Iere. ii.</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>i. Tim. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>18</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>ii.iii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>19</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>20</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>Margaret</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>21</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>vi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>22</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>Magdalen.</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>ii. Tim. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>23</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>24</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>Vmpryt.</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>25</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL><HI>Iaco. Apo&s;tol.</HI></CELL>
<CELL>Eccle. xxi</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>Eccle. <HI>23</HI></CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>26</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>Ann.</CELL>
<CELL>Iere. <HI>18.</HI></CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>Iere. xix.</CELL>
<CELL>Titus. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>27</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>ii.iii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>28</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxii</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>xxiii</CELL>
<CELL>Phile. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>29</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>xxv</CELL>
<CELL>Hebre. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>30</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxvi</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>xxvii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>31</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL><HI>Garmon</HI></CELL>
<CELL>xxviii</CELL>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>xxix</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="month">
<HEAD>&para; Aw&s;t &s;ydd iddo xxxj. o ddyddiau.</HEAD>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL COLS="2"><HI>Boreu weddi.</HI></CELL>
<CELL COLS="2"><HI>Prydnawn weddi.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL><HI>i. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>ii. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>i. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>ii. Llith.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>1</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Iere. xxx.</CELL>
<CELL>Iohn. xx.</CELL>
<CELL>Iere. xxxi.</CELL>
<CELL>Hebr. iiii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>2</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxxii</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>xxxiii</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>3</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxxiiii</CELL>
<CELL>Actau. i.</CELL>
<CELL>xxxv</CELL>
<CELL>vi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>4</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxxvi</CELL>
<CELL>ii</CELL>
<CELL>xxxvii</CELL>
<CELL>vii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>5</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxxviii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>xxxix</CELL>
<CELL>viii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>6</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>Ymrithiat</CELL>
<CELL>xl</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>xli</CELL>
<CELL>ix</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>7</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>Enwyr</CELL>
<CELL>xlii</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>xliii</CELL>
<CELL>x</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>8</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>Ie&s;u.</CELL>
<CELL>xliiii</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>xlv.xlvi.</CELL>
<CELL>xi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>9</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xlvii</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>xlviii</CELL>
<CELL>xii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>10</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>Laures.</CELL>
<CELL>xlix</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>l</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>11</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>li</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>lii</CELL>
<CELL>Iacob. i</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>12</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL><HI>Sol in vngm.</HI></CELL>
<CELL>Galar. i.</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>Galar. ii.</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>13</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>14</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>Ezech. ii.</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>15</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Ezec. iii.</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>16</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>i. Pet. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>17</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>18</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxxiii</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>xxxiiii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>19</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Dan. i.</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>Dan. ii.</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>20</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>21</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>ii. Pet. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>22</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>23</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>Vmpryt.</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>24</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL><HI>Bartho. Apo.</HI></CELL>
<CELL>Eccle. xxv</CELL>
<CELL>xxii</CELL>
<CELL>Eccle. <HI>29</HI></CELL>
<CELL>i. Iohn. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>25</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Dani. xi.</CELL>
<CELL>xxiii</CELL>
<CELL>Dan. xii.</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>26</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>27</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>O&s;ee. i.</CELL>
<CELL>xxv</CELL>
<CELL>O&s;ee. 2.3</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>28</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>Augu&s;tin.</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>xxvi</CELL>
<CELL>v.vi.</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>29</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>Lladd pen</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>xxvii</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL><HI>2.3.</HI> Ioh.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>30</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>Ioan.</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>xxviii</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>Iude. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>31</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>Mat. i.</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>Rhuf. i.</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="month">
<PB REF="6">
<HEAD>&para; <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span">.</HEAD>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL COLS="2"><HI>Boreu weddi.</HI></CELL>
<CELL COLS="2"><HI>Prydnawn weddi.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL><HI>i. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>ii. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>i. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>ii. Llith.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>1</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>Silin.</CELL>
<CELL>O&s;e. xiij.</CELL>
<CELL>Mat. ij.</CELL>
<CELL>O&s;e. <HI>14.</HI></CELL>
<CELL>Rom. ii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>2</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Ioel i.</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>Ioel ii.</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>3</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>Amos i.</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>4</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Amos ii.</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>5</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>Dyddiau yr</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>vi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>6</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>ci ter.</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>vii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>7</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>Gene. Eliz.</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>viii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>8</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>Gem Mair.</CELL>
<CELL>Abdi. i.</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>Ionas i.</CELL>
<CELL>ix</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>9</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Ion. <HI>2.3.</HI></CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>x</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>10</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Mich. i.</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>Mich. ii.</CELL>
<CELL>xi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>11</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>xii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>12</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>13</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>Naum. i</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>14</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>derch. y groes</CELL>
<CELL>Na&s;i. ii.</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>xv</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>15</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL><HI>Acquinoctium</HI></CELL>
<CELL>Abac. i.</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>Abac. ii.</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>16</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL><HI>Autumnale.</HI></CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>Soph. i.</CELL>
<CELL>i. Cor. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>17</HI></CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Lambert.</CELL>
<CELL>Soph. <HI>2.</HI></CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>18</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Agge. i.</CELL>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>Agge ii.</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>19</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Zacha. i.</CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>Zac. <HI>2.3.</HI></CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>20</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>Vmpryt.</CELL>
<CELL>iiii. v.</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>21</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Eccle. <HI>35</HI></CELL>
<CELL>xxii</CELL>
<CELL>Eccle. <HI>38</HI></CELL>
<CELL>vi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>22</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Zach. <HI>7.</HI></CELL>
<CELL>xxiii</CELL>
<CELL>Zac. viii.</CELL>
<CELL>vii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>23</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>viii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>24</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>xxv</CELL>
<CELL>xli</CELL>
<CELL>ix</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>25</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>xxvi</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>x</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>26</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>Ciprian.</CELL>
<CELL>Mala. i.</CELL>
<CELL>xxvii</CELL>
<CELL>Mal. ii.</CELL>
<CELL>xi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>27</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>xxviii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>xii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>28</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Tobi. i.</CELL>
<CELL>Mark. i.</CELL>
<CELL>Tobi. ii.</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>29</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Eccl. <HI>39.</HI></CELL>
<CELL>ii</CELL>
<CELL>Eccl. <HI>44</HI></CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>30</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>Hierom.</CELL>
<CELL>Tob. iii.</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>Tob. iiii.</CELL>
<CELL>xv</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="month">
<HEAD>&para; Hydref &s;ydd iddo xxxi. o ddyddiau.</HEAD>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL COLS="2"><HI>Boreu weddi.</HI></CELL>
<CELL COLS="2"><HI>Prydnawn weddi.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL><HI>i. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>ii. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>i. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>ii. Llith.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>1</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>Remig</CELL>
<CELL>Tobi. v.</CELL>
<CELL>Mark <HI>4.</HI></CELL>
<CELL>Tobi. vj.</CELL>
<CELL><HI>1.</HI> Cor. <HI>1.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>2</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL><HI>2.</HI> Cor. <HI>1.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>3</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>4</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>5</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>6</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>S.ffydd.</CELL>
<CELL>Iudit. j.</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>Iudit. ij.</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>7</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>vi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>8</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>vii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>9</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>Dennis</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>viii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>10</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>ix</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>11</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>x</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>12</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL><HI>Sol in Scorp.</HI></CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>xi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>13</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>Edward.</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>xii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>14</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Doeth. j.</CELL>
<CELL>Luk. di. j.</CELL>
<CELL>Doeth. ii.</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>15</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>di. i.</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>Gala. <HI>1.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>16</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>ii</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>17</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>Etheldred</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>18</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL><HI>Lu<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">ang.</HI></CELL>
<CELL>Eccle. li.</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>Iob. j.</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>19</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Doeth. ix</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>Doeth. x.</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>20</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>vi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>21</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>Ephe. <HI>1.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>22</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>23</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>24</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>Eccle. <HI>1.</HI></CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>25</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>Chri&s;pin.</CELL>
<CELL>Eccle. ii.</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>26</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>vi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>27</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>Vmpryt.</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>Phil. <HI>1</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>28</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL><HI>Si<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">on ac <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">d</HI></CELL>
<CELL>iob. <HI>24.25</HI></CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>Iob. <HI>42.</HI></CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>29</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Eccle. <HI>8.</HI></CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>Eccl. <HI>9.</HI></CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>30</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>31</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>Vmpryt.</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>Colo&s;. <HI>1.</HI></CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="month">
<HEAD>&para; <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">h<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">dd &s;ydd iddo xxx. o ddyddiau.</HEAD>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL COLS="2"><HI>Boreu weddi.</HI></CELL>
<CELL COLS="2"><HI>Prydnawn weddi.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL><HI>i. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>ii. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>i. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>ii. Llith.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>1</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL><HI><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"></HI></CELL>
<CELL>Docth <HI>3</HI></CELL>
<CELL>He. xi. xii.</CELL>
<CELL>Doeth. v</CELL>
<CELL>Gwel. xix</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>2</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Eccle. <HI>14</HI></CELL>
<CELL>Lii. xviii.</CELL>
<CELL>Eccle. xv</CELL>
<CELL>Colo&s;. ii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>3</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>4</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>5</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>i. The&s;. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>6</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>Leonard.</CELL>
<CELL>xxii</CELL>
<CELL>xxii</CELL>
<CELL>xxiii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>7</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
<CELL>xxiii</CELL>
<CELL>xxv</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>8</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxvii</CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
<CELL>xxviii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>9</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxix</CELL>
<CELL>Ioan i.</CELL>
<CELL>xxx</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>10</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxxi</CELL>
<CELL>ii</CELL>
<CELL>xxxii</CELL>
<CELL>ii. The&s;. j.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>11</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>S. Marthin.</CELL>
<CELL>xxxiii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>xxxiiii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>12</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL><HI><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"> Sagi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"></HI></CELL>
<CELL>xxxv</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>xxxvi</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>13</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>Bri&s;us.</CELL>
<CELL>xxxvii</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>xxxviii</CELL>
<CELL>i. Tim. j.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>14</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxxix</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>xl</CELL>
<CELL>ii. iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>15</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>Mechell.</CELL>
<CELL>xli</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>xlii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>16</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xliii</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>xliiii</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>17</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL><HI><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"></HI></CELL>
<CELL>xlv</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>xlvi</CELL>
<CELL>vi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>18</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL><HI><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"></HI></CELL>
<CELL>xlvii</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>xlviii</CELL>
<CELL>ii. Tim. j.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>19</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xlix</CELL>
<CELL>xl</CELL>
<CELL>l</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>20</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>li</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>Barue. i.</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>21</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>Ciceli.</CELL>
<CELL>Barue. <HI>2</HI></CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>22</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>Clement.</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>Titus j.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>23</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>E&s;ai. j.</CELL>
<CELL>ii. iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>24</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>E&s;a. ii.</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>Phile. j.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>25</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>Katherin.</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>Hebr. j.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>26</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>27</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>28</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>29</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>Vmpryt.</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>30</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL><HI>And<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"></HI></CELL>
<CELL>Dihar. xx</CELL>
<CELL>Act. i.</CELL>
<CELL>Diha. xxi</CELL>
<CELL>vi</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="month">
<HEAD>&para; Rhagfyr &s;yd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> iddo xxxi. o ddyddiau.</HEAD>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL COLS="2"><HI>Boreu weddi.</HI></CELL>
<CELL COLS="2"><HI>Prydnawn weddi.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL><HI>i. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>ii. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>i. Llith.</HI></CELL>
<CELL><HI>ii. Llith.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>1</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>Grw&s;t.</CELL>
<CELL>E&s;ai. <HI>14.</HI></CELL>
<CELL>Act. ii.</CELL>
<CELL>E&s;a. xv.</CELL>
<CELL>Heb. vii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>2</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>viii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>3</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>ix</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>4</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xx. xxi.</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>xxii</CELL>
<CELL>x</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>5</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxiii</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
<CELL>xi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>6</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>Nicholas.</CELL>
<CELL>xxv</CELL>
<CELL>di. vii.</CELL>
<CELL>xxvi</CELL>
<CELL>xii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>7</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxvii</CELL>
<CELL>di. vii.</CELL>
<CELL>xxviii</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>8</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>Ymddwyn</CELL>
<CELL>xxix</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>xxx</CELL>
<CELL>Iace. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>9</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>Mair.</CELL>
<CELL>xxxi</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>xxxii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>10</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxxiii</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>xxxiiii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>11</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxxv</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>xxxvi</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>12</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL><HI>Sol in Capti.</HI></CELL>
<CELL>xxxvii</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>xxxviii</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>13</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>Lluci.</CELL>
<CELL>xxxix</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>xl</CELL>
<CELL>i. Pet. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>14</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xli</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>xlii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>15</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xliii</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>xliiii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>16</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>O &s;apienc.</CELL>
<CELL>xlv</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>xlvi</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>17</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xlvii</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>xlviii</CELL>
<CELL>v</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>18</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xlix</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>l</CELL>
<CELL>ii. Pet. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>19</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>li</CELL>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>lii</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>20</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL>Vmpryt.</CELL>
<CELL>liii</CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>liiii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>21</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL><HI>Thom. Apo&s;t.</HI></CELL>
<CELL>dihar. <HI>23.</HI></CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>dihar. <HI>24.</HI></CELL>
<CELL>i. Ioan. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>22</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>E&s;ai. lv.</CELL>
<CELL>xxii</CELL>
<CELL>E&s;a. lvi.</CELL>
<CELL>ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>23</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>lvii</CELL>
<CELL>xxiii</CELL>
<CELL>lviii</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>24</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>Vmpryt.</CELL>
<CELL>lix</CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
<CELL>lx</CELL>
<CELL>iiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>25</HI></CELL>
<CELL>b</CELL>
<CELL><HI>Natal. Cri&s;t.</HI></CELL>
<CELL>E&s;a. ix.</CELL>
<CELL>Luke ii.</CELL>
<CELL>E&s;a. vii.</CELL>
<CELL>Tr. iii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>26</HI></CELL>
<CELL>c</CELL>
<CELL><HI>S. Stephan.</HI></CELL>
<CELL>dihar. <HI>28.</HI></CELL>
<CELL>Act. <HI>6.7.</HI></CELL>
<CELL>Preg. <HI>4.</HI></CELL>
<CELL>Act. vii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>27</HI></CELL>
<CELL>d</CELL>
<CELL><HI>S. Ioan.</HI></CELL>
<CELL>Preg. v.</CELL>
<CELL>Gwele. <HI>1</HI></CELL>
<CELL>Preg. <HI>6.</HI></CELL>
<CELL>Gwe. <HI>22</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>28</HI></CELL>
<CELL>e</CELL>
<CELL><HI>S. Gw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rioniei</HI></CELL>
<CELL>Iere. <HI>31.</HI></CELL>
<CELL>Act. xxv.</CELL>
<CELL>Wi&s;do. <HI>1.</HI></CELL>
<CELL>i. Ioa~. v.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>29</HI></CELL>
<CELL>f</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>E&s;ai. lxi.</CELL>
<CELL>xxvi</CELL>
<CELL>E&s;a. <HI>62.</HI></CELL>
<CELL>ii. Ioan.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>30</HI></CELL>
<CELL>g</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>lxiii</CELL>
<CELL>xxvii</CELL>
<CELL>lxiiii</CELL>
<CELL>iii. Ioan.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>31</HI></CELL>
<CELL>A</CELL>
<CELL>Silue&s;ter.</CELL>
<CELL>lxv</CELL>
<CELL>xxviii</CELL>
<CELL>lxvi</CELL>
<CELL>Iude.</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="lectionary">
<PB REF="6">
<HEAD>Pennodau neulltuol neu priod ivv darllen yn llithieu cyntaf ar Foreuol a'Phryd|nhawnol weddi, ary Sulieu trwy'r holl Flwyddyn, a rhai o'r ail Llithau.</HEAD>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL><HI>Sulieu yr</HI></CELL>
<CELL><HI>Plygain</HI></CELL>
<CELL><HI>Go&s;per.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">fent.</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Y <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">yntaf</CELL>
<CELL>E&s;ai. i.</CELL>
<CELL>E&s;ai. ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>i</CELL>
<CELL>v</CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ii</CELL>
<CELL>xxv</CELL>
<CELL>xxvi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>iii.</CELL>
<CELL>xxx</CELL>
<CELL>xxxii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>Su<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">en</HI> gwedy</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>N<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">talic Cri&s;t</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Y cyntaf</CELL>
<CELL>xxxvii</CELL>
<CELL>E&s;ai. xxxviii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>i</CELL>
<CELL>xli</CELL>
<CELL>xliii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>Su<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">eu</HI> gwedi'r</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Y<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">wyll.</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Y cyntaf.</CELL>
<CELL>E&s;ai. xliiii.</CELL>
<CELL>E&s;ai. xlvi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>i</CELL>
<CELL>li</CELL>
<CELL>liii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ii</CELL>
<CELL>lv</CELL>
<CELL>lvi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>lvii</CELL>
<CELL>lviii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>v</CELL>
<CELL>lix</CELL>
<CELL>lxiiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>S<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">tuage&s;.</HI></CELL>
<CELL>Gene&s;. i.</CELL>
<CELL>Gene&s;. ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>S<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">age&s;.</HI></CELL>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>vi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>Qinquage.</HI></CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>xii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>Grawys</HI></CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>S<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">l cyntaf.</CELL>
<CELL>Gene&s;. xix.</CELL>
<CELL>Gene&s;. xxii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>i</CELL>
<CELL>xxvii</CELL>
<CELL>xxxiiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ii</CELL>
<CELL>xxxix</CELL>
<CELL>xlii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>xliii</CELL>
<CELL>xlv</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>v</CELL>
<CELL>Exod. iii</CELL>
<CELL>Exod. ii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>x</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>De Pa&s;c.</HI></CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>i. llith</CELL>
<CELL>Exod. xii</CELL>
<CELL>Exod. xiiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ii. llith</CELL>
<CELL>Rufe. vi</CELL>
<CELL>Actau. ii<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="3"><HI>Salieu gwedi y Pa&s;c.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL><HI>Plygain.</HI></CELL>
<CELL><HI>Go&s;per.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&abper; yutaf.</CELL>
<CELL>Numer. xvi.</CELL>
<CELL>Numer. xxii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ii</CELL>
<CELL>xxiii</CELL>
<CELL>xxv.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>Deut. iiii</CELL>
<CELL>Deut. v.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>vii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>v</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>ix</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Y Sul gwedi yr</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Derchafe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</CELL>
<CELL>Deut. xii.</CELL>
<CELL>Deut. xiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>Y Sul gwyn.</HI></CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>i. Llith.</CELL>
<CELL>Deut. xvi</CELL>
<CELL>Doethineb. i</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ii. Llith.</CELL>
<CELL>Actau. x.</CELL>
<CELL>Actau. xix.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Yna yr agorod</CELL>
<CELL>Hyd. Gwedi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Petr ei enau.</CELL>
<CELL>cyflawin hyn.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL><HI>Sul y Drindod.</HI></CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>i. Llith.</CELL>
<CELL>Gene. xviii</CELL>
<CELL>Io&s;ue. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ii. Llith.</CELL>
<CELL>Mat. iii</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="3"><HI>Sulieu gwedi y Drintod.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL><HI>Plygain.</HI></CELL>
<CELL><HI>Go&s;per.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Y cyntaf.</CELL>
<CELL>Io&s;ua. x.</CELL>
<CELL>Io&s;ua. xxiii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ii</CELL>
<CELL>Barn. iiii</CELL>
<CELL>Barn. v.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>iii</CELL>
<CELL>i. Sam. ii</CELL>
<CELL>i. Sam. iii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>iiii</CELL>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>v</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>vi</CELL>
<CELL>ii. Sam. xii</CELL>
<CELL>ii. Sam. xxi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>vii</CELL>
<CELL>xxii</CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>i. Bren. xiii.</CELL>
<CELL>i. Bren. xvii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ix</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>xix</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>x</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>xxii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>ii. Bren. v.</CELL>
<CELL>ii. Bren. ix</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>xii</CELL>
<CELL>x</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>xxiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>xiiii</CELL>
<CELL>Ierem. v</CELL>
<CELL>Ierem. xxii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>xxxv</CELL>
<CELL>xxxvi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>Ezech. ii</CELL>
<CELL>Ezech. xiiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
<CELL>xviii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>xviii</CELL>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>Daniel. iii</CELL>
<CELL>Daniel. vi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>xx</CELL>
<CELL>Ioel. ii</CELL>
<CELL>Miche. vi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>Abac. ii</CELL>
<CELL>Dihareb. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>xxii</CELL>
<CELL>Dihareb. ii.</CELL>
<CELL>iii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>xxiii</CELL>
<CELL>xi</CELL>
<CELL>xii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>xxiiii</CELL>
<CELL>xiii</CELL>
<CELL>xiiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>xxv</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>xvi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>xxvi</CELL>
<CELL>xvii</CELL>
<CELL>xix</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
<DIV2 TYPE="part">
<HEAD>Llithiau priod neu neulltuol i bob ddydd gwyl.</HEAD>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL><HI>plygan.</HI></CELL>
<CELL><HI>Go&s;per.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>S. Andreas.</CELL>
<CELL>Dihareb. xx.</CELL>
<CELL>Dihareb. xxi</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>S. Thomas Ap.</CELL>
<CELL>Dihar. xxiii</CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Natalic Chri&s;t.</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>i. Llith.</CELL>
<CELL>E&s;ai. ix.</CELL>
<CELL>E&s;a. <HI>7.</HI> a'r Arglw|ydd yr a chwane|godd.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ii. Llith.</CELL>
<CELL>Luc. ii. Hyd. Ac i ddynion ewyllys da.</CELL>
<CELL>Tit. iii. iiii. wedi i ddaioni duw.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>S. Stephan.</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Pregeth. iiii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>i. Llith.</CELL>
<CELL>Dihareb. xxviii.</CELL>
<CELL>Actau. vii. Ac we|di cyflawni dau|gain mhlynedd Hyd. ac efe yn gyflawn o'r Y|&s;pryd glain.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ii. Llit. h</CELL>
<CELL>Actau. <HI>6.</HI> &amp; <HI>7.</HI> Stephan yn llawn Ffydd nerth. Hyd. Ac wedi cyflawni daugain.</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>S. Ioan</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>i. Llith.</CELL>
<CELL>Eccle&s;. v.</CELL>
<CELL>Eccle&s;. vi.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ii. Llith.</CELL>
<CELL>Gweled. i.</CELL>
<CELL>Gweled. xxii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Gwirionaid.</CELL>
<CELL>Iere. xxxi. Hyd.</CELL>
<CELL>Doeth. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Dydd yr En|waediad.</CELL>
<CELL>clywais Epraim</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>i. Llith.</CELL>
<CELL>Gene&s;. xvii.</CELL>
<CELL>Deut. x. Ac yr awrhon I&s;rael</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ii. Llith.</CELL>
<CELL>Rhufe. ii.</CELL>
<CELL>Colo&s;. ii.</CELL>
</ROW>
<PB REF="7">
<ROW>
<CELL>i. Llith.</CELL>
<CELL>E&s;ay. xl.</CELL>
<CELL>E&s;ay. xlix.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ii. Llith.</CELL>
<CELL>Luc. iii.</CELL>
<CELL>Ioan. ii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Hyd. Mab (fel y tybid) i Io|&s;eph.</CELL>
<CELL>Hyd. Gwedi hynny efe aeth i wared.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Troad S. Paul.</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>i. Llith.</CELL>
<CELL>Doeth. v.</CELL>
<CELL>Doeth. vi.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ii. Llith.</CELL>
<CELL>Actau. xxii.</CELL>
<CELL>Actau. xxvi.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Puredigaeth</CELL>
<CELL>Doeth. ix.</CELL>
<CELL>Doeth. xii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Mair forwyn.</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>S. Mathias.</CELL>
<CELL>Doeth. xix.</CELL>
<CELL>Eccle&s;. i.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Cenaduriaeth</CELL>
<CELL>Eccle&s;. ii.</CELL>
<CELL>Eccle&s;. iii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Mair forwyn.</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Dydd Merch|er cyn y Pa&s;c.</CELL>
<CELL>O&s;ee~. xiii.</CELL>
<CELL>O&s;ee. xiiii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Dydd Iau cyn y Pa&s;e.</CELL>
<CELL>Daniel. ix.</CELL>
<CELL>Ierem. xxxi.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Gwener y groglich.</CELL>
<CELL>Gen. xxii.</CELL>
<CELL>E&s;ay. liii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Nos Pa&s;e.</CELL>
<CELL>Zach. ix.</CELL>
<CELL>Exod. xiii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Dydd Llun Pa&s;c.</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>i. Llith.</CELL>
<CELL>Exod. xvi</CELL>
<CELL>Exod. xvii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ii. Llith.</CELL>
<CELL>Math. xxviii</CELL>
<CELL>Actau. iii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Dydd Maw|rth Pa&s;c.</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>i. Llith.</CELL>
<CELL>Exod. xx.</CELL>
<CELL>Exod. xxxiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ii. Llith.</CELL>
<CELL>Luc. xxiiii.</CELL>
<CELL>i. Cor. xv.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Hyd. Ac wele ddau o honynt.</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>S. Marc.</CELL>
<CELL>Eccle. iiii.</CELL>
<CELL>Eccle. v.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Philip ac Iaco</CELL>
<CELL>Eccle. vii.</CELL>
<CELL>Eccle. ix.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Dydd y Der|chafel.</CELL>
<CELL>Deut. xii.</CELL>
<CELL>ii. Bren. ii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Dydd Llun y Sul gwyn.</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>i. Llith.</CELL>
<CELL>Gene&s;. xi.</CELL>
<CELL>Num. xi.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Dyd. Dymma genedlaethau Sem.</CELL>
<CELL>Yna y dywe|dodd yr Argl|wydd. Hyd. A Mo&s;es a aeth i'r gwer&s;yll.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ii. Llith.</CELL>
<CELL>i. Cor. xii.</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Dydd Mawr|th y Sul gwyn.</CELL>
<CELL>i. Sam. xix Felly Dafydd a ff&ocirc;dd. &amp;c.</CELL>
<CELL>Deut. xxx.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>S. Barnabas.</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>i. Llith.</CELL>
<CELL>Eccle. x.</CELL>
<CELL>Eccle. xii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ii. Llith.</CELL>
<CELL>Actau. xiiii.</CELL>
<CELL>Actau. xv. Hyd. Gwedi nifer o ddyddiau.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>S. Ioan fed|dyddwr.</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>i. Llith.</CELL>
<CELL>Malach. iii.</CELL>
<CELL>Malach. iiii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ii. Llith.</CELL>
<CELL>Math. xiii.</CELL>
<CELL>Mach. xiiii. Hyd. A phm glybu yr Ie&s;u.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>S. Petr.</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>i. Llith.</CELL>
<CELL>Eccle&s;. xv.</CELL>
<CELL>Eccle. xix</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ii. Llith.</CELL>
<CELL>Actau. iii</CELL>
<CELL>Actau. iiii.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>S. Iaco.</CELL>
<CELL>Eccle&s;. xxi.</CELL>
<CELL>Eccle. xxiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>S. Bartholo|meus.</CELL>
<CELL>xxv.</CELL>
<CELL>xxix</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>S. Mathew.</CELL>
<CELL>xxxv</CELL>
<CELL>xxxviii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>S. Mihangel.</CELL>
<CELL>xxxix</CELL>
<CELL>xliiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>S. Luc.</CELL>
<CELL>li</CELL>
<CELL>Iob. i</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>S. Simon ac Iudas.</CELL>
<CELL>Iob. xxiiii. xxv</CELL>
<CELL>Iob. xlii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Holl Saint.</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>&nbsp;</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>i. Llith.</CELL>
<CELL>Doeth. <HI>3.</HI> Hyd. canys dedwydd yw 'r am|mhlantadwy.</CELL>
<CELL>Do<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">th. v. Hyd. Efe a gymmer ei eiddigedd.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>ii. Llith.</CELL>
<CELL>Heb. xi. xii. Saint trwy Fydd a ore|&s;cynna&s;a~t. Hyd Os goddefwch.</CELL>
<CELL>Gwele. xix. Hyd. Ac mi|welais Angl yn &s;efyll.</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="part">
<HEAD>P&s;almau priod arryw ddyddiau.</HEAD>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL><HI>Plygain.</HI></CELL>
<CELL><HI>Go&s;per.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xix</CELL>
<CELL>lxxxix</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Die Natalic.</CELL>
<CELL>xlv</CELL>
<CELL>Cx</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>lxxxv</CELL>
<CELL>Cxxxii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>ii</CELL>
<CELL>Cxiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Dydd Pa&s;c.</CELL>
<CELL>lvii</CELL>
<CELL>Cxiiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>Cxi</CELL>
<CELL>Cxviii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Dydd Der|chafel.</CELL>
<CELL>viii</CELL>
<CELL>xxiiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xv</CELL>
<CELL>lxviii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>xxi</CELL>
<CELL>Cviii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Sul gwyn.</CELL>
<CELL>xlv</CELL>
<CELL>Ciiii</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&nbsp;</CELL>
<CELL>lxvi</CELL>
<CELL>Cxli</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="errata">
<PB REF="7">
<P><HI>_GWir yw, a mynych y gwelvyd (y Cymro anwyl) na pherffeithir vn gwaith ar vnwaith Na ryfedda dithe os diangodd beia<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> yn y mawr, a'r anhawdd, a'r poenus waith o Gymraegiad y Beibl: megis y diangodd y dau cymmaint mewn Beibla&uacute; eraill clodfawr a chan-moledig. Ac yn y Te&s;tament newydd i hwn y mae mwy o amryfy&s;edd nag yn y rhan arall oll. Pa f&ograve;dd a pha ham y digwyddodd hynny, ti a gei wybod (trwy Dduw) ar fyrder, pan brintier y Te&s;tament hwnnw yn llai ei feiau, a'i faint, a'i bris. Os canfyddi di feiau eraill, er mwyn duw, a'r wl&acirc;d, a'th enaid hy&s;py&s;a hwynt i'r cyfiaithydd, fel y gallo y printiad ne&s;af f&ocirc;d cyn b&uacute;red ac y mae efe (megis y dylit tithe f&ocirc;d) yn ewylly&s;io, ac yn cei&s;io ei wneuthur. Y rhifedi cyntaf &s;ydd yn dangos y bennod: a'r ail, y wers lle y mae yr bai. D: ar ei phen u hun, yn lle darllen.</HI></P>
<DIV2 TYPE="part">
<P><HI>GENESIS. 16.7.</HI> wrth ffynnon yn ffordd Sur: <HI>darllen:</HI> wrth ffynnon y dyfroedd yn yr anialwch, &s;ef wrth y ffynnon yn ffordd Sur. <HI>31.30.</HI> Am dy dad. <HI>d.</HI> Am d<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> dy dad &amp;c. <HI>33.2.</HI> y ddwy law-forwyn: <HI>d.</HI> y llaw-forwynion. <HI>34.12.</HI> Neu roddi|ad, <HI>d.</HI> Arhoddiad. <HI>37.9.</HI> Wele yr haul a'r lleuad: <HI>d.</HI> wele breuddwydiais freuddwyd etto, ac wele yr haul &amp;c. <HI>41.57.</HI> holl wledydd yr Aipht: <HI>d.</HI> yr holl wledydd i'r Aipht.</P>
<P><HI>EXOD. 10.24.</HI> Am Mo&s;es ac Aaron: <HI>d.</HI> Am Mo&s;es. <HI>16.16.</HI> yn y gwer&s;yll: <HI>d.</HI> yn ei wer&s;yll. <HI>38.31.</HI> A mortei&s;iau y cynteddfa: <HI>d.</HI> a mortei&s;iau y cynteddfa o amgylch, a mortei&s;iau drws y cynteddfa: a holl &amp;c. <HI>39.18.</HI> Mewn dau foglyn: <HI>d.</HI> yn y ddau foglyn: <HI>yn yr vn wers:</HI> o'r tu blaen: <HI>d.</HI> o'i thu blaen. &amp;c.</P>
<P><HI>LEVIT. 6.17.</HI> o'r aberth tros bechod: <HI>d.</HI> yr aberth tros bechod &amp;c. <HI>25.50.</HI> o' flwyddyn y Iubili: <HI>d.</HI> o'r flwyddyn y gwer|thwyd ef, hyd flwyddyn y Iubili &amp;c.</P>
<P><HI>NVM. 4.34.</HI> Cynnulleidfa meibio~ Cehath. <HI>d.</HI> y gynnulleidfa, feibion Cehath &amp;c. <HI>31.5.</HI> arhodda&s;ant: <HI>d.</HI> a rhoddwyd, &amp;c.</P>
<P><HI>DEVTERONOM. 4.12.</HI> A chwithau nid oeddych: <HI>d.</HI> A chwithau oeddych yn clywed llais y geiriau, ac nid oeddych yn gweled &amp;c. <HI>12.11.</HI> ei ddewis iddoi heri, <HI>d.</HI> ei ddewis, i beri &amp;c.</P>
<P><HI>IOSVAH. 13.11.</HI> a holl Iac&s;on: <HI>d.</HI> a holl Ba&s;an &amp;c. <HI>30.</HI> wers: tri vgain nhinas: <HI>d.</HI> a holl drefi Iair y rhai oeddynt yn Ba&s;an, (&s;ef) tri vgain nhinas. <HI>14.9.</HI> dy Dduw: <HI>d.</HI> fy Nuw. <HI>22.7.</HI> yr Arglwydd: <HI>d.</HI> Mo&s;es &amp;c. <HI>24.15.</HI> ir Iorddonen: <HI>d.</HI> i'r afon.</P>
<P><HI>BARNVVYR. 3.8.</HI> a wa&s;anaethant, <HI>d.</HI> a wa&s;anaetha&s;ant &amp;c. <HI>4.11.</HI> Wastaedd; <HI>d.</HI> wastadedd. Yn Cedes: <HI>d.</HI> yn ymyl Cedes. <HI>18.24.</HI> y duwiau: <HI>d.</HI> fy nuwiau &amp;c. <HI>19.5.</HI> dos ymaith: <HI>d.</HI> ewch ymaith.</P>
<P><HI>2. SAMVEL. 15.27.</HI> a'th ddau fab gyd a thi, <HI>d.</HI> a'ch dau fab gyd &aacute; chwi &amp;c <HI>24.2.</HI> a chyfrif: <HI>d.</HI> a chyfrifwch &amp;c.</P>
<P><HI>1. BRENHINOEDD. 16.21.</HI> y bobl. <HI>d.</HI> pobl I&s;rael. <HI>23.</HI> wers: ar hugain: <HI>d.</HI> ar dd&ecirc;c ar hugain.</P>
<P><HI>2. BRENH. 6.11.</HI> Pwy o honoch: <HI>d.</HI> pwy o honomni &amp;c. 10.9. byddwch gyfiawn. <HI>d.</HI> cyfiawn ydych chwi, &amp;c.</P>
<P><HI>1. CRON. 7.21.</HI> Gad. <HI>d.</HI> Gath.</P>
<P><HI>2. CRON. 24.5.</HI> ty ein Duw ni: darl. ty eich Duw &amp;c. <HI>28.23.</HI> fyng-hynnorthwy, <HI>d.</HI> eu cynnorthwyo hwynt: <HI>yn yr vn wers</HI> [etto] d. [innef.] <HI>34.6.</HI> yn yr anghyfannedd leoedd: <HI>d.</HI> yn eu hanghyfanneda leoedd &amp;c. <HI>34.28.</HI> i'r bedd. <HI>d.</HI> ith fedd &amp;c. <HI>35.9.</HI> a thry-chant. <HI>d.</HI> a phum-cant &amp;c.</P>
<P><HI>IOB. 14.21.</HI> a gyfoethogi: <HI>d.</HI> a gyfoethogir &amp;c.</P>
<P><HI>PSALM. 18.12.</HI> Cwmvlau: <HI>d.</HI> ei gwmylau. P&s;al. <HI>32.11.</HI> clodforwch. <HI>d.</HI> gorfoleddwch. P&s;al. <HI>53.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</HI> Oh na roddit: <HI>d.</HI> oh na roddid. P&s;al. <HI>76.3.</HI> y &s;aethau, y bwa: <HI>d.</HI> &s;aethau y <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wa: P&s;al. <HI>79.12.</HI> T&acirc;l i'm: <HI>d.</HI> Td i'n &amp;c. y gabledd: <HI>d.</HI> eu cabledd. P&s;al. <HI>86.2.</HI> o Dduw: <HI>d.</HI> o fy Nuw. P&s;al. <HI>119.153</HI> dy air di: d. dy gyfraith di.</P>
<P><HI>DIHAREB. 7.5.</HI> y fenyw: <HI>d.</HI> yr estrones, <HI>11.21.</HI> euog. <HI>d.</HI> dieuog.</P>
<P><HI>PREGETHVVR. 7.26.</HI> a welais. <HI>d.</HI> a gefais. Gwraig. <HI>d.</HI> y wraig.</P>
<P><HI>ESAY. 25.9.</HI> y dywedi: <HI>d.</HI> y dywedir. <HI>34.7.</HI> o'i gwaed hwynt: <HI>d.</HI> gan waed. <HI>36.18.</HI> a'ch gwared chwi: <HI>d.</HI> a'n gwared ni: <HI>40.24.</HI> ei foncyph: <HI>d.</HI> eu bon-cyph. <HI>45.2.</HI> o'i flaen ef: <HI>d.</HI> o'th flaen di. <HI>50.8.</HI> &s;afant: <HI>d.</HI> &s;afwn &amp;c.</P>
<P><HI>IEREMI. 22.26.</HI> nith anwyd: <HI>d.</HI> ni'ch gamvyd. Y byddi farw: <HI>d.</HI> y byddwch feirw. <HI>27.16.</HI> y pophwydi: <HI>d.</HI> eich proph|wydi. Yn eu h&ocirc;l bellach: <HI>d.</HI> yn eu hol o Fabilon bellach, <HI>34.21.</HI> ei elynion: <HI>d.</HI> eu gelynion. <HI>41.1.</HI> o frenhinawl h&acirc;d: <HI>d.</HI> o'r brenhinawl h&acirc;d. <HI>49.14.</HI> cennad ym my&s;c: <HI>d.</HI> cennad wedi ei anfon ym my&s;c.</P>
<P><HI>EZECIEL. 3.16.</HI> attat: <HI>d.</HI> attaf. <HI>8.1.</HI> I&s;rael. <HI>d.</HI> Iuda. <HI>11.8.</HI> a ddaw: <HI>d.</HI> a ddygaf. <HI>12.12.</HI> fel yr elont allan: <HI>d.</HI> fely dygont allan. <HI>14.8.</HI> ei bobl: d. fy-mhobl. <HI>16.55.</HI> ai Sodoma, <HI>d.</HI> Sodoma ai. <HI>32.27.</HI> mewn arfau: <HI>d.</HI> yn eu harfau. <HI>36.19.</HI> a chwelais: d. a chwalwyd. <HI>47.3.</HI> dehau: d. dwyrain. <HI>12.</HI> wers. a'i afalau: <HI>d.</HI> a'i ddail.</P>
<P><HI>DANIEL. 6.14.</HI> yn ei achub: <HI>d.</HI> yn cei&s;io ei achub. <HI>9.19</HI> y ddimes hon: <HI>d.</HI> dy ddinas. <HI>10.4.</HI> ar dd<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">: d. ar hugain.</P>
<P><HI>AMOS. 2 6.</HI> am i chwi: <HI>d.</HI> am iddynt. <HI>12.</HI> wers. i'ch: <HI>d.</HI> i'r.</P>
<P><HI>MICEAS. 3.11.</HI> a'r prophwydi: <HI>d.</HI> a'i phrophwydi. <HI>5.6.</HI> a'r cleddyf noeth: <HI>d.</HI> a'i chleddyfau, <HI>6.1.</HI> ar y mynyddoedd: <HI>d.</HI> a'r mynyddoedd.</P>
<P><HI>SOPHONI. 1.13.</HI> o'r gw&icirc;n: <HI>d.</HI> eu gw&icirc;n.</P>
<P><HI>ZACHARI. 2.9.</HI> neu iw deiliaid eu hun: tynner ymmaith hynny. <HI>5.4.</HI> a dyngo: <HI>d.</HI> a dyngo yn gelwyddoc. &amp;c. a dreulia ei goed: <HI>d.</HI> ac a'i difa ef a'i goed.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="part">
<HEAD>APOCRYPHA.</HEAD>
<P><HI>3. ESDRAS 1.38.</HI> Ioachaz. <HI>d.</HI> Ioachim. <HI>5.11.</HI> a d&ecirc;c. <HI>d.</HI> a deuddec. <HI>4.</HI> E&s;dras <HI>3.6.</HI> dy ddwylo dy; <HI>d.</HI> dy ddeheu-law|di. <HI>8.9.</HI> a geidw: <HI>d.</HI> a ad-dhyru. <HI>8.10.</HI> gorchymynna&s;e, <HI>d.</HI> gorchymynnai&s;t. <HI>11.39.</HI> yr holl fyd; <HI>d.</HI> fy myd.</P>
<P><HI>ECCLESIASTICVS. 2.18.</HI> a garant: <HI>d.</HI> a ofnant, <HI>9.8.</HI> Na thro dy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">lwg at: <HI>d.</HI> tro dy olwg oddi-wrth. <HI>31.15.</HI> a wnaeth: <HI>d.</HI> a wnaed. <HI>34.6.</HI> arni hi: <HI>d.</HI> arnynt. <HI>35.21.</HI> lwynau, <HI>d.</HI> teyrn-wielyn. <HI>22.</HI> wers: eu haeddedigaethau: <HI>d.</HI> ei wei|thredoedd. <HI>45.4.</HI> ffydd: <HI>d</HI> ffyddlondeb.</P>
<P><HI>BARVC. 2.17.</HI> a'i cyrph: <HI>d.</HI> o'i cyrph.</P>
<P><HI>BEL.</HI> ar ddraic, <HI>10.</HI> i'r brenin: d. o frenin. <HI>11.</HI> os amgen byddet Daniel yn gelwyddog yn ein herbyn ni: <HI>d.</HI> n<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Ddaniel yr hwn a ddywedodd gelwydd arnom. <HI>Gweddi Mana&s;&s;es</HI> brenin Iuda; gwers, <HI>10.</HI> i lawer mewn rhwym: <HI>d.</HI> mewn lla|wer rhwym &amp;c.</P>
<PB REF="8">
<P><HI>1. MACHAB. 1.62.</HI> Ar vnfed: <HI>d.</HI> ar pumed &amp;c. <HI>gwers 67.</HI> yn Ieru&s;alem: <HI>d.</HI> yn erbyn I&s;rael. <HI>2.23.</HI> yn eu gwydd hw<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">: <HI>d.</HI> yngwydd pawb. <HI>3.38.</HI> a chyfeillion, <HI>d.</HI> o gyfeillion. <HI>gwers 56.</HI> efe a ddywedodd: <HI>d.</HI> hwy a ddyweda&s;ant. <HI>4.18.</HI> dd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">oraf<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n: <HI>d.</HI> ddiogel <HI>gwers 40.</HI> a weddia&s;a<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">: <HI>d.</HI> a waeddi&s;ant. <HI>5.30.</HI> ys<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">olion: <HI>d.</HI> y&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">olion. <HI>6.52.</HI> yn eu herbyn: <HI>d.</HI> yn erbyn eu ha&s;&s;er. &amp;c. <HI>7.7.</HI> cre<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">adwy: <HI>d.</HI> credadwy gennyt: <HI>9.1.</HI> gyd ag <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">f: <HI>d.</HI> gyd a hwynt. <HI>gwers. 39.</HI> cynnulleidfa: <HI>d.</HI> cynhwrf. <HI><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">0.79.</HI> gant; <HI>d.</HI> Fl. <HI>11.3.</HI> Ptolomeus: <HI>d.</HI> Ptolomais <HI>12.10.</HI> Rhag eich my<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ed yn ddieithr i ni: <HI>d</HI> Rhag ein my|ned yn ddieithr i chwi. <HI>gwers 22.</HI> gwnaethoch: <HI>d.</HI> gwnewch. <HI>13.20.</HI> yn Adora: <HI>d.</HI> i Adora. <HI>15.13.</HI> ddeuddeng-mil: <HI>d.</HI> ddeuddec myrdd<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">n.</P>
<P><HI>2. MACHAB. 1.7.</HI> Am y blinder: <HI>d.</HI> yn y blinder. <HI>2.4.</HI> y pebyll: <HI>d.</HI> y babell. <HI>gwers 5.</HI> darllen. Ac Ieremias wedi dy|fod yno a gafodd ogof &amp;c. <HI>3 26.</HI> yn ffrewyllu y rhai oeddynt yn &s;efyll o bobtu: <HI>d.</HI> yn ei ffrewyllu yn ddibaid a chan daro llawer gwialennod arno. <HI>5.21.</HI> a phedwar vgain; <HI>d.</HI> ac wyth gant. <HI>6.3.</HI> and llywodraeth y dyn hwn: <HI>d.</HI> ond y llywodraeth ddrygumus hon &amp;c. <HI>gwers. 30.</HI> fy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">g waredu fy hun: <HI>d.</HI> gael fy ngwar<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">du. <HI>yno</HI> ar hydfyng-horph. <HI>d.</HI> ar hyd fyng-horph <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span">. 7.10. a freichiau: <HI>d.</HI> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> ddwylo. <HI>gwers, 25.</HI> ei mab: <HI>d.</HI> y llango. <HI>10.30.</HI> erbyn ei ganol: <HI>d.</HI> yn y canol <HI>11.27.</HI> y c<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nhedloedd: <HI>d.</HI> y genedl. <HI>12 14.</HI> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> am eu bod: <HI>d.</HI> y rhai oeddynt o fewn, am eu bod &amp;c. <HI>13.19.</HI> i Geth&s;ura: <HI>d.</HI> i Beth&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">r<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. 14.4. a blodeun, <HI>d.</HI> phalin-wyddon. <HI>14.7.</HI> yr offeiriadaeth: <HI>d</HI> yr arch offeiriadaeth. <HI>14.37.</HI> a ddygwyd at Nicanor <HI>d.</HI> a gyhuddwyd i Nicanor. <HI>15.12</HI> A'r breuddwyd: <HI>d.</HI> a breuddwyd. <HI>15.32.</HI> a dwylo: <HI>d.</HI> a llaw. <HI>15.35.</HI> wrth yr all<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> &amp;c: <HI>d.</HI> ar y twr, fel y bydde yn ar<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ydd hy&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ys eglur &amp;c.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="part">
<P><HI>MATH.</HI> Pennod <HI>5.44.</HI> wrthych chwi, <HI>d.</HI> wr<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">hych chwi, cerwch eich gelynion, bendithiwch &amp;c. <HI>8.2.</HI> a aeth: <HI>d.</HI> a dda|eth. <HI>10.30.</HI> eich holl wallt: <HI>d.</HI> holl wallt eich pennau. <HI>14.8.</HI> dy&s;cu: <HI>d.</HI> rhac ddy&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">u. <HI>15. yn yr argument</HI> a phedair: <HI>d.</HI> a &s;aith. <HI>16.10.</HI> &s;aith mil: <HI>d.</HI> pedair mil. <HI>17.14.</HI> ei ddyfod: <HI>d.</HI> eu dyfod hwy. <HI>yno:</HI> ac a ofynnodd: <HI>d.</HI> atto, ac a o&s;tyngodd iddo &amp;c. <HI>23.20.</HI> i'r hyn: <HI>d.</HI> iddi, ac i'r hyn oll &s;ydd arni. <HI>26.56.</HI> 'r &s;crythurau a'r prophwydi: <HI>d.</HI> &s;crythurau y prophwydi. <HI>28.10.</HI> y delant: <HI>d.</HI> yr clont.</P>
<P><HI>MARC. 1.24.</HI> O Sanct: <HI>d.</HI> [&s;ef] Sanc. <HI>8.23.</HI> ei law: <HI>d.</HI> ei ddwy-law. <HI>9.14</HI> o'i ogylch: <HI>d.</HI> o'u gogylch. <HI>10.21.</HI> &icirc; m di|lyn: <HI>d.</HI> dilyn fi <HI>13.23.</HI> dywedais: <HI>d.</HI> rha<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ddywedais. <HI>14.54.</HI> oedd yn et ddilyn: <HI>d.</HI> a'i dilynodd. <HI>gwers. 64.</HI> gabledd: <HI>d.</HI> y gabledd <HI>gwers. 44.</HI> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">yn gynted: <HI>d.</HI> eu&s;ys: <HI>yn niwedd 44.</HI> eu&s;ys: <HI>d.</HI> erys meityn.</P>
<P><HI>LVC. 2.15.</HI> a ddango&s;odd: <HI>d.</HI> a ddarfu yr hwn a ddango&s;odd. <HI>6.4</HI> ac a'i rhoddes: <HI>d.</HI> ac a'i bwyttaodd, ac ai rhoddes. <HI>8.35.</HI> yr hwn a wnel&s;id yn iach: <HI>d.</HI> yr hyn a wnel&s;id. <HI>13.34.</HI> nis mynnit ti: <HI>d.</HI> nis mynnych chwi. <HI>15.12.</HI> A'r hynaf: <HI>d.</HI> A'r ieuangaf. <HI>20.1.</HI> pennaethiaid: <HI>d.</HI> henuriaid. <HI>gwers 31.</HI> a fuant feirw, <HI>tynner ymmaith hynny. 21.30.</HI> y cynhaiaf: <HI>d.</HI> yr haf.</P>
<P><HI>IOAN. 7.1.</HI> i Galilea <HI>d.</HI> yn G<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">lilea. <HI>gwers 23.</HI> dorri y Sabboth: <HI>d.</HI> dorri cyfraith Mo&s;es. <HI>14.9</HI> adnabuoch. <HI>d.</HI> adna|buost. <HI>19.23.</HI> i bob milwr: <HI>d.</HI> i b<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> milwr ran. <HI>20.19.</HI> yr oedd y dy&s;cyblion wed: ymga&s;clu yng-hyd, a'r dry&s;au yn gaead: <HI>d.</HI> a'r dry&s;au yn gaead lle yr oedd y d<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&s;cyblion wedi ymga&s;clu ynghyd &amp;c. <HI>gwers 29.</HI> weled: <HI>d.</HI> fyng-weled.</P>
<P><HI>ACTAV. 1.18.</HI> gobrwy: <HI>d</HI> a gobrwy. <HI>9.6.</HI> a ddywedodd, cyfot: <HI>d.</HI> [a ddywedodd] wrtho, cyfot, <HI>gwers. 31.</HI> rodio yn: <HI>d.</HI> rodio yn ofn, <HI>11.22.</HI> poth<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">: <HI>d</HI> pethau [hyn]. <HI>13.10.</HI> ffydd: d. ffyrdd. <HI>gwers. <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"></HI> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"> <HI>gwers. 44.</HI> y daeth: <HI>d.</HI> y daeth yng-hyd i<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> <HI>47.</HI> o honaw: <HI>d.</HI> o honot. <HI>15.6.</HI> i edrych; <HI>d.</HI> yng-hyd i edrych. <HI>gwers. 41.</HI> eglwys: <HI>d.</HI> egl|wy&s;au. <HI>16.13.</HI> yr afon: <HI>d</HI> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word">. <HI>yno:</HI> gyd &acirc;rhai gwragedd: <HI>d</HI> [ac]y llefara&s;om wrth y gwragedd &amp;c. <HI>gwers. 34.</HI> a law|enychodd yn Nuw: <HI>d.</HI> a la<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">enychodd. <HI>19.26.</HI> onid tros: <HI>d.</HI> oni<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">agos tros. <HI>22.4.</HI> ffordd y fuchedd hon: <HI>d.</HI> y ffordd hon. <HI>24.7.</HI> a ddaeth rhyngom ni ac ef: <HI>d.</HI> a ddaeth arnom.</P>
<P><HI>RHVFEIN. 3.5.</HI> ch<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nmyl: <HI>d.</HI> ni a genmyl. <HI>gwers. 20.</HI> gan weithredoedd y cnawd: <HI>d.</HI> gan weithredoedd y ddeddf. <HI>4.9. darllen fel hyn</HI> [A ddaeth] y dedwyddwch hyn ar yr enwaediad ynte ar y dienwaediad hefyd? &amp;c. <HI>gwers 23.</HI> i gyfrif. <HI>d.</HI> gyfrif. <HI>6.9.</HI> a gyfod<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">yd: <HI>d.</HI> a gyfodwyd o feirw <HI>11.14.</HI> os <HI>d.</HI> ar. <HI>15.15.</HI> yn hyfach; <HI>d.</HI> yn hyfach o ran, <HI>gwers 16.</HI> cenhe|dloedd: <HI>d.</HI> y cenhedloe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d. &amp; <HI>24.</HI> yn gyntaf, <HI>d.</HI> yn gyntaf o ran <HI>16.16.</HI> eglwys: <HI>d.</HI> eglwy&s;i.</P>
<P><HI>1. CORINTH. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.14.</HI> ni wyr beth ydynt: <HI>d.</HI> ni all [eu] gwybod. <HI>4.5.</HI> y galon: <HI>d.</HI> y calonnau. <HI>gwers. 6.</HI> ymchwytho: <HI>d.</HI> ymchwyddoch. <HI>5.11.</HI> odinebwr, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">c yn feddw: <HI>d.</HI> odineb-wr neu gybydd. <HI>7.12.</HI> llall: <HI>d.</HI> llaill. <HI>12.13.</HI> i fod: <HI>d.</HI> i yfed. <HI>15.6.</HI> y mae rhai, <HI>d.</HI> y mae ll<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wer.</P>
<P><HI>2. COR 3 6.</HI> v<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ni ogion, <HI>d.</HI> wenidogion cymmwys. <HI>4.11.</HI> y rhai ydym, <HI>d.</HI> y rhai ydym yn fyw. <HI>12.12.</HI> fawr ddioddef|garwch, d bob <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">i<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ddefgarwch.</P>
<P><HI>EPHES 4.19.</HI> yn odieth i wneuthur &amp;c. <HI>d.</HI> i vneuthur pob aflendid yn vn-chwant. <HI>5.1.</HI> byddwn, <HI>d.</HI> byddwch. <HI>6.22.</HI> fyng-hyflwr: <HI>d.</HI> ein cyflwr.</P>
<P><HI>PHILIP. 2.7.</HI> i ddynion, <HI>d.</HI> i ddynion, a'i gael yn ei ddull fel dyn.</P>
<P><HI>COLOS. 2.9.</HI> cyflawnder, <HI>d.</HI> holl gyflawnder.</P>
<P><HI>1. TIM. 1.13.</HI> mewn annwybod: <HI>d.</HI> o blegid mewn annwybod.</P>
<P><HI>TIT. 3.15.</HI> y rhai a'n carant, <HI>d.</HI> annerch y rhai a'n carant.</P>
<P><HI>HEBR. 59.</HI> a vfyddhant, <HI>d.</HI> a vfyddhant iddo. <HI>13.11.</HI> i'r cy&s;&s;egr, <HI>d.</HI> eu gwaed i'r cy&s;&s;egr.</P>
<P><HI>IACOB. 2.21.</HI> Onid trwy ffydd? <HI>d</HI> Onid <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rwy weithredoedd? &amp;c.</P>
<P><HI>1. PET. 2.9. darllen fel hyn:</HI> Eithr chwychwi rhyw etholedig, brenhinol offeiriadaeth, cenhedlaeth &s;anctaidd, pobl fyddo <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">. <HI>gwers 11.</HI> yn erbyn y cnawd. <HI>d.</HI> yn e<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">byn yr enaid. <HI>4.15.</HI> neu drwy ddrwg weithredwr, <HI>d.</HI> neu ddrwg-weithredwr</P>
<P><HI>3. IOAN. 3. wers.</HI> dy frodyr, <HI>d.</HI> y brodyr &amp; <HI>6.</HI> eglwy&s;i: <HI>d.</HI> eglwys.</P>
<P><HI>IV<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. gwers 5. d. fel hyn:</HI> Gan hynny y<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ydwyf yn dwyn ar gof i chwi, yn gymaint, &amp;c.</P>
<P><HI>GV<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ELEDIG. 10.2.</HI> oedd yn: <HI>d.</HI> oed<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ganddo yn &amp;c. pen <HI>14.19.</HI> win-wydd gwin-llan &amp;c. <HI>d.</HI> win-llan y ddaiar, ac a'i bwriodd gerwyn &amp;c.</P>
</DIV2>
</DIV1>
</FRONT>
<BODY>
<DIV1 N="Old Testament" TYPE="section">
<PB N="1" REF="8">
<DIV2 N="Genesis" TYPE="book">
<HEAD>&leaf; LLyfr cyntaf Mo&s;es yr hwn a elwir GENESIS.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Creadwriaeth y n&ecirc;f, a'r ddaiar, 2 Y goleuni a'r ty|wyllwch, 8 Y ffurfafen, 16 Ypy&s;c, yr adar, a'r ani|feiliaid, 26 A dyn. 29 LLynniaeth dyn ac anifail.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_YN y dechreuad y<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 33.6. P&s;al. 136.5. Eccle. 18.8. Act. 14.15. Act. 17.24.</NOTE> cre|awdd Duw y nefoedd a'r ddaiar.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y ddaiar oedd af|luniaidd, a gw&acirc;g, a thywyllwch [ydoedd] ar wyneb y dyfnder, ac y&s;pryd Duw yn ym|&s;ymmud ar wyneb y dyfroedd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna Duw a ddyweddodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ebr. 11.3.</NOTE> bydded goleu|ni, a goleuni a f&ucirc;.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna Duw a welodd y goleuni mai d&acirc; [oedd,] a Duw a wahanodd rhwng y goleuni a'r tywyllwch.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A Duw a alwodd y goleuni yn ddydd, a'r tywyllwch a alwodd efe yn n&ocirc;s: a'r hwyr a f&ucirc;, a'r borau a f&ucirc;, y dydd cyntaf.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Duw hefyd a ddywedodd<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 136.5. Ierem. 10.12. Ierem. 51.15.</NOTE> bydded ffurfa|fen yng-hanol y dyfroedd, a bydded hi yn gwa|hanu rhwng dyfroedd a dyfroedd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna Duw a wnaeth y ffurfafen, ac a wa|hanodd rhwng y dyfroedd y rhai [oeddynt] o|ddi tann y ffurfafen, a'r dyfroedd y rhai [oedd|ynt]<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 148.4.</NOTE> oddi ar y ffurfafen: ac felly y bu.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r ffurfafen a alwodd Duw yn nefoedd: felly yr hwyr a f&ucirc;, a'r borau a f&ucirc;, 'r ail dydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Duw hefyd a ddywedodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 33.7,</NOTE> ca&s;cler y dy|froedd oddi tann y nefoedd i'r vn lle, ac ymddan|go&s;ed y &s;ych-d&icirc;r: ac felly y b&ucirc;.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r &s;ych-d&icirc;r a alwodd Duw yn ddaiar, cha&s;cliad y dyfroedd, a alwodd efe yn foroedd: a Duw a welodd mai d&acirc; oedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A Duw a ddywedodd eg&icirc;ned y ddaiar e|gin [&s;ef] lly&s;&s;iau yn hadu h&acirc;d, a phrennau ffrwyth-lawn yn dwyn ffrwyth, wrth eu rhyw|ogaeth, y rhai [y mae] eu h&acirc;d ynddynt ar y ddaiar: ac felly y b&ucirc;.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r ddaiar a dd&ucirc;g egin [&s;ef] lly&s;&s;iau yn hadu h&acirc;d wrth eu rhywogaeth, a phreunau yn dwyn ffrwyth y rhai [y mae] eu h&acirc;d ynddynt wrth eu rhywogaeth: a Duw a welodd mai da oedd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Felly yr hwyr a fu, a'r borau a fu, y try|dydd dydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Duw hefyd a ddywedodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 136.7. Deut 4.19.</NOTE> bydded goleuadau yn ffurfafen y nefoedd i wahanu rhwng y dydd a'r n&ocirc;s: a byddant yn arwydd|ion, ac yn dymmorau, ac yn ddyddiau, a bly|nyddoedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A byddant yn oleuadau yn ffurfafen y nefoedd, i oleuo ar y ddaiar: ac felly y bu.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Oblegit Duw a wnaeth y ddau ole|uad mawrion, y goleuad mwyaf i lywodraethu y dydd, a'r goleuad lleiaf i lywodraethu y n&ocirc;s, a'r &s;&ecirc;r[hefyd.]</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac yn ffurfafen y nefoedd y rhoddes Duw hwynt, i oleuo ar y ddaiar:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac<NOTE PLACE="marg">Ierem. 31.35.</NOTE> i lywodraethu y dydd a'r n&ocirc;s, ac i wahanu rhwng y goleuni a'r tywyllwch: a gwelodd Duw mai d&acirc; oedd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Felly yr hwyr a fu, a'r borau a fu, y ped|werydd dydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Duw hefyd a dvywedodd, heigied y dy|froedd ymlu&s;ciaid byw, ac eheded ehediaid ar y ddaiar, at wyneb ffurfafen y nefoedd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A Duw a greawdd y mor-feirch mawri|on, a ph&ocirc;b ymlu&s;ciad byw y rhai a heigiodd y dyfroedd yn eu rhywogaeth, a ph&ocirc;b ehediad a&s;|cellog yn ei rywogaeth: a gwelodd Duw mai d&acirc; oedd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna Duw ai bendigodd hwynt, gan ddywedyd: ffrwythwch, ac amlhewch, a llen|wwch y dyfroedd yn y m&ocirc;roedd a lluo&s;oged yr ehediaid ar y ddaiar.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r hwyr a f&ucirc;, ar' borau a fu, y pummed dydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Duw hefyd a ddywedodd, dyged y ddai|ar [b&ocirc;b] peth byw wrth ei rywogaeth, yr ani|fail, a'r ymlu&s;ciad, a bwy&s;t-fil y ddaiar wrth ei rywogaeth: ac felly y bu.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Felly y gwnaeth Duw fwy&s;t-fil y ddai|ar, wrth ei rywogaeth, a'r anifail wrth ei rywo|gaeth, a ph&ocirc;b ymlu&s;ciad y ddaiar wrth ei rywo|gaeth: a gwelodd Duw mai d&acirc; oedd.</P>
<PB REF="9">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="1" REF="9">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="10">
<P N="26"><HI>26</HI> Duw hefyd a ddywedodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 5.1. Gene. 9.6. 1. Cor. 11.7. Colo&s;. 3.10.</NOTE> gwnawn dd&ycirc;n ar ein delw ni, wrth ein ll&ucirc;n ein hunain, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Eccle&s;. 17.1.</NOTE> arglwyddiaethant ar b&ycirc;&s;c y m&ocirc;r, ac ar ehediad y nefoedd, ac ar yr anifail, ac ar yr holl ddaiar, ac ar b&ocirc;b ymlu&s;ciad yr hwn a ymlu&s;co ar y ddaiar.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Felly Duw a greawdd y d&ycirc;n ar<NOTE N="*" PLACE="marg">Doeth. 2 23. Mat. 19.4.</NOTE> ei l&ucirc;n ei hun, ar l&ucirc;n Duw y creawdd efe ef: yn wryw, ac yn fenyw y creawdd efe hwynt.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Duw hefyd ai bendigodd hwynt, a Duw a ddywedodd wrthynt, ffrwythwch, ac aml|hewch, a llenwwch y ddaiar, a daro&s;tyngwch hi, ac arglwyddiaethwch ar by&s;c y m&ocirc;r, ac ar ehed|iaid y nefoedd, ac ar b&ocirc;b bwy&s;t-fil yr hwn a &s;ym|mudo ar y ddaiar.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A Duw a ddywedodd wele mi a rod|dais i chwi b&ocirc;b lly&s;&s;ieun yn hadu h&acirc;d yr hwn [&s;ydd] ar wyneb yr holl ddaiar: a ph&ocirc;b prenn yr hwn [y mae] ynddo ffrwyth prenn yn hadu h&acirc;d,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s; 9.3. Eccle&s;. 39.21.</NOTE> a fydd yn fwyd i chwi.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Hefyd i b&ocirc;b bwy&s;t-fil y ddaiar, ac i b&ocirc;b e|hediad y nefoedd, ac i b&ocirc;b [peth] yn &s;ymmudo ar y ddaiar yr hwn [y mae] enioes ynddo, [y bydd] pob lly&s;&s;ieun gwyrdd yn fwyd: ac felly y b&ucirc;.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 7.37.</NOTE> gwelodd Duw yr hyn oll a'r a wnaethe, ac wele da iawn ydoedd: felly yr hwyr a f&ucirc;, ar borau a fu, y chweched dydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn peidio oddi wrth ei waith ar y &s;eithfed dydd yr hwn a gy&s;&s;egrir. 15 Duw yn go&s;od dyn yn yr ardd. 22 Creadwriaeth gwraig 24 ordinhad priodas.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>1</HI> FElly y<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.11. Exod. 31.17. Hebre. 4.4.</NOTE> gorphennwyd y nefoedd a'r ddai|ar, ai holl lu hwynt.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac ar y &s;eithfed dydd y gorphennodd Duw ei waith yr hwn a wnaethe efe, ac a or|phywy&s;odd ar y &s;eithfed dydd oddi wrth ei holl waith, yr hwn a wnaethe efe.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A Duw a fend&icirc;godd y &s;eithfedd dydd, ac ai &s;ancteiddiodd ef: o blegit ynddo y gorphy|wy&s;a&s;e oddi wrth ei holl waith, yr hwn a grea&s;e Duw iw wneuthur.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dymma genhedlaethau y nefoedd, a'r ddaiar, pan greuwyd hwynt yn y dydd y gwna|eth yr Arglwydd Dduw ddaiar, a nefoedd:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phob planhigin y maes cyn ei fod yn y ddaiar, a ph&ocirc;b lly&s;&s;ieun y maes eyn tarddu al|lan: o blegit ni phara&s;e yr Arglwyd Dduw lawio ar y ddaiar, ac nid [ydoedd] d&ycirc;n i lafurio y ddaiar.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Onid tarth a e&s;cynnodd o'r ddaiar, ac a ddyfrhaodd holl wyneb y ddaiar.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r Arglwydd Dduw a lunia&s;e y d&ycirc;n o bridd y daiar, ac a anadla&s;e yn ei ffroenau ef a|nadl enioes, felly yr aeth y d&ycirc;n yn enaid byw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Hefyd yr Arglwydd Dduw a blannod ardd yn Eden o' du y dwyrain, ac a o&s;ododd yno y d&ycirc;n, yr hwn a lunia&s;e efe.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A gwnaeth yr Arglwydd Dduw, i b&ocirc;b prenn dymunol i'r golwg, a daionus yn fwyd, ar i brenn y bywyd yng-hanol yr ardd, ac i brenn gwybodaeth d&acirc; a drwg, dyfu allan o'r ddaiar.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac afon a aeth allan o Eden i ddyfrh&acirc;u yr ardd, ac oddi yno hi a rannwyd, ac a aeth yn bedwar pen.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Henw y cyntaf [yw] Pi&s;on, yr hon &s;ydd yn amgylchu holl wl&acirc;d Hafila lle [y mae] yr aur.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac aur y wl&acirc;d honno &s;ydd dda: yno [y mae] Bdeliwm, a'r maen Onix.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A henw yr ail afon [yw] Gihon, honne &s;ydd yn amgylchu hell wlad Ethiop.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A henw y drydedd afon [yw] Hidecel, honno &s;ydd yn myned o du yr dwyrain i A&s;&s;yria: a'r bedwaredd afon yw Euphrates.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r Arglwydd Dduw a gymmerodd y d&ycirc;n, ac ai go&s;ododd ef yng-ardd Eden, iw llafu|rio, ac iw chadw hi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r Arglwydd Dduw a orchymynnodd i'r d&ycirc;n, gan ddywedyd: o holl brennau yr ardd gan fwytta y bwyttei.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ond o brenn gwybodaeth da a dr&wcirc;g, na fwytta o honaw: o blegit yn y dydd y bwyteich ti o honaw, gan farw y byddi farw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Hefyd yr Arglwydd Dduw a ddywe|da&s;e, nit d&acirc; fod y d&ycirc;n ei hunan, gwnaf ymge|ledd cymmwys iddo.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r Arglwyd Dduw a luniodd o'r ddaiar holl fwy&s;t-filod y maes, a holl ehediaid y nefo|edd, ac ai dygodd at y dyn i weled pa henw a rodde efe iddynt hwy: a pha fodd bynnac 'yr hen|wodd y d&ycirc;n b&ocirc;b peth byw, hynny [fu] et henw ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y d&ycirc;n yntef a henwodd henwau ar yr holl anifeiliaid ac ar [holl] ehediaid y nefoedd, ac ar holl fwy&s;t-filod y maes: ond ni chafodd efe i Adda ymgeledd cymmwys iddo.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yr Arglwydd Dduw am hynny a wna|eth i drym-gw&s;c &s;yrthio ar y d&ycirc;n, fel y cy&s;codd, ac efe a gymmerodd vn oi a&s;&s;ennau ef, ac a gaeodd g&icirc;g yn ei lle hi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r Arglwydd Dduw a wnaeth yr a&s;&s;en yr hon a gymmera&s;e efe o'r d&ycirc;n yn wraig, ac ai dug at y d&ycirc;n.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r d&ycirc;n a ddywedodd, hon weithiau [&s;ydd] a&s;cwrn o'm he&s;cyrn i, a chnawd o'm cnawd i: hon a elwir gwraig, o blegit o &wcirc;r y cymmerwyd hi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> O herwydd hyn<NOTE N="*" PLACE="marg">Mat. 19.5. Mar. 10.7. 2. Cor. 6.10. Ephe&s;. 5.31.</NOTE> yr ymedu g&wcirc;r ai d&acirc;d, ac ai fam, ac y gl&ycirc;n wrth ei wraig, ac hwy a fyd|dant yn vn cnawd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac yr oeddynt ill dau yn noethion, Adda ai wraig: ac nid oedd arnynt gywilydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1. Y &s;arph yn hudo y wraig. 6 hithe yn denu ei gwr i bechu 8 y gwr a'r wraig yn ymguddio rhag Duw. 14 Co&s;pedigaeth ar bob vn o'r tri. 15 Addewid o Gri&s;t. 19 Bob dyn yn bridd. 22 Bwriad dyn allan o baradwys.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'R<NOTE N="*" PLACE="marg">Doeth. 2.24.</NOTE> &s;arph oedd gyfrwy&s;ach na holl fwy&s;t|filod y maes, y rhai a wnaethe yr Ar|glwydd Dduw, a hi a ddywedodd wrthy wraig, ai diau ddywedyd o Dduw na chaech chwi
<PB N="2" REF="10">fwytta o holl brennau 'r ardd&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r wraig a ddywedodd wrth y &s;arph, o ffrwyth prennau 'r ardd y cawn ni fwytta.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ond am ffrwyth y prenn yr hwn [&s;ydd] yng-hanol yr ardd, Duw a dywedodd, na fwyt|tewch a honaw ac na chyffyrddwch ag ef, rhac eich marw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y &s;arph a ddywedodd wrth y wraig: ni byddwch feirw ddim.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ond gwybod y mae Duw, mai yn y dydd y bwyttaoch chwi, o honaw ef, yr agorir eich lly|gaid, ac y byddwch megis duwiau yn gwybod d&acirc; a drwg.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pan welodd y wraig mai d&acirc; oedd [ffrw|yth] y prenn yn fwyd, ac mai t&ecirc;g mewn golwg ydoedd, ai fod efe yn brenn dymunol i beri de|all, yna hi a gymmerth oi ffrwyth ef, ac a fwyt|taodd, ac a roddes iw g&wcirc;r hefyd gyd a hi, ac efe a fwyttaodd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna eu llygaid hwynt ill dau a agorwyd, a gwybuant mai noethion [oeddynt] hwy, a gwn&icirc;a&s;ant ddail y ffigu&s;-bren, a gwnaethant arffedogauiddynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pan glyw&s;ant lais yr Arglwydd Dduw yn rhodio yn yr ardd, gyd ag awel y dydd, yna yr ymguddiodd Adda ai wraig, o olwg yr Ar|glwydd Dduw, ym my&s;c prennau 'r ardd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r Arglwydd Dduw a alwodd ar y d&ycirc;n, ac a ddywedodd wrtho, pa le[yr ydwyt] ti&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yntef a ddywedodd, dy lais a glywais yn yr ardd, ac mi a ofnais, oblegit noeth [oeddwn] i am hynny yr ymguddiais.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y dywedodd [Duw:] pwy a fyne|godd i ti mai noeth [oeddyt] ti&lpunctel; ai o'r prenn yr hwn y gorchymynna&s;wn i ti na fwytteit o ho|naw, y bwyteai&s;t&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac Adda a ddywedodd: y wraig yr hon a roddai&s;t gyd &acirc; mi, hi a roddodd i mi o'r prenn, a mi a fwytteais.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr Arglwydd Dduw a ddywedodd wrth y wraig, pa ham y gwnaetho&s;t ti hyn&lpunctel; a'r wraig a ddywedodd: y &s;arph a'm twyllodd, a bwytta a wneuthum.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna 'r Arglwydd Dduw a ddywedodd wrth y &s;arph: am wneuthur o houot hyn, mell|digediccach [wyt] ti na'r holl anifeiliaid, ac na holl fwy&s;t-filod y maes: ar dy dorr y cerddi, a phridd a fwyttei holl ddyddiau dy enioes.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gelyniaeth hefyd a o&s;odaf rhyngot ti a'r wraig, a rhwng dy h&acirc;d ti, ai h&acirc;d hithe: efe a y&s;&s;iga dy benn di, a thithe a y&s;&s;igi ei &s;odl ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Wrth y wraig y dywedodd, gan amlhau yr amlhaf dy boenau di, a'th feichiogi, mewn poen y dygi blant, a'th ddymuniad [fydd] at dy &wcirc;r, ac efe a fei&s;trola arnat ti.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Hefyd wrth Adda y dywedodd, am wran|do o honot ar lais dy wraig, a bwytta o'r prenn am yr hwn y gorchymyuna&s;wn i ti gan ddyw|edyd, na fwytta o honaw: melldigedic [fydd] y ddaiar o'th achos di, a thrwy Iafur y bwyttei o honi holl ddyddiau dy enioes.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Drain hefyd, ac y&s;gall a dd&wcirc;ghi i ti: a lly&s;&s;iau y maes, a fwyttei di.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Trwy chw&ycirc;s dy wyneb y bwyttei fara, hyd pan ddychwelech i'r ddaiar, o blegit o honi i'th gymmerwyt, canys pridd [wyt] ti, ac i'r pridd y dychweli.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r d&ycirc;n a alwodd henw ei wraig Efa: o blegit hi oedd fam pob[d&ycirc;n]byw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r Arglwydd Dduw a wnaeth i Adda, ac iw wraig ef bei&s;iau crwyn, ac ai gwi&s;codd am danynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Hefyd yr Arglwydd Dduw a ddywed|odd, wele y d&ycirc;n &s;ydd megis vn o honom ni yn gwybod d&acirc; a drwg, weithiau gan hynny, [ed|rychwn] rhac iddo e&s;tyn ei law, a chymmeryd hefyd o brenn y bywyd, a bwytta, a byw yn dragwyddol.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Am hynny yr Arglwydd Dduw ai han|fonodd ef allan o ardd Eden, i lafurio y ddaiar, yr hon y cymmera&s;yd ef o honi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Felly efe a yrrodd allan y d&ycirc;n, ac a o&s;od|odd o'r tu dwyrain i ardd Eden y Cerubiaid, a llafn y cleddyf y&s;cwydedic, i gadw ffordd prenn y bywyd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Ganedigaeth Cain ac Abel. 3 Ai hoffrwm. 8 LLadd|iad Abel. 11 Co&s;pedigaeth Cain. 13 Ai annobaith. 17 Hiliogaeth Cain. 23 Cy&s;&s;ur Lamech. 25 Ga|nedigaeth Seth, ac adnewyddiad gwir grefydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">WEdi hyn, Adda a adnabu Efa ei wraig, a hi a feichiogodd, ac a e&s;corodd ar Gain, ac a ddywedodd: cefais &wcirc;r gan yr Arglwydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A hi a e&s;corodd eil-waith ar ei frawd ef Abel, ac Abel oedd fugail defaid, ond Cain oedd yn llafurio y ddaiar.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A bu wedi talm o ddyddiau, i Gain ddwyn o ffrwyth y ddaiar offrwm i'r Arglwydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac Abel yntef a dd&ucirc;g o flaen-ffrwyth ei ddefaid ef, ac oi bra&s;ter hwynt: a'r Ar glwydd a edrychodd ar Abel, ac ar ei offrwm.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ond nid edrychodd efe ar Gain, nac ar ei offrwm ef, am hynny y dicllonodd Cain yn ddirfawr, fel y &s;yrthiodd ei wyneb-pryd ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrth Cain, pa ham y llidiai&s;t&lpunctel; a pha ham y &s;yrthiodd dy wyneb-pryd&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Os yn dd&acirc; y gwnei, oni chei oruchafieth&lpunctel; ac oni wnei yn dd&acirc;, pechod a orwedd wrth y drws: attat ti hefyd[y mae]ei ddymuniad ef, a thi a fei&s;troli arno ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna Cain a ddywedodd wrth Abel ei frawd, ac fel yr oeddynt hwy yn y maes,<NOTE N="*" PLACE="marg">Doeth. 10.3. Mat. 23.35. 1 Ioan. 3.12.</NOTE> Cain a gododd yn erbyn Abel ei frawd, ac ai lladd|odd ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna yr Arglwydd a ddywedodd wrth Ga|in, mae Abel dy frawd ti&lpunctel; yntef a ddy wedodd ni's gwnn, ai ceidwad fy mrawd [ydwyf]fi&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y dywedodd [Duw,] beth a wna|etho&s;t, llef gwaed dy frawd &s;ydd yn gweiddi ar|naf fi o'r ddaiar.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yr awrhon melldigedic wyt ti o'r
<PB REF="11">ddaiar, yr hon a agorodd ei &s;afn i dderbyn gwaed dy frawd o'th law.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pan lafuriech y ddaiar ni chwanega hi roddi ei ffrwyth ir, gwibiad, a chyrwydrad fyddi ar y ddaiar.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y dywedodd Cain wrth yr Arglwydd mwy[yw]fy anwiredd nac y gellir ei fadde.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Wele gyrrai&s;t fi heddyw oddiar wyneb y ddaiar, ac oth &wcirc;ydd di i'm cuddir: gwibiad hefyd a chyrwydrad fyddaf ar y ddaiar[a]phwy bynnac a'm caffo a'm lladd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrtho, am hynny y dielir yn &s;aith ddyblyg [ar] bwy bynnac a laddo Gain, a'r Arglwydd a o&s;ododd nod ar Gain, rhac i neb a'r ai caffe ei ladd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna Cain aeth allan o wydd yr Argl|wydd, ac a drigodd yn nhir Nod, o'r tu dwyrain i Eden.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Cain hefyd a adnabu ei wraig, a hi a fei|chiogodd, ac a e&s;corodd ar Henoch, yna 'r ydo|edd efe yn adeiladu dinas, ac efe a alwodd henw y ddinas yn ol henw ei fab ef Henoch.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac i Henoch y ganwyd Irad, ac Irad a genhelodd Mehuiael, ac Mehuiael a genhed|lodd Methu&s;ael, a Methu&s;ael a genhedlodd Lamech.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A Lamech a gymmerodd iddo ddwy wragedd: henw y gyne al[oedd] Ada, a henw'r ail Shila.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac Ada a e&s;corodd ar Iabel, hwn ydoedd d&acirc;d [pob] pre&s;&s;wylydd pabell, a [pherchen] anifail.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A henw ei frawd ef oedd Iubal, ac efe oedd d&acirc;d pob ceimlydd celyn ac organ.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Sila hithe a e&s;corodd ar Thubalcain, gweithydd pob celfydd-waith pres a haiarn: a chwaer Thuba&s;cain [ydo<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dd] Noema.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A Lamech a ddywedodd wrth ei wrag|edd, Ada a Sila, gwragedd Lam<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ch clywch fy llais, gwrandewch fy lleferydd, canys mi a leddais wr i'm harcholl, a llangc i'm clais.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Os Cain a ddielir &s;eith-waith yna La|mech &s;aith ddeng-waith, a &s;eith-waith.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac Adda a adnabu ei wraig trachefu, a hi a e&s;corodd ar fab, ar hi a alwodd ei enw ef Seth: o herwydd Duw [eb hi] a o&s;ododd i mi h&acirc;d arall, yn lle Abel, am ladd o Gain ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> I'r Seth hwn hefyd y ganwyd m&acirc;b, ac efe a alwodd ei enw ef Enos: yna y decreuwyd galw ar enw 'r Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Hanes Adda. 6 Ai hiliogacih hyd ddwfr diluw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DYmma lyfr cenhedlaethau Adda, yn y dydd y creawdd Duw dd&ycirc;n:<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 1.26.</NOTE> a'r l&ucirc;n Duw y gwnaeth efe ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yn wryw, ac yn fanyw y creawdd efe hwynt, ac ai bendithiodd hwynt, ac a alwodd eu henw hwynt d&ycirc;n ar y dydd y creuwyd hwynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac Adda a fu fyw ddeng-mhlynedd ar hugain a chant ac a genhedlodd[f&acirc;b]ar ei lun, ai ddelw ei hun, ac a alwodd ei enw ef Seth.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A dyddiau Adda wedi iddo genhedlu Seth oeddynt wythgan mlhynedd, ac efe a genhedlodd feibion a merched.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly holl ddyddiau Adda y rhai y bu efe fyw, oeddynt naw can mlhynedd, a deng-mlhy|nedd ar hugain, ac efe a fu farw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Seth hefyd a fu fyw bum-mhlynedd, a chan mhlynedd, ac a genhedlodd Enos.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A Seth a fu fyw wedi iddo genhedlu E|nos &s;aith mlynedd ac wyth gan mlhynedd, ac a genhedloed feibion a merched.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Felly holl ddyddiau Seth oeddynt dde|u-ddeng mhlynedd, a naw-can mhlynedd, ac efe a fu farw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac Enos a fu fyw, ddeng mlhynedd a phedwar vgain, ac a genhedlodd Cenan.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac Enos a fu fyw wedi iddo genhedlu Cenan bymtheng mlhynedd, ac wyth gan mlhynedd, ac a genhedlodd feibion a merched.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Felly holl ddyddiau Enos oeddynt bum mlhynedd, a naw-can mlhynedd, ac efe a fu farw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Cenan hefyd a fu fyw ddeng mlhynedd a thrugain, ac a genhedlodd Mahalaleel.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A bu Cenan fyw wedi iddo genhedlu Mahalaleel ddeugain mlhynedd, ac wyth gan mlhynedd, ac a genhedlodd feibion a merched.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly holl ddyddiau Cenan oeddynt ddeng mlhynedd, a naw can mlhynedd, ac efe a fu farw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A Mahalaleel a fu fyw bum mlhynedd, a thrugain mlhynedd, ac a genhedlodd Iered.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A Mahalaleel a fu fyw, wedi iddo gen|hedlu Iered, ddeng mlhynedd ar hugam, ac wyth gan mlhynedd, ac a genhedlodd feibion, a merched.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Felly holl ddyddiau Mahalaleel oddynt, bymtheng mlhynedd, a phedwar vgain ac wyth gan mlhynedd, ac efe a fu farw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac Iered a fu fyw ddwy flynedd a thr&ucirc;|gain, a chan mlhynedd ac a genhedlodd Henoc.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna Iered a fu fyw wedi iddo genhedlu Henoch wyth gan-mlhynedd, ac a genhedlodd feibion, a merched.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Felly holl ddyddiau Iered oeddynt ddwy flynedd, a thrugain, a naw can mlhynedd, ac efe a fu farw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI><NOTE PLACE="marg">Eccle&s;. 44.15. Ebr. 11.5.</NOTE> Henoc hefyd a fu fyw bum mlhynedd a thrugain, ac a genhenlodd Methu&s;elah.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A Henoc, a rodiodd gyd a Duw wedi iddo genhedlu Methu&s;elah dry-chant o flynydd|oedd, ac a genhedlodd feibion, a merched.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Felly holl ddyddiau Henoc oeddynt bum mlhynedd a thrugain, a thrychant o flynydd|oedd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ie rhodiodd Henoc gyd a Duw, ac ni [welwyd] efe: canys Duw ai cymmerodd ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Methu&s;elah hefyd a fu fyw &s;aith mly|nedd a phedwar vgain, a chant, ac a genhedlodd Lamec.</P>
<PB N="3" REF="11">
<P N="26"><HI>26</HI> Methu&s;elah a fu fyw wedi iddo genhed|lu Lameo, dwy flynedd, a phedwar vgain, a &s;aith gan mlhynedd, ac a genhedlodd feibion a merched.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Felly h<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ll ddyddiau Methu&s;elah oedd|ynt, naw mlynedd a thrugain, a naw can mlhy|nedd, ac efe a fu farw.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Lamec hefyd a fu fyw ddwy flynedd a phedwar vgain a chan mlhynedd, ac a genhed|lodd f&acirc;b,</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac a alwodd ei enw ef Noah, gan ddy|wedyd hwn a'n cy&s;&s;ura ni, am ein gwaith, a lla|fur ein dwylo, o herwydd y ddaiar yr hon a fell|digodd yr Arglwydd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna Lamec a fu fyw wedi iddo genhed|lu Noah, bymtheng mlhynedd, a phedwar v|gain, a phum-can mlhynedd, ac a genhedlodd feibion a merched.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Felly holl ddyddiau Lamec oeddynt, ddwy flynedd, ar bymthec, a thrugain, a &s;aith gan mlhynedd, ac efe a fu farw.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A Noah ydoedd fab pum can mlwydd pan genhedlodd Noah, Sem, Cam, ac Ia|pheth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Achos dwfr diluw. 8 Hanes Noah. 14 Gwnevthu|riad yr Arch.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y b&ucirc; pan ddechreuodd dynion amlhau ar wyneb y ddaiar, a geni merched iddynt,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Weled o feibion Duw ferched dynion mai teg[oeddynt]hwy, a hwynt a gymmera|&s;ant iddynt wragedd o'r rhai oll a ddewi&s;a&s;ant.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y dywedodd yr Alglwydd nid ym|ry&s;ona fy y&s;pryd i a d&ycirc;n yn dragywydd, oblegit mai cnawd yw efe: ai ddyddiau fyddant vgain mlhynedd, a chant.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cawri oeddynt ar y ddaiar y dyddiau hynny: ac wedi hynny hefyd, pan ddaeth mei|bion Duw at ferched dynion, a phlanta [o'r rhai hynny] iddynt: dymma y cedyrn y rhai [a fuant] w&ycirc;r enwoc gynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r Alglydd a<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 8.21. Mat. 15.19.</NOTE> welodd mai amloedd dry|gioni d&ycirc;n ar y ddaiar, &acirc; [bod] holl fwriad, me|ddyl-fryd ei galon yn vnic yn ddrygionus b&ocirc;b am&s;er.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna yr edifarhaodd ar yr Arglwydd wneuthur o hanaw efe ddyn ar y ddaiar, ac efe a ymofidiodd yn ei galon.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r Alglwydd a ddywedodd, deleaf dd&ycirc;n yr hwn a greais oddi ar wyneb y ddaiar, o dd&ycirc;n, hyd anifail, hyd yr ymlu&s;ciad, ac hyd ehediad y nefoedd: canys y mae yn edifar gennif eu gwneuthur hwynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond Noah a gafodd ffafor yng-olwg yr Arglwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Dymma genhedlaethau Noah, Noah [oedd] &wcirc;r cyfiawn, perffaith yn ei oes: gyd a Duw y rhodiodd Noah.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A Noah a genhedlodd dri o feibion, Sem, Cam ac Iapheth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r ddaiar a lygrea&s;yd ger bron Duw, llanwa&s;yd y ddaiar hefyd a thraw&s;edd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna yr edrychodd Duwar y ddaiar, ac wele hi a lygrea&s;yd, canys p&ocirc;b cnawd a lygrea&s;e ei lwybr ar y ddaiar.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A Duw a ddywedodd wrth Noah, diwedd p&ocirc;b cnawd a ddaeth ger fy mron: o blegit llan|wyd y ddaiar a thraw&s;edd oi herwydd hwynt: ac wele myfi ai difethaf hwynt gyd ar ddaiar.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gwna di it Arch o goed Gopher, yn gell|au y gwnei 'r Arch, a ph&ycirc;ga hi oddi fewn, ac oddi allan a ph&ycirc;g.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Fel hyn y gwnei hi, try chant cufydd [fydd] h&ycirc;d yr Arch, dec cufydd a de&ucirc;gain ei ll&ecirc;d, a dec cufydd ar hugain ei huchter.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gwna Fene&s;tr i'r Arch, a gorphenn[hi] yn gufydd oddi arnodd: a go&s;ot ddrws yr Arch yn ei hy&s;tlys: o dr&icirc;[vchder]y gwnei di hi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O herwydd wele fi yn dwyn dyfroedd diluw ar y ddaiar, i ddifetha pob cnawd, yr hwn [y mae] anadl enioes ynddo, oddi tann y nefo|edd: yr hyn oll[&s;ydd] ar y ddaiar a drenga.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ond a thi y cadarnhaf fyng-hyfammod, o blegit i'r Arch yr ei di, a'th feibion, a'th wraig, a gwragedd dy feibion gyd a thi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac o b&ocirc;b [peth] byw, o b&ocirc;b cnawd, y dy|gi ddau o b&ocirc;b[rhyw]i'r arch iw cadw [hwyni] yn fyw gyd a thi, gwryw, a banyw fyddant.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> O'r ehediaid wrth eu rhywogaeth, ac o'r anifailiaid wrth eu rhywogaeth, o b&ocirc;b ymlu|&s;ciad y ddaiar wrth ei rywogaeth, dau o b&ocirc;b [rhywogaeth] a ddeuant attat iw cadw yn fyw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A chymmer di it, o b&ocirc;b bwyd yr hwn a fwytteir, a cha&s;cl attat, a bydded yn ymborth iti, ac iddynt hwythau.</P>
<P N="22"><HI>22</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Heb<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. 11.7.</NOTE> Felly y gwnaeth Noah, yn ol yr hyn oll a orchymynna&s;e Duw iddo, felly y gwnaeth efe.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Mynediad Noah ai eiddo i'r Arch 17 y diluw yn dyfod, ac yn difetha y rhann arall o'r byd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y dywedodd yr Arglwydd wrth Noah, d&ocirc;s di, a'th holl d&ycirc; i'r Arch: canys tydi a<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Pet, 2.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"></NOTE> welais i yn gyfiawn yn yr oes hon, ger fy mron i.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O b&ocirc;b anifail gl&acirc;n y cymmeri gyd a thi b&ocirc;b yn &s;aith, y gwryw, ai fanyw, a dau o'r anifai|liaid y rhai nid ydynt l&acirc;n, y gwryw, ai fanyw:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> O ehediaid y nefoedd hefyd, b&ocirc;b yn &s;aith, yn wryw ac yn fenyw, i gadw h&acirc;d yn fyw, ar wyneb yr holl ddaiar.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O blegit wedi &s;aith niwrnod etto, mi a lawiaf ar y ddaiar ddeugain nhiwrnod, a deu|gain nh&ocirc;s: ac mi a ddeleaf oddi ar wyneb y ddaiar b&ocirc;b peth byw a'r a wneuthum i.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A Noah a wnaeth yn ol yr hyn oll a or|chymynna&s;e yr Arglwydd iddo.<NOTE PLACE="marg">Mat, 24.37. Luke 17.2<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> 1. Pet. 3.20.</NOTE></P>
<P N="6"><HI>6</HI> Noah hefyd [ydoedd] f&acirc;b chwe chan mlwydd, pan fu y diluw ddyfroedd ar y ddaiar.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y daeth Noah, ai feibion, ai wraig, a gwragedd ei feibion gyd ag ef i'r Arch rhac y dwfr diluw.</P>
<PB REF="12">
<P N="8"><HI>8</HI> O'r anifeiliaid gl&acirc;n, ac o'r anifeiliaid y rhai nid[oeddynt] l&acirc;n, o'r ehediaid hefyd, ac o'r hyn oll a ymlu&s;ce ar y ddaiar,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y daethant at Noah i'r Arch b&ocirc;b yn ddau, yn wryw, ac yn fanyw, fel y gorchymynna|&s;e Duw i Noah.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac wedi &s;aith niwrnod y dwfr diluw a ddaeth ar y ddaiar.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yn y chwe chanfed fiwyddyn o fywyd Noah, yn yr ail m&icirc;s, ar yr ail dydd ar bymthec o'r m&icirc;s, ar y dydd hwnnw y rwygwyd holl ffyn|honnau y dyfnder mawr, a ffene&s;tri y nefoedd a agorwyd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ar glaw fu ar y ddaiar ddeugain nhiwr|nod, a deugain nhos.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O fewn corph y dydd hwnnw y daeth Noah, a Sem, a Cham a Iapheth, methion Noah, a gwraig Noah, a thair gwragedd ei fei|bion ef gyd a hwynt i'r Arch.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Hwynt, a ph&ocirc;b bwy&s;t-fil wrth ei rywog|aeth, a ph&ocirc;b anifail wrth ei rywogaeth, a ph&ocirc;b ymlu&s;ciad a ymlu&s;ce ar y ddaiar wrth ei rywo|gaeth, a ph&ocirc;b ehediad wrth ei rywogaeth, [&s;ef] p&ocirc;b rhyw aderyn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A daethant at Noah i'r Arch b&ocirc;b yn ddau, o b&ocirc;b cnawd yr hwn [yr oedd] ynddo a|nadl enioes.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r rhai a ddaethant, yn wryw, a banyw y daethant o b&ocirc;b cnawd, fel y gorchymynna&s;e Duw iddo, yna 'r Arglwydd a gaeodd arno ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r diluw fu ddeugain nhiwrnod ar y ddaiar, a'r dyfroedd a amlhau&s;ant, fel y dyga|&s;ant yr Arch, ac y codwyd hi oddi ar y ddaiar.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r dyfroedd a ymgryfha&s;ant, ac a am|lhau&s;ant yn ddirfawr ar y ddaiar, a'r Arch a ro|diodd ar hyd wyneb y dyfroedd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r dyfroedd a ymgryfha&s;ant yn ddir|fawr iawn ar y ddaiar, a gorchguddiwyd yr holl fynyddoedd vchel y rhai oeddynt tann yr holl nefoedd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Pymthec cufydd yr ymgryfhaodd y dy|froedd, tuac i fynu wedi gorchguddio y myny|ddoedd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI><NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ccle&s;. 39.28.</NOTE> Yna y bu farw p&ocirc;b cnawd yr hwn a ym|lu&s;ce ar y ddaiar, yn ehediaid, ac yn anifeiliaid ac yn fwy&s;t-filod, ac yn b&ocirc;b [rhyw] ymlu&s;ciad a ymlu&s;ce ar y ddaiar, a ph&ocirc;b d&ycirc;n [hefyd.]</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yr hyn oll[yr oedd]ff&ucirc;n anadl enioes yn ei ffroenau: o'r hyn oll [ydoedd]ar y &s;ych-dir a fuant feirw.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a ddeleodd b&ocirc;b &s;ylwedd byw 'a'r a [oedd] ar wyneb y ddaiar, yn dd&ycirc;n, yn anifail, yn ymlu&s;ciaid, ac yn ehediaid o'r nefoedd, ie dele|wyd hwynt o'r ddaiar: a Noah a'r rhai[oedynt] gyd ag ef yn yr Arch yn vnic a adawyd yn fyw.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r dyfroedd a ymgryfha&s;ant ar y ddai|ar, ddeng nhiwrnod a deugain, a chant.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y dyfroedd yn treio. 7 Noah yn anfon allan y gig-fran ar golommen. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">6 Mynediad Noah allan o'r Arch, 20 ai aberth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Duw a gollodd Noah, a ph&ocirc;b bwy&s;t-fil a ph&ocirc;b anifail, y rhai ['oeddynt] gyd ag ef yn yr Arch: a gwnaeth Duw i wynt dramwyo ar y ddaiar, a'r dyfroedd a lonydda&s;ant.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Caewyd hefyd ffynhonnau y dyfnder a ffene&s;tri y nefoedd: a lluddiwyd y glaw o'r ne|foedd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r dyfroedd a ddychwela&s;ant oddi ar y ddaiar gan fyned a dychwelyd&lpunctel; ac ym mhen deng nhiwrnod a deugain a chant y dyfroedd a dreia&s;ent.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac yn y &s;eithfed m&icirc;s, ar yr all dydd ar bym|thec o'r m&icirc;s, y gorphywy&s;odd yr Arch ar fyny|ddoedd Armenia.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r dyfroedd fuant yn myned, ac yn treio hyd y decfed m&icirc;s, yn y decfed[mis]ar y [dydd] cyntaf o'r m&icirc;s y gwelwyd pe~nau y mynyddoedd</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac ym mhen deugain nhiwrnod yr agor|odd Noah ffene&s;tr yr Arch yr hon a wnaethe efe</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a anfonodd allan gig-fr&acirc;n, a hi aeth, gan fyned allan a dychwelyd: hyd oni &s;ychodd y dyfr<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">edd oddi ar y ddaiar.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna 'r anfonodd efe y golommen oddi wrtho, i weled a y&s;cafnhau&s;e y dyfroedd oddi ar wyneb y ddaiar.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac ni chafodd y golommen orphywy&s;fa i wadn ei throed, am hynny hi a ddychwelodd atto ef i'r Arch, am [fod] y dyfr&ocirc;edd ar wyneb yr, holl-d&icirc;r: ac efe a e&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ynnodd ei law, ac ai cymme|rodd hi, ac ai derbynniodd hi atto i'r Arch.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe a ddi&s;gwiliodd etto &s;aith niwrnod eraill, yna yr anfonodd efe eil-waith y golom|men o'r Arch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r golommen a ddaeth atto ef ar bryd nawn, ac wele ddeilen oliwydden yn ei gylfin hi, wedi ei thynnu: yna y gwybu Noah y&s;caf|nhau y dyfroedd oddi ar y tir.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a ddi&s;gwiliodd etto &s;aith niwrnod eraill, ac a anfonodd y golommen, ac ni ddych|welodd hi ail-waith atto ef mwy.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yn yr vnfed flwyddyn a chwe chant, yn y [m&icirc;s cyntaf, ar y [dydd] cyntaf o'r m&icirc;s, y darfu i'r dyfroedd &s;ychu oddi ar y t&icirc;r: A No|ah a &s;ymmudodd gaead yr Arch, ac a edrychodd, ac wele wyneb y ddaiar a &s;ycha&s;e.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac yn yr ail m&icirc;s, ar y &s;eithfed dydd ar hu|gain o'r m&icirc;s, y ddaiar a &s;ycha&s;e.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y llefarodd Duw wrth Noah gan ddywedyd:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dos allan o'r Arch, ti, a'th wraig, a'th feibion, a gwragedd dy feibion, gyd a thi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> P&ocirc;b bwy&s;t-fil yr hwn[&s;ydd]gyd a thi, o b&ocirc;b cnawd, yn adar, ac yn anifeiliaid, ac yn b&ocirc;b [rhyw] ymlu&s;ciad yn ymlu&s;co ar y ddaiar, a ddygi allan gyd a thi:<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 1.22. Gene. 9.1.</NOTE> heigiant hwythau yn y ddaiar, a ffrwythant ar amlh&acirc;nt ar y ddaiar.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna Noah a aeth allan ai feibion, ai wraig, a gwragedd ei feibion gyd ag ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> P&ocirc;b bwy&s;t-fil, p&ocirc;b pryf, a ph&ocirc;b ehediad, p&ocirc;b ymlu&s;ciad ar y ddaiar, wrth eu rhywogae|thau a daethant allan o'r Arch.</P>
<PB N="4" REF="12">
<P N="20"><HI>20</HI> A Noah a adailadodd allor i'r Arglwydd, ac a gymmerodd o b&ocirc;b anifail gl&acirc;n, ac o b&ocirc;b ehe|diad gl&acirc;n, ac a offrymmodd boeth offrymmau ar yr allor.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna'r aroglodd yr Arglwydd arogl e&s;|mwyth, a dywedodd yr Arglwydd yn ei galon ni chwanegaf felldithio y ddaiar mwy er mwyn d&ycirc;n: er[b&ocirc;d] br&ycirc;d calon d&ycirc;n yn ddrwg oi ieuenc|tid: ac ni chwaneg af mwy ladd p&ocirc;b[peth]byw, fel y gwneuthum.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pryd h&acirc;u, a chynhaiaf, ac oerni, a gwr&ecirc;s, a h&acirc;f a gaiaf, a dydd, a n&ocirc;s ni pheidiant mwy holl ddyddiau y ddaiar.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn bendithio Noah ai feibion 3 yn caniat&acirc;u bwy|ta cig. 4 Ac yn gwahardd gwaed. 9 Duw yn addo na ddifethir y byd mwy trwy ddwfr. 12. Yr enfys yn wy&s;tl o hynny. 21 Meddwdod Noah. 22 Cam yn amherchi ei d&acirc;d, 25 ei d&acirc;d yn ei felldigo yntef 29 oedran a marwolaeth Noah.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Duw hefyd a fendithiodd Noah, ai feibion: ac a ddywedodd wrthynt, ffrwythwch, a lluo&s;ogwch a llenwch y ddaiar.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Eich ofn hefyd, 'ach ar&s;wyd fydd ar holl fwy&s;tfilod y ddaiar, ac ar holl ehediaid y nefoedd, a'r hyn oll a &s;athr y ddaiar, ac ar holl by&s;cod y m&ocirc;r: yn eich llaw chwi y rhoddwyd hwynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> P&ocirc;b ym&s;ymmudydd yr hwn &s;ydd fyw, fydd i chwi yn fwyd: fel y gwyrdd le&s;&s;ieun y rhoddais i chwi b&ocirc;b dim.</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 1.29. Lefit. 17.14.</NOTE> Er hynny na fwytewch g&icirc;g yng-hyd ai enioes[&s;ef] ei waed.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canis yn ddiau gwaed eich enioes chw|ithaw hefyd a ofynnaf fi, o law p&ocirc;b bwy&s;t-fil y gofynnaf ef, ac o law d&ycirc;n, o law p&ocirc;b brawd iddo, y gofynnaf enioes d&ycirc;n.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Mat. 26.52. gwel. 13.10.</NOTE> dywalldo waed d&ycirc;n, drwy dd&ycirc;n y ty|weldir ei waed yntef, o herwydd ar ddelw Duw y gwnaeth efe dd&ycirc;n.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond ffrwythwch, ac amlhewch, heigiwch ar y ddaiar, a lluo&s;ogwch ynddi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Duw a lefarodd wrth Noah, ac wrth ei feibion gyd ag ef: gan ddywedyd,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Wele fi hefyd yn cadarnhau fyng-hy|fammod a chwi; ac a'ch h&acirc;d chwi ar eich ol chwi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac a ph&ocirc;b peth byw 'r hwn[&s;ydd] gyd a chwi, a'r ehediaid, a'r anifeiliaid, ac a ph&ocirc;b bwy&s;t|fil y t&icirc;r g&ycirc;d a chwi, o'r rhai oll ydynt yn myned allan o'r Arch: drwy holl fwy&s;t-filod y ddaiar.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 54.9.</NOTE> mi a gadarnhaf fyng-hyfammod a chwi, fel na thorrir ymmmaith b&ocirc;b cnawd mwy gan y dwfr diluw, ac na byddo diluw mwy i ddifetha y ddaiar.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A Duw a ddywedodd, dymma arwydd y cyfammod yr hwn yr ydwyfi yn ei roddi rhyn|gofi a chwi, ac a ph&ocirc;b peth byw yr hwn [&s;ydd] gyd a chwi, tros oe&s;oedd tragywyddol.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Fy m&wcirc;a a roddais yn y cwmmwl, ac efe a fydd yn arwydd cyfammod rhyngofi a'r ddaiar.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A bydd pan<NOTE N="*" PLACE="marg">Eccle. 13.12.</NOTE> godwyf gwmwl ar y ddaiar, ac ymddangos o'r b&wcirc;a yn y cwmwl,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y cofiaf fyng-hyfammod yr hwn[&s;ydd] rhyngofi a chwi, ar a ph&ocirc;b p&eacute;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">h byw o b&ocirc;b cnawd: ac ni bydd y dyfroedd yn ddiluw mwy, i ddifetha p&ocirc;b cnawd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r b&wcirc;a a fydd yn y cwmwl, ac mi a edry|chaf arno ef i gofio cyfammod tragywyddol, rhwng Duw a ph&ocirc;b peth byw, o b&ocirc;b cnawd yr hwn[&s;ydd]ar y ddaiar.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A D&ucirc;w a ddywedodd wrth Noah, dym|ma arwydd y cyfammod yr hwn a gadarnheais rhyngofi, a ph&ocirc;b cnawd: yr hwn <HI>&s;ydd</HI> ar y ddaiar.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A meibion Noah y rhai a ddaethant allan o'r Arch oeddynt Sem, Cam, ac Iapheth: a Cham hwnnw[oedd]d&acirc;d Canaas.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y tri hyn[oeddynt]feibion Noah: ar o'r rhai hyn yr eppiliodd yr holl ddaiar.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A Noah a ddechreuodd [fod] yn llafur|wr, ac a blannodd win-llan.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac a yfodd o'r gw&icirc;n, at a feodwodd, ac a ymnoethodd yng-hanol ei babell.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna Cam t&acirc;d Canaan a welodd noethni ei d&acirc;d, ac a fynegodd iw ddau frodyr allan.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna y cymmerodd Sem, ac Iapheth, ddilledyn ac ai go&s;oda&s;ant ar eu hy&s;cwyddau ill dau, ac a gerdda&s;ant yn-wy&s;c eu cefn, ac a orchguddia&s;ant noethni eu t&acirc;d: ai hwynebau yn ol, fel na welent noethni eu tad.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y deffroawdd Noah oi w&icirc;n, ac a wy|bu beth a wnaethe ei fab ieuangaf iddo.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac efe a ddywedodd, melldig &ecirc;dic[fyddo] Canaan, gw&acirc;s gwei&s;ion iw frodyr fydd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac efe a ddywedodd, bendig&ecirc;dic yw Arglw|ydd Dduw Sem, a Chanaan fydd w&acirc;s iddynt.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Duw a helaetha ar Iapheth, ac efe a bre&s;&s;wylia ym mhebyll Sem: a Chanaan fyddo w&acirc;s iddynt hwy.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A Noah fu fyw wedi yr diluw, dry-chan|mlhynedd, a deng mlhynedd a deugain.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Felly holl ddyddiau Noah oeddynt, naw can mlhynedd, a deng mlhynedd a deugain ac efe a fu farw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cynnydd rhywogaeth dyn allan o Noah ai feibion. 10 Dechreuad dina&s;oedd, gwledydd, a chenhedlaethau wedi dwfr diluw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC dymma genhedlaethau meibion Noah, Sem, Cam, ac Iapheth, ganwyd hefyd meibion i'r rhai hyn wedi 'r diluw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Meibion Iapheth [oedynt] Gomer, a Magor, a Madai, ac Iafan, a Thubal, a Me&s;ech a Thiras.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Meibion Gomer hefyd: A&s;cenas, a Ri|phath, a Thogarma.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A meibion Iafan, Eli&s;a, a Thar&s;is, Cit|tim a Dodanim.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O'r rhai hyn y rhannwyd yny&s;oedd y cenhedloedd yn eu gwledydd pawb wrth ei iai|th ei hun trwy eu teuluodd, yn eu cenhedloedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A meibion Cam[oeddynt] Cus, a Miz|raim a Phut, a Chanaan.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A meibion Cus: Seba, ac Ha&s;ilah a Sabthah, a Raamah, a Sabthecah: a meibion Raamah[oeddynt] Saba, a Dedan.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cus hefyd a genhedlodd Nimrodd, efe a
<PB REF="13">ddechreuodd fod yn gadarn ar y ddaiar.</P>
<Q REND="margQuotes"><P N="9">"<HI>9</HI> Efe oedd heliwr cadarn ger bron yr Ar|glwydd: am hynny y dywedir, fel Nimrod ga|darn o helwriaeth ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A dechrenad ei frenhiniaeth ef ydoedd Babel, ac Erech, ac Acad, a Chalneh yng-wlad Sinar.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> O'r wl&acirc;d honno yr aeth A&s;&s;ur allan, ac a adailadodd Ninife, a dinas Rehoboth, a Cha|lah.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A Re&s;en rhwng Ninife, a Chalah, honno [&s;ydd]ddinas fawr.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Mizraim hefyd a genhedlodd Ludim, ac Anamim, a Lehabim, a Nephthuim.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Pathru&s;im hefyd, a Cha&s;&s;uhim, a'r Cap|thoriaid y rhai y daech y Phili&s;tiaid allan o ho|nynt.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Canaan hefyd a genhedlodd Sidon ei gyntafanedic, a Heth.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A'r Iebu&s;iad a'r Amoriad, a'r Gerga&s;iad</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A'r Hefiad a'r Arciad a'r Siniad.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A'r Arfadiad a'r Semariad a'r Hamath|iad: ac wedi hynny yr ymwa&s;carodd teuluoedd, y Canaaneaid.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Terfyn y Canaaneaid oedd hefyd o Si|don ffordd yr elych i Gerar hyd Azah: a ffordd yr elych i Sodoma, a Gomorra, ac Adama, a Seboiim hyd Le&s;a.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Dymma feibion Cam, yn ol eu teulu|oedd, wrth eu hiaithoedd yn eu gwledydd [ac] yn eu cenhedloedd.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> I Sem hefyd y ganwyd plant, yntef oedd d&acirc;d holl feibion Heber[a]brawd Iapheth yr hwn oedd hynaf.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Meibion<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 1.17.</NOTE> Sen[oeddynt,] Elam, ac A&s;&s;ur, ac Arphaxad, a Lud, ac Aram.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> A meibion Aram, Vs, a Hul, a Gether, a Mas.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Ac Arphaxad a genhedlodd Selah, a Selah, a genhedlodd Heber.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Aci Heber y ganwyd dau o feibion, henw vn [oedd] &Verbar; Peleg: o herwydd yn ei ddyddiau ef y rhannwyd y ddaiar, a henw ei frawd Iactan.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Ac Iactan a genhedlodd Almadad, a Saleph, a Hazarmafeth, ac Ierah.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Hadoram hefyd, ac v&s;al, a Dicla.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Obal hefyd, ac Abunael, a Seba.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Ophir hefyd, a Ha&s;ilah, ac Iobab, yr holl rai hyn[oeddynt]feibion Iactan.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Ai pre&s;&s;wylfa, oedd o Me&s;a ffordd yr e|lych i Sapher mynydd y dwyrain.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Dymma feibion Sem, wrth eu teuluo|edd, yn ol eu hiaithoedd, yn eu gwledydd, trwy eu cenhedloedd.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Dymma deuluoedd meibion Noah, wrth eu cenhedlaethau yn ol eu cenhedloedd, ac o'r rhai hyn yr ymrannodd y cenhedloedd ar y ddai|ar wedi y diluw.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Adailadaeth twr Babel. 7 Cymmy&s;ciad yr ieithoedd. 10 Hiliogaeth Sem, hyd Abraham.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'r holl d&icirc;r ydoedd o vn-iaith, ac o vn ymad|rodd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac wrth fudo o honynt o'r dwyrain, y caw|&s;ant wa&s;tadedd yn nhir Sinar, ac yno y trig&acirc;|&s;ant.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac a ddyweda&s;ant b&ocirc;b vn wrth ei gilydd, deuwch gwnawn briddfeini, a llo&s;gwn yn boeth, felly 'r ydoedd ganddynt briddfeini yn lle cerric, a chlai oedd ganddynt yn lle calch.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A dyweda&s;ant, moe&s;wch adailadwn i ni ddinas, a th&wcirc;r, ai nenn hyd y nefoedd, a gwnawn i ni enw rhac ein gwa&s;caru rhyd wyneb yr holl ddaiar.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y de&s;cynnodd yr Arglwydd i weled y ddinas, a'r t&wcirc;r, y rhai a adailiade meibion dy|nion.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A dywedodd yr Arglwydd, wele bobl yn vn, ac vn iaith iddynt oil, ac dymma eu dechreuad hwynt ar weithio: ac yr awrhon nid oes rwy&s;tr arnynt am ddim oll ar a amcana&s;a~t ei wneuthur.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Deuwch de&s;cynnwn, a chymmy&s;cwn yno eu hiaith hwynt fel na ddeallo vn iaith ei gilydd</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Felly yr Arglwydd ai gwa&s;carodd hwynt oddi yno rhyd wyneb yr holl ddaiar, a pheidia|&s;ant ac adailadu y ddinas.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny y gelwir ei henw hi Babel, o blegit yno y cymmy&s;codd yr Arglwydd iaith yr holl ddaiar, ac oddi yno y gwa&s;carodd yr Ar|glwydd hwynt ar hyd wyneb yr holl ddaiar.</P>
<Q REND="margQuotes"><P N="10">"<HI>10</HI> Dymma genhedlaethau Sem, Sem [ydoedd] f&acirc;b can-mlwydd, ac a genhedlodd Ar|phaxad ddwy flynedd wedi 'r diluw.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A Sem a fu fyw wedi iddo genhedlu Arphaxad bump can mlhynedd, ac a genhedlodd feibion, a merched.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Arphaxad hefyd a fu fyw bymtheng mlhynedd, a'r hugain, ac a genhedelodd Selah.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Ac Arphaxad a fu fyw gwedi iddo gen|hedlu Selah dair o flynyddoedd, a phedwar can mlhynedd: ac a genhedlodd feibion, a mer|ched.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Selah hefyd a fu fyw ddeng mlhynedd ar hugain, ac a genhedlodd Heber.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A Selah a fu fyw wedi iddo genhedlu Heber dair o flynyddoedd a phedwar can mlhy|nedd: ac a genhedlodd feibion, a merched.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Heber hefyd a fu fyw bedair blynedd ar dd&ecirc;c ar hugain, ac a genhedlodd Peleg.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A Heber a fu fyw wedi iddo genhedlu Pe|leg, ddeng mlhynedd ar hugain, a phedwar can mlhynedd, ac a genhedlodd feibion a merched.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI><NOTE PLACE="marg">1. Cron. 1.19.</NOTE> Peleg hefyd a fu fyw ddeng mlhynedd ar hugain, ac a genhedlodd Reu,</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A Pheleg a fu fyw gwedi iddo genhedlu Reu, naw o flynydddedd, a deucan mlhynedd, ac a genhedlodd feibion, a merched.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Reu hefyd a fu fyw ddeu-ddeng mlhy|nedd ar hugain, ac a genhedlodd Serug.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A Reu a fu fyw wedi iddo genbedlu Se+rug, &s;aith o flynyddoedd a dau can mlhynedd, ac a genhedlodd feibion a merched.</P>
<PB N="5" REF="13">
<P N="22">"<HI>22</HI> Serug hefyd a fu fyw ddeng mlhynedd ar hugain, ac a genhedlodd Nachor.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Serug a fu fyw wedi iddo genhedlu Nachor, ddau can mlhynedd ac a genhedlodd feibion, a merched.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Nachor hefyd a fu fyw naw mlynedd ar hugain, ac a genhedlodd Tarah.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> A Nachor fu fyw wedi iddo genhedlit Tarahonid vn flwyddyn chwech vgain mlhy|nedd, ac a genhedlodd feibion, a merched.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Tarah<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 1.26. Io&s;ua. 24.2.</NOTE> hefyd a fu fyw ddeng mlhynedd a thrugain, ac a genhelodd Abram, Nachor, a Haran.</P></Q>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac dymma genhedlaethau Tarah: Ta|rah a genhedlodd Abram, Nachor, a Haran, a Haran a genhedlodd Lot.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A Haran fu farw o flaen Tarah ei d&acirc;d, yngwlad ei anedigaeth, o fewn Vr y Caldeaid.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna y cymmerodd Abram, a Nachor iddynt wragedd, henw gwraig Abram [oedd] Sarai: a henw gwraig Nachor Milcha merch Harant&acirc;d Milcha, a th&acirc;d Ii&s;cha.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A Sarai oedd amhlantadwy heb plentyn iddi.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A Thara a gymmerodd Abram ei f&acirc;b, a Lot f&acirc;b Haran, m&acirc;b ei f&acirc;b, a Sarai ei waudd ef, gwraig Abram ei f&acirc;b ef, a hwynt a aethant allan yng-hydo<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua. 24.2. Nche. 9.7. Act. 7.4.</NOTE> Vr y Caldeaid, gan fyned tua thir Canaan, ac a ddaethant hyd yn Haran, ac a drig|a&s;ant yno.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A dyddiau Tarah oeddynt bump o fly|nyddoedd, a deucan mlhynedd, a bu farw Ta|rah yn Haran.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Mynediad Abram, a Lot i wl&acirc;d Canaan. 10 Ac oddi yno i'r Aipht. 13 Abram yn peri iw wraig ddywe|dyd mai ei chwaer ef ydoedd hi. 17 Co&s;pedigaeth Pharao am chwenychu Sarai.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'R Arglwydd a ddywedodd wrth Abram,<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 7.3.</NOTE> dos di o'th wlad, ac oddi wrth dy genedl, ac o d&ycirc; dy d&acirc;d, i'r wlad yr hon a ddango&s;wyf i ti.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A mi a'th wnaf yn genhedlaeth fawr ac a'th fendithiaf, mawrygaf hefyd dy enw, a thi a fyddi yn fendith.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Bendithiaf hefyd dy fendith-wyr, a'th felldith-wyr a felldigaf, a holl deuluoedd y ddai|ar a fendithir ynot ti.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna 'r aeth Abram, fel y llefara&s;e 'r Ar|glwydd wrtho ef, a Lot aeth gyd ag ef: ac A|bram[oedd]f&acirc;b pymtheng-mlwydd a thrugain pan aeth efe allan o Haran.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac Abram a gymmerodd Sarai ei wraig, a Lot mab ei frawd, ai holl olud hwynt, yr hyn a feddent: a'r dynion y rhai a gaw&s;ent yn Ha|ran: ac aethant allan gan fyned i wl&acirc;d Cana|an, ac a ddaethant i wl&acirc;d Canaan.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac Abram a dramwyodd drwy 'r t&icirc;r hyd y lle[a elwir] Sichem, hyd wa&s;tadedd Moreh: a'r Canaanead[oedd]yno yn y wl&acirc;d.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r arglwwydd a ymddango&s;odd i A|bram, ac a ddywedodd: i'th h&acirc;d ti y rhoddaf y t&icirc;r hwn: yntef a adailadodd yno allor i'r Ar|glwydd, yr hwn a ymddango&s;a&s;e iddo.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a dynnodd oddi yno i'r mynydd, o du dwyrain Bethel, ac a e&s;tynnodd ei babell [gan adel] Bethel, tu a'r gorllewyn, a Hai tu a'r dwyrain: ac a adailadodd yno allor i'r Ar|glwydd, ac a alwodd ar enw 'r Arglwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y cychwnnodd Abraham gan fyned, a chychwyn tua 'r dehau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yr oedd newyn yn y t&icirc;r, ac Abram aeth i wared i'r Aipht, i ymdeithio yno, am drym|hau o'r newyn yn y wlad.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan ddaeth efe yn agos i'r Aipht, yna y dywedodd efe wrth Sarai ei wraig, wele yn awr gwn mai gwraig l&acirc;n yr olwg [wyt] ti.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A phan welo 'r Aiphtiaid dy di, yna y dywedant: dymma ei wraig ef, a hwynt a'm lladdant fi, a thi a adawant yn fyw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dywet ti attolwg, [mai] fy chwaer [wyt] ti, fel y bydder d&acirc; wrthif er dy fwyn di, ac y byddwyf fyw o'th blegit ti.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A phan ddaeth Abram i'r Aipht, yna yr Aiphtiaid a wel&s;ant y wraig, mai gl&acirc;n odieth [oedd]hi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A thywy&s;ogion Pharao ai gwellant hi, ac ai canmola&s;ant hi wrth Pharao, a'r wraig a gymmerwyd i d&ycirc; Pharao.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a fu dda wrth Abram er ei mwyn hi fel yr oedd ganddo ef ddefaid, a gwarthec, as a&s;&s;ynnau, a gwei&s;ion, a morwynion, ac a&s;&s;yn|nod, a cham&ecirc;lod.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna yr Arglwydd a darawodd Pha|rao, ai d&ycirc;, a phlagau mawrion, o achos Sarai gwraig Abram.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A Pharao a alwodd am Abram, ac a ddywedodd: pa ham y gwnaetho&s;t ti hyn i mi&lpunctel; pa ham na fynegai&s;t i mi, mai dy wraig [oedd] hi&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pa ham y dywedai&s;t fy chwaer[yw]hi&lpunctel; fel y cymmerwn hi yn wraig i mi: ond yr awr hon wele dy wraig, cymmer [hi,] a dos ym|maith:</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A Pharao a roddes orchymmyn [iw] ddynion oi blegit ef: a hwynt ai gollynga&s;ant ef, ai wraig a'r hyn oedd eiddo ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Mynediad Abram o'r Aipht. 8 Abram, a Lot yn yma|do. 14 Duw yn addo gwlad Canaan i Abram eil|waith. 18 Abram yn gwneuthur allor i Dduw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Abram aeth i fynu o'r Aipht, efe ai wraig, a'r hyn oll [oedd] eiddo: a Lot gyd ag ef tu a'r dehau.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 36.7.</NOTE> Abram [oedd] gyfoaethog iawn o anifeiliaid, [ac]o arian, ac o aur.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a aeth yn ei deithoedd, or dehau hyd Bethel, hyd y lle yr hwn y bua&s;e ei babell ef ynddo yn y dechreuad, rhwng Bethel, a Hai.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> I l&ecirc;<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 36 25.</NOTE> 'r allor yr hon a wnaethe efe yno o'r cyntaf, a ll&ecirc; y galwa&s;e Abram a'r enw yr Arglwydd.</P>
<PB REF="14">
<P N="5"><HI>5</HI> Ac i Lot Hefyd yr hwn aethe gyd ag A|bram, yr oedd defaid, a gwarther, a phebyll.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r wl&acirc;d nid oedd ddigon helaeth iddynt i drigo yng-hyd am fod eu cyfoeth hwynt yn he|laeth, fel nad allent drigo yng-hyd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Cynnen hefyd oedd rhwng bugelydd ani|feiliaid Abram, a bugelydd anifeiliaid Lot: y Canaaneaid hefyd, a'r Phereziaid oeddynt y|na yn trigo yn y wl&acirc;d.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna Abram a ddywedodd wrth Lot, na fydded cynnen attolwg rhyngo fi a thi, na rhwug fy mugeiliaid i, a'th fugeiliaid ti, ohe|rwydd dynion[ydym]ni[&s;ydd]frodyr.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Onid yw yr holl dir o'th flaen di&lpunctel; ymna|illtua attolwg oddi wrthif, os ar y llaw a&s;&s;wy y [troi] minne a droaf ar y ddehau: ac os ary llaw ddehau, minne[a droaf]ar yr a&s;&s;wy.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y cyfododd Lot ei ol&wcirc;g, ac a wel|odd holl wa&s;tadedd yr Iorddonen, mai dyfra|dwy [ydoedd] oll, fel gardd yr Arglwydd, fel tir yr Aipht, ffordd yr elech di i Soar cyn dife|tha o'r Arglwydd Sodoma a Gomorra.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A Lot a ddewi&s;odd iddo ef wa&s;tadedd yr Iorddonen, a Lot a fudodd o'r Dwyrain, felly yr ymnailltua&s;ant b&ocirc;b vn oddi wrth ei gilydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Abram a drigodd yn nhir Canaan, a Lot a drigodd yn-nina&s;oedd y gwa&s;tadedd, ac a lue&s;t|odd hyd Sodoma.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A dynion Sodoma [oeddynt] ddrygio|nus, ac yn pechu yn erbyn yr Arglwydd yn ddirfawr.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrth A|bram, wedi ymnailltuo o Lot oddi wrtho ef, cyfot dy lygaid, ac edrych o'r lle yr hwn yr yd|wyt ynddo tu a'r gogledd, a'r dehau, a'r dwy|rain, a'r gorllewyn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">G<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ne&s;.1.2.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word">1.5.7. gen. <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> 24. deu<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> 34.4.</NOTE> yr holl dir yr hwn a weli, i<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">i y rhoddaf ef, ac i'th h&acirc;d b&ycirc;th.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Go&s;odaf hefyd dy h&acirc;d ti fel ll&wcirc;ch y dda|iar, megis os dichon g&wcirc;r rifo ll&wcirc;ch y ddaiar, y|na y rhifir dy h&acirc;d dithe.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Cyfot rhodia drwy yr wl&acirc;d, ar ei h&ycirc;d, ac ar ei ll&ecirc;d, canys i ti y rhoddaf hi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac Abram a &s;ymmudodd [ei] lue&s;t, ac a ddaeth, ac a drigodd yng-wa&s;tadedd Mamre, yr hwn [fydd] yn Hebron, ac a adailadodd yno allor i'r Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Codorlaomer ac eraill yn rhyfela yn erbyn Sodoma. 12 Ac yn dala Lot. 14 Abram yn achub Lot. 18 Melchi&s;edec yn cyfarfod, ac yn bendithio A|bram. 22 Abram yn gwrthod golud y Sodomiaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Bu yn nyddiau Amraphel brenin Sinar, Arioch brenin Ela&s;ar, Codorlaomer brenin Elam, a Thidal brenin y cenhenloedd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Wneuthur o honynt ryfel a Bera brenin Sodoma, ac a Bir&s;a brenin Gomorra, [a] Si|nab brenin Adma, ac [a] Semeber brenin Se|boim, ac [a] brenin Bela honno [yw] Soar.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y rhai hyn oll a ymgyfarfuant yn nyff|fryn Sidim: hwnnw yw yr m&ocirc;r heli.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Deuddeng mlhynedd y gwa&s;anaetha|&s;ent Codorlaomer, a'r drydedd flwyddyn ar ddec y gwrthryfela&s;ant.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r bedwaredd flwyddyn ar ddec y daeth Codorlaomer, a'r brenhinoedd y rhai [oeddynt] gyd ag ef, ac a daraw&s;ant y Raphiaid, yn A&s;ta|rothcarnaim, a'r Zu&s;iaid yn Ham, a'r Emiaid yng-wa&s;tadedd Ciriathaim.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r Horriaid yn eu mynydd Seir, Hyd wa&s;tadedd Paran, yr hwn [&s;ydd] wrth yr a|nialwch.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y dychwela&s;ant, ac y daethant i En|mi&s;pat, honno [yw] Cades, ac a daraw&s;ant holl wl&acirc;d yr Amaleciaid, a'r Amoriaid hefyd, y rhai oeddynt yn trigo yn Hazezonthamar.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Allan hefyd yr aeth brenin Sodoma, a|brenin Gomorra, a brenin Adma, a brenin Se|boim, a brenin Bela honno [yw] Soar: ac yn nyffryn Sidim y lluniaetha&s;ant ryfel a hwynt,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A Chodorlaomer brenin Elam, a Thidal brenin y cenhedloedd, ac Amraphel brenin Si|nar, ac Arioch brenin Ela&s;ar, pedwar o fren|hinoedd yn erbyn y pump.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A dyffryn Sidim [oedd] lawn o byllau clai, a brenhinoedd Sodoma, a Gomorra, a ffoa&s;ant ac a &s;yrthia&s;ant yno: a'r lleill a ffoa|&s;ant i'r mynydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y cymmera&s;ant holl gyfoeth So|doma a Gomorra, ai holl lynniaeth hwynt, ac a aethant ymmaith.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Cymmera&s;ant hefyd Lot [nai] fab brawd[i] Abram, ai gyfoeth, ac a aethant ym|maith, o herwydd yn Sodoma yr ydoedd ef yn trigo.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y daeth vn a ddiangha&s;e: ac a fynegodd i Abram yr Hebread, ac efe yn trigo yng-wa&s;ta|dedd Mamre 'r Amoread brawd E&s;col, a brawd Aner, a'r rhai hynny[oeddynt]mewn cyngrair ag Abram.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pan glybu Abram gaeth-gludo ei g&acirc;r yna efe a arfogodd oi hyfforddus [wei&s;ion] y rhai a ane&s;yd yn ei d&ycirc; ef ddau naw, a thrychant, ac a ymlidiodd hyd Dan.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna yr ymrannodd efe yn eu herbyn hwynt liw n&ocirc;s, efe ai wei&s;ion, ac ai tarawodd hwynt ac ai hymlidiodd hwynt hyd Hoba, yr hon [&s;ydd] o'r tu a&s;&s;wy i Ddama&s;cus.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a dd&ucirc;g trachefn yr holl gyfoeth, ai g&acirc;r Lot hefyd ai gyfoeth a ddug ef trachefn, a'r gwragedd hefyd, a'r bobl.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna brenin Sodoma a aeth allan iw gyfarfod ef, i ddyffryn Safeh hwnnw yw<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 18</NOTE> dyf|fryn y brenin, wedi ei ddychwelyd o daro Co|dorlaomer, a'r brenhinoedd y rhai [oeddynt] gyd ag ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> * Melchi&s;edec hefyd brenin Salem, a dd&ucirc;g allan fara, agwin, ac efe[oedd] offeiriad i Dduw goruchaf,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac ai bendithiodd ef, ac a ddyywedodd: bendig&ecirc;dic fyddo Abram gan Dduw goruchaf, meddiannydd nefoedd, a daiar.</P>
<PB N="6" REF="14">
<P N="20"><HI>20</HI> A bendig&ecirc;dic fyddo Duw goruchaf yr hwn a roddes dy elynion yn dy law:<NOTE N="*" PLACE="marg">Hebr. 7.4.</NOTE> ac [A|bram] a roddes iddo ddegwm a b&ocirc;b dim.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Dywedodd hefyd brenin Sodoma wrth Abram, d&ocirc;d ti i mi y dynion, a chymmer i ti y cyfoeth.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac Abram a ddywedodd wrth frenin Sodoma, derchefais fy llaw at yr Arglwydd Dduw goruchaf, meddia~nydd nefoedd a daiar,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Na chymmerwn o edef hyd garreu e&s;cid, nac or' hynn oll [&s;ydd] eiddo ti rhac dywedyd o honot, myfi a gyfoethogais Abram.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ond yn vnic yr hyn a fwyttaodd y llang|ciau, a rhann y gwyr y rhai a aethant gyd a mi, Aner, E&s;col, a Mamre: cymmerant hwy eu rhann.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn amddeffynniad, ac yn wobr i Abram. 4. Addo I&s;aac. 6. ffydd Abram yn ei gyfiawnhau. Duw yn addo gwl&acirc;d Canaan i Abram. 13. Caethiwed I&s;rael yn yr Aipht, ai ryd dh&acirc;d.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">WEdi y pethau hynn y daeth gair yr Ar|glwydd at Abram,<NOTE N="*" PLACE="marg">Numb. 12.6.</NOTE> mewn gweledi|gaeth gan ddywedyd: nac ofna Abram, my fi [ydwyf]dy darian, dy wobr [&s;ydd] fawr iawn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y dywedodd Abram, Arglwydd Dduw b&ecirc;th a roddi di i mi&lpunctel; gan fy mod yn my|ned yn ddiblant, ar' m&acirc;b y gadewir iddo fy nh&ycirc; yw Eleazar o Ddama&s;cus.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Abram hefyd a ddywedodd wele ni roddai&s;t i mi h&acirc;d, ac wele fyng-haethwas fydd fy eti|fedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac wele air yr Arglwydd atto ef gan ddy|wedyd: nid hwn fydd dy etifedd, onid vn a ddaw allan o'th gorph di fydd dy etifedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna efe ai dug ef allan, ac a ddywedodd, golyga yn awr y nefoedd, a rhif y &s;&ecirc;r o gelli di eu cyfrif hwynt: dywedodd hefyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 4.18.</NOTE> felly y bydd dy h&acirc;d ti.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yntef a<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 4.3.</NOTE> gredodd yn yr Arglwydd, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Iames 2.23. Galat. 3.6.</NOTE> chyfrifwyd hynny iddo yn gyfiawnder.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a ddywedodd wrtho, myfi[ydwyf] yr Arglwydd yr hwn ath ddygais di allan o Vr y Caldeaid i roddi i ti y wlad hon iw heti|fedddu.<NOTE PLACE="marg">Gen. 11.28.</NOTE></P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yntef a ddywedodd, Arglwydd Dduw trwy ba b&ecirc;th y c&acirc;f wybod yr etifeddaf hi&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a ddywedodd wrtho, cymmer imi anner dair blwydd, a gafr dair blwydd, a hwrdd tair blwydd, a thurtur, a chiw colommen.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe a gymmerth iddo y' rhai hyn oll, ac ai holltodd hwynt ar hyd[eu]canol, ac a rod|dodd b&ocirc;b rhann ar gyfer ei gilydd, ond ni holl|todd efe yr adar.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pan dde&s;cynnne yr adar ar y burgyn|nod yna Abram ai gwylltie hwynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A phan oedd yr haul ar fachludo y &s;yrthi|odd trym-gw&s;c ar Abram: ac wele ddychryn, [a] thywyllni mawr yn &s;yrthio arno ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a ddywedodd wrth Abram,<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> 7.6.</NOTE> gan wybod gwybydd di y bydd dy h&acirc;d yn ddieithr mewn gwlad nid [yw] eiddynt, ac ai gwa&s;a|naethant hwynt, a hwyntau ai cy&s;tuddiant bed|war-can mlhynedd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r genhedlaeth hefyd yr hon a wa&s;an|aethant, a farna fi, ac wedi hynny y deuant allan a chyfoeth mawr,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A thi a ddeui at dy dadau mewn hedd|wch : ti a gleddir mewn henaint teg.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac[yn]y bedwaredd oes y ddychwelant ymma am na chyllawnwyd hyd yn hynn anwi|redd yr Amoriaid.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A phan fachludodd yr haul yr oedd ty|wyllwch, ac wele ffwrn yn mygu, a phentewyn tan yn tramwyo rhwng y darnau hynny.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yn y dydd hwnnw<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 12.7. Gen. 13.15.</NOTE> y gwnaeth yr Ar|glwydd gyfammod ag Abram gan ddywedydd: i'th h&acirc;d ti y rhoddais y wlad hon,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Brenh. 4 21. 2. Chron. 9.26.</NOTE> o afon yr Aipht hyd yr afon fawr [&s;ef] afon Euphrates.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y Ceniaid, ar' Ceneziaid, ar' Cadmoni|aid.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr Hethiaid hefyd, ar' Phereziaid, ar' Raphiaid.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yr Amoriaid hefyd, ar' Canaaneaid, ar' Girga&s;iaid, ar' Iebu&s;iaid.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Sarai yn rhoddi Agar ei morwyn i Abram. 4. honno yn beichiogi ac yn diy&s;tyru ei mei&s;tres. 6. Ac yn ffoi oddi wrth ei mei&s;tres rhac ei blined wrthi. 7. Yr an|gel yn ei chy&s;&s;uro. 11. Enw, a chynneddfau ei m&acirc;b. 13. Ai gw&ecirc;ddi,</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">SArai hefyd gwraig Abram ni phlanta&s;e iddo, ac yr ydoedd iddi forwyn o Aiphtes ai henw Agar.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y dywedodd Sarai wrth Abram, wele yn awr, yr Arglwydd a lluddiodd i mi blanta: Dos attolwg at fy llaw forwyn, fe alle * y ceir i mi blant o honi hi, ac Abram a wrandawodd ar lais Sarai.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y cymmerodd Sarai gwraig Abram ei morwyn Agar yr Aiphtes, ym mhen deng|mlhynedd wedi trigo o Abram yn nhir Canaa~, a hi ai rhoddes i Abram ei g&wcirc;r yn wraig iddo.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a aeth at Agar, a hi a feichiogodd: a phan welodd hithe feichiogi o honi, ei mei|&s;tres oedo wael yn ei golwg hi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y dywedodd Sarai wrth Abram yr ydwyfi yn cael cam gennit ti: mi a roddais fy morwyn i'th fonwes, a hithe a welodd feichiogi o honi, a gwael ydwyf yn ei golwg hi, barned yr Arglwydd rhyngof fi, a thi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac Abram a ddywedodd wrth Sarai, wele dy forwyn yn dy law di, gwna iddi yr hyn a fy|ddo da yn dy olwg dy hun: yna Sarai ai cy&s;tu|ddiodd hi a hithe a ffoawdd rhacddi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac angel yr Arglwyd ai cafodd hi wrth ffynnon yn ffordd Sur.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a ddywedodd, Agar, morwyn Sa|rai, o ba le y daetho&s;t&lpunctel; ac i ba le yr ei di&lpunctel; a hi a ddywedodd ffoi yr ydwyfi o wyneb fy mei&s;tres Sarai.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac angel yr Arglwydd a ddywedodd wr|thi,
<PB REF="15">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="5" REF="15">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="16">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="6" REF="16">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="17">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="6" REF="17">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="18">dychwel at dy fei&s;tres, ac ymddaro&s;twng <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ann ei dw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">lo hi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Angel yr Arglwyd a ddywedodd hefyd wrthi hi: gan amlhau yr amlhaf dy h&acirc;d ei, fel na rifir ef o luo&s;ogrw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dywedodd hefyd angel yr Arglwydd wrthi hi, wele di yn feichiog, a thi a e&s;cori ar f&acirc;b, ar a elwi ei enw ef I&s;mael: canys yr Arglwyd a gl<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">bu dy gy&s;tudd di.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a fydd dd&ycirc;n gwyllt, ai law ar bawb, a llaw pawb arno yntef, ac yn trigo ger bron ei holl frodyr.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A hi a alwodd enw 'r Arglwydd yr hwn oedd yn llefaru wrthi, ti &ocirc; Dduw wyt yn edrych arnafi: canys dywedodd oni edrychais ymma hefyd ar ol yr hwn fydd yn edrych arnaf&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am hynny y galwyd y ffynnon,<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span">.</NOTE> ffynnon Laha Roi: wele rhwng Cades a Bared [y mae hi.]</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac Agar a ymmddug f&acirc;b i Abram: ac A|bram a alwodd enw ei f&acirc;b, yr hwn a ymdduga&s;e Agar, I&s;mael.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac Abram [oedd] f&acirc;b pedwar vgain|mlwydd a chwech a flynyddoedd, pan ymddug Agar I&s;mael i Abram.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Abram a elwi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Abraham. 8 Addewid arall i Abram ar dir Canaan. 12 Go&s;&s;od enwaediad. 15 Sa|rai a elwir Sara. 16 Duw yn addo I&s;aac. 23 A|b<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ah<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">m yn ei enwaedu ei hun, ac I&s;mael, ai holl deulu.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAN oedd Abram onid vn mlwydd cant, y|na yr ymdda~go&s;odd yr Arglwydd i Abram, ac a ddywedodd wrtho: myfi [ydwyf] Dduw holl alluog, rhodia ger fy mro~ i, a bydd berffaith.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac mi a roddaf fyng-hyfammod rhyngof a thi, ac ath amlh&acirc;f di yn aml iawn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y &s;yrthiodd Abram ar ei wyneb, a llefarodd Duw wrtho ef gan ddywedyd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Myfi wele [a wnaf] fyng-hyfammod a thi, a thi a fyddi yn d&acirc;d llaweroedd o genhed|loedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ath henw ni elwir mwy Abram, onid dy enw fydd Abraham, canys yn d&acirc;d llaweroedd o genhedloed i'th roddais.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac mi a'th wnaf yn ffrwythlon iawn, ac a'th roddaf di yn genhedloedd, a brenhinoedd a ddeuant allan o honot ti.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Cadarnhaf hefyd fyng-hyfammod rhyngof a thi, ac a'th h&acirc;d ar dy &ocirc;l di trwy eu hoe|&s;oedd<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"></NOTE> yn gyfammod tragywyddawl, i fod yn Dduw i ti, ac ith h&acirc;d ar dy &ocirc;l di.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac mi a roddaf i ti, ac i'th h&acirc;d ar dy &ocirc;l di, wl&acirc;d dy ymdaith fef holl wl&acirc;d Canaan yn eti|feddiaeth dragwyddawl, ac mi a fyddaf Dduw iddynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A Duw a ddywedodd wrth Abram, cadw dithe fyng-hyfammod, ti, a'th had ar dy &ocirc;l <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rwy eu hoe&s;oedd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dymma fyng-hyfammod yr hwn a gedwch rhyngof fi, a chwi, a'th h&acirc;d, ar dy &ocirc;l di:<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 7, 8.</NOTE> enwaeder p&ocirc;b gwryw o honoch chwi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Enwaedwch gan hynny gnawd eich di|enwaediad: fel y byddo yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Rbu. 4.11.</NOTE> arwydd cyfam|mod rhyngof fi, achwithau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> P&ocirc;b gwryw yn wyth niwrnod oed a en|waedir i chwi trwy eich oe&s;oedd: yr hwn a an|er yn t&ycirc;, ac a brynner am arian gan neb dieithr yr hwn nid yw o'th h&acirc;d ti.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gan enwaedu enwaeder yr hwn a aner yn dy d&ycirc; di, ac a brynner am dy arian di, fel y byddo fyng-hyfammod yn eich cnawd chwi, yn gyfammod tragywyddawl.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r gwryw dienwaededic yr hwn ni en|waeder cnawd ei ddienwaediad, torrir ymmaith yr enaid hwnnw o fy&s;c ei bobl: [oblegit] efe a dorrodd fyng-hyfammod.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Duw hefyd a ddywedodd wrth Abra|ham, Sarai dy wraig ni elwi ei henw Sarai, onid Sara [fydd] ei henw hi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Bendithiaf hi hefyd, a rhoddaf i ti f&acirc;b o honi, ie bendithiaf hi fel y byddo yn ge~hedloedd, brenhinoedd pobloedd fyddant o honi hi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac Abraham a &s;yrthiodd ar ei wyneb, ac a chwarddodd, ac a ddywedodd yn ei galon, a blentir i f&acirc;b can mlwydd&lpunctel; ac a blanta Sara yn ferch ddeng mlwydd, a phedwarvgain&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac Abraham a ddywedodd wrth Dduw &ocirc;h na bydde fyw I&s;mael ger dy fron di,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A Duw a ddywedodd, Sara dy wraig a ymdd&wcirc;g i ti f&acirc;b yn ddiau, a thi a elwi ei enw ef I&s;aac: ac mi a gadarnhaf fyng-hyfammod ag ef, yn gyfammod tragywyddawl iw had ef ar ei ol ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Am I&s;mael hefyd ith wrande wais, wele mi ai bendithiais ef ac mi ai ffrwythlonaf ef, ac ai lluo&s;ogaf yn aml iawn: deuddec tywy&s;og a gynhedla efe, ac mi ai rhoddaf ef yn genehed|laeth fawr.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Am cyfammod a gadarnhaf ag I&s;aac yr hwn a<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 18.</NOTE> ymdd&wcirc;g Sara i ti y pryd hwn y flwyddyn ne&s;&s;af.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y peidiodd a llafaru wrtho, a Duw a aeth i fynu oddi wrth Abraham.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac Abraham a gymmerodd I&s;mael ei f&acirc;b, a'r rhai oll a ane&s;yd yn ei d&ycirc; ef, a'r rhai oll a brynna&s;e efe ai arian: p&ocirc;b gwryw o ddynio~ t&ycirc; Abraham, ac efe a enwaedodd gnawd eu dien|waediad hwynt, o fewn corph y dydd hwnnw, fel y llefara&s;e Duw wrtho ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac Abraham [oedd] f&acirc;b onid vn mlwydd cant, pan enwaedwyd cnawd ei ddienwaediad ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac I&s;mael ei f&acirc;b ef yn f&acirc;b tair blwydd ar ddec pan enwaedwyd cnawd ei ddienwaedi|ad ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> O fewn corph y dydd hwnnw 'r endwae|dwyd Abraham, ac I&s;mael ei f&acirc;b.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A holl ddynion ei d&ycirc; ef y rhai a ane&s;yd yn t&ycirc;, ac a brynne&s;yd ag arian gan neb dieithr a enwaedwyd g&ycirc;d ag ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<PB N="7" REF="18">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Abraham yn derbyn tri angel iw dy. 10. Addewid o I&s;aac. 12. Sara 'n ammeu 'r addewid. 18. Addewid o Gri&s;t. 21. Duw yn rhybuddio Abraham am ddini&s;tr Sodoma. 23. Ac Abraham yn eiriol tro&s;tynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AR Arglwydd a ymddango&s;odd iddo ef yng-wa&s;tadedd Mamre: ac efe yn ei&s;tedd [wrth] ddr&wcirc;s y babell, yng-wr&ecirc;s y dydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a gododd ei lygaid, ac a edrychodd, ar wele dry-&wcirc;yr yn &s;efyll ger ei fron, pan we|lodd, yna efe a redodd iw cyfarfod hwynt, ac a ymgrymmodd tua ar ddaiar.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a ddywedodd fy arglwydd, os ce|fais yn awr ffafor yn dy olwg di, na ddos heibio oddi wrth dy w&acirc;s.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cymmerer attolwg ychydic ddwfr, a gol|chwch eich traed, a gorphwy&s;&s;wch dann y prenn hwnn,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac mi a ddygaf dammed o fara fel y cry|fhaoch eich calon, wedi hynny y cewch fyned ymmaith, o herwydd i hynny y daethoch heb law cich gw&acirc;s: a hwynt a ddyweda&s;ant, gwna felly fel y dywedai&s;t:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac Abraham a fry&s;&s;iodd i'r babell at Sa|ra, ac a ddywedodd, paratoa di ar fr&ycirc;s dair phio|led o flawd peillied, telina a gwna yn dei&s;&s;e~nau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac Abraham a r&ecirc;dodd at y gwarthec, ac a gymmerodd l&ocirc; t&ycirc;ner, a d&acirc;, ac ai rhoddodd at y llangc, yr hwn a fry&s;&s;iodd iw baratoi ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a gymmerodd ymenyn, a llaeth, a'r ll&ocirc; yr hwn a baratoa&s;e efe, ac a roddes oi blaen hwynt, ac efe a &s;afodd gyd a hwynt tann y pre~n, a hwynt a fwytaw&s;ant.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y dyweda&s;ant wrtho ef, mae Sara dy wraig&lpunctel; ac efe a ddywedodd wele [hi] yn y Babell.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac <HI>[vn]</HI> a ddywedodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 17.19. Gene&s;. 21.2. Rhuf. 9.9.</NOTE> gan ddychwe|lyd y dychwelaf attat yng-hy'lch am&s;er bywio|laeth, ac wele fab i Sara dy wraig, a Sara oedd yn clywed [wrth] ddrws y babell, a hwn|nw [oedd] oi &ocirc;l ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Abraham hefyd, a Sara [oeddynt] h&ecirc;n, wedimyned mewn oedran [a] pheidia&s;e fod i Sara yn&ocirc;l arfer gwraged.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny y chwardodd Sara rhyngddi a hi ei hun, ga~ ddywedyd: ai gwedi fy heneiddio y bydd i mi drythyllwch<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Pet. 3.6.</NOTE> a'm harglwydd yn h&ecirc;n[hefyd&lpunctel;]</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrth A|braham, pa ham y chwarddodd Sara fel hynn, gan ddywedydd, a blantaf inne yn wir, wedi fy heneiddio&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A fydd dim yn anhawdd i'r Arglwydd&lpunctel; ar yr am&s;er nodedic y dychwelaf attat, yng|hylch am&s;er bywiolaeth, a m&acirc;b [fydd] i Sara.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A Sara a wadodd gan ddywedyd: ni chwerddais, o herwydd hi a ofnodd: yntef a ddywedodd nid [gwir,] oblegit ti a chwer|ddai&s;t.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ar' gw&ycirc;r a goda&s;a~t oddi yno, ac a edrych|a&s;ant tua Sodoma, ac Abraham a aeth gyd a hwynt, iw hanfon hwynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd, a gelaf fi oddi wrth Abraham yr hyn a wnaf fi&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys Abraham gan fod a fydd yn ge~|hedlaeth fawr, a chref,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 12.2. Gene&s;. 22.17.</NOTE> ac ynddo ef y bendithir holl genhedloedd y ddaiar.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am i mi ei adnabod ef [ni chelaf,] fel y gorchymynno efe iw feibion, ac iw dylwyth ar ei&ocirc;l ef gadw o honynt ffordd yr Arglwydd gan wneuthur cyfawnder, a barn, fel y dygo 'r Ar|glwydd ar Abraham yr hyn a lefarodd efe am danaw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr Arglwydd hefyd a ddywedodd, am [fod] gwaedd Sodoma, a Gomorra yn ddir|fawr, ai pechod hwynt yn drwm iawn.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> De&s;cynnaf yn awr, ac edrychaf, ai yn&ocirc;l ei gwaedd yr hon a ddaeth attafi, y gwnaetha~t yn hollawl, ac onide, mynnaf wybod.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A [dau] or gw&ycirc;r a droe&s;ant oddi yno, ac a aethant tua Sodoma, ac Abraham yn &s;efyll etto ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Abraham hefyd a ne&s;aodd, ac a ddywe|dodd, a ddifethi di y cyfyawn hefyd yng-hyd a'r annuwiol&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ond odid y mae dec a deugain o rai cy|fiawn yn y ddinas, a ddifethi di [hwynt] hefyd, ac ni arbedi y lle er mwyn y dec a deugain cy|fiawn y rhai [ydynt] oi mewn hi&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Na byddo i ti wneuthur y cyfryw beth, gan ladd y cyfiawn gyd a'r annuwiol, fel y byddo y cyfiawn megis yr annuwiol: na byddo [hynny] i ti, oni wna barnudd yr holl dir farn&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd os c&acirc;f fi~ yn Sodoma ddeg a deugain yn gyfiawn o|fewn y ddinas, yna y maddeuaf i'r holl fangre honno er eu mwyn hwynt.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac Abraham a attebodd, ac a ddywe|dodd, wele yn awr y dechreuais lefaru wrth fy Arglwydd, a mi yn llwch ac yn lludw.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ond odid bydd pump yn ei&s;ieu o'r dec a deugain cyfiawn a ddifethi di'r holl ddinas er pumb&lpunctel; yntef a ddywedodd na ddifethaf os c&acirc;f yno bump a deugain.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Chwanegodd hefyd lefaru wrtho ef etto, a dywedodd: ond odid ceir yno ddeugain, yntef a ddywedodd nis gwnaf er mwyn y deugain.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna y dywedodd na ddigied fy Arglwydd atolwg os llefaraf, ceir yno onid o|did dd&ecirc;c ar hugain: yntef a ddywedodd nis gwnaf os caf yno dd&ecirc;c ar hugain.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna y dywedodd efe wele yn awr y chwenychwn lefaru wrth fy Arglwydd, oad odid ceir yno vgain: yntef a ddywedodd nis difethaf er mwyn vgain.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna y dywedodd efe, na ddigied fy Arglwyd atolwg, a llefaraf y waith hon yn vnic, ond odid ceir yno dd&ecirc;c: yntef a ddywedodd nis difethaf er mwyn y d&ecirc;c.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna'r aeth yr Arglwydd ymmaith pan ddarfu iddo lefaru wrth Abraham, ac Abraham a ddychwelodd iw le ei hun.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<PB REF="19">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">o<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> yn derbyn angylion iw dy. 4 Anaturiol bechod y Sodomiaid. 10 Y<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> angylion yn achub Lot. 24 Dini&s;t<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Sodoma. 26 Co&s;p gwraig Lot. 31 Mer|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">hed Lot yn meddwi eu tad iw ddwyn ef i ymlo&s;g|ach a hwynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNA y ddau angel a ddaethant i Sodoma yn yr hwyr, a Lot yn ei&s;tedd ym-mhorth Sodoma a pha~ welodd Lot, efe a gyfododd iw cyfarfod hwynt ac a ymgrymmodd [ai] wyneb tua yr ddaiar.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a ddywedodd wele yn awr fy ar|glwyddi, troiwch atolwg i d&ycirc; eich gw&acirc;s, llet|teuwch hefyd a<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 18.4.</NOTE> golchwch eich traed, yna codwch yn foreu ac ewch i' ch taith: hwynt a ddyweda&s;ant na [wnawn] o herwydd nyni a allwn letteu yn yr heol.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a fu daer iawn arnynt hwy, yna y troe&s;ant atto, ac y daethant iw d&ycirc; ef, ac efe a wnaeth iddynt wledd, ac a bobodd fara croiw, a hwynt a fwytta&s;ant,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna cyn gorwedd o honynt, gwyr y ddi|nas, [&s;ef] gwyr Sodoma, h&ecirc;n ac ieuangc, a amgylcha&s;ant o amgylch y t&ycirc; [&s;ef] yr holl bobl o eithaf [y ddinas.]</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac a alwa&s;ant ar Lot, ac a ddyweda&s;ant wrtho, mae y gwyr y rhai a ddaethant attat ti heno&lpunctel; d&wcirc;g di hwynt allan attom ni, fel yr ad|waenom hwynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y daeth Lot attynt hwy allan i'r drws, ac a gaeodd y dd&ocirc;r ar ei &ocirc;l.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac a ddywedodd atolwg fy-mrodyr na wnewch ddrwg.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Wele yn awr[y mae]dwy ferched geni|fi, y rhai nid adnabuant &wcirc;r: dygaf hwynt allan attoch chwi yn awr, a gwnewch iddynt fel y gweloch yn dd&acirc;, yn vnic na wnewch ddim i'r gwyr hyn, o herwydd er mwyn hynny y dae|thant dan gr&s;cod fyng-hronglwyd mau fi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y dyweda&s;ant, ne&s;&s;a hwnt: dyweda|&s;ant hef<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d, efe a ddaeth i ymdaith yn vnic, ac yn awr ai gan farnu y barna efe&lpunctel; yn awr nyni a wnawn fwy o niwed i ti, nac iddynt hwy. felly y buant daer iawn<NOTE N="*" PLACE="marg">Pe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.2.7.</NOTE> ar y gwr [&s;ef] ar Lot, a hwy a ne&s;&s;a&s;ant i dorri y dd&ocirc;r.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y gw&ycirc;r a e&s;tynna&s;ant eu llaw, ac a <GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">ga&s;ant Lot attynt hwy i'r t&ycirc;, ac a gaea&s;ant y dd&ocirc;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Do<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">th. 19.16</NOTE> Taraw&s;ant hefyd y dynion y rhai [oeddynt wrth] ddrws y t&ycirc; a dallineb, o fychan i fawr, fel y blina&s;ant yn cei&s;io y drws.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r gwyr a ddyweda&s;ant wrth Lot, pwy &s;ydd genniti ymma etto, [dy]ddawo~, ath feibio~, ath ferched, a'r hyn &ocirc;ll [&s;ydd] i ti yn y ddinas a dd&ycirc;gi di allan o'r fangre hon.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O blegit yr ydym ni ar ddini&s;trio y lle hwn<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 18.20.</NOTE> am fod eu gwaedd hwynt yn fawr ger bron yr Arglwyd: a'r Arglwyd a'n hanfonod ni iw ddini&s;trio ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna yr aeth Lot allan ac a lefarodd wrth ei ddawon y rhai oeddynt yn priodi ei ferched ef, ac a ddywedadd: cyfodwch deuwch allan o'r fann ymma: o herwydd y mae r' Arglwyd yn difetha y ddinas: ac yng-olwg ei ddawon yr ydoedd efe fel [vn] yn cellweir.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac ar godiad y wawr yr angylion a fuant daer ar Lot, gan ddywedyd: cyfot ti cymmer dy wraig, a'th ddwy ferched, y rhai ydynt iw cael, rhac dy ddifetha di yn anwiredd y ddinas hon.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yntef a oedd hwyr-frydic, yna y<NOTE N="*" PLACE="marg">Doeth. 10.6.</NOTE> gwyr a ymafela&s;ant yn ei law ef, ac yn llaw ei wraig, ac yn llaw ei ferched, am do&s;turio o'r Arglwydd wrtho ef: ac ai duga&s;ant ef allan, ac ai go&s;&s;oda|&s;ant o'r tu allan i'r ddinas.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac wedi eu dwyn hwynt allan, efe a ddywedod diangc am dy enioes, nac edrych ar dy&ocirc;l, ac na &s;&acirc;f yn yr holl wa&s;tadedd, diangc i'r mynydd rhac dy ddifetha.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y dywedodd Lot, nid [felly] a|tolwg fy arglwyddi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Wele yn awr y cafodd dy was ffafor yn dy ol&wcirc;g, a mawrheai&s;t dy drugaredd yr hon a wnaetho&s;t a mi gan gadw fy enioes yn fyw: ac ni allaf fi ddiangc i'r mynydd rhac i'r drwg fyng-oddiweddyd, a marw o honof.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Wele yn awr y ddinas hon yn agos i ffoi iddi, a bechan yw, atolwg gad ti i mi ddiangc y|no: (onid bechan yw hi&lpunctel;) a byw fydd fy enaid,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yntef a ddywedodd wrtho, wele mi a ganniadheais dy ddymuniad hefyd am y p&ecirc;th hyn, fel na ddini&s;triwyf y ddinas [am] yr hon y dywedai&s;t.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Bry&s;&s;ia, diangc di yno, o herwydd ni allaf wneuthur dim nes dy ddyfod yno: am hynny y galwodd efe enw y ddinas Zoar.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Cyfoda&s;e yr haul a'r y ddaiar, pan ddaeth Lot i Zoar.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna r' Arglwydd a<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 29.23. I&s;ai. 13.19. Ier. 50.40. Ezec. 16.49. Oze. 11.8. Amos. 4.11. Luc. 17.29.</NOTE> lawiodd ar Sodo|ma a Gomorra frwm&s;tan, a th&acirc;n oddi wrth yr Arglwydd o'r nefoedd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Felly y dini&s;triodd efe y dina&s;oedd hyn|ny, a'r holl wa&s;tadedd, a holl drigolion y dina|&s;oedd, a chnwd y ddaiar.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna ei wraig ef a edrychod drach ei chefn oi du &ocirc;l ef, a hi a aeth yn golofn halen.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac Abraham a gododd yn foreu i'r lle yr hwn y &s;afa&s;e efe ynddo ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac efe a edrychod tua Sodoma, a Go|morra, a thua holl dir y gwa&s;tadedd, yna y gwe|lodd, ac wele cyfododd mwg y tir fel mwg &ocirc;dyn.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A phan ddifethodd Duw ddina&s;oedd y gwa&s;tadedd, yna y cofiodd Duw am Abra|ham, ac a yrrodd Lot o ganol y dini&s;tr pan ddini|&s;triodd efe y dina&s;oedd yr hai yr oedd Lot yn tri|go ynddynt.</P>
<Q REND="margQuotes"><P N="30">"<HI>30</HI> A Lot a e&s;cynnod o Zoar, ac a drigodd yn y mynydd ai ddwy ferched gyd ag ef, o herwydd efe a ofnodd drigo yn Zoar, ac a drigodd mewn ogof, efe ai ddwy ferched.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Yna y dywedodd yr hynaf wrth yr ieu|angaf, ein tad ni [&s;ydd] h&ecirc;n, a g&wcirc;r nid oes yn y wlad i ddyfod attom ni, wrth ddefod yr holl dir.</P>
<PB N="8" REF="19">
<P N="32">"<HI>32</HI> Tyret rhoddwn i'n t&acirc;d w&icirc;n iw yfed, fel y gorweddom gyd ag ef ac y cadwom h&acirc;d yn fyw o'n t&acirc;d.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Felly hwynt a rodda&s;ant w&icirc;n iw t&acirc;d i y|fed y no&s;on honno, a'r hynaf a ddaeth ac a orw|eddodd gyd ai th&acirc;d, ac ni wyhu efe pan orwedd|odd hi, na phan gyfododd hi.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> A thrannoeth y dywedodd yr hynaf wrth yr ieuangaf, wele gorweddais neithwyr gyd a'm t&acirc;d, rhoddwn w&icirc;n iddo ef iw yfed heno he|fyd, a dos di, a gorwedd gyd ag ef, fel y cadwom yn fyw h&acirc;d o'n t&acirc;d.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Felly hwynt a rodda&s;ant w&icirc;n iw t&acirc;d i y|fed y no&s;on honno hefyd, a'r ieuang af a gododd, ac a orweddodd gyd ag ef, ac ni wybu efe pan or weddodd hi, na phan gyfododd hi.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Felly dwy ferched Lot a feichiogwyd oi t&acirc;d eu hun.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> A'r hynaf a e&s;corodd ar fab, ac a alwodd ei enw ef Moab: efe yw t&acirc;d y Moabiaid hyd heddyw.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> A'r ieuangaf hefyd a e&s;corodd hithe ar fab, ac a alwodd ei enw efe Bennammi: ef yw tad meibion Ammon hyd heddyw.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Abraham yn gwladychu yng-wlad Gerar. 2 Abimelec yn dwyn ei wraig ef. 3 Duw yn bygwth Abimelec. 9 Abimelec yn beio ar Abraham. 11 Atteb Abraha~. 14 Rhoddiad gwraig Abraham adref. 17 Duw yn iachau ty Abimelec trwy weddi Abraham.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Abraham a gychwnnodd oddi yno i dir y dehau, ac a gyfanneddodd rhwng Ca|des a Sur, ac a ymdeithiodd yn Gerar.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A dywedodd Abraham am Sara ei wraig, fy chwaer yw hi: ac Abimelec brenin Gerar a anfonodd, ac a ddug Sara.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y daeth Duw at Abimelec no&s;waith mewn breuddwyd, ac a ddywedodd wrtho: wele di yn farw am y wraig yr hon a gymmerai&s;t, a hi yn berchen g&wcirc;r.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond Abimelec ni ne&s;&s;a&s;e atti hi, ac efe a ddywedodd fy Arglwydd, a leddi di y genedl gy|fiawn hefyd&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Oni ddywedodd efe wrthif fi, fy chwaer yw hi: a hithe hefyd ei hun a ddywedodd fy mrawd yw efe: ym mherffeithrwydd fyng-ha|lo~, ac yng-lendid fy nwylo y gwneuthum hyn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y dywedodd Duw wrtho ef mewn breuddwyd, minne hefyd a wn mai ym mher|ffeithrwydd dy galon y gwnaetho&s;t hyn, a mi a'th attaliais rhac pechu i'm herbyn: am hynny ni'th adewais i gyffwrdd a hi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yn awr gan hynny dot ti y wraig trachefn i'r g&wcirc;r, o herwydd prophwyd yw efe, a phan weddio efe tro&s;ot, byddi fyw: ond oni rodddi trachefn, gwybydd mai gan farw y byddi farw, ti a'r rhai oll ydynt eiddoti.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y cododd Abimelec yn foreu, ac a alwodd am ei holl wei&s;ion, ac a draethodd yr holl betheu hyn wrthynt hwy, a'r gwyr a ofna|&s;ant yn ddirfawr.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Galwodd Abimelec hefyd am Abraham, a dywedodd wrtho, beth a wnaetho&s;t i mi&lpunctel; a pheth a bechais i'th erbyn, pan ddygyt bechod [mor] fawr arnafi, ac ar fy nheyrnas&lpunctel; gwna|etho&s;t a mi weithredoedd y rhai ni ddyle&s;yd eu gwneuthur.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Abimelec hefyd a ddywedodd wrth Abra|ham, beth a welai&s;t, pan wnaetho&s;t y peth hynn&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A dywedodd Abraham am ddywedyd a honofi yn ddiau nid [oes] ofn Duw yn y lle hwn: a hwynt a'm lladdant o achos fyng-w|raig.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A hefyd yn w&icirc;r fy chwaer[yw]hi, merch fy nh&acirc;d, ond nid merch fy mam: ac y mae hi yn wraig i mi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond pan barodd Duw i mi gyrwydro o d&ycirc; fy-nhad, yna y dywedais wrthi hi, dymma dy garedigrwydd yr hwn a wnei a mi ym-mh&ucirc;b Ile yr hwn y delom ni iddo,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 12.13.</NOTE> dywet am danaf fi, fy mrawd yw efe.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y cymmerodd Abimeler ddefaid, a gwarthec, a gwei&s;ion, a morwynion, ac ai rho|ddes i Abraham: rhoddes hefyd iddo ef Sara ei wraig trachefn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A dywedodd Abimelec, wele fyng-wlad ger dy fron di, trig lle y byddo da yn dy olwg.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac wrth Sara y dywedodd, wele rhodd|ais i'th frawd f&icirc;l o [ddarnau] arian: wele efe yn orchudd llygaid it, yn erbyn y rhai oll [yd|ynt] gyd a thi, a phawb [arall] ac felly hi a ge|ryddwyd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna Abraham a weddiodd a'r Dduw, a Duw a iachaodd Abimelec, ai wraig, ai forwy|nion, fell y plantent.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O herwydd yr Arglwydd gan gaen, a gaea&s;e ar bob croth yn uh&ycirc; Abimelec o achos Sara gwraig Abraham.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Ganedigaeth I&s;aac, ai enwaediad. 9 Bwriad Agar o dy Abraham am i I&s;mael watwar I&s;aac. 17 Yr angel yn cy&s;&s;uro Agar. 22 Cyngrair rhwng Abraham, ac Abimelec.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'r Arglwydd a ymwelodd a Sara fel y dyweda&s;e, a gwnaeth yr Arglwydd i Sa|ra<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 17.19.</NOTE> fel y llefara&s;e.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O herwydd Sara a<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 18.10, Act. 7.8. Gal. 4 23. Hebr. 11.11.</NOTE> feichiogodd, ac a ym|ddug i Abraham fab yn ei henaint, ar yr am&s;er nodedic yr hwn a ddyweda&s;e Duw wrtho ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac Abraham a alwodd henw ei fab (yr hwn a ane&s;yd iddo, (yr hwn a ymdduga&s;e Sara iddo ef) I&s;aac.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac Abraham a enwaedodd I&s;aac ei f&acirc;b yu wyth niwrnod oed:<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 17.1<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"></NOTE> fel y gorchymyna&s;e Duw iddo ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac Abraham [oedd] fab can mlwydd pan anwyd iddo ef I&s;aac ei f&acirc;b.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y dywedodd Sara: gwnaeth Duw i mi chwerthyn, pob vn a glywo a chwardd g<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> a mi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Hi a ddywedodd hefyd, pwy a ddyweda&s;e i Abraham y rhodda&s;e Sara &s;ugyn i blan<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&lpunctel; ca|nys mi a e&s;corais fab yn ei henaint ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r bachgen a gynnyddodd, ac a ddiddyf|nwyd,
<PB REF="20">ac Abraham a wnaeth wledd fawr ar y dydd y diddyfnwyd I&s;aac.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A Sara a welodd f&acirc;b Agar yr Aiphtes, prhwn a ymdduga&s;e hi i Abraha~ yn gwattwar</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A hi a ddywedodd wrth Abraham, gyrr ymmaith y gaeth forwyn hon a&iacute; m&acirc;b, o herw|ydd ni chaiff m&acirc;b y gaethes hon gyd etifeddu a'm mab mau fi I&s;aac.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r peth hyn f&ucirc; ddrwg iawn gan Abra|ham er mwyn ei f&acirc;b.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna Duw a ddywedodd wrth Abraham na fydded drwg yn dy olwg am y llangc, nac am dy gaeth forwyn, yr hyn oll a ddywedo Sa|ra wrthit, gwrando ar ei llais: o herwydd yn I|&s;aac y gelwir i ti h&acirc;d.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac am fab y forwyn gaeth hefyd go&s;&s;odaf ef yn genhedlaeth, o herwydd dy h&acirc;d ti ydyw ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y cododd Abraham yn foreu, ac a gymmerodd fara, a cho&s;treled o ddwfr, ac ai rho|ddes at Agar, gan o&s;&s;od ar ei hy&s;cwydd hi [hyn|ny] a'r bachgen hefyd, ac efe ai gollyngodd hi ymmaith, a hi a aeth, ac a gyrwydrodd yn ani|alwch Beer&s;ebah.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan ddarfu y dwfr yn y go&s;trel, yna hi a fwrriodd y bachgen can vn o'r gw&ycirc;dd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A hi a aeth, ac a ei&s;teddodd ei hunan yn bell ar gyfer, megis ergyd b&wcirc;a, canys dyweda&s;e ni allafi edrych ar y bachge~ yn marw: felly hi a ei|&s;teddodd ar[ei]gyfer, ac a dderchafodd ei llef, ac a &wcirc;ylodd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna Duw a wra~dawodd ar lais y llangc, ac angel Duw a alwodd ar Agar o'r nefoedd, ac a ddywedodd wrthi, beth [a ddarfu] i ti Agar&lpunctel; nac ofna, o herwydd Duw a wrandawodd ar lais y llangc o'r lle y mai efe.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Cyfot, cymmer y llangc, ac ymafel yn|ddo a'th law, o blegit myfi ai go&s;&s;odaf ef yn gen|hedlaeth fawr.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna Duw a agorodd ei llygaid hi, a hi a ganfu bydew dwfr, ac hi aeth ac a lanwodd y go&s;trel [o'r] dwfr, ac a ddiododd y llangc.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac yr oedd Duw gyd a'r llangc, ac efe a gynnyddodd, ac a drigodd yn yr anialwch, ac oedd berchen bwa.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac yn anialwch Paran y trigovd efe, ai fam a gymmerodd iddo wraig o wlad yr Aipht.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac yn yr am&s;er hwnnw Abimelec a Phi|col tywy&s;og ei lu ef a ymddiddana&s;a~t ag Abra|ham gan ddywedyd: Duw [&s;ydd] gyd a thi yn yr hyn oll yr ydwyt yn ei wneuthur.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yn awr gan hynny, twng wrthif fi i Dduw, na fyddi anffyddlon i mi, nac i'm m&acirc;b, nac i'm hwyr, yn ol y drugaredd yr hon a wn|euthum a thi, y gwnei di a minne, ac a'm gwlad yr hon yr ymdeithiai&s;t ynddi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac braham a ddywedodd mi a dyngaf.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna Abraham a geryddodd Abimelec, o achos y pydew dwfr yr hwn a ddyga&s;e gwei&s;i|on Abimelec trwy drais.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac Abimelec a ddywedodd, nis gwy|bum i pwy a wnaeth y peth hyn: tithe hefyd ni fynegai&s;t i mi, a minne ni chlywais [hynny] hyd heddyw.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna y cymmerodd Abraham ddefaid, a gwarthec, ac ai rhoddes i Abimilec, ac a wna|ethant gyngrair ill dau.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac Abraham a o&s;ododd &s;aith o he&s;pinod [o'r] praidd ar y naill du.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna y dywedodd Abimelec wrth Abra|ham, beth [a wna] y &s;aith he&s;pin hynn y rhai a o&s;&s;odai&s;t wrthynt eu hunain:</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac yntef a ddywedodd, fel y cymme|rech di y &s;aith he&s;pin o'm law, i fod yn de&s;tio|laeth mai myfi a gloddiais y pydew hwn.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Am hynny efe a alwodd henw y lle hwnnw Beer-&s;ebah: o blegit yno y tynga&s;ant ill dau.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Felly y gwnaethant gyngrair yn Beer|&s;ebah: a chyfododd Abimiler, a Phicol tywy|&s;og ei lu ef, ac a ddychwela&s;a~t i b&icirc;r y Phili&s;tiaid.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac yntef a blannodd goed yn Beer-&s;e|bah, ac a alwodd yno ar enw yr Arglwydd Dduw tragywyddol.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac Abraham a ymdeithiodd ddyddiau lawer yn nhir y Phili&s;tiaid.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="22" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Duw yn profi ffydd Abraham, drwy orchymmyn iddo aberthu ei fab. Ac Abraham yn dangos ei ffydd ai vfydd-dod. 20 Hiliogaeth Nachor.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Wedi y petheu hyn y bu i Dduw<NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 11.17.</NOTE> brofi Abraham, a dywedyd wrtho, Abraham: yntef a ddywedodd wele fi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y dywedodd [Duw] cymmer yr a|wran dy f&acirc;b yr hwn a hoffai&s;t &s;ef dy vnic I&s;aac, a dos rhagot i d&icirc;r Moriah, ac offrymma ef yno yn boeth offrwm ar vn o'r mynyddoedd yr hwn a ddywedwyf wrthit.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna Abraham a foreu gododd, ac a gyfrw|yodd ei a&s;&s;yn, ac a gymmerodd ei ddau langc gydag ef, ac I&s;aac ei f&acirc;b, ac a holltodd goed y poeth offrwm, ac a gyfododd, ac a aeth i'r lle yr hwn a ddyweda&s;e Duw wrtho ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac ar y trydydd dydd y derchafodd Abra|ham ei lygaid, ac efe a wele y lle o hir-bell,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac Abraham a ddywedodd wrth ei langci|au arho&s;wch chwi ymma gyd a'r a&s;&s;yn, a mi a'r llangc a awn hyd accw, ac a addolwn, ac a ddychwelwn attoch.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y cymmerth Abraham goed y poeth offrwm, ac ai go&s;ododd ar I&s;aac ei f&acirc;b, ac a gymmerodd y t&acirc;n a'r gyllell yn ei law ei hun, ac a aethant ill dau yng-hyd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y llefarodd I&s;aac wrth Abraham ei d&acirc;d, ac a ddywedodd fy nh&acirc;d: yntef a ddywe|dodd wele fi fy mab: yna ebr ef wele d&acirc;n a choed, ond mae oen y poeth affrwm&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac Abraham a ddywedodd, Duw a e|drych iddo ei hun am oen y poeth affrwm, felly 'r aethant ill dau yng-hyd,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac a ddaethant i'r lle 'r hwn a ddyweda&s;e Duw wrtho ef, ac yno 'r adailadodd Abra|ham allor, ac a o&s;ododd y coed mewn trefn ac a
<PB N="9" REF="20">rwymodd I&s;aac ei fab, ac<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span">.</NOTE> ai go&s;ododd ef ar yr allor ar vchaf y coed.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna Abraham a e&s;tynnodd ei law ac a gymmerodd y gyllell i ladd ei f&acirc;b.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac angel yr Arglwydd a alwodd arno ef o'r nefoedd, ac a ddywedodd, Abraham, Abra|ham: yntef a ddywedodd weli fi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a ddywedodd nac e&s;tyn di dy law ar y llangc, ac na wna ddim iddo, o herwydd gwn weithian i ti ofni Duw, gan nad atteliai&s;t dy vnic fab oddi wrthif i.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y derchafodd Abraham ei lygaid, ac a edrychodd, ac wele hwrdd yn [ei] ol, [ef] wedi ei ddal erbyn ei gyrn mewn dry&s;ni: ac Abraham a aeth ac a gymmerth yr hwrdd, ac ai hoffrym|modd yn boeth offrwm yn lle ei f&acirc;b.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac Abraham a alwodd henwy lle hwn|nw, 'r Arglwydd a w&ecirc;l, am hynny y dywe|dir heddyw yn y mynydd y gwelir yr Arglw|ydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac angel yr Arglwydd a alwodd ar A|braham yr ail waith o'r nefoedd:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac a ddywedodd i mi fy hun y tyngais medd yr Arglwydd, o herwydd gwneuthur o honot y peth hyn, ac nad attaliai&s;t dy vnic f&acirc;b,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Mai gan fendithio i'th fendithiaf, a chan amlhau 'r amlhaf dy h&acirc;d, fel &s;&ecirc;r y nefoedd, ac fel y tywod yr hwn [&s;ydd] ar lann y m&ocirc;r: a'th h&acirc;d a feddianna borth ei elynion.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ar<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 12.3. Gen. 18.18. Eccl. 44.25. act. 3.25. gal. 3.8.</NOTE> yn dy h&acirc;d ti y bendith&icirc;r holl gen|hedloedd y ddaiar: o achos gwrando o honot ar fy llais i.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna Abraham a ddychwelodd at ei lan|gciau, a hwy a goda&s;ant, ac a aethant yng-hyd i Beer-&s;ebah, ac Abraham a drigodd yn Beer|&s;ebah.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Darfu hefyd wedi y pethau hyn fynegu i Abraham gan ddywedyd: wele d&ucirc;g Milcha hithe hefyd blant i Nachor dy frawd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Hus ei gyntaf-anedic, a Buz ei frawd yntef, Camuel hefyd t&acirc;d Aram.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A Che&s;ed, a Hazo, a Phildas, ac Idlaph, a Bethuel:</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Bethuel hefyd a genhedlodd Rebecca, yr wyth hyn a blantodd Milcha i Nachor frawd Abraham.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ei ordderch-wraig hefyd, ai henw Reu|mah a e&s;corodd hithe hefyd Tebah, a Gaham, a Thahas, a Mahacha.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="23" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Marwolaeth Sara. 4 Abraham yn prynu iddi fedd|rod. 19 Claddedigaeth Sara.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC oes Sara ydoedd gan-mlhynedd a &s;aith-mlhynedd ar hugain [dymma] fly|nyddoedd oes Sara.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A Sara a fu farw yng-haer Arbah, hon|no [yw] Hebron yn nh&icirc;r Canaan, ac Abraham aeth i alaru am Sara, ac i wylofain [am deni] hi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y cyfododd Abraham i fynu oddi ger bron ei [gorph] marw ac a lefarodd wrth feibion Heth gan-ddywedyd:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dieithr ac alltud ydwyfi gyd a chwi, rhoddwch i mi etifeddiaeth beddrod gyd a chwi, fel y claddwyf fy marw o'm gwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A meibion Heth a attebe&s;ant Abraham gan ddywedyd wrtho.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Clyw ni fy arglwydd, tywy&s;og Duw [wyt] ti, yn ein plith: cladd dy farw yn [dy] ddewis o'n beddau ni: ni i wy&s;tr neb o honom ni ei fedd i ti, i gladdu dy farw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y cyfododd Abraham, ac a ym|grymmodd i bobl y t&icirc;r [&s;ef] i feibion Heth,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac a ymddiddanodd a hwynt gan ddywe|dyd: os yw eich ewyllys at gladdu fy marw o'm g&wcirc;ydd, gwrandewch fi, ac eiriolwch tro|&s;of fi ar Ephron fab Zohar:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ar roddi o honaw ef i mi yr ogof Mach|pelah, yr hon [&s;ydd] eiddo ef, ac [&s;ydd] yng|hwrr ei faes, er ei llawn [werth] o arian rho|dded hi i mi yn etifeddiaeth beddrod yn eich plith chwi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac Ephron oedd yn aros ym my&s;c mei|bion Heth: yna Ephron yr Hethiad a attebodd Abraham, lle y clywodd holl feibion Heth: yng|wydd pawb a ddeuent i borth ei ddinas ef, gan ddywedyd:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Nage fy arglwydd clyw fi, rhoddais y maes i ti, a'r ogof yr hon [&s;ydd] ynddo, i ti y rho|ddais hi, yng-wydd meibion fy mhobl y rho|ddais hi i ti: cladd di dy farw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna Abraham a ymgrymmodd o flaen pobl y t&icirc;r.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a lefarodd wrth Ephron lle y cly|bu pobl y t&icirc;r, gan ddywedrd: etto os tydi [yw ef] &ocirc; na'm gwrandewit fi: rhoddaf werth y maes, cymmer gennif ac mi a gladdaf fy marw yno.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna Ephron a attebodd Abraham, gan ddywedyd wrtho.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gwrando fi fy arglwydd, y t&icirc;r [a d&acirc;l] bedwar cant &s;icl o arian, beth yw hynny rhyn|gof fi a thithe&lpunctel; am hynny cladd dy farw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Felly Abraham a wrandawodd ar E|phron, a phwy&s;odd Abraham i Ephron yr arian y rhai a ddyweda&s;e efe lle y clybu meibion Heth: pedwar-cant &s;icl o arian cymmeradwy ym mhlith marchnad-wyr.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Felly y &s;iccrhauwyd maes Ephron yr hwn [oedd] yni-Machpelah, yr hon [oedd] o flaen Mamre, y maes a 'r ogof yr hon[oedd] ynddo, a ph&ocirc;b pren yr hwn [oedd] yn y maes, ac yn ei holl derfynau o amglylch,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yn feddiant i Abraham, yng-olwg mei|bion Heth gyd a phawb a ddelynt i borth ei ddi|nas ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac wedi hynny Abraham a gladdodd Sara ei wraig, yn ogof maes Machpelah ar gyfer Mamre, honno[yw] Hebron yn nhir Ca|naan.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Felly y &s;iccrhauwyd y maes, a'r ogof yr
<PB REF="21">hon o<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dd y<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">do, i Abraham yn etifeddiaeth be|ddrod oddi wrth feibion Heth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="24" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Abraham yn peri iw wa<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> dyngu y cei&s;ie wraig i I&s;aac o genedl Abraham. 12 Gweddi y gw&acirc;s, a'r arwydd Ilwyddiant a gafodd efe. 33 Ei ddiwydrwydd ef i wn<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">uthu<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wyllys ei <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> . 50 Atteb cenedl Rebec|ca. 58 Cydtundeb Rebecca i fyned at I&s;aac 67 I&s;a|ac yn priodi Rebecca.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Abraham oedd hen, wedi myned yn oe|drannus, a'r Arglwydd a fendithia&s;e A|braham ym mhob dim.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A dywedodd Abraham wrth ei w&acirc;s hy|naf [yn] ei d&ycirc;, yr hwn oedd yn llywodraethu ar yr hyn oll a'r [a oedd] ganddo:<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"></NOTE> go&s;ot yn awr dy law tann fy morddwyd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Fel y parwyf it dyngu i Arglwydd Dduw y nefoedd a Duw y ddaiar, na chymmerech wraig i'm mab i o ferched y Canaaneaid y rhai 'r ydwyf yn trigo yn eu my&s;c.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond i'm gwlad fy hun yr ei, ac fyng-he|nedl fy hun yr ei di, ac a gymmeri wraig i'm mab I&s;aac.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r gw&acirc;s a ddywedodd wrtho ef, onid odid ni fynn y wraig ddyfod ar fy &ocirc;l i i'r wlad hon, gan ddychwelyd a ddychwelaf dy fab di i'r t&icirc;r yr hwn y daetho&s;t allan o honaw&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y dywedodd Abraham wrtho, gwilia arnat rhac i ti ddychwelyd fy m&acirc;b mau-fi yno.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Arglwydd Dduw y nefoedd yr hwn a'm cymmerodd i o d&ycirc; fy nh&acirc;d, ac o wlad fynghe|nedl, yr hwn hefyd a ymddiddanodd a mi, ac a dyngodd wrthif gan ddywedyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 15.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. gene. 13.15. gene. 15.18. gene. <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">.4</NOTE> ith h&acirc;d ti y rhoddaf y t&icirc;r hwnn, efe a enfyn ei angel o'th fla|en di, fel y cymmerech wraig i'm m&acirc;b oddi yno.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac os y wraig ni fynn ddyfod ar dy ol di, yna gl&acirc;n fyddi oddi wrth y llw hwn: yn vnic na ddychwel di fy mab i yno.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r gw&acirc;s a o&s;ododd ei law tann fordd|wyd Abraham ei fei&s;tr, ac a dyngodd iddo am y p&ecirc;th hynn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A chymmerodd y gw&acirc;s ddec camel, o gamelod ei arglwydd, ac a aeth ymmaith: ca|nys holl dda ei arglwydd [oedd] tann ei law ef: ac efe a gododd ac a aeth i Me&s;opotamia i ddinas Nachor.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a wnaeth i'r camelod orwedd or tu allan i'r ddinas, wrth bydew dwfr ar bryd nawn, yng-hylch yr am&s;er y bydde [merched] yn dyfod allan i dynnu dwfr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a ddywedodd &ocirc; Arglwydd Dduw fy mei&s;tr Abraham, g wna [i lwyddiant] ddig|wyddo o'm blaen i heddyw: a gwna di druga|redd a'm mei&s;tr Abraham.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Wele fi yn &s;efyll wrth y ffynnon ddwfr, a merched gwyr y ddinas yn dyfod allan i dyn|nu dwfr.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Bydded mai 'r llangces yr hon y dywed|wyf wrthi gogwydda attolwg dy &s;t&ecirc;n, fel yr yf|wyf: os dywed hi &ycirc;f, a mi a ddiodaf dy gamelod di hefyd, honno a ddarperai&s;t i'th w&acirc;s I&s;aac: ac wrth hynn y caf wybod wneuthur o honot ti drugaredd a'm mei&s;tr.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A bu hynn: cynn darfod iddo lefaru, wele Rebecca yn dyfod allan, (yr honn a ane&s;yd i Be|thuel fab Milcha, gwraig Nachor, brawd Abra|ham) ai &s;t&ecirc;n ar ei hy&s;cwydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r llangces [oedd] d&ecirc;g odieth yr olwg, yn forwyn, ac heb i wr ei hadnabod, a hi aeth i wared i'r ffynnon, ac a llanwodd ei &s;t&ecirc;n, ac a ddaeth i fynu.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r gw&acirc;s a redodd iw chyfarfod, ac a ddywedodd: attolwg gad i mi yfed ychydic ddwfr o'th &s;t&ecirc;n.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A hi a ddywedodd &ycirc;f fy mei&s;tr, a hi a fry|&s;&s;iodd, ac a dde&s;cynnodd ei &s;t&ecirc;n ar ei llaw, ac ai diododd ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pan ddarfu iddi ei ddiodi ef, hi a ddywed|odd: tynnaf hefyd i'th gamelod hyd oni ddarffo iddynt yfed.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna hi a fry&s;&s;iodd, ac a dywalltodd ei &s;t&ecirc;n i'r cafn, ac a redodd eil-waith i'r pydew i dynnu, ac a dynnodd iw holl gamelod ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Felly y g&wcirc;r a &s;ynnodd oi phlegit hi, gan dewi, i wybod a lwydda&s;e 'r Arglydd ei daith ef, ai nat do.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A bu pan ddarfu i'r camelod yfed, gym|meryd o'r g&wcirc;r glu&s;t-dlws aur, yn hanner &s;icl ei phwys: a dwy fraichled aur iw dwylo hi, yn dd&ecirc;c[&s;icl]eu pwys.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a ddywedodd, merch pwy[ydwyt] ti&lpunctel; mynega i mi attolwg: a oes lle i mi i leteu [yn]nh&ycirc; dy d&acirc;d&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A hi a ddywedodd wrtho, myfi [ydwyf] ferch i Bethuel f&acirc;b Milcha yr hwn a ymddug hi i Nachor.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac hi a ddywedodd wrtho ef [y mae] gwelle ac ebran ddigon gennym ni, a lle i let|teu.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna y g&wcirc;r, a ymgrymmodd ac a addo|lodd yr Arglwydd,</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac a ddywedodd, bendig&ecirc;dic fyddo Ar|glwydd Dduw fy mei&s;tr Abraham, yr hwn ni adawodd fy mei&s;tr heb ei drugaredd, ai ffyddlon|deb, yr[ydwyf]fi ar y ffordd: dug yr Arglwydd fi [i]d&ycirc; brodyr fy mei&s;tr.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A'r llangces a redodd, ac a fynegodd yn nh&ycirc; ei mam fel[y bua&s;e] y petheu hynn.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac i Rebecca 'r [oedd] brawd, ai enw La|ban: a Laban a redodd at y g&wcirc;r allan i'r ffyn|non.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A phan welodd efe y glu&s;t-dlws, ar breich|ledau am ddwylo ei chwaer, a phan glywodd efe eiriau Rebecca ei chwaer yn dywedyd: fel hyn y dywedodd y g&wcirc;r wrthifi, yna efe a aeth at y g&wcirc;r, ac wele efe yn &s;efyll gyd ar camelod wrth y ffynnon.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac efe a ddywedodd, tyret ti i mewn fen|dig&ecirc;dic yr Arglwydd, pa ham y &s;efi di allan&lpunctel; mi a baratoais y t&ycirc;, a ll&ecirc; i'r camelod.</P>
<PB N="10" REF="21">
<P N="32"><HI>32</HI> Yna y daeth y g&wcirc;r i'r t&ycirc;, ac yntef a ry|ddhaodd y camelod, ac a roddodd wellt ac ebran i'r camelod, a dwfr i olchi ei draed ef, a thraed y dynion y rhai oeddynt gyd ag ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna y go&s;odwyd [bwyd] oi flaen ef i fwytta, ac efe a ddywedodd ni fwytt&acirc;f hyd oni thraethwyf fy nege&s;au: yna y dywedwyd traetha.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac efe a ddywedodd gw&acirc;s Abraham [ydwyf] fi.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A'r Arglwydd a fendithiodd fy mei&s;tr yn ddirfawr, ac efe a gynnyddodd, canys rhoddodd iddo ddefaid, a gwarthec, ac arian, ac aur, a gwei&s;ion, a morwynion, a chamelod, ac a&s;&s;y|nod.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Sara hefyd gwraig fy mei&s;tr a ymddug fab i'm mei&s;tr, wedi ei heneiddio hi, ac efe a ro|ddodd i hwnnw yr hyn oll [oedd]ganddo.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A'm mei&s;tr a'm tyngodd i, gan ddywe|dyd: na chymmer wraig i'm mab i, o ferched y Canaaneaid, y rhai 'r ydwyf yn trigo yn eu t&icirc;r.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ond ti a ei i d&ycirc; fy nh&acirc;d, ac at fy nh&ycirc;l|wyth, fel y cymmerech wraig i'm m&acirc;b.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Yna y dywedais wrth fy mei&s;tr, onid o|did ni ddaw 'r wraig ar fy &ocirc;l:</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Yna y dywedodd efe wrthif, yr Arglwydd yr hwn y rhodiais ger ei fron, a enfyn ei angel gyd a thi, ac a lwydda dy daith di: fel y cymme|rech wraig i'm mab i o'm tylwyth fy hun, ac o d&ycirc; fy nh&acirc;d.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Yna y byddi rydd oddi wrth fy melldith, as ti a ddaw at fy nh&ycirc;lwyth: canys oni ro|ddant i ti, yna y byddi rydd oddi wrth fy mell|dith.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A heddyw y daethum at y ffynnon, ac a ddywedais, Arglwydd Dduw fy mei&s;tr Abra|ham, os ti &s;ydd yr awran yn llwyddo fy-nhaith, yr hon yr wyfi yn myned arni.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Wele fi<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 24.13.</NOTE> yn &s;efyll wrth y ffynnon ddwfr, a'r forwyn yr hon a ddelo allan i dynnu, ac y dy|wedwyf wrthi: dod ti i mi attolwg ychydic dw|fr iw yfed oth &s;t&ecirc;n:</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ac a ddywedo wrthif inne, &ycirc;f di, a thy|nnaf hefyd i'th gamelod, bydded honno y wraig yr hon a ddarparodd yr Arglwydd i fab fy mei&s;tr.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Cyn darfod i mi ddywedyd yn fyng-ha|lon, wele Rebecca yn dyfod allan, ai &s;t&ecirc;n ar ei hy&s;cwydd, a hi aeth i wared i'r ffynnon, ac a dynnodd: yna dywedais wrthi dioda fi attolwg.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Hithe a fry&s;&s;iodd, ac a dde&s;cynnodd ei &s;t&ecirc;n oddi arni, ac a ddywedodd &ycirc;f, a mi a ddyfr|haf dy gamelod hefyd: felly 'r yfais, a hi a ddy|frhaodd y camelod.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A mi a ofynnais iddi, ac a ddywedais, merch pwy [ydwyt] ti&lpunctel; hithe a ddywedodd merch Bethuel mab Nachor, yr hwn a ym|ddug Milcha iddo ef. Yna y go&s;&s;odais y glu&s;t|dl&wcirc;s, wrth ei hwyneb, a'r breichledau am ei dwylo hi.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac a ben-&wcirc;yrais, ac a ymgrymmais i'r Arglwydd ac a fendithiais Arglwydd Dduw fy mei&s;tr Abraham, yr hwn a'm harweinodd ar hyd yr iawn ffordd, i gymmeryd merch brawd fy mei&s;tr iw f&acirc;b.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Ac yn awr od ydych chwi yn gwneuthur trugaredd, a ffyddlondeb a'm mei&s;tr, myne|gwch i mi, ac onide, mynegwch i mi, fel y troi|wyf ar y llaw ddchau neu ar y llaw a&s;&s;wy.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Yna 'r attebodd Laban, a Bethuel, ac a ddywedda&s;ant: oddi wrth yr Arglwydd y daeth y peth hyn, ni allwn ddywedyd wrthit ddrwg, na d&acirc;.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Wele Rebecca o'th flaen, cymmer, a d&ocirc;s, a bydded wraig i fab dy fei&s;tr, fel y llefarodd yr Arglwydd.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> A phan glybu gw&acirc;s Abraham eu geiri|au hwynt, yna efe a ymgrymmodd hyd lawr i'r Arglwydd.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> A thynnodd y gwas allan dl&ycirc;&s;au ari|an a thly&s;au aur, a gwi&s;coedd, ac ai rhoddodd i Rebecca, rhoddodd hefyd [bethau] gwerthfawr iw brawd hi, ac iw mam.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Yna y bwytta&s;ant, ac yr yfa&s;ant, efe, a'r dynion y rhai [oeddynt] gyd ag ef, ac a letteua|&s;ant, a choda&s;ant yn foreu, ac efe a ddywedodd gollyngwch fi at fy mei&s;tr.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Yna y dywedodd ei brawd, ai mam, tri|ged y llangces gyd a ni ddeng-nhiwrnod o'r lleiaf, wedi hynny hi a gaiff fyned.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Yntef a ddywedodd wrthynt, na rwy|&s;trwch fi gan i'r Arglwydd lwyddo fy nhaith, gollyngwch fi, fel yr elwyf at fy mei&s;tr.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Yna y dyweda&s;ant galwnn ar y llangces, a gofynnwn iddi hi.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Felly y galwa&s;ant ar Rebecca, a dywe|da&s;ant wrthi: a ei di gyd a'r g&wcirc;r hwn&lpunctel; a hi a ddywedodd af.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Yna y gollynga&s;ant Rebecca ei chwaer, ai mammaeth, a gw&acirc;s Abraham, ai ddynio|n:</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Ac a fendithia&s;ant Rebecca, ac a ddywe|da&s;ant wrthi: ein chwaer, bydd di f&icirc;l fyrddiwn: ac etifedded dy h&acirc;d borth ei ga&s;eion.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Yna y cododd Rebecca ai llangce&s;&s;au, ac a farchoga&s;ant ar gamelod, ac aethant ar &ocirc;l y g&wcirc;r, a'r gwas a gymmerodd Rebecca, ac a aeth ymmaith.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> Ac I&s;aac oedd yn dyfod o ffordd<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 16.14. gene. 25.11.</NOTE> pydew, Laharoi ac efe yn trigo yn nh&icirc;r y dehau.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Yna y daeth I&s;aac allan i fyfyrrio yn y maes ym m&icirc;n yr hwyr, ac a dderchafodd ei lygaid, ac a edrychodd, ac wele gamelod yn dyfod.</P>
<P N="64"><HI>64</HI> Rebecca hefyd a dderchafodd ei llygaid, ac wele I&s;aac, ac hi a dde&s;cynnodd oddiar y ca|mel.</P>
<P N="65"><HI>65</HI> A hi a ddywedodd wrth y gw&acirc;s pwy [yw] 'r gwr hwn &s;ydd yn rhodio yn y maes i'n cyfar|fod ni&lpunctel; a'r gw&acirc;s a ddywedodd fy mei&s;tr [yw] efe: a hi a gymmerth foled, ac a ymwi&s;codd.</P>
<PB REF="22">
<P N="66"><HI>66</HI> A'r gw&acirc;s a fynegodd i I&s;aac yr hyn oll <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="4 letters">the efe.</P>
<P N="67"><HI>67</HI> Yna I&s;aac ai dug hi i mewn i babell Sa|ra <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> fam, ac efe a gymmerth Rebecca i fod yn wraig iddo, ac ai hoff&ocirc;dd hi, ac I&s;aac a ymgy&s;&s;u|rodd ar ol ei fam.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="25" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ab<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">aham yn p<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">odi Cetura, ac yn ennill plant lawer o honi. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Abraham yn rhoddi ei holl dda i I&s;aa<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">, ac yn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"> Hiliogaeth I&s;mael. 21 Rebecca yn b<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">i<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">hiogi ac yn e&s;cor E&s;au, ac Iacob. 30 E&s;au yn gwe<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">hu braint ei anedigaeth er ychydic gawl.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Abraham a gymmerodd eil-waith wraig, ai henw Cetur&acirc;.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A hi a e&s;corodd iddo ef, Zimran, ac Ioc|&s;an, a Medan, a Midian, ac Fe&s;hac, a Suah.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Cron. 1.<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"></NOTE> Ioc&s;an a genhedlodd Seba, a De|dan: a meibion Dedan oeddynt, A&s;&s;urim, a Le|cu&s;im, a Leumim.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A meibion Midian, [oeddynt,] Ephah, ac Epher, a Hanoch, ar Abida, ar Eldaah, yr holl rai hynn [oeddynt] feibion Cetura.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac Abraham a roddodd yr hynn oll [oedd] ganddo i I&s;aac.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ar i feibion y gordderch-wragedd y rhai [oeddynt] i Abraham y rhoddodd Abraham roddion, ac efe ai hanfonodd hwynt oddi wrth I&s;aac ei f&acirc;b, tu a'r dwyrain, i d&icirc;r y dwyrain, ac efe etto yn fyw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac dymma ddyddiau blynyddoedd eni|oes Abraham y rhai y bu ef fyw: can-mlhynedd, a phymtheng mlhynedd, a thrugain.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac Abraham a drengodd, ac a fu farw, mewn oed teg, yn hen, ac yn ddigonawl [o ddy|ddiau,] ac efe a ga&s;clwyd at ei bobl.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna I&s;aac, ac I&s;mael ei feibion ai cla|dda&s;ant ef yn ogof Machpe&s;ah ym maes E|phron fab Zohar yr Hethiad, yr hwn [&s;ydd] ar gyfer Mamre.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y maes yr hwn a bryna&s;e Abraham gan feibion Heth: yno y claddwyd Abraham, a Sa|ra ei w<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">aig.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac wedi Marw Abraham, darfu hefyd i Dduw fendithio I&s;aac ci f&acirc;b ef: ac I&s;aac a drigodd wrth<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">en<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.1<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> 14</NOTE> ffynnon Laharoi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac dymma genhedlaethau I&s;mael fab Abraham, yr hwn a ymdduga&s;e Agar yr Aiph|tes morwyn Sara i Abraham.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ar dymma henwau<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"></NOTE> meibion I&s;mael, erbyn eu henwau: trwy eu cenhedlaethau: Na|baioth cyntaf-anedic I&s;mael, yna Cedar, ar Adb&eacute;el, a Mib&s;am,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Mi&s;ma hefyd, a Dumah, a Ma&s;&s;a.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Hadar, a Thema, Ietur, Naphis, a Ched|mah.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dymma hwynt meibion I&s;mael, ar dymma eu henwau hwynt wrth eu trefydd, ar wrth eu ce&s;till: yn ddeuddec o dywy&s;ogion ar eu pobl.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac dymma flynyddoedd enioes I&s;mael, can-mlwydd, a dwy ar bymthec ar hugain o fly|nyddoedd: yna y trengodd, ar y bu farw, ar y ca&s;clwyd ef at ei bobl.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pre&s;&s;wylia&s;ant hefyd o Hafilah hyd Sur, yr hon [&s;ydd] ar gyfer yr Aipht, ffordd yr ei di i A&s;&s;yria: ac o flaen ei holl frodyr y cyfan|neddodd efe.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ar dymma genedlaethau I&s;aac fab A|braham, Abraham a genhedlodd I&s;aac.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac I&s;aac oedd fab deugain mlwydd, pun gymmerodd efe Rebecca ferch Bethuel y Sy|riad, o Me&s;opotamia, chwaer Laban y Syri|ad yn wraig iddo.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac I&s;aac a weddiodd ar yr Arglwydd dros ei wraig am ei bod hi 'n amhlantadwy a'r Arglwydd a wrandawodd arno ef, a Rebecca ei wraig a feichiogodd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r meibion a ymgura&s;ant yn ei chroth hi, yna y dywedodd hi, os felly, beth [a wnaf] fi fel hyn&lpunctel; ac hi a aeth i ymofyn a'r Ar|glwydd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrthi hi, dwy genhedlaeth [ydynt] yn dy gr&ocirc;th di, a dau [fath ar] bobl a wahenir o'th fru di, a'r naill &s;ydd cryfach na'r llall,<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 9.12.</NOTE> a'r hynaf a wa&s;anaetha 'r ie|uangaf.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A phan gyflawnodd ei dyddiau hi i e&s;cor, yna wele gefellion [oeddynt] yn ei chr&ocirc;th hi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A'r cyntaf a ddaeth allan yn g&ocirc;ch oll, fell cochl flewoc, a galwa&s;ant ei enw ef E&s;au.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac wedi hynny y<NOTE N="*" PLACE="marg">O&s;ea. 12.3. Matth. 1.2.</NOTE> daeth ei frawd ef allan, ai law yn ymaflyd yn &s;odl E&s;au: a gal|wyd ei enw ef Iacob. Ar I&s;aac oedd fab tru|gein mlwydd pan anwyd hwynt.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r llangciau a gynnydda&s;ant, ac E&s;au oedd wr yn medru hela [a] gwr gwyllt, ac Ia|cob, [oedd] wr perffaith yn cyfanneddu mewn pebyll.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> I&s;aac hefyd oedd h&ocirc;ff ganddo E&s;au, o herwydd helwriaeth [fydde] &ycirc;n ei &s;afn ef: a Re|becca a hoffe Iacob.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac Iacob a ferwodd gawl: yna E&s;au a ddaeth o'r maes, ac efe yn ddeffygiol.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A dywedodd E&s;au wrth Iacob, gad ti i mi yfed attolwg o'r [cawl] c&ocirc;ch ymma: o her|wydd deffygiol [wyf] fi: am hynny y galwyd ei enw aef Edom.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna y dywedodd Iacob, gwerth di he|ddyw i mi dy aned&icirc;gaeth-fraint,</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A dywedodd E&s;au wele fi yn mynedi farw, ac i ba beth [y cadwaf] y ganedigaeth|fraint hwn i mi&lpunctel;</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A dywedodd Iacob twng i mi heddyw, ac efe a dyngodd iddo, ac felly y gwerthodd efe ei anedigaeth fraint i Iacob.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Hebr. 12.16.</NOTE> Iacob a roddes i E&s;au fara a chawl ffacbys, ac efe a fwyttaodd, ac a yfodd, ac a gododd ac a aeth ymmaith: felly y diy&s;tyrodd E&s;au ei anedigaeth-fraint.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="26" TYPE="chapter">
<PB N="11" REF="22">
<HEAD>PEN. XXVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn ymgeleddu I&s;aac yn am&s;er newyn 3, Ac yn addo iddo wl&acirc;d Canaan, a'r fendith yng-Hri&s;t 7, I&s;aac yn galw ei wraig yn chwaer 12, llwyddiant I&s;aac 15 Y Phili&s;tiaid yn lle&s;tr dwfr i I&s;aac, ac yn ei yrru o'r wl&acirc;d 24, Duw 'n cy&s;&s;uro I&s;aac 26, A|bimelec yn gwneuthur cyngrair ag I&s;aac 34. Gw|ragedd E&s;au.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y bu newyn yn y tir, heb law y newyn cyntaf yr hwn a fua&s;e yn nyddiau Abra|ham: Ac I&s;aac aeth at Abimelec brenin y Phi|li&s;tiaid i Gerar.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys yr Arglwydd a ymddango&s;&s;a&s;e i|ddo ef, ac a ddyweda&s;e, na ddos i wared i'r Aipht, aros yn y wl&acirc;d yr hon a ddywedwyf wrthyt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ymdeithia yn y wl&acirc;d honn, a mi a fyddaf gyd a thi, ac 'ath fendithiaf: o herwydd i' ti ac 'ith h&acirc;d y rhoddaf yr holl wledydd hynn, ac mi a gyflawnaf fy llw 'r hwn a dyngais wrth A|braham dy d&acirc;d ti.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 22.17.</NOTE> mi a amlhaf dy h&acirc;d ti fel &s;&ecirc;r y nefoedd, a rhoddaf 'ith h&acirc;d ti 'r holl wledydd hynn: a holl genhedlaethau y ddaiar a fendithir yn dy h&acirc;d ti.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am wrando o Abraham ar fy llais i, a chadw fyng-hadwriaethau, fyng-orchymynni|on, fy neddfau, a'm cyfreithiau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Felly y trigodd I&s;aac yn Gerar.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A gw&ycirc;r y lle hwnnw a ymofynna&s;ant am ei wraig ef, ac efe a ddywedodd, fy chwaer [yw] hi canys ofnodd ddywedydd fyng-wraig [yw] rhac [eb ef] i ddynion y lle hwnnw fy lladd am Rebecca: canys hi [ydoedd] d&ecirc;g yr olwg.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y bu gwedi ei fod yno ddyddiau la|wer, i Abimelec brenin y Phili&s;tiaid edrych trwy 'r ffene&s;tr, a chanfod, ac wele I&s;aac yn chware a Rebecca ei wraig.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna Abimelec a alwodd ar I&s;aac, ac a ddywedodd, wele, yn ddiau dy wraig [yw] hi: a pha ham y dywedai&s;t fy chwaer [yw] hi&lpunctel; yna y dywedodd I&s;aac wrtho, dywedais [hynn] rhac fy lladd oi phlegit.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A dywedodd Abimelec, pa ham y gwna|etho&s;t hynn a ni&lpunctel; braidd na orweddodd vn o'r bobl gyd a'th wraig di, felly y dyga&s;yt arnom ni bechod.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y gorchymynnodd Abimelec i'r holl bobl, gan ddywedyd: yr hwn a gyffyrddo a'r g&wcirc;r hwn neu ai wraig a leddir yn farw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac I&s;aac a hauodd yn y t&icirc;r hwnnw, ac a gafodd yn y flwyddyn ho~no y can-cymmaint: felly y bendithia&s;e y'r Arglwyd ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r g&wcirc;r a gynnyddodd, ac aeth gan fy|ned a thyfu, hyd onid aeth yn fawr odieth.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac yr oedd ganddo ef gyfoeth o ddefaid a chyfoeth o warther, a gwei&s;ion lawer: a'r Phili&s;tiaid a genfigenna&s;ant wrtho ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r holl bydewau y rhai a gloddia&s;e gwei&s;ion ei d&acirc;d ef yn nyddiau Abradam ei d&acirc;d ef, y Phili&s;tiaid ai caea&s;ant, ac ai llanwa&s;ant a phridd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac Abimelec a ddywedodd wrth I&s;aac, dos oddi wrthym-ni, canys ti a aetho&s;t yn gry|fach o lawer na nyni.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac I&s;aac aeth oddi yno, ac a wer&s;yllodd yn-nyffrynn Gerar, ac a bre&s;&s;wyliodd yno.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac I&s;aac a ddychwelodd, ac a gloddiodd y pydewau dwfr, y rhai a gloddia&s;ent yn nyddi|au Abraham ei d&acirc;d ef, ac a gaea&s;e y Phili&s;tiaid wedi marw Abraham: ac a henwodd henwau arnynt, yn ol yr henwau y rhai a henwa&s;e ei d&acirc;d ef arnynt hwy.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gwei&s;ion I&s;aac a gloddia&s;ant hefyd yn y dyffryn, ac a gaw&s;ant yno ffynnon o ddwfr rhedegoc.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna bugeiliaid Gerar a ymry&s;onna|&s;ant a bugeiliaid I&s;aac gan ddywedyd: y dwfr [&s;ydd] eiddom ni, yna efe a alwodd henw y py|dew E&s;ec: o herwydd ymgenhennu o honynt ag ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Cloddia&s;ant hefyd bydew arall, ac ym|ry&s;ona&s;ant am hwnnw: ac efe a alwodd ei enw ef Sitnah.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac efe a fudodd oddi yno, ar a gloddiodd bydew arall, ac nid ymry&s;ona&s;ant am hwnnw, ac efe a alwodd ei enw ef Rehoboth: ac a ddy|wedodd, canys yn awr yr ehangodd yr Ar|glwydd arnom fel y ffrwythom yn y t&icirc;r.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a aeth i fynu oddi yno i Beer&s;e|bah,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r Arglwydd a ymddango&s;odd iddo y no&s;on honno, ac a ddywedodd, my fi [ydyw] Duw Abraham dy d&acirc;d, nac ofna, canys byddaf gyd a thi, ac mi a'th fendithiaf, ac a luo&s;ogaf dy h&acirc;d er mwyn Abraham fyng-w&acirc;s.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac efe a adailadodd yno allor, ac a al|wodd ar enw 'r Arglwydd, ac yno y go&s;ododd efe ei babell, a gwei&s;ion I&s;aac a gloddia&s;ant, yno bydew.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna y daeth Abimelec atto ef o Gerar, ac Ahuzah eigyfell, a Phicol tywy&s;og ei lu.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac I&s;aac a ddywedodd wrthynt, pa ham y daethoch chwi attaf fi? gan i chwi fyng-ha&s;au, a'm hanfon oddi wrthych&lpunctel;</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna y dyweda&s;ant gan weled ni a wel|&s;om mai 'r Arglwydd &s;ydd gyd a thi, a dyweda|&s;om, bydded yn awr gyngrair rhyngom ni [&s;ef] rhyngom ni a thi: a ni a wnawn gyfa~mod|a thi.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Na wnei i ni ddrwg, megis ni chyffyrdd|a&s;om a thi, a megis, y gwnaethom ddaioni yn vnic a thi, ac a'th anfona&s;om mewn heddwch, ti yn awr [wyt] fendigedic yr Arglwydd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac efe a wnaeth iddynt wledd, a hwynt a fwytta&s;ant, ac a yfa&s;ant.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna y coda&s;ant yn foreu, a hwynt a dyng|a&s;ant b&ocirc;b vn iw gilydd, ac I&s;aac ai gollyngodd hwynt a hwy a aethant oddi wrtho ef mewn heddwch.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Y dydd hwnnw y darfu i wei&s;ion I&s;aac ddyfod a mynegu iddo ef o achos y pydew yr hwn a gloddia&s;ent, a dyweda&s;ant wrtho, caw|&s;ant
<PB REF="23">&s;om nowfr.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac efe ai galwodd ef Schah, am hynny henw y ddinas [yw] Beer&s;ebah hyd y dydd hwn.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac yr oedd E&s;au yn fab deugein-mlwydd, ac efe a gymmerodd yn wraig, Iudith ferch Beeri r Hethiad, a Ba&s;emah ferch Elon yr He|thiad.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac hwynt oeddynt chwerwder y&s;pryd i I&s;aac, ac i Rebecca.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="27" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>I&s;aac yn gofyn &s;aig o helwriaeth E&s;au, gan addaw ei fendith iddo 5, Iacob trwy gyngor ei fam yn achub blaen E&s;au am y fendith 30, E&s;au yn dyfod, a thrwy ymbil mawr yn caffel yr ail fendith. 41 E&s;au yn ca&s;&acirc;u, ac yn bygwth enioes Iacob. 42 Rebecca yn anfon Iacob i Me&s;opo<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">amia.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Bu wedi heneiddio o I&s;aac, a thywyllu ei lygaid fel na wele, alw o honaw ef E|&s;au ei f&acirc;b hynaf, a dywedyd wrtho, fy m&acirc;b: yntef a ddywedodd wrtho ef, wele fi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a ddywedodd wele mi a heneiddiais yn awr, nid adwen ddydd fy marwolaeth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac yn awr cymmer attolwg dy offer, dy gawell &s;aethau, a'th fwa, a dos allan i'r maes, a hela i mi helfa.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A gwna i mi ddainteithion or f&acirc;th a garaf, a dwg [hwynt] attafi, fel y bwytawyf, er mwyn dy fendithio o'm henaid cynn fy marw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A Rebecca a glybu pan ddywedodd I&s;aac wrth E&s;au ei f&acirc;b: ac E&s;au aeth i'r maes i hela helfa iw dwyn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna Rebecca a lefarodd wrth Iacob ei m&acirc;b, gan ddywedyd: wele clywais dy d&acirc;d yn llefaru wrth E&s;au dy frawd gan-ddywedyd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> D&wcirc;g i mi helfa, a gwna di i mi ddaintei|thion: fel y bwyttawyf, ac i'th fendithiwyf, ger bron yr Arglwydd o flaen fy marw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond yn awr fy m&acirc;b gwrando ar fy llais fi, am yr hynn a orchymynnaf i ti.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Dos yn awr i'r praidd, a chymmer oddi yno ddau fynn gafr da, a mi ai harlwyaf hwynt yn ddainteithion i'th d&acirc;d, fel y c&acirc;r efe.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A thi ai dygi [hwynt] i'th d&acirc;d, fel y vwyttao megis i'th fendithio o flaen ei farw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y dywedodd Iacob wrth Rebecca ei fam, wele E&s;au fy mrawd yn &wcirc;r blewoc, a minne yn &wcirc;r llyfn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fy nhad ond odid a'm teimla, yna y by|ddaf yn ei olwg ef fel twyll-wr: felly y dygaf arnaf felldith, ac nid bendith.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ai fam a ddywedodd wrtho ef, arnafi [y dyddo] dy felldith fy m&acirc;b, yn vnic gwrando ar fy llais, d&ocirc;s, a d&wcirc;g i mi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a aeth, ac a gymmerth [y myn|nod] ac ai dygodd at ei fam: at fam a wnaeth ddainteithion fel y care ei d&acirc;d.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Rebecca hefyd a gymmerodd hoff wi&s;c|oed E&s;au ei mab hynaf, y rhai [oeddynt] gyd a hi yn t&ycirc;, ac a wi&s;codd Iacob ei mab ieuan|gaf.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gwi&s;codd hi hefyd grwyn y mynnod geifr am ei ddwylo ef, ac am lyfndra ei wddf ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac a roddes y dainteithion, a'r bara y rhai a arlwya&s;e hi yn llaw Iacob ei mab.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac efe a ddaeth at ei d&acirc;d, ac a ddywedodd, fy-nh&acirc;d, yntef a ddywedodd, wele fi, pwy ydwyt ti fy m&acirc;b&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y dywedodd Iacob wrth ei d&acirc;d, my fi [ydwyf] E&s;au dy gyntaf-anedic, gwneuthym fel y dywedai&s;t wrthif: cyfot yn awr, ei&s;tedd, a bwytta o'm helfa, fel i'm bendithio dy enaid.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac I&s;aac a addywedodd wrth ei f&acirc;b, pa fodd fy mab y cefai&s;t morr fuan a hynn&lpunctel; Yntef a ddywedodd, am i'r Arglwydd dy Dduw beri [iddo] ddigwyddo o'm blaen.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y dywedodd I&s;aac wrth Iacob, tyret yn nes yn awr fel i'th deimlwyf fy m&acirc;b: ai ty di [yw] fy m&acirc;b E&s;au, ai nade.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y ne&s;&s;aodd Iacob at I&s;aac ei d&acirc;d, yntef ai teimlodd, ac a ddywedodd, y llais, [yw] llais Iacob, a'r dwylo, dwylo E&s;au [ydynt.]</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac nid adnabu efe ef, am fod ei ddwylo, fel dwylo ei frawd E&s;au, yn flewoc: am hynny efe ai bendithiodd ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Dywedodd hefyd, ai ti [&s;ydd] ymma fy m&acirc;b E&s;au&lpunctel; yntef a ddywedodd myfi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac efe a ddywedodd d&wcirc;g di attafi fel y bwyttawyf o helfa fy m&acirc;b megis i'th fendithio fy enaid: yna y d&ucirc;g atto ef ac efe a fwytt&acirc;odd, d&ucirc;g iddo ef win hefyd ac efe a yfodd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna y dywedodd I&s;aac ei d&acirc;d wrtho ef tyret ti yn nes yn awr fel i'th gu&s;&s;anwyf fy m&acirc;b.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna y daeth efe yn n&ecirc;s, ac yntef ai cu&s;&s;a|nodd ef, ac a &s;awyrodd aroglau ei wi&s;coedd ef, ac ai bendithiodd ef, ac a ddywedodd wele aroglau fy m&acirc;b, fel arogl maes yr hwn a fendithiodd yr Arglwydd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 11.20.</NOTE> rhodded Duw i ti o wlith y nefo|edd, ac o fra&s;ter y ddaiar, ac amldra o &ycirc;d a gwin.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Gwa&s;anaethed pobloedd dy di, ac ym|grymmed cenhedloedd i ti, bydd di fei&s;tr ar dy frodyr, ac ymgrymmed meibion dy fam i ti: melldigedic [fyddo] a'th felldithio, a bendige|dic, a'th fendithio.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A phan ddarfu i I&s;aac fendithio Iacob, ac i Iacob yn brinn fyned allan o &wcirc;ydd I&s;aac ei d&acirc;d, yna E&s;au ei frawd a ddaeth oi hela.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac yntef hefyd a wnaeth ddainteithion ac a dd&ucirc;g at ei d&acirc;d, ac a ddywedodd wrth ei d&acirc;d: cyfoded fy nh&acirc;d, a bwyttaed o helfa ei fab, fel im bendithio dy enaid.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac I&s;aac ei dad a ddywedodd wrtho ef, pwy [ydwyt] ti&lpunctel; yntef a ddywedodd myfi [yd|wyf] dy fab cyntaf-annedic di E&s;au.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna I&s;aac a ddychrynnodd a dychryn mawr iawn, ac a ddywedodd: pwy yn awr [y|dyw efe yr hwn a heliodd helfa, ac a dd&ucirc;c i mi&lpunctel; a mi a fwytteais o'r cwbl cyn dy ddyfodd, ac ai bendithiais ef, bendigedic hefyd fydd ef.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Pan glybu E&s;au eiriau ei d&acirc;d, efe a wae|ddodd
<PB N="12" REF="23">a gwaedd fawr a chwerw iawn, ac a ddy|wedodd wrth ei d&acirc;d, bendithia di fynne, ie finne, fy nh&acirc;d.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac efe a ddywedodd dy frawd a ddaeth mewn twyll, ac a dd&ucirc;g dy fendith.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Dywedodd yntef, ond iawn y gelwir ei enw ef Iacob, canys efe a'm di&s;odlodd i ddwy waith bellach: d&ucirc;g efe fyng anedigaeth-fraint, ac wele yn awr efe a ddygodd fy mendith: dy we|dodd hefyd, oni chedwai&s;t gyd a thi fendith i minne&lpunctel;</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac I&s;aac a attebodd, ac a dywedodd wrth E&s;au, wele mi ai go&s;&s;odais ef yn fei&s;tr i ti, a rho|ddais ei holl frodyr yn wei&s;ion iddo ef, ag &ycirc;d, a gwin y cynheliais ef: a pheth a wnaf i tithe fy mab weithian&lpunctel;</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac E&s;au a ddywedodd wrth ei d&acirc;d, ai vn fendith a oedd gennit fy nh&acirc;d&lpunctel; bendithia finne, finne hefyd fy nh&acirc;d: felly E&s;au a dderchafodd ei lef ac a &wcirc;ylodd.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Yna 'r attebodd I&s;aac ei d&acirc;d, ac a ddyw|edodd wrtho, wele ym mra&s;ter y ddaiar y bydd dy bre&s;wylfod, ac ym my&s;c gwlith y nefoedd oddi vchod.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Wrth dy gleddyf hefyd y byddi fyw, a'th frawd a wa&s;anaethi, onid bydd [am&s;er] pan fei|&s;trolech di, ac y torrech ei iau ef oddi am dy wddf.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac E&s;au a ga&s;aodd Iacob am y fendith [a] 'r hon y bendithia&s;e ei d&acirc;d ef, ac E&s;au a ddywedodd yn ei galon,<NOTE N="*" PLACE="marg">Abd. 1.10.</NOTE> ne&s;au y mae dyddiau galar fy nh&acirc;d, yna y lladdaf Iacob fy mrawd.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A mynegwyd i Rebecca eiriau E&s;au ei m&acirc;b hynaf, hithe a anfonodd, ac a alwodd am Iacob ei m&acirc;b ieuangaf, ac a ddywedodd wrtho ef: wele E&s;au dy frawd a ymgy&s;&s;ura ynot ti trwy dy ladd.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ond yn awr fy mab gwrando ar fy llais, cyfot ti, ff&ocirc; rhagot at Laban fy mrawd i Haran.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ac aros gyd ag ef ychydic ddyddiau, hyd oni chilio llid dy frawd:</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Hyd oni chilio digofaint dy frawd oddi wrthit, ac anghofio o honaw ef yr hyn a wna|etho&s;t iddo, yna 'r anfonaf ac i'th gymmeraf oddi yno: pa ham y byddwn yn ymddifad o honoch ill dau [mewn] vn dydd&lpunctel;</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Dywedodd Rebecca hefyd wrth I&s;aac,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 26.35.</NOTE> blinais ar fy enioes o herwydd merched Heth: os cymmer Iacob wraig o ferched Heth, i ba beth y [chwennychwn] fy enioes&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="28" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>I&s;aac yn gwahardd i Iacob briodi yn o'r Canaaneaid. 6 E&s;au yn cymmeryd y drydedd wraig o blith yr I&s;|maeliaid. 12 Iacob yn gweled y&s;cal yn cyredd i'r nef. 13 Duw yn addo i Iacob wl&acirc;d Canaan, a'r fendith yng-Hri&s;t. 20 Adduned Iacob.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y galwodd I&s;aac ar Iacob, ac ai ben|dithiodd ef, efe a orchymynnodd iddo hefyd, ac a ddywedodd wrtho, na chymmer di wraig o ferched Canaan.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cyfot<NOTE N="*" PLACE="marg">Oze. 12.12. Gene&s;. 24.10.</NOTE> dos i Me&s;opotamia i d&ycirc; Bethuel t&acirc;d dy fam, a chymmer it wraig oddi yno o ferched Laban brawd dy fam.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A Duw holl alluoc a'th fendithio, ac a'th ffrwythlono, ac a'th luo&s;ogo, fel y byddech di yn gynnulleidfa pobloedd,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac a roddo i ti fendith Abraham, i ti ac i'th h&acirc;d gyd a thi, i etifeddu o honot ti dir dy ym|daith, yr hwn aroddodd Duw i Abraham.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly I&s;aac a anfonodd Iacob, ac efe a aeth i Me&s;opotamia at Laban &s;&acirc;b Bethuel y Syriad brawd Rebecca, mam Iacob ac E&s;au.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pan welodd E&s;au fendithio o I&s;aac Ia|cob, ai anfon ef i Me&s;opotamia i gymmeryd iddo ef wraig oddi yno, a gorchymyn iddo wrth ei fendithio gan ddywedyd: na chymmer wraig o ferched Canaan,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A gwrando o Iacob ar ei dad, ac ar ei fam, ai fyned i Me&s;opotamia:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y gwelodd E&s;au mai drwg oedd ferched Canaan yng-olwg I&s;aac ei dad ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac E&s;au a aeth at I&s;mael, ac a gymme|rodd Mahalath merch I&s;mael mab Abraham, chwaer Nabaioth yn wraig iddo at ei wraged [eraill.]</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac Iacob a aeth allan o Beer-&s;eba ac a aeth tua Haran.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac a ddaeth drwy ddamwain i fangre, ac a letteuodd yno: oblegit machludo 'r haul, ac efe a gymmerth o gerric y lle hwnnw, ac a o&s;&s;ododd tann ei benn, ac a gy&s;codd yn y fan honno.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y breuddwydiodd, ac wele y&s;cal yn &s;efyll ar y ddaiar, ai phenn yn cyrhaeddyd i'r ne|foedd: ac wele angylion Duw yn dringo, ac yn de&s;cyn ar hyd ddi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 35.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. Gene&s;. 48.3.</NOTE> wele yr Arglwydd yn &s;efyll arni hi, ac efe a ddywedodd my fi [ydwyf] Arglwydd Dduw Abraham dy d&acirc;d, a Duw I&s;aac, i ti ac i'th h&acirc;d y rhoddaf y tir yr hwn yr ydwyt ti yn gorwedd arno.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'th h&acirc;d ti fydd fell ll&wcirc;ch y ddaiar,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 12.20.</NOTE> a thi a dorri allan i'r gorllewyn, ac i'r dwyrein, ac i'r gogledd, ac i'r dehau: a<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 18.18. Gene&s;. 22.18. Genee&s;. 26.4.</NOTE> holl deuluoedd y ddaiar a fendithir ynot ti, &s;ef yn dy h&acirc;d di.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac wele mi [a fyddaf] gyd a thi, ac a'th gadwaf pa le bynnac yr elech, ac a'th ddygaf trachefn i'r wlad honn: o herwydd ni'th adawaf hyd oni wnelwyf yr hyn a leferais wrthit.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y deffroawdd Iacob oi gw&s;c, ac a ddywedodd diau fod Duw yn y lle hwn, ac nis gwyddwn.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a ofnodd, ac a ddywedodd, morr ofnadwy yw yr lle hwn&lpunctel; nid [oes] ymma omd t&ycirc; i Dduw, ac dymma borth y nefoedd,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac Iacob a gyfododd yn foreu, ac a gym|merth y garrec yr hon a o&s;&s;oda&s;e efe tann ei benn, ac ai go&s;ododd hi yn ei &s;efyll, ac a dywal|todd olew ar ei phenn:</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a alwodd henw y lle hwnnw Be|thel, ond er hynny Luz [fua&s;e] henw y ddinas o'r cyntaf.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna yr addunodd Iacob adduned gan
<PB REF="24">ddywedyd: os Duw fydd gyd a'm fi, ac am cei|dw yn y ffordd ymma, yr hon yr ydwyf yn ei cherdded, a rhoddi i mi fara iw fwytta, a dillad i wi&s;co:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A dychwelyd o honof mewn heddwch i d&ycirc; fy nh&acirc;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">: yna y bydd yr Arglwydd yn Dduw i mi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r garrec ymma yr hon a o&s;&s;odais yn ei &s;efyll a &s;ydd yn d&ycirc; Duw, ac o'r hyn oll a roddech i mi, gan ddegymmu mi ai degymmaf ef i ti.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="29" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iacob yn dyfod at Laban, yn cyfarfod a Rahel, ac yn ymgaredigo a hi. 13 Laban yn myned i gyfarfod la|cob ac yn ei ddwyn ef iw dy. 18 Iacob yn gwa&s;ana|ethu Laban &s;aith mlynedd er cael Rahel. 22. Laban t<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wy dwyll yn rhoddi Lea at Iacob yn lle Rahel. 27 Iacob yn gwa&s;anae<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">hu &s;aith mlynedd eraill ac yn caffel R<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">hel. 31 ff<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wythlondeb Lea.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Iacob a gymmerth ei draed, ac a aeth i wl&acirc;d meibion y dwyrein.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a edrychodd ac wele bydew yn y ma|es, ac wele dair diadell o ddefaid yn gorwedd wrtho: o herwydd o'r pydew hwnnw y dyfrha|ent y diadelloedd, a charrec fawr [oedd] ar eneu y pydew.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac yno y ce&s;clyd yr holl ddiadelloedd, a hwynt a dreiglent y garrec oddi ar eneu y pyd|ew, ac a ddwfrhaent y praidd: yna y rhoddent y garrec trachefn ar eneu y pydew yn ei lle.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y dywedodd Iacob wrthynt, fy mro|dyr o ba&s;e 'r [ydych] chwi&lpunctel; a hwynt a ddywed|a&s;ant yr ydym ni o Haran.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, a adwaenoch chwi Laban fab Nachor&lpunctel; a hwynt a ddyweda|&s;ant, adwaenom.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yntef a ddywedodd wrthynt hwy a [oes] lwyddiant iddo ef&lpunctel; a hwynt a ddyweda&s;ant [oes] lwyddiant. Ac wele Rahel ei ferch ef yn dyfod gyd a'r praidd,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y dywedodd efe wele etto y dydd yn gynnar, nid [yw] bryd ca&s;glu yr anifeiliaid, dyfrhewch y praidd, ac ewch, [a] bugeiliwch.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A hwynt a ddyweda&s;ant ni allwn, hyd oni cha&s;cler yr holl ddiadelloedd, a threiglo o honynt y garrec oddi ar wyneb y pydew, yna y dwfrha&wcirc;n ni y praidd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Tra yr ydoedd efe etto yn llefaru wrthynt, y daeth Rahel hefyd gyd a'r praidd yr hwn [oedd] eiddo ei th&acirc;d hi, oblegit hi oedd yn bug|eilio.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A phan welodd Iacob Rahel ferch La|ban brawd ei fam, a phraidd Laban brawd ei fam yna y ne&s;&s;aodd Iacob, ac a dreiglodd y garrec oddi ar eneu y pydew, ac a ddwfrha|odd braidd Laban brawd ei fam.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y cu&s;&s;anodd Iacob Rahel, ac a dderchafodd ei lef, ac a wylodd,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A mynegodd Iacob i Rahel, mai carwr ei thad oedd efe: ac mai mab Rebecca oedd efe: hithe a redodd, ac a fynegodd iw th&acirc;d.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A phan glybu Laban hanes Iacob mab ei chwaer, yna efe a redodd iw gyfarfod ef, ac ai cofleidiodd ef, ac ai cu&s;&s;anodd, ac ai dug ef iw d&ycirc;: yna y mynegodd efe i Laban yr holl eiriau hyn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A dywedodd Laban wrtho ef, yn ddiau fy a&s;gwrn, a'm cnawd ydwyt ti, ac efe a drigodd gyd ag effis llawn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y dywedodd Laban wrth Iacob, ai o herwydd mai fyng-harwr wyt ti i'm gwa|&s;anaethi yn rhad&lpunctel; mynega di i mi beth [fydd] dy gyflog&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac i Laban [yr oedd] dwy ferched, a henw yr hynaf [oedd] Lea, ac enw yr ieuangaf Rahei.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A llygaid Lea [oeddynt] weiniaid ond Rahel oedd d&ecirc;g [ei] phryd, a glan-deg yr olwg.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac Iacob a hoffodd Rahel ac a ddywe|dod, mi a'th wa&s;anaethaf di &s;aith mlynedd am Rahel dy ferch ieuangaf.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y dywedodd Laban, gwell yw ei rhoddi hi i ti, nai rhoddi hi i wr arall: aros gyd a mi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Felly Iacob a wa&s;anaethodd am Ra|hel &s;aith mlynedd, ac yr oeddynt yn ei olwg ef fel ychydic ddyddiau: am fod yn hoff gan|ddo efe y hi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y dywedodd Iacob wrth Laban moes fyng-wraig, (canys cyflawnwyd fy nydd|iau) fel yr elwyf atti hi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A Laban a ga&s;clodd holl ddynion y fann honno, ac a wnaeth wledd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ond bu yn yr hwyr iddo gymmeryd Lea ei ferch, ai dwyn hi atto ef, ac yntef a aeth atti hi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A Laban a rodd iddi Zilphah ei forwyn, yn forwyn i Lea ei ferch.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A bu y boreu, wele mai Lea [oedd] hi, yna y dywedodd efe wrth Laban, pa ham y gwnaetho&s;t hyn i mi&lpunctel; onid am Rahel i'th wa&s;a|naethais&lpunctel; a pha ham i'm twyllai&s;t&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A dywedodd Laban ni wneir felly yn y lle hwnn: gan roddi yr ieuangaf o flaen yr hynaf.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Cyflawna di yr wythnos honn, yna y rhoddwn i ti honn hefyd, am dy wa&s;anaeth yr hwn a wa&s;anaethi gyd a mi etto &s;aith mlynedd eraill.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac Iacob a wnaeth felly, ac a gyflaw|nod yr wythnos honno, yna efe a roddodd Rahel ei ferch yn wraig iddo.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Laban hefyd a roddodd i Rahel ei ferch, Bilha ei forwyn, yn forwyn iddi hi.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac efe a aeth hefyd at Rahel, ac a hoffodd Rahel yn fwy na Lea, ac a wa&s;anaethodd gyd ag ef etto &s;aith mlynedd eraill.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Pan welodd yr Arglwydd, mai c&acirc;s oedd Lea, yna efe a agorodd ei chroth hi, a Rahel [oedd] amhlantadwy.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A Lea a feichiogodd, ac a e&s;corodd ar f&acirc;b
<PB N="13" REF="24">ac a alwodd ei enw ef Ruben, o herwydd hi a ddywedodd, diau edrych o'r Arglwyd ar fyng|hy&s;tudd, canys yn awr fyng-wr a'm hoffa fi.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A hi a feichiogodd eilwaith, ac a e&s;co|rodd ar f&acirc;b, ac a ddywedodd: am glywed o'r Arglwydd mai c&acirc;s [ydwyf] fi, am hynny y rhoddodd efe i mi hwn hefyd: a hi a alwodd ei enw ef Simeon.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A hi a feichiogodd trachefn, ac a e&s;corodd ar f&acirc;b, ac a ddywedodd: fyng-wr weithian a l&ycirc;n yn awr wrthifi, canys plentais iddo dr&icirc; m&acirc;b. Am hynny galwyd ei enw ef Lefi.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A hi a feichiogodd trachefn, ac a e&s;corodd ar f&acirc;b, ac a ddywedodd: weithian y moliannaf yr Arglwydd: am hynny y galwodd ei<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 1.2.</NOTE> enw ef Iuda, ac hi a beidiodd a phlanta.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="30" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>4 Rachel a Lea heb allu planta eu hunain yn rhoddi eu llaw-forwymon iw gwr, a'r rhai hynny yn planta. 15 Lea yn rhoddi i Rachel fandragorau am gael lacob i gy&s;cu gyd a hi. 27 Duw yn cyfoethogi La|ban er mwyn lacob. 31 Cyflog Iacob. 43 Ai gyfoeth.</P>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"PAN welodd Rahel na phlanta&s;e hithe i Ia|cob: yna Rahel a genfigennodd wrth ei chwaer, ac a ddywedodd wrth Iacob, moes feibion i mi, ac onide mi [a fyddaf] farw.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Yna 'r enynnodd llid Iacob wrth Rahel, ac efe a ddywedodd: ai myfi [&s;ydd] yn lle Duw&lpunctel; yr hwn a attaliodd ffrwyth [dy] gr&ocirc;th oddi wrthit ti.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Yna y dywedodd hithe, wele fy llaw-for|wyn Bilha, d&ocirc;s i mewn atti hi, 'r hon a blanta ar fyng-liniau fi, fel y caffer plant i minne hefyd o honi hi.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Felly hi a roddes ei llaw-forwyn Bilha iddo ef yn wraig, ac Iacob aeth i mewn atti.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A Bilha a feichiogodd, ac a ymdd&ucirc;g f&acirc;b i Iacob.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Yna Rahel a ddywedodd Duw am bar|nodd fi, ac a wrandawodd hefyd ar fy llais, ac a roddodd i mi f&acirc;b: am hynny hi a alwodd ei enw ef Dan.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Hefyd Bilhallaw-forwyn Rahel eilwaith a feichiogodd, ac a ymdd&ucirc;g yr ail m&acirc;b i Iacob.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Yna Rahel a ddywedodd ymdrechais ym|drechiadau tra gorche&s;tol a'm chwaer, [a] gorchfygais hefyd: A hi a alwodd ei enw ef Nepthali.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Yna Lea a welodd beidio o honi a phlan|ta, ac a gymmerth ei llaw-for&wcirc;yn Zilpha, ac ai rhoddes hi yn wraig i Iacob.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Felly Zilpha llaw-forwyn Lea a ymdd&ucirc;g f&acirc;b i Iacob.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Yna Lea a ddywedodd tyrfa a ddaeth: a hi a alwodd ei enw ef Gad.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Hefyd Zilpha llaw-forwyn Lea a ym|dd&ucirc;g yr ail m&acirc;b i Iacob.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Yna Lea a ddywedodd yr ydwyf yn dded|wydd o blegit merched a'm cymmerant yn ddedwydd, a hi a alwodd ei enw ef A&s;er.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Ruben hefyd a aeth yn nyddiau cynhaiaf gwenith, ac a gafodd Fandragorau yn y ma&ecirc;s, ac ai dug hwynt at Lea ei fam ef: yna Rahel a ddywedodd wrth Lea, dyro atolwg i mi o, Fan|dragorau dy f&acirc;b.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Hithe a attebodd iddi, ai bychan [yw] dwyn o honot fyng-wr&lpunctel; ond dwyn a fynnit he|fyd Fandragorau fy m&acirc;b&lpunctel; A Rahel a ddywe|dodd, cy&s;ced gan hynny gyd a thi heno a'm Fan|dragorau dy f&acirc;b.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Yna Iacob a ddaeth o'r ma&ecirc;s yn yr hwyr, a Lea a aeth allan iw gyfarfod ef, ac a ddywedodd, attaf fi y deui, o blegit gan brynu i'th brynais a'm Fandragorau fy m&acirc;b: ac efe a gy&s;codd gyd a hi y nos honno.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A Duw a wrandawodd ar Lea, a hi a feichiogodd, ac a ymdd&ucirc;g y pummed m&acirc;b i Ia|cob.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Yna Lea a ddywedodd, rhodd Duw fyng-obr [im,] o herwydd rhoddi o honofi fy llaw-forwyn i'm g&wcirc;r: a hi a alwodd ei enw ef I&s;acar.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Lea hefyd a feichiogodd etto, ac a ym|dd&ucirc;g y chweched m&acirc;b i Iacob.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Yna Lea a ddywedodd, cynhy&s;caeddodd Duw fy fi a chynhy&s;caeth dda: fyng-&wcirc;r a drig weithian gyd a mi, o blegit chwech o feibion a ymddygais iddo ef, a hi a alwodd ei enw ef Za|bulon.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Ac wedi hynny hi a e&s;corodd ar ferch, ac a alwodd ei henw hi Dina.</P></Q>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y cofiodd Duw Rahel, a Duwa wrandawodd arni, ac a agorodd ei chr&ocirc;th hi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A hi a feichiogodd, ac a e&s;corodd ar f&acirc;b, ac a ddywedodd: Duw a ddeleodd fyng-warth|rudd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A hi a alwodd ei enw ef Io&s;eph, gan ddywedyd: yr Arglwydd a ddyru yn ychwaneg i mi f&acirc;b arall.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A phan ymdduga&s;e Rahel Io&s;eph, yna Iacob a ddyweda&s;e wrth Laban: gollwng fi ymmaith fel yr elwyf i'm br&ocirc;, ac i'm gwlad fy hun.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Dyro fyng-wragedd i mi, a'm plant, y rhai y gwa&s;anaethais am danynt gyd a thi, fel yr elwyf ymmaith: o blegit ty di a wyddo&s;t fyng-wa&s;anaeth, yr hwn a wneuthum i ti.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A Laban a ddywedodd wrtho, &ocirc;s cefais ffafor yn dy olwg [na &s;yf:] da y gwn i'r Ar|glwydd fy mendithio i, o'th blegit ti.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Hefyd efe a ddywedodd, dogna dy gyflog arnaf a mi ai rhoddaf.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yntef a ddywedodd wrtho, ti a wyddofi pa ddelw y gwa&s;anaethais dy di: a pha fodd y bu dy anifeiliaid ti gyd a'm fi.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> O blegit ychydic [oedd] yr hyn ydoedd gennit ti cyn fy [nyfod] i, ond yn lluo&s;&s;o|grwydd y cynnyddodd [hynny:] o herwydd yr Arglwydd a'th fendithiodd di trwy fyng|waith i: bellach gan hynny pa br&ycirc;d y darparaf [ddim] hefyd i'm t&ycirc; fy hun&lpunctel;</P>
<PB REF="25">
<P N="31"><HI>31</HI> Yna y <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ywed<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters"> yntef, pa veth a roddaf iti&lpunctel; ac Iacob a attebod<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">, ni roddi i mi ddim, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">s gwnei i mi y peth hyn, dychwelaf, bugeiliaf [a] chadwaf dy braidd di.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Tramwyaf trwy dy holl braidd di he|ddyw, gan nailltuo oddi yno b&ocirc;b llwdn m&acirc;n|fri<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">h, a mawr frith, a ph&ocirc;b llwdn coch-ddu ym|mhlith y defaid, y mawr frith hefyd a'r ma~frith ym mhlith y geifr, a [hynny] a fydd fyng hyllog.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A'm cyfiawnder fy hun a de&s;tiolaetha gyd a mi o hyn allan ger dy fron di pan dde|lych at fyng-obr i: yr hyn oll ni [byddo] f&acirc;n|frith, neu fawr frith ym mhlith y geifr, neu goch-ddu ym mhlith y defaid, lladrad [a fydd] hwnnw gyd a'm fi.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yna y dywedodd Laban, wele: &ocirc; na bydde [felly] a r ol dy air di.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac yn y <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ydd hwnnw y nailltuodd efe y bychod traed <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rithion, a mawr-frithon, a'r holl eifr man-frithion, a mawr-frithion, yr hyn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ll yr [oedd] gwyun arno, a ph&ocirc;b coch-ddu ym mhlith y defaid, ar ai rhoddes tann law ei feib|<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters"> ei hun.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac a o&s;ododd daith tri diwrnod rhyng|ddo ei hun or Iacob: felly Iacob a borthodd yr rhann arall o braidd Laban.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yna Iacob a gymmerth iddo ei hun wi|ail o boply&s;wydd a chyll, a ffawyd, ac a ddiri&s;|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">lodd ynddynt ddiri&s;cliadau gwynnion, gan ddatguddio y gwnning yr hwn [ydoedd] yn y gwiail,</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac a o&s;ododd y gwiail y rhai a ddiri&s;cla|&s;e efe yn y nentydd, o fewn y cafnau dyfroedd, lle y deue y praidd i yfed, ar gyfer y praidd fel y ryfebrent pan ddelent hwy i yfed.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Felly y praidd a gyf<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">bra&s;ant wrth y gwiail, a'r praidd a hiliodd [rai] traed-frithion, a m&acirc;n frithion, a mawr frithion.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Yna Iacob a dd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dolodd yr &wcirc;yn, ac a o&s;&s;o|dodd wynebaw y praidd, at y traed-frithion, ac at, b<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">b cochddu ym mhlith praidd Laban: ac a o&s;&s;ododd ddiadelleu iddo ei hun a'r nailltu, ac nid gyd a phraidd Laban y go&s;oddodd hwynt.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A Phob [am&s;er] y cyfebre y defaid cry|faf, Iacob a o&s;ode y gwiail o flaen y praidd yn y nentydd, i gael o honynt gyfebru wrth y g wiail.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ond pan gyfebre y praidd yn ddiweddar ni o&s;ode efe [ddim:]felly y diweddaraf oeddynt eiddo Laban, a'r cryfaf eiddo Iacob.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> A'r gwr a gynnyddodd yn dra rhagorol: ac yr ydoedd iddo ef braidd helaeth, a morwyni|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n, a gwei&s;ion, a chamelod, ac A&s;&s;ynnod.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="31" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Plan<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Laban yn g<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wgnach yn erbyn Iacob. 3 Duw yn go<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">hym<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n iddo ddychwelyd iw wlad. 5 Efe yn mynegu ei helynt iw wragedd priod. 13 Gofal Duw <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">os Iacob. 19 Rahel yn lled<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">atta delwau ei <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">h<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d. 23 Laban yn canlyn ar ol Iacob. 44 Y <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">y<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ammod rhwng La<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">an ac Iacob.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC efe a glydu eiriau meibion Laban yn dywedydd: Iacob a ddug yr hyn oll [oedd]'in t&acirc;d ni, ac o'r hyn [ydoedd]'in t&acirc;d ni y gwnaeth efe yr holl anrhydedd hyn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Hefyd Iacob a welodd wyneb-pryd La|ban, ac wele nid [ydoedd] tu ag attaw ef me|gis cynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r Arglwydd a ddyweda&s;e wrth Iacob, dychwel i wlad dy dadau, ac at dy genhedl dy hun, ac mi a fyddaf gyd a thi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna Iacob a anfonodd, ac a alwodd Ra|hel, a Lea i'r maes, at ei braidd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac a ddywedodd wrthynt, my fi a welaf wyneb-pryd eich t&acirc;d chwi, mai nad fel cynt [y mae] efe tu ag attafi: a Duw fy nh&acirc;d a fu gyd a'm fi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A chwi a wyddoch mai a'm holl allu y gwa&s;anaethais gyd a'ch t&acirc;d.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Onid eich t&acirc;d a anghywirodd a'm fi, ac a newidiodd fyng-hyflog i ddeng-waith: ond nis goddefodd Duw iddo wneuthur i mi ddrwg.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Os fel hyn y dywede: y man-frithion a fydd dy gyflog di, yna yr holl braidd a heppili|ent f&acirc;n frithion: ond os fel hyn y dywede: y tra|ed-frithion a fydd dy gyflog di, yna 'r holl braidd a heppilient [rai] traed-frithion.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Felly Duw a dd&ucirc;g anifeiliaid eich t&acirc;d chwi, ac ai rhoddes i mi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Bu hefyd yn am&s;er cyfebru o'r praidd, dderchafu o honof fy llygaid, ac mewn breudd|wyd y gwelais, ac wele yr hyrddod (y rhai oe|ddynt yn llammu y praidd) yn draed-frithion, ac yn f&acirc;n frithion, ac yn fa&wcirc;r frithion.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y dywedodd angel Duw wrthif mewn breuddwyd, Iacob: minne a attebais, wele fi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yntef a ddywedodd, derchafa weithian dy lygaid, a gw&ecirc;l di yr holl hyrddod y rhai y|dynt yn llammu y praidd yn draed-frithion, yn f&acirc;n-frithion, ac yn fawr-frithion, o blegit gwe|lais yr hyn oll y mae Laban yn ei wneuthur i ti.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> My fi [yw] y Duw o Bethel,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 28.18.</NOTE> lle 'r en|neniai&s;t golofn [ac] lle 'r addunai&s;t adduned i mi, cyfot ti bellach dos allan o'r wlad hon, dych|wel i wlad dy genhedl dy hun.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna 'r attebodd Rahel a Lea, ac a ddy|weda&s;ant wrtho, a [oes] etto i ni rann, neu eti|feddiaeth yn nh&ycirc; ein t&acirc;d.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Onid yn e&s;trone&s;au y cyfrifodd efe ny|ni&lpunctel; o blegit efe a'n gwerthodd, a rhan dreulio a dreuliodd hefyd ein harian ni.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys yr holl olud yr hwn a dd&ucirc;g Duw oddi a'r ein t&acirc;d ni, ny ni a'n meibion ai piau: bel|lach yr awr hon gwna di yr hyn oll a ddywedodd Duw wrthit.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna Iacob a gyfododd, ac a o&s;&s;ododd ei feibion, ai wraged, ar y camelod.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac a dd&ucirc;g ymmaith ei holl anifeiliaid, ai holl gyfoeth yr hwn a enilla&s;e, [&s;ef] ei anifeili|aid meddia~nol, y rhai a enilla&s;e efe ym Me&s;opo|tamia, i fyned at I&s;aac ei d&acirc;d, i wl&acirc;d Canaan.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Laban hefyd a aethe i gneifio ei ddefaid, a Rahel a ledrattaodd y delwau y rhai [oe|ddynt]
<PB N="14" REF="25">gan ei th&acirc;d hi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Felly Iacob a aeth yn lledradaidd oddi wrth y Syriad, canys ni fynegodd iddo mai ffo&icirc; yr oedd efe.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Felly y ff&ocirc;dd efe a'r hyn oll [oedd] gan|ddo, ac a gyfododd, ac a aeth drwy 'r afon, ac a gyfeiriodd [at] fynydd Gilead.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A mynegwyd i Laban, ar y trydydd dydd, mai ff&ocirc;i a wnaethe Iacob.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna y cymerth efe ei frodyr gyd ag ef, ac a erlidiodd ar ei ol ef daith &s;aith niwrnod, ac ai goddiweddodd ef ym mynydd Gilead.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Onid Duw a ddaethe at Laban y Syri|ad liw n&ocirc;s mewn breuddwyd, ac a ddyweda&s;e wrtho, ymgadw arnat, rhag yngen o honot wrth Iacob na da na drwg.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna Laban a oddiweddodd Iacob, ac Iacob a o&s;ododd ei babell yn y mynydd: Laban hefyd a wer&s;yllodd yng hyd ai frodyr ym myn|ydd Gilead.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna Laban a ddywedodd wrth Iacob, pa beth a wnaetho&s;t&lpunctel; oblegit ti a aetho&s;t yn lle|dradaidd oddi wrthif i, a chludai&s;t fy merched, fel caethglud cleddyf.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am ba beth y ffoai&s;t yn ddirgel, ac y lled|ratteai&s;t oddi wrthi fi, ac ni fynegai&s;t i mi, fel yr hebrynga&s;wn dydi a llawenydd, ac a chaniadau, a thympan, ac a thelyn&lpunctel;</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Hefyd ni adewai&s;i i mi gu&s;anu fy meibi|on, a'm merched, gwnaetho&s;t yr awran yn ff&ocirc;l.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Mi a allwn wneuthur i chwi ddrwg: ond Duw eich t&acirc;d chwi a lefarodd wrthif neithwyr gan ddywedyd, ymgadw arnat rhac yngen wrth Iacob, na da, na drwg.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Weithian gan hynny, gan fyned yr aeth|o&s;t ymmaith, o blegit gan hiraethu yr hiraeth|ai&s;t am dy d&acirc;d. [Ond] pa ham y lledratteai&s;t fy nuwiau i&lpunctel;</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna Iacob a attebodd, ac a ddywedodd wrth Laban, am ofni o honof: o blegit me|ddyliais rhac dwyn o honot dy ferched oddi wrthyf.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Gyd a'r hwn y ceffych dy dduwiau na chaffed fyw ger bron ein brodyr, mynn di wy|bod pa beth [o'r eiddoti &s;ydd] gyd a'm fi, a chym|mer i ti: ac nis gwydde Iacob mai Rahel ai lledratta&s;e hwynt.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Laban gan hynny a aeth i mewn i babell Iacob, ac i babell Lea, ac i babell y ddwy law|forwyn, ac ni chafodd hwynt: yna yr aeth all|an o babell Lea, ac y daeth i babell Rahel.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A Rahel a gymera&s;e y delwau, ac ai go|&s;oda&s;e hwynt yn &s;adell y camel, ac a ei&s;teddodd arnynt, a Laban a deimlodd yr holl babell ac nis cafodd [hwynt.]</P>
<P N="35"><HI>35</HI> O blegit dyweda&s;e hi wrth ei th&acirc;d, na ddigied fy arglwydd, am nas gallaf gyfodi ger dy fron di, canys arfer gwragedd a [ddigwydd|odd] i mi, yna y chwiliodd efe, ac ni chafodd y delwau.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yna Iacob a ddigiodd, ac a ymry&s;onodd a Laban: o blegit Iacob a attebodd ac a ddy|wedodd wrth Laban, pa beth [yw] fyng-ham|wedd i&lpunctel; pa beth [yw] fy mhechod&lpunctel; gan erlid o honot ar fy &ocirc;l&lpunctel;</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Canys teimlai&s;t fy holl ddodrefn i, pa beth a gefai&s;t o holl ddodrefn dy d&ycirc; di&lpunctel; go&s;ot [ef] ymma ger bron fy mrodyr i a'th frodyr di|the, fel y barnant rhyngom ni ein dau.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Myfi bellach [a fum] vgain mlhynedd gyd a thi, dy ddefaid a'th eifr ni erthyla&s;ant, ac ni fwytteais hyrddod dy braidd.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ni ddygum &s;clyfaeth attat ti, my fi ai gwnawn ef yn dda, o'm llaw i y gofynnit hyn|ny: yr hyn a ledrateid y dydd, a'r hyn a ledrateid y nos, [a fynnit hefyd.]</P>
<P N="40"><HI>40</HI> B&ucirc;m [lle] i'm treuliodd gwr&ecirc;s trwy yr dydd, a rhew trwy yr n&ocirc;s: a'm cw&s;c a gilie o'm llygaid.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Bellach [y cerddodd] i mi vgain mhly|nedd yn dy d&ycirc; di, pedair blynedd ar ddec y gwa|&s;anaethais di am dy ddwy ferched, a chwe bly|nedd am dy braidd, a thi a newidai&s;t fyng-hy|flog ddec o weithiau.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Oni bua&s;e [fod] Duw fy nh&acirc;d, Duw Abraham, ac ar&s;wyd I&s;aac gyd a'm fi, diau yr awr hon y gollynga&s;it fi ymmaith yn wa|glaw: onid Duw a welodd fyng-hy&s;tydd a llafur fy nwylaw, ac a'th geryddodd [di] ne|ithwyr.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yna Laban a attebodd, ac a ddywedodd, wrth Iacob, y merched [hyn ydynt] fy mer|ched mau fi, a'r meibion [hyn ynt] fy mebion mau fi, a'r praidd [yw] fy mhraidd mau fi: a'r hyn oll a weli eiddo fi oedd, ond heddyw pa beth a wnaf i'm merched hyn fy hun&lpunctel; ac iw meibion hwynt, y rhai a e&s;cora&s;ant.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Tyret gan hynny yn awr, gwnawn gy|fammod mi a thi, a bydded yn de&s;tiolaeth rhyn|gofi, a thithe.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Yna Iacob a gymmerth garrec ac ai co|dodd hi yn golofn.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Hefyd Iacob a ddywedodd wrth ei fro|dyr ce&s;clwch gerric, a hwynt a gymmera&s;ant gerric, ac a wnaethant garnedd, ac a fwytea|&s;ant yno ar y garnedd.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A Laban ai galwodd hi Iegar Sahad|utha: ac Iacob ai galwodd hi Gilead.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> O blegit Laban a ddyweda&s;e: y gar|nedd hon a fydd dy&s;t rhwngofi a thithe heddyw: am hynny y galwodd [Iacob] ei henw hi Gi|lead.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> A Mi&s;pah hefyd, o blegit efe a ddywed|a&s;e, edryched yr Arglwydd rhwngofi a thithe, pan f&ocirc;m ni bob vn o olwg ei gilydd.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Os gorthrymmi di fy merched, neu os cymmeri wragedd heb law fy merched i: nid [oes vn] g&wcirc;r gyd a ni, edrych, Duw [&s;ydd] d&ycirc;&s;t rhyngofi a thithe.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Dywedodd hefyd Laban wrth Iacob: wele y garnedd hon, ac wele y golofn yr hon a o&s;odais rhyngofi a thi.</P>
<PB REF="26">
<P N="52"><HI>52</HI> T&ycirc;&s;t [a fydd] y garnedd hon, a th&ycirc;&s;t [a fydd y golofn na ddeuafi <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ros y ga<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nedd hon at|tat ti, ac na ddoi dithe <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ros y garnedd hon, neu 'r golofn hon attafi, er niw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Duw Abraham, a Duw Nachor a farno rhyngom ni([&s;ef] Duw eu tadau hwynt) felly y tyngodd Iacob i ofn ei d&acirc;d I&s;aac.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Hefyd Iacob a aberthodd aberth yn y mynydd, ac a alwodd ar ei frodyr i fwytta bara, a hwynt a fwytta&s;ant fara, ac a driga&s;ant tros nos yn y mynydd.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> A Laban a gyfododd yn foreu, ac a gu&s;a|nodd ei feibion, ai ferched ef, ac ai bendithiodd hwynt: felly Laban a aeth ymmaith, ac a ddych|welodd iw fro ei hun.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="32" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 D<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">w yn cy&s;&s;u<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> Iacob trwy ei angylion. 6 E&s;au a ph<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dw<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ant o w<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">r yn dyfod i gy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">fod Iacob. 10 Iacob yn gweddio a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Dduw gan gyfadde ei an|h<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ilyngdod 13 <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">fe yn anfon anrhegion ai E<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">au. 24 <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> yn ymaflyd cwymp a'r angel. 28 A'r an<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">l yn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> h<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nwi ef I&s;rael.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Iacob a gerddod iw daith yntef: ac angylion Duw a gyfarfuant ag ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac Iacob a ddyw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dodd pan welodd hw|ynt: dymma w<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">&s;&s;yll Duw, ac a alwodd henw y lle h<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nnw Mahanaim.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac Iacob a anfonodd gennadau oi flaen at ei frawd <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> i wlad Seir [i] faes Edom.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac a or<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">ym<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nnodd iddynt gan ddywed|yd: fel hyn y dywedwch wrth fy arglwydd [&s;ef] wrth E&s;au, fel hyn y dywed dy w&acirc;s di Iacob: gyd a Laban yr ymdeithiais, ac y trigais hyd yn hyn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac y mae i mi eidionnau, ac a&s;&s;ynnod, de|faid a gwei&s;ion, a morwynion, ac anfon a wne|thum i fynegu i'm harglwydd, i gael ffafr yn dy olwg.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r cennadau a ddychwela&s;ant at Iacob gan ddywedyd, daethom at dy frawd[&s;ef]at E|&s;au yr hwn hefyd [&s;ydd] yn dyfod i th gyfarfod ti, a phedwar cant o w&ycirc;r gydag ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna Iacob a ofnodd yn fawr, a chyfyng oedd arnaw, ac a rannodd y bobl y rhai [oedd|ynt] gyd ag ef, a'r defaid, a'r eidionnau, a'r ca|melod yn ddwy fintai.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac a ddywedodd, os daw E&s;au at y naill fintai, a tharo honno, yna y fintai arall a fydd yn ddiangol.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y dywedodd Iacob, &ocirc; Duw fy-nh&acirc;d Abraha~, a Duw fy-nh&acirc;d I&s;aac, &ocirc; Arglwydd, yr hwn a ddywedai&s;t wrthif, dichwel i'th wlad, ac at dy genhedl dy hun, ac mi a wnaf ddaioni i ti.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ni ryglyddais ddim o'th holl drugaredd|au di, nac o'r holl wirionedd, yr hyn a wnaetho&s;t a'th w&acirc;s di: o blegit a'm ffonn y daethym tros yr Iorddonen hon, ond yn awr 'r ydwif yn ddwy fintai.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Achub fi at olwg o law fy mrawd, o law E&s;au, o blegit yr ydwyfi yn ei ofni ef, rhac dy|fod o honaw, a'm taro fi, [a'r] fam gyd a'r plant.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O blegit ty di a ddywedai&s;t, gwnaf ddai|oni i ti yn ddiau: a'th h&acirc;d ti a o&s;odaf fel ty fod y m&ocirc;r, rr hwn o amlder ni rifir.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yno y trigodd efe y no&s;on honno: ac o r hyn a ddaeth iw law ef y cymmerth efe an|rheg iw frawd E&s;au,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Dau cant o eifr, ac vgain o fychod, deu cant o ddefaid, ac vgain o hyrddod:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Dec ar hugain o gamelod blithion ai llydnod, deugain o warthec, a dec o deirw, vg|ain o a&s;&s;ynnod, a dec o ebolion.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Felly efe a roddes yn llaw ei wei&s;ion, b&ocirc;b gyrr o'r nailltu, ac a ddywedodd wrth ei wei&s;i|on: ewch tro&s;odd o'm blaen i, a go&s;odwch gyfr|wng rhwng pob gyrr ai gilydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a orchymynnodd i'r blaenaf gan ddywedyd: os E&s;au fy mrawd a'th gyferfydd di, ac a ymofyn a thy di gan ddywedyd: I bwy [y perthyni] di&lpunctel; ac i ba le 'r ei&lpunctel; ac eiddo pwy [yw]y rhai hyn o'th flaen di&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y dywedi, anrheg dy w&acirc;s Iacob yw honn, wedi ei hanfon i'm harglwydd E&s;au: ac wele yntef hefyd ar ein hol ni.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Felly y gorchymynnodd hefyd i'r ail, ac i'r trydydd, ac i'r rhai oll oeddynt yn canlyn y gyrroedd, gan ddywedyd: yn y modd hwn y dywedwch wrth E&s;au, pan gyfarfyddoch ag ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A dywedwch hefyd, wele dy w&acirc;s Iacob ar ein hol ni o blegit (eb ef) bodlonaf ei wyneb ef a'r anrheg yr hon [&s;ydd] yn myned o'm blaen: ac wedi hynny edrychaf yn ei wyneb ef, omd antur efe a dderbin fy wyneb inne.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Felly yr anrheg a aeth oi flaen ef, ac efe a drigodd y no&s;on honno yn y gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac efe a gyfododd y no&s;on ho~no, ac a gym|merth ei ddwy wragedd, ai ddwy law-forwyn, ai vn m&acirc;b ar ddec, ac a aeth tros r&ycirc;d Iabboc.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac ai cymmerth hwynt, ac ai tro&s;glwydd|odd trwy 'r afon: felly efe a dro&s;glwyddodd yr hyn [oedd] ganddo.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac Iacob a adawyd ei hunan, yna yr ymdrechodd g&wcirc;r ag ef, nes codi 'r wawr.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A phan welodd na bydde yn drech nac ef: yna y cyffyrddodd efe ag afal ei glun ef, fel y llae&s;&s;odd afal clun Iacob, wrth ymdrechu o hon|aw ag ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'r [Angel] a ddywedodd, gollwng fi ymmaith, o blegit y wawr a gyfododd: yntef a attebodd<NOTE N="*" PLACE="marg">O&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. 12.4.</NOTE> nith ollyngaf on i'm bendithi fi.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Hefyd [yr angel] a ddywedodd wrtho, beth [yw] dy henw di&lpunctel; ac efe a attebodd Iacob.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yntef a ddywedodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 35.10.</NOTE> mwyach ni elwir dy henw di Iacob, ond I&s;rael: o blegit ymdrechai&s;t gyd a Duw fel tywy&s;og, felly [yr ymdrechi] gyda dynion a thi a orchfugi.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna Iacob a ymofynnodd, ac a ddywed|odd mynega attolwg dy henw, ac yntef a atte|bodd, i ba beth y gofynni hyn am fy henw i&lpunctel; ac yno efe ai bendithiodd ef.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac Iacob a alwodd henw y fann Peniel: o blegit gwelais Dduw wyneb yn wyneb, a diangodd fy enioes.</P>
<PB N="15" REF="26">
<P N="31"><HI>31</HI> A'r haul a gyfoda&s;e arno fel yr oedd yn my|ned trwy Peniel, ac efe [oedd] yn gloff oi gl&ucirc;n.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Am hynny meibion I&s;rael ni fwyt&acirc;nt y gewyn a giliodd yr hwn [&s;ydd] o fewn a fal y glun hyd y dydd hwn, o blegit cyfwrdd ag afal clun Iacob ar y gewyn a giliodd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="33" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>4 E&s;au ac Iacob yn cyfarfod, ac yn cymmodi ai gilydd. 11 E&s;au yn derbyn anrhegion Iacob. 19 Iacob yn prynu dryll o dir. 20 Ac yn cyfodi allor.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Iacob a dderchafodd ei lygaid, ac a e|drychodd, ac wele E&s;au yn dyfod a phed|war cant o w&ycirc;r: ac efe a rannodd y plant at Lea, at Rahel, ac at y ddwy law-forwyn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac ym mlaen, y go&s;ododd efe y ddwy law-forwyn, ai plant hwynt: a Lea, ai phlant hithe yn ol [y rhai hynny:] yno Rahel a Io&s;eph yn olaf.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac yntef a gerddodd oi blaen hwynt, ac a ymo&s;tyngodd i lawr &s;eith-waith, om ddaeth efe hyd at ei frawd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna E&s;au a redodd iw gyfarfod ef, ac ai cofleidiodd ef, ac a &s;yrthiodd ar ei wddf ef, ac ai cu&s;&s;anodd ef, a hwynt a wyla&s;ant.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac a dderchafodd ei lygaid ac a ganfu y gwragedd, a'r plant, 'ac a ddywedodd, pwy yw y rhai hyn cennyt ti&lpunctel; yntef a ddywedodd y plant y rhai a roddes Duw i'th w&acirc;s di.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Felly y llaw-forwynion a ddyne&s;&s;a&s;ant, hwynt-hwy, ai plant, ac a ymgrymma&s;ant.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y ne&s;&s;aodd Lea, ai phlant hithe, ac a ymgrymma&s;ant, ac wedi hynny y ne&s;&s;aodd Io&s;eph a Rahel, ac a ymgrymma&s;ant.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna [E&s;au] a ddywedodd, pa beth [yw] cennyt yr holl fintai accw yr hon a gyfarf&ucirc;m i&lpunctel; yntef a ddywedodd [anfonais hwynt] i gael ffa|for yng-olwg fy arglwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac E&s;au a ddywedodd y mae gennifi ddi|gon fy mrawd: bydded i ti yr hyn [&s;ydd] gennyt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ond Iacob a ddywedodd nage attolwg os cefais ffafor yn dy olwg: ond cymmer fy an|rheg o'm llaw fi, gan weled o honof dy wyneb di, fel gweled wyneb Duw, a'th fod yn fodlon i mi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Cymmer attolwg fy anrheg, yr hon a ddycpwyd i ti: o blegit Duw ai roddes i mi, ac am fod gennifi b&ocirc;b peth: felly efe a fu daer arnof ef, ac yntef a gymmerodd:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac a ddywedodd cychwnnwn ac awn, a mi a &acirc;f o'th flaen di.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yntef a ddywedodd wrtho, fy arglwydd a &wcirc;yr mai tyner[yw] y plant, a [bod] y praidd a'r gwarthec blithion g&ycirc;d a'm fi: os gyrryr hwynt vn diwrnod yn rhy chwyrn, yna marw a wna yr holl braidd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Aed attolwg fy arglwydd o flaen ei w&acirc;s, a minne a ddeuaf yn araf gyd a'r anifeiliaid y rhai [ydynt] o'm blaen i, a chyd ar plant, hyd oni ddelwyf at fy arglwydd i Seir.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna E&s;au a ddywedodd, gadawaf yn awr gyd a thi [rai] o'r bobl y rhai[ydynt]gennif fi: yntef a atebodd, I ba beth[y gwnei] h<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nny&lpunctel; caf wyf ffafor yng-olwg fy arglwydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Felly E&s;au y dydd hwnnw a ddychw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">|lodd ar hyd ei ffordd ei hun i Seir.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac Iacob a gerddodd i Succoth, ar a a|dailadodd iddo d&ycirc;, ac a wnaeth fythod iw anifeili|aid: am hynny efe a alwodd henw y lle Succoth.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Hefyd Iacob a ddaeth yn llwyddiannus i ddinas Sichem, yr hon[&s;ydd] yng-wlad Ca|naan, (pan ddaeth efe o Me&s;opotamia,) ac a wer&s;&s;yllodd o flaen y ddinas.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac a brynodd rann o'r maes yr hwn yr e&s;tynna&s;e ei babell ynddo, o law meibion He|mor, e&acirc;d Sichem, am gant darn o arian.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac a o&s;&s;ododd yno allor, ac ai henwodd [allor] cadarn Dduw 'r I&s;rael.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="34" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Sichem mab Hemor yn trei&s;io Dina <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Hemor yn ei gofyn hi yn briod i Sichem. 22 Enwaediad y Si|cemiaid wrth ddymuniad meibion Iacob, a thrwy <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">|riol Hemor. 25 Simeon a Lefi yn dial am aniwei<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">|deb Sichem. 28 Iacob yn ceryddu ei feibion am eu gwaith yn dial.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Dina merch Lea, yr hon a ymdduga&s;e hi i Iacob, a aeth allan i weled merched y wi&acirc;d.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna Sichem mab Hemor yr Heliad ty|wy&s;og y wlad [honno] ai canfu hi, ac ai cym|merth hi, ac a orweddodd gyd a hi, ac ai trei&s;iodd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ai feddwl ef a l&ycirc;nodd wrth Dina ferch Ia|cob: ie efe a hoffodd y llangces, ac a ddywedodd wrth [fodd] calon y llangces.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Sichem hefyd a lefarodd wrth Hemor ei d&acirc;d gan ddywedyd: cymmer y llangces hon yn wraig i mi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna Iacob a glybu [i Sichem] halogi Dina ei ferch, ai feibion ef oeddynt gydai hani|feiliaid yn y maes: am hynny Iacob a dawodd af&ocirc;n hyd oni ddaethant hwy [adref]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A Hemor t&acirc;d Sichem a aeth allan at Ia|cob, i ymddiddan ag ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna meibion Iacob a ddaethant o'r maes, ac wedi clywed o honynt, ymofidia&s;ant, a digia|&s;ant yn ddirfawr, o blegit gwneuthur [o Si|chem] ffolineb yn I&s;rael, gan orwedd gyd a merch Iacob, canys ni ddyley&s;&s;yd gwneuthur felly.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A Hemor a ymddiddanodd a hwynt gan ddywedyd, glynu a wnaeth meddwl Sichem fy m&acirc;b i wrth eich merch chwi: rhoddwch hi atto|lwg yn wraig iddo ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac ymgyfathrechwch a ni, rhoddwch eich merched chwi i ni, a chymmerwch ein merched ni i chwithau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly y pre&s;&s;wyliwch gyd a ni, a'r wlad fydd o'ch blaen chwi, trigwch a nege&s;euwch yn|ddi, a byddwch feddiannol o honi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Sichem hefyd a ddywedodd wrth ei th&acirc;d, ac wrth ei brodyr hi, cafwyf ffafor yn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ich go|lwg, a'r hyn a ddywedoch wrthif a roddaf.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Go&s;odwch arnaf fi ddirfawr gynhy&s;caeth, neu roddiad, ac mi a roddaf fel y dyw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">doch wr|thii:
<PB REF="27">rhoddwch chwithau y llangces i mi yn wraig.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna meibion Iacob a atteba&s;ant Si|chem, a Hemor ei d&acirc;d ef, ac a ymddiddana&s;ant yn dwyllodrus, o herwym: iddo ef halogi Dina eu chwaer hwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac a ddyweda&s;ant wrthynt hwy, ni allwn wneuthur y peth hyn, gan roddi ein chwaer ni i &wcirc;r dienwardedic, o blegit gwarthrudd [yw] hynny i ni.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ond yn hynn y cytunwn a chwi, os by|ddwch fel nyni, gan enwaedu p&ocirc;b gwryw i chwi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y rhoddwn ein merched ni i chwi, ac y cymmerwn eich merched chwithau i ninnau, a <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">hyd trigwn a chwi, a byddwn yn vn bobl.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ond oni wrandewch arnom ni i gael o honoch eich enwaedu, yna y cymmerwn ein merch, ac a awn ymmaith.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ai geiriau hwynt oeddynt dda yng-olwg Demor, ac yng-olwg Sichem m&acirc;b Hemor.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac nid oedodd y llangc wnaethur y peth o blegit efe a rodda&s;e ferch ar ferch Iacob: ac yr oedd efe yn anrhydeddu&s;ach na holl d&ycirc; ei d&acirc;d ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna Hemor, a Sichem ei fab ef a ae|thant at borth eu dinas hwynt, ac a lefara&s;ant wrth eu dina&s;yddion hwynt, gan ddywedyd:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y gwyr hynn heddychol [ynt] hwy gyd n ni, ac a drigant yn y wlad [hon,] ac a wnant eu nege&s;au [ynddi:] ac wele [y mae] y wl&acirc;d yn e|hang o leoedd ger eu bron hwynt: cymmerwn eu merched hwynt i ni yn wragedd, a rhoddwn ein merched ninnau iddynt hwy.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ond yn hyn y cytuna y dynion a ni, i dri|go gyd a ni, gan fod yn vn bobl, trwy enwaedu p&ocirc;b gwryw i ni, fel y maent hwy yn enwaede|die.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Eu hanifeiliaid hwynt, ai cyfoeth hwynt, ai holl y&s;crubliaid hwynt onid eiddo ni [fydd|ant] hwy&lpunctel; yn vnic cytunwn a hwynt, fel y tri|gant gyd a ni.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna ar Hemor, ac ar Sichem ei fab ef y gwrandawodd pawb a'r a oeddynt yn dyfod allan o borth ei ddinas ef: ac enwaedwyd p&ocirc;b gwryw [&s;ef] y rhai oll a'r a oeddynt yn dyfod allan o borth ei ddinas ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A bu ar y trydydd dydd pan oeddynt hwy yn ddolurus, gymmeryd o ddau o feibion Iacob Simeon, a Lefi, brodyr Dina, b&ocirc;b vn ei gleddyf, ac a ddaethant yn erbyn y ddinas yn hyderus, ac a ladda&s;ant b&ocirc;b gwryw.</P>
<P N="26"><HI>26</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 49.6.</NOTE> Lladda&s;ant hefyd Hemor, a Sichem ei f&acirc;b ef, a m&icirc;n y cleddyf: a chymmera&s;ant Dina o d&ycirc; Sichem, ac aethant allan.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Meibion Iacob a ddaethant ar y lladded|igion, ac a y&s;peilia&s;ant y ddinas, am halogi o honynt eu chwaer hwynt.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Cymmera&s;ant eu defaid hwynt, ai gwar|thec, ai ha&s;&s;ynnod hwynt, a'r hyn [oedd] yn y ddinas, a'r hyn [oedd] yn y maes.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Caeth-gluda&s;ant hefyd, ac yfpeilia&s;ant eu holl gyfoeth hwynt, ai holl blant hwynt, ai gwragedd hwynt, a'r hyn oll [oedd] yn y tai.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna Iacob a ddywedodd wrth Simeon, ac wrth Lefi, tralloda&s;och fi gan beri i mi fod yn ffiaidd gan bre&s;&s;wylwyr y wl&acirc;d, gan y Canaa|neaid, a'r Phereziaid, a minne ag ychydic o w&ycirc;r: ymga&s;clant gan hynny yn fy erbyn, a tharawant fi, felly y difethir fi, mi, a'm t&ycirc;lwyth.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Hwythau a atteba&s;ant, ai megis puttain y gwnae efe ein chwaer ni&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="35" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Iacob yn myned i Bethel wrth orchymmyn Duw i a|dailadu allor. 2 Efe yn puto tylwyth ei dy. 5 Duw 'n gwneuthur i elynion Iacob ei ofni. 8 Debora mammaeth Rebecca 'n marw. 12 Addo gwlad Ca|naan. 18 Rahel yn marw ar anedigaeth dyn bach. 23 Meibion Iacob. 27 Iacob yn dyfod at ei d&acirc;d I&s;aac. 29 Oes, a marwolaeth I&s;aac.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y dywedodd Duw wrth Iacob, cyfot, e&s;cyn i Bethel, a thrig yno, a gwna yno a|llor i Dduw, yr hwn a ymddango&s;odd i ti<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 28.14.</NOTE> pan ffoai&s;t o wydd E&s;au dy frawd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna Iacob a ddywedodd wrth ei deulu, ac wrth y rhai oll [oeddynt] gyd ag ef: bwriwch ymmaith y duwiau dieithr, y rhai [ynt] yn eich plith chwi, ac yml&acirc;nhewch, a newidiwch eich gwi&s;coedd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> O blegit cyfodwn, ac e&s;cynnwn i Be|thel, ac yno y gwnaf allor i Dduw yr hwn a'm gwrandawodd yn n&ycirc;dd fyng-hy&s;tudd, ac a fu gyd a'm fi yn y ffordd, yr hon a gerddais.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y rhodda&s;ant at Iacob yr holl dduwiau dieithr y rhai [oeddynt] yn eu llaw hwynt, a'r clu&s;t-dly&s;au, y rhai [oeddynt] yn eu clu&s;tiau hwynt: ac Iacob ai cuddiodd hwynt, tann y dderwen, yr hon [oedd] yn ymmyl Si|chem.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly y cychwnna&s;ant, ac ofn Duw [oedd] ar y dina&s;oedd, y rhai [oeddynt] oi ham|gylch hwynt, ac nid erlidia&s;ant ar ol meibion Iacob.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac Iacob a ddaeth i Luz, yng-wlad Ca|naan, hon [yw] Bethel, efe ai holl bobl y rhai [oeddynt] gyd ag ef:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac a adailadodd yno allor, ac a henwodd y<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 28.19.</NOTE> lle El-bethel: o blegit yno yr ymddango&s;a&s;&s;e Duw iddo ef, pan ffoa&s;e efe o wydd ei frawd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A marw a wnaeth Debora mammaeth Rebecca, a hi a gladdwyd i&s;law Bethel dann y dderwen: am hynny y galwyd henw honno Al|hon-bachuth.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Hefyd Duw a ymddango&s;odd eilwaith i Iacob pan ddaeth efe o Me&s;opotamia ac ai ben|dithiodd ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A Duw a ddywedodd wrtho, dy henw di [yw] Iacob, ni<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 32.28.</NOTE> elwir dy henw di Iacob mwy, onid I&s;rael a fydd dy henw di: galwodd gan hynny ei enw ef I&s;rael.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Hefyd Duw a ddywedodd wrtho, myfi [wyf] Dduw holl alluog, cynnydda, ac amlh&acirc;:
<PB N="16" REF="27">cenedl, a chynnulleidfa cenhedloedd a fydd o ho|not ti, a brenhinnoedd a ddeuant allan 'oth lwy|nau di,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r wl&acirc;d yr hon a roddais i Abraham, ac i I&s;aac, a roddaf i ti, ac i'th h&acirc;d ti ar dy &ocirc;l di y rhoddaf y wl&acirc;d [honno.]</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna 're&s;cynnodd Duw oddi wrthaw ef yn y fan Ile y llefara&s;e efe wrtho ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac Iacob a o&s;ododd golofn i &s;efyll yn y fann lle 'r ymddiddana&s;e efe ag ef, [&s;ef] co|lofn faen, ac a daenellodd arni ddiod offrwm, ac a dywalltodd olew arni.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Felly Iacob a alwodd henw y fann lle 'r ymddiddanodd Duw ag ef: Bethel.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna 'r aethant ymmaith o Bethel, ac yr oedd etto megis milltir o d&icirc;r i ddyfod i Ephrath: yno 'r e&s;corodd Rahel, a bu galed [arni hi] wrth e&s;cor.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A darfu pan oedd yn galed [arni] wrth e&s;cor o honi, i'r f&ycirc;dwraig ddywedyd wrthi hi, nac ofna: o blegit llymma hefyd i ti f&acirc;b,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Darfu hefyd wrth fyned oi henaid hi allan, (o blegit marw a wnaeth hi) yna iddi hi alw ei enw ef Benoni: ond ei d&acirc;d ai henwodd ef Ben-iamin.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Felly Rahel a fu farw, ac a gladdwyd yn y ffordd i Ephrath: hon [yw] Bethlehem.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac Iacob a o&s;ododd golofn i &s;efyll ar ei bedd hi, honno [yw] colofn bedd Rahel hyd he|ddyw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna I&s;rael a gerddodd, ac a e&s;tynnodd ti babell o'r tu hwnt i Migdal-eder.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A phan ydoedd I&s;rael yn trigo yn y w|l&acirc;d honno, yna Ruben a aeth, ac a orweddodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 49.5.</NOTE> gyd a Bilha gordderchwraig ei d&acirc;d ef, a chlybu I&s;rael [hynny:] yna meibion Iacob oeddynt ddeu-ddec.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Meibion Lea, Ruben cyntafanedic Ia|cob, a Simeon, a Lefi, ac Iuda, ac I&s;acar, a Za|bulon.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Meibion Rahel, Io&s;eph, a Beniamin.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A meibion Bilha llaw-forwyn Rahel: Dan, a Nephthali.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A meibion Zilpha llaw-forwyn Lea: Gad, ac A&s;er. Dymma feibion Iacob, y rhai a anwyd iddo ym-Me&s;opotamia.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna Iacob a ddaeth at I&s;aac ei d&acirc;d ef i Mamre i gaer Arba, hon [yw] Hebron, lle 'r ymdeithia&s;e Abraham, ac I&s;aac.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A dyddiau I&s;aac [oeddynt] gan-mlwydd, a phedwar vgain mlwydd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna I&s;aac a drengodd, ac a fu farw, ac a ga&s;clwyd at ei bobl yn h&ecirc;n, ac yn gyflawn o oe|dran, ai feibion E&s;au ac Iacob ai cladda&s;ant ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="36" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Gwragedd E&s;au. 7 Cyfoeth Iacob, ac E&s;au. 9 Hi|liogaeth E&s;au. 24 Caffaeliad m&ucirc;lod.</P>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"AC dymma genedlaethau E&s;au: efe yw Edom.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> E&s;au a gymmerth ei wragedd o ferched Canaan: Ada merch Elon yr Hethiad, ac A|holibama merch Ana, merch Sibeon yr He|fiad.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Ba&s;emath hefyd merch I&s;mael, chwaer Nebaioth.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 1.37.</NOTE> Ada a ymddug Eliphas i E&s;au, a Ba&s;emath a e&s;corodd ar Rehuel.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Aholibama hefyd a e&s;corodd ar Iehus, ac Ialam, a Chorah: dymma fribion E&s;au, y rhai a anwyd iddo yng-wlad Canaan.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Ond E&s;au a gymmera&s;e ei wragedd, 'ai feibion, ai ferched, a holl ddynion ei d&ycirc;, ai amfei|liaid, ai holl y&s;crubliaid, ai holl gyfoeth ef yr hyn a ga&s;gla&s;e efe yng-wlad Canaan, ac a aeth ymmaith i wlad [Seir] cynn dyfod ei frawd Iacob.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> O blegit eu cyfoeth hwynt oedd fwy, nac y gellynt gyd trigo: ac nis galle gwl&acirc;d eu hymdaith eu cynnwys hwynt gan eu hanifei|liaid.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Felly y<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua. 24.4</NOTE> trigodd E&s;au ym mynydd Seir: E&s;au [yw] Edom.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Ac dymma genedlaethau E&s;au t&acirc;d yr Edomiaid ym mynydd Seir.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Dymma henwau meibion E&s;au:<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 1.3<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> Eli|phas m&acirc;b Ada gwraig E&s;au: Rehuel m&acirc;b Ba&s;emath gwraig E&s;au.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A meibion Eliphas oeddynt Theman, Omar, Sepho, a Gatham, a Chenaz.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A Thimna oedd ordderch-wraig i Eli|phas mab E&s;au, ac a e&s;corodd Amelec i Eli|phas, dymma feibion Ada gwraig E&s;au.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Ac dymma feibion Rehuel: Nahath, a Serah, Samma, a Mizza, y rhai hyn oeddynt feibion Ba&s;emath gwraig E&s;au.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Hefyd y rhai hyn oeddynt feibion Aholi|bama merch Ana, merch Sibeon gwraig E|&s;au: canys hi a ymddug i E&s;au, Iehus, ac Ia|lam, a Chorah.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Dymma dd&ucirc;giaid meibion E&s;au: mei|bion Eliphas cyntafanedic E&s;au, duwc The|man, duwc Omar, duwc Sepho, duwc Ee|naz.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Duwc Corah, duwc Gatham, duwc A|melec: dymma dd&ucirc;giaid Eliphas yng-wlad E|dom: dymma feibion Ada.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ac dymma feibion Rehuel mab E&s;au, duwc Nahath, duwc Serah, duwc Samma, duwc Mizza: dymma ddugiaid Rehuel yng-w|lad Edom: dymma feibion Ba&s;emath gwraig E&s;au.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Dymma hefyd feibion Aholibama gw|raig E&s;au, duwc Iehus, duwc Ialam, duwc Corah: dymma ddugiaid Aholibama merch Ana gwraig E&s;au.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Dymma feibion E&s;au, ac dymma eu d&ucirc;giaid hwynt: efe [yw] Edom.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Dymma feibion Seir yr Horiad, cyfan|neddwyr y wlad [honno:] Lotan, a Sobal, a Sibeon, ac Ana.</P>
<PB REF="28">
<P N="21">"<HI>21</HI> A Di&s;on, ac E&s;er, a Di&s;an: dymma do&ucirc;gi|aid yr Horiaid meibion Seir yng-wlad Edom.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> A meibion Lotan oeddynt Hori, a He|mam: a chwaer Lotan [oedd] Thimna.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ac dymma feibion Sobal: Alfan, a Manahath, ac Ebal, Sepho, ac Onam.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Ac dymma feibion Sibeon: &s;ef, Aia, ac Ana: hwn yw Ana 'r hwn a gafodd y mulod yn yr anialwch wrth borthi o honaw a&s;&ycirc;nnod Si|beon ei d&acirc;d.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Ac dymma feibion Ana: Di&s;on, ac A|holibama merch Ana.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Dymma hefyd feibion Di&s;on: Hemdan, ac E&s;ban, a Iethran, a Cheran.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Dymma feibion E&s;er, Bilhan, a Saafan, ac Acan.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Dymma feibion Di&s;an: Vs, ac Aran.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Dymma ddugiaid yr Horiaid: Duwc Lotan duwc Sobal, duwc Sibeon, duwc Ana.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Duwc Di&s;on, duwc E&s;er, duwc Di&s;an: dymma ddugiaid yr Horiaid, wrth eu dugiae|thau yng-wl&acirc;d Seir.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Dymma hefyd y brenhinoedd y rhai a deyrua&s;a&s;ant yng-wlad Edom cyn teyrna&s;u brenin ar feibion I&s;rael.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Yn gyntaf y teyrna&s;odd yn Edom Be|la mab Beor: a henw ei ddinas ef [oedd] Din|hebah.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Yna Bela a fu farw: a Iobab mab Se|rah o Bo&s;ra a deyrna&s;odd yn ei le ef.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Iobab hefyd a fu farw: a Hu&s;am o wl&acirc;d Temani, a deyrna&s;odd yn ei le ef.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> A bu Hu&s;an farw: yna Hadad mab Be|dad yr hwn a darawodd y Midian ym maes Moab, a deyrna&s;odd yn ei le ef: a henw ei ddi|nas ef [ydoedd] Afith.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Marw hefyd a wnaeth Hadad, a Sam|lah o Ma&s;recah a deyrna&s;odd yn ei le ef.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> A phan fu Samlah farw: Saul o Reho|both [wrth] yr afon, a deyrna&s;odd yn ei le ef.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> A phan fu Saul farw, Baalhanan mab Achbor a deyrna&s;odd yn ei le ef.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> A phan fu Baalhanan mab Achbor farw: Hadar a deyrna&s;odd yn ei le ef, a henw ei ddinas ef [oedd] Pau: A henw ei wraig Mehetabel, merch Matred, merch Mezabab.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> Dymma gan hynny henwau d&ucirc;giaid E&s;au ynol eu teuluoedd hwynt, yn eu trig-le|oedd hwynt, erbyn eu henwau hwynt: duwc Timna, duwc Alfah, duwc Ietheth.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> Duwc Aholibama, duwc Ela, duwc Pi|non.</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> Duwc Cenaz, duwc Mib&s;ar.</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> Duwc Magdiel, duwc Iran: dymma ddugiaid Edom, yn ol eu pre&s;&s;wylfeudd yng|wlad eu perchennogaeth hwynt: dymma E&s;au t&acirc;d yr Edomiaid.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="37" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Io&s;eph yn achwyn ar ei frodyr wrth ei d&acirc;d. 5 Efe yn breuddwydio, ai frodyr yn ei ga&s;au. 28 Ac yn ei werthu ef i'r I&s;maeliaid. 34 Galar Iacob am Io&s;eph.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Thrigodd Iacob yng-wl&acirc;d ymddaith ei d&acirc;d &s;ef yng-wl&acirc;d Canaan.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dymma genhedlaethau Iacob: Io&s;eph yn fab dwy flwydd ar bymthec oedd fugail gyd ai frodyr ar y praidd: ac efe oedd yn llangc gyd a meibion Bilha, a chyd a meibion Zilpha gw|ragedd ei d&acirc;d ef: yna Io&s;eph a ddygodd eu drwg enllib hwynt at eu t&acirc;d hwynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac I&s;rael oedd hoffach ganddo Io&s;eph nai holl feibion, o blegit efe ai caw&s;e ef yn ei he|naint: ac efe a wnaeth &s;iacced fraith iddo ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pan welodd ei frodyr, fod eu t&acirc;d yn ei garu ef yn fwy nai holl frodyr: yna hwy ai ca|&s;a&s;ant ef, ac ni fedrent ymddiddan [ag] ef yn heddychol.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac Io&s;eph a freuddwydiodd freuddwyd, ac ai mynegodd iw frodyr: am hynny y ca&s;a&s;ant ef etto yn ychwaneg.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O blegit dyweda&s;e wrthynt, gwrandewch atolwg y breuddwyd hwn, yr hwn a frenddwy|diais.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac wele rhwymo y&s;gubau 'r oeddem ni yng-hanol y maes, ac wele fy y&s;cub mau fi a gyfododd, ac a &s;afodd hefyd, ac wele eich y&s;cu|bau chwi a ddaethant o amgylch ac a ymgrym|ma&s;ant i'm hy&s;gub mau fi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna ei frodyr a ddyweda&s;ant wrtho ef, ai gan deyrna&s;u y teyrne&s;i arnom ni&lpunctel; ai gan ar|glwyddiaethu 'r arglwyddieithi arnom ni&lpunctel; etto am hynny y chawnega&s;ant ei ga&s;au ef, o blegit ei freuddwydion, ac o blegit ei eiriau ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Hefyd efe a freuddwydiodd etto freu|ddwyd arall, ac ai mynegodd iw frodyr, ac a ddywedodd: wele yr haul, a'r lleuad, ac vn ar ddec o &s;&ecirc;r yn ymgrymmu i mi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe ai mynegodd iw d&acirc;d, ac iw frodyr, ai d&acirc;d a feiodd arno ef, ac a ddywedodd wrtho ef pa freuddwyd yw hwn, yr hwn a freuddwy|diai&s;t&lpunctel; ai gan ddyfod y deuwn ni, mi a'th fam a'th frodyr, i ymgrymmu i lawr i ti&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ai frodyr a genfigenna&s;ant wrtho ef, ond ei d&acirc;d a gadwodd y peth [mewn c&ocirc;f:]</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna ei frodyr ef a aethant i fugeilio praidd eu t&acirc;d yn Sichem.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac I&s;rael a ddywedodd wrth Io&s;eph, o|nid [yw] dy frodyr yn bugeilio yn Sichem&lpunctel; tyret, a mi a'th anfonaf attynt: yntef a ddywe|dodd wrtho ef, wele fi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y dywedodd ei [d&acirc;d] wrtho ef, dos weithian, edrych [pa] lwyddiant [&s;ydd] i'th fro|dyr, a [pha] lwyddiant [&s;ydd] ir praidd, a d&wcirc;g eilchwael air [i] mi: felly efe ai hanfonodd ef o lynn Hebron, ac efe a ddaeth i Sichem.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y cyfarfu g&wcirc;r ag ef: ac wele efe yn cyrwydro yn y maes, a'r g&wcirc;r a ymofynnodd [ag] ef, gan ddywedyd, pa beth yr ydwyt yn ei gei&s;io&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yntef a ddywedodd cei&s;io fy-mrodyr yr ydwyf fi: mynega atolwg i mi pa le y maent hwy yn bugeilio&lpunctel;</P>
<PB N="17" REF="28">
<P N="17"><HI>17</HI> A'r g&wcirc;r a ddywedodd cychwnna&s;ant oddi ymma, o blegit clywais hwynt yn dywedyd, awn i Dothan: yna Io&s;eph a aeth a'r &ocirc;l ei fro|dyr, ac ai cafodd hwynt o fewn Dothan.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Hwythau ai canfuant ef o bell, a chyn ei ddyne&s;&s;u attynt hwy 'r ymfwriada&s;ant hefyd [yn] ei [erbyn] ef, iw ladd ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A dyweda&s;ant b&ocirc;b vn &wcirc;rth ei gilydd, we|le accw y breuddwyd-wr yn dyfod.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Deuwch gan hynny yn awr, a lladdwn ef, a thaflwn ef yn vn o'r pydewau, a dywedwn, bwy&s;t-fil drwg ai bwyttaodd ef: yna y cawn we|led beth fydd ei freuddwydion ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 42.22.</NOTE> Ruben a glybu, ac ai hachubodd ef, oi llaw hwynt, ac a ddywedodd, na laddwn ef yn farw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ruben a ddywedodd hefyd wrthynt, na thywelltwch waed: bwriwch ef i'r pydew hwn, yr hwn [&s;ydd] yn yr anialwch, ac nac e|&s;tynnwch law arno ef: fel yr achube ef oi llaw hwynt iw ddwyn eil-waith at ei d&acirc;d.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A phan ddaeth Io&s;eph at ei frodyr, yna y gwnaethant i Io&s;eph ddio&s;c ei &s;iacced [&s;ef] y &s;iacced fraith 'r hon [ydoedd] a'm dano ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y cymmera&s;ant ef, a thafla&s;ant ef i'r pydew, a'r pydew [oedd] w&acirc;g h&ecirc;b ddwfr ynddo.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna 'r ei&s;tedda&s;ant i fwytta bwyd, ac a dderchafa&s;a~t eu llygaid, ac a edrycha&s;ant: ac we|le fintai o I&s;maeliaid yn dyfod o Gilead yn my|ned i wared i'r Aipht, ai camelod yn dwyn lly&s;|&s;iau, a balm, a myrr.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna y dywedodd Iuda wrth ei frodyr, pa le&s;aad [a fydd,] &ocirc;s lladdwn ein brawd, a ch&ecirc;lu ei waed ef&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Deuwch a gwerthwn ef i'r I&s;maeliaid, ac na fydded ein llaw ni arno ef: o blegit ein brawd ni a'n cnawd ni ydyw efe: ai frodyr a gy|tuna&s;ant.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A phan ddaeth<NOTE N="*" PLACE="marg">Doeth. 10.13. p&s;al. 105.17.</NOTE> y marchnad-wyr o Mi|dian heibio, y tynna&s;ant, ac y cyfoda&s;ant Io&s;eph i fynu o'r pydew, ac a wertha&s;ant Io&s;eph i'r I&s;|maeliaid, er vgain darn o arian: hwyntau a ddyga&s;ant Io&s;eph i'r Aipht.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Wedi hynny Ruben a ddaeth eil-waith i'r pydew, ac wele nid [ydoedd] Io&s;eph yn y pydew: ac yntef a rwygodd ei ddillad.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac a ddychwelodd at ei frodyr, ac a ddy|wedodd, y llangc nid [ydyw] accw: a minne i ba le 'r &acirc;f fi&lpunctel;</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna hwy a gymmera&s;ant &s;iacced Io&s;eph, ac a ladda&s;ant lwdn gafr, ac a drocha&s;ant y &s;i|acced yn y gwaed.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac a anfona&s;ant y &s;iacced fraith, ac ai duga&s;ant at eu t&acirc;d hwynt, ac a ddyweda&s;ant, honn a gaw&s;om, mynn &wcirc;ybod weithian ai &s;iac|ced dy f&acirc;b [yw] hi, ai nad e.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yntef ai hadnabu hi, ac a ddywedodd, &s;i|acced fy mab [yw hi]<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 44.28.</NOTE> bwy&s;t-fil drwg ai bwyttaodd ef: gan larpio y llarpiwyd Io&s;eph.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac Iacob a rwygodd ei ddillad, ac a o&s;o|dodd &s;ach-len am ei lwynau, ac a alarodd am ei f&acirc;b ddyddiau lawer.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ai holl feibion, ai holl ferched a goda|&s;ant iw gy&s;&s;uro ef, ond efe a wrthododd gym|meryd cy&s;&s;ur, ac a ddywedodd: yn ddiau de&s;|cynnaf yn alarus at fy m&acirc;b i'r beddrod, ai d&acirc;d a wylodd [am dano] ef.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A'r Madiniaid ai gwertha&s;ant ef i'r Aipht i Putiphar tywy&s;og Pharao, [a'r] di|&s;tain.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="38" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>2 Iuda yn priodi. 7 Drygioni Er, ac Onan, a dia|ledd Duw arnynt hwy. 18 Iuda yn gorwedd gyd a Thamar. 24 Ac yn barnu Thamar iw llo&s;ci am Odineb. 29 39 Ganedigaeth Phares, a Zarah.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"AC yn y cyfam&s;er hwnnw, y darfu i Iuda dde&s;cyn oddi wrth ei frodyr, a throi at wr o Adulam, ai henw Hirah.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Ac yna y canfu Iuda ferch g&wcirc;r o Gana|an, ai enw ef [oedd] Sua, ac ai cymmerodd hi, ac a aeth atti hi.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A hi a feichiogodd, ac a e&s;corodd a'r f&acirc;b, ac efe a alwodd ei<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 2.3.</NOTE> enw ef Er.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A hi a feichiogodd eil-waith, ac a e&s;corodd ar f&acirc;b, a hi a alwodd ei enw ef Onan.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A thrachefn hi a e&s;corodd ar f&acirc;b, ac a al|wodd ei enw ef Selah: Ac yn Cezib yr oedd [Iuda] pan e&s;corodd hi ar hwn.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Yna Iuda a gymmerth wraig i Er ei gyntaf-anedic: ai henw hi [oedd] Thamar.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 26.19.</NOTE> yr oedd Er cyntaf-anedic Iuda yn ddrygionus yng-olwg yr Arglwydd, am hynny y lladdodd yr Arglwydd ef.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Yna Iuda a ddywedodd wrth Onan d&ocirc;s at wraig dy frawd, a gwna iddi rann cyfath|rach-wr, a chyfot h&acirc;d i'th frawd.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Felly Onan a wybu nad iddo ei hun y bydde 'r h&acirc;d: gan hynny pan ele efe at wraig ei frawd, yna y colle efe ei [h&acirc;d] ar y llawr, rhac rhoddi o honaw h&acirc;d iw frawd.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A drygionus oedd yr hyn a wnaethe efe yng-olwg yr Arglwydd: am hynny efe ai lla|dodd yntef.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Yna Iuda a ddywedodd wrth Thamar ei waudd ef, trig yn weddw [yn] nh&ycirc; dy d&acirc;d, hyd oni chynnyddo fy m&acirc;b Selah: oblegit efe a feddylia&s;e rhac lladd hwnnw hefyd, fel ei fro|dyr ef: felly Thamar a aeth, ac a drigodd [yn] nh&ycirc; ei th&acirc;d.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Ac wedi llawer o ddyddiau, marw a wnaeth merch Sua gwraig Iuda, yna Iuda a gymmerth gy&s;&s;ur, ac a aeth i fynu i Thimnath, at gneif-wyr ei ddefaid, ef ai gymydog Hirah yr Adulamiad.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Mynegwyd hefyd i Thamar, gan ddy|wedyd: wele dy chwegrwn yn myned i fynu i Thimnath, i gneifio ei ddefaid.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Hithe a ddio&s;codd ddillad ei gweddwdod oddi am deni, ac a orchguddiodd [ei hwyneb] a moled, ac a ymwi&s;codd, ac a ei&s;teddodd yn nrws Enaim yr hwn [&s;ydd] ar y ffordd i
<PB REF="29">Thimnath: o blegit gweled yr oedd hi fyned o Selah yn fawr, ac na rodda&s;id hi yn wraig i|ddo ef.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Felly Iuda ai canfu hi, ac a dybiodd [ei bod] hi yn buttain, o blegit gorchguddio o honi ei hwyneb.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Ac efe a droawdd atti hi i'r ffordd, ac a ddywedodd, tyret atolwg, gad imi ddy fod attat: o blegit nid oedd efe yn gwybod mai ei waudd ef [ydoedd] hi: hithe a ddywedodd, beth a roddi i mi, &ocirc;s cei ddyfod attaf&lpunctel;</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Yntef a ddywedodd, mi a hebryngaf fynn gafr o [blith] y praidd: hithe a ddywedodd [bodlawn] &ocirc;s rhoddi wy&s;tl hyd oni hebryngech.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Yntef a ddywedodd, beth [fydd] y gwy&s;tl yr hwn a roddaf i ti&lpunctel; hithe a ddywedodd dy &s;&ecirc;l, a'th gochl, a'th ffonn, yr hon [&s;ydd] yn dy law di: ac efe ai rhoddes iddi, ac a aeth atti, a hi a feichiogodd o honaw ef.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Yna y cyfododd hi ac a aeth ymmaith, ac a ddio&s;codd ei moled oddi amdeni, ac a wi&s;codd ddillad ei gweddwdod.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Ac Iuda a hebryngodd fynn gafr yn llaw 'r Adulamiad ei gymydog ef, i gymmeryd y gwy&s;tl o law y wraig: ond ni chafod [hwn|nw] hi.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Ac efe a ymofynnodd a gw&ycirc;r y fr&ocirc; honno gan ddywedyd: pa le [y mae] y buttain honno yr [hon ydoedd] yn Enaim wrth y ffordd&lpunctel; hwythau a ddyweda&s;ant ni bu yma [vn] but|tain.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Yna efe a ddychwelodd at Iuda, ac a ddy|wedodd, ni chefais hi, a gw&ycirc;r y fr&ocirc; honno hefyd a ddyweda&s;ant ni bu yma [vn] buttain.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ac Iuda a ddywedodd, cymmered iddi hi, rhac ein bod ni yn watworgerdd: wele, mi a hebryngais y mynn hwn, a thithe ni chefai&s;t hi.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Ac ynghylch pen tri mis y mynegwyd i Iuda, gan ddywedyd: Thamar dy waudd di a butteiniodd, ac wele hi a feichiogodd hefyd mewn godineb: yna y dywedodd Iuda dy|gwch hi allan, a llo&s;cer hi.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Yna hi (pan ddygwyd hi allan) a anfo|nodd at ei chwegrwn, gan ddywedyd: o'r g&wcirc;r yr hwn &s;ydd eiddaw y rhai hyn yr ydwyfi yn feichiog: hefyd hi a ddywedodd, adnebydd at|tolwg eiddo pwy [yw] yr &s;&ecirc;l, a'r gochl, a'r ffonn ymma.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Yna Iuda a adnabu [y pethau hynn&ycirc;,] ac a ddywedodd: cyfiawnach yw hi na'm fi, o herwydd na roddais hi i'm m&acirc;b Selah: ac ni bu iddo ef a wnaeth a hi mwy.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ac yn am&s;er ei he&s;coredigaeth hi, wele efellion yn ei chroth hi.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Bu hefyd pan e&s;corodd hi, i [vn] roddi [allan ei] law: a'r fyd-wraig ai cymmerth ac a rwymodd a'm ei law ef [edef] g&ocirc;ch gan ddy|wedyd: hwn a ddaeth yn gyntaf allan.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> A phan dynnodd efe ei law yn ei h&ocirc;l, yna wele ei frawd ef a ddaeth allan, a hithe a ddywe|dodd, pa ham y rhwygai&s;t arnat rwygiad? a'm hynny y galwyd ei<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 2.4. Mat. 1.3.</NOTE> enw ef Phares.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Ac wedi hynny ei frawd ef a ddaeth al|lan, yr hwn [yr oedd yr edef] g&ocirc;ch a'm ei law: a galwyd ei enw ef Zarah.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="39" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Gwerthu Io&s;eph i Putiphar. 2 Gwraig Putiphar yn ei demptio ef. 13 Ac yn achwyn arno ef. 20 Ei garchar ef. 21 Ymgeledd Duw iddo ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FElly Io&s;eph a ddygwyd i wared i'r Aipht, a Phutiphar yr Aipht-wr tywy&s;og Pharao [ai] ddi&s;tain ai prynnodd ef o law r' I&s;maeliaid, y rhai ai dyga&s;ent ef ei wared yno.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac yr oedd yr Arglwydd gyd ag Io&s;eph, ac efe oedd &wcirc;r llwyddiannus: tra fu efe yn nh&ycirc; ei fei&s;tr yr Aiphtiad.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ai fei&s;tr ef a welodd mai yr Arglwydd[o|edd] gyd ag ef, a [bod] yr Arglwydd yn llwy|ddo yn ei law ef yr hyn oll a wnele efe.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Felly Io&s;eph a gafodd ffafor yn ei olwg ef, ac ai gwa&s;anaethodd ef, yntef ai gwnaeth ef yn ben-golygwr ar ei d&ycirc; ef, ac a roddes [yr hyn] oll oedd eiddo dan ei law ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac er pan wnaethe efe ef yn ben-golygwr ar ei d&ycirc;, ac ar yr hyn oll [oedd] eiddo ef, darfu 'ir Arglwydd fendithio t&ycirc; 'r Aiphtiad er mwyn Io&s;eph: ac yr oedd bendith yr Arglwydd ar yr hyn oll oedd eiddo ef yn y t&ycirc;, ac yn y maes.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny y gadawodd efe yr hyn oll [o|edd] ganddo tan law Io&s;eph, ac nid adwaene ddim ar [a oedd] gyd ag ef, oddi eithr y bwyd yr hwn yr oedd efe yn ei fwytta: Io&s;eph hefyd oed d&ecirc;g o br&ycirc;d. a gl&acirc;n yr olwg.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A darfu wedi y petheu hynny i wraig ei fei&s;tr ef dderchafu ei golwg ar Io&s;eph, a dywe|dydd: gorwedd gyd am fi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yntef a wrthododd, ac a ddywedodd wrth wraig ei fei&s;tr, wele fy mei&s;tr nid edwyn pa beth [&s;ydd] gyd a'm fi yn y t&ycirc;: rhoddes hefyd yr hyn oll [&s;ydd] eiddo ef, tan fy llaw i.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Nid oes [neb] fwy yn y t&ycirc; hwn na myfi, ac ni waharddodd efe ddim rhag of, onid ty di, o blegit ei wraig ef [wyt] ti: pa fodd gan hynny y gallaf wneuthur y mawr-ddrwg hwn, a phe|chu yn erbyn Duw&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac fel yr oedd hi yn dywedyd wrth Io|&s;eph beun&ycirc;dd, ac yntef heb wrando arni hi, i or|wedd yn ei hymyl hi, gan fod gyd a hi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna yng-hylch y cyfam&s;er hwnnw y bu i Io&s;eph ddyfod 'ir t&ycirc; i wneuthur ei orchwyl: ac nid [oedd] yr vn o ddynion y t&ycirc; yno yn t&ycirc;.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Hithe ai daliodd ef erbyn ei wi&s;c, gan ddywedyd, gorwedd gyd a mi: yntef a ada|wodd ei wi&s;c yn ei llaw hi, ac a ffoawdd, ac a aeth allan.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A phan welodd hi adel o honaw ef ei wi&s;c yn ei llaw hi, a ffoi ohonaw allan.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna hi a alwodd ar ddynion ei th&ycirc;, ac a draethodd wrthynt gan ddywedyd: gwelwch, efe a dd&ucirc;g i ni Hebrewr 'in gwradwyddo: da|eth attafi i orwedd gyd a my fi, minne a wae|ddais
<PB N="18" REF="29">ddais a ll&ecirc;fvchel.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A phan glywodd efe dderchafu o honofi fy llef, a gweiddi: yno efe a ffoawd, ac a aeth allan, ac adawodd ei wi&s;c yn fy ymmyl i.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A hi a o&s;ododd ei wi&s;c ef yn ei hymmyl, hyd oni ddaeth ei fei&s;tr ef adref.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna hi a lefarodd wrtho yn y modd hyn, gan-ddywedyd: yr Hebre was, yr hwn a ddug|ai&s;t i ni a ddaeth attaf i'm gwradwyddo.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ond pan dderchefais fy llef, a gweiddi, y|na efe a adawodd ei wi&s;c yn fy ymmyl, ac a ffoa|wdd allan.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A phan glybu ei fei&s;tr ef eiriau ei wraig yrhai a lefara&s;e hi wrtho ef, gan ddywedyd, yn y modd hwn y gwnaeth dy w&acirc;s di i mi: yna yr enynnodd ei lid ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna mei&s;tr Io&s;eph ai cymmerth ef, ac ai rhoddes ef<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 105.18.</NOTE> yn y carchar d&ycirc;, lle yr oedd carchar|orion y brenin yn rhwym. Ac yno y bu efe yn y carchar-d&ycirc;.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ond yr Arglwydd oedd gyd a Io&s;eph, ac a ddango&s;odd iddo ef drugaredd, ac a roddes ffa|for iddo ef yngolwg pennaeth y carchar-d&ycirc;.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A phennaeth y carchar-d&ycirc;, a roddes tan law Io&s;eph yr holl garcharorion, y rhai [oedd|ynt] yn y carchar d&ycirc;, ac efe oedd yn gwneuthur yr hyn oll a fua&s;ent hwy yn ei wneuthur yno.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Nid [oedd] pennaeth y carchar-dy yn ed|rych am ddim oll [a'r a oedd] tann ei law ef, am [fod] yr Arglwydd gyd ag ef: a'r hyn a wnai efe yr Arglwydd ai llwydde.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="40" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XL.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>3 Pharao yn carcharu ei ben-trulliad ai ben-pobydd. 8 O Dduw y daw deongliad breuddwydion. 19 <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">o|&s;eph yn deonglio breuddwyd y ddau garcharor. 23 Aniolchgarwch y pen-trulliad tu ag at Io&s;eph.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Darfu wedi y petheu hynny i drulliad brenin yr Aipht, a'r pobydd bechu yn er|byn eu harglwydd hwynt, brenin yr Aipht.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A Pharao a lidiodd wrth ei ddau bennaeth [&s;ef] wrth y pen-trulliad, a'r pen-pobydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac ai rhoddes hwynt mewn dalfa, yn nh&ycirc; y di&s;tain [&s;ef] yn y carchar-d&ycirc;, lle 'r oedd Io|&s;eph yn rhwym.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r di&s;tain a wnaeth Io&s;eph yn olyg|wr arnynt hwy: yna efe ai gwa&s;anaethodd hw|ynt, a buant hwy mewn dalfa ddyddiau [lawer.]</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna breuddwydia&s;ant freuddwyd ill dau, pob vn ei freuddwyd ei hun yn yr vn n&ocirc;s [a] phob vn ar ol deongliad ei freuddwyd ei hun, y trulliad a'r pobydd, y rhai [oeddynt] eiddo bre|nin yr Aipht, ac yn rhwym yn y carchard&ycirc;.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r borau y daeth Io&s;eph attynt, ac a ed|rychodd arnynt, ac wele hwynt yn athri&s;t.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a ymofynnodd a phennaethiaid Pha|rae, 'rhai [oeddynt] gyd ag ef mewn dalfa [yn] nh&ycirc; ei fei&s;tr ef gan-ddywedyd: pa ham [y mae] eich wynebau yn ddrwg heddyw&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y dyweda&s;ant wrtho, breuddwydia|&s;om freuddwyd, ac nid [oes] ai deonglo ef: y|na Io&s;eph a ddywedodd wrthynt, onid i Dduw [y perthyn] deho~gli&lpunctel; mynegwch adolwyn i mi,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y pen-trulliad a fynegodd ei freudd|wyd ef i Io&s;eph, ac a ddywedodd wrtho: yn fy mreuddwydd [yr oeddwn,] ac wele win|w&ycirc;dden o'm blaen.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yn y win-w&ycirc;dden [yr oedd] tair caingc, ac [yr ydoedd] hi megis yn blaendar|ddu: ei blodeun a dorra&s;&s;e allan, ei gwry&s;c hi oeddynt addfed [eu] grawn-win.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Hefyd [yr oedd] cwppan Pharao yn fy llaw, a chymmerais y grawn-w&icirc;n, a gwe&s;cais hwynt i gwppan Pharao, a rhoddais y cwp|pan yn llaw Pharao.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna Io&s;eph a ddywedodd wrtho ef dym|ma ei ddeongliad ef: tri diwrnod yw y tair caingc.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O fewn tri diwrnod etto Pharao a dder|chafa dy ben di, ac a'th r&ycirc;dd di eilwaith yn dy &s;wydd, a rhoddi gwppan Pharao yn ei law ef fel y buo&s;t arferol yn y cyntaf pan oeddyt drull|iad iddo.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Etto cofia fi gyd a thi, pan f&ocirc; daioni i ti, a gwna attolwg a mi drugaredd a choff&acirc; fi wrth Pharao, a dwg fi allan o'r t&ycirc; hwn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O blegit yn lledrad i'm lladrattawyd o wl&acirc;d yr Hebreaid, ac ymma hefyd ni wneuthum ddim, fel y go&s;odent fi yng-harchar.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan welodd y pen-pobydd mai daioni a ddeongla&s;e efe, yna y dywedodd wrth Io&s;eph, minne hefyd [oeddwn] yn fy mreuddwyd, ac wele dri chawell rhwyd-dylloc ar fy mhen.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac yn y cawell vchaf [yr oedd] peth o b&ocirc;b bwyd Pharoo o waith pobydd: ar ehedi|aid yn eu bwytta hwynt o'r cawell oddi ar fy mhen.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna Io&s;eph a attebodd, ac a ddywed|odd, dymma ei ddeongliad ef: tri diwrnod yw y tri chawell.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O fewn tri diwrnod etto y cymmer Pha|rao dy benn di oddi arnat, ac a'th groga di ar brenn, a'r ehediaid a fwyttant dy gnawd ti oddi am danat.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac ar y trydydd dydd, yr oedd dydd ga|nedigaeth Pharao, yna <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">fe a wnaeth wledd, iw holl wei&s;ion, ac efe a dderchafodd ben y pen|trulliad, a phen y pen-pobydd ym my&s;c ei wei|&s;ion ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac a o&s;ododd y pen-trulliad eilwaith yn ei &s;wydd, ac yntef a roddes y cwppan i law Pharao.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r pen-pobydd a grogodd efe, fel y dehonglia&s;e Io&s;eph iddynt hwy.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ond y pen-trulliad ni chofiodd Io&s;eph eithr anghofiodd ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="41" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>26 Dehongliad breuddwyd Pharao. 40 Io&s;eph yn lyw|yawdur ar yr holl Aipht. 50 Ganedigaeth daufab Io|&s;eph, Mana&s;&s;es, ac Ephraim. 54 Y newyn yn dech|reu ar hyd yr holl wledydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa ym mhen dwy flynedd lawn y bu i Pharao freuddwydio: ac wele efe yn &s;efyll
<PB REF="30">wrth yr afon.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac wele yn e&s;cyn o'r afon &s;aith [o] war|theg t&ecirc;g yr olwg, a thewon o gig, ac mewn gwyr glodd-dir y pora&s;ent.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Wele hefyd &s;aith o wartheg eraill yn e&s;c|yn ar eu hol hwynt o'r afon yn ddrwg yr olwg, ac yn gulion o gig: a &s;afa&s;ant yn ymmyl y gwartheg [cyntaf] ar lann yr afon.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r gwartheg drwg yr olwg a chulion o gig a fwytta&s;ant y gwartheg t&ecirc;g yr olwg, a brei&s;ion: yna y y dihunodd Pharao.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Efe a gy&s;codd hefyd, ac a freuddwydiodd eil-waith: ac wele &s;aith o dwy&s;ennau yn tyfu ar vn gor&s;en, o [dwy&s;ennau] brei&s;cion a d&acirc;.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Wele hefyd &s;aith o dwy&s;ennau teneuon, ac wedi eu deifio gan wynt y dwyrein, yn tar|ddu allan ar eu hol hwynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r twy&s;ennau teneuon a lyngca&s;ant y &s;aith dwy&s;en frai&s;c, a llawn: yna y deffroawdd Pharao, ac wele breuddwyd[oedd.]</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yn foreu y darfu iw y&s;pryd gynhyrfu, yna efe a anfonodd, ac a alwodd am holl ddewi|niaid yr Aipht, ai holl ddoethion hi: a Pharao a fynegodd iddynt hwy ei freuddwydion: ond nid [oedd] ai deongle hwynt i Pharao.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y llefarodd y pen-trulliad wrth Pha|rao, gan ddywedyd: yr wyf fi yn cofio fy meiau heddyw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Llidio a wnaethe Pharao wrth ei we&s;i|on, ac efe a'm rhoddes mewn carchar [yn] nh&ycirc; y di&s;tain, myfi a'r pen-pobydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y breuddwydia&s;om freuddwyd yn yr vn nos, mi ag ef: breuddwydia&s;om bob vn ar ol deongliad ei freuddwyd ei hun.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac [yr oedd] yno gyd a nyni langc o Hebread, gw&acirc;s i'r di&s;tain, pan fynega&s;om [ein breuddwydion] iddo ef, yntef a ddeongl|odd<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s; 40.5. P&s;al. 105 20.</NOTE> i ni ein breuddwydion, yn ol breuddwyd p&ocirc;b vn, y deongliodd efe.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A darfu fel y deonglodd i ni felly y bu: rhoddwyd fi eilwaith i'm &s;wydd, ac yntef a grogwyd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pharao gan hynny a anfonodd, ac a al|wodd am Io&s;eph: hwytheu ar redec ai cyrcha|&s;ant ef, o'r carchar: yntef a eilliodd [ei wallt,] ac a newidiodd ei ddillad, ac a ddaeth at Pha|rao.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A Pharao a ddywedodd wrth Io&s;eph, breuddwydiais freuddwyd, ac nid [oes] ai de|onglo ef: ond myfi a glywais ddywedyd am danat ti, y gwrandewi freuddwyd iw ddeonglu.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna Io&s;eph a attebodd Pharao gan ddy|wedyd: Duw nid my fi a ettyb lwyddiant i Pharao.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Pharao gan hynny a ddywedodd wrth Io&s;eph: wele fi yn fy mreuddwyd yn &s;efyll ar fin yr afon.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac wele 'n e&s;cyn o'r afon &s;aith o war|theg tewon o gig, a theg yr olwg, ac mewn gwyrglodd-dir y pora&s;ent.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Wele hefyd &s;aith o wartheg eraill yn e&s;c|yn ar eu h&ocirc;l hwynt, culion, a thra drwg yr olwg, ac yn druain o g&icirc;g: ni welais rai cynddrwg a hwynt yn holl dir yr Aipht.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r gwartheg culion, a drwg a fwytta|&s;ant y &s;aith muwch tewon cyntaf.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Er eu myned iw boliau, ni wyddyd idd|ynt fyned iw boliau, canys yr olwg arnynt oedd ddrwg megis yn y dechreuad: yna mi a dde|ffroais,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Gwelais hefyd yn fy mreuddwyd, ac wele &s;aith dwy&s;en llawn, a th&ecirc;g yn cyfodi o'r vn gor&s;en.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac wele &s;aith dwy&s;en teneuon, meinion, wedi eu deifio [gan] ddwyrain-wynt yn tyfu ar eu hol hwynt.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y twy&s;ennau teneuon, a lyngca&s;ant y &s;aith dwy&s;en d&ecirc;g: a dywedais [hyn] wrth y dewiniaid, ond nid oedd ai deongle i mi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y dywedodd Io&s;eph wrth Pharao, breuddwyd Pharao &s;ydd vn, yr hyn y mae Duw yn ei wneuthur a fynegodd efe i Pharao.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y &s;aith o wartheg t&ecirc;g &s;aith mlynedd [ydynt] hwy: a'r &s;aith dwy&s;en t&ecirc;g, &s;aith mlynedd [ydynt] hwy, vn breuddwyd yw hyn.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Hefyd y &s;aith muwch culion a drwg y rhai [oeddynt] yn e&s;cyn ar eu hol hwynt, &s;aith mlynedd [ydynt] hwy: a'r &s;aith dwy&s;en gwag gwedi eu deifio [gen] y dwyrain wynt, a fydd|ant &s;aith mlynedd o newyn.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Hwn yw y peth yr hwn a ddywedais i wrth Pharao: yr hyn a wna Duw efe ai dang|o&s;odd i Pharao.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Wele &s;aith mlynedd yn dyfod: o amld|ra mawr trwy holl wlad yr Aipht.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ond ar eu hol hwynt y cyfyd &s;aith mly|nedd o newyn, fel yr anghofir yr holl amlder trwy wlad yr Aipht: a newyn a ddifetha y wl&acirc;d.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac ni wybyddir [oddi wrth] yr amldra cyntaf trwy y wl&acirc;d, o herwydd y newyn hwn|nw yr hwn [a fydd] wedi hynny: o blegit trwm iawn [fydd] ef.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Hefyd am ddyblu y breuddwyd i Pharao ddwywaith, [hynny a fu] o blegit &s;iccrhau y peth gan Dduw, a bod Duw yn bry&s;&s;io iw wneuthur.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Weithian gan hynny edryched Pharao [am] wr deallgar a doeth, a go&s;oded ef yn &s;wy|ddog ar wl&acirc;d yr Aipht.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Gwnaed Pharao hyn, &s;ef go&s;oded olyg|wyr ar y wl&acirc;d a chymmered bummed ran [cnwd] gwlad yr Aipht tros &s;aith mlynedd yr amldra.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Yna ca&s;glant holl ymborth y blynyddo|edd daionus hynny y rhai ydynt ar ddyfod: &s;ef ca&s;clant &ycirc;d dan law Pharao, a chadwant [ymborth] mewn dina&s;oedd.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A bydded yr ymborth yng-hadw i'r wl&acirc;d tros &s;aith mlynedd y newyn, y rhai fyddant yng-wlad yr Aipht, fel na didfether y wl&acirc;d gan y newyn.</P>
<PB N="19" REF="30">
<P N="37"><HI>37</HI> A'r peth oedd dda yng-olwg Pharao ac yng-olwg ei holl wei&s;ion.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yna y dywedodd Pharao wrth ei wei&s;i|on, a gaem ni &wcirc;r fel hwn, yr hwn [y mae] y&s;|pryd Duw yndo.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Dywedodd Pharao hefyd wrth Io&s;eph, wedi gwneuthur o Dduw i ti wybod hyn oll, nid deallgar, na doeth neb wrthit ti.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ty di a<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 105.21. 1. Macha. 2.53. Act. 7.10.</NOTE> oruwchwili fy nh&ycirc; fi, ac ar dy fin y cu&s;ana fy mhobl oll: [yn] y deyrn-gader yn vnic y byddaf fwy na thy di.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Yna y dywedodd Pharao wrth Io&s;eph, edrych, rhoddais di [yn &s;wyddog] ar holl wlad yr Aipht.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A thynnod Pharao ei fodrwy oddi ar ei law, ac ai rhoddes hi ar law Io&s;eph, ac ai gwi&s;|codd ef mewn gwi&s;coedd &s;idan ac a o&s;ododd gadwyn aur 'am ei wddf ef.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ac a wnaeth iddo ef farchogeth yn yr ail cerbyd yr hwn [oedd] iddo ef ei hun: a llefwyd oi flaen ef Abrec: felly y go&s;odwyd ef ar holl wlad yr Aipht.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Dywedodd Pharao hefyd wrth Io&s;eph my fi [y dwyf] Pharao: ac hebot ti ni chyfyd g&wcirc;r ei law, nai droed trwy holl wlad yr Aipht.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A Pharao a alwodd henw Io&s;eph Zaph|nath Paaneah, ac a roddes iddo A&s;nath merch Potiperah offeiriad On yn wraig: yna yr aeth Io&s;eph allan dros wlad yr Aipht.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac Io&s;eph [ydoedd] f&acirc;b deng-mlwydd ar hugain pan &s;afodd ef ger bron Pharao bre|nin yr Aipht: ac Io&s;eph aeth allan o wydd Pha|rao, ac a drammwyodd drwy holl wlad 'r Aipht.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A'r ddaiar a gnydiodd, tros &s;aith mly|ned yr amldra, yn ddyrneidiau.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Yntef a ga&s;clodd holl ymborth y &s;aith mlynedd y rhai a fuant yng-wlad yr Aipht, ac a roddes ymborth mewn dina&s;oedd: ymborth maes y ddinas yr hwn [fyddei] oi hamgylch, a roddes ef oi mewn.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Felly Io&s;eph a gynnullodd &ycirc;d fel tywod y m&ocirc;r, yn dra lluo&s;oc, hyd oni pheidiodd ai rifo, o blegit [yr ydoedd] heb rifedi.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ond cyn dyfod [vn] flwyddyn o newyn y<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 46.20 &amp; 48.5.</NOTE> ganwyd i Io&s;eph ddau f&acirc;b, y rhai a ymdd&ucirc;g A&s;nath merch Potiperah offeiriad On iddo ef.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ac Io&s;eph a alwodd henw y cyntafane|dic Mana&s;&s;es: oblegit [eb efe] Duw a wnaeth i mi anghofio fy llafur oll, a thylwyth fy-nhad oll.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Ac efe a alwodd henw 'r ail Ephraim, o|blegit [eb efe] Duw' am ffrwythlonodd i yng|wlad fyng-orthrymder.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Yna y darfu &s;aith mlynedd yr amldra, y rhai a fuant yng-wlad yr Aipht.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> A'r &s;aith mlynedd newynoc, a ddechreu|a&s;ant ddyfod fel y dyweda&s;e Io&s;eph: ac yr oedd newyn yn yr holl wledydd: ond yn holl wlad yr Aipht yr ydoedd bara.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Felly y newynodd holl wlad yr Aipht: 'ar bobl a waeddodd ar Pharao, am fara: a Pha|rao a ddywedodd wrth yr holl Aiphtiaid, ewch at Io&s;eph: yr hyn a ddywedo efe wrthych gwne|wch.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Y newyn hefyd ydoedd, ar holl wyneb y ddaiar: Io&s;eph gan hynny a agorodd yr holl [leoedd] yr hai ['r ydoedd &ycirc;d]ynddynt, ac a wer|thodd 'ir Aiphtiaid: o blegit gorfua&s;e y newyn yng-wlad yr Aipht.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> A'm hynny y daeth holl wledydd yr Aipht at Io&s;eph i brynnu: o herwydd gorfua&s;e y new|yn yn yr holl wledydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="42" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Brodyr Io&s;eph yn dyfod 'ir Aipht i brynnu yd. 7 Io|&s;eph yn eu hadnabod, ac yn eu holi hwynt. 24 yn rhoddi Simeon yng-harchar. 25 yn peri rhoi ari|an pob vn o honynt yn ei &s;achau hwynt. 26 Hwy|thau yn cychwyn a dref at eu tad i gyrchu Beniamin.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAN welod Iacob fod &ycirc;d yn yr Aipht, yna y dywedodd Iacob wrth ei feibion, pa ham yr edrychwch ar ei gilydd&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dywedodd hefyd, wele clywais fod &ycirc;d yn yr Aipht, ewch i wared yno, a phrynnwch i ni oddi yno, fel y b&ocirc;m fyw, ac na byddom feirw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 7.12. Gen. 37.5.</NOTE> d&ecirc;c o frodyr Io&s;eph a aethant i wa|red i brynnu &ycirc;d 'or Aipht.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond ni ollynge Iacob Beniamin brawd Io&s;eph gyd ai frodyr: o blegit eb efe, [ofni 'r ydwyf] rhac digwyddo angau iddo ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly meibion I&s;rael a ddaethant i bryn|nu ymmlhith y rhai oeddynt yn dyfod: o blegit yr ydoedd y newyn trwy wlad Canaan.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac Io&s;eph yr hwn oedd ly wydd ar y wlad oedd ei hun yn gwerthu i holl bobl y wl&acirc;d: felly brodyr Io&s;eph a ddaethant, ac a ymgrymma|&s;ant i lawr iddo ef [ar eu] hwynebau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna Io&s;eph a ganfu ei frodyr, ac ai hadna|bu hwynt, ac a ymddieithrodd iddynt hwy, ac a ymddiddanodd a hwynt yn galed, ac a ddywe|dodd wrthynt hwy, o ba le y daethoch&lpunctel; hwythau a atteba&s;ant, o wl&acirc;d Canaan i brynnu llyniaeth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac Io&s;eph oedd yn adnabod ei frodyr, ond nid oeddynt hwy yn ei adnabod ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Io&s;&egrave;ph wrth hynny a gofiodd * ei freu|ddwydion, y rhai a freuddwydia&s;e ef 'am danynt hwy, ac a ddywedodd wrthynt: &s;piwyr [ydych] chwi, i edrych noethder y wl&acirc;d y daethoch.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Hwythau a ddyweda&s;ant wrtho ef, na|ge fy arglwydd: onid dy wei&s;ion a ddaethant i brynnu llyniaeth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Nyni oll [ydym] feibion vn g&wcirc;r, inion [ydym] ni: nid yw dy wei&s;ion di &s;piwyr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yntef a ddywedodd wrthynt hwy, nage onid i edrych noethder y wl&acirc;d y daethoch.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Hwythau a ddyweda&s;ant, dy wei&s;ion di [a fuant] ddeuddeng mhrodyr: ny ni [ydym] feibion vn g&wcirc;r yng-wl&acirc;d Canaan: ac wele [y mae] yr ieuangaf heddyw gyd a'n t&acirc;d ni, a'r llall nid yw [fyw.]</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna Io&s;eph a ddywedodd wrthynt, dym|ma yr hynn a adroddais wrthych, gan ddywe|dyd: &s;piwir [ydych] chwi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Wrth hyn 'ich profir: enioes Pharao
<PB REF="31">[a goller] os ewch allan oddi ymma, onid drwy ddyfod 'och brawd ieuangaf ymma.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Hebryngwch vn o honoch, i gvrchu eich brawd, a rhwymer chwitheu, fel y profer eich geiriau chwi, a [oes] gwirionedd ynoch: o ble|git onid [oes] (myn enioes Pharao) &s;piw&ycirc;r yn ddiau [ydych] chwi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Felly efe ai rhoddodd hwynt yng-har|char dridiau.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac yn y trydydd dydd y ddywedodd Io|&s;eph wrthynt, gwnewch hyn fel y bydd&ocirc;ch fyw, ofni Duw 'r wyf fi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Os inion [ydych] chwi, rhwymer vn brawd i chwi yn eich carchard&ycirc;: ac ewch chwi|theu, dygwch yd [rhac] newyn 'ich tylwych.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"></NOTE> dygwch eich brawd ieuangaf attaf fi, fel y cywirer eich geiriau chwi, ac na byddoch feirw: hwythau a wnaethant felly.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac a ddyweda&s;ant b&ocirc;b vn wrth ei gilydd diau bechu o honom yn erbyn ein brawd: o ble|git gweled a wnaethom gyfyngdra ei galon ef, pan ymbiliodd efe ani, ac nis gwrandaw&s;om ef: 'am hynny y daeth y cyfyngdra hwn at no~ ni.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna Ruben ai hatteb&ocirc;dd hwynt gan ddywedyd,<NOTE PLACE="marg">Gen. 37.21.</NOTE> oni ddywedais wrthych gan ddywe|dyd: na phechwch yn erbyn yr herlod, ac ni wrandawech, wele am hynny ynte y gofynnir ei waed ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac nis gwyddynt hwy fod Io&s;eph yn clywed: 'am [fod] y cyfiaithudd rhyngddynt.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yntef a ddychwelodd oddi wrthynt, ac a wylodd, ac a ddaeth eilchwel attynt, ac a lefarod wrthynt hwy, ac a gymmererth oi my&s;c hwynt Suneon, ac ai rhwymodd ef o flaen eu llygaid hwynt.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Io&s;eph hefyd a orchymynnodd lenwi o honynt eu &s;achau hwynt o &ycirc;d, a rhoddi trachefn arian p&ocirc;b vn [o honynt] hwy yn ei &s;ach ef, a rhoddi bwyd iddynt iw fwytta ar y ffordd, ac felly y gwnaeth iddynt hwy.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Hwythau a gyfoda&s;ant eu h&ycirc;d ar eu ha|&s;&s;ynod hwynt, ac a aethant oddi yno.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac vn a agorodd ei &s;ach ar fedr rhoddi e|bran iw a&s;&s;yn yn y llett&ycirc; ac a ganfu ei arian, canys wele hwynt yng-enau ei ffettan.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac a ddywedodd wrth ei frodyr rho|ddwyd adref fy arian, ac wele [hwynt] hefyd yn fy ffettan: yna y digalonna&s;ant hwynt, ac a ddychrynna&s;ant gan ddywedyd bawb wrth ei gilydd: pa ham y gwnaeth Duw ini hyn:</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Felly y daethant at Iacobeu t&acirc;d hwynt, i wl&acirc;d Canaan, ac a fynega&s;ant iddo ef eu holl ddamweinian hwynt, gan ddywedydd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Dywedodd y g&wcirc;r [yr hwn oedd] ar|glwydd y wl&acirc;d wrthym ni yn galed: ac a'n rhod|dodd ni fel &s;piwyr y wl&acirc;d.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ninnau a ddyweda&s;om wrtho ef [yr y|dym] ni yn inion: nid &s;piwyr ydym.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Deuddec o frodyr [oeddem] ni, meibion ein t&acirc;d ni: vn nid yw [fyw,] ac [y mae] yr ie|uangaf heddyw gyd a'n t&acirc;d ni yng-wl&acirc;d Ca|naan.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna y dywedodd y g&wcirc;r [yr hwn] oedd arglwydd y wl&acirc;d wrthym ni: wrth hyn y caf wyb&ocirc;d mai inion [ydych] chwi, gedwch gyd a mi fi vn o'ch brodyr chwi, a chymerwch [lyni|aeth i dorri] newyn eich teuluoedd, ac ewch ym|maith.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A dygwch eich brawd ieuangaf attaf fi fel y gwybyddwyf nad &s;piwyr [ydych] chwi, o|nid [eich bod] chwi 'n inion: [yna] y rhoddaf eich brawd i chwi, a chewch farchnatta trwy 'r wl&acirc;d.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Fel yr oeddynt hwy yn tywallt eu &s;a|chau hwynt: yna wele goded arian p&ocirc;b vn yn ei &s;&acirc;ch: a pham wel&s;ant eu codeidiau arian, hwynt ai t&acirc;d a ofna&s;ant.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yna Iacob eu t&acirc;d hwynt a ddywedodd wrthynt hwy, diblanta&s;och fi: Jo&s;eph nid yw [fyw,] a Simeo~ yntef nid [yw fyw] a Be~iamin a ddygech ymmaith, yn fy erbyn y mae hyn oll.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yna y dywedodd Ruben wrth ei d&acirc;d, gan ddywedyd: cei ladd fy nau f&acirc;b i, oni ddy|gaf ef trachefn attat ti: dyro ef yn fy llaw i, a mi ai dygaf ef attat ti eilwaith.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yntef a ddywedodd, nid aiff fy m&acirc;b i wa|red gyd a chwy, o blegit bu farw ei frawd, ac yntef a adawyd ei hunan: pe digwydde iddo ef farwolaeth ar y fford, yr hon yr ewch rhyd-ddi, yna chwi a barech im pen-wynni dde&s;cyn 'ir bedd mewn gofid.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="43" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>13 Iacob yn gollwng Beniamin gyd ai frodyr. 23 Si|meon yn myned allan oi garchar. 30 Io&s;eph yn tynnu 'or nailldu ac yn wylo. 32 brodyr lo&s;eph yn c&aacute;ffel gwledd fawr ganddo ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AR newyn [oedd] drwm yn y wl&acirc;d.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Felly y bu pan orphenna&s;ant fwyt|ta 'r &ycirc;d yr hwn a ddyga&s;ent 'or Aipht ddywedyd oi t&acirc;d wrthynt hwy, ewch eilwaith prynnwch i ni ychydic lyniaeth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna Iuda a attebodd, gan ddywedyd, gan rybuddio y rhybuddiodd y g&wcirc;r ny ni, gan ddy|wedyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 42.20.</NOTE> nac edrychwch [yn] fy wyneb h&ecirc;b eich brawd gyd a chwi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Os wyt ti yn anfon ein brawd gyd a ni, ni a adwn i wared, ac a brynnwn i ti lyniaeth.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ond os ti nid anfoni, nid awn i wared, o blegit y g&wcirc;r a ddywedodd withym ni,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 42.20.</NOTE> nac e|drychwch [yn] fy wyneb heb eich brawd gyd a chwi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna I&s;rael a ddywedodd, pa ham y dry|ga&s;och fi, gan fynegu 'ir g&wcirc;r [fod] i chwi etto frawd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Hwythau a atteba&s;ant, gan ymofyn yr y|mofynnodd y g&wcirc;r am danom ni, ac am ein cenhedlaeth ni gan ddywedyd: ai byw eich t&acirc;d chwi etto&lpunctel; a oes frawd i chwi&lpunctel; ninne a ddywe|da&s;om wrtho ef, ar ol y geiriau hynny: a allem ni gan wyb&ocirc;d, wyb&ocirc;d y dywede efe&lpunctel; dygwch eich brawd i wared.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Iuda a ddywedodd hefyd wrth ei dad I|&s;rael,
<PB N="20" REF="31">gollwng y bachgen g&ycirc;d a mi, ninneu a gy|fodwn, ac a awn ymmaith, fel y byddom byw, ac na byddom feirw: yn gy&s;tal nyni, a thithe, a'n plant ni.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Myfi a feichniaf [am dano] ef, o'm llaw i y gofynni ef,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 44.32.</NOTE> onis dygaf ef attat ti, ai o&s;od ef ger dy fron di, yna y byddaf euog i'th erbyn byth.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys pe na bu&s;&s;em hwyrfrydic daeth|em eilchwael ymma ddwy waith bellach.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna I&s;rael eu t&aacute;d hwynt a ddywedodd wrthynt, Os felly, gwnewch hyn: cymmerwch o ffrwythau canmoladwy y wlad yn eich lle&s;tri a dygwch yn anrheg i'r g&wcirc;r, ychydic balm, ac ychydic f&ecirc;l, lly&s;&s;iau, a myrh, enau, ac almonau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Cymerwch hefyd ddau cymmeint o ari|an grd a chwi, a dygwch eilwaith gyd achwi yr arian, y rhai a roddwyd trachefn yng-enau eich &s;achau chwi: ouid odid amryfu&s;edd [fu] hynny.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Hefyd cymmerwch eich brawd, a chyfod|wch ewch eilwaith at y g&wcirc;r.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A Duw oll alluog a roddo i chwi drug|aredd ger bron y gwr, fel y gollyngo i chwi eich brawd arall, a Beniamin: minne fel i'm diblantwyd a ddiblentir.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Felly y gwyr a gymmera&s;ant yr anrheg honno, a chymmera&s;ant arian yn ddwbl yn eu Ilaw hwynt, a Beniamin [hefyd] a chyfoda&s;ant, ac aethant i wared i'r Aipht, a &s;afa&s;ant, ger bron Io&s;eph.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna Io&s;eph a ganfu Beniamin gyd a hwynt, ac a ddywedodd wrth yr hwn [oedd ol|y gwr]ar ei d&ycirc; ef, d&wcirc;g y gwyr i'r t&ycirc; a lladd ladd|fa, ac arlwya: o blegit y gwyr a g&acirc;nt fwytta gyd a'm fi ar hanner dydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r g&wcirc;r a wnaeth fel y dywedodd Io&s;eph: o blegit y g&wcirc;r a dd&ucirc;g y dynion i d&ycirc; Io&s;eph.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r dynion a ofna&s;ant, pan ddycpwyd hwynt i d&ycirc; Io&s;eph, ac a ddyweda&s;ant, o blegit yr arian (y rhai a roddwyd eilwaith yn &ecirc;in &s;ach|au ni yn y dechreuad) y dycpwyd nyni i mewn: i ymdreiglo arnom ni ac i ruthro inni, ac i'n cymmeryd ni yn gaethion, a'n ha&s;&s;ynod hefyd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y ne&s;a&s;aut at y g&wcirc;r 'r hwn[oedd ol|ygwr] ar d&ycirc; Io&s;eph, ac a lefara&s;ant wrtho, wrth ddrws y t&ycirc;.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac a ddyweda&s;ant [gwrando] arnaf fy arglwydd,<NOTE PLACE="marg">Gene&s;. 43.3.</NOTE> gan dde&s;cyn y de&s;cynna&s;om yn y dechreuad, i brynnu llyniaeth.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A bu pan ddaethom i'r llett&ycirc;, ac agoryd ein &s;achau, yna wele arian pob vn ym m&icirc;n ei &s;ach ef: ein harian ni [meddaf] yn ei bwys, ond ni ai dyga&s;om elwaith yn ein llaw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Dyga&s;om hefyd arian arall i wared yn ein llaw, i brynnu llyniaeth: nis gwyddom pwy a o&s;ododd em harian ni yn ein ffettanau.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yntef a ddywedodd heddwch iwch: nac ofnwch, eich Duw chwi, a Duw eich t&acirc;d chwi, a roddes i chwi dre&s;or yn eich &s;achau: daeth eich arian chwi attafi, ac efe a dd&ucirc;g Simeon allan attynt hwy.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Felly y g&wcirc;r a dd&ucirc;g y dynion i d&ycirc; Io&s;eph, ac a roddes ddwfr fel y golchent eu traed, ac a roddes ebran iw ha&s;&s;ynod hwynt.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Hwythau a ddarpara&s;ant eu hanrheg, erbyn dyfod Io&s;eph ar hanner dydd: o blegit clyw&s;ent mai yno y bwyttaent fwyd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Pan ddaeth Io&s;eph i'r t&ycirc;, hwythau a ddy|ga&s;ant iddo ef yr anrheg yr hon [oedd] ganddynt i'r t&ycirc;, ac a ymgrymma&s;ant iddo ef hyd lawr.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yntef a ofynoodd iddynt am eu hiechyd hwynt, ac a ddywedodd, ai iach yr hen-wr eich t&acirc;d chwi, 'r hwn'y &s;onnia&s;och [am danaw&lpunctel;] ai bwy ef etto&lpunctel;</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Hwythau a ddyweda&s;ant iach yw dy w&acirc;s, ein t&acirc;d ni, byw [yw] efe etto: yna yr ym|grymma&s;ant, ac yr ymo&s;tynga&s;ant.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yntef a dderchafodd ei lygaid, ac a ganfit ei frawd Beniamin, m&acirc;b ei fam ei hun, ac a ddywedodd: ai dymma eich brawd iangaf chwi am yr hawn y dyweda&s;och wrthif fi&lpunctel; yna y dyw|edodd, Duw a roddo gr&acirc;s iti fy m&acirc;b.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ar hynny Io&s;eph a fry&s;&s;iodd (o blegit cynhe&s;&s;a&s;e ei ymy&s;caroedd ef tu ag at ei frawd) ac a gei&s;iodd [le] i wylo, ac a aeth i mewn i'r &s;tafell, ac a wylodd yno.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Gwedi hynny [efe] a olchodd ei wyneb, ac a ddaeth allan, ac ai ymattaliodd ei hun, ac a ddywedodd go&s;odwch fwyd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Hwythau a o&s;oda&s;ant [fwyd] iddo ef wr|tho ei hun, ac iddynt hwy wrthynt eu hun ac i'r Aiphtiaid y rhai oeddynt yn bwyta gyd ag ef wr|thynt eu hunain: o blegit ni alle 'r Aiphti|aid fwytta bwyd gyd a'r Hebreaid, o herwydd ffieidd-dra oedd hynny gan yr Aiphtiaid.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna 'r ei&s;tedda&s;ant ger ei fron ef, y cyntafanedic, yn ol ei gyntafanedigaeth: a'r ieuan|gaf ar ol ei ieuenctyd ef, a rhyfeddodd y gw&ycirc;r bob vn wtth ei gilydd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yntef a gymmerodd &s;eigiau oddi ger ei fron ei hun iddynt hwy, a mwy ydoedd &s;aig Beniamin o bum rhan nai &s;eigiau hwynt oll: felly 'r yfa&s;ant, ac y gwledda&s;ant gyd ag ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="44" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Io&s;eph yn peri go&s;od cwppan arian yn &s;ach Beniamin 15 Efe yn eu ceryddu hwynt am eu lladrad. 33 Iuda 'n ei gynnig ei hun yn w&acirc;s i lo&s;eph, yn lle Beniamin.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y gorchymynnodd i'r hwn [oedd olyg|wr] ar ei d&ycirc; ef gan ddywedyd: llanw &s;achau y gwyr o fwyd, cymmaint ac a allant ddwyn, a go&s;od arian pob vn yng-enau ei &s;ach.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A go&s;ot fyng-hwppan fy hun [&s;ef] y cwp|pan arian yng-enau &s;ach yr ieuangaf, gyd ag arian ei &ycirc;d ef: yntef a wnaeth ar &ocirc;l gair Io&s;eph yr hwn a ddyweda&s;e efe.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y borau a oleuodd, ar gwyr a ollyngwyd ymmaith, hwynt, ai ha&s;&s;ynnod.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Hwythau a aethant allan o'r ddinas [ac] nid aethent nepell, pan ddywedodd Io&s;eph wrth yr hwn [oedd olygwr] ar ei d&ycirc; ef: cyfot [a] dilyn ar ol y gwyr, fel y goddi weddech hw|ynt a dywet wrthynt, pa ham y tala&s;och ddr&wcirc;g am dda&lpunctel;</P>
<PB REF="32">
<P N="5"><HI>5</HI> Onid dymma [y cwppan] yr hwn yr yfe fy arglwydd ynddo, a chan brophwydo y proph|wyde ef wrtho&lpunctel; drwg y gwnaethoch yr hyn a wnaethoch.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yntef ai goddiweddodd hwynt, ac a ddy|wedodd y geiriau hynny wrthynt hwy.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y rhai a ddyweda&s;ant wrtho yntef, pa ham y dywed fy arglwydd y cyfryw eiriau&lpunctel; na ado Duw i'th wei&s;ion di wneuthur y cyfryw beth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Wele dyga&s;om attat ti ailwaith o wl&acirc;d Canaan yr arian yr hwn a gaw&s;on yng-enau em &s;achau: pa fodd gan hynny y ladrattaem arian, neu aur o d&ycirc; dy arglwydd di&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr hwn o'th wei&s;ion di y ceffir [y cwppan] gyd ag ef, bydded hwnnw farw: a ninnau hefyd a fyddwn wei&s;ion i m harglwydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yntef a ddywedodd felly [y bydd] hyn yn awr fel y dyweda&s;och chwi: yr hwn y ceffir [y cwppan] gyd ag ef a fydd was i mi, a chwithau a fyddwch ddiangol.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Hwythau a fry&s;ia&s;ant, ac a dde&s;cynna|&s;ant bob vn ei &s;ach i lawr, ac a agora&s;ant bawb ei ffettan.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yntef a chwiliodd: ar yr hynaf y dechr|euodd, ac ar yr ieuangaf y diweddodd, a'r cwp|pan a gafwyd yn &s;ach Bentamin.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y rhwyga&s;ant eu dillad, ac a bynnia|&s;ant pawb ar ei a&s;&s;yn ac a ddychwela&s;ant i'r ddinas.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac Iuda a ddaeth ai frodyr i d&ycirc; Io&s;eph, ac efe etto yno: ac a &s;yrthia&s;a~t i lawr ger ei fron ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y dywedodd Io&s;eph wrthynt pa waith [yw] hwn yr hwn a wnaethoch&lpunctel; oni wy|ddech, mai gan brophwydo y prophwyde gwr yr hwn [a fydde] fel myfi&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y dywedodd Iuda pa beth a ddyw|edwn wrth fy arglwydd&lpunctel; pa beth a lefarwn&lpunctel; pa fodd yr ymgyfiawnhawn&lpunctel; cafodd Duw anwir|edd dy wei&s;ion: wele ni yn wei&s;ion i'm harglw|ydd, ie nyni a'r hwn y cafwyd y cwppan yn ei law ef hefyd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yntef a ddywedodd na ado [Duw] i mi wneuthur hyn: y g&wcirc;r yr hwn y cafwyd y cwp|pan yn ei law, efe fydd w&acirc;s i mi: ewch chwithau i fynu mewu heddwch at eich t&acirc;d.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna 'r aeth Iuda atto ef, ac a ddywedodd [gwrando] arnaf fy arglwydd, caffed attolwg dy w&acirc;s ddywedyd gair yng-hlu&s;tiau fy arglw|ydd, ac nac enynned dy lid wrth dy w&acirc;s, o herw|ydd yr ydwyt ti megis Pharao.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Fy arglwydd a ymmofynnodd ai wei&s;i|on gan ddywedyd: a oes i chwi d&acirc;d neu frawd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ninnau a ddyweda&s;om wrth fy arglw|ydd, y mae i ni d&acirc;d yn hen-wr, a phlentyn ei henaint ef [&s;ydd ]ieuangc, ai frawd fu farw, fell|y y gadawyd ef ei hunan oi fam ef: ai d&acirc;d ai ho|ffa ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Tithe a ddywedai&s;t wrth dy wei&s;ion dyg|wch ef i wared attaf fi fel y go&s;odwyf fy llygaid arno ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y dweda&s;om wrth fy arglwydd, y llange ni ddichon ymadel ai d&acirc;d: o blegit os ymedu ef ai d&acirc;d marw fydd efe.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Tithe a ddywedai&s;t wrth dy wei&s;ion,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 43.3.</NOTE> oni ddaw eich brawd ieuangaf i wared gyd a chwi, nac edrychwch [yn] fy wyneb mwy.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Bu hefyd wedi ein myned ni i fynu at dy was fy nh&acirc;d inne, pan fynega&s;om iddo ef eiriau fy arglwydd,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A dywedyd o'n t&acirc;d ewch eilwaith, pryn|nwch i'm ychydic lyniaeth,</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ddywedyd o honom ninne, nis gallwn fyned i wared: os bydd ein brawd ieuangaf gyd a ni, ny ni a awn i wared: o blegit ni allwn edrych [yn] wyneb y g&wcirc;r, a'n brawd ieuangaf heb ei [fod] gyd a ni.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna y dywedodd dy w&acirc;s fy nhad, wrth|ym ni: chwi a wyddoch mai dau a blantodd fyng-wraig i mi:</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac vn aeth allan oddi wrthif fi, minneu a ddywedais<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 37.33.</NOTE> yn ddiau gan larpio y llarpiwyd ef, ac nis gwelais ef hyd yn hyn.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Os cymmerwch hefyd hwn ymmaith o'm golwg, a digwyddo marwolaeth iddo ef, yna y gwnewch i'm penllwydni dde&s;cyn mewn gofid i fedd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Bellach gan hynny pan ddelwyf at dy was fy nh&acirc;d, oni [bydd] y llangc gyd a mi (gan fod ei hoedl ef yng-l&ycirc;n wrth ei hoedl yntef.)</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna pan welo ef na [ddaeth] y llangc, marw fydd efe: a'th wei&s;ion a barant i benwyn|nedd dy was di ein t&acirc;d ni dde&s;cyn mewn gofid i fedd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ar<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 43.9.</NOTE> feichniaeth y cafodd dy was y llangc oddi wrth fy nh&acirc;d gan ddywedyd: Onis dygaf ef attat ti, yna byddaf euog yn erbyn fy nh&acirc;d b&ycirc;th.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Gan hynny weithian attolwg arh&ocirc;&s;ed d&ycirc; w&acirc;s am y llangc, yn w&acirc;s i'm harglwydd, ac a|ed y llangc i fynu gyd ai frodyr.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> O blegit pa fodd yr&acirc;f i fynu at fy nh&acirc;d, a'r llangc heb[fod]gyd a mi&lpunctel; rhac i mi weled y gofid yr hwn a gaiff fy nhad.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="45" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Io&s;eph yn ymhy&s;py&s;&s;u iw frodyr ac yn mynegu 'r a|chos y trefna&s;e Duw ef i'r Aipht. 18 Pharao 'n gorchymyn i lo&s;eph anfon am ei d&acirc;d. 24 lo&s;eph yn erchi iw frodyr fod yn gytun. 27 Iacob yn ymlawenychu.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Io&s;eph ni allodd ymmattall ger bron y rhai oll oeddynt yn &s;efyll gyd ag ef: am hynny y llefodd, perwch allan bawb oddi wrth|if, yna nid arho&s;odd neb gyd ag ef, pan ymgyd|nabu Io&s;eph ai frodyr.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a roddes ei lef mewn wylofain, fel y clybu 'r Aiphtiaid, ac y clybu t&ycirc; Pharao.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna Io&s;eph a ddywedodd wrth ei frodyr, myfi [yw] Io&s;eph, ai byw fy nh&acirc;d etto&lpunctel; yna ei frodyr ni fedrent ei atteb ef, o blegit brawych|a&s;ent ger ei fron ef,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Io&s;eph hefyd a ddywedodd wrth ei fro|dyr, dyne&s;wch attolwg attafi, hwythau a ddyne|&s;a&s;ant: yntef a ddywedodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 7.13.</NOTE> myfi [yw] Io&s;eph
<PB N="21" REF="32">eich brawd chwi, yr hwn a wertha&s;och i'r Aipht.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Weithian gan hynny na thri&s;tewch, ac na ddigiwch wrthych eich hunain, a'm werthu o honoch fyfi ymma, o blegit i achub enioes yr hebryngodd Duw fyfi o'ch blaen chwi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O blegit dymma ddwy flynedd o'r ne|wyn o fewn y wl&acirc;d, ac [fe a fydd] etto bum mlhynedd, y rhai [fyddant] heb arddiad, na me|diad.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 50.20.</NOTE> hebryngodd Duw fi o'ch blaen chwi i o&s;od i chwi hiliogaeth yn y wl&acirc;d, ac i beri bywyd i chwi, trwy ddirfawr ymwared.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yr awr hon nid chwi a'm hebryngodd i ymma, onid Duw, ac efe a'm go&s;ododd i yn d&acirc;d i Pharao, ac yn fei&s;tr ar ei holl d&ycirc; ef, ac yn llyw|ydd ar holl wl&acirc;d yr Aipht.</P>
<P N="99"><HI>99</HI> Bry&s;&s;iwch, ac ewch i fynu at fy nh&acirc;d, a dywedwch wrtho, fel hyn y dywed dy f&acirc;b Io|&s;eph, Duw a'm go&s;ododd yn arglwydd ar yr holl Aipht: tyret i wared attaf, n&acirc;c oeda.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A chei drigo yng-wl&acirc;d Go&s;en, a bod yn agos attafi, ti a'th feibion, a meibion dy feibion, a'th defaid, a'th warthec, a'r hyn oll [&s;ydd] gen|nit.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yno i'th borthaf, (o blegit pum mlhy|nedd o newyn [a fyddant] etto) rhac dy farw o ei&s;ieu: ti a'th deulu, a'r hyn oll [&s;ydd]gennit.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac wele eich llygaid chwi, a llygaid fy mrawd Beniamin yn gweled, mai fyng-enau i [&s;ydd] yn ymadrodd wrthych.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Mynegwch hefyd i'm t&acirc;d, fy holl anrhy|dedd i yn yr Aipht, a'r hyn oll a wel&s;och: bry&s;&s;i|wch hefyd, a dygwch fy nh&acirc;d i wared ymma.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y &s;yrthiodd ar wddf ei frawd Benia|min, ac a wylodd: Beniamin hefyd a wylodd ar ei wddf yntef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a gu&s;&s;anodd ei holl frodyr, ac a wy|lodd wrthynt, ac yn ol hynny ei frodyr a chwed|leua&s;ant ag ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r gair a ddaeth i d&ycirc; Pharao, gan ddy|wedyd: brodyr Io&s;eph a ddaethant, a da oedd [hyn] yng-olwg Pharao, ac yng-olwg ei holl wei&s;ion.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A Pharao a ddywedodd wrth Io&s;eph, dywet wrth dy frodyr, gwnewch hyn, llwyth|wch eich y&s;crubliaid, a cherddwch, [ac]ewch i wl&acirc;d Canaan.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna cymmerwch eich t&acirc;d, a'ch teulu|oedd chwi, a deuwch attaf fi: a rhoddaf i chwi ddaioni gwlag yrAipht, a chewch fwytta bra&s;ter y wlad.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Fel yr ydwyf yn gorchymyni i ti, gw|newch hyn, cymmerwch i chwi o wl&acirc;d yr Aipht gerbydau i'ch plant, ac i'ch gwragedd: a chym|merwch eich t&acirc;d, a deuwch.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac nac arbeded eich llygad chwi [ddim] dodrefn: o blegit d&acirc; holl wl&acirc;d yr Aipht fydd eiddo chwi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A meibion I&s;rael a wnaethant felly, a rhoddodd Io&s;eph iddynt hwy gerbydau yn ol gorchymyn Pharao, a rhodd iddynt fwyd ar hyd y ffordd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> I b&ocirc;b vn o honynt oll y rhoddes b&acirc;r o ddillad, ond i Beniamin y rhoddes dry chant [o ddarnau] arian, a phum p&acirc;r o ddillad.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Hefyd iw d&acirc;d yr anfonodd fel hyn: d&ecirc;c o a&s;|&s;ynod yn cludo [llwythau] o dda 'r Aipht a d&ecirc;c o a&s;&s;ynod yn dwyn &ycirc;d, bara, a bwyd iw d&acirc;d ar hyd y ffordd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y gollyngodd ymmaith ei frodyr, y rhai a aethant ymmaith: dyweda&s;e hefyd wr|thynt hwy, nac ymry&s;onwch ar y ffordd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Felly 'r aethant i fynu o'r Aipht, ac a ddaethant [i] wlad Canaan, at eu t&acirc;d Iacob.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac a fynega&s;ant iddo ef gan ddywedyd: y mae Io&s;eph etto 'n fyw, ac yn ddiau y mae yn llywodraethu ar holl wlad yr Aipht: yna y lle&s;|caodd ei galon yntef, oblegit nid oedd yn credu iddynt hwy.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Traetha&s;ant hefyd iddo ef holl eiriau Io|&s;eph, y rhai o ddyweda&s;e efe wrthynt hwy: a pha~ ga~&s;u efe y cerbydau, 'rhai a anfona&s;e Io&s;eph iw ddwyn ef, yna y bywiogodd y&s;pryd Iacob eu t&acirc;d hwynt.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna y dywedodd I&s;rael, digon [ydyw b&ocirc;d] Io&s;eph fy m&acirc;b etto 'n fyw: &acirc;f fel y gwe|lwyf ef cyn fy marw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="46" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Mynediad Iacob i'r Aipht. 8 Pa hiliogaeth oedd iddo 'r am&s;er hwnnw. 29 Io&s;eph yn cyfarfod ai d&acirc;d.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y cychwnnodd I&s;rael, a'r hyn oll oedd ganddo, ac a ddaeth i Beer&s;eba, ac a aberthodd ebyrth i Dduw ei d&acirc;d I&s;aac.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y llefarodd Duw wrth I&s;rael mewn gweledigaethau n&ocirc;s, ac a ddywedodd, Iacob, Iacob&lpunctel; yntef a ddywedodd wele fi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y dywedodd, myfi [ydwyf] Dduw [&s;ef] Duw dy d&acirc;d, nac ofna rhac myned i wa|red i'r Aipht, canys go&s;odaf di yno yn genhed|laeth fawr.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Myfi &acirc;f i wared gydathi i'r Aipht, a my|fi gan ddwyn i fynu, ath ddygaf di i fynu: Io|&s;eph hefyd a e&s;yd ei law ar dy lygaid.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y cyfododd Iacob o Beer&s;eba, a meibion I&s;rael a dduga&s;ant Iacob eu t&acirc;d, ai plant, ai gwragedd, yn y cerbydau y rhai a an|fona&s;e Pharao iw ddwyn ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Cymmera&s;ant hefyd eu hanifeiliaid, ai golud yr hyn a ga&s;gla&s;ent yn nh&icirc;r Canaan, ac a ddaethant tua 'r Aipht,<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;u. 24.4. p&s;al. 105.23. e&s;ay. 52.4.</NOTE> Iacob, ai holl hilioga|eth gyd ag ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ei feibion, a meibion ei feibion gyd ag ef, ei ferched, a merched ei feibion, ai holl h&acirc;d a ddug efe gyd ag ef i'r Aipht.</P>
<Q REND="margQuotes"><P N="8">"<HI>8</HI> Ac dymma henwau meibion I&s;rael, y rhai a ddaethant i'r Aipht, Iacob, ai feibion,"<NOTE N="*" PLACE="marg">"Exod. 1.2. num. 26.5. 1. cron. 5.1.</NOTE> cynfab Iacob [oedd] Ruben.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A meibion Ruben, Hanoch, a Phalu, He&s;ron hefyd, a Charmi.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A meibion Simeon<NOTE N="*" PLACE="marg">"Exod. 6.15. 1. cron. 4.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">4</NOTE> Iemuel, ac Ia|min, ac Ohad, ac Iachin, a Sohar, a Saul m&acirc;b y Ganaan&aelig;es.</P>
<PB REF="33">
<P N="11">"<HI>11</HI> Meibion Lefi hefyd,<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"></NOTE> Ger&s;on, Cehath a Merari.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A meibion Iuda<NOTE N="*" PLACE="marg">1 <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> 2.3</NOTE> Er. ac Onan, a Selah, Phares hefyd, a Zarah, a bua&s;e farw Er ac O|nan yn nhir Canaan. A meibion Phares oe|ddynt He&s;ron, a Hamul.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Meibion I&s;achar hefyd:<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"> 1.</NOTE> Thola, a Phuah, ac Iob, a Sunron.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A meibion Zabulon, Sered, ac Elon, ac Iahelel.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Dymma feibion Lea y rhai a blantodd hi i Iacob ym Me&s;opotamia, a Dina ei ferch: ei feibion, ai ferched, [oeddynt] oll dri d&ycirc;n ar ddec ar hugain.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A meibion Gad: Siphion, ac Haggi, Suni, ac E&s;bon, Eri, ac Arodi, ac Areli.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A meibion A&s;er<NOTE N="*" PLACE="marg">1. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word">. 7.30</NOTE> Imnah, ac Ii&s;uah, ac Ii&s;ui, a Beriah, a Serah eu chwaer hwynt. A meibion Beriah: Heber, a Malchiel.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Dymma feibion Zilpha yr hon a rodd Laban i Lea eiferch, a hi a blantodd y rhai hyn i Iacob [&s;ef] vn d&ycirc;n ar bymthec.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Meibion Rahel, gwraig Iacob [oeddynt] Io&s;eph a Beniamin.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Ac i Io&s;eph y ganwyd yn nh&icirc;r yr Aipht<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 41.5<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"></NOTE> Mana&s;&s;es, ac Ephraim, y rhai a blantodd A&s;|nath merch Potiperah offeiriad On.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A meibion Beniamin:<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"></NOTE> Bela, a Becher, ac A&s;bel, Gera, a Naaman, Ehi, a Ros, Mup|pim a Huppim, ac Ard,</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Dymma feibion Rahel y rhai a blantodd hi i Iacob, yn bedwar dyn ar dd&ecirc;c oll:</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> A meibion Dan [oedd] Hu&s;im.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> A meibion Nephthali: Iah&s;eel, a Guni, ac Ie&s;er, a Sillem.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Dymma feibion Bilha yr hon a rodd La|ban i Rahel ei ferch; a hi a blantodd y rhai hyn i Iacob yn &s;aith nyn oll.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Yr<NOTE N="*" PLACE="marg">1 <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">od 1.5. Deut. 10.22.</NOTE> holl ddynion y rhai a ddaethant gyd ag Iacob i'r Aipht yn dyfod allan oi y&s;tlys ef heblaw gwragedd meibion Iacob [oeddynt] oll chwe dyn a thrugain.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> A meibion Io&s;eph y rhai a anwyd iddo ef yn yr Aipht [oeddynt] ddau ddyn: yr holl ddy|nion y rhai a ddaethant i'r Aipht o d&ycirc; Iacob [oeddynt] ddec a thrugain.</P></Q>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac efe a anfonodd Iuda di flaen at Io|&s;eph i fynegit eyn ei ddyfodiad ef i Go&s;en: yna y daethant i d&icirc;r Go&s;en.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac Io&s;eph a ddarparodd ei gerbyd, ac a aeth i fynu i gyfarfod ag I&s;rael ei d&acirc;d i Go&s;en. Yna efe a ymddango&s;odd iddo: ac a &s;yrthiodd, ar ei wddf, ac wylodd ar ei wddf ef ennyd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna y dywedodd I&s;rael wrth Io&s;eph, byddaf farw bellach, wedi i'm weled dy wyneb, gan dy fod ti yn fyw etto.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A dywedodd Io&s;eph wrth ei frodyr, ac wrth deulu ei d&acirc;d, mi a &acirc;f i fynu, ac a fynegaf i Pharao, ac a ddywedaf wrtho, fy mrodyr, a theu|lu fy nhad, y rhai [oeddynt] yn nhir Canaan, a ddaethant attaf fi.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A dynion yn bugeilio defaid ydynt, ca|nys perchennogion anifeiliaid yddynt, a duga|&s;ant [ymma] eu praidd, ai gwarthec, a'r hyn oll [oedd] ganddynt.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A bydded os geilw Pharao am danoch, a dywedyd, beth [yw] eich gwaith&lpunctel;</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yna ddywedyd o honoch: dy wei&s;ion fu|ant drin-wyr anifeiliaid, o'n hieuengctyd hyd yr awr hon: ie nyni a'n tadau hefyd: er mwyn cael o honoch drigo yn nhir Go&s;en. Canys ffie|id-ddra 'r Aiphtiaid [yw] p&ocirc;b bugail praidd,</P>
</DIV3>
<DIV3 N="47" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Io&s;eph yn dangos i Pharao ddyfod ei dad Iacob. 7 Ia|cob yn dyfod o flaen Pharao, yn dywedyd iddo ei oe|dran ac yn cael tir Go&s;en. 12. Io&s;eph yn cael i Pha|rao, holl arian, anifeiliaid, a thiroedd yr Aiphtiaid am yd. 22 Hachom Pharao iw offeiriaid. 29 Gofal Ia|cob am ei gladdedigaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y daeth Io&s;eph, ac a fynegodd i Pha|rao, ac a ddywedodd: fy nh&acirc;d a'm brodyr, at defaid, ai gwarthec, a'r hyn oll [oedd] gandd|ynt, a ddaethant o d&icirc;r Canaan, ac wele hwynt yn nh&icirc;r Go&s;en.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a gymmerth ran o&iacute; frodyr [&s;ef] pum d&ycirc;n: ac ai go&s;ododd hwynt o flaen Pharao.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y dwedodd Pharao wrth ei frodyr ef, beth [yw] eich gwaith&lpunctel; hwythau a ddywe|da&s;ant wrth Pharao: bugeilio defaid y mae dy wei&s;ion, ie nyni a'n tadau hefyd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dyweda&s;ant hefyd wrth Pharao, i or|ymdaith yn y t&icirc;r hwn y daethom, am nad[oes] borfa i'r defaid y rhai [ydynt] gan dy wei&s;ion, canys trwm [yw]'r newyn yngwlad Canaan: ac yr awrhon attolwg caed dy wei&s;ion drigo yn nh&icirc;r Go&s;en.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y llefarodd Pharao wrth Io&s;eph gan ddywedyd: dy d&acirc;d a'th frodyr, a ddaethant attat.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> T&icirc;r yr Aipht &s;ydd o'th flaen cyflea dy d&acirc;d a'th frodyr o fewn [rhan] oref y wl&acirc;d: trigant yn-nh&icirc;r Go&s;en, ac os gwyddo&s;t fod yn eu my&s;c wyr grymmus, go&s;od hwynt yn fugeiliaid ar yr hyn [&s;ydd] gennif i.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y d&ucirc;g Io&s;eph Iacob ei d&acirc;d, ac ai go|&s;ododd ger bron Pharao, ac Iacob a fendithiodd Pharao:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y dywedodd Pharao wrth Iacob, yng-hylch pa feint [yw] dyddiau blynyddoedd dy enioes&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac Iacob a ddywedodd wrth Pharao, dy|ddiau blynyddoedd<NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 11.9.<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"></NOTE> fy ymdaith [ydynt] dd&ecirc;c, ar hugain, a chan mhlynedd: ychydic, a drwg fu dyddiau blynyddoedd fy enioes, ac ni chyrheuda|&s;ant ddyddiau blynyddoedd enioes fy nhadau: yn nyddiau eu hymdaith hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y bendithiodd Iacob Pharao, ac a ddaeth allan o &wcirc;ydd Pharao.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac Io&s;eph a gyfleodd ei d&acirc;d, ai frodyr, at a roddes iddynt etifeddiaeth yng-wlad yr Aipht yng-hwrr goref y wl&acirc;d yn-nh r<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 1.17.</NOTE> Rame&s;es, fel y gorchymynna&s;e Pharao.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Bwydodd Io&s;eph hefyd ei d&acirc;d, ai frod&ycirc;r,
<PB N="22" REF="33">a holl d&ycirc; lwyth ei d&acirc;d, a bara fel [bwydo] ym|mhen plentyn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac nid oedd [bara] yn yr holl wl&acirc;d, canys y newyn oedd drwm iawn, fel yr oedd gwlad yr Aipht, a gwlad Canaan, yn dyddfu gan y newyn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ca&s;cla&s;e Io&s;eph hefyd yr holl arian, yr hyn a gaw&s;yd yn-nh&icirc;r yr Aipht, ac yn-nh&icirc;r Ca|naan, am yr ymborth yr hwn a brynna&s;ent hwy, a duga&s;e Io&s;eph yr arian i d&ycirc; Pharao.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan ddarfu yr arian o dir yr Aipht, ac o dir Canaan, yna 'r holl Aiphtiaid a ddaethant at Io&s;eph gan ddywedyd: moes i ni fara, canys pam y byddwn ni feirw ger dy fron&lpunctel; o herwydd darfu yr arian.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y dywdodd Io&s;eph moe&s;wch eich anifeiliaid, a rhoddaf i chwi am eich anifeiliaid, os darfu 'r arian.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Felly y dyga&s;ant eu hanifeiliaid at Io|&s;eph, a roddes Io&s;eph iddynt fara, am y meirch, ac am y cyfoeth defaid, ac am y cyfoeth gwar|thec, ac am yr a&s;&s;ynnod: ac ai cynhaliodd hwynt a bara, am eu holl anifeiliaid tros y flwyddyn honno.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A phan ddarfit y flwyddyn honno y dae|thant atto ef, yr ail flwyddyn, ac a ddyweda&s;ant wrtho: ni chelwn oddi wrth ein harglwydd er darfod yr arian, a [myned ein] y&s;crubiliaid a'n hanifeiliaid at fy arglwydd: ni adawyd [i ni] ger bron fy arglwydd, onid ein cyrph, a'n t&icirc;r.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Paham, y byddwn feirw o flaen dy ly|gaid&lpunctel; [cymmer] nyni a'n t&icirc;r, prynn ni a'n t&icirc;r am fara, ac nyni a'n t&icirc;r a fyddwn gaethion i Pha|rao, dod tithe i ni h&acirc;d fel y byddom fyw, ac na fyddom feirw, ac nad anghyfanedder ein t&icirc;r ni.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Felly y cymmerth Io&s;eph holl d&icirc;r yr Aipht i Pharao, canys yr Aiphtiaid a wertha|&s;ant b&ocirc;b vn ei faes, o blegit y newyn a orchfy|ga&s;e arnynt: felly yr aeth y t&icirc;r i Pharao.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y bobl hefyd a yrrodd efe i ddina&s;oedd, o'r naill gwrr i derfyn yr Aipht hyd ei chwrr [arall.]</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yn vnic t&icirc;r yr offeiriaid ni phrynnodd efe, canys than[oedd]i'r offeiriaid oddi wrth Pha|rao, ai rhan yr hon a rodda&s;e Pharao iddynt a fwytta&s;ant hwy, am hynny ni wertha&s;ant hwy eu t&icirc;r.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Dywedodd Io&s;eph hefyd wrth y bobl, wele prynnais chwi heddyw, a'ch t&icirc;r i Pharao: wele i chwi h&acirc;d, heuwch chwithau y t&icirc;r.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A bydded i chwi roddi i Pharao y bum|med ran o'r cn&wcirc;d, a bydded y pedair rhan i chwi, yn h&acirc;d i'r maes, ac yn ymborth i chwi, ac i'r rhai [ydynt] yn eich tai chwi, ac yn fwyd i'ch plant.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y dyweda&s;ant, cedwai&s;t ni yn fyw, g&acirc;d i ni gael ffafor yng-olwg fy arglwydd, a byddwn wei&s;ion i Pharao:</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A go&s;ododd Io&s;eph hynny yn ddeddf hyd heddyw, ar d&icirc;r yr Aipht, am y bummed ran i Pharao onid t&icirc;r yr offeiriaid yn vnic, nid oedd i Pharao.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Trigodd I&s;rael hefyd yng-wlad yr Aipht o fewn t&icirc;r Go&s;en, ac ettifedda&s;ant yn|ddi, cynnedda&s;ant hefyd, ac amlhau&s;ant yn ddir|fawr.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Iacob hefyd fu fyw yn nh&icirc;r yr Aipht, ddwy flynedd ar bymthec, felly 'r oedd dyddiau Iacob, [&s;ef] blynyddoedd ei enioes ef, &s;aith mlhynedd, a deugain, a chan mlhynedd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna dyddiau I&s;rael a ne&s;a&s;ant i farw, ac efe a alwodd am ei fab [&s;ef] am Io&s;eph, ac a ddywedodd wrtho, attolwg o chefais ffafor yn dy olwg,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 24.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"></NOTE> go&s;ot ti yr awr hon dy law tann fy morddwyd, a gwna a mi drugaredd, a gwi|riondeb, attolwg na chleddech di fi yn yr Aipht.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Pan hunwyf gyd a'm tadau, yna d&wcirc;g fi o'r Aipht, a chladd fi yn eu beddrod hwynt, yntef a ddywedodd, mi a wnaf yn ol dy air.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna efe a ddywedodd twng wrthif, ac efe a dyngodd wrtho. Yna I&s;rael a ymgrym|modd tua phen y gwely.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="48" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Io&s;eph yn myned ai ddau fab i ymweled ai d&acirc;d yn ei glefyd. 3 Iacob yn adrodd i Io&s;eph addewidion Duw. 5 Yn cymmeryd ei ddau fab ef yn eiddo ei hun. 14 Yn rhoddi y rhagor-fraint i'r ieuangaf. 21 Ac yn darogan eu dychweliad hwynt i d&icirc;r Canaan.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Bu wedi y petheu hyn, ddywedyd wrth Io&s;eph, wele y mae dy d&acirc;d yn gl&acirc;f: ac efe a gymmerch ei ddau f&acirc;b gyd ag ef, Mana&s;|&s;es, ac Ephraim.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y mynegodd [vn] i Iacob, ac a ddy|wedodd, wele dy f&acirc;b Io&s;eph yn dyfod attat, ac I&s;rael a ymgryfhaodd, ac a ei&s;teddodd yn [ei] wely.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dywedodd Iacob wrth Io&s;eph,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 28.3<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"></NOTE> Duw hollalluawg a ymddango&s;odd i mi yn Luz, o|fewn t&icirc;r Canaan, ac a'm bendithiodd:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dywedodd hefyd wrthif, wele fi yn pe|ri it gynnyddu, amlhaf di hefyd, a rhoddaf di yn dyrfa o bobloedd, a rhoddaf y t&icirc;r hwn i'th h&acirc;d ti, ar dy ol di, yn etifeddiaeth dragy|wydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac yr awrhon dy ddau f&acirc;b<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene 41.5<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> y rhai a anwyd i ti yn nh&icirc;r yr Aipht, cyn fy nyfod attat i'r Aipht eiddo fi [fyddant] hwy, Ephraim, a Mana&s;&s;es fyddant eiddo fi fel Ruben, a Si|meon.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'th blant y rhai a genhedlai&s;t ar eu h&ocirc;l hwynt fyddant eiddo ti dy hun, a'r enw eu bro|dyr y gelwir hwynt yn eu hettifeddiaeth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A phan<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 35.10.</NOTE> ddaethym i o Me&s;opotamia, bu Rahel farw gyd a mi ny nh&icirc;r Canaan, ar y ffordd. pan [oedd] etto filldir o d&icirc;r hyd Ephra|ta: a chelddais hi ar ffordd Ephrata, honno [yw] Beth-lehem.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y gwelodd I&s;rael feibion Io&s;eph ac a ddywedodd pwy [yw] 'rhai hyn&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac Io&s;eph a ddywedodd wrth ei d&acirc;d, dymma fy meibio~ mau fi y rhai a rodd Duw i mi ymma yntef a ddywedodd d&wcirc;g hwynt attolwg attafi
<PB REF="34">fel y bendithiwyf hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Llygaid I&s;rael oeddynt hefyd drymmion gan henaint, [fel] na alle efe weled: pan ddy|godd hwynt atto ef, yntef ai cu&s;anodd hwynt, ac ai cofleidiodd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dywedodd I&s;rael hefyd wrth Io&s;eph, ni feddyliais weled dy wyneb, etto wele parodd Duw i'm weled dy h&acirc;d hefyd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna Io&s;eph ai tynnodd hwynt allan oddi|wrth ei liniau ef, ac a ymgrymmodd i lawr ar ei wyneb.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Cymmerodd Io&s;eph hefyd hwynt ill dau Ephrann yn ei law ddehau o du a&s;&s;wy I&s;rael, a Mana&s;&s;es yn ei law a&s;&s;wy o du dehau I&s;rael: ac ai ne&s;aodd atto ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna I&s;rael a e&s;tynnodd ac a o&s;ododd ei law ddehau ar benn Ephraim, (a hwn oedd yr ieuangaf) ai law a&s;&s;wy ar benn Mana&s;&s;es: dealla&s;e dan ei ddwylo mai Mana&s;&s;es [oedd] y cynfab.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y bendithiodd efe Io&s;eph ac a ddywe|dodd, Duw yr hwn y rhodiodd fy nhadau Abra|ham, ac I&s;aac, ger ei fron: Duw yr hwn a'm porthodd er pan ydwyf hyd y dydd hwn,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yr angel yr hwn a'm gwaredodd fi o b&ocirc;b drwg, a fendithio y llangciau, fy enw hefyd, ac enw fy nhadau, Abraham, ac I&s;aac a alwer ar|nynt, heigiant hefyd yn lliaws, yng-hanol y wl&acirc;d.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Pan welodd Io&s;eph o&s;od oi d&acirc;d ei law ddehau ar ben Ephraim, yna y bu anfodlon gan|ddo, ac efe a ddaliodd law ei d&acirc;d, iw &s;ymmud hi oddi ar benn Ephraim, ar ben Mana&s;&s;es.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Dywedodd Io&s;eph hefyd wrth ei d&acirc;d, nid felly fy nh&acirc;d, canys dymma y cynfab: go&s;ot dy law ddehau ar ei ben ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ai d&acirc;d a ommeddodd, ac a ddywedodd, mi a wn, fy mab, mi a wn, bydd hwn hefyd yn bobl, a mawrheir hwn hefyd: ond er hynny ei frawd iangaf fydd mwy nac ef: ai h&acirc;d ef fydd genhedlaeth gyflawn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac efe ai bendithiodd hwynt yn y dydd hwnnw, gan ddywedyd: ynot ti y bendithai I&s;|rael gan ddywedyd: go&s;&s;oded Duw di fel E|phraim, ac fel Mana&s;&s;es: ac efe a o&s;&s;ododd E|phraim o flaen Mana&s;&s;es.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Dywedodd I&s;rael hefyd wrth Io&s;eph, wele fi yn marw, a bydd Duw gyd a chwi, ac efe a'ch dychwel chwi i d&icirc;r eich tadau.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac mi a roddais i ti vn rhan goruwch dy frodyr, yr hon a ddygais o law 'r Amoriaid a'm cleddyf, ac a'm b&wcirc;a.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="49" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iacob yn bendithio ei feibion: ac yn Prophwydo am b&ocirc;b vn o honynt. 29 yn dangos y ll&ecirc; y cleddyd ef. 33 Ac yn marw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y galwodd Iacob ar ei feibion, ac a ddy|wedodd: ymge&s;glwch, fel y mynegwyf i chwi 'r hyn a ddamweinio i chwi yn y dyddiau diweddaf.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ymge&s;clwch, a chlywch meibion Iacob: ie gwrandewch ar I&s;rael eich t&acirc;d.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ruben fyng-hynfab, ti [oeddit] fyng|rymm, a dechreuad fy nerth, rhagoriaeth braint, a rhagoriaeth cryfder.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y&s;cafnder [oeddit] fel dwfr, ni ragori di, canys dringai&s;t welau dy d&acirc;d: yna yr halo|gai&s;t [hwynt,] fyng-wely a ddringodd efe.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Simeon, a Lefi [fuant] frodyr, offer tra|is [oedd] eu hanneddau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Na ddeled fy enaid iw cyfrinach hwynt, fyngogoniant na &ucirc;na ai cynnulleidfa hwynt, canys yn eu d&icirc;g y lladda&s;ant &wcirc;r, ac oi gwirfodd y diwreiddia&s;ant gaer.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Melldigedic fydd eu d&icirc;g, canys t&ocirc;&s;t [oedd,] ai ll&icirc;d, canys caled [fu,] rhannaf hwynt yn Iacob, a gwa&s;caraf hwynt yn I&s;rael.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Tithe Iuda, dy frodyr a'th glodforant di, dy law [fydd] yng-warr dy elynion, meibion dy d&acirc;d a ymgrymmant i ti.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Cenew llew [wyt] Iuda, o'r &s;clyfaeth y daetho&s;t i fynu fy m&acirc;b: ymgrymmodd, gorwe|dodd fel llew, ac fel h&ecirc;n lew, pwy ai cyfyd ef&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Nid ymedu teyrn-wialen o Iuda, na deddf-wr oddi rhwng ei draed ef, hyd oni dd&ecirc;l Silo: ac iddo ef [y bydd] vfydd-dod pobloedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Efe a rwym ei ebol wrth y winwydden, a llwdn ei a&s;&s;yn wrth y b&ecirc;r win-wydden: gloch|odd ei wi&s;c mewn gw&icirc;n, ai ddillad yng-waed y grawn-w&icirc;n.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> C&ocirc;ch [fydd] ei lygaid gan w&icirc;n, a gwyn [fydd] ei ddannedd gan laeth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Zabulon a bre&s;&s;wylia ym-mhorthloedd y m&ocirc;r, ac efe a fydd yn borthfa llongau, ai y&s;tlys fydd hyd Sidon.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> I&s;&s;acar yn a&s;&s;yn a&s;cyrnoc, a orwedd rhwng dau bwnn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac a wel lonyddwch mai da yw, a'r ddai|ar mai hyfryd: efe a ogwydda ei y&s;gwydd i glu|do, ac a fydd yn gaeth tann deyrnged.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dan a farn ei bobl fel vn o lwythau I&s;|rael.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Dan fydd &s;arph ar y ffordd, a neidr ar y llwybr, yn brathu &s;odlau y march, fel y &s;yrthio ei farchog yn &ocirc;l.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Am dy iachadwriaeth di y di&s;glwliaf Arglwydd,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gad, llu ai anrheithia, ac yntef a anrhei|tha o'r diwedd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Am A&s;&s;er bras [fydd] ei fwyd ef, ac efe a rydd ddaintethion brenhinol.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Nephthalim [fydd] ewig, wedi ei goll|wng yn rhoddi geiriau t&ecirc;g.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Io&s;eph [fydd] gangen yn cynnyddu, cangen yn cynnyddu wrth ffynnon ceingciau yn cerdded ar hyd m&ucirc;r.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r &s;aethyddion fuant chwerw wrtho ef, ac a &s;aetha&s;ant, ac ai ca&s;aua&s;ant ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Er hynny arh&ocirc;dd ei fwa ef yn gryf, a breichiau ei ddwylo a gryfha&s;ant: o ddwylo [Duw] cr&ycirc;f Iacob: oddi yno y [mae] bu|gail, [a] maen I&s;rael.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Oddi wrth Dduw dy d&acirc;d, canys ef 'ath
<PB N="23" REF="34">gynnorthwyodd di, 'ar holl alluoc, canys ef 'ath fendithiodd, a bendithion y nefoedd oddi vchod, a bendithion y dyfnder yn gorwedd i&s;&s;od, a ben|dithion y bronnau 'ar gr&ocirc;th.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Rhagorodd bendithion dy d&acirc;b fendithi|on fy rhieni hyd derfyn brynniau tragywy|ddoldeb: byddant ar ben Io&s;eph, ac ar goryn yr hwn a nailltuwyd oddi wrth ei frodyr.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Beniamin a &s;clyfaetha [fel] blaidd, y bo|reu y bwyttu 'r &s;clyfaeth, ac ar bryd nawn y rhan yr y&s;pail.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Dymma ddeuddec llwyth I&s;rael oll, ac dymma 'r hyn a lefarodd eu t&acirc;d wrthynt, felly y bendithiodd efe hwynt: p&ocirc;b vn &ycirc;n ol ei fendith y bendithiodd efe hwynt.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna y gorchymynnodd efe iddynt, ac a ddywedodd wrthynt, myfi a ge&s;clir at fy mhobl, cleddwch fi gyd 'am tadau, yn yr ogof yr hon [&s;ydd] ym maes Ephron yr Hethiad.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yn yr ogof yr hon [&s;ydd] ym maes Machpela, yr hon [&s;ydd]ar gyfer Mamre, yng|wl&acirc;d Canaan, yr hon a brynnodd Abraham gyd 'ar maes gan Ephron yr Hethiad, yn etifeddia|eth beddrod.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yno y cladda&s;ant Abraham a Sara ei wraig, yno y cladda&s;ant I&s;aac a Rebecca ei wraig, ac yno y cleddais i Lea.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Meddiant y maes ar ogof yr hon [&s;ydd] ynddo [a gaed] gan feibion Heth.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Pan orphennodd Iacob orchymyn iw feibion, efe a dynnodd ei draedd 'ir gwely, ac a fu farw a cha&s;glwyd ef at ei b&ocirc;bl.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="50" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. L.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Arwyl Iacob ai gladdedigaeth. 19 Io&s;eph ny madde iw frodyr. 23 yn cael gweled ei wyrion. 25 Ac yn marw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNA y &s;yrthiodd Io&s;eph ar wyneb ei d&acirc;d, ac a wylodd arno ef, ac ai cu&s;anodd ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gorchymynnodd Io&s;eph hefyd iw wei&s;i|on y meddygon b&ecirc;rarogli ei d&acirc;d ef: felly y med|dygon a b&ecirc;rarogla&s;ant I&s;rael.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pan gyflawnyd iddo ddeugain nhiwr|nod, canys felly y cyflawnir dyddiau y p&ecirc;r aro|gliad, yn o 'r Aiphtiaid ai harwyla&s;ant ef ddeng|nhiwrnod a thrugain.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pan aeth dyddiau ei arwyl ef heibio, yna y llefarodd Io&s;eph wrth deulu Pharao gan ddywedyd: &ocirc;s cefais yr awr hon ffafor yn eich golwg, lleferwch wrth Pharao attolwg gan ddywedyd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fy nh&acirc;d<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 47.29.</NOTE> 'am tyngodd gan ddywedyd, wele fi yn marw, yn fy m&ecirc;dd yr hwn a gloddi|ais 'im yng-wlad Canaan, yno 'im cleddi: ac yr awr hon caffwyf fyned i fynu attolwg, fel y claddwyf fy nh&acirc;d, yna mi a ddychwelaf.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A ddywedodd Pharao, d&ocirc;s fynu, a chladd dy d&acirc;d fel 'ith dyngodd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna 'r aeth Io&s;eph i fynu i gladdu ei d&acirc;d, a holl wei&s;ion Pharao [&s;ef] henuriaid ei d&ycirc; ef, a holl henuriaid gwl&acirc;d yr Aipht a aethant i fy|nu gyd ag ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Felly holl d&ycirc; Io&s;eph, ai frodyr, a th&ycirc; ei d&acirc;d: eu plant yn vnic, ai defaid, ai gwarthec a a|daw&s;ant yn-nhir Go&s;en.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac aeth i fynu gyd ag ef gerbydau a gwyr meirch hefyd, fel yr oedd llu mawr iawn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A hwy a ddaethaut hyd lawr dyrnu A|tad, yr hwn oedd ar gyfer yr Iorddonen: ac a alara&s;ant yno alar mawr, a thrwm odieth, ca|nys gwnaeth alar dr&ocirc;s ei d&acirc;d &s;aith niwrnod.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pan welodd y Canaaneaid, y rhai oe|ddynt yn pre&s;&s;wylio y wl&acirc;d, y galar yn llawr dyrnu Atad: yna y ddyweda&s;ant dymma alar trwm gan yr Aiphtiaid 'am hynny y galwa|&s;ant ei henw, Abel Mi&s;raim, yr hwn [&s;ydd] ar gyfer yr Iorddonen.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Felly ei feibion a wnaethant iddo, me|gis y gorchymynna&s;e efe iddynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys ei feibion ai duga&s;ant ef i wl&acirc;d Canaa~, ac ai cladda&s;ant ef yn ogof maes Mach|pela,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 23.16.</NOTE> yr hon a brynna&s;e Abraham gyd 'ar ma|es, yn etifeddiaeth beddrod, gan Ephron yr He|thiad, ar gyfer Mamre.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y dychwelodd Io&s;eph 'ir Aipht, efe, ai frodyr, 'ar rhai oll a aethant i fynu gyd ag ef i gladdu ei d&acirc;d wedi iddo gladdu ei d&acirc;d.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan welodd brodyr Io&s;eph farw oi t&acirc;d, yna y dyweda&s;ant: Io&s;eph ond odid 'an ca&s;&s;&acirc; ni, a chan dalu a d&acirc;l im 'r holl ddrwg yr hwn a dala&s;om ni iddo ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'm hynny 'r anfona&s;ant at Io&s;eph i ddywedyd: dy dad a orchymynnodd o flaen ei farw gan ddywedyd:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Fel hyn y dywedwch wrth Io&s;eph: at|tolwg madde 'r awr hon gamwedd dy frodyr, ai pechod hwynt: canys tala&s;ant it ddrwg, ond yr awr hon madde attolwg gamwedd gwei&s;ion Duw dy d&acirc;d: ac wylodd Io&s;eph pan lefara&s;ant wrtho.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ai frodyr a ddaethant hefyd, ac a &s;yrthia|&s;ant ger ei fron ef, ac a ddyweda&s;ant wele ni 'n wei&s;ion i ti.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A dywedodd Io&s;eph wrthynt<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 45.5</NOTE> nac ofnwch, canys, a [ydwyf] i yn lle Duw&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Pan amcana&s;och ddrwg i'm herbyn, Duw ai amcanodd i ddaioni, er mwyn peri fel [y gwelir] heddyw cadw 'n fyw bobl lawer.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Am hynny nac ofnwch yr awr hon, myfi a'ch chynhaliaf chwi a'ch plant: ac efe ai cy&s;&s;u|rodd hwynt, ac a lefarodd wrth [fodd]eu calon.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Felly y trigodd Io&s;eph yn yr Aipht, efe a theulu ei d&acirc;d, a bu Io&s;eph fyw gan mlhynedd a d&ecirc;g.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Gwelodd Io&s;eph hefyd o Ephraim or|wyrion, maethwyd hefyd feibion Machir f&acirc;b Mana&s;&s;es ar liniau Io&s;eph.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A dywedodd Io&s;eph wrth ei frodyr, my|fi &s;ydd yn marw, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 11.2<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> Duw gan ymweled a ym|wel a chwi, ac 'ach d&wcirc;c chwi i fynu 'or wl&acirc;d hon 'ir wl&acirc;d yr hon trwy l&wcirc; a addawodd efe i A|braham i I&s;aac, ac i Iacob.</P>
<PB REF="35">
<P N="25"><HI>25</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word">. 13.19.</NOTE> thyngodd Io&s;eph feibion I&s;rael gan ddywedyd: Duw gan eich gofwyo 'ach gof|wya chwi: dygwch chwithau fy e&s;cyrn i fynu oddi ymma.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac Io&s;eph a fu farw yn f&acirc;b deng-mlwydd a chant: a hwy ai P&ecirc;rarogla&s;ant ef ac fe a o&s;od|wyd mewn arch yn yr Aipht.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 N="Exodus" TYPE="book">
<HEAD>&leaf; Ail llyfr Mo&s;es yr hwn a elwir Exodus.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Teulu Iacob yn yr Aipht. 8 Pharao newydd yn eu gorthrymmu hwynt 15 y byd-wragedd yn ar|bed meibion yr Hebr&aelig;e&s;au. 20 Duw yn ymgele|ddu y byd-wragedd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_DYmma henwau mei|bion I&s;rael y rhai a dda|ethant i'r Aipht: gyd ag Iacob y daethant b&ocirc;b vn ai deulu.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ruben, Simeon, Lefi, ac Iuda.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> I&s;achar, Zabulon, a Beniamin.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dan a Nepthali, Gad, ac A&s;er.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r holl eneidiau a ddaethent allan o gorph Iacob oeddynt<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 46.18. Deut. 10.22.</NOTE> ddeng-henaid a thri vgain: ac Io&s;eph oedd yn yr Aipht.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac Io&s;eph a fu farw, ai holl frodyr, 'ar holl oes honno.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 7.17.</NOTE> meibion I&s;rael a hilia&s;ant ac a gyn|nydda&s;ant, amlhau&s;ant hefyd, a chryfhau&s;ant yn ddirfawr odieth: a'r wl&acirc;d a lawnwyd o honynt hwy.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y cyfododd brenin newydd yn yr Aipht: yr hwn nid adnabu&s;e mo Io&s;eph.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a ddywedodd wrth ei b&ocirc;bl: wele bobl meibion I&s;rael yn amlach ac yn gryfach na nyni.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Deuwch, gwnawn yn gall iw herbyn: rhac amlhau o honynt, a phan ddigwyddo rhy|fel ymgydio o honynt a'n ca&s;eion, a rhyfela i'n herbyn a myned i fynu o'r wl&acirc;d.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> An hynny y go&s;oda&s;ant fei&s;tred gwaith iw gorthrymmu ai cl&ucirc;d hwynt: a [phobl I&s;ra|el] a adailada&s;ant i Pharao ddina&s;oedd tre&s;&s;o|rau [&s;ef] Pithom a Raam&s;es.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ond fel y gorthrymment hwynt, felly 'r amlhaent, ac y cynnyddent: a chyfyng oedd ar|nynt o herwydd meibion I&s;rael.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ar Aiphtiaid a * gaethiwa&s;ant feibiion I&s;rael yn d&ocirc;&s;t.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A gwnaethant eu henioes hwynt yn chwerw drwy y gwa&s;anaeth caled mewn clai, ac mewn priddfain, ac ym mhob gwa&s;anaeth yn y maes: gyd ai holl wa&s;anaeth yr hyn a ofynna|&s;ant ganddynt yn d&ocirc;&s;t.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A brenin yr Aipht a lefarodd wrth fyd|wragedd yr Hebraee&s;au: o ba rai henw vn [o|edd] Siphra, a henw 'r ail Puah.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a ddywedodd, pan fyddoch fyd|wragedd i'r Hebraee&s;au, a gweled o honoch eu he&s;coredd-le: os mab fydd lleddwch ef, ond os merch bydded hi fyw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Er hynny y byd-wragedd a ofna&s;ant Dduw, ac ni wnaethant yn ol yr hyn a ddywe|da&s;e brenin yr Aipht wrthynt: eithr cadwa&s;ant y bechgyn yn fyw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'm hynny brenin yr Aipht a alwodd am y byd-wragedd, ac a ddywedodd wrthynt, pa ham y gwnaethoch y peth hyn&lpunctel; ac y cadwa&s;och y bechgyn yn fyw&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r byd-wragedd a ddyweda&s;ant wrth Pharao nad [oedd] yr Hebraee&s;au fel yr Aiph|tie&s;au: onid eu b&ocirc;d hwynt yn fywioc, ac yr e&s;|corent cynn dyfod byd-wraig attynt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'm hynny y bu Duw dda wrth y byd|wragedd: 'ar bobl a amlhaodd, ac a aeth yn gryf iawn.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac o herwydd i'r byd-wragedd ofni Duw: yntef a wnaeth deuluoedd iddynt hwy|thau.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A Pharao a orchymynnodd iw holl bobl gan ddywedyd: p&ocirc;b m&acirc;b a'r a enir bwriwch ef i'r afon, ond cedwch yn fyw b&ocirc;b merch.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Geni Mo&s;es ai fwrw i'r he&s;c. 5 Merch Pharao yn ei godi ai gadw. 12 Mo&s;es yn lladd yr Aipht-ddyn. 15 yn ffoi yn cael gwa&s;anaeth, ac yn priodi. 23 Ma|rwolaeth Pharao, a gweddi I&s;rael.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNA * g&wcirc;r o d&ycirc; Lefi aeth: ac a briododd ferch Lefi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r wraig a feichiogodd, ac a e&s;corodd ar f&acirc;b: a phan welodd hi mai t&ecirc;g ydoedd efe, yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 7.20. Heb. 11.23.</NOTE> hi ai cuddiodd ef dri mis.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A phan na alle hi ei guddio ef yn hwy, y|na y cymmerodd gawell iddo ef o lafr wyn, ac a ddwbiodd hwnnw a chlai ac a ph&ycirc;g: ac a o&s;o|dodd y bachgen ynddo, ac ai rhoddodd ym my&s;c yr he&s;c 'ar fin yr afon.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ai chwaer ef a &s;afodd o bell: i gael gwy|bod beth a wneid iddo.</P>
<PB N="24" REF="35">
<P N="5"><HI>5</HI> Yna merch Pharao a ddaeth i wared i'r afon i ymolchi, (ai llangce&s;au oeddynt yn rhod|io ger llaw 'r afon:) a hi a ganfu y cawell yng|hanol yr he&s;c ac a anfonodd ei llaw-forwyn iw gyrchu.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Wedi iddi ei agoryd a chanfod y bachgen, ac wele y plentyn yn wylo: yna hi a do&s;turiodd wrtho ac a ddywedodd, [vn] o blant yr Hebreaid [yw] hwn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna ei chwaer ef a ddywedodd wrth ferch Pharao, a &acirc;fi i alw attat famhaeth-wraig o'r Hebr&aelig;e&s;au, fel y mago hi y bachgen it&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A merch Pharao a ddy wedodd wrthi d&ocirc;s: a'r llangces a aeth ac a alwodd fam y bachgen.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A dywedodd merch Pharao wrth honno d&wcirc;g ymmaith y bachgen hwnn, a maga ef i mi, a minne a roddaf dy gyflog: yna 'r wraig a gymmerodd y bachgen ac ai magodd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pan aeth y bachgen yn fawr, yna hi ai dug ef i ferch Pharao, ac efe a fu iddi yn lle mab: a hi a alwodd ei enw ef Mo&s;es, o herwydd (ebr hi) o'r dwfr y tynnais ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A bu yn y dyddiau hynny pan aethe Mo|&s;es yn fawr, fyned o honaw allan at ei frodyr, ac edrych ar eu llwythau hwynt: a<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 7.24.</NOTE> gweled Aipht|wr yn taro Hebrae-wr[vn]o'i frodyr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a edrychodd ymma, ac accw, a phan welodd nad [oedd yno] neb: yna efe a laddodd yr Aiphtiad, ac ai cuddiodd yn y tyfod.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a ddaeth allan yr ail dydd, ac wele ddau Hebrae-wr yn ymry&s;on: ac efe a ddywed|odd wrth yr hwn oedd ar gam, pa ham y tarewi dy gyfaill&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A dywedodd yntef, pwy a'th o&s;ododd di yn bennaeth-wr, ac yn frawd-wr arnom ni&lpunctel; ai meddwl yr wyti fy lladd i megis y lleddai&s;t yr Aiphtiad&lpunctel; yna Mo&s;es a ofnodd, ac a ddywed|odd, diau y gwyddir y peth hyun.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan glubu Pharao y peth hyn, yna efe a gei&s;iodd ladd Mo&s;es: ond Mo&s;es a ffoawdd rhac Pharao, ac a arho&s;odd yn-nh&icirc;r Madian, ac a ei&s;teddodd wrth bydew.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac i offeiriad Madian yr ydoedd &s;aith merched: a'r [rhai hynny] a ddaethant, ac a dyn|na&s;ant [ddwfr,] ac a lanwa&s;ant y cafnau i ddy|frhau defaid eu t&acirc;d.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ond y bugeiliaid a ddaethant ac ai gyrra|&s;ant ymmaith: yna y cododd Mo&s;es, ac ai hach|ubodd hwynt, ac a ddyfrhaodd eu praidd hw|ynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y daethant at Raguel eu tad: ac efe a ddywedodd pa ham y daethoch heddyw cyn gynted&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A hwynt a ddyweda&s;ant, Aiphtwr a'n hachubodd ni o law y bugeiliaid: a chan dynnu a dynnodd ddwfr hefyd, ac a ddyfrhaodd y praidd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna efe a ddywedodd wrth ei ferched, pa le [y mae] efe&lpunctel; pa ham y gollynga&s;och ym|maith y g&wcirc;r&lpunctel; gelwch ar no, a bwytaed fara.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A bu Mo&s;es fodlon i drigo gyd a'r gwr: ac yntef a roddodd Sephora ei ferch i Mo&s;es.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A hi a e&s;corodd ar fab, ac efe a alwodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 18.4.</NOTE> ei enw Ger&s;hom: o herwydd dieithr (ebr ef) a fum mi mewn gwlad ddieithr.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac o fewn y dyddiau hynny (y<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 7.30.</NOTE> rhai [oedd|ynt] lawer) y bu farw brenin yr Aipht, a meibion I&s;rael a vcheneidia&s;ant rhac y caethiwed, ac a waedda&s;ant: ai gwaedd hwynt rhac y caethiw|ed a dderchafodd at Dduw.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna Duw a glybu eu huchenaid hwynt: a Duw a gofiodd ei gyfammod ag Abraham, ag I&s;aac, ac ag Iacob.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A Duw a edrychodd ar feibion I&s;rael: Duw hefyd a gydnabu [a hwynt.]</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Mo&s;es yn bugeilio defaid ei chwegrwn. 2 Duw yn ymddiddan a Mo&s;es allan o'r berth. 10 Ac yn ei yr<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> yn waredydd i I&s;rael.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAn oedd Mo&s;es yn bugeilio defaid Jethro ei chwegrwn offeiriad Madian: yna efe a yrrodd y praidd o'r tu cefn i'r anialwch, ac a ddaeth i fynydd Duw [&s;ef] mynydd Horeb.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna angel yr Arglwydd a ymddango&s;odd iddo mewn fflam d&acirc;n o ganol y berth: ac efe a ed|rychodd ac wele y berth yn llo&s;ci yn d&acirc;n, ar berth heb ei difa.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dywedodd Mo&s;es mi a giliaf yn awr ac a edrychaf ar y weledigaeth fawr hon: pa ham na ly&s;c y berth.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pan welodd yr Arglwydd mai cilio yr oedd efe i edrych: yna Duw a alwodd arno o ganol y berth ac a ddywedodd Mo&s;es, Mo&s;es: a dywedodd yntef welefi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a ddywedodd na ne&s;&s;&acirc; ymma, dio&s;c dy e&s;cidiau oddi am dy draed, o herwydd y lle 'r hwn yr wyti yn &s;efyll arno &s;ydd ddaiar &s;anct|aidd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a ddywedodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Matth. 22.32. Act. 7.32.</NOTE> myfi [yw] Duw dy dad, Duw Abraham, Duw I&s;aac a Duw Ia|cob: yna Mo&s;es a guddiodd ei wyneb, o blegit ofni'r ydoedd rhac edrych ar Dduw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A dywedodd yr Arglwydd, gan weled y gwelais gy&s;tudd fy mhobl y rhai [ydynt] yn yr Aipht: ai gwaedd rhac eu gorthrymwyr a gly|wais, canys adwen eu doluriau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny y de&s;cynnais iw gwaredu hw|ynt o law 'r Aiphtiaid, ac iw dwyn o'r wlad hon|no, i wlad dda, a helaeth, i wlad yn llifeir io o la|eth a m&ecirc;l: i l&ecirc; y Canaaneaid, a'r Hethiaid, a'r A|moriaid, a'r Phereziaid yr Hefiaid hefyd a'r Ie|bu&s;iaid.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac yn awr wele waedd meibion I&s;rael a ddaeth attafi: a hefyd mi a welais y gorthrymd|er a'r hwn y gorthrymmodd yr Aiphtiaid hw|ynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Tyret gan hynny yn awr a mi a'th anfo|naf at Pharao: fel y dygech allan o'r Aipht fy mhobl, meibion I&s;rael.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y dywedodd Mo&s;es wrth Dduw, pwy ydwyfi fel yr awn i at Pharao&lpunctel; ac y dyg|wn feibion I&s;rael allan o'r Aipht&lpunctel;</P>
<PB REF="36">
<P N="12"><HI>12</HI> Dywedodd yntef diau y byddaf gyd a thi: a hyn a fydd arwydd it mai myfi a'th anfo|nodd: wedi it ddwyn fy mhobl allan o'r Aipht, chwi a wa&s;anaethwch Dduw ar y mynydd hwn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y dywedodd Mo&s;es wrth Dduw, wele [pan] ddelwyfi at feibion I&s;rael a dywe|dyd wrthynt, Duw eich tadau a'm hanfonodd attoch: os dywedant wrthif beth [yw] ei enw ef&lpunctel; beth a ddyweda&s;i wrthynt&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna Duw a ddywedodd wrth Mo&s;es <HI>Ydwyf yr hwn ydwyf:</HI> dywedodd hefyd fel hyn yr adroddi wrth feibion I&s;rael <HI>Ydwyf</HI> a'm han|fonodd attoch.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A Duw a ddywedodd trachefn wrth Mo&s;es fel hyn y dywedi wrth feibion I&s;rael, Arglwydd Dduw eich tadau, Duw Abraham, Duw I&s;aac, a Duw Iacob a'm hanfonodd att|och: dymma fy enw byth, a dymma fyng-hoffadwriaeth yn oes oe&s;oedd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dos a chynnull henuriaid I&s;rael, a dyw|et wrthynt, Arglwydd Dduw eich tadau [&s;ef] Duw Abraham, I&s;aac, ac Iacob a ymddango|&s;odd i mi, gan ddywedyd: gan ymweled yr y|mwelais a chwi, ac a'r hynn a wnaed i chwi yn yr Aipht.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A dywedais mi a'ch dygaf chwi o adfyd yr Aipht i wlad y Camaaneaid, yr Hethiaid, yr Amoriaid, y Phereziaid yr He&s;taid hefyd a'r Ie|bu&s;iaid: i wlad yn llifeirio o laeth a m&ecirc;l.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Felly y gwrandawant ar dy lais: ac y deui di a henuriaid I&s;rael at frenin yr Aipht ac y dwedwch wrtho, Arglwydd Dduw yr Hebr&aelig;aid a gyfarfu a ni, gan hynny yu awr gad i ni fyned attolwg daith tri diwrnod yn yr anialwch fel yr aberthom i'r Arglwydd ein Duw.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A mi a wn na edu brenin yr Aipht i chwi fyned: omd mewn llaw gadrn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Am hynny mi a e&s;tynnaf fy llaw, ac a da|rawaf yr Aipht a'm holl ryfeddodau y rhai a wnaf yn ei chanol: a wedi hynny efe a'ch goll|wng chwi ymmaith.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A rhoddaf hawddgarwch i'r bobl hynn yng-olwg yr Aiphtiaid: a bydd pan eloch nad eloch yn w&acirc;glaw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys [pob] gwraig a gais gan ei chy|mydoges, a chan yr hon fyddo yn cyttal a hi ddodrefn arian, a dodrefn aur, a gwi&s;coedd: a chwi ai go&s;odwch [hwynt] am eich meibion, ac am eich merched, ac a y&s;peiliwch yr Aipht|iaid.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Mo&s;es yn cael gan Dduw wialen a droe yn &s;arph, ac a ddatroe. 6 Llaw Mo&s;es yn gwahanglwyfo. 10 Mo|&s;es yn yme&s;cu&s;odi a Duw yn digio, ac yn rhoddi Aa|ron yn araith-wr iddo. 19 Mo&s;es yn myned tua 'r Aipht. 24 Periel ar Mo&s;es nes i Saphora enwaedu ar ei mab. 27 Ac Aaron yn cyfarfod Mo&s;es.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Mo&s;es a attebodd, ac a ddywedodd, etto wele ni chredant i mi ac ni wrandaw|ant ar fy llais: onid dywedant nid ymgdango|&s;odd yr Arglwydd i ti.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ar Arglwydd a ddywedodd wrtho beth &s;ydd yn dy law: dywedodd yntef gwialen.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y dywedodd [yr Arglwydd] tafl hi ar y ddaiar, ac efe ai taflodd hi ar y ddaiar: a hi aeth yn &s;arph, a Mo&s;es a giliodd rhacddi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr Arglwydd hefyd a ddywedodd wrth Mo&s;es, e&s;tyn dy law ac ymafel yn ei llo&s;cwrn: ac efe a e&s;tynnodd ei law ac a ymaflodd ynddi, a hi aeth yn wilaen yn ei law ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> [Gwna hyn] fel y credant ymddangos i ti o Arglwydd Dduw eu tadau: Duw Abra|ham, Duw I&s;aac, a Duw Iacob.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrtho drach|efn, dod ti yn awr dy law yn dy fonwes, ac efe a roddodd ei law yn ei fonwes: a [phan] dyn|nodd ef y hi allan, yna wele ei law ef yn wahan|glwyfol fel yr eira.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a ddywedodd dod eil-waith dy law yn dy fonwes, ac efe a roddodd eil-waith ei law yn ei fonwes: ac ai tynnodd hi allan oi fonwes, ac wele hi a droa&s;e fel ei gnawd [arall] ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A bydd oni chredant i ti, ac oni wrandaw|ant ar lais yr arwydd cyntaf: etto y credant i lais yr ail arwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac oni chredant hefyd i'r ddau arwydd hyn, ac oni wrandawant ar dy lais, yna cymmer o ddwfr yr afon a thywallt ar y &s;ych-dir: felly y bydd y dyfroedd y rhai a gymmerech o'r afon yn waed ar y t&icirc;r &s;ych.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A dywedodd Mo&s;es wrth yr Arglwydd [y&s;tyr] wrthifi Arglwydd, ni [bum] wr yma|droddus vn am&s;er, na chwaith er pan leferai&s;t wrth dy w&acirc;s: eithr &s;afn-drwm a thafod-trwm ydwyf.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrtho, pwy a o&s;ododd enau i dd&ycirc;n&lpunctel; neu pwy a ordei|niodd fudan, neu fyddar, neu weledydd, neu ddall&lpunctel; ond myfi 'r Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny d&ocirc;s yn awr: a mi a<NOTE N="*" PLACE="marg">Matth. 10.19. Matth. 12.13.</NOTE> fyddaf gyd a'th enau, ac a ddy&s;caf i ti yr hyn a ddywed|ech.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dywedodd yntef [y&s;tyr] wrthifi Argl|wydd, a danfon attolwg gyd a [yr hwn] a ddan|fonech.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna 'r enynnodd digofaint yr Arglwydd yn erbyn Mo&s;es, ac y dywedodd, ond dy frawd [yw] Aaron y Lefiad&lpunctel; mi a wn y llefara efe yn groiw: ac wele efe yn dyfod allan i'th gyfarfod, a phan i'th welo efe a lawenycha yn ei galon.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Llefara dithe wrtho ef, a go&s;ot y geiriau hynn yn ei enau: a minne a fyddaf gyd a'ch enau di, a chyd ai enau yntef, a dy&s;caf i chwi'r hynn a wneloch.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A llefared yntef dro&s;ot ti wrth y bobl: ac felly y bydd efe yn lle &s;afn i ti, a thithe a fyddi yn lle Duw iddo yntef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Cymmer hefyd y wialen hon yn dy law: yr hon y gwnei wrthiau a hi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna Mo&s;es aeth ac a ddychwelodd at
<PB N="25" REF="36">Iethroei chwegrwn, ac a ddywedodd wrtho, gad i mi fyned attolwg a dychwelyd at fy mro|dyr y rhai [ydynt] yn yr Aipht, a gweled a y|dynt etto yn fyw: a dywedodd Iethro wrth Mo&s;es dos mewn heddwch.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> (Canys dyweda&s;e 'r Arglwydd wrth Mo&s;es ym Madian, d&ocirc;s dychwel 'ir Aipht: o herwydd bu feirw yr holl wyr y rhai oeddynt yn cei&s;io dy enioes.)</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna Mo&s;es a gymmerth ei wraig, ai fei|bion, ac ai rhoddodd hwynt i farchogeth ar a&s;|&s;yn, ac a ddychwelodd tua gwlad yr Aipht: cym|merodd Mo&s;es hefyd wialen Duw yn ei law.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Mo|&s;es, pan elech i ddychwelyd 'ir Aipht, gwel it wneuthur yr holl ryfeddodau y rhai a roddais yn dy law ger bron Pharao: ond mi a galedaf ei galon ef, fel na ollyngo ymmaith fy bobl.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna dywet wrth Pharao: fel hyn y dy|wedodd yr Arglwydd, fy m&acirc;b maufi, [&s;ef] fyng-hyntaf-anedic [yw] I&s;rael.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Am hynny y dywedais wrthit, gollwng fy mab fel 'im gwa&s;anetho, ond os gwrthodi ei ollwng ef: wele mi a laddaf dy f&acirc;b di [&s;ef] dy gyntaf-anedic.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A bu ar y ffordd yn y llett&ycirc;: gyfarfod o'r Arglwydd ag ef, a chei&s;io ei l&acirc;dd ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ond Sephora a gymmerth [gyllell] lem, ac a dorrodd ddienwaediad ei m&acirc;b, ac ai bwrriodd i gyffwrdd ai draed ef: ac a ddywedod, diau dy [fod] yn briod gwaedlyd i mi.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A ['r Arglwydd] a beidiodd ag ef: (hi a ddyweda&s;e yna priod gwaedlyd, o blegit yr enwaediad.)</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna y dwedodd yr Arglwydd wrth Aaron, d&ocirc;s i gyfarfod a Mo&s;es tua 'r anialwch: ac efe aeth ac a gyfarfu ag ef ym mynydd Duw, ac ai cu&s;anodd ef.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A Mo&s;es a fynegodd i Aaron holl eiriau 'r Arglwydd yr hwn ai hanfona&s;e ef: 'ar holl arwyddion y rhai a orchymynna&s;e efe iddo.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna 'r aeth Mo&s;es, ac Aaron: ac a gyn|nulla&s;ant holl henuri&acirc;id meibion I&s;rael.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac Aaron a draethodd yr holl eiriau y rhai a lefara&s;e 'r Arglwydd wrth Mo&s;es: ac a wnaeth yr arwyddion yng-olwg y bobl.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A chredodd y bobl: a phan glyw&s;ant ymweled 'or Arglwydd a meibion I&s;rael, ac id|do weled eu gorthrymder, yna hwynt a ym|grymma&s;ant, ac a addola&s;ant.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Mo&s;es ac Aaron yn dywedyd eu cennadwriaeth wrth Pharao. 6 Pharao yn gorthrymmu 'r bobl waeth waeth. 20 Y bobl yn digio wrth Mo&s;es ac Aaron.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC wedi hynny Mo&s;es ac Aaron a ddae|thant, ac a ddyweda&s;ant wrth Pharao: fel hyn y dywedodd Arglwydd Dduw I&s;rael, gollwng ymmaith fy mhobl fel y cadwant &wcirc;yl i mi yn yr anialwch.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A dywedodd Pharao, pwy [yw] 'r Ar|glwydd fell y gwrandawn i ar ei lais, i ollwng I&s;rael ymmaith&lpunctel; yr Arglwdd nid adwen, ac I|&s;rael ni ollyngaf.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dyweda&s;ant hwythau, Duw 'r Hebrae|aid a gyfarfu a ni: gad i ni fyned attolwg daith tridiau yn yr anialwch fel yr aberthom 'ir Ar|glwydd ein Duw rhac iddo ein rhuthro a haint neu a chleddyf.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y dywedodd brenin yr Aipht wr|thynt, Mo&s;es ac Aaron pa ham y perwch i'r bobl beidio at gwaith&lpunctel; ewch at eich clud.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pharao hefyd a ddywedodd, wele pobl la|wer [&s;ydd] yn awr yn y wlad: a phara&s;och id|dynt beideio ai llwythau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'm hynny y gorchymynnodd Pharao y dydd hwnnw: i'r rhai oeddynt fei&s;tred gwaith ar y bobl ai goruchwil-wyr, gan ddywedyd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Na roddwch mwyach wellt i'r bobl i wneuthur pridd-feini megis o'r blaen: elont eu hun a cha&s;clant wellt iddynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Er hynny rhifedi y pridd-feini y rhai yr o|eddynt hwy yn ei wneuthur o'r blaen a roddwch arnynt, na leihewch o hynny: canys &s;egur y|dynt, am hynny y maent yn gweiddi gan ddy|wedydd, gad i ni fyned ac aberthu i'n Duw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Trymhaer y gwaith ar y gw&ycirc;r, a gwei|thiant ynddo: fel nad edrychant am eiriau ofer.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna mei&s;tred gwaith y bobl, ai goruch|wil-wyr a aethant allan, ac a lefara&s;ant wrth y bobl gan ddywedyd: fel hyn y dywedodd Pharao, ni roddaf wellt i chwi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ewch chwi a chymmerwch iwch wellt o'r lle y caffoch: er hynny ni leihair dim o'ch gwa&s;anaeth.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r bobl a ymwa&s;carodd trwy holl wlad yr Aipht, i ga&s;clu &s;ofl yn lle gwellt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r mei&s;tred gwaith oeddynt yn pry&s;&s;u|ro gan ddywedydd: gorphennwch eich gwaith, dogn dydd yn ei ddydd, megis pan oedd gwellt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A churwyd goruchwil-wyr meibion I|&s;rael y rhai a o&s;oda&s;e mei&s;tred gwiath Pharao arnynt gan ddywedyd: pa ham na orphenna|&s;och eich ta&s;e ar wneuthur pridd-feini ddoe a heddyw: megis cyn hynny&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna goruchwil-wyr meibion I&s;rael a ddaethant, ac a lefa&s;ant ar Pharao gan ddywe|dyd: pa ham y gwnei fel hyn i'th wei&s;ion&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gwellt ni roddir 'ith wei&s;ion, a gwne|wch briod-feini i ni meddant: ac wele dy wei&s;i|on a gurwyd a'th bobl di &s;ydd ar y bai.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a ddywedodd &s;egur &s;egur ydych: am hynny 'r ydych ch&wcirc;i dywedyd, gad i ni fyned [fel] yr aberthom i'r Arglwydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Am hynny ewch yn awr, gweithiwch ac ni roddir gwellt i chwi: etto chwi a roddwch yr [vn] cyfrif o'r pridd-feini.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A goruchwil-wyr meibion I&s;rael ai gwelent eu hun mewn [lle] drwg pan ddywe|dyd: na leihewch [ddim] o'ch pridd-feinidogn dydd yn ei ddydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A chyfarfuant a Mo&s;es a Aaron yn &s;efyll
<PB REF="37">ar eu ffordd hwynt: pan ddaethant allan oddi wrth Pharao.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A dyweda&s;ant wrthynt, edryched yr Ar|glwydd a barned arnoch chwi: y rhai a bara|&s;och i'n &s;awyr ddrewi gere bron Pharao, a cher bron ei wei&s;ion, gan roddi cleddyf yn eu llaw hwynt i'n ll&acirc;d ni.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y dychwelodd Mo&s;es at yr Ar|glwydd ac y dywedodd: &ocirc; Arglwydd pa ham y drygai&s;t y bobl hynn&lpunctel; i ba beth i'm hanfonai&s;t&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys er pan ddaethum at Pharao i le|faru yn dy enw di, efe a ddrygodd y bobl hynn: a chan waredu ni waredai&s;t dy bobl.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Duw yn &s;icrhau ei addewid a'm waredu I&s;rael. 11 Ac yn danfon Mo&s;es ac Aaron at Pharao eilwaith. 14 Hiliogaeth Ruben, Simeon, a Lefi, lle y dango&s;ir achau Mo&s;es ac Aaron.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y dywedodd 'r Arglwydd wrth Mo&s;es, y nawr y cei weled beth a wnaf i Pharao: canys trwy law gadarn y gollwng efe hwynt, a thrwy law gadarn y gyrr efe hwynt oi wl&acirc;d.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Duw hefyd a lefarodd wrth Mo&s;es: ac a ddywedodd wrtho, myfi [ydwyf] Iehofa,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A mi a ymddango&s;ais i Abraham, i I&s;aac, ac i Iacob yn Dduw Hollalluoc: onid [yn] fy enw Iehofa ni bun hy&s;pys iddynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Hefyd mi a &s;icrheais fyng-hyfammod a hwynt a'm roddi iddynt wl&acirc;d y Canaaneaid: &s;ef gwl&acirc;d eu hymdaith yr hon yr ymdeithia&s;ant ynddi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A mi a glywais hefyd vchenaid meibion I&s;rael y rhai y mae 'r Aiphtiaid yn eu caethiwo: a chofiais fyng-hyfammod.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'm hynny dywet wrth feibion I&s;rael, myfi [ydwyf] Iehofa, ac myfi a'ch dygaf chwi allan oddi tann lwythau yr Aiphtiaid, ac a'ch rhydd-h&acirc;f oi caethiwed hwynt: ac a'ch gware|daf a braich e&s;tynnedic, ac mewn barnedigae|thau mawrion.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Hefyd mi a'ch cymmeraf yn bobl i mi, ac a fyddaf yn Dduw i chwi: a chewch wybod mai myfi [yw] 'r Arglwydd eich Duw yr hwn &s;ydd yn eich dwyn chwi allan oddi caun lwy|thau 'r Aiphtiaid.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A mi a'ch dygaf chwi i'r wl&acirc;d, yr hon a dyngais ar ei rhoddi i Abraham, i I&s;aac, ac i Ia|cob: ac ai rhodd&acirc;f i chwi yn etifeddiaeth, myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A Mo&s;es a lefarodd felly wrth feibion I|&s;rael: ond ni wrandaw&s;ant ar Mo&s;es, gan gy|fyngdra y&s;pryd, a chan y gaethiwed galed.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna 'r Arglwydd a lefarodd wrth Mo|&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dos dywet wrth Pharao brenin yr Aipht, am iddo ollwng meibion I&s;rael oi wl&acirc;d.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A Mo&s;es a lefarodd ger bron yr Ar|glwydd gan ddywedydd: wele meibion I&s;rael ni wrandaw&s;ant arnafi, a pha fodd i'm gwran|dawe Pharao, a minne yn ddienwaededic o we|fu&s;aw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r Arglwydd a lefarodd wrth Mo&s;es, ac Aaron, ac a roddodd orchymyn gyd a hwynt at feibion I&s;rael, ac at Pharao brenin yr Aipht: yng-hylch dwyn meibion I&s;rael allan o wl&acirc;d yr Aipht.</P>
<Q REND="margQuotes"><P N="14">"<HI>14</HI> Dymma eu penn cenedl hwynt: meibi|on Ruben y-cyntaf-anedic i I&s;rael, [oeddynt] Henoch a Phalu, He&s;ron, a Charnu, dymma deuluoedd Ruben.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A meibion Simeon [oeddynt] Iemu|el, ac Iamin Ohad ac Iachin, Sohar hefyd a Saulm&acirc;b y Ganaanites: dymma deuluoedd Simeon.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Dymma hefyd henwau meibion Lefi yn ol eu cenhedlaethau, Ger&s;on, Cehath hefyd a Merari: a blynyddoedd oes Lefi [oeddynt] gant, ac onid tair blynedd deugain.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Meibion Ger&s;on [oeddynt] Libni, a Simi yn ol eu teuluoedd.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A meibion Cehath [oeddynt] Amram, ac I&s;har, Hebron hefyd ac Vzziel: a blynyddo|odd oes Chehath [oeddynt] dair ar ddec ar hu|gain, a chan mhlynedd.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Meibion Merari [oeddynt] Mehali a Mu&s;i: dymma deuluoedd Lefi yn ol eu cenhed|laethau.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Ac Amram a gymmerodd Iochebed eu fodryb o du ei d&acirc;d yn wraig iddo, a hi a ymdd&ucirc;g iddo Aaron a Mo&s;es: a blynyddoedd oes Am|ram [oeddynt] onid tair deugain a chan mhly|nedd.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A meibion I&s;char <HI>[oeddynt:]</HI> Corah, a Nepheg, a Sichri.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> A meibion Vzziel [oeddynt]: Mi&s;ael, ac Elzaphan, a Zithri.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ac Aaron a gymmerodd Elizebah merch Aminadab chwaer<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 2.3.</NOTE> Naha&s;on yn wraig iddo: a hi a ymdd&ucirc;g iddo Nad&acirc;b, ac Abihu, Eleazar ac Ithamar.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Meibion Corah hefyd [oedynt] A&s;&s;ir, ac Elcanah, ac Abia&s;aph: dymma deuluoedd y Corahiaid.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Ac Eleazar m&acirc;b Aaron a gymmerodd yn wraig iddo [vn]o ferched Puttiel, a hi a ym|dd&ucirc;c iddo ef Phinees: dymma bennau cenedl y Lefiaid, yn ol eu teuluoedd.<NOTE PLACE="marg">Num. 25.1.</NOTE></P></Q>
<P N="26"><HI>26</HI> Dymma Aaron a Mo&s;es: y rhai y dy|wedodd yr Arglwydd wrthynt, dygwch feibion I&s;rael allan o wl&acirc;d yr Aipht, yn ol eu lluoedd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Dymma Mo&s;es ac Aaron y rhai a lefa|ra&s;a~t wrth Pharao brenin yr Aipht, am ddwyn meibion I&s;rael allan o'r Aipht.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A bu ar y dydd y llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es yn nhir yr Aipht,</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna lefaru o'r Arglwydd wrth Mo&s;es gan ddywedyd myfi [yw]'r Arglwydd: dywe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> wrth Pharao brenin yr Aipht yr hyn oll yr yd|wyfi yn ei ddywedyd wrthit.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A dywedodd Mo&s;es ger bron yr Ar|glwydd: wele fi yn ddienwaededic o wefu&s;au, a pha fodd y gwrendu Pharao arnaf&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<PB N="26" REF="37">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn danfon Mo&s;es, ac Aaron at Pharao. 10 Mo&s;es yn troi ei wialen yn &s;arph: a hudolion Pharao yn gwneuthur y cyffelib. 19 Mo&s;es yn troi y dwfr yn waed a'r &s;wyn-wyr yn gwneuthur yr vn modd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'R Arglwydd a ddywedodd wrth Mo&s;es, gwel mi a'th roddais yn Dduw i Pharao: ac Aaron dy frawd fydd dy brophwyd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ti a leferi yr hyn oll a orchymynnwyf it: ac Aaron dy frawd a lefara wrth Pharao ar iddo ollwng meibion I&s;rael ymmaith oi wlad.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A minne a galedaf galon Pharao: ac a amlhaf fyng-wrthiau a'm rhyfeddodau yng-w|lad yr Aipht.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond ni wrendu Pharao arnoch, yna y rhoddaf fy llaw ar yr Aipht: ac y dygaf allan fy lluoedd, &s;ef fy mhobl meibion I&s;rael o wlad yr Aipht, mewn barnedigaethau mawrion.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r Aiphtiaid a gaant wybod y mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd, pan e&s;tynnwyf fy llaw ar yr Aipht: a dwyn meibion I&s;rael allan oi my&s;c hwynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A gwnaeth Mo&s;es ac Aaron fel y gorch|ymynnodd yr Arglwydd iddynt [ie] felly y gw|naethant.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A Mo&s;es [ydoedd] fab pedwar vgain mlwydd, ac Aaron yn fab tair blwydd a phed|war ugain, pan lefara&s;ant wrth Pharao.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r Arglwydd a lefarodd wrth Mo&s;es, ac wrth Aaron, gan ddywedyd:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Os llefara Pharao wrthich gan ddywe|dyd, moe&s;wch [weled] gennich wrthiau: yna y dywedi wrth Aaron, cymmer dy wialen, a bw|rw [hi] ger bron Pharao [fel] y byddo yn &s;arph.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y daeth Mo&s;es ac Aaron at Pharao, a gwnaethant felly, megis y gorchymynna&s;e 'r Arglwydd: canys Aaron a fwriodd ei wialen ger bron Pharao, a cher bron ei wei&s;ion, a hi aeth yn &s;arph.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A Pharao hefyd a alwodd am y doethi|on, a'r hudolion: a hwyntau hefyd [&s;ef] &s;wyn|wyr yr Aipht a wnaethant felly drwy eu &s;wy|nion.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys bwrria&s;ant bob vn ei wialen, ac aethant yn &s;eirph: ond gwialen Aaron a lyng|codd eu gwiail hwynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Er hynny calon Pharao a galedodd fel na wrandawe arnynt hwy: megis y llefara&s;e yr Arglwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrth Mo|&s;es caledodd calon Pharao: gwrthododd oll|wng ymmaith y bobl.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Dos at Pharao yn foreu, wele efe a ddaw allan i'r dwfr, &s;af dithe gyferbyn ag ef, ar lann yr afon: a chymmer yn dy law y wialen yr hon a dr&ocirc;dd yn &s;arph.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A dywet wrtho, Arglwydd Dduw yr Hebr&aelig;aid a'm anfonodd attat, i ddywedyd, goll|wng ymmaith fy mhobl fel i'm gwa&s;anaethant yn yr anialwch: ac wele ni wrandewai&s;t hyd yn hyn.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, wrth hyn y cei wybod mai myfi [ydwyf] yr Argl|wydd: wele myfi a'r wialen yr hon [&s;ydd] yn fy llaw a darawaf y dyfroedd y rhai [ydynt] yn yr afon, fel y troir hwynt yn waed.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r py&s;c y rhai [ydynt] yn yr afon a fydd|ant feirw, a'r afon a ddyrewa: a bydd blin gan yr Aiphtiaid yfed dyfroedd o'r afon.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yr Arglwydd hefyd a ddywedodd wrth Mo&s;es, dywet wrth Aaron, cymmer dy wialen, ac e&s;tyn dy law ar ddyfroedd yr Aipht, ar eu ffrydau, ar eu hafonydd, ac ar eu camle&s;ydd, ac ar eu holl lynnau, fel y byddont yn waed: a bydd gwaed drwy holl wlad yr Aipht, ac yn eu [lle|&s;tri] coed, a cherrig hefyd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Felly Mo&s;es ac Aaron a wnaethant fel y gorchymynna&s;e 'r Arglwydd, ac efe a<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 17.5.</NOTE> gododd ei wialen ac a darawodd y dyfroedd y rhai [oe|ddynt] yn yr afon yng-wydd Pharao, ac yng|wydd ei wei&s;ion: a'r holl ddyfroedd y rhai [oe|ddynt] yn yr afon a droiwyd yn waed.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r py&s;c y rhai oeddynt yn yr afon a fu|ant feirw, a'r afon a ddrewodd fel na alle yr Aiphtiaid yfed dwfr o'r afon: a gwaed oedd trwy holl wlad yr Aipht.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A &s;wyn-wyr yr Aipht a wnaethant y cyffelyb drwy eu &s;wynion: a chaledodd calon Pharao, ac ni wrandawodd arnynt megis y lle|fara&s;e 'r Arglwydd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys troes Pharao a daeth iw d&ycirc;, ac ni o&s;ododd hynn at ei galon.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r holl Aiphtiaid a gloddia&s;ant oddi amgylch yr afon am ddwfr i'w yfed: canys mi allent yfed o ddwfr yr afon.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Felly y cyflawnwyd &s;aith o ddyddiau: wedi i'r Arglwydd daro 'r afon.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>6 Pl&acirc; o lyffaint ar Pharao. 8 Yntef yn cei&s;io gwared o honynt. 13 Ac er cael heb fod yn well. 16 Y bl&acirc; o lau. 20 A'r bl&acirc; o amryw orme&s;&s;iaid. 25 Pharao yn cei&s;io eu gwared. 31 Ac er cael heb wellhau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, dos at Pharao: a dywet wrtho, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, gollwng ymmaith fy|mhobl fel 'im gwa&s;anaethant.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac os gwrthodi di [eu] gollwng: wele mi a darawaf dy holl fr&ocirc; di a llyffaint.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A [phob] afon a heigia o lyffaint, y rhai a ddringant, ac a ddeuant i'th d&ycirc;, ac i &s;tafell dy or|weddle, ac ar dy wely: ac i d&ycirc; dy wei&s;ion, ac ar dy bobl, ac i'th ffyrnau, ac ar dy fwyd gwe|ddill.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r llyffaint a ddringant arnat ti, ac ar dy bobl, ac ar dy holl wei&s;ion.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr Arglwydd hefyd a ddywedodd wrth Mo&s;es, dywet wrth Aaron, e&s;tyn dy law gyd a'th wialen ar y ffrydoedd, ar yr afonydd, ac ar y camle&s;ydd: a gwna i lyffaint ddyfod i fynu ar hyd t&icirc;r yr Aipht.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac Aaron a e&s;tynnodd ei law ar ddyfro|edd yr Aipht: a'r llyffaint a ddaethant i fynu
<PB REF="38">ac a orchguddia&s;ant d&icirc;r yr Aipht.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r &s;wyn-wyr a wnaethant yr vn modd drwy eu &s;wynion: ac a dduga&s;ant i fynu lyffaint ar wlad yr Aipht.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna Pharao a alwodd am Mo&s;es, ac Aa|ron ac a ddywedodd, gweddiwch ar yr Argl|wydd ar iddo ef dynnu y llyffaint oddi wrthifi ac oddi wrth fy mhobl: a mi a ollyngaf ym|maith y bobl fel yr berthant i'r Arglwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A Mo&s;es a ddywedodd wrth Pharao, cymmer ogoniant gennifi, pa am&s;er y gwedd|iaf tro&s;ot, a thros dy wei&s;ion, a thros dy bobl, am ddifa y llyffaint oddi wrthit, ac o'th dai: ai gadel yn vnic yn yr afon&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe a ddywedodd y foru: a dywedodd yntef yn ol dy air [y bydd,] fel y gwypech nad [oes neb] fel yr Arglwydd ein Duw ni.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r llyffaint a ymadawant a thi, ac a'th dai, ac a'th wei&s;ion, ac a'th bobl: yn vnic yn yr afon y gadewir hwynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna Mo&s;es ac Aaron a aethant allan oddi wrth Pharao: a Mo&s;es a lefodd ar yr Argl|wydd o achos y llyffaint y rhai a o&s;oda&s;e efe ar Pharao.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ar Arglwydd a wnaeth yn ol gair Mo|&s;es: a'r llyfaint a fuant feirw o'r tai, o'r cynte|ddau, ac o'r meu&s;ydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A cha&s;cla&s;ant hwynt yn bentyrrau: fel y drewodd y wlad.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan welodd Pharao fod &s;eibiant [iddo,] yna y caledodd ei galon, ac ni wrandawodd ar|nynt: megis y llefara&s;e 'r Arglwydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, dywet wrth Aaron, e&s;tyn dy wialen, a tharo lwch y ddaiar: fel y byddo yn llau trwy holl wlad yr Aipht.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac felly y gwnaethant, canys Aaron a e&s;tynnodd et law gydai wialen, ac a darawodd lwch y ddaiar, a bu lau ar ddyn, ac ar anifail: holl lwch y t&icirc;r oedd yn llau drwy holl wlad 'r Aipht.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r &s;wynwyr a gei&s;ia&s;ant wneuthur yr vn modd drwy eu &s;wynion [&s;ef] dwyn llau all|an, ond ni alla&s;ant: felly y bu y llau ar dd&ycirc;n, ac ar anifail.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y &s;wyn-wrr a ddyweda&s;ant wrth Pharao, b&ycirc;s Duw [yw] hyn: etto caleda&s;e ca|lon Pharao fel na wrandawe arnynt, megis y llefara&s;e 'r Arglwydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrth Mo|&s;es cyfot yn foreu, a &s;af ger bron Pharao, wele efe a ddaw allan i'r dwfr: yna dywet wrtho, fel hynn y dywedodd yr Arglwydd, gollwng ym|maith fy mhobl fel i'm gwa&s;anaethant.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> O herwydd os ti ni ollyngi fy mhobl we|le fi yn gollwng arnat ti, ac ar dy wei&s;ion, ac ar dy bobl, ac i'th dai gymmy&s;c-blata thai 'r Aiph|tiaid a lawnir o'r gymmy&s;c-bla, a'r ddaiar he|fyd yr hon[y deiont]hwynt arni.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r dydd hwnnw y nailldua&s;i wlad Go|&s;en yr hon y mae fy mhobl yn aros ynddi, fel na byddo y gymmy&s;c-bla yno: fel y gwypech mai myfi 'r Arglwydd [ydwyf] yng-hanol y wlad.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A mi a o&s;odaf [arwydd] ymwared rhwng fy mhobl maufi a'th bobl di: y foru y bydd yr arwydd hwn.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r Arglwydd a wnaeth felly,<NOTE N="*" PLACE="marg">Doeth. 16.9.</NOTE> canys daeth cymmy&s;c-bla drom i d&ycirc; Pharao, ac i dai ei wei&s;ion: ac i holl wlad yr Aipht [fel] y llyg|rwyd y ddaiar gan y gymmy&s;c-bla.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna Pharao a alwodd am Mo&s;es, ac Aaron: at a ddywedodd, ewch, aberthwch i'ch Duw yn y wlad [hon.]</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A dywedodd Mo&s;es nid cymmwys gwn|euthur felly, o blegit nyni a aberthwn i'r Argl|wydd ein Duw beth ffiaid gan yr Aiphtiaid: wele os aberthwn ffieidd-beth yr Aiphtiaid yng-wydd eu llygaid hwynt, oni labyddiant hwy ni&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Taith tri diau 'r awn i'r anialwch: ac nyni a aberthwn i'r Arglwydd ein Duw, me|gis y dywedodd efe wrthym ni.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A dywedodd Pharao, mi a'ch gollyng af chwi fel yr aberthoch i'r Arglwydd eich Duw yn yr anialwch, ond nac ewch ym mhell: gwedd|iwch tro&s;of.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A dywedodd Mo&s;es, wele myfi a &acirc;f all|an oddi wrth it, ac a weddiaf ar yr Arglwydd ar gilio y gymmy&s;c-bla oddi wrth Pharao ac oddi wrth ei wei&s;ion, ac oddi wrth ei bobl y foru: ond na thwylled Pharao mwyach heb ollwng ymmaith y bobl i aberthu i'r Argl|wydd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Felly Mo&s;es aeth allan oddi wrth Pha|rao: ac a weddiodd ar yr Arglwydd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A gwnaeth yr Arglwydd yn &ocirc;l gair Mo|&s;es, a'r gymmy&s;c-bla a giliodd oddi wrth Pha|rao, oddi wrth ei wei&s;ion, ac oddi wrth ei bobl: ni adawyd vn.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Er hynny Pharao a galedodd ei galon y waith honno hefyd: ac ni ollyngodd ymmaith y bobl.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Haint anifeiliaid. 8 Cornwydydd a chenlly&s;c. 27 Pha|rao yn cydnabod ei fai. 33 Y taranau a'r ce&s;&s;air yn peidio drwy weddi Mo&s;es.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y dywedodd yr Arglwydd wrth Mo|&s;es, dos at Pharao: a llefara wrtho ef, fel hyn y dywedodd Arglwydd Dduw yr Hebrae|aid, gollwng ymmaith fy mhobl fel i'm gwa&s;a|naethant.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O blegit os gwrthodi di [eu] gollwng ymmaith: ac attal o honot hwynt etto,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Wele llaw 'r Arglwydd fydd ar dy anifei|liaid, y rhai [ydynt] yn y maes, ar feirch, ar a&s;&s;ynnod, ar gamelod, ar y gwarthec, ac ar y de|faid: [y daw] haint drom iawn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r Arglwydd a nailltua rhwng anifei|liaid I&s;rael, ac anifeiliaid yr Aiphtiaid: fel na byddo marw dim o gwbl [ar &s;ydd] eiddo meibi|on I&s;rael.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A go&s;ododd yr Arglwydd am&s;er nodedic
<PB N="27" REF="38">gan ddywedyd: y foru y gwna 'r Arglwydd y peth hyn yn y wlad [hon.]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r Arglwydd a wnaeth y peth hyn dran|noeth, canys bu feirw holl anifeiliaid yr Aiphti|aid: ond o anifeiliaid meibion I&s;rael, ni bu fa|rw vn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A Pharao a anfonodd, ac wele ni bua&s;e fa|rw gymaint ac vn o anifeiliaid I&s;rael: er hynny caledodd calon Pharao, ac ni ollyngodd y bobl.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, ac wrth Aaron, cymmerwch iwch loned eich llaw o ludw ffwrn: o thaned Mo&s;es ef tua 'r nefoedd yng-&wcirc;ydd Pharao,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe fydd yn llwch ar holl d&icirc;r yr Aipht: ac a fydd ar ddyn ac ar anifail yn gornwyd lli|noroc trwy holl wlad yr Aipht.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y cymmera&s;ant ludw 'r ffwrn, ac a &s;afa&s;ant ger bron Pharao, a Mo&s;es ai tanodd tua 'r nefoedd: ac efe aeth yn goruwyd chwy&s;i|gennoc ar dd&ycirc;n ac ar anifail.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r &s;wyn-wyr ni allent &s;efyll ger bron Mo&s;es gan y cornwyd: o blegit yr oedd y corn|wyd ar y &s;wynwyr, ac ar yr holl Aiphtiaid.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Er hynny 'r Arglwydd a galeda&s;e galon Pharao fel na wrandawe arnynt: megis y<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 4, 21.</NOTE> llefara&s;e yr Arglwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna 'r Arglwydd a ddywedodd wrth Mo&s;es, cyfot yn foreu, a &s;af ger bron Pharao: a dywet wrtho, fel hyn y dywedodd Arglwydd Dduw 'r Hebr&aelig;aid, gollwng fy mhobl i'm gwa&s;anaethu.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys y waith hon yr anfonaf fy holl bla|gau ar dy galon, ac ar dy wei&s;ion, ac ar dy bobl: fel y gwypech nad oes fyng-hyffelyb yn yr holl d&icirc;r.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O herwydd yn awr mi a e&s;tynnaf fy llaw, ac a'th darawaf di, a'th bobl a haint y nodau: a thi a ddini&s;trir o'r t&icirc;r.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac yn ddiau<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 9.17.</NOTE> er mwyn hynn i'th gyfo|dais di i ddangos it fy nerth: ac i fynegu fy enw drwy 'r holl d&icirc;r.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Tithe ydwyt yn ymdderchafu ar fy mhobl: etto heb eu gollwng hwynt ymmaith.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Wele mi a lawiaf yng-hylch yr am&s;er ymma y foru genlly&s;c trymmion iawn: y rhai ni bu eu m&acirc;th yn yr Aipht o'r dydd y &s;ylfaenwyd hi hyd yr awr hon.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Anfon gan hynny yn awr, ca&s;cl dy anifei|liaid, a ph&ocirc;b dim ar y &s;ydd it yn y maes: p&ocirc;b d&ycirc;n, ac anifail yr hwn a gaffer yn y maes, ac nis ca&s;|cler i d&ycirc;, y de&s;cyn y cenlly&s;c arnynt, ac a fyddant feirw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr hwn a ofnodd air yr Arglwydd o wei|&s;ion Pharao a yrrodd ei wei&s;ion, ai anifeiliaid i dai.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r hwn nid y&s;tyriodd air yr Arglwydd: a adawodd ei wei&s;ion, ai anifeiliaid yn y maes.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrth Mo|&s;es, e&s;tyn dy law tua 'r nefoedd, fel y byddo cen|lly&s;c yn holl wlad yr Aipht: ar dd&ycirc;n ac ar anifail, ac ar holl ly&s;&s;iau y maes o fewn t&icirc;r yr Aipht.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna Mo&s;es a e&s;tynnodd ei wialen tua 'r nefoedd, a'r Arglwydd a roddodd daranau a chenlly&s;c, ac aeth t&acirc;n ar hyd y ddaiar, a chafo|dodd yr Arglwydd genlly&s;c ar d&icirc;r yr Aipht.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Felly 'r ydoedd cenlly&s;c, a th&acirc;n yn ym|gymmeryd yng-hanol y celly&s;c: yn drwm iawn yr hwn ni bu ei fath yn holl wlad yr Aipht, er pan ydoedd yn genhedlaeth.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A'r cenlly&s;c a gurodd drwy holl wlad yr Aipht gwbl ar [oedd] yn y maes, yn ddyn, ac yn anifail: y cenlly&s;c hefyd a gurodd holl ly&s;&s;ieu y maes, ac a ddrylliodd holl goed y maes.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yn vnic yng-wlad Go&s;en yr hon yr ydo|edd meibion I&s;rael ynddi: nid oedd cenlly&s;c.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A Pharao a anfonodd, ac a alwodd ar Mo&s;es, ac Aaron, a dywedodd wrthynt, pechais y waith hon: yr Arglwydd &s;ydd gyfiawn, a minne a'm pobl yn annuwiol,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Gweddiwch ar yr Arglwydd, (canys di|gon [yw hynn] na byddo taranau Duw na chen|lly&s;c, ac mi a'ch gollyng af, ac ni arho&s;wch mwy.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A dywedodd Mo&s;es wrtho, pan elwyf allan o'r ddinas, mi a ledaf fy nwylaw at yr Ar|glwydd: [a'r] taranau a beidiant, a'r cenlly&s;c ni bydd mwy, fel y gwypech mai 'r Arglwydd piau yr ddaiar.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ond mi a wn nad ydwyt ti etto na'th wei&s;ion yn ofni wyneb yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A'r llin a'r haidd a gurwyd: canys yr haidd [oedd] wedi hedeg, a'r llin wedi hadu.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ond y gwenith a'r rh&ycirc;g ni churwyd: o herwydd diweddar [oeddynt] hwy.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna Mo&s;es a aeth oddi wrth Pharao allan o'r ddinas, ac a ledodd ei ddwylo at yr Ar|glwydd: a'r taranau a'r cenlly&s;c a beidia&s;ant, ac ni ddefnynnodd glaw ar y ddaiar.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Pan welodd Pharao beidio o'r glaw, a'r cenlly&s;c, a'r taranau, yna efe a chwanegodd be|chu: canys caledodd ei galon ef ai wei&s;ion.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ie caledodd calon Pharao fel na ollynge efe feibion I&s;rael ymmaith: megis y llefara&s;e 'r Arglwydd trwy law Mo&s;es.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyndynrwydd Pharao. 4 Y locu&s;tiaid. 16 Cyffes Pha|rao. 19 Gweddi Mo&s;es. 21 Tywyllwch anferthol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, dos at Pharao: o herwydd mi a * gale|dais ei galon ef, a chalon ei wei&s;ion, fel y go&s;o|dwn fy arwyddion hyn yn ei fy&s;c ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac fel y mynegit wrth dy fab, a mab dy fab, yr hynn a wneuthum yn yr Aipht,<NOTE PLACE="marg">Exod. 4.21</NOTE> a'm har|wyddion y rhai a o&s;odais yn eu plith hwynt: ac y gwypoch mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A daeth Mo&s;es ac Aaron at Pharao, a dy|weda&s;ant wrtho, fel hyn y dywedodd Arglwydd Dduw 'r Hebr&aelig;aid, pa hyd y gwrthodi ymo|&s;twng ger fy mron&lpunctel; gollwng ymmaith fy mhobl fel i'm gwa&s;anaethant.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O herwydd os ti a wrthodi ollwng fy mhobl: wele yforu y dygaf locu&s;tiaid i'th fr&ocirc;,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y rhai a orchuddiant wyneb y ddaiar, fel
<PB REF="39">na allo [vn] weled y ddaiar: ac hwy a y&s;&s;ant y gweddill yr hwn a adawyd i chwi yn ddiangol gan y cenlly&s;c, difaant hefyd b&ocirc;b pren a fyddo yn blaguro iwch yn y maes.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Llanwant hefyd dy dai di, a thai dy holl wei&s;ion, a thai 'r holl Aiphtiaid, y cyfryw ni we|lodd dy dadau, na thadau dy dadau, er y dydd y buont ar y ddaiar hyd y dydd hwn: yna efe a drodd, ac aeth allan oddi wrth Pharao.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A gwe&s;ion Pharao a ddyweda&s;ant wr|tho, pa hyd y bydd hwn yn fagl i ni&lpunctel; gollwng ymmaith y gw&ycirc;r, fel y gwa&s;anaethant yr Ar|glwydd eu Duw: oni wyddo&s;ti etto ddifetha 'r Aipht&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A dychwelwyd Mo&s;es ac Aaron at Pha|rao, ac efe a ddywedodd wrthynt, ewch gwa&s;an|aethwch yr Arglwydd eich Duw: pa rai &s;y 'n myned&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A Mo&s;es a ddywedodd, a'n llangciau, ac a'n henafgwyr yr awn ni: a'n meibion hefyd, ac a'n merched, a'n defaid, ac a'n gwarthec yr awn ni o blegit <HI>rhaid</HI> i ni <HI>gadw</HI> g&wcirc;yl i'r Arglwydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe a dywedodd wrthynt, yr vn modd y byddo 'r Arglwydd gyd a chwi, ac y gollyn|gaf chwi a'ch plant: gwelwch mai ar ddrwg y mae eich br&ycirc;d.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Nid felly, ewch yn awr y gw&ycirc;r, a gwa&s;a|naethwch yr Arglwydd, canys hynn yr oeddych yn ei gei&s;io: felly hwynt a wthiwyd o wydd Pharao.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrth Mo|&s;es, e&s;tyn dy law ar wlad yr Aipht am locu&s;tiaid fel y deuant ar d&icirc;r yr Aipht: ac y bwytaant holl ly&s;&s;ieu y ddaiar [&s;ef] cwbl ar a adawodd y cen|lly&s;c.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Felly Mo&s;es a e&s;tynnodd ei wialen ar d&icirc;r yr Aipht, a'r Arglwydd a ddug ddwyrein|wynt ar y t&icirc;r yr holl ddiwrnod hwnnw, a'r holl nos honno: a [phan] ddaeth y borau gwynt y dwyrain a ddug locu&s;tiaid.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r locu&s;t&icirc;aid a ddaethant ar holl wlad yr Aipht, ac a arho&s;a&s;ant ym mhob ardal i'r Aipht: yn drwm iawn, ni bu y fath locu&s;tiaid oi blaen hwynt, ac ar eu hol ni bydd y cyffelyb.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys roa&s;ant wyneb yr holl d&icirc;r, a thy|wyllodd y wlad, a hwynt a y&s;&s;a&s;ant holl ly&s;&s;iau y ddaiar, a holl ffrwythau y coed, yr hyn a we|ddilla&s;e y cenlly&s;c: ac ni adawyd dim gwyrdd|le&s;ni ar goed, nac ar ly&s;&s;ieu y maes o fewn holl wlad yr Aipht.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny Pharao a alwodd am Mo&s;es, ac Aaron ar fr&ycirc;s, ac a ddywedodd: pechais yn erbyn yr Arglwydd eich Duw, ac yn eich erbyn chwithau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac yn awr maddeu di attolwg fy mhe|chod y waith hon yn vnic, a gweddiwch ar yr Arglwydd eich Duw: ar iddo dynnu oddi wr|thif yn vnic y farwolaeth hon.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A [Mo&s;es] a aeth allan oddi wrth Pha|rao: ac a weddiodd ar yr Arglwydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r Arglwydd a drodd wynt gorllewyn cr&ycirc;f iawn, ac efe a gododd ymmaith y locu&s;ti|aid, ac ai bwrriodd hwynt i'r m&ocirc;r coch: ni ada|wyd vn locu&s;t o fewn holl derfynau 'r Aipht.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Er hynny caledodd yr Arglwydd galon Pharao: fel na ollynge efe feibion I&s;rael ym|maith.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, e&s;tynn dy law tua 'r nefoedd fel y byddo tywyll|wch ar d&icirc;r yr Aipht: ac y [gellir] teimlo y ty|wyllwch.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Felly Mo&s;es a e&s;tynnodd ei law, tua 'r nefoedd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Doeth. 17.2.</NOTE> a bu dywyllwch niwloc drwy holl wlad yr Aipht dri diwrnod.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ni wele neb ei gilydd, ac ni chododd neb oi le dri diwrnod: ond<NOTE N="*" PLACE="marg">Doeth. 18.1.</NOTE> yr ydoedd goleuni i holl feibion I&s;rael yn eu trigfannau.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y galwodd Pharao am Mo&s;es ac Aaron, ac a ddywedodd, ewch gwa&s;anaethwch yr Arglwydd, arhoed eich defaid a'ch gwarthec yn vnic: aed eich plant hefyd gyd a chwi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A dywedodd Mo&s;es, ti a roddi hefyd yn ein dwylo ebyrth a phoeth offrymmau: fel yr a|berthom i'r Arglwydd ein Duw.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Am hynny 'r aiff ein hanifeiliaid hefyd gyd a ni, ni adewir ewin, o blegit o honynt, y cymmerwn i wa&s;anaethu 'r Arglwydd ein Duw: canys ni wyddom a pha beth y gwa&s;a|naethom yr Arglwydd, hyd oni ddelom yno.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ond yr Arglwydd a galedodd galon Pha|rao: fel nad oedd efe fodlon iw gollwng hwynt,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A dywedodd Pharao wrtho, dos oddi wrthif: gwilia arnat rhac gweled fy wyneb mwy, o blegit y dydd y gwelech fy wyneb y byddi farw.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A dywedodd Mo&s;es inion y dywedai&s;t: ni welaf dy wyneb mwy.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr Arglwydd yn peri 'r Hebr&aelig;aid fenthygio tly&s;au gan yr Aiphtiaid. 5 Marwolaeth y cyntaf-anedic.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'R Arglwydd a ddyweda&s;e wrth Mo&s;es, vn bl&acirc; etto a ddygaf ar Pharao, ac ar yr Aiphtiaid, wedi hynny efe a'ch gollwng chwi ymmaith oddi ymma: pan ollyngo efe yn gwbl, gan wthio efe a'ch gwythia chwi oddi ymma.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dywet yn awr lle y clywo 'r bobl: am gei|&s;io o honynt b&ocirc;b gwr gan ei gymydog, a phob gwraig gan ei chymydoges ddodrefn arian,<NOTE PLACE="marg">Exod. 3.22.</NOTE> a dodrefn aur.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r Arglwydd a roddodd i'r bobl ffafor yng-olwg yr Aiphtiaid: ac [yr ydoedd] <NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 11.28.</NOTE> Mo&s;es yn wr mawr iawn yng-wlad yr Aipht yng-o|lwg gwei&s;ion Pharao, ac yng-olwg y bobl.)</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Mo&s;es hefyd a ddywedodd, fel hynn y lle|farodd yr Arglwydd: yng-hylch hanner nos yr afi allan i ganol yr Aipht.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A ph&ocirc;b cyntaf-anedic yng-wlad yr Aipht a fydd marw, o gyntaf-anedic Pharao yr hwn &s;ydd yn ei&s;tedd ar ei deyrn-gader ef, hyd gynta|fenedic y wa&s;anaeth ferch yr hon [&s;ydd] ar ol y felin: a ph&ocirc;b cyntafanedic o anifail.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y bydd gweiddi mawr drwy holl
<PB N="28" REF="39">wlad yr Aipht: yr hwn ni bu ei fath, ac ni bydd mwyach ei gyffelyb.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond ym my&s;c meibion I&s;rael ni &s;ym|mud c&icirc; ei dafod ar dd&ycirc;n nac anifail: fel y gwy|poch mai 'r Arglwydd a nailltuodd rhwng yr Aiphtiaid ac I&s;rael.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'th holl wei&s;ion hynn a ddeuant i wa|red attafi, ac a ymgrymmant i mi ga~ ddywedyd, dos allan, a'r holl bobl y rhai [ydynt] ar dy ol, ac wedi hynny 'r afi allan: felly efe a aeth allan oddi wrth Pharao mewn digllonedd llidioc.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, ni wrendu Pharao arnoch: fel yr amlhaer fy rhyfeddodau yng-wlad yr Aipht.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly Mo&s;es ac Aaron a wnaethant yr holl ryfeddodau hyn ger bron Pharao: a'r Ar|glwydd a galedodd galon Pharao, fel na ollyn|ge efe feibion I&s;rael allan oi wlad.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Bwyta yr oen Pa&s;c. 26 Bod ar dadau a mammau ddangos iw plant ddirgelwch y &s;acrament hwn. 29 Lladdedigaeth y cyntaf-anedic 35 Yr Iddewon yn y&s;peilio yr Aiphtiaid. 37 Ac yn myned o'r Aipht. 43 Y chwaneg o athrawiaeth am yr oen Pa&s;c.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YR Arglwydd hefyd a lefarodd wrth Mo&s;es, ac wrth Aaron yn nh&icirc;r yr aipht, gan ddy|wedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y m&icirc;s hwn [fydd] i chwi yn ddechreuad y mi&s;oedd: cyntaf [fydd] i chwio fi&s;oedd y flwy|ddyn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Lleferwch wrth holl gynnulleidfa I&s;rael gan ddywedyd, ar y decfed [dydd] o'r m&icirc;s hwn: cymmerant iddynt b&ocirc;b vn oen, yn ol teulu [eu] tadau, [&s;ef] oen dros b&ocirc;b teulu.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Os llai fydd y teulu nac y gallo fwytta yr oen, yna cymmered efe hefyd ei gymydog ne&s;&s;af iw d&ycirc;, wrth y rhifedi o ddynion: p&ocirc;b vn yn ol ei fwytta a gyfrifwch at yr oen.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Bydded yr oen gennych yn berffaith-gw|bl, yn wryw, [ac] yn llwdn blwydd: o'r defaid neu o'r geifr y cymmerwch[ef.]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A bydded yng-hadw gennych hyd y ped|werydd dydd ar ddec o'r m&icirc;s hwn: yna lladded holl dyrfa cynnulleidfa I&s;rael ef, yn y cyfnos.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A chymmerant o'r gwaed, a rhoddant ar y ddau y&s;tly&s;-bo&s;t ac ar gappan y drws: yn y tai, y rhai y bwytaant ef ynddynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r c&icirc;g a fwyt&acirc;nt y n&ocirc;s honno: wedi ei ro&s;tio [wrth] d&acirc;n, a bara croiw gyd a [dail] &s;uri|on y bwyttaant ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Na fwytewch o honaw yn amrwd, nac yn ferwedic wedi ei ferwi mewn dwfr: eithr wedi ei ro&s;tio [wrth] t&acirc;n, ei ben gyd ai draed, ai ber|fedd [a fwytewch.]</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac na weddillwch [ddim] o honaw hyd y boreu: ond yr hyn fydd yng-weddill o honaw erbyn y boreu, llo&s;cwch yn t&acirc;n.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac fel hyn y bwytewch ef, wedi ymwregy|&s;u eich lwynau, a'ch e&s;cidiau am eich traed, a'ch ffynn yn eich dwylo: a bwytewch ef ar ffr&wcirc;o&s;t, [canys] Pa&s;c i'r Arglwydd [ydyw] efe.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O herwydd mi a drammwyaf drwy wlad yr Aipht y nos honno, ac a darawaf b&ocirc;b cyntaf|anedic o fewn t&icirc;r yr Aipht, yn dd&ycirc;n, ac yn anifa|il: a mi a wnaf farn yn erbyn holl dduwiau 'r Aipht, myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r gwaed fydd i chwi yn ar wydd ar eich tai lle [y byddoch] chwi: pan welwyf y gwaed yna 'r af heibio i chwi: felly ni bydd pl&acirc; dini&s;triol yn eich my&s;c chwi pan darawyf d&icirc;r yr Aipht.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r dydd hwn fydd yn goffadwriaeth iwch, a chwi ai cedwch ef yn &wcirc;yl arbennic i'r Arglwydd: yn eich oe&s;oedd y cedwch ef yn &wcirc;yl drwy ddeddf dragywyddol.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Saith niwrnod y bwytewch fara croiw, y dydd cyntaf y gwnewch na byddo &s;ur-does o fewn eich tai: o herwydd pwy bynnac o fwyttu fara lefeinllyd o'r dydd cyntaf hyd y &s;eithfed dydd, yr enaid hwnnw a dorrir ymmaith oddi wrth I&s;rael.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ar y dydd cyntaf hefyd [y bydd] i chwi gymanfa &s;anctaidd, a chymanfa &s;anctaidd ar y &s;eithfed dydd: dim gwaith ni wneir ynddynt, o|nid yr hyn a fwytu p&ocirc;b d&ycirc;n yn vnic a geir ei ar|lwyo i chwi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Cedwch hefyd [&wcirc;yl] y bara croiw, o her|wydd o fewn corph y dydd hwn y dygaf eich llu|oedd chwi allan o wlad yr Aipht: am hynny ce|dwch y dydd hwn yn eich oe&s;oedd, drwy ddeddf dragywyddol.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yn y [m&icirc;s] cyntaf ar y pedwerydd dydd ar ddec o'r m&icirc;s y bwytewch fara croiw yn y cyf|nos: hyd yr vnfed dydd ar hugain o'r m&icirc;s yn yr hwyr.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Na chaffer &s;urdoes yn eich tai &s;aith niwr|nod: canys pwy bynnac a fwyttu fara lefein|llyd, yr enaid hwnnw o dorrir ymmaith o gyn|nulleidfa I&s;rael, yn gy&s;tal y dieithr a'r priodor.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Na fwytewch ddim lefeinllyd: bwyte|wch fara croiw yn eich holl gyfanneddau.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A galwodd Mo&s;es am holl henuriaid I&s;|rael, ac a ddywedodd wrthynt: tynnwch a chym|merwch i chwi oen drwy eich teuluoedd a lledd|wch yr [oen] Pa&s;c.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A chymmerwch du&s;&s;w o y&s;&s;op,<NOTE PLACE="marg">Hebr. 11.28.</NOTE> a throch|wch yn y gwaed yr hwn [a fyddo] mewn cawg, a rhoddwch ar gappan y drws, ac ar y ddau y&s;t|ly&s;bo&s;t o'r gwaed yr hwn [fyddo] yn y cawg: ac nac ewch chwithau allan neb o ddrws ei d&ycirc; hyd y borau.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> O herwydd yr Arglwydd a ba&s;&s;ia i daro 'r Aipht, a phan welo efe y gwaed ar gappan y drws, ac ar y ddau y&s;tly&s;bo&s;t: yna 'r Arglwydd a ba&s;&s;ia heb law 'r drws, ac ni &acirc;d i'r dini&s;trudd ddyfod i'ch tai chwi i ddini&s;trio.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Am hynny cedwch y peth hynn: yn ddeddf i ti, ac i'th feibion yn dragywydd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A phan ddeloch i'r wlad yr hon a rydd yr Arglwydd i chwi megis y dywedodd: yna ced|wch y gwa&s;anaeth hwn,</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> 6.</NOTE> phan ddywedo eich meibion wrthich: pa wa&s;anaeth [yw] hwn gennych&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna y dywedwch, aberth Pa&s;c <HI>yw</HI> ef ir Ar|glwydd
<PB REF="40">yr hwn a ba&s;&s;iodd heb law tai meibion I&s;rael yn yr Aipht pan darawodd efe yr Aipht, ac yr achubodd efe ein tai ni: yna yr ymgrym|modd y bobl, ac yr addola&s;ant.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A meibion I&s;rael a aethant, ac a wnae|thant: megis y gorchymynna&s;e 'r Arglwydd wrth Mo&s;es, ac Aaron, felly y gwnaethant.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 11.4.</NOTE> ar hanner nos y tarawodd yr Argl|wydd b&ocirc;b cyntafanedic yng-wlad yr Aipht, o gyntafanedic Pharao 'r hwn a ei&s;tedde ar ei frenhin-faingc ef,<NOTE N="*" PLACE="marg">doeth. 18.5.</NOTE> hyd gyntafanedic y gaethes yr hon [oedd] yn y carchar-d&ycirc;: a ph&ocirc;b cyntafa|nedic i anifail.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna Pharao a gyfododd liw nos, efe ai holl wei&s;ion, a'r holl Aiphtiaid, ac yr oedd gwe|iddi mawr yn yr Aipht: o blegit nid [oedd] d&ycirc; ar nad [ydoedd] vn marw ynddo.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac efe a alwodd ar Mo&s;es, ac Aaron liw nos, ac a ddywedodd, codwch, ewch allan o fy&s;c fy mhobl, chwi a meibion I&s;rael hefyd: ewch a gwa&s;anaethwch yr Arglwydd fel y dyweda|&s;och.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Cymmerwch eich defaid, a'ch gwarthec hefyd fel y dyweda&s;och, ac ewch ymmaith: a bendithiwch finne.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A'r Aiphtiaid a fuant dairion ar y bobl gan eu gyrru a'r ffrw&s;t allan o'r wlad: o blegit dyweda&s;ant [dynion] meirw ydym oll.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Am hynny y cymmerodd y bobl eu toes cynn ei lefeinio: ai toes oedd wedi rwymo yn eu dillad ar eu hy&s;cwyddau.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A meibion I&s;rael a wnaethant yn ol gair Mo&s;es: ac a gei&s;ia&s;ent<NOTE N="*" PLACE="marg">Eod. 3.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">2. Exod. 11.2. Io&s;ua. 24 6.</NOTE> gan yr Aiphtiaid dly|&s;au arian, a thly&s;au aur, a gwi&s;coedd.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A'r Arglwydd a rodda&s;e i'r bobl hawdd|garwch yng-olwg yr Aiphtiaid fel yr echwyna|&s;ant iddynt: felly 'r y&s;peilia&s;ant yr Aiphtiaid.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 33.3.</NOTE> meibion I&s;rael a aethant o Ra|me&s;es i Succoth: yng-hylch chwe chant mil o w&ycirc;r traed heb law plant.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A phobl gymmy&s;c lawer aethant i fynu hefyd gyd a hwynt: defaid hefyd a gwarthec[a] chyfoeth trwm iawn.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A hwynt a boba&s;ant y toes yr hwn a ddy|ga&s;ent allan o'r Aipth yn dei&s;&s;ennau croiw, o herwydd nad [oedd ganddynt]&s;ur-does: canys gwthia&s;id hwynt o'r Aipht, fel nad alla&s;ant a|ros, ac ni pharatoe&s;ent iddynt eu hun lynniaeth</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A phre&s;&s;wyliad meibion I&s;rael tra y tri|ga&s;ant yn yr Aipht: [oedd] ddeng mlhynedd ar hugain a phedwar can mlhynedd.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac ym mhen y deng-mlhynedd ar hu|gain a phedwar can mlhynedd: ie o fewn corph y dydd hwnnw, or aeth holl luoedd yr Arglwydd allan o wlad yr Aipht.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Nos yw hon iw chadw i'r Arglwydd pan ddygwyd hwynt allan o wlad yr Aipht: nos yr Arglwydd yw hon i holl feibion I&s;rael iw chadw drwy eu hoe&s;oedd.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yr Arglwydd hefyd o ddywedodd wrth Mo&s;es, ac Aaron dymma ddeddf y Pa&s;c: na fwytaed neb dieithr o honaw.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ond p&ocirc;b gwa&s;anaethwr wedi ei brynnu am arian: pan enwaedech ef, yna a fwytu o honaw.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Yr e&s;tron a'r gwas cyflog ni chaiff fwyta o honaw.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Mewn vn t&ycirc; y bwyteuir efe,<NOTE PLACE="marg">Num. 9.12. Ioan. 19.36.</NOTE> na ddwg [ddim] o'r cig allan o'r t&ycirc;: ac na thorrwch a&s;|cwrn ynddo ef.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Holl gynnulleidfa I&s;rael a wnant hynny.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> A phan arho&s;o dieithr gyd a thi, a chei&s;io cadw Pa&s;c i'r Arglwydd, enwaeder ei holl yr&s;i|aid ef, ac yna ne&s;aed i wneuthur hynny, a bydded meigs yr hwn a aned yn y wlad: ond na fwy|taed neb dienwaededic o honaw.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Yr vn gyfraith fydd i'r priodor, ac i'r di|eithr a arho&s;o yn eich my&s;c.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Yna holl feibion I&s;rael a wnaethant fel y gorchymynna&s;e 'r Arglwydd wrth Mo&s;es ac Aaron: felly y gwnaethant.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ac o fewn corph y dydd hwunw: y dug yr Arglwydd feibion I&s;rael o wlad yr Aipht yn ol eu lluoedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Cy&s;&s;egru y cyntafanedic i Dduw. 14 B&ocirc;d yn rhaid dy&s;cu i'r plant beth yr oedd hynny yn ei arwyddocau 17 Duw yn arwein y bobl i'r ffordd bellaf. 19 Mo|&s;es yn dwyn e&s;cyrn Io&s;eph gyd ag ef. 21 y golofn niwl a'r golofn d&acirc;n.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">LLefarodd yr Arglwydd hefyd wrth Mo&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 22.29. exod. 37.12. lefit. 27.26. num. 3.13. luc. 2.23.</NOTE> Cy&s;&s;egra i mi b&ocirc;b cyntafanedic [&s;ef] beth bynnac a agoro gr&ocirc;th [yn gyntaf] ym my&s;c meibion I&s;rael o ddyn ac anifail: [canys] eiddo fi[yw] efe.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y ddywedodd Mo&s;es wrth y bobl cofiwch y dydd hwn [ar] yr hwn y daethoch all|an o'r Aipht o d&ycirc; y caethiwed, o blegit trwy law gadarn y dug yr Arglwydd chwi oddi yno: am hynny na fwytaer bara lefeinllyd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Heddyw yr ydych chwi yn myned allan: ar y m&icirc;s Abib.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phan ddygo yr Arglwyed di i wlad y Canaaneaid, a'r Hethiaid, ar Amoriaid, yr He|&s;taid hefyd a'r Iebu&s;iaid yr hon a dyngodd efe, wrth dy dadau y rhodde efe i ti [&s;ef] gwlad yn llifeirio o laeth a m&ecirc;l: yna y gwnei y gwa&s;ana|eth ymma ar y m&icirc;s hwn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Saith niwrnod y bwytei fara croiw: ac ar y &s;eithfed dydd [bydded] g&wcirc;yl i'r Arglwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Bara croiw a fwyteir &s;aith mwrnod: ac na weler bara lefeinllyd gyd a thi ac na weler gennit &s;urdoes yn dy holl fr&ocirc;.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A mynega i'th fab y dydd hwnnw gan ddywedyd: o herwydd yr hyn a wnaeth yr Ar|glwydd i mi pan ddaethum allan o'r Aipht [y gwneir hyn.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A bydded it yn arwydd ar dy law, ac yn goffadwriaeth rhwng dy lygaid, fel y byddo cy|fraith yr Arglwydd yn dy enau: o herwydd a llaw gadarn y dug yr Arglwydd dydi allan o'r Aipht.</P>
<PB N="29" REF="40">
<P N="10"><HI>10</HI> A'm hynny cadw y ddeddf hon yn ei ham&s;er nodedic: o flwyddyn i flwyddyn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan ddygo 'r Arglwydd di i wl&acirc;d y Canaaneaid megis y tyngodd efe wrthit, ac wrth dy dadau: ai rhoddi i ti,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 22.29. Exod. 34.19. Free. 44.30.</NOTE> nailltui b&ocirc;b cyntaf-anedic [o ddyn] i'r Arglwydd: ac [o] b&ocirc;b cyntaf-anedic yr anifeiliaid y rhai fyddant eiddo ti d&ocirc;d y gwr|wyaid i'r Arglwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A ph&ocirc;b cyntafanedic i a&s;&s;yn a ryddheui di ag oen, ac oni ryddheui di [ef,] yna torfyny|gla ef, a ph&ocirc;b d&ycirc;n cyntaf-anedic o'th feibion a brynni di hefyd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A phan ofynno dy f&acirc;b yn ol hyn gan ddywedyd, beth [yw] hyn&lpunctel; yna dywet wrtho a llaw gadarn y dug yr Arglwydd ni allan o'r Aipht o d&ycirc; y caethiwed.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys pan oedd anhawdd gan Pharao ein gollwng ni y lladdodd yr Arglwydd b&ocirc;b cyntaf-anedic yng-wl&acirc;d yr Aipht, o gyntaf-a|nedic d&ycirc;n, hyd gyntaf-anedic anifail: a'm hynny 'r ydwyf yn aberthu i'r Arglwydd b&ocirc;b gwryw cyntaf-anedic, ond p&ocirc;b cyntaf-anedic o'm mei|bion a brynnaf.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A bydded hynny yn arwydd ar dy law, ac yn ractalau rhwng dy lygaid: mai a llaw ga|darn y dug yr Arglwydd ni allan o'r Aipht.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A phan ollyngodd Pharao y b&ocirc;bl ni ar|weiniodd yr Arglwydd hwynt drwy wl&acirc;d y Phili&s;tiaid er ei b&ocirc;d hi yn nes: o blegit dywe|dodd Duw [edrychwn] rhac i'r b&ocirc;bl edifar|hau pan welant ryfel, a dychwelyd o honynt i'r Aipht.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ond Duw a arweiniodd y b&ocirc;bl o am|gylch trwy anialwch y m&ocirc;r c&ocirc;ch: yn arfogion yr a'eth meibion I&s;rael allan a wl&acirc;d yr Aipht.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A Mo&s;es a gymmerodd e&s;cyrn Io&s;eph gyd ag ef: o herwydd efe a wnel&s;e i feibion I|&s;rael dyngu gan ddywedyd: Duw<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 50.25. Io&s;. 24.32.</NOTE> a ymwel a chwi yn ddiau, dygwch chwithau fy e&s;cyrn oddi ymma gyd a chwi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna 'r aethant o Sucoth: ac a wer&s;&s;yl|la&s;ant yn Etham yng-hwrr yr anialwch.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 14.14. Deut. 1.33. P&s;al. 78.14. 1. Cor. 10.1.</NOTE> Arglwydd oedd yn myned oi blaen hwynt y dydd mewn colofn o niwl iw harwein ar y ffordd, a'r nos mewn colofn o d&acirc;n i oleuo iddynt: fel y gallent fyned ddydd a nos.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ni<NOTE N="*" PLACE="marg">Nehem 9.19.</NOTE> &s;yflodd efe y golofn niwl y dydd, na'r golofn d&acirc;n y n&ocirc;s, o flaen y b&ocirc;bl.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn dangos pa l&ecirc; oref i'r bobl wer&s;&s;yllu. 4 Pha|rao yn erlid I&s;rael. 10 I&s;rael yn tuchan rhac ofn. 21 y mor yn &s;ychu i ollwng plant I&s;rael trwyddo. 24 Ac yn boddi yr Aiphtiaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'R Arglwydd a lefarodd wrth Mo&s;es gan ddywedyd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dywet wrth feibion I&s;rael a'm ddych|welyd a gwer&s;&s;yllu o honynt o flaen<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 33.7.</NOTE> Pihahi|roth rhwng Migdol a'r m&ocirc;r: o flaen Baal-Se|phon, ar ei chyfer y gwer&s;&s;yllwch wrth y m&ocirc;r.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys dywed Pharao am feibion I&s;ra|el rhwy&s;trwyd hwynt yn y t&icirc;r: [a] chaeodd yr anialwch arnynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A mi a galedaf galon Pharao fel yr ym|lidio ar eu hol hwynt, felly i'm gogoneddir i o herwydd Pharao, ai holl fyddin, a'r Aiphtiaid a g&acirc;nt wybob mai myfi [ydwyf] Arglwydd: ar felly y gwnaethant.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pan fynegwyd i frenin yr Aipht ffoi o'r b&ocirc;bl: yna y tr&ocirc;dd calon Pharao ai wei&s;ion yn erbyn y b&ocirc;bl, a dyweda&s;ant beth yw hyn a wna|ethom, pan ollynga&s;om I&s;rael o'n gwa&s;anae|thu&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a daclodd ei gerbyd ac a gymme|rodd ei b&ocirc;bl gyd ag ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A chymmerodd chwe chant o ddewis ger|bydau, a holl gerbydau yr' Aipht a chaptenniaid a'r b&ocirc;b vn o honynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys yr Arglwydd a galeda&s;e galon Pharao brenin yr aipht, ac efe a ymlidiodd a'r ol meibion I&s;rael: ond yr oedd meibion I&s;rael yn myned allan allaw vchel.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;u. 24.6. 1. Macab. 4.9.</NOTE> Aiphtiaid a ymlidia&s;ant a'r eu h&ocirc;l hwynt [&s;ef] holl feirch, [a] cherbydau Pha|rao ai w&ycirc;r meirch, ai fyddyn, ac ai goddiwedda|&s;ant yn gwer&s;&s;yllu wrth y m&ocirc;r: ger llaw Piha|hiroth o flaen Baal-&s;ephon.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pan ne&s;&s;aodd Pharao: yna meibion I|&s;rael a goda&s;ant eu golwg, ac wele yr Aiphtiaid yn dyfod a'r eu hol, a meibion I&s;rael a ofna&s;ant yn ddirfawr, ac a waedda&s;ant hefyd a'r yr Ar|glwydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A dyweda&s;ant wrth Mo&s;es, ai a'm n&acirc;d oedd beddau yn yr Aipht y dygai&s;t ni i farw yn yr anialwch&lpunctel; pa ham y gwnaetho&s;t fel hyn a ni, gan ein dwyn allan o'r Aipht&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ond dymma y peth yr hwnn a lefara|&s;om wrthit yn yr Aipht&lpunctel; gan ddywedyd, paid a ni, fel y gwa&s;anaethom yr Aiphtiaid: canys gwell fua&s;e i ni wa&s;anaethu 'r Aiphtiaid na marw yn yr anialwch.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y ddywedodd Mo&s;es wrth y b&ocirc;bl nac ofnwth, &s;efwch ac edrychwch a'r iechyd|wriaeth yr Arglwydd yr hwn a wnaiff efe i chwi heddyw: o lbegit yr Aiphtiaid y rhai a wel&s;och chwi heddyw ni chewch eu gweled byth ond hynny.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr Arglwydd a ymladd tro&s;och: a'm hynny tewch a &s;&ocirc;n.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrth Mo|&s;es, pa ham y gweiddi arnaf&lpunctel; dywet wrth feibi|on I&s;rael a'm gerdded o honynt rhacddynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A chyfot tithe dy wialen ac e&s;tyn dy law a'r y m&ocirc;r a hollt ef: ac aed meibion I&s;rael trwy ganol y m&ocirc;r a'r d&icirc;r &s;ych.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Wele fi, ie myfi a galedaf galon yr Aiph|tiaid fel y deuant a'r eu hol hwynt: a mi a ogo|neddir o herwydd Pharao, ac o herwydd ei holl fyddin ef, o herwydd ei gerbydau ef, ac o her|wydd ei farchogion.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna 'r Aiphtiaid a g&acirc;nt wybod mai my|fi yw 'r Arglwydd: pan i'm gogoneddir o her|wydd
<PB REF="41">Pharao, o herwydd ei gerbydau, ac o herwydd ei farchogion.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac angel Duw yr hwn oedd yn myned o flaen vyddm I&s;rael a &s;ymmudodd, ac a aeth oi hol hwynt: a'r golofnmwl aeth ymmalth oi tu blaen hwynt, ac a &s;afodd oi holhwrnt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac efe a ddaeth rhwng byddm yr Aiphtiaid a byddin I&s;rael, ac yr ydoedd yn niwl, ac yn dywyllwch [ir Alphtiaid,] ac yn goleuo y nos [i I&s;rael:] ac ni ne&s;&s;aodd y naill at y llall ar hyd y nos.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A Mo&s;es a e&s;tynnodd ei law ar y m&ocirc;r, a'r Arglwrdd a yrrodd y m&ocirc;r [yn ei ol] trwy ddwyrein-wynt cr&ycirc;f ar hyd y n&ocirc;s, ac a o&s;ododd y m&ocirc;r yn &s;ychdir: a holltwyd y dyfroedd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;u 4.23. P&s;al. 14.3. 1 Cor 10.1. Hebr. 11.29.</NOTE> meibion I&s;rael a aethant trwy ganol y m&ocirc;r a'r dir &s;ych: a'r dyfroedd [oeddynt] yn fur iddynt o'r tu dehau ac o'r tu a&s;&s;wy.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r Aiphtiaid a erlidia&s;ant, ac a ddaethant a'r eu hol hwynt, [&s;ef] holl feirch Pharao ai gerbydau, ai farchogion i ganol y m&ocirc;r.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac ar y wiliadwriaeth foreuol, yr Arglwydd a edrychodd ar fyddin yr Aiphtiaid o'r golofn d&acirc;n a niwl: ac a derfy&s;codd fyddin yr Aiphtiaid.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Canys efe a dynnodd ymmaith olwynion ei gerbydau ef, ac ai d&ucirc;g ef yn drwm: fely dywedodd yr Aiphtiaid ni a ffoiwn oddi wrth I&s;rael, o blegit yr Arglwydd &s;ydd yn ymladd tro&s;tynt hwy yn erbin yr Aiphtiaid.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna 'r Arglwydd a ddywedodd wrth Mo&s;es e&s;tyn dy law ar y m&ocirc;r: fel y dychwelo y dyfroedd ar yr Aiphtiaid, ar eu cerbydau, ac ar eu marchogion.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A Mo&s;es a e&s;tynnodd ei law ar y m&ocirc;r, a dychwelodd y m&ocirc;r cynn y borau iw nerth, a'r Aiphtiaid a ffoa&s;ant yn ei erbyn ef: a'r Arglwydd a ymchwelodd yr Aiphtiaid yng-hanol y m&ocirc;r.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Felly y dyfroedd a ddychwela&s;ant, ac a orchguddia&s;ant gerbydau, a marchogion, a holl fyddin Pharao, y rhai a ddaethent ar eu hol hwynt i'r m&ocirc;r: ni adawyd o honynt gymmeint ag vn.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ond meibion I&s;rael a gerdda&s;ant ar dir &s;ych trwy ganol y m&ocirc;r: a'r dyfroedd [oeddynt] yn f&ucirc;r iddynt, ar y llaw ddehau, ac ar y llaw a&s;&s;wy.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Felly 'r Arglwydd a achubodd I&s;rael y dydd hwnnw o law 'r Aiphtiaid: a gwelodd I|&s;rael yr Aiphtiaid yn feirw ar fin y m&ocirc;r.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A gwelodd I&s;rael y grymmy&s;ter mawr yr hwn a wnaeth yr Arglwydd yn erbyn yr Aiphtiaid, a'r b&ocirc;bl a ofna&s;ant yr Arglwydd, ac a greda&s;ant i'r Arglwydd ac iw w&acirc;s ef Mo&s;es.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>I&s;rael yn moliannu Duw am y fuddugoliaeth. 23 Chwerw ddyfroedd Maiah. 27 ffynhonnau Elim.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN A y<NOTE N="*" PLACE="marg">Deur. 10.20.</NOTE> c&acirc;nodd Mo&s;es a meibion I&s;rael y g&acirc;n honi'r Arglwydd, ac a lefara&s;ant gan ddywedyd: canaf i'r Arglwydd canys gwnaeth yn rhagorol iawn, taflodd y march, ai farchog i'r m&ocirc;r.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fy nerth a'm c&acirc;n [yw]'r Arglwydd, ac y mae efe yn iechydwriaeth i mi: dymma fy Nuw, efe a ogoneddafi, [dymma] Dduw fy nhad, a mi ai derchafaf ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr Arglwydd [&s;ydd] ryfel-wr: yr Arglwydd [yw] ei enw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Efe a daflodd gerbydau Pharao ai fyddin yn y m&ocirc;r: ai gaptenniaid dewi&s;ol a foddwyd yn y m&ocirc;r c&ocirc;ch.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y dyfnderau ai toa&s;ant hwynt: de&s;cynna&s;ant i'r gwaelod fel carrec.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Dy ddeheu-law Arglwydd &s;ydd ardderchoc o nerth: a'th ddeheu-law Arglwydd y drylli y gelyn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yn amldra dy ardderchawgrwydd y tynnai&s;t i lawr y rhai a gyfoda&s;ant i'th erbyn: dy ddigofaint a anfonai&s;t [allan,] ac efe ai hy&s;&s;odd hwynt fel &s;ofl.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Drwy chwythad dy ffroenau y ca&s;glwyd y dyfroedd, y ffrydau a &s;afa&s;ant fel pen-twrr: y dyfnderau a geula&s;ant yng-hanol y m&ocirc;r.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y gelyn a ddywedodd mi a erlidiaf, mi a ddaliaf, mi a rannaf yr y&s;pail: caf fyng-wynfyd arnynt, tynnaf fyng-hleddyf, fy llaw ai gore&s;cyn hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ti a chwythai&s;t a'th wynt, y m&ocirc;r ai t&ocirc;|awdd hwynt: &s;odda&s;ant fel plwm yn y dyfroedd cryfion.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pwy [&s;ydd] debyg i ti&ocirc; Arglwydd ymmhlith y duwiau&lpunctel; pwy fel tydi yn rhagorawl mewn &s;ancteiddrwydd&lpunctel; yn ofnadwy o foliant, yn gwneuthur rhyfeddodau&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> E&s;tynnai&s;t dy ddeheulaw, llyngcodd y ddaiar hwynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Arweiniai&s;t yn dy drugaredd y b&ocirc;bl y rhai a waredai&s;t: yn dy nerth y tywy&s;ai&s;t [hwynt] i anneddle dy &s;ancteiddrwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y bobloedd a glywant [ac] a ofnant: do|lur a ddeil bre&s;&s;wyl-wyr Pale&s;tina.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y &s;ynna ar ddugiaid Edom [a] hyrddod Moab, ofn ai deil hwynt: holl bre&s;|&s;wyl-wyr Canaan a le&s;meiriant.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ofn<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 2.25. Io&s;u. 2.9.</NOTE> ac ar&s;wyd a &s;yrth arnynt, gan fawredd dy fraich y tawant fel carrec: nes myned trwodd o'th b&ocirc;bl di Arglwydd, nes myned o'r b&ocirc;bl y rhai a ennillai&s;t di trwodd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ti ai dygi hwynt i mewn, ac ai plenni hwynt ym mynydd dy etifeddiaeth, y lle a wnaetho&s;t &ocirc; Arglwydd yn anneddle it: y cy&s;&s;egr Arglwydd a ddarparodd dy ddwylaw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yr Arglwydd a deyrna&s;a byth, ac yn dragywydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O herwydd meirch Pharao ai gerbydau, ai farchogion a ddaethant i'r m&ocirc;r, a'r Arglwydd a ddychwelodd ddyfroedd y m&ocirc;r arnynt: ond meibion I&s;rael aethant a'r d&icirc;r &s;ych drwy ganol y m&ocirc;r.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A Miriam y brophwydes chwaer Aa|ron a gymmerodd dympau yn ei llaw: a't
<PB N="30" REF="41">holl fenwyaid a aethant allan ar ei hol a thympanau, ac a phibellau.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A dywedodd Miriam wrthynt: cenwch i'r Arglwydd, canys gwnaeth yn ardderchog, bwrriodd y march a'r marchog i'r m&ocirc;r.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna Mo&s;es a ddug I&s;rael oddi wrth y m&ocirc;r coch, ac aethant allan i anialwch Sur: a hwynt a gerdda&s;ant dri diwrnod yn yr anialwch ac ni chaw&s;ant ddwfr.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Pan ddaethant i Marah ni allent yfed dyfroedd Mara, am eu bod yn chwerwon: o herwydd hynny y gelwir ei henw hi Marah.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna 'r bobl aduchana&s;ant yn erbyn Mo|&s;es gan ddywedyd, beth a yfwn&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac efe a waeddodd ar yr Arglwydd, a'r Arglwydd a ddango&s;odd iddo ef brenn, ac efe a fwriodd [hwnnw] i'r dyfroedd, a'r dyfroedd a bereiddia&s;ant: yno efe a o&s;ododd iddo ddeddf, a chyfraith, ac efe ai profodd ef yno.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac a addywedodd, os gan wrando y gwrandewi di ar lais yr Arglwydd dy Dduw, ac os gwnei di yr hyn a fyddo inion yn ei olwg ef, a rhoddi clu&s;t iw orchymynnion ef, a chadw ei holl ddeddfau ef: ni roddaf arnat vn o'r clefydau y rhai a roddais ar yr Aiphtiaid, o herwydd myfi [ydwyf] yr Arglwydd dy iachawdur.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A daethant<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 33.9.</NOTE> i Elim, ac yno 'r oedd deudder ffynnon o ddwfr, a dec palm-wydden, a thriugain:a hwynt a wer&s;&s;ylla&s;ant yno wrth y dyfroedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>I&s;rael yn dyfod i anialwch Sin. 3 Ac yn tuchan am fwyd. 13 Ac yn cael &s;ofl-ieir a Manna. 16 Y modd a'r me&s;ur i gael y Manna. 32 Cadw peth o'r Manna er coffadwriaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y &s;ymmuda&s;ant o Elim, a holl gynnulleidfa meibion I&s;rael a ddaethant i anialwch Sin yr hwn [&s;ydd] rhwng Elim a Sinai: ar y pymthecfed dydd o'r ail m&icirc;s wedi iddynt fyned allan o wlad yr Aipht.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A holl gynnulleidfa meibion I&s;rael, a duchana&s;ant yn erbyn Mo&s;es, ac yn erbyn Aaron yn yr anialwch.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys meibion I&s;rael a ddyweda&s;ant wrthynt, &ocirc; na bua&s;em feirw tanu law 'r Arglwydd yng-wlad yr Aipht&lpunctel; pan oeddem yn ei&s;tedd wrthy crochanau cig ac yn bwyta bara ddigon: ond chwi a'n dyga&s;och ni allan i'r anialwch hwn i ladd yr holl dyrfa hon a newyn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrth Mo|&s;es, wele mi a lawiaf arnoch fara o'r nefoedd: a'r bobl a &acirc;nt allan, ac a ga&s;clant ddogn dydd yn ei ddydd, fel y gallwyf eu profi, a rodiant yn fyng-hyfraith ai nas [gwnant.]</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ond ar y chweched dydd y darparant yr hynn a ddygant i mewn: a [hynny] fydd dau cymmeint i'r hynn a ga&s;clant beunydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y dywedodd Mo&s;es ac Aaron wrth holl feibion I&s;rael: yn yr hwyr y cewch wybod mai 'r Arglwydd a'ch dug chwi allan o wlad yr Aipht.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y borau hefyd y cewch weled gogoniant yr Arglwydd, am iddo glywed eich tuchan chwi yn erbyn yr Arglwydd: o herwydd beth [a allem] ni pan duchana&s;och i'n herbyn&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Mo&s;es hefyd a ddywedodd, yn yr hwyr y rhydd yr Arglwydd i chwi g&icirc;g iw fwyta, a'r borau fara ddigon, am glywed o'r Arglwydd eich tuchan chwi 'r hwn a wnaethoch yn ei erbyn ef: o herwydd beth [allem] ni&lpunctel; nid yn ein herbyn ni [yr oedd] eich tuchan, onid yn erbyn yr Ar|glwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A Mo&s;es a ddywedodd wrth Aaron, dywet wrth holl gynnulleidfa meibion I&s;rael deu|wch yn nes ger bron yr Arglwydd: o herwydd efe a glywodd eich tuchan chwi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac fel yr oedd Aaron yn llefaru wrth holl gynnulleidfa meibion I&s;rael, yna 'r edrycha|&s;ant tua 'r anialwch: ac wele gogoniant yr Ar|glwydd a ymddango&s;odd mewn niwl.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r Arglwydd a lefarodd wrth Mo&s;es gan ddywedyd,</P>
<P N="12"><HI>12</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 12.21. Preg. 45.4.</NOTE> Clywais duchan meibion I&s;rael, llefara wrthynt gan ddywedyd, yn y cyfnos y cewch fwyta c&icirc;g, a'r borau i'ch diwellir o fara: cewch hefyd wybod mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd eich Duw chwi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Felly yn yr hwyr y<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 11.7. P&s;al. 78.24. Doeth. 16.20.</NOTE> &s;ofl-ieir a ddaethant ac a orchguddia&s;ant y wer&s;&s;yllfa: a'r boreu yr oedd caenen o wlith o amgylch y gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A phan gododd y gaenen wlith: yna wele ar hyd wyneb yr anialwch dippynnau crynnion cyn faned a'r llwyd-rew ar y ddaiar.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan welodd meibion I&s;rael [hynny] y|na y dyweda&s;ant bob vn wrth ei gilydd Manna [yw] ef, canys in wyddent beth [ydoedd] efe: a dywedodd Mo&s;es wrthynt,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 6.31. 1. Cor. 10.3.</NOTE> hwn yw y bara 'r hwn a roddodd yr Arglwydd i chwi iw fwyta.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Hyn yw 'r peth a orchymynnodd yr Ar|glwydd, ce&s;clwch o honaw bob vn yn ol ei fwy|ta: Gomer i bob vn yn ol rhifedi eich eneidiau, cymmerwch bob vn i'r rhai fyddant yn y gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A meibion I&s;rael a wnaethant felly: ac a ga&s;cla&s;ant, rhai lawer, a rhai ychydig.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pan* fe&s;ura&s;ant wrth y Gomer, yna nid oedd gweddill i'r hwn a ga&s;cla&s;e lawer, ac nid oedd ei&s;ieu ar yr hwn a ga&s;cla&s;e ychydig: ca&s;cla&s;ant bob vn yn ol ei fwyta.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y dywedodd Mo&s;es wrthynt: na weddilled neb ddim o honaw hyd y borau.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Er hynny ni wrandaw&s;ant ar Mo&s;es o|nid gado a wnaeth rhai o honaw hyd y borau, ac efe a fagodd bryfed ac a ddrewodd: am hyn|ny Mo&s;es a ddigiodd wrthynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A hwynt ai ca&s;cla&s;ant ef bob borau, pob vn yn ol ei fwytta: pan wre&s;oge yr haul efe a dodde.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac ar y chweched dydd y ca&s;clent ddau cymmeint o'r bara, dau Omer i vn: a holl ben|naethiaid y gynnulleidfa a ddaethant, ac a fynega&s;ant wrth Mo&s;es,</P>
<PB REF="42">
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, hynn yw 'r peth a lefarodd yr Arglwydd, y foru [y mae] gorphywy&s;fa Sabboth &s;anctaidd i'r Arglw|ydd: pobwch [heddyw] yr hyn a boboch, a ber|rwch yr hyn a ferwoch, a go&s;odwch mewn cad|wraeth hyd y borau yr holl weddill.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A hwynt ai cadwa&s;ant hyd y borau fel y gorchymynna&s;e Mo&s;es: er hynny ni ddrewodd, ac nid oedd pryf ynddo.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y dywedodd Mo&s;es bwytewch hwn heddyw, o blegit Sabboth [yw] heddyw i'r Ar|glwydd: ni chewch hwn yn y maes heddyw.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Chwe diwrnodd y ce&s;glwch chwi ef: a'r &s;eithfed dydd [&s;ydd] Sabboth, ni bydd efe ar hwnnw.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Etto [rhai] o'r bobl aethant allan ar y &s;eithfed dydd i ga&s;clu, ond ni chaw&s;ant ddim.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrth Mo|&s;es: pa hyd y gwrthodwch gadw fyng-orchymynnion a'm cyfreithiau&lpunctel;</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Gwelwch mai 'r Arglwydd a roddodd i chwi Sabboth, am hynny efe a roddodd i chwi y chweched dydd fara dros ddau ddydd: arhowch bawb gartref, nac aed vn ol le y &s;eithfed dydd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Felly y bobl a orphywy&s;a&s;ant y &s;eithfed dydd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A th&ycirc; I&s;rael a alwa&s;ant ei henw ef Man|na: ac efe oedd fel h&acirc;d Coriander, yn wynn, ai fl&acirc;s fel afrllad o f&ecirc;l.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A Mo&s;es a ddywedodd dymma y peth a orchymynnodd yr Arglwydd, llanw Homer o honaw iw gadw drwy eich oe&s;oedd: fel y gwelant y bara a'r hwn y porthais chwi yn yr anialwch, pan i'ch dygais chwi allan o wlad yr Aipht.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A Mo&s;es a ddywedodd wrth Aaron, cymmer<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word">. 9.4.</NOTE> vn crochan a dod ynddo loned Gomer [o'r] Manna: a go&s;ot ef ger bron yr Arglwydd yng-hadw drwy eich oe&s;oedd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Megis y gorchymynnodd yr Arglwydd i Mo&s;es: felly y go&s;ododd Aaron ef i gadw ger bron y de&s;tiolaeth.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A meibion I&s;rael a fwytaw&s;ant y Manna<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;u. 5.12. Neh. 9.15.</NOTE> ddeugain mhlynedd nes eu dyfod i d&icirc;r cyfanneddol: y Manna a fwytaw&s;ant nes eu dyfod i gwrr gwlad Canaan.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A'r Gomer ydoedd ddecfed rann Epha.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Dyfodiad I&s;rael i Raphidim. 2 Ai tuchan am ddwfr. 4 Mo&s;es yn gweddio. 6 Ac yn cael dwfr. 8 Ama|lec yn ymladd ag I&s;rael. 10 Io&s;ua yn myned yn ei erbyn ac yn cael y maes trwy weddi Mo&s;es. 14 Duw yn addo difetha Amalec.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Holl gynnulleidfa meibion I&s;rael a aethant ar eu taith o anialwch Sin wrth orchymyn yr Arglwydd: ac a wer&s;&s;ylla&s;ant yn Ra|phidim lle nid oedd dwfr i'r bobl i yfed.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Am hynny y bobl a ymgynhenna&s;ant a Mo&s;es, ac a ddyweda&s;ant, rhoddwch i ni ddwfr i yfed: a dywedodd Mo&s;es wrthynt pa ham yr ymgynhennwch a m i&lpunctel; pa ham y temptiwch yr Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r bobl a &s;ychedodd yno am ddwfr, a thuchanodd y bobl yn erbyn Mo&s;es: ac a ddy|weda&s;ant, pa ham y perai&s;t i m ddyfodi fynu o'r Aipht fel hyn i'n lladd ni, a'n plant, a'n hanifeili|aid a &s;yched&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A Mo&s;es a lefodd ar yr Arglwydd gan ddywedyd, beth a wnaf i'r bobl hyn&lpunctel; [aros] et|to ychydic a hwynt a'm llabyddiant.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, dos o flaen y bobl a chymmer gyd a thi o henuri|aid I&s;rael: cymmer hefyd dy wialen yn dy law yr hon y<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 7.20.</NOTE> tarewai&s;t yr afon a hi, a cherdda.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Wele<NOTE N="*" PLACE="marg">Doeth. 11.4. Num. 20.9. P&s;al. 105.41. 1. Cor. 10.4.</NOTE> mi a &s;afaf o'th flaen ar y graic yn Horeb, taro dithe y graig a daw dwfr allan o honi, fely gallo y bobl yfed: A Mo&s;es a wnaeth felly yng-olwg henuriaid I&s;rael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a alwodd henw y lle Ma&s;&s;ah a Meribah: o achos cynnen meibion I&s;rael, ac am iddynt demtio yr Arglwydd gan ddywedyd, a ydyw yr Arglwydd yn ein plith, ai nid [yw&lpunctel;]</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 25.17. Doeth. 11.3.</NOTE> Yna y daeth Amalec: ac a ymladdodd ag I&s;rael yn Raphidim.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A dywedodd Mo&s;es wrth Io&s;ua, dewis i ni w&ycirc;r, a dos allan a rhyfela yn erbyn Amalec: y foru mi a &s;afa&s; ar benn y brynn a gwialen Douw yn fy llaw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly Io&s;ua a wnaeth fel y dywedodd Mo&s;es wrtho am ryfela yn erbyn Amalec: a Mo&s;es, Aaron, a Hur a aethant i fynu i benn y brynn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan gode Mo&s;es ei law y bydde I&s;ra|el yn drechaf: a phan adawe ef ei law yn llonydd Amalec a fydde drechaf.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A dwylaw Mo&s;es oeddynt drymmion, am hynny y cymmera&s;ant faen, ac ai go&s;oda|&s;ant tano ef, ac efe a ei&s;teddodd arnaw: ar Aa|ron a Hur a attega&s;ant tann ei ddwylaw ef, vn ar y nailltu a'r llall ar y tu arall, felly y bu ei ddwylaw ef &s;ythion nes machludo haul.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ar Io&s;ua a wanh&acirc;odd Amalce ai bobl a min y cleddyf.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrth Mo|&s;es &s;crifenna hynn mewn llyfr yn goffadwri|aeth a mynega i Io&s;ua:<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 24 20. 1. Sam. 15.3.</NOTE> canys gan ddeleu y deleaf goffadwriaeth Amalec oddi tann y nefo|edd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A Mo&s;es a adailadodd allor: ac a alwodd ei henw hi, yr Arglwydd [yw] fy maner.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys efe a ddywedodd fod llaw ar or|&s;edd-faingc yr Arglwydd [ac y bydd] i'r Arglwydd ryfel yn erbyn Amalec o genhedlaeth i genhedlaeth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iethro yn dwyn gwraig a phlant Mo&s;es atto. 8 Mo|&s;es yn dangos: lethro ei chwegrwn ymwared I&s;rael. 10 lethro yn moliannu ac yn aberthu i Dduw I&s;rael. 19 Mo&s;es yn ol cyngor Iethro yn go&s;od &s;wyddogion tanaw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PA N glywodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 2.16.</NOTE> Iethro offeiriad Midian chwegrwn Mo&s;es yr hyn oll a wnaethe
<PB N="31" REF="42">Duw i Mo&s;es, ac i I&s;rael ei b&ocirc;bl: a dwyn o'r Arglwydd I&s;rael allan o'r Aipht,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y cymmerodd Iethro chwegrwn Mo&s;es Sephora gwraig Mo&s;es: (wedi ei he|brwng hi [atto.)]</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ai dau f&acirc;b hi: o barai henw vn [oedd] Ger&s;hom o blegit efe a ddyweda&s;e dieithr yd|wyf mewn gwl&acirc;d e&s;tronol.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac enw y llall [oedd] Eliezer: o herwydd Duw fy nh&acirc;d [oedd] yn gynnorthwy i mi [ebr efe] ac a'm hachubodd rhac cleddyf Pharao.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A daeth Iethro chwegrwn Mo&s;es, at Mo|&s;es, at feibion, ai wraig i'r anialwch, lle 'r ydo|edd efe yn gwer&s;&s;yllu [ger llaw] mynydd Duw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a ddywedodd wrth Mo&s;es, myfi Iethro dy chwegrwn &s;ydd yn vyfod attat: a'th wraig, ac ai dau f&acirc;b gyd a hi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna 'r aeth Mo&s;es allan i gyfarfod ai chwegrwn, ac a ymgrymmodd, ac ai cu&s;&s;anodd, a chyfarcha&s;ant b&ocirc;bl vn iw gilydd: a daethant i'r babell.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna Mo&s;es a fynegodd iw chwegrwn yr hyn oll a wnaethe 'r Arglwydd i Pharao, ac i'r Aiphtiaid er mwyn I&s;rael: a'r holl flinder yr hyn a gaw&s;ent a'r y ffordd, ac achub o'r Ar|glwydd hwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A llawenychodd Iethro o herwydd yr holl ddaioni a'r a wnaethe 'r Arglwydd i I&s;rael: [ac] a'm ei waredu ef o law 'r Aiphtiaid.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A dywedodd Iethro, bendigedic [fy|ddo] yr Arglwydd yr hwn a'ch gwaredodd o law 'r Aiphtiaid, ac o law Pharao: yr hwn [he|fyd] a waredodd y b&ocirc;bl oddi tann law 'r Aiph|tiaid.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yn awr y gwn mai mwy ydyw 'r Ar|glwydd na'r holl Dduwiau:<NOTE N="*" PLACE="marg">Rxod. 1.10. &amp; 16.22. Exod. 5.7. Exod. 14.18.</NOTE> o blegit yn y peth yr oeddynt falch o honaw [yr aeth efe] ar|nynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna Iethro chwegrwn Mo&s;es a gym|merodd boeth offrwm, ac ebyrth i Dduw: a da|eth Aaron a holl henuriaid I&s;rael i fwyta bara gyd a chwegrwn Mo&s;es gerbron Duw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A Mo&s;es a ei&s;teddodd drannoeth i farnu y b&ocirc;bl: a &s;afodd y b&ocirc;bl gyn a Mo&s;es o'r borau hyd yr hwyr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A phan welodd chwegrwn Mo&s;es yr hyn oll a'r a ydoedd efe yn ei wneuthur i'r b&ocirc;bl: yna efe a ddywedodd, pa beth [yw] hyn yr yd|wytti yn ei wneuthur i'r b&ocirc;bl&lpunctel; pa ham yr ei&s;te|ddi dy hun, ac y &s;aif yr holl b&ocirc;bl gyd athi o'r bo|rau hyd yr hwyr&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A dywedodd Mo&s;es wrth ei chwe|grwn: am i'r b&ocirc;bl ddyfod attafi ymgynghori a Duw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan fyddo iddynt achos attafi y deuant, a myfi ydwyf yn barnu rhwng pawb ai gilydd: ac yn y&s;by&s;&s;u deddfau Duw ai gyfreithiau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A dywedodd chwegrwn Mo&s;es wrtho: nit da y peth yr hwn yr ydwyt ti yn ei wneu|thur.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Llwyr ddeffygi di, a'r b&ocirc;bl ymma hefyd y rhai ydynt gyd a thi: canys rhy-drwm yw y peth i ti, ni elli di ei wneuthur ef dy hun.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gwrando ar fy llais yn awr, mi a'th gynghoraf &acirc; bydd Duw gyd a thi: bydd di dros y b&ocirc;bl ger bron Duw, a dwg di eu hacho&s;ion ac Dduw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Dy&s;c hefyd iddynt y deddfau a'r cy|fraithiau: ac hy&s;by&s;a iddynt y ffordd a rodiant ynddi, a'r gweithredoedd y rhai a wnant.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac edrych dithe allan o'r holl bobl am w&ycirc;r nerthol yn ofni Duw, gw&ycirc;r geirwir yn ca&s;&s;au cybydd-dod: a go&s;ot [y rhai hyn] arnynt hwy, yn bennaethiaid ar filoedd, yn bennaethi|aid ar gantoedd, ac yn bennaethiaid ar ddegau a deugain, ac yn bennaethiaid a'r ddegau.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A barnant hwy y b&ocirc;bl b&ocirc;b am&s;er, ond dy|gant b&ocirc;b peth mawr attatti, a barnant eu hun b&ocirc;b peth bychan: felly y&s;cafnh&acirc; di [y baich] oddi arnat dy hun, a chyd ddygant hwythau a thi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Os y peth hynn a wnei ai orchymyn o Dduw i ti, yna ti a elli barhau: a'r holl bobl hyn a ddeuant iw lle yn llwyddiannus.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A Mo&s;es a wrandawodd ar lais ei chwe|grwn: ac a wnaeth yr hyn oll a ddywedodd efe.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys Mo&s;es a ddewi&s;odd w&ycirc;r grym|mus allan o holl I&s;rael, ac ai rhoddodd hwynt yn bennaethiaid ar y bobl: yn bennaethiaid ar filoedd, yn bennaethiaid ar gantoedd, yn benna|ethiaid ar ddegau a deugain, ac yn bennaethi|aid ar ddegau.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A hwynt a farna&s;ant y bobl bob am&s;er: y peth caled a ddygent at Mo&s;es, a phob peth bychan a farnent hwy.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Wedi hynny Mo&s;es a ollyngodd ym|maith ei chwegrwn: ac efe aeth adref iw wl&acirc;d.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dyfodiad I&s;rael i fynydd Sinai. 5 Rhagoriaeth I|&s;rael. 8 y bobl yn addo vfydd-dod i Dduw. 10 Duw yn erchi &s;ancteiddio y bobl: ac yn gwahardd iddynt gyffwrdd a'r mynydd. 14 y bobl yn ym|&s;ancteiddio. 16 Duw yn ymddangos mewn tara|nau, a mellt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y trydydd m&icirc;s wedi dyfod meibion I|&s;rael allan o wl&acirc;d yr Aipht: y dydd hwnnw y daethant i anialwch Sinai.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys hwy a aethant o Raphidim, ac a ddaethant i anialwch Sinai, gwer&s;&s;ylla&s;ant he|fyd yn yr anialwch: &s;ef yno y gwer&s;&s;yllodd I|&s;raell ar gyfer y mynydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A Mo&s;es aeth i fynu at Douw: a'r Ar|glwydd a alwodd arno ef o'r mynydd, gan ddy|wedyd, fel hyn y dywedi wrth d&ycirc; Iacob, ac y mynegi wrth feibion I&s;rael.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Chwi a wel&s;och yr hyn 'a wneuthum i'r Aiphtiaid: modd y codais chwi ar adenydd ery|rod, ac i'ch dygais chwi attafi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yn awr gan hynny os gan wrando y gwrandewch ar fy llais, a chadw fyng-hyfam|mod: byddwch yn dlws cuach gennifi na'r holl bobloedd, canys eiddo fi yr holl fyd.</P>
<PB REF="43">
<P N="6"><HI>6</HI> A chwi a fyddwch i mi yn frenhiniaeth o offeiriaid, ac yn genhenlaeth &s;anctaidd: dym|ma y geiriau y rhai a leferi di wrth feibion I|&s;rael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y daeth Mo&s;es, ac a alwodd am he|nuriaid y bobl: ac a o&s;ododd ger eu bronnau hwynt, yr holl eiriau hyn, y rhai a orchymynna|&s;e 'r Ayglwydd iddo.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r holl bobl a gyd atteba&s;ant, ac a ddy|weda&s;ant, nyni a wnawn yr hyn oll a lefarodd yr Arglwydd: a Mo&s;es a ddug trachefn eiriau 'r bobl at yr Arglwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrth Mo|&s;es, wele mi a ddeuaf attat mewn niwl tew, fel y clywo y bobl pan ymddiddanwyf a thi, ac fel y credant it byth: a Mo&s;es a fynega&s;e eiriau 'r bobl i'r Arglwydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr Arglwydd hefyd a ddywedodd wrth Mo&s;es, dos at y bobl a &s;ancteiddia hwynt hedd|yw ac y foru: a golchant eu dillad.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fel y byddant barod erbyn y trydydd dydd: o herwydd y trydydd dydd y de&s;cyn yr Ar|glwyd yngolwg yr holl bobl, ar fynydd Sinai.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A go&s;ot dorfyn i'r bobl o amgylch gan ddywedyd, gwiliwch arnoch rhac myned i fynu i'r mynydd, neu gyffwrdd ai gwrr ef: pwy bynnac a gyffyrddo a'r mynydd a leodir yn farw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Na chyffyrdded llaw ag ef, onid gan la|byddio llabyddier ef, neu gan &s;aethu &s;aether ef: pa vn bynnac ai dyn ai anifail na chaed fyw, pan gano 'r vdcorn yn hir-llaes, deuant i'r my|nydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna Mo&s;es a dde&s;cynnodd o'r mynydd at y bobl: ac a &s;ancteiddiodd y bobl, a hwynt a olcha&s;ant eu dillad.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a ddywedodd wrth y bobl, bydd|wch barod erbyn y trydydd dydd: nac ewch yn agos at wraig.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r trydydd dydd ar y boreuddydd yr o|edd taranau, a mellt, a niwl trwm ar y mynydd, a llais, yr vdcorn yddedd gryf iawn: fel y dych|rynnodd yr holl bobl y rhai [oeddynt] yn y gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A Mo&s;es a ddug y bobl allan o'r gwer|&s;&s;yll i gyfarfod a Duw: a hwynt a &s;afa&s;ant yng-odre y mynydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A mynydd Sinai a fygodd ei gyd, o her|wydd de&s;cyn o'r Arglwydd arno mewn t&acirc;n: ai fwg a dderchafodd fel mwg ffwrn, ar holl fynydd a grynnodd yn ddirfawr.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pan ydoedd llais yr vdcorn yn myned, ac yn cryfhau yn odieth: Mo&s;es a lefarodd, a Duw a attebodd mewn llais.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ar Arglwydd a dde&s;cynnodd ar fynydd Sinai, ar benn y mynydd: a galwodd yr Ar|glwydd a'r Mo&s;es i benn y mynydd, ac aeth Mo&s;es i fynu.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es dos i wared te&s;tiolaetha i'r bobl: rhac iddynt ruthro at yr Arglwyd i weled, a chwym|po llawer o honynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac ym&s;ancteiddied yr offeiriaid hefyd, y rhai a ne&s;&s;&acirc;nt at yr Arglwydd: rhac i'r Ar|glwrdd ruthro arnynt.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A dywedodd Mo&s;es wrth yr Arglwydd, ni ddichon y bobl ddyfod i fynu i fynydd Sinai: o blegit ti a de&s;tiolaethai&s;t wrthym gan ddy|wedyd, terfyna y mynydd, a &s;ancteiddia ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrtho, dos cerdda i wared, a thyret ti i fynu ac Aaron gyd a thi: ond na ruthrod yr offeiriaid a'r vobi i ddy|fod i fynu at yr Arglwydd, rhac iddo yntef ru|thro arnynt hwy.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna 'r aeth Mo&s;es i wared ac y bobl, ac a ddywedodd wrthynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dec gorchymyn Duw. 18 Duw yn ymddangos mewn mellt i beri ei ofni. 23 Duw yn gwahardd delwau. 24 portreiad yr allor.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Duw a lefarodd yr holl eiriau hyn gan ddywedyd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Myfi [ydwyf] yr Arglwydd dy Dduw: yr hwn a'th ddygais di allan o wlad yr Aipht, o d&ycirc; y caethiwed.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Na fydded it dduwiau eraill ger fy mro~ i.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Na wna it ddelw gerfiedic, na llun dim a'r [y &s;ydd] yn y nefoedd oddi vchod, uac a'r y [&s;ydd] yn y ddaiar oddi i&s;od: nac a'r [y &s;ydd] yu y dwfr oddi tann y ddaiar.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Nac ymgrymma iddynt, ac na wa&s;anae|tha hwynt: o blegit myfi yr Arglwydd dy Dduw [ydwyf] Dduw eiddigus, yn ymweled ag anwiredd y tadau ar y plant, hyd y drydedd a'r bedwaredd [genhedlaeth] o'r rhai a'm ca&s;&acirc;nt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yn gwneuthur trugaredd i filoedd: o'r rhai a'm carant, ac a gadwant fyng-orchymynnion.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Na chymmer enw yr Arglwyd dy Dduw yn ofer: canys nid dieuog gan yr Arglwydd yr hwn a gymmero ei enw ef yn ofer.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cofia y dydd Sabboth iw &s;ancteiddio ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Chwe diwrnod y gweithi, ac y gwnei dy holl waith.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Onid y &s;eithfed dydd [yw] Sabboth yr Arglwydd dy Douw: na wna [ynddo] ddim gwaith, tydi na'th fab, na'th ferch, na'th w&acirc;&s;ana|ethwr nath wa&s;anaeth-ferch, na'th anifail, na'th ddieithr-ddyn yr hwn a fyddo o fewn dy byrth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O herwydd [mewn] chwe diwrnod y gwnaeth yr Arglwydd y nefoedd, ar ddaiar, y m&ocirc;r, a'r hyn oll [&s;ydd] ynddynt, ac a orphywy&s;odd y &s;eithfed dydd: am hynny y bendithiodd yr Arglwydd y dydd Sabboth, ac ai &s;ancteiddi|odd ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Anrhydedda dy dad a'th fam: fel yr e|&s;tynno dy ddyddiau ar y ddaiar yr hon y mae yr Arglwydd dy Douw yn ei rhoddi i ti.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Na ladd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Na wna odineb.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Na ledratta.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Na ddwg gamm de&s;tiolaeth yn erbyn dy gymmydog.</P>
<PB N="32" REF="43">
<P N="17"><HI>17</HI> Na chwennych d&ycirc; dy gymydog: na chwennych wraig dy gymydog, nai wa&s;anaeth|wr, nai wa&s;anaeth ferth, nai &ycirc;ch nai a&s;&s;yn, na dim ar [&s;ydd] eiddo dy gymydog.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r holl bobl a wel&s;ant y taranau, a'r mellt, a &s;ain yr vdcorn, a'r mynydd yn mygu: pan welodd y bobl yna y cilia&s;ant, a &s;afa&s;ant o h&icirc;r-bell.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A dyweda&s;ant wrth Mo&s;es, llefara di wrthym ni, ac nyni a wrandawn: ond na lefared Duw wrthym, rhac i ni farw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna y dywedodd Mo&s;es wrth y bobl, nac ofnwch o herwydd ich profi chwi y daeth Duw: ac i fod ei ofn ef ger eich bronnau, fel na phe|chech.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A &s;afodd y bobl o hirbell: a ne&s;&s;aodd Mo|&s;es i'r cwmmwl lle[yr ydoedd] Duw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrth Mo|&s;es, fel hyn y dywedi wrth feibion I&s;rael: chwi a wel&s;och mai o'r nefoedd y lleferais wrthich.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Na wnewch [Dduw arall] gyd a mi na wnewch i chwi dduwiau arian, na duwiau aur.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Gwna di i mi<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 27.8.</NOTE> allor bridd, ac abertha arni dy boeth offrymmau, a'th ebyrth hedd, dy dde|faid, a'th eidionnau: ym mhob man lle y rho|ddwyf goffadwriaeth o'm henw, y deuaf attat, ac i'th fendithiaf.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ond os gwnei i mi allor gerric<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 27.5. Io&s;u. 8.31.</NOTE> na n&acirc;dd y rhai hynny: pan gottech dy forthwyl arni ti ai halogai&s;t.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac na ddos i fynu ar hyd gri&s;&s;iau i'm hallor: fel nad amlyger dy noethni wrthi hi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyfreithiau am wei&s;ion caethion. 12 Am lofryddiaeth. 15 Am daro tad neu fam. 17 Am gablu tad neu fam. 18 Am daro cymmydog. 20 Am daro caeth-was. 22 Am beri i wraig feichiog niwed. 26 Am anaf caeth-was. 28 Am eidion a ruthro neu a &s;yrthio mewn pwll.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DYmma y barnedigaethau y rhai a o&s;odi ger eu bron hwynt.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Os prynni w&acirc;s o Hebraead, gwa&s;anaeth|ed chwe blynedd: a'r &s;eithfed y caiff yn rh&acirc;d fy|ned ymmaith yn rhydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Os ar ei benn ei hun y daeth, ar ei benn ei hun y caiff fyned allan: os perchen gwraig fydd efe, aed ei wraig allan gyd ag ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Os ei fei&s;tr a rydd wraig iddo, a hi yn plan|ta iddo feibion, neu ferched: bydded y wraig ai phlant iw mei&s;tr, ac aed efe allan ar ei benn ei hun.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac os y gwas gan ddywedyd a ddywed, hoff gennifi fy mei&s;tr, fyng-wraig a'm plant: nid afi allan yn rhydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna dyged ei fei&s;tr ef at y &s;wyddogion a dyged ef at y dd&ocirc;r, neu at yr or&s;yn: a thylled ei fei&s;tr ei glu&s;tr ef a mynawyd, a gwa&s;anaethed ef byth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac os gwerth g&wcirc;r ei ferch yn forwyn ga|eth: ni chaiff hi fyned allan fel yr el y gwei&s;ion allan.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Os heb ryglyddu bodd yng-olwg ei mei|&s;tr y bydd fel na chymmero efe hi yn ddywe|ddi, yna gadawed ei hadbrynnu hi: ni bydd rhydd iddo ei gwerthu hi i bobl ddieithr, wedi iddo ef ei thwyllo hi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ond os iw fab y dyweddia efe hi: gwnaed iddi yn ol deddf y merched.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac os arall a brioda efe: na wnaed yn llai ei hymborth, ei dillad, nai hiawn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac os y tr&icirc; hynn nis gwna efe iddi: yna aed hi allan yn rhad heb arian.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Rhodder i farwolaeth y<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 24.17.</NOTE> neb a darawo wr fel y byddo marw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond yr hwn ni chynllwynodd [y d&ycirc;n] onid rhoddi o Dduw achly&s;ur iw law, mi a o&s;&s;o|daf it fann lle y caffo ffoi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A phan wnelo vn yn drahaus ai gymy|dog gan ei ladd ef trwy dwyll: cymmer ef i far|wolaeth oddi wrth fy allor.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Rhodder i farwolaeth yr hwn a darawo ei dad, neu ei fam.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Rhodder i farwolaeth yr hwn a ledrad|hao dd&ycirc;n, ac ai gwertho, os ceir arno.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Rhodder i farwolaeth yr hwn a felldi|thio ei dad neu ei fam.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A phan ymry&s;&s;ono dynion a tharo o'r naill y llall a charrec, neu a dwrn: ac efe heb farw, onid gorfod iddo orwedd,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Os cyfyd efe a rhodio allan wrth ei ffonn yna y tarawydd a fydd yn ddihawl: yn vnic rho|dded ei golled am ei waith, a chan feddiginiae|thu meddiginiathed ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac os teru vn ei wa&s;anaeth-wr, neu ei wa&s;anaeth-ferch a gwialen fel y byddo farw tann ei law ef: gau ddial dialer arno.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ond os erys ddiwrnod neu ddau ddiwr|nod, na ddialer arno, canys [gwerth] ei arian ei hun ydoedd efe.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac os ymrafaelia dynion, a tharo o ho|nynt wraig feichiog fel yr el ei beichiogi oddi wrthi, ac heb fod marwolaeth: gan ddirwyo dir|wyer ef fel y go&s;odo perchen y wraig arno, a rhodded [hynny] trwy farn-w&ycirc;r.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac os marwolaeth fydd: rhodder eni|oes am enioes.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Llygad am lygad, dant am ddant, llaw am law, troed am droed.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Llo&s;c am lo&s;c, archoll am archoll, a chlais am glais.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Os teru vn lygad ei wa&s;anaeth-wr, neu ei wa&s;anaech-ferch fel y llygro ef: gollynged ef yn rhydd am ei lygad.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac os tyr&lpunctel; efe ddant ei wa&s;anaeth wr, neu ddant ei wa&s;anaeth-ferch: gollynged ef yn rhydd am ei ddant.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac os &ycirc;ch a gornia &wcirc;r, neu wraig fel y byddo farw: gan labyddio llabyddier yr &ycirc;ch, ac na fwytaer ei g&icirc;g ef, ac aed perchen yr &ycirc;ch yn rhydd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ond os yr &ycirc;ch oedd yn cornio o'r blaen, a [hynny] yn hy&s;pys iw berchennog, ac efe heb
<PB REF="44">ei gadw, ond lladd o honaw &wcirc;r neu wraig: yr &ycirc;ch a labyddir, ai berchennog a roddir i farwo|laeth.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Os iawn a roddir arnaw, rhodded werth am ei eni<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">es, yn of yr hyn oll a o&s;&s;odir arno.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Os mab neu ferch a gornia efe: gwne|ler iddo yn ol y gyfraith hon.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ond os gwa&s;anaeth-wr, neu wa&s;ana|ethferch a gornia 'r &ycirc;ch:<NOTE PLACE="marg">G<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">&s; 3.15.</NOTE> rhodder iw berchen|nog ddec &s;icl ar hugain o arian, a llabyddier yr &ycirc;ch.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac os egyr g&wcirc;r bydew, neu os cloddia vn bydew, ac heb gaeu arno: a &s;yrthio yno &ycirc;ch neu a&s;&s;yn.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Perchen y pydew a d&acirc;l [am dano,] arian a d&acirc;l efe iw berchennog, a'r [anifail] marw a fydd eiddo yntef.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac os &ycirc;ch gwr a deru &ycirc;ch ei gymydog fel y byddo efe farw: yna gwerthant yr &ycirc;ch byw, a rhannant ei werth ef, a'r [&ycirc;ch] marw a ran|nant hefyd.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Neu os dango&s;wyd mai &ycirc;ch hwylioc yd|oedd efe blaen, ai berchennog heb ei gadw ef: gan dalu taled &ycirc;ch am &ycirc;ch, a bydded y marw eiddo ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="22" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyfreithiau am ledrat. 5 Am &s;athaed. 7 Am beth a rodder at vn iw gadw. 13 Am echwyn, benthyg, a ll&ocirc;g. 15 Am halogi merch. 17 Am raib. 19 Am gau-dduwiaeth. 20 Am ddieithraid, gweddwon, ac ymddifaid. 24 Am V&s;uriaeth. 25 Am wy&s;tl. 27 Am barch &s;wyddogion. 28 Am ddegwm.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">OS lledratta vn &ycirc;ch, neu ddafad ai ladd neu ei werthu, taled bum &ycirc;ch am &ycirc;ch, a phe|dair dafad, am ddafad.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Os ceir lleidr yn torri t&ycirc;, ai daro fel y byddo farw, na [thynner] gwaed am dano.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Os bydd haul wedi codi arno [tynner] gwaed am dano: cwbl daled [y lleidr,] oni bydd ganddo [beth i dalu] gwerther ef am ei ledrat.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Os gan gael y ceir yn ei law ef y lledrat yn fyw o eidion neu a&s;&s;yn, neu ddafad, taled yn ddwbl.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Os pawr vn faes, neu win-llan, ac an|fon ei anifail i bori maes vn arall, taled o'r hyn goref yn ei faes, ac o'r hyn goref yn ei win|llan.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Os t&acirc;n a dyrr allan, ac a gaiff afel ar ddrain, fel y difaer d&acirc;s o &ycirc;d, neu &ycirc;d ar ei droed neu faes: cwbl daled yr hwn a gynneuodd y t&acirc;n.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Os rhydd vn iw gymydog arian, neu ddodrefn i gadw, ai ledratta o b&ycirc; 'r g&wcirc;r, os y lleidr a geir taled yn ddwbl.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Os y lleidr ni cheir, duger perchennog y t&ycirc; at y &s;wyddogion [i dyngu,] a e&s;tynnodd efe ei law ar dda ei gymydog.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am bob &s;arhaed, am eidion, am a&s;&s;yn, am ddafad, am ddilledyn, [ac] am bob peth a gollo 'r hwn y dywedo [vn mai] hwnnw yw efe: deued achos y ddau ger bron y &s;wyddogi|on, a'r hwn y barno y &s;wyddogion yn ei erbyn taled iw gymydog yn ddwbl.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Os r<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ydd vn a&s;&s;yn, neu eidion, neu dda|fad, neu vn anifail at ei gymydog i gadw, a ma|rw o honaw, neu ei friwo, neu ei ddwyn o an|fodd heb neb yn gweled:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Bydded ll&wcirc; 'r Arglwydd rhyngddynt ill dau, a e&s;tynnodd [y ceidwad] ei law ar dda ei gymydog: a chymmered ei berchennog [hyn|ny] ac na wnaed [y llall] iawn,</P>
<P N="12"><HI>12</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 31.35.</NOTE> Os gan ledratta y lledratteuir ef oddi wrtho gwnaed iawn iw berchennog, os gan y&s;clyfaethu yr y&s;clyfaethir ef, dyged ef yn de&s;tio|laeth, [ac] na thaled am yr hwn a y&s;clyfaeth|wyd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond os benthygia vn gan ei gymydog [ddim] ai friwo, neu ei farw, heb [fod] ei ber|chennog gyd ag ef: gan dalu taled.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Os ei berchennoc [fydd] gyd ac ef: na wnaed iawn: os ll&ocirc;g [yw] efe, am ei<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 22.28.</NOTE> l&ocirc;g y daeth.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac os huda vn forwyn yr hon ni ddywe|ddiwyd, a gorwedd gyd a hi: gan gyne&s;caeddu cynhe&s;caedded hi 'n wraig iddo ei hun.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Os ei thad a lwyr wrthyd ei rhoddi hi iddo, taled arian yn ol gwaddol morwynion.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Na chaffed rheibies fyw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Llwyr rodder i farwolaeth b&ocirc;b vn a or|weddo gyd ag anifail.</P>
<P N="19"><HI>19</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Deut 13.13, 1. Mac. 2.24.</NOTE> Lladder yn farw a abertho i dduwiau, o|nid i'r Arglwydd yn vnic.</P>
<P N="20"><HI>20</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 19.33.</NOTE> Na orthrymma, ac na flina y dieithr, ca|nys dieithraid fuoch yn nh&icirc;r yr Aipht.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Na orthrymmwch vn weddw, nac ym|ddifad,</P>
<P N="22"><HI>22</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Zac. 7.10.</NOTE> Os gwnewch iddo dd&ucirc;n blinder (canys os gwaedda ddim arnaf, mi a lwyr wrandawaf ei waedd ef.)</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Fy nigofaint a ennyn, a mi a'ch lladdaf a'r cleddyf, a bydd eich gwragedd yn weddw|on, a'ch plant yn ymddifaid.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Os nechwyni arian i'm pobl y rhai [yd|ynt] gyd a thi: na fydd fel occrwr iddynt, na ddod ti v&s;uriaeth arnynt.</P>
<P N="25"><HI>25</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 25.37. Deut. 23.19. P&s;al. 15.5.</NOTE> Os cymmeri ddilledyn dy gymydog ar wy&s;tl, dyro ef adref iddo erbyn machludo haul.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> O herwydd hynny yn vnic [&s;ydd] iw roddi arno ef, hwnnw yw ei ddilledyn am ei groen ef: mewn pa beth y gorwedd&lpunctel; a bydd os gwaedda efe arnaf im wrando, canys trugarog ydwyf.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 23.5.</NOTE> chabla &s;wyddogion, ac na felldithia bennaeth dy bobl.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Nac oeda [dalu] dy ffrwythau &s;ychion, a gwlybion, dod ti i mi<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 13.2.</NOTE> y cyntaf-anedic o'th feibion.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Felly y gwnei am dy eidion [ac] am dy ddafad, &s;aith niwrnod y bydd gyd ai fam, a'r wythfed dydd y rhoddi efi mi.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A byddwch yn ddynion &s;anctaidd i mi,
<PB N="33" REF="44">ac na fwyttewch g&icirc;g wedi y&s;clyfaethu yn y maes, teflwch ef i'r c&icirc;.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="23" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Ni ddylem ddilyn y blaid drechaf. 8 Na derbyn an|rhegion. 10 Gorphywy&s;fa tir a dynion. 13 Na cho|ffaer y gau-dduwiau. 14 Y tair gwyl arbennic. 20 Angel yr Arglwydd yn arwain y bobl. 24 Beth a ddylid i wneuthur i ddelwau. 25 Duw yn addo llwy|ddiant i blant I&s;rael os ofnent ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NA chyfot enllib, na ddod ti dy law gyd a'r anuwiol i fod yn d&ycirc;&s;t anwir.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Na ddilyn y rhai amlaf i wneuthur drwg, ac nac atteb mewn ymrafael gan bwy&s;&s;o yn ol llaweroedd [a] chan wyro.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Na pharcha y tlawd y chwaith yn ei ym|rafael.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Os cyfarfyddi ag eidion dy elyn,<NOTE PLACE="marg">Mat. 5.44.</NOTE> neu ai a&s;&s;yn yn myned ar gyfergoll, dychwel ef adref iddo.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Os gweli a&s;&s;yn yr hwn a'th ga&s;&s;aa di yn gorwedd dann ei phwn: paid a gadel iddi, gan gynnorthwyo cynnorthwya gyd ag ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Na wyra farn dy dlawd yn ei ymrafael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ymgadw ym mhell oddi wrth ffal&s;ter, na ladd y chwaith na'r gwirion, na'r cyfiawn, canys ni chyfiawnhafi 'r anuwiol.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 16.19. Preg. 16.20.32</NOTE> dderbyn wobr, canys gwobr a dda|lla y rhai &s;ydd yn gweled, ac a wyra eiriau y cy|fiawn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Na orthrymma y diethr, chwi a wyddoch galon y diethr: o herwydd chwi a fuoch ddieth|raid yn nh&icirc;r yr Aipht.</P>
<P N="10"><HI>10</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 21.3. Leuit. 26.43. Deut. 15.1.</NOTE> Chwe blynedd yr heui dy d&icirc;r, ac y ce&s;|gli ei ffrwyth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r &s;eithfed paid ag ef, a gad ef yn llonydd fel y caffo tlodion dy bobl fwytta, a bwyttaed bwy&s;t-fil y maes eu gweddill hwynt: felly y gwnei am dy win-llan [ac] am dy oliwydden.</P>
<P N="12"><HI>12</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.8. deut. 5.12.</NOTE> Chwe diwrnod y gwnei dy waith, ac ar y &s;eithfed dydd y gorphywy&s;i: fel y caffo dy y~ch a'th a&s;&s;yn lonyddwch, ac y cymmero m&acirc;b dy for|wyn gaeth a'r dieithr dd&ycirc;n ei anadl atto.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac ymgedwch ym mh&ocirc;b peth a ddywe|dais wrthich, na choffewch enw duwiau eraill, na clywer [hynny] o'th enau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Tair gwaith yn y flwyddyn y cedwi &wcirc;yl i mi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> G&wcirc;yl y bara croiw a gedwi, &s;aith niwr|nod y bwyttei fara croiw, fel y gorchymynnais it: ar yr am&s;er go&s;&s;odedic o fis Abib, canys yn|ddo y daetho&s;t allan o'r Aipht, ac nac ymddan|go&s;ed [neb] ger fy-mron yn waglaw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A g&wcirc;yl cynhaiaf blaen-ffrwyth dy la|fur yr hwn a heuai&s;t yn y maes, a g&wcirc;yl y cyn|null yn niwedd y flwyddyn, pan gynhullech dy lafur o'r maes.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Tair gwaith yn y flwyddyn yr ymddeng|ys dy holl yr&s;iaid ger bron yr Arglwydd Ior.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Nac abertha waed fy aberth ar fara le|feinllyd: ac nac arhoed bra&s;der fy aberth dros n&ocirc;s hyd y borau.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> D&wcirc;g i d&ycirc; 'r Arglwydd dy Dduw y cyn|taf o flaen-ffrwyth dy d&icirc;r: na ferwa fynn yn llaeth ei fam.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Wele fi yn anfon angel o'th flaen i'th gadw ar y ffordd: ac i'th arwain i'r man yr hwn a baratoais.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Gwilia rhagddo, a gwrando ar ei lais ef, na chyffroa ef: canys ni ddioddef efe eich anwi|redd o blegit [y mae] fy enw ynddo ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Os gan wrando y gwrandewi ar ei lais ef, a gwneuthur cwbl a lefarwyf, mi a fyddaf elyn i'th elynion, ac a wrthwyneba dy wrthwy|neb-wyr</P>
<P N="23"><HI>23</HI> O herwydd fy angel a aiff o'th flaen di, ac a'th dd&wcirc;g di at yr Amoriaid, a'r Hethiaid, a'r Phereziaid, a'r Canaaneaid, yr Hefiaid, a'r Ie|bu&s;iaid: a mi ai difethaf hwynt.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Nac ymgrymma iw duwiau hwynt, ac na wa&s;anaetha hwynt, ac na wna yn &ocirc;l eu gwei|thredoedd hwynt, onid tynn hwynt i lawr, a dryllia eu delwau hwynt.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A chwi a wa&s;anaethwch yr Arglwydd eich Duw, ac efe a fendithia dy fara, a'th ddwfr, a mi a dynnaf ymmaith [bob] clefyd o'th fy&s;c.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ni<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 7.15.</NOTE> bydd yn dy d&icirc;r di a gollo ei beichio|gi, nac vn ni allo blanta, mi a gyflawnaf rifedi dy ddyddiau.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Mi a anfonaf fy ar&s;wyd o'th flaen, ac a laddaf yr holl bobl y rhai y deui attynt, ac a rodd|af wegil dy holl elynion tuag attat.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A mi a anfonaf gaccwn o'th flaen, a hw|ynt a yrrant yr He&s;iaid, a'r Canaaneaid, a'r He|thiaid allan o'th flaen di.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ni yrraf hwynt oddi wrthit mewn vn flwyddyn: rhac b&ocirc;d y wl&acirc;d yn ddiffaethwch ac i fwy&s;t-filod y maes fyned yn amlach na thi.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> O fe&s;ur ychydic, ac ychydic, y gyrraf hwynt allan o'th flaen di, nes iti gynnyddu, ac ettifeddu y t&icirc;r.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A go&s;&s;odaf dy derfyn o'r m&ocirc;r c&ocirc;ch, hyd f&ocirc;r Phili&s;tiaid, ac o'r diffaethwch hyd yr afon: canys mi a roddaf yn eich meddiant bre&s;&s;wyl|wyr y t&icirc;r, a thi ai gyrri hwynt allan o'th flaen di.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 34.15 deut. 7.2.</NOTE> wna ammod a hwynt, nac ai duwi|au.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Na &acirc;d iddynt drigo yn dy wl&acirc;d, rhac idd|ynt beri it bechu im herbyn: canys os gwa&s;ana|ethi di eu duwiau hwynt, diau y bydd [hynny] yn dramgwydd i ti.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="24" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Gorchymyn ar ddyfod o Mo&s;es i'r mynydd. 4 Mo|&s;es yn &s;crifennu y gyfraith mewn llyfr. 9 Mo&s;es yn myned i'r mynydd trachefn. 18 Ac yn aros yno ddeugain nhiwrnod.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC efe a ddywedodd wrth Mo&s;es tyret i fynu at yr Arglwydd, ti ac Aaron, Na|dab, ac Abihu, a'r dec a thrugain o henuriaid I&s;|rael: ac addolwch o hir-bell.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac aed Mo&s;es ei hun at yr Arglwydd, ac na ddeuant hwynt, ac nac aed y bobl i fynu gyd ag ef.</P>
<PB REF="45">
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y daeth Mo&s;es, ac a fynegodd i'r bobl holl eiriau 'r Arglwydd, a'r holl farnedigae|thau: ac attebodd yr holl bobl yn vn air, ac a ddy|weda&s;ant,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 19.8.</NOTE> ni a wnawn yr holl eiriau y rhai a lefarodd yr Arglwydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A Mo&s;es a &s;crifennodd holl eiriau 'r Ar|glwydd, ac a gododd yn forau, ac a<NOTE N="*" PLACE="marg">exod. 20.24.</NOTE> adailadodd allor i&s;law y mynydd, a deudd&ecirc;c colofn, yn ol deudd&ecirc;c llwyth I&s;rael.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a anfonodd langciau meibion I&s;rael a hwynt a offrymma&s;ant boeth offrymmau, ac a abertha&s;ant fu&s;tych yn ebyrth hedd i'r Ar|glwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A chymmerodd Mo&s;es hanner y gwaed, ac ai go&s;&s;ododd mewn caugiau, a 'r hanner [a|rall] i'r gwaed a daenellodd efe ar yr allor.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a gymmerth lyfr y cyfammod, ac ai darllenodd lle y clywe y bobl, a dyweda&s;ant ni a wnawn, ac a wrandawn yr hyn oll a lefarodd yr Arglwydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A chymmerodd Mo&s;es y gwaed, ac ai ta|enellodd ar y bobl, ac a ddywedodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Hebr 9 20.</NOTE> wele waed y cyfammod yr hwn a wnaeth yr Arglwydd a chwi, yn ol yr holl eiriau hyn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna 'r aeth Mo&s;es i fynu, ac Aaron, Na|dab ac Abihu, a d&ecirc;c a thrugain o henuriaid I&s;|rael.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A gwel&s;ant Dduw I&s;rael, a thann ei draed ef megis gwaith o faen Saphir, ac fel corph y nefoedd o ddi&s;cleirder.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac ni roddes ei law ar bendefigion mei|bion Irael, onid gwel&s;ant Douw, a bwytta|&s;ant, ac yfa&s;ant.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es tyret attaf i'r mynydd abydd yno, ac mi a roddaf it lechau cerrie, a'r gyfraith a'r gorchymyn y rhai a &s;crifennais iw dy&s;cu hwynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A chododd Mo&s;es, ac Io&s;ua ei wenidog, ac aeth Mo&s;es i fynu i fynydd Duw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac wrth yr henuriaid y dywedodd, arho|&s;wch am danom ymma, hyd oni ddelom attoch trachefn: ac wele Aaron, a Hur gyd a chwi, pwy bynnac [a fyddo] ag achos iddo deued attynt hwy.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A Mo&s;es aeth i'r mynydd, a niwl a or|chguddiodd y mynydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A gogoniant yr Arglwydd a arhodd ar fynydd Sinai, a niwl ai gorchguddiodd chwe diwrnod, ac efe a alwodd am Mo&s;es y &s;eithfed dydd o ganol y niwl.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r golwg ar ogoniant yr Arglwydd [ydoedd] fel t&acirc;n yn difa ar ben y mynydd yng|olwg meibion I&s;rael.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A daeth Mo&s;es i ganol y niwl ac aeth i'r mynydd: a bu Mo&s;es yn y mynydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 34.28. deut. 9.9.</NOTE> ddeugain nhiwrnod, a deugain nhos.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="25" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Duw yn gofyn gan ei bobl offrymmau ewylly&s;gar i wneuthur y babell. 10 Arch y de&s;tiolaeth. 17 Y dru|gareddfa. 23 Y bwrdd a'r lle&s;tri. 31 A'r canhwyllbren.</P>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A'R Arglwydd a lefarodd wrth Mo&s;es gan-ddywedyd:</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Dywet wrth feibion I&s;rael, am ddwyn o honynt i mi offrwm:<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 35.5.</NOTE> gan b&ocirc;b gwr ewylly&s;|gar ei galon y cymmerwch fy offrwm:</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Dymma 'r offrwm yr hwn a gymmerwch ganddynt: aur, ac arian, a phr&ecirc;s.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A Sidan gl&acirc;s, a phorphor ac &s;carlat, a &s;i|dan gwyn a [blew] geifr.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A chrwyn hyrddod yn gochion, a chrwyn daiar-foch, a choed Sittim.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Olew i'r goleuni, lly&s;euau i olew 'r en|naint, ac i'r arogl-darth lly&s;&s;euoc.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Y meini Onix, a meini iw go&s;&s;od<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 28.4.</NOTE> yn yr Ephod, ac<NOTE PLACE="marg">Exod. 28.15.</NOTE> yn y ddwyfronec.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A gwnant i mi gy&s;&s;egr fel y gallwyf drigo yn eu my&s;c hwynt.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Yn ol holl waith y tabernacl, a gwaith ei holl ddodrefn y rhai 'r ydwyf yn eu dangos it, felly y gwnewch.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A gwnant Arch<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 37.1.</NOTE> o goed Sittim, o ddau gufydd a hanner ei h&ycirc;d, a chufydd a hanner ei ll&ecirc;d, a chufydd a hanner ei huchder.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A goreura hi ag aur coeth o fewn, ac oddi allan y goreuri hi: a gwna arni goron o aur o amgylch.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Bwrw iddi hefyd bedair modrwy aur, a dod ar ei phedair congl: dwy fodrwy ar vn y&s;t|lys iddi, a dwy fodrwy ar yr y&s;tlys arall iddi.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> A gwna dro&s;&s;olion o goed Sittim, a go|reura hwynt ag aur.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A go&s;&s;ot y tro&s;&s;olion trwy y modrwyau, gan y&s;tlys yr Arch, i ddwyn yr Arch arnynt.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Ym modrwyau 'r Arch y bydd y tro&s;&s;oli|on, na &s;ymmuder hwynt oddi wrthi.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A dod yn yr Arch, y de&s;tiolaeth yr hon a roddaf it.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A gwna drugareddfa o aur coeth, o ddau gufydd a hanner ei hyd, a chufydd a hanner ei ll&ecirc;d.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A gwna ddau Gerub o aur, o gyfan-wa|ith morthwyl y gwnei hwynt, yn nau gwrr y drugareddfa,</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Vn Cerub a wnei yn y naill gwrr, a'r Ce|rub arall yn y cwrr arall i'r drugareddfa, ar ei dau gwrr hi y gwnewch y Cerubiaid.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A bydded y Cerubiaid yn lledu[eu] ha|denydd i fynu gan orchguddio ai hadenydd tros y drugareddfa, ai hwynebau b&ocirc;b vn at ei gilydd, tua 'r drugareddfa y bydd wynebau y Cerubi|aid.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A dod ti y drugareddfa i fynu ar yr Arch, ac yn yr Arch dod y de&s;tiolaeth yr hon a roddaf i ti.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> A mi a de&s;tiolaethaf it yno, ac a lefarat wrthit oddiar y drugareddfa, oddi rhwng y ddau Gerub y rhai a fyddant ar Arch y de&s;tiolaeth yr holl bethau y rhai a orchymynnwyf wrthit i fei|bion I&s;rael.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 37.10.</NOTE> gwna di fwrdd o goed Sittim, o ddau gufydd ei h&ycirc;d, a chufydd, ei l&ecirc;d, a chufydd a han|ner ei vchter.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> A goreura ef ag aur coeth, a gwna iddo
<PB N="34" REF="45">goron o aur o amgylch.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> A gwna iddo gylch [o l&ecirc;d] llaw o am|gylch, a gwna goron aur ar ei wregys o am|gylch.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> A gwna iddo bedair modywy o a&ucirc;r, a dod y modrwyau wrth y pedair congl y rhai a [fyddant] ar ei bedwar troed.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ar gyfer y cylch y bydd y modrwyau yn lleoedd i'r tro&s;&s;olion i ddwyn y bwrdd.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> A gwna y tro&s;&s;olion o goed Sittim, a goreurahwynt ag aur, fel y dyger y bwrdd ar|nynt.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> A gwna ei ddy&s;glau ef, ai gwppanau, ai gafnau, ai phiolau y rhai y tywelltir a hwynt: o aur coeth y gwnei hwynt.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> A dod ar y bwrdd y bar a go&s;od ger bron fy-wyneb yn oe&s;tadol.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exo. 37.17</NOTE> Gwna hefyd ganhwyll-bren: o aur p&ucirc;r yn gyfan-waith y gwneir y canhwyll-bren: ei baladr, ei geingciau, ei bedill, ei gnappiau, ai flodau a fyddant o honaw ei h&ucirc;n.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> A [bydd] chwe chaingc yn dyfod allan oi y&s;tly&s;au, tair caingc o'r canhwyll-bren o vn tu, a thair caingc o'r canhwyll-bren o'r tu a|rall.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Tair padell o waith almon, cnap a blo|deun ar vn gaingc, a thair padell o waith almon, cnap a bloedeun ar gaingc ar all: felly ar y chwe chaingc [a fyddo] 'n dyfod allan o'r canhwyll|bren.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Ac yn y canhwyll-bren y bydd pedair pa|dell ar waith almon, ai gnappiau, ai flodau.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> A bydd cnap tan ddwy gaingc o ho|naw, a chnap tan ddwy gaingc o honaw, a chnap tan ddwy gaingc o honaw: yn ol y chwe chaingc a ddeuant o'r canhwyll-bren.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Eu cnappiau, ai ceingciau a fyddant o honaw ef: oll yn aur coeth o vn cyfan-waith morthwyl.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> A thi a wnei ei &s;aith lu&s;ern ef, ac a godi ei lu&s;ernau ef fel y goleuo efe ar gyfer ei wy|neb.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> A [bydded] ei e&s;ciliau, ai gafnau o aur coeth.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> O dalent o aur coeth y gwnei ef, a'r holl le&s;tri hynn.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> Ond<NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 8.9. heb. 7.44.</NOTE> gwel wneuthur yn &ocirc;l eu portreiad hwynt yr hwn a ddango&s;wyd it yn y mynydd.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="26" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XXVI.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"1 Ll&ucirc;n y babell. 31 Y llenn. 33 Ll&ecirc; 'r Arch: 34 Lle y drugareddfa, a'r bwrdd, a'r canhwyll-bren. 36 Y llen ar ddrws y babell.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"Y Tabernacl hefyd a wnei di o dd&ecirc;c llenn o &s;idan gwyn cyfrodedd, ac o &s;idan gl&acirc;s, a phorphor, ac &s;carlat yn Gerubiaid o gywrein|waith y gwnei hwynt.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> H&ycirc;d vn llenn [fydd] wyth gufydd ar h&ucirc;|gain, a ll&ecirc;d vn llenn [fydd] pedwar cufydd, yr vn me&s;ur a fydd i'r holl lenn&icirc;.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Pum llenn a fyddant yng-l&ycirc;n b&ocirc;b vn wrth ei gilydd, a phum llenn [eraill] a fyddant yng|l&ycirc;n wrth ei gilydd.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A gwna ddolennau o &s;idan gl&acirc;s ar ymyl vn llenn, ar y cwrr yn y cydiad, ac felly y gwnei ar ymyl y llenn eithaf, yn yr ail cydiad.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> D&ecirc;c dolen a deugain, a wnei di i vn llenn, a d&ecirc;c dolen a deugain a wnei ar gwrr y llenn yr hon [a fyddo] yn yr ail cydiad: y dolennau a dderbyniant b&ocirc;b vn ei gilydd.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Gwna hefyd dd&ecirc;c derbyniad a deugain o aur, a chydia a'r derbyniadau y llenni b&ocirc;b vn wrth ei gilydd, fel y byddo yn vn tabernacl.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A gwna lenni o [flew] geifr [i fod] yn ba|bell-len ar y tabernacl, yn vn llenn ar dd&ecirc;c y gwnei hwynt.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> H&ycirc;d vn llenn [fydd] d&ecirc;c cufydd ar hugain, a ll&ecirc;d vn llen [fydd] pedwar cufydd, a'r vn me|&s;ur [fydd] i'r vn llen ar dd&ecirc;c.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A chydia bum llenn wrthynt eu hun, a chwe llenn wrthynt eu hun, a dybla y chweched lenn ar gyfer wyneb y babell-len.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A gwna dd&ecirc;c dolen a deugain ar ymyl y naill lenn ar y cwrr yn y cydiad[cyntaf], a d&ecirc;c dolen a deugain ar ymyl y llenn [arall] yn yr ail cydiad.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A gwna dd&ecirc;c derbynniad a deugain o br&ecirc;s, a d&ocirc;d y derbynniadau yn y dolennau, a chylymma y babell-len fel y byddo yn vn.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A'r gweddill a fyddo tros benn o lenn y babell-len [&s;ef] yr hanner llenn weddill a ade|wir ar du cefn y tabernacl</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Fel [y byddo] o'r gweddill gufydd o'r naill d&ucirc;, a chufydd or tu arall, o h&ycirc;d y babell-len: bydded y gweddill dros ddau y &s;tlys y tabernacl o bob-tu iw orchguddio.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A gwna d&ocirc; i'r babell-len o grwyn hyr|ddod wedi eu lliwio yn gochion, a th&ocirc; o grwyn daiar-foch yn vchaf.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A gwna &s;tyllod o goed Sittim i'r taber|nacl yn eu &s;efyll.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> O dd&ecirc;c cufydd o h&ycirc;d [yn] yr &s;ty llen, ac o gufydd a hanner cufydd o l&ecirc;d mewn p&ocirc;b &s;ty|llen.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> [Bydded] dau d&ycirc;no i vn bwrdd, wedi go|&s;od fel ffynn y&s;cal, p&ocirc;b vn ar gyfer ei gylydd: felly y gwnei am holl fyrddau y tabernacl.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A gwna &s;tyllod i'r tabernacl, vgain &s;tyll|en o'r tu dehau, tu a'r dehau.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A gwna ddeugain mortais arian tann yr vgain &s;tyllen, dwy fortais tann vn &s;tyllen iw dau d&ycirc;no, a dwy fortais tan &s;tyllen arall iw dau d&ycirc;no.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A [gwna] i ail y&s;tlys y tabernacl, o du 'r gogledd vgain &s;tyllen.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A deugain mortais o arian [o fe &s;ur] dwy fortais tann b&ocirc;b &s;tyllen,</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Hefyd i y&s;tlys y tabernacl o du 'r gorlle|win y gwnei chwech &s;tyllen.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> A dwy &s;tyllen a wnei i gonglau y taber|nacl rhwng y ddau y&s;tlys.</P>
<PB REF="46">
<P N="24">"<HI>24</HI> A byddant wedi eu cy&s;&s;ylldu oddi ta|nodd, byddant hefyd wedi eu cyd gydio oddi ar|nodd wrth vn fodrwy: felly y bydd iddynt ill dau, &ycirc;n y ddwy gongl y byddant.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> A byddant yn wyth &s;tyllen, ai mortei&s;iau arian yn vn mortais ar bymthec, dwy fortais dann vn &s;tyllen, a dwy fortais tann &s;tyllen arall.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Gwna hefyd farrau o goed Sittim, pump i &s;tyllod vn y&s;tlys i'r tabernacl.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> A phum barr i &s;tyllod ail y&s;tlys y taber|nacl, a phum barr i y&s;tlys y tabernacl o du 'r gorllewin.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> A'r barr canol [fydd[ yng-hanol yr &s;tyll|od, yn barrio o gwrr i gwrr.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Goreura hefyd ag aur yr &s;tyllod, a gwna eu modrwyau o aur, i o&s;od y barrau drwyddynt, goreura y barrau hefyd ag aur.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> A* chyfot y tabernacl wrth ei bortreiad, yr hwn a ddango&s;wyd it yn y mynydd.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> A gwna wahan-len o &s;idan gl&acirc;s, porphor ac &s;carlat, ac o &s;idan gwyn cyfrodedd yn [llawn] Cerubiaid o waith cywreint y gwnei hi.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> A dod hi ar bedair colofn o [goed] Sittim wedi eu goreuro ag aur, ai pennau o aur, ar be|dair mortais arian.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> A dod y wahan-len wrth y derbynniadau, fel y gellech ddwyn yno o fewn y wahan-lenn Arch y de&s;tiolaeth, a'r wahan-lenn a wna wa|han i chwi rhwng y cy&s;&s;egr, a'r cy&s;&s;egr &s;anctei|ddiolaf.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Dod hefyd y drugareddfa ar Arch y de|&s;tiolaeth yn y cy&s;&s;egr &s;ancteiddiolaf.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> A go&s;ot y bwrdd o'r tu allan i'r wahan|lenn, a'r canhwyll-bren gyferbyn a'r bwrdd, ar y tu dehau i'r tabernacl: a dod y bwrdd ar du y gogledd,</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> A gwna gaead-lenn i ddrws y babell, o &s;idan gl&acirc;s porphor ac &s;carlat, ac o &s;idan gwyn cyfrodedd o wniad-waith.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> A gwna i'r gaead-len bum colofn, [o goed] Sittim, a goreura hwynt ag aur, ai pen|nau o aur, a bwrw iddynt bump mortais br&ecirc;s.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="27" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XXVII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"1 Allor y poeth offrwm. 9 Cynteddfa y tabernacl. 20 Goleuni gwa&s;tadol yn y babell.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"GWna hefyd allor o goed Sittim o bump cufydd o h&ycirc;d, a phump cufydd o l&ecirc;d, yn bedair-ongl y bydd yr allor, ai huchoer o dri chufydd.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> A gwna ei chyrn ar ei phedair congl, o honi ei hun y bydd ei chyrn, a gwi&s;c hi a phr&ecirc;s.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Gwna hefyd iddi grochanau i dderbyn ei lludw, ai rhawiau, ai chawgiau, ai chigwennau, ai thu&s;&s;erau: ei holl le&s;tri a wnei o br&ecirc;s.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A gwna iddi alch o br&ecirc;s, ar waith rhw|yd, a gwna ar yr rhwyd bedair modrwy o br&ecirc;s wrth ei phedair congl.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A dod hi dann amgylchiad yr allor oddi tannodd, fel y byddo y rhwyd hyd hanner yr allor.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A gwna dro&s;olion i'r allor [&s;ef] tro&s;olion o goed Sittim, a gwi&s;c hwynt a phr&ecirc;s.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A dod ei thro&s;&s;olion trwy y modrwyau, a bydded y tro&s;&s;olion ar ddau y&s;tlys yr allor pan ddyger hi.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Gwna hi ag y&s;tyllod yn gau: fel y dan|go&s;odd [yr Arglwydd] i ti yn y mynydd, felly y gwnant.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A gwna gynteddfa y tabernacl ar y tu de|hau tua'r dehau: troelloc lenni y cynteddfa fy|ddant &s;idan gwyn cyfrodedd, o gan cufydd o h&ycirc;d yn vn y&s;tlys.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Ai hugain colofn, ai hugain mortais [fy|ddant] o br&ecirc;s: pennau y colofnau, ai cylchau [fyddant] o arian.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Felly o du 'r gogledd [y bydd] ar h&ycirc;d, lenni troelloc, o gant [cufydd] o h&ycirc;d, ai hugain colofn gyd ai hugain mortais o br&ecirc;s: a phennau y colofnau, ai cylchau o arian.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A ll&ecirc;d y cynteddfa tua 'r gorllewin [a gaiff] droelloc lenni o dd&ecirc;c cufydd a deugain: eu colofnau [fyddant] dd&ecirc;c, ai mortei&s;iau yn dd&ecirc;c.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> A lled y cynteddfa tua 'r dwyrain o godi|ad haul [a fydd] d&ecirc;c cufydd, a deugain.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Y troelloc lenni o'r [naill] du [a fyddant] bymthec cufydd, eu colofnau yn dair, ai mor|tei&s;iau yn dair.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Ac ir ail tu [y bydd] pymthec troelloc lenn, eu tair colofn ai tair mortais.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Ac i borth y cynteddfa [y gwneir] caead leun o vgein cufydd o &s;idan gl&acirc;s, porphor, ac &s;carlat, ac o &s;idan gwyn cyfrodedd o wniad-wa|ith: eu pedair colofn, ai pedair mortais.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Holl golofnau y cynteddfa o amgylch a gylchir ag arian, ai pennau yn arian, ai mortei|&s;iau yn br&ecirc;s.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> H&ycirc;d y cynteddfa [fydd] cant cufydd, ai l&ecirc;d dec a deugain o b&ocirc;b tu: a phump cufydd o vchter [fydd y troelloc lenni] o &s;idan gwyn cyfrodedd, ai mortei&s;iau pr&ecirc;s.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Holl le&s;tri y tabernacl yn eu holl wa&s;ana|eth, ai holl hoelion hefyd, a holl hoelion y cyn|teddfa fyddant o br&ecirc;s.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A gorchymyn dithe i feibion I&s;rael ddw|yn o honynt attat b&ucirc;r olew 'r oliwydden coethe|dic yn oleuni, i beri i'r lu&s;ernau ennyn yn oe&s;tad.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Ym mhabell y cyfarfod o'r tu allan i'r wahanlenn yr hon [a fydd] o flaen y de&s;tiolaeth y trefna Aaron, ai feibion hwnnw o'r hwyr hyd y borau, ger bron yr Arglwydd yn ddeddf drag|wyddol trwy eu hoe&s;oedd gan feibion I&s;rael.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="28" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gwi&s;c Aaron, ai feibion.</P>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A Chymmer di Aaron dy frawd attat, ai fei|bion gyd ag ef o blith meibion I&s;rael i off|eiriadu i mi: [&s;ef] Aaron, Nadab, ac Abihu, Eleazar, ac Ithamar meibion Aaron.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Gwna hefyd wi&s;coedd &s;anctaidd i Aaron dy frawd; er gogoniant, a harddwch.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A dywet wrth yr holl rai doeth o galon, y rhai a lenwais i ag y&s;pryd doethineb: am wneu|thur
<PB N="35" REF="46">o honynt ddillad Aaroniw &s;ancteiddio ef i offeiriadu i mi.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Ac dymma y gwi&s;coedd y rhai a wnant, dwyfronec, ac Ephod, mantell hefyd, a phais o waith edef a nodwydd, meitr a gwregys: felly y gwnant wi&s;coedd &s;anctaidd i Aaron dy frawd, ac iw feibion i offeiriadu i mi.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Cymmerant gan hynny aur, a &s;idan gl&acirc;s, a phorphor: ac &s;carlat, a &s;idan gwynn.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A gwnant yr Ephod o aur, &s;idan glas, a phorphor: ac &s;carlat a &s;idan gwynn cyfrodedd o waith cywraint.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Dwy y&s;cwydd fydd iddi wedi eu cydio wrth ei dau gwrr, fel y cydier hi yng-hyd.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A gwregys ei Ephod ef yr hwn fydd arno fydd o honi hi, yn vn waith a hi: o aur, &s;idan gl&acirc;s, a phorphor, &s;carlat hefyd, a &s;idan gwynn cyfro|dedd.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Cymmer hefyd ddau faen Onix: a nadd ynddynt enwau meibion I&s;rael.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Chwech o henwau ar y maen cyntaf: a'r chwe henw arall ar yr ail maen yn ol eu ganedi|gaeth.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ar waith &s;aer maen [gwerthfawr,] fel naddu &s;&ecirc;l y neddi di y ddau faen yn ol henwau meibion I&s;rael: gwna hwynt a boglynnau o aur oi hamgylch.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A go&s;ot y ddau faen ar y&s;gwyddau yr E|phod yn feini coffadwriaeth i feibion I&s;rael: canys Aaron a ddwg eu henwau hwynt ger bron yr Arglwydd ar ei ddwy y&s;cwydd yn gof|fadwriaeth.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Gwna hefyd foglynnau aur.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A dwy gadwyn gyd-terfynol o aur co|eth, o bleth-waith y gwnei hwynt: a dod y ca|dwynau plethedic wrth y boglynnau.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Gwna hefyd ddwyfronec barnedigaeth o waith cywraint, ar waith yr Ephod y gwnei hi: o aur, &s;idan glas, a phorphor, ac &s;carlat, a &s;i|dan gwyn cyfrodeddy gwnei hi.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Pedair ongl fydd hi [a] dau ddyblyg: yn rhychwant ei h&ycirc;d, ac yn rhychwant ei ll&ecirc;d.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Llawna hi yn llawn o feini [&s;ef] pedair rh&ecirc;s o feini: rh&ecirc;s o Sardius, a Thophas, a Smaragdus fydd y rh&ecirc;s gyntaf.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A'r ail rh&ecirc;s [fydd] Rubi, Saphir, ac A|damant.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A'r drydedd rh&ecirc;s [fydd] Lyncur, ac A|chat, ac Amethy&s;t.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Y bedwaredd rh&ecirc;s [fydd] Tureas, ac Onix, ac Ia&s;pis: byddant wedi eu gwi&s;co mewn aur yn eu lleoedd.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A'r meini fyddant yn ol henwau meibion I&s;rael, yn ddeuddec yn ol eu henwau hwynt: o naddiad &s;&ecirc;l, bob vn wrth ei henw y byddant i'r deuddec llwyth.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> A gwna ar y ddwyfronec gadwynau cyd-terfynol yn bleth waith o aur coeth.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Gwna hefyd ar y ddwyfronec ddwy fo|drwy o aur, a dod y ddwy fodrwy wrth ddau gwrr y ddwyfronec,</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> A dod y ddwy (gadwyn) blethedic, o aur trwy y ddwy fodrwy ar gyrrau y ddwyfron|nec.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> A dod ddau pen y ddwy gadwyn wrth y ddau foglyn: a dod ar y&s;cwyddau yr Ephod o'r tu blaen.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Gwna hefyd ddwy fodrwy o aur a go&s;ot hwynt wrth ddau gwrr y ddwyfronnec: o'r tu mewn ar yr ymmyl yr hwn [fydd] ar y&s;tlys yr Ephod.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> A gwna ddwy fodrwy o aur, a dod hwynt ar ddau y&s;tlys yr Ephod oddi tanodd: oi thu blaen ar gyfer ei chydiad oddi ar wregys yr E|phod.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> A'r ddwyfronnec a rwymant ai mo|drwyau wrth fodrwyau 'r Ephod a llinin o &s;i|dan gl&acirc;s, i fod ar wregys yr Ephod: fell na dda|toder y ddwyfronnec oddi wrth yr Ephod.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> A dyged Aaron yn nwyfronnec y farne|digaeth henwau meibion I&s;rael ar ei galon, pan ddelo i'r cy&s;&s;egr: yn goffadwriaeth ger bron yr Arglwydd yn oe&s;tadol.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> A dod ar ddwyfronnec y farnedigaeth yr Vrim a Thummim i fod ar galon Aaron pan ddelo ger bron yr Arglwydd: ac Aaron a dowg farnedigaeth meibion I&s;raell ar ei ga|lon, ger bron yr Arglwydd yn oe&s;tadol.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Gwna hefyd fantell yr Ephod oll o &s;i|dan gl&acirc;s.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> A byddedd twll ei henn ef yn ei chanol: bydded eirionyn iw choler o amgylch o wauad|waith, megis coler lluric fydd iddi rhac rhw|ygo.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> A gwna ar ei godre hi [luniau] pomgra|nadau o &s;idan gl&acirc;s, a phophor,<NOTE PLACE="marg">Pregeth. 15.10.</NOTE> ac &s;carlat ar ei godrau o amgylch: a chlychau o aur rhyng|ddynt o amgylch.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI>* Cl&ocirc;ch aur, a phom-granad [a] chl&ocirc;ch aur a phom-granad ar odre y fantell o amgylch.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> A hi a fydd am Aaron wrth weini: fel y clywer ei &s;wn ef pan ddelo i'r cy&s;&s;egr, ger bron yr Arglwydd, a phan elo allan, fel na byddo farw.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Gwna hefyd ddalen o aur coeth: a nadd di arni fel naddiadau &s;&ecirc;l, <HI>Sancteiddrwydd i'r Arglwydd.</HI></P>
<P N="37">"<HI>37</HI> A go&s;ot hi wrth linin o &s;idan gl&acirc;s, a byd|ded ar y meitr: o'r tu blaen i'r meitr y bydd.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> A hi a fydd ar dalcen Aaron fel y dygo aron anwiredd yr offrymmau y rhai a gy&s;&s;e|gro meibion I&s;rael oi holl &s;anctaidd offrym|mau hwynt, ac yn oe&s;tad y bydd ar dalcen Aa|ron i [beri] iddynt ffafor ger bron yr Arglwyd.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> Gweithia ag edef a nodwydd bais o &s;i|dan gwynn: a gwna feitr o &s;idan gwyn, a gwre|gys o wniad-waith.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> I feibion Aaron hefyd y gwnei bei&s;iau, a gwna iddynt wregy&s;au: gwna hefyd iddynt gappanau er gogoniant a harddwch.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> A gwi&s;c hwynt am Aarondy frawd ai fei|bion gydag ef: ac eneinia hwynt, cy&s;&s;egra hw|ynt
<PB REF="47">hefyd, a &s;ancteiddia hwynt i offeiriadu i mi.</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> Gwna hefyd iddynt lawdrau lliain i guddio eu cnawd noeth:<NOTE PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> 6.10.</NOTE> o'r &s;wynau hyd y mor|ddwydydd y byddant.</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> A byddant am Aaron, ac am ei feibion pan ddelont i babell y cyfarfod, neu pan ddelont at yr Allor i weini yn y cy&s;&s;egr, fel na ddygont anwiredd a marw: [hynn fydd] ddeddf dragy|wyddol iddo ef, ac iw h&acirc;d ar ei ol ef.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="29" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XXIX.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Y modd y cy&s;&s;egryd offeiriaid Lefi. 38 yr aberth gwa&s;tadol.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"DYmma hefyd y peth yr hwn a wnei di idd|ynt hwy wrth eu cy&s;&s;egru, i offeiriadu i mi:<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> 9.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> cymmer vn bu&s;tach ieuangc, a dau hwrdd perffeith-gwbl.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> A bara croiw, a thei&s;ennau croiw wedi eu cymmy&s;cu ag olew, ac afrllad croiw wedi eu hiro ag olew: o beillied gwenith y gwnei hwynt.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A dod hwynt mewn vn cawell, a dwg yn y cawell hwynt gyda 'r bu&s;tach a'r ddau hwrdd.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Dwg hefyd Aaron ai feibion i ddrws pa|bell y cyfarfod: a golch hwynt a dwfr.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A chymmer y gwi&s;coedd a gwi&s;c am Aa|ron y bais, a mancell yr Ephod, a'r Ephod he|fyd, a'r ddwyfronnec: a gwregy&s;&s;a [hynny] a gwregys yr Ephod.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A go&s;ot y meitr ar ei benn ef, a dod y<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 28.36.</NOTE> go|ron gy&s;&s;egredic ar y meitr.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Yna y cymmeri<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 30.23.</NOTE> olew 'r eneiniad, ac y ty|wellti ar ei benn ef: ac yr enneini ef.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A dwg ei feibion ef: a gwi&s;c bei&s;iau am danynt.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A gwregy&s;a hwynt a gwregy&s;au, [&s;ef] Aaron ai feibion, a gwi&s;c hwynt a chappiau fel y byddo yr offeiriadaeth iddynt yn ddeddf dragywyddol:<NOTE PLACE="marg">Exod. 28.41.</NOTE> felly y cy&s;&s;egri Aaron ai fei|bion.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A phar di ddwyn y bu&s;tach ger bronn pa|bell y cyfarfod: a<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> 1.4.</NOTE> rhodded Aaron ai feibion eu dwylo ar benn y bu&s;tach.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Yna lladd y bu&s;tach ger bron yr Ar|glwydd: [wrth] ddrws pabell y cyfarfod.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A chymmer o waed y bu&s;tach, a dod ar gryn yr allor a'th f&ycirc;s: a thywallt yr holl waed [arall] wrth droed yr allor.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> 3.3.</NOTE> Cymmer hefyd yr holl w&ecirc;r a fydd yn gorchguddio y perfedd, a'r rhwyden [a fyddo] ar yr afi, a'r ddwy aren, a'r gw&ecirc;r yr hwn [a fy|ddo] arnynt: allo&s;c ar yr allor.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Ond c&icirc;g y bu&s;tach ai groen, ai fi&s;wel, a lo&s;ci me wn t&acirc;n, o'r tu allan i'r gwer&s;&s;yll: ab|erth tros bechod yw.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Cymmer hefyd vn hwrdd: a go&s;o|ded Aaron ai feibion eu dwylo ar benn yr hwrdd.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Wedi y lleddech yr hwrdd: cymmer ei waed ef a thaenella ar yr allor o am|gylch.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A darnia yr hwrdd yn ddarnau: a golch ei berfedd, ai draed, a dod hwynt yng-hyd ai ddarnau, ac ai benn.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Felly y llo&s;ci yr hwrdd ar yr allor, poeth offrwm i'r Arglwydd yw: arogl e&s;mwyth [ac] aberth tanllyd i'r Arglwydd yw.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A chymmer yr ail hwrdd: a rhodded Aa|ron ai feibion eu dwylo ar benn yr hwrdd.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Yna lladd yr hwrdd, a chymmer oi waed, a dod ar flaen clu&s;t ddehau Aaron, ac ar flaen clu&s;t ddehau ei feibion, ac ar fawd eu llaw ddehau hwynt, ar ar fawd eu troed dehau hwynt: a thaenella y gwaed [arall] ar yr allor o am|glych.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A chymmer o'r gwaed yr hwn fyddo ar yr allor, ac olew 'r enciniad, a thaenella ar Aa|ron, ac ar ei wi&s;coedd, ar ei feibion hefyd, ac ar wi&s;coedd ei feibion gyd ag ef: felly &s;anc|taidd fydd efe ai wi&s;coedd, ei feibion hefyd, a gwi&s;coedd ei feibion gydag ef.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Cymmer hefyd o'r hwrdd<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit 8.25.</NOTE> y gw&ecirc;r, a'r gloren, a'r gw&ecirc;r yr hwn &s;ydd yn gorchgu|ddio y perfedd, a rhwyden yr afi, a'r ddwy a|ren a'r gw&ecirc;r yr hwn [&s;ydd] arnynt, a'r y&s;c|wyddoc ddehau: canys hwrdd cy&s;&s;egriad yw.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ac vn dorth o fara, ac vn dei&s;en o fara olewedic, ac vn afrlladen o gawell y bara croiw yr hwn [&s;ydd] ger bron yr Ar|glwydd.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> A dod y cwbl ar ddwylo Aaron, ac ar ddwylo ei feibion: a chwhwfana hwynt yn offrwm cwhwfan ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> A chymmer hwynt ganddynt, a llo&s;c ar yr allor yn boeth offrwm: yn arogl e&s;mwyth ger bron yr Arglwydd, aberth tanllyd i'r Ar|glwydd yw.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Cymmer hefyd barwyden hwrdd y cy&s;&s;egriad yr hwn [fyddo] tros Aaron, a chyhwfana ef yn offrwn cwhwfan ger bron yr Arglwydd: ac i ti y bydd yn rhann.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> A &s;ancteiddia barwyden yr offrwm cwhwfan, ac y&s;cwyddoc yr offrwm dercha|fel yr hwn a gwhwfanwyd, a'r hwn a dder|chafwyd, o hwrdd y cy&s;&s;egriad, o'r hwn [a fyddo] tros Aaron, ac o'r hwn [a fyddo] tros ei feibion.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Ac i Aaron ai feibion y bydd yn dde|ddf dragywyddol oddi wrth feibion I&s;rael: canys offrwm derchafel yw, ac offrwm dercha|fel a fydd oddi wrth feibion I&s;rael, oi haber|thau hedd [&s;ef] eu hoffrwm derchafel i'r Ar|glwydd.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> A'r dillad &s;anctaidd y rhai a [wneir] i Aaron a fyddant iw feibion ar ei ol ef: iw he|neinio ynddynt, ac iw cy&s;&s;egru.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Yr hwn oi feibion ef a fyddo off eiri|ad yn ei le ef, ai gwi&s;c hwynt &s;aith ni|wrnod: pan ddelo i babell y cyfarfod i weini yn y cy&s;&s;egr.</P>
<PB N="36" REF="47">
<P N="31">"<HI>31</HI> A chymmer hwrdd y cy&s;&s;egriad, a be|rw ei g&icirc;g ef yn y lle &s;anctaidd.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> A bwytaed Aaron ai faibion g&icirc;g yr hwrdd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 8.31. Matt. 12.4.</NOTE> a'r bara yr hwn [fydd] yn y cawell: [wrth] ddrws pabell y cyfarfod.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Felly hwynt a fwyt&acirc;nt y pethau hyn [&s;ef] y rhai y gwnaed iawn a hwynt wrth eu cy&s;&s;egru hwynt ai &s;ancteiddio: ond y dieithr ni|chaiff eu bwytta, canys cy&s;&s;egredic ydynt.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Ac os gweddillir o gig y cy&s;&s;egriad, neu o'r bara hyd y boreu: yna ti a lo&s;ci y gweddill a th&acirc;n, ni cheir ei fwytta o blegit cy&s;&s;egredic yw.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> A gwna i Aaron, ac iw feibion yr vn modd, yn ol yr hyn oll a orchymynnais it: &s;aith niwrnod y cy&s;&s;egri hwynt.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> A phob dydd yr aberthi fu&s;tach yn aberth tros bechod, er iawn: a glanh&acirc; 'r Allor pan w|nelech iawn arni, ac eneinia hi iw chy&s;&s;egru.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Saith niwrnod y gwnei iawn ar yr all|or, ac y &s;ancteiddi hi: felly yr allor fydd &s;ancta|idd beth cy&s;&s;egredic, pob peth a gyffyrddo a'r allor a &s;ancteiddir.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> A dymma yr hyn a offrymmi ar yr allor: dau oen flwyddiaid bob dydd yn oe&s;tadol.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> Yr oen cyntaf a offrymmi di y borau: a'r ail oen a offrymmi di yn y cyfnos.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> A chyd a'r oen cyntaf decfed rann [Epha] o beillied wedi ei gymmy&s;cu trwy bedwaredd rann Hinn o olew coethedic, a phedwaredd rann Hinn o w&icirc;n yn ddiod offrwm.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> A'r ail oen a offrymmi di yn y cyfnos: ti a wnei iddo yr vn modd, ac i fwyd offrwm, ac i ddiod offrwm y borau, i fod yn arogl e&s;mwyth [ac] yn aberth tanllyd i'r Arglwydd:</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> Yn boeth offrwm gwa&s;tadol drwy eich oe&s;oedd [wrth] ddrws pabell y cyfarfod ger bronn yr Arglwydd: lle y cyfarfyddaf a chwi i lefaru wrthit yno.</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> Ac yn y lle hwnnw y cyfarfyddaf a mei|bion I&s;rael: ar [lle] a &s;ancteiddir drwy fyng|ogoniant mau fi.</P>
<P N="44">"<HI>44</HI> A mi a &s;ancteiddiaf babell y cyfarfod a'r allor: ac Aaron ai feibion a &s;ancteiddiaf i offei|riadu i mi.</P>
<P N="45">"<HI>45</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 26.12. 2. Cor. 6.16.</NOTE> mi a bre&s;&s;wyliaf ym my&s;c meibion I&s;rael: ac a fyddaf yn Dduw iddynt.</P>
<P N="46">"<HI>46</HI> Yna y caant wybod mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd eu Duw hwynt, yr hwn ai dygais hwynt allan o dir yr Aipht fel y trigwn yn eu plith hwynt: myfi [yw] yr Arglwydd eu Duw hwynt.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="30" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XXX.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Allor yr arogl-darth. 12 Treth y babell. 18 Y noe, neu yr golch-le&s;tr pr&ecirc;s. 23 Yr olew &s;anctaidd. 35 Def|nydd yr arogl-darth.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"GWna hefyd allor (i arogl-darthu ar ogl|darth:) o goed Sittim y gwnei di hi.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Pedair ongl fydd hi, yn gufyddd ei h&ycirc;d, ac yn gufydd ei ll&ecirc;d, a dau gufydd ei huchter: ei chyrn [fyddant] o honi ei hun.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A goreura hi ag aur coeth, ai chaead ai hy&s;tly&s;au o amgylch, ai chyrn: gwna hefyd iddi goron o aur o amgylch.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A gwna iddi ddwy fodrwy aur oddi tann ei choron wrth ei dwy gongl: ar ei dau y&s;tlys y gwnei [hwynt] fel y byddant i wi&s;co am dro&s;o|lion iw dwyn hi arnynt.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A'r tro&s;olion a wnei di o goed Sittim: a goreura hwynt ag aur.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A go&s;ot hi o flaen y llenn yr hon [&s;ydd] wrth Arch y de&s;tiolaeth: o flaen y drugareddfa, yr hon [&s;ydd] ar y de&s;tiolaeth lle y cyfarfyddaf a thi.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ac arogl-darthed Aaron arni arogl-darth lly&s;&s;euoc bob boreu, pan daclo efe y lu&s;ernau, yr arogl-dartha efe.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Arogl-darthed Aaron hefyd yn y cyfnos, pan o&s;otto y lu&s;ernau i fynu: [i fod] yn arogl|darth gwa&s;tadol ger bron yr Arglwydd drwy eich oe&s;oedd.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Nac offrymmwch arni arogl-darth die|ithr, na phoeth offrwm, na bwyd offrwm: ac na thywelltwch ddiod offrwm arni.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A gwnaed Aaron iawn ar ei chyrn vn waith yn y flwyddyn a gwaed pech a berth yr iawn, vnwaith yn y flwyddyn y gwna efe iawn arni drwy eich oe&s;oedd: &s;ancteidd-beth cy&s;&s;egre|dic i'r Arglwydd [yw] hi.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A'r Arglwydd a lefarodd wrth Mo&s;es gan ddywedyd.<NOTE PLACE="marg">Num. 1.2.</NOTE></P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Pan rifech feibion I&s;rael dan eu rhifedi yna rhoddant bob vn iawn am ei enioes i'r Ar|glwydd pan rifer hwynt: fel na byddo pl&acirc; yn eu plith pan rifer hwynt.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Hynn a ddyru pob vn a elo tann r&icirc;f, han|ner &s;icl, yn ol y &s;icl &s;anctaidd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 27.23. Num. 3.47. Ezec. 45.1<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> vgain Gerah [yw] yr &s;icl, hanner &s;icl [fydd] yn offrwm der|chafel i'r Arglwydd.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Pob vn a elo tann r&icirc;f o fab vgain mlw|ydd ac vchod, a rydd offrwm derchafel i'r Ar|glwydd.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Na rodded y cyfoaethog fwy, ac na ro|dded y tlawd lai na hanner &s;icl: i roddi offrwm der chafel i'r Arglwydd, i wneuthur iawn tros eich enioes.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A chymmer yr arian iawn gan feibion I&s;rael, a dod ti hwynt i wa&s;anaeth pabell y cy|farfod: fel y byddant yn goffadwriaeth i feibion I&s;rael ger bron yr Arglwydd i fod yn iawn am eich enioes.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A'r Arglwydd a lefarodd wrth Mo&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Gwna noe bres, ai throed o br&ecirc;s i olchi: a dod hi rhwng pabell y cyfarfod a'r allor, a dod ynddi dwfr.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A golched Aaron ai feibion o honi eu dwylo ai traed.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Pan ddelont i babell y cyfarfod, ymol|chant a dwfr, fel na byddont feirw: neu pan dde|lont wrth yr allor i weini gan arogldarthu a|berth tanllyd i'r Arglwydd.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Golchant ei dwylo ai traed fel na bydd|ont
<PB REF="48">feirw: a bydded [hynn] iddynt yn ddeddf dra|gywyddol, iddo ef, ac iw h&acirc;d, drwy eu hoe&s;oedd.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Yr Arglwydd hefyd a lefarodd wrth Mo|&s;es gan ddywedyd.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Cymmer it ddewis ly&s;&s;iau, o'r Myrr pur [pwys] pum cant [&s;icl] a hanner hynny o'r Ci|namon pur [&s;ef pwys] deu cant, a dec a deugain [o &s;iclau:] ac o'r Calamus peraidd [pwys] deu|cant a dec a deugain [o &s;iclau.]</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Ac o'r Ca&s;ia [pwys] pum cant [o &s;iclau] yn ol y &s;icl &s;anctaidd: a Hinn o olew oliwydde~.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> A gwna ef yn olew eneiniad &s;anctaidd yn eli cymmy&s;cadwy o waith yr opothecari: olew eneiniad &s;anctaidd fydd efe.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Yna eneinia ag ef babell y cyfarfod: ac Arch y de&s;tiolaeth.<NOTE PLACE="marg">Lefit. 8.10.</NOTE></P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Y bwrdd hefyd ai holl le&s;tri, a'r canhwyll|bren ai holl le&s;tri: ac allor yr arogl-darth.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Ac allor y poeth offrwm ai holl le&s;tri, a'r noe ai throed.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> A chy&s;&s;egra hwynt fel y byddant yn &s;anc|taidd bethau cy&s;&s;egredic: pob peth a gyffyrddo a hwynt a &s;ancteiddir.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Eneinia hefyd Aaron ai feibion: a &s;anc|teiddia hwynt i offeiriadu i mi.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> A llefara wrth feibion I&s;rael gan ddy|wedyd: olew eneiniad &s;anctaidd a fydd hwn i mi trwy eich oe&s;oedd.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Nac &icirc;rer ef ar gnawd dyn, ac ar ei waith ef na wnewch ei fath: &s;anctaidd yw, bydded &s;anc|taidd gennych.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Pwy bynnac a gymmy&s;co ei f&acirc;th, a'r hwn a roddo o honaw ef ar [dd&ycirc;n] dieithr: a dor|rir ymmaith oddi wrth ei bobl.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Yr Arglwydd hefyd a ddywedodd wrth Mo&s;es cymmer it ly&s;&s;iau [&s;ef] blodau Myrr, Onycha, a Galbanum, y lly&s;&s;iau [hynn,] a Thus pur: yr vn feint o bob vn.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> A gwna ef yn arogl-darth arogl-ber o waith yr opothecari: yn gymmy&s;cedic, yn bur, ac yn &s;anctaidd.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Gan f&acirc;lu m&acirc;la ef, a dod o honaw ef ger bron [Arch] y de&s;tiolaeth o fewn pabell y cyfar|fod, lle y cyfarfyddaf a thi: &s;anctaidd-beth cy&s;&s;e|gredic fydd efe i chwi.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> A'r arogl-darth yr hwn a wnelech na wnewch i chwi eich hunain ei fath ef: bydded gennit yn gy&s;&s;egredic i'r Arglwydd.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> Pwy bynnac a wnel ei fath ef i arogl|darthu o honaw: a dorrir ymmaith oddi wrth ei bobl.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="31" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn rhoddi i Be&s;alel, ac i Aholiab athrylith i ddy|chymmygu pob cywrein-waith i'r babell. 13 Y pethau y rhai y mae y Sabboth yn eu harwyddocau. 18 Duw ai fys yr hwn yw ei y&s;pryd yn &s;crifennu dwy lech.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'R Arglwydd a lefarodd wrth Mo&s;es gan ddywedyd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwel, mi a elwais wrth [ei] enw ar Be|&s;alel fab Vri, fab Hurr o lwyth Iuda.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac ai llawnais ef ag y&s;pryd Duw: mewn doethineb, ac mewn deall, mewn gwybodaeth hefyd, ac ym mhob gwaith.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> I ddychymmygu cywreinrwydd i weithio mewn aur, ac mewn arian, ac mewn pr&ecirc;s.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac mewn cyfarwyddyd i [o&s;od] meini, ac mewn &s;aerniaeth prenn i weithio ym mhob gwaith.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac wele mi a roddais gyd ag ef Aholiab fab Achi&s;amah o lwyth Dan: ac yng-halon pob doeth o galon y rhoddais ddoethineb i wneuth|ur yr hyn oll a orchymynnais wrthit.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Sef pabell y cyfarfod, ac Arch y de&s;tiola|eth, a'r drugareddfa yr hon [fydd] arni: a holl le&s;tri y babell.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r bwrdd ai le&s;tri, a'r canhwyll-bren pur, ai holl le&s;tri: ac allor yr arogl-darth.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac allor y poeth offrwm, ai holl le&s;tri: a'r noe ai throed.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A gwi&s;coedd y wenidogaeth: a'r gwi&s;|coedd &s;anctaidd i Aaron yr offeiriad, a gwi&s;co|edd ei feibion ef i offeiriadu [ynddynt.]</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac olew yr eneiniad, a'r arogl-darth lly|&s;&s;euoc i'r cy&s;&s;egr a wnant yn ol yr hyn oll a or|chymynnais wrthit.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r Arglwydd a lefarodd wrth Mo&s;es gan ddywedyd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Llefara di hefyd wrth feibion I&s;rael, gan ddywedyd, er hynny cedwch fy Sabboth: ca|nys arwydd yw rhyngofi a chwithau drwy eich oe&s;oedd, i wybod mai myfi yr Arglwydd [ydwyf] eich &s;ancteiddudd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20 8. Ezec. 20.12.</NOTE> hynny cedwch y Sabboth, o blegit &s;anctaidd yw i chwi: llwyr rodder i farwolaeth yr hwn ai halogo ef: o herwydd pwy bynnac a wnelo waith arno, torrir ymmaith yr enaid hwnnw o blith ei bobl.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Chwe diwrnod y gwneir gwaith, ac ar y &s;eithfed dydd [y mae] Sabboth gorphwy&s;dra &s;anctaidd i'r Arglwydd: pwy bynnac a wnelo waith y &s;eithfed dydd llwyr rodder ef i farwo|laeth.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny cadwed meibion I&s;rael y Sabboth: gan orphywy&s;o [arno] drwy eu hoe|&s;oedd yn gyfammod tragywyddol.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Rhyngofi a meibion I&s;rael y mae yn ar|wydd tragywyddol,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 1.31. Gene&s;. 22. Exod. 20.11.</NOTE> mai mewn chwe diwrnod y gwnaeth yr Arglwydd y nefoedd a'r ddaiar, ac [mai] ar y &s;eithfed dydd y peidiodd ac y gorphw|&s;odd efe,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac efe a roddodd i Mo&s;es wedi iddo lefa|ra wrtho ym mynydd Sinai<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 9.19.</NOTE> ddwy l&ecirc;ch y de&s;ti|olaeth: [&s;ef] llechau o gerric wedi eu &s;crifennu a b&ycirc;s Duw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="32" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Y ll&ocirc; aur. 11 Mo&s;es ym ymbil a Duw ac yn gweddio tros y bobl. 15 Yn dyfod i wared o'r mynydd a'r lle|chau yn ei law. 19 Yn ei ddig yn torri yllechau, ac yn dryllio y ll&ocirc; ac yn rhoddi &s;enn iw frawd. 27 Mo&s;es yn peri i'r Lefiaid ladd y delw-addol-wyr. 30 Ynref yn ceryddu y bobl, yn dychwelyd i'r mynydd, ac yn atto|lwg i dmnu ei hun o lyfr y bywyd, er cael maddeuaint i'r bobl.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAn welodd y bobl fod Mo&s;es yn oedi dyfod i wared o'r mynydd: yna yr ymga&s;clodd y
<PB N="37" REF="48">y bobl at Aaron ac y dyweda&s;ant wrtho, cyfot gwna i ni dduwiau i fyned o'n blaen ni, canys y Mo&s;es hwn y gwr a'n d&ucirc;g ni i fynu o wlad yr Aipht ni wyddom beth a [ddarfu] iddo.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y dywedodd Aaron wrthynt, tynn|wch y clu&s;t-dly&s;au o aur, y rhai [ydynt] wrth glu&s;tiau eich gwragedd, a'ch meibion, a'ch mer|ched, a dygwch [hwynt] attafi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna yr holl bobl a dynna&s;ant y clu&s;t-dly|&s;au aur, y rhai [oeddynt] wrth eu clu&s;tiau: ac ai duga&s;ant at Aaron.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe ai cymmerodd oi dwylo, ac ai lluni|odd mewn molt, ac ai gwnaeth yn ll&ocirc; tawdd: a hwy a ddyweda&s;ant,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 106.19.</NOTE> dymma dy dduwiau dr I&s;rael y rhai a'th dduga&s;ant di i fynu o wlad yr Aipht.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phan welodd Aaron [hynny] efe a adai|ladodd allor ger ei fron ef: ac Aaron a gyho|eddodd, ac a ddywedodd, [y mae] g&wcirc;yl i'r Ar|glwydd y foru.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Felly hwynt a goda&s;ant yn forau dranno|eth, ac a offrymma&s;ant boeth offrwm, ac a ddu|ga&s;ant aberthau hedd: a'r<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 10.7.</NOTE> bobl a ei&s;tedda&s;ant ifwytta, ac i yfed, ac a goda&s;ant i fynu ichware.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y ddywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es: cerdda, dos i wared, canys ymlygrodd dy bobl y rhai a ddygai&s;t i fynu o d&icirc;r yr Aipht.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Buan y cilia&s;ant o'r ffordd yr honn a or|chymynnais iddynt,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 12.28. Exod. 33.3. Deut. 9.13.</NOTE> gwnaethant iddynt l&ocirc; tawdd: ac addola&s;ant ef, ac abertha&s;ant iddo, dyweda&s;ant hefyd, dymma dy dduwiau di I&s;ra|el y rhai a'th dduga&s;ant i fynu o wlad yr Aipht.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr Arglwydd hefyd a ddywedodd wrth Mo&s;es:<NOTE PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"></NOTE> gwelais y bobl hynn, ac wele pobl war-galed ydynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'm hynny yn awr gad i'm lonydd fel yr enynno fy llid yn eu herbyn ac y difethwyf hwynt: ond mi a'th wnaf di yn genhedlaeth fawr.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 106.23.</NOTE> Mo&s;es a ymbillodd ger bronn yr Ar|glwydd ei Dduw: ac a ddy wedodd pa ham Ar|glwydd yr enynna dy ddigofaint yn erbyn dy bobl yr rhai a ddugai&s;t i fynu o wlad yr Aipht drwy nerth mawr, a llaw gadarn:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pa ham y caiff yr Aiphtiaid lefaru gan ddywedyd&lpunctel; mewn malis y dygodd hwynt allan iw lladd hwynt yn y mynyddoedd,<NOTE PLACE="marg">Num. 14.13.</NOTE> ac iw difetha oddi ar wyneb y ddaiar: tr&ocirc; oddi wrth angerdd dy ddigofaint, a bydded edifar gennit y drwg [a amcenai&s;t] i'th bobl.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Cofia Abraham, I&s;aac, ac I&s;rael dy wei&s;ion y rhai y tyngai&s;t wrthynt i ti dy hun, ac y dywedai&s;t wrthynt, mi a<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 12.7. Gene&s;. 15.7. Gene&s;. 48.16.</NOTE> amlhaf eich h&acirc;d chwi fel &s;&ecirc;r y nefoedd: a'r holl wlad ymma yr hon a ddywedais a roddaf i'ch h&acirc;d chwi, a hw|ynt ai hetifeddant byth.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna yr edifarhodd gan yr Arglwydd: am y drwg yr hwn a ddyweda&s;e efe y gwnai iw bobl.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A Mo&s;es a dr&ocirc;dd ac a ddaeth i wared o'r mynydd a dwy l&ecirc;ch y de&s;tiolaeth yn ei law: y llechau a &s;crifenna&s;id ol dau tu, hwynt a &s;crifen|ne&s;id o bob tu.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r llechau hynny [oeddynt] o waith Duw: yr &s;crifen hefyd [oedd] &s;crifen: Douw yn &s;crifennedic ar y llechau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Pan glywodd Io&s;ua &s;&wcirc;n y bobl yn blo|eddio: yna efe a ddywedodd wrth Mo&s;es, [y mae] &s;wn rhyfet yn y gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yntef a ddywedodd nid &s;wn yn arwyd|doccau goruchafi aeth, ac nid &s;wn yn arwyddoc|cau lle&s;cder: [onid] &s;wn canu a glywa&s;i.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna yr enynnodd digofaint Mo&s;es ac y taflodd efe y llechau oi law, ac ai torrodd hwynt i&s;-law y mynydd: wedi dyfod o honaw ef yn a|gos ar y gwer&s;&s;yll, a gweled y ll&ocirc; a'r dawn&s;iau.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac efe a gymmerodd y ll&ocirc; yr hwn a wna|ethent, ac ai llo&s;codd a th&acirc;n, ac al malodd yn ll&wcirc;ch: ac ai tanodd ar wyneb y dwfr, ac ai rhod|des iw yfed i feibion I&s;rael.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A dywedodd Mo&s;es wrth Aaron, beth a wnaeth y bobl hynit: pan ddygai&s;t arnynt bechod [morr] fawr&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y dywedodd Aaron, nac enynned digofaint fy arglwydd: ti a adwaeno&s;t y bobl mai ar dorwg y maent.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Pan ddyweda&s;ant wrthif gwna i ni dduwiau i fyned o'n blaen: canys y Mo&s;es hwn y g&wcirc;r a'n d&ucirc;g ni i fynu o wlad yr Aipht ni wyd|dom beth a [ddarfu] iddo.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y dywedais wrthynt, i'r neb [y mae] aur tynnwch ef: a hwynt ai rhodda&s;ant i mi, a mi ai bwriais yn t&acirc;n, a daeth y ll&ocirc; hwn allan.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Mo&s;es gan hynny a welodd fod y bobl yn noeth: canys Aaron ai noetha&s;e hwynt yn wradwydd ym my&s;c eu gelynnion.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'm hynny y &s;afodd Mo&s;es ym mhorth y gwer&s;&s;yll, ac a ddywedodd, y neb [&s;ydd] eiddo yr Arglwydd [deued] attafi, a holl feibion Lefi a ymga&s;cla&s;ant atto ef.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna efe a ddywedodd wrthynt, fel hynn y dywed Arglwydd Dduw I&s;rael, go&s;odwch bob vn ei gleddyf ar ei glun ac ewch, cynni|werwch o borth i borth drwy y gwer&s;&s;yll, a lled|wch bob vn ei frawd, a phob vn ei gyfell, a phob vn ei gymydog.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Felly meibion Lefi a wnaethant yn ol gair Mo&s;es: a chwympodd o'r bobl y dydd hwnnw dair m&icirc;l o w&ycirc;r.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Canys dyweda&s;e Mo&s;es, cy&s;&s;egrwch eich llaw heddyw i'r Arglwydd, pob vn ar ei fab, ac ar ei frawd: fel y rhodder heddyw i chwi fendith.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A thrannoeth y dywedodd Mo&s;es wrth y bobl, chwi a becha&s;och bechod mawr: ac yn awr mi a &acirc;f i fynu at yr Arglwydd, ond odid mi a wnaf iawn am eich pechod.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna Mo&s;es a ddychwelodd at yr Ar|glwydd, ac a ddywedodd: yn awr y pechod y bobl hynn bechod mawr, ac a wnaethant iddynt dduwiau o aur.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac yn awr y naill ai maddeu di iddynt
<PB REF="49">eu pechod: neu os amgen crafa di fi o'th lyfr yr hwn a &s;crifennai&s;t.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es: pwy bynnac a bechodd i'm herbyn hwnnw a grafaf o'm llyfr.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Am hynny d&ocirc;s yn awr, arwein y bobl i'r [lle] yr hwn a ddywedais wrthit, wele fy angel aiff o'th flaen di: a'r dydd yr ymwelwyf yr ym|welaf a hwynt am eu pechod.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Felly y tarawodd yr Arglwydd y bobl: am yr hynn a wnaethent i'r llo yr hwn a wnel|&s;e Aaron.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="33" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Duw yn addo ei angel i gyfarwyddo I&s;rael. 3 A'r bobl am i Dduw neccau fyned ei hun gyd a hwynt yn alaethu. 11 Mo&s;es yn ymddiddan a Duw wyneb yn wyneb: ac yn ymbil am iddo fyned ei hun gyd a'r bobl. 17 Ac yn cael ei wrando. 18 Mo&s;es yn ymbil am gael gweled gogoniant Duw ac heb gael gweled onid peth o honaw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNA y dywedodd yr Arglwydd wrth Mo|&s;es, cerdda, dos i fynu oddi ymma, ti a'r bobl y rhai a ddygai&s;t i fynu o wlad yr Aipht: i'r wlad [am] yr honn y tyngais wrth Abraham, I&s;aac, ac Iacob gan ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 12.7.</NOTE> i'th h&acirc;d di y rhoddaf hi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A mi<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 23.27. Io&s;. 24.11. Deut. 7.21. Exod. 32.9.</NOTE> a anfonaf angel o'th flaen di: ac a yrraf allan y Canaaneaid, yr Amoriaid, a'r He|thiaid, y Phereziaid yr Hefiaid, a'r Iubu&s;iaid,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> I wlad yn llifeirio o laeth a m&ecirc;l: o her|wydd nid afi i fynu yn dy blith, o blegit<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 9.13.</NOTE> pobl war-galed wyt, rhac i mi dy ddifa ar y ffordd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pan glywodd y bobl y drwg chwedl hwn galaru a wnaethant: ac ni o&s;ododd neb ei hardd-wi&s;c am dano.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O blegit yr Arglwydd a ddyweda&s;e wrth Mo&s;es, dywet wrth feibion I&s;rael popl war|galed [ydych] chwi, yn ddi&s;ymmwth y de|uaf i fynu yn dy blith ac i'th ddifethaf: am hyn|ny yn awr dio&s;c dy hardd=wi&s;c oddi am danat fel y gwypwyf beth a wnelwyf it.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Felly meibion I&s;rael a ddio&s;ca&s;ant eu hardd-wi&s;c [ennyd] oddi wrth fynydd Horeb.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna Mo&s;es a gymmerodd y babell, ac ai he&s;tynnodd o'r tu allan i'r gwer&s;&s;yll ym mhell oddi wrth y gwer&s;&s;yll, ac ai galwodd papell y cyfarfodd: fel y bydde i bawb ar a gei&s;ie yr Ar|glwydd fyned allan i babell y cyfarfod yr hon [ydoedd] allan o'r gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pan aeth Mo&s;es i'r babell, yr holl bobl a goda&s;ant, ac a &s;afa&s;ant bob vn [ar] ddrws ei ba|bell: ac a edrycha&s;ant ar ol Mo&s;es nes ei ddyfod i'r babell.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A phan aeth Mo&s;es i'r babell y de&s;cyn|nodd colofn o niwl, ac a &s;afodd [wrth] ddrws y babell: a'r [Arglwydd] a lefarodd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pan welodd yr holl bobl y golofn niwl yn &s;efyll [wrth] ddrws y babell: yna y cododd yr holl bobl, ac a addola&s;ant bob vn [wrth] ddrws ei babell.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r Arglwydd a lefarodd wrth Mo&s;es wyneb yn wyneb, fel y llefare g&wcirc;r wrth ei gy|fell: yna efe a ddychwelodd i'r gwer&s;&s;yll, ond y llangc [&s;ef] Io&s;ua mab Nun ei wenidog ef ni &s;yflodd o'r babell.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A Mo&s;es a ddywedodd wrth yr Ar|glwydd gwel, ti a ddywedi wrthif dwg y bobl ymma i fynu, ac ni ddango&s;ai&s;t i mi yr hwn a an|foni gyd a mi: a thi a ddywedai&s;t mi a'th adwen wrth [dy] enw, a chefai&s;t hefyd ffafor yn fyng|olwg.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yn awr gan hynny o chefais ffafor yn dy olwg di, y&s;py&s;&s;a i mi dy ffordd attolwg fel i'th adwaenwyf, ac fel y caffwyf ffafor yn dy olwg: gwel hefyd mai dy bobl di [yw] y gen|hedlaeth hon.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yntef a ddywedodd: fy wyneb a gaiff fyned [gyd a thi] a rhoddaf orphywy&s;dra it.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna efe a ddywedodd wrtho: onid aiff dy wyneb, [gyd a ni,] nac arwein ni i fynu oddi ymma.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pa fodd y gwyddir yn awr gael o honofi ffafor yn dy olwg, mi a'th bobl&lpunctel; onid drwy fy|ned o honot ti gyd a ni? felly myfi a'th bobl a ra|gorwn ar yr holl bobl y rhai [ydynt] ar wyneb y ddaiar.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrth Mo|&s;es gwnaf hefyd y peth hynn yr hwn a leferai&s;t: o blegit ti a gefai&s;t ffafor yn fyng-olwg, a mi a'th adwen wrth [dy] enw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yntef a ddywedodd: dangos i mi at|tolwg dy ogoniant.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a ddywedodd gwnaf i'm holl dda|ioni fyned heb law dy wyneb, a chyhoeddaf Ie|hofa wrth [ei] enw o'th flaen di: ac mi<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 9.15.</NOTE> a dru|garhaf wrth yr hwn y cymmerwyf drugaredd, ac a do&s;turiaf wrth yr hwn y to&s;turiwyf.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac efe a ddywedodd ni elli edrych ar fy wyneb: canys ni m gwel d&ycirc;n fi a byw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yr Arglwydd hefyd a ddywedodd, wele fann yn agos attafi: lle y cei &s;efyll ar y graig.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A thra yr elo fyng-ogoniant heibio mi a'th o&s;odaf o fewn ogof y graig: a mi a'th orch|guddiaf a'm llaw nes i mi fyned heibio.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna y tynnaf ymmaith fy llaw, a'm tu ol a gei di weled: ond ni welir fy wyneb.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="34" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Duw yn peri i Mo&s;es wneuthur llechau newydd. 6 Enwau Duw. 9 Mo&s;es yn ymbil ar fyned o Dduw gyd a'r bobl. 11 Duw yn addo iddynt wlad Cana|an: ac yn eu rhybyddio rhac gau-dduwiaeth y bobl hynny. 18 Am wyl y bara croiw. 19 y cyntaf|anedic. 21 y Sabboth. 12 Gwyl yr wythno|&s;au a gwyl y pebyll. 26 y blaen ffrwythau. 28 ympryd Mo&s;es. 29 di&s;cleirdeb ei wyneb ef. 33 A'r llenn tros ei wyneb.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, n&acirc;dd it ddwy o lechau cerrig fel y rhai cyntaf: a mi a &s;crifennaf ar y llechau y geiri|au y rhai oeddynt ar y llechau cyntaf y rhai a dorrai&s;t.</P>
<PB N="38" REF="49">
<P N="2"><HI>2</HI> A bydd barod erbyn y borau: a thyret i fy|ny yn forau i fynydd Sinai, a &s;af i mi yno ar benn y mynydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ond na ddeued neb i fynu gyd a thi, ac na weler neb ar yr holl fynydd: na phored hefyd na dafad, nac eidion, ar gyfer y mynydd hwn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna Mo&s;es a naddodd ddwy o lechau cerrig, o f&acirc;th y rhai cyntaf, ac a gyfododd yn fo|rau, ac a aeth i fynydd Sinai fel y gorchymyn|na&s;e yr Arglwydd iddo ef: ac a gymmerodd yn ei law y ddwy lech garreg.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r Arglwydd a dde&s;cynnodd mewn niwl, ac a fafodd gyd ag efyno: ac a gyhoedd|odd Iehofa erbyn [ei] henw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys yr Arglwydd aeth heb law ei wy|neb ef, ac a lefodd Iehofa, Iehofa y Duw tru|garog, a gra&s;-lawn, hwyr frydic i ddig, ac aml o drugaredd, a gwirionedd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr hwn &s;ydd yn cadw trugaredd i filoedd gan faddeu anwiredd, camwedd, a phechod: ac heb gifrif [yr anwir] yn gyfiawn, yr hwu<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 5.9. Ier. 32.18.</NOTE> a ymwel ag anwiredd y tadau ar y plant, ac ar bla~t y pla~t hyd y drydedd, a'r bedwaredd [oes,]</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna Mo&s;es a fry&s;&s;iodd: ac a ymgrym|modd tua yr llawr, ac a addolodd,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac a ddywedodd os cefais yn awr ffafor yn dy olwg &ocirc; Arglwydd, eled yr Arglwydd atto|lwg yn ein plith ni: er [bod] y rhai hyn yn bobl war-galed, er hynny ti a faddeui ein hanwiredd, a'n pechod, ac a'n etifeddi ni.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yntef a ddywedodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 5.2.</NOTE> wele fi yn gwneu|thur cyfammod yng-&wcirc;ydd dy holl bobl, gwnaf ryfedoddau y rhai ni wnaed yn yr holl d&icirc;r, nac yn yr holl genhedloedd: a'r holl bobl y rhai yr wyt ti yn eu my&s;c a g&acirc;nt weled waith yr Ar|glwydd, mai ofnadwy [yw] yr hyn a wnaf a thi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Cadw yr hyn a orchymynnais it hedd|yw: wele mi a yrraf allan o'th flaen di yr Amo|riaid, a'r Canaaneaid, a'r Hethiaid, a'r Pherezi|aid, yr Hefiaid hefyd a'r Iebu&s;iaid.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 7.12.</NOTE> chadw arnat rhac gwneuthur cyfam|mod a phre&s;&s;wyl-wyr y wlad yr hon yr ei di iddi: rhac eu bod yn fagl yn dy blith.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Eithr derniwch eu hallorau hwynt, dry|lliwch eu delwau hwynt: a thorrwch i lawr eu llwynau hwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys ni chei ymgrymmu i dduw di|eithr o blegit yr Arglwydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.5. Exod. 23.32. Deut. 7.2.</NOTE> eiddigus [yw] ei enw: Duw eiddigus [yw] efe.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> [Gwilia] rhac it wneuthur cyfammod a phre&s;&s;wyl-wyr y t&icirc;r: ac iddynt butteinio ar ol eu duwiau, ac aberthu iw duwiau, a'th alw di, ac i tithe fwytta oi haberth.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A chymmeryd o honot oi<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 11.2. 1. Cor. 8.10.</NOTE> merched i'th feibion: a phutteinio oi merched ar ol eu duwiau hwynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Na wna it dduwiau tawdd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Cadw &wcirc;yl y bara croiw, &s;aith niwrnod y bwytei fara croiw fel y gorchymynnais it, yn yr am&s;er go&s;odedic ar y m&icirc;s Abib: o blegit ym<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 13.4. &amp; 22.29.</NOTE> mis Abib y daetho&s;t allan o'r Aipht.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Eiddo fi yw pob cyn-fab: a phob cyntafa|nedic o'th anifeiliaid, yn eidionnau,<NOTE PLACE="marg">Ezec. 44 30.</NOTE> ac yn dde|faid a gyfrifir [i mi.]</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ond y cyntaf-anedic i a&s;&s;yn a brynni di ag oen, ac oni phrynni torr ei wddf: pryn he|fyd bob cyntaf-anedic o'th feibion, ac nac ym|ddango&s;ed [neb] ger fy mron yn wag-law.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Chwe diwrnodd y gweithi, ac ar y &s;eith|fed dydd y gorphywy&s;i: [yn gy&s;tal] yn yr am|&s;er i aredic, ac yn y cynhaiaf y gorphywy&s;i.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Cadw<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 23.10</NOTE> it hefyd &wcirc;yl yr wythno&s;au [ar] ddechreu y cynhaiaf gwenith: a g&wcirc;yl y cyn|null [ar] ddiwedd y flwyddyn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Tair gwaith yn y flwyddyn: yr ymdd|engys dy holl wrwyaid ger bron yr Arglwydd I&ocirc;r, Duw I&s;rael.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys mi a yrraf y cenhedloedd allan o'th flaen di, ac a helaethaf dy fr&ocirc; di: ac ni chw|ennych neb dy d&icirc;r di pan elech i fynu i ymddan|gos ger bron yr Arglwydd dy Dduw, dair gwaith yn y flwyddyn.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Nac offrymma waed fy aberth gyd a ba|ra lefeinllyd: ac nac arhoed aberth g&wcirc;yl y Pa&s;c tros nos hyd y borau.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> D&wcirc;g y goref o flaen-ffrwyth dy dir, i d&ycirc; yr Arglwydd dy Dduw:<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 14.21.</NOTE> na ferwa fynn yn llaeth ei fam.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yr Arglwydd hefyd a ddywedodd wrth Mo&s;es, &s;crifenna it y geiriau hynn: o blegit<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 24.18. Deut. 14.21.</NOTE> wrth de&s;tiolaeth y geiriau hynn y gwneuthum gyfammod a thi, ac ag I&s;rael.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Felly efe a fu yno gyd a'r Arglwydd ddeugain nhiwrnod, a deugain nhos heb fw|ytta bara, ac heb yfed dwfr: tra y &s;crifennodd efe ar y llechau<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 4.13.</NOTE> eiriau y cyfammod [&s;ef] y dec gair.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A phan ddaeth Mo&s;es i wared o fynydd Sinai, a dwy lech y de&s;tiolaeth yn llaw Mo&s;es, pan ddaeth efe i wared o'r mynydd: ni wydde Mo&s;es i groen ei wyneb ddi&s;gleirio, wrth lefa|ru o honaw ag ef.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna Aaron a holl feibion I&s;rael a ed|rycha&s;ant ar Mo&s;es, ac wele groen ei wyneb ef yn di&s;cleirio:<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cor. 3.7.</NOTE> ac ofna&s;ant ne&s;&s;au atto.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A Mo&s;es a alwodd arnynt, ac Aaron a holl bennaethiaid y gynnulleidfa, a ddychwe|la&s;ant atto: a Mo&s;es a lefarodd wrthynt hwy.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac wedi hynny y ne&s;&s;aodd holl feibion I&s;rael: ac efe a orchymynnodd iddynt yr hynn oll a lefara&s;e yr Arglwydd ym mynydd Si|nai.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Pan ddarfu i Mo&s;es lefaru wrthynt: yna efe<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cor. 3.13.</NOTE> a roddes lenn gudd ar ei wyneb.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A phan ddele Mo&s;es ger bron yr Argl|wydd i lefaru wrtho, efe a dynne ymmaith y llenn gudd nes ei ddyfod allan: a phan ddele efe allan y llefare wrth feibion I&s;rael yr hynn a or|chymynnid iddo.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A meibion I&s;rael a wel&s;ant wyneb Mo|&s;es, [&s;ef] bod croen wyneb Mo&s;es yn di&s;|cleirio:
<PB REF="50">am hynny Mo&s;es a roddodd trachefn y llenn gudd ar ei wyneb hyd oni ddele i lefaru wrth Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="35" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Y Sabboth. 4 Duw yn gofyn offrwm gan ei bobl. 21 Y bobl yn offrwm yn ewylly&s;car. 30 Mo&s;es yn henwi Be&s;alel, ac Aholiab i weithio y babell.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CA&s;clodd Mo&s;es hefyd holl gynnulleidfa meibion I&s;rael, a dywedodd wrthynt: dymma y pethau y rhai a orchymynnodd yr Ar|glwydd eu gwneuthur.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Chwe<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.8.</NOTE> diwrnod y gwneir gwaith, ar y &s;eithfed dydd y bydd i chwi Sabboth &s;anctaidd [&s;ef] gorphywy&s;dra i'r Arglwydd: llwyr rodder i farwolaeth pwy bynnac a wnelo waith arno.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Na chynneuwch d&acirc;n yn eich holl annedd|au ar y dydd Sabboth.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A Mo&s;es a lefarodd wrth holl gynnull|eidfa meibion I&s;rael gan ddywedyd: dymma y peth yr hwn a orchymynnodd yr Arglwydd gan ddywedyd.</P>
<Q REND="margQuotes"><P N="5">"<HI>5</HI> Cymmerwch o'ch plith offrwm derchafel i'r Arglwydd, pob<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 25.2.</NOTE> ewylly&s;car ei galon dyged hyn yn offrwm derchafel i'r Arglwydd: [&s;ef] aur ac arian, a phr&ecirc;s:</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A &s;idan gl&acirc;s, a phorphor, ac &s;carlat, a &s;idan gwynn, a [blew] geifr.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A chrwyn hyrddod wedi eu lliwio yn gochion, a chrwyn daiar-foch, a choed Sittim.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Ac olew i'r goleuni: a lly&s;&s;iau i olew yr ennaint, ac i'r arogl-darth lly&s;&s;euoc.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A meini Onix, a menni iw go&s;od yn yr Ephod, ac yn y ddwyfronnec.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 28.3.</NOTE> phob celfydd o feddwl yn eich plith: deuant a gweithiant yr hyn oll a orchymynnodd yr Arglwydd.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Y tabernacl,<NOTE PLACE="marg">Exod. 26.31.</NOTE> ei babell-lenn, ai d&ocirc;: ei dder|bynniadau ai &s;tyllod, ei farrau ei golofnau ai fortei&s;iau.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Yr Arch, ai thro&s;&s;olion, y drugareddfa, a'r wahan-len yr hon [ai] gorchguddia.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Y bwrdd, ai dro&s;&s;olion, ai holl le&s;tri: a'r bara go&s;od.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A chanhwyll-bren y goleuni, ai le&s;tri, ai lu&s;ernau: ac olew y goleuni.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Ac allor yr arogl-darth, ai thro&s;&s;olion, ac olew yr eneiniad, a'r arogl-darth lly&s;&s;euoc, a chaead-lenn drws y tabernacl.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Allor y poeth-offrwm a'r alch pr&ecirc;s, yr hwn [oedd] iddi, ei thro&s;&s;olion ai holl le&s;tri: y noe ai throed.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Troelloc lenni y cynteddfa, ei golofnau ai fortei&s;iau: caead-lenn porth y cynteddfa.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Hoelion y taberncal, a hoelion y cyntedd|fa ai rhaffau hwynt.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A gwi&s;coedd y wenidogaeth i weini yn y cy&s;&s;egr: [a] &s;anctaidd wi&s;coedd Aaron yr o|ffeiriad, a gwi&s;coedd ei feibion ef i offeiriadu [ynddynt-]</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Yna holl gynnulleidfa meibion I&s;rael aethant allan oddi ger bron Mo&s;es.</P></Q>
<P N="21"><HI>21</HI> A phob vn yr hwn y dug ei galon ef: &s;ef pob vn yr hwn y gwnaeth ei y&s;pryd ef yn ewyll|y&s;car, a ddaethant [ac] a dduga&s;ant offrwm der|chafel i'r Arglwydd, tu ac at waith pabell y cy|farfod, a thu ac at ei holl wa&s;anaeth hi, a thu ac at y gwi&s;coedd &s;anctaidd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A daethant yn w&ycirc;r, ac yn wragedd: pob vn ewylly&s;car ei galon a dduga&s;ant fachau, a chlu&s;t-dly&s;au, a modrwyau, a chadwynau eu gyd yn dly&s;au o aur, a phob gwr yr hwn a o|ffrymmodd offrwm cwhwfan [a offrymmodd] aur i'r Arglwydd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A phob vn yr hwn y caed gyd ag ef &s;idan gl&acirc;s, neu borphor, neu &s;carlat, neu &s;idan gwynn, neu [flew] grifr, neu grwyn hyrddod wedi lliwio yn gochion, neu grwyn daiar-foch ai duga&s;ant.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pwy bynnac a offrymmodd offrwm derchafel o arian, neu br&ecirc;s, a dduga&s;ant off|rwm derchafel i'r Arglwydd: a phob vn, yr hwn y caed gyd ag ef goed Sittim i ddim o waith y gwa&s;anaeth ai duga&s;ant.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A phob gwraig gelfydd a nyddodd ai laaw ei hun: ac a dduga&s;ant edafedd, &s;idan gl&acirc;s, a phorphor, ac &s;carlat, a &s;idan gwynn.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'r holl wragedd y rhai y derchafodd eu calonnau hwynt mewn cyfarwyddyd, a nydda|&s;ant [flew] geifr.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r pennaethiaid a dduga&s;ant feini O|nix, a meini iw go&s;od ar yr Ephod, ac ar y ddwyfronnec.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A lly&s;&s;iau, ac olew i'r goleuni, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 30.23.</NOTE> i olew yr ennaint, ac i'r arogl-darth lly&s;&s;euoc.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Holl blant I&s;rael yn w&ycirc;r ac yn wra|gedd, y rhai a glywent ar eu calon offrymmu tu ac at yr holl waith yr hwn a orchymynna&s;e yr Arglwydd drwy law Mo&s;es ei wneuthur, a dduga&s;ant i'r Arglwydd offrwm ewylly&s;car.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna y dywedodd Mo&s;es wrth feibion I&s;rael gwelwch, galwodd* yr Arglwydd yn enwedic: Be&s;alcel fab Vri, fab Hur o lwyth Iuda.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac ai llawnodd ef ag y&s;pryd Duw: mewn cyfarwyddyd mewn deall, ac mewn gwybodaeth, ac mewn pob gwaith.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> I ddychymygu cywreinrwydd: i wei|thio mewn aur, ac mewn arian, ac mewn pr&ecirc;s.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac mewn cyfarwyddyd i o&s;od meini, ac mewn &s;aernieth prenn: i weithio ym mhob gwaith cywraint.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac efe a roddodd yn ei galon ef ddy&s;cu [eraill:] efe, ac Aholiab mab Achi&s;amech o lwyth Dan.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Llawnodd hwynt a doethineb calon i wneuthur pob gwaith &s;aer a<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 26.1.</NOTE> chywreinwaith, a gwaith edef a nodwydd, mewn &s;idan gl&acirc;s, ac mewn porphor, ac mewn &s;carlat, ac mewn &s;i|dan gwynn, ac i wau: gan wneuthur pob gwa|ith a dychymygu cywreinrwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="36" TYPE="chapter">
<PB N="39" REF="50">
<HEAD>PEN. XXXVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dechreu gwaith y babell. 3 Haelioni y bobl i'r gwaith hwn. 28 Y llenni. 19 T&ocirc; y babell. 20 Y&s;tyllod y babell. 31 Y barrau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y gweithiodd Be&s;aleel ac Aholiab, a ph&ocirc;b g&wcirc;r celfydd y rhai y rhodda&s;e yr Ar|glwydd gyfarwyddyd a deall ynddynt i fedru gwneuthur holl waith gw&s;anaeth y cy&s;&s;egr: yn &ocirc;l yr hynn oll a orchymynna&s;e yr Arglwydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys Mo&s;es a alwa&s;e am Be&s;aleel ac Aholiab, ac am b&ocirc;b g&wcirc;r celfydd yr hwn y rho|da&s;e yr Arglwydd gyfarwyddyd iddo, p&ocirc;b vn yr hwn y dug ei galon ei hun ef i ne&s;&s;au at y gwa|ith iw weithio ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A chymmera&s;ant oddi ger bron Mo&s;es yr holl offrwm derchafel, yr hwn a ddyga&s;e mei|bion I&s;rael: waith gwa&s;anaeth y cy&s;&s;egr iw weithio ef: a hwynt a dduga&s;ant atto ef ychwa|neg o offrwm gwir-fodd b&ocirc;b borau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Felly yr holl rai celfydd a'r a oeddynt yn gweithio holl waith y cy&s;&s;egr a ddaethant b&ocirc;b vn oddi wrth ei waith yr hwn yr oeddynt yn ei wneuthur.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A llefara&s;ant wrth Mo&s;es gan ddywedyd y mae yr bobl yn dwyn mwy nac &s;ydd ddigon: er gwa&s;anaethu i'r gwaith yr hwn a orchymyn|nodd yr Arglwydd ei wneuthur.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna Mo&s;es a orchymynnodd, a hwynt a bara&s;ant gyhoeddi yn y gwer&s;&s;yll gan ddywe|dyd, na wnaed na gwr na gwraig waith mwy tu ac at offrwm derchafel y cy&s;&s;egr: felly y gwa|harddwyd y bobl rhac dwyn [mwy.]</P>
<Q REND="margQuotes"><P N="7">"<HI>7</HI> Canys yr ydoedd digon o ddefnydd i'r holl waith, er gwneuthur hynny, ac ychwaneg.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A'r holl rai celfydd o'r rhai oeddynt yn gweithio gwaith y tabernacl, a wnaethant ddec llenn o &s;idan gwynn cyfrodedd, o &s;idan gl&acirc;s, a phorphor, ac &s;carlat [yn llawn] Cerubiaid, o waith cywraint y gwnaethant hwynt.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> H&ycirc;d p&ocirc;b llenn [oedd] wyth gufydd ar hu|gain, a ll&ecirc;d p&ocirc;b llen [oedd] bedwar cufydd: yr vn fe&s;ur [oedd] i'r holl lenni.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Ac efe a gydiodd bum llenn wrth eu gy|lydd: ac a gydiodd y pum llenn [eraill] wrth eu gilydd.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ac efe a wnaeth ddolennau o &s;idan gl&acirc;s ar ymyl y llenn gyntaf, ar [ei] chwrr eithaf yn y cydiad: felly y gwnaeth efe ar ymyl y llenn eithaf yn yr ail cydiad.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Dec dolen a deugain a wnaeth efe ar vn llenn, a dec dolen a deugain a wnaeth efe yn y cwrr eithaf i'r llen yr hon [ydoedd] yn yr ail cy|diad: y dolennau oeddynt yn dal y naill [lenn] wrth y llall.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Ac efe a wnaeth ddec a deugain o dderby|nniadau aur: ac a gydiodd y naill lenn wrth y llall a'r derbynniadau, fel y bydde [hynny] yn vn tabernacl.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Efe a wnaeth hefyd lenni [o flew] geifr [i fod] yn babell-len ar y tabernacl: yn vn llenn ar ddec y gwnaeth efe hwynt.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> H&ycirc;d vn llen oedd ddec cufydd ar hugain, a ll&ecirc;d vn llenn [oedd] bedwar cufydd: a'r vn fe|&s;ur oedd i'r vn llenn ar ddec.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Ac efe a gydiodd bum llenn wrthynt eu hunain: a chwe llenn wrthynt eu hunain.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Efe a wnaeth hefyd ddec dolen a deugain ar ymyl y llenn eithaf yn y cydiad: a dec dolen a deugain a wnaeth efe ar ymyl llenn yr ail cydiad.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Ac efe a wnaeth ddec a deugain o dderby|nniadau pr&ecirc;s: i gydio y babell-lenn i fod yn vn.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Ac efe a wnaeth d&ocirc; i'r babell-lenn o grw|yn hyrddod wedi eu lliwio yn gochion: a th&ocirc; o grwyn daiar-foch yn vchaf.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Ac efe a wnaeth &s;tyllod i'r tabernacl o goed Sittim yn eu &s;efyll.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Dec cufydd [oedd] h&ycirc;d yr &s;tyllenn: a chufydd a hanner cufydd lled p&ocirc;b &s;tyllen.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Dau dyn [oedd] i'r vn &s;tyllenn wedi go|&s;od fel ffynn y&s;cal y naill ar gyfer y llall: felly y gwnaeth efe i holl &s;tyllod y tabernacl.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ac efe a wnaeth &s;tyllod y tabernacl: yn vgain &s;tyllen i'r tu dehau tua 'r dehau.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> A deugain mortais arian a wnaeth efe dann yr vgain &s;tyllen: dwy fortais dann vn &s;tyll|en iw dau dyno, a dwy fortais dann &s;tyllen arall iw dau dyno.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Ac i ail y&s;tlys y tabernacl o du y gog|ledd: efe a wnaeth vgain &s;tyllen.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Ai deugain mhortais o arian: dwy for|tais tann vn &s;tyllen, a dwy fortais tann &s;tyllen arall.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ac i du gorllewyn y tabernacl y gwnaeth efe chwech &s;tyllen.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> A dwy &s;tyllen a wnaeth efe yng-hong|lau y tabernacl i'r ddau y&s;tlys.<NOTE PLACE="marg">Exod. 26.24.</NOTE></P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Ac yr oeddynt.* wedi eu cydio oddi tan|odd, ac yr oeddynt hefyd wedi eu cydio oddi ar|nodd wrth vn fodrwy: felly y gwnaeth iddynt ill dwy yn y ddwy gongl.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Ac yr oedd wyth &s;tyllen ai mortei&s;iau yn vn ar bymthec o fortei&s;iau arian:<NOTE PLACE="marg">Exo. 25.27.31 exod. 30.4.</NOTE> &s;ef dwy for|tais tann b&ocirc;b &s;tyllen.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Ac efe a wnaeth farrau o goed Sittim: pump i &s;tyllod vn y&s;tlys i'r tabernacl.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> A phum barr i &s;tyllod ail y&s;tlys y taber|nacl, a phum barr i &s;tyllod y tabernacl i'r y&s;tlys o du yr gorllewyn.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Ac efe a wnaeth y barr canol i farrio yng|hanol yr &s;tyllod o gwrr i gwrr.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Ac efe a oreurodd y &s;tyllod ag aur, ac a wnaeth eu modrwyau hwynt o aur i fyned am y barrau: ac a oreurodd y barrau ag aur.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Ac efe a wnaeth wahan-lenn o &s;idan gl&acirc;s, a phorphor a &s;carlat, a &s;idan gwynn cyfrodedd: o waith cywraint y gwnaeth efe hi [yn llawn] Cerubiaid.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Ac efe a wnaeth iddi bedair colofn [o goed] Sittim, ac ai goreurodd hwynt ag aur, ai pennau [odddynt] aur: ac efe a fwrriodd iddynt bedair mortais o arian.</P>
<PB REF="51">
<P N="37">"<HI>37</HI> Ac efe a wnaeth gaead-leniddrws y ta|bernacl o &s;idan gi&acirc;s, a phorphor, ac &s;carlat, a &s;i|dan gwynn cr frodeod: o waith edef a nodwydd.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> Ai phump colofn, ai pennau, ac a oreurodd eu pennau hwynt, ai cylchau ag aur: ai pum mortais [oeddynt] o br&ecirc;s.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="37" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XXXVII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"1 Gwneuthur Arch y de&s;tiolaeth. 6 Y drugareddfa. 10 Y bwrdd. 17 Y canhwyll-bren. 25 Ac allor yr arogl-darth.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"<HI>A</HI> Be&s;aleel a wnaeth yr Arch, o goed Sit|tim: o ddau gufydd a hanner ei h&ycirc;d a chu|fydd a hanner eill&ecirc;d, a chufydd a hanner ei huch|ter.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Ac ai goreurodd ag aur pur o fewn ac oddi allan: ac a wnaeth iddi goron o aur o am|gylch.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Ac efe a fwriodd iddi bedair modrwy o aur ar ei phedair congl: &s;ef dwy fodrwy ar y naill y&s;tlys, a dwy fodrwy ar ei hy&s;tlys arall.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Efe a wnaeth hefyd dro&s;olion o goed Sit|tim: ac ai goreurodd hwynt ag aur.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Ac a o&s;ododd y tro&s;olion drwy y modrwy|au ar y&s;tly&s;au yr Arch: i ddwyn yr Arch.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Ac efe a<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 25.17.</NOTE> wnaeth drugareddfa o aur coeth: o ddau gufydd a hanner ei h&ycirc;d, a chufydd a han|ner eill&ecirc;d.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ac efe a wnaeth ddau Gerub aur: o vn dryll cyfan y gwnaeth efe hwynt ar ddau gwrr y drugareddfa.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Vn Cerub ar y naill gwrr, a Cherub a|rall ar y cwrr arall: o'r drugareddfa y gwna|eth efe y Cerubiaid ar ei dau gwrr.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A'r Cerubiaid oeddynt gan ledu adenydd tuac i fyuu yn gorchguddio ai hadenydd'y dru|gareddfa, at hwynebau oeddynt b&ocirc;b vn at ei gi|lydd: wynebau y Cerubiaid [oeddynt] tu ac at y drugareddfa.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Ac efe a wnaeth fwrdd o goed Sittim: dau gufydd ei h&ycirc;d, a chufydd ei l&ecirc;d, a chufydd a hanner ei vchter.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ac ai goreurodd ef ag aur pur: ac a w|naeth iddo goron o aur o amgylch.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Gwnaeth hefyd iddo gylch o amgylch o l&ecirc;dllaw: ac a wnaeth goron o aur ar ei gylch o amgylch.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Ac efe a fwriodd iddo bedair modrwy o aur: ac a roddodd y modrwyau wrth ei bedair congl, y rhai [oeddynt,] yn bedwar troed iddo.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Ar gyfer y cylch yr oedd y modrwyau: i fyned am y barrau i ddwyn y bwrdd.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Ac efe a wnaeth dro&s;olion o goed Sit|tim, ac ai goreurodd hwynt ag aur i ddwyn y bwrdd.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Efe a wnaeth hefyd y lle&s;tri y rhai [fydde] ar y bwrdd, ei ddy&s;clau ef ai lwyau, ai phiolau, ai gafnau y rhai y tywalltyd a hwynt: o aur p&ucirc;r.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ac efe a wnaeth ganhwyll-bren o aur coeth: o vn dryll cyfan y gwnaeth efe y canhw|yll-bren, ei balader, ei geingciau, ei bedill, ei gnapian, ai flodau oeddynt o honaw ei hun.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A chwech o geingciau yn myned allan oi y&s;tly&s;au: tair caingc canhwyll-hren o vn y&s;tlys, a thair caingc canhwyll-bren o'r ail y&s;tlys.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Tair padell ar waith almon, cnap a blo|deun [oedd] ar vn gaingc, a thair padell o waith almon, cnap a blodeun ar gaingc arall: yr vn modd [yr oedd] ar y chwe chaingc y rhai or|ddynt yn dyfod allan o'r canhwyll-bren.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Ac ar y canhwyll-bren yr [oedd] pedair padell: o waith almon, ei gnappiau ai flodau.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A chnap tan ddwy gaingc o honaw, a chnap tann ddwy gaingc o honaw, a chnap tan ddwy gaingc o houaw: yn ol y chwe chaingc y rhai a oeddynt yn dyfod allan o honaw.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Eu cnapiau hwynt, ai ceingciau hwynt oeddynt o honaw ef: y cwbl o honaw [ydoedd]<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 25.31.</NOTE> vn dryll cyfan o aur coeth.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ac efe a wnaeth ei &s;aith lu&s;ern ef: ai efei|liau, ai gafnau o aur pur.<NOTE PLACE="marg">Exod. 25.39.</NOTE></P>
<P N="24">"<HI>24</HI> O<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 30.34.</NOTE> dalent o aur coeth y gwnaeth efe hwnnw: ai holl le&s;tri.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Gwnaeth hefyd* allor yr arogl-darth o goed Sittim: o gufydd ei h&ycirc;d, a chufydd ei ll&ecirc;d yn bedair ongl, ac o ddau gufydd ei huchter, ei chyrn oeddynt o honi ei hun.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Ac efe ai goreurodd hi ag aur coeth, ei chaead, ai hy&s;tly&s;au o amgylch ai chyrn: ac efe a wnaeth iddi goron aur o amgylch.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ac efe a wnaeth iddi ddwy fodrwy o aur wrth ei dwy gongl, ar ei dau y&s;tlys, oddi tann ei choron: i fyned am dro&s;olion iw dwyn ar|nynt.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Ac efe a wnaeth dro&s;olion o goed Sit|tim: ac ai gorcurodd hwynt ag aur.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Ac efe a wnaeth<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 30.35.</NOTE> olew yr ennciniad &s;anc|taidd, a'r arogl-darth lly&s;&s;euoc pur o waith yr apothecari.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="38" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Gwneuthuriad allor y poeth offrwm. 8 Y noe bres. 9 Y cynteddfa. 24 cyfrif o'r hyn a offrymmodd y bobl.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"AC efe a wnaeth allor y poeth offrwm o<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 27.1.</NOTE> goed Sittim: o bump cufydd ei h&ycirc;d, a phump cufydd ei ll&ecirc;d, yn bedair ongl, ac yn dri chufydd ei huchter.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Gwnaeth hefyd ei chyrn hi ar ei phedair congl, ei chyrn hi oeddynt o honi ei hun: ac efe ai gwi&s;codd hi a phr&ecirc;s.<NOTE PLACE="marg">Exod. 27.3.</NOTE></P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Efe a wnaeth hefyd holl le&s;tri yr allor, y crochanau, a'r rhawiau, a'r cawgiau, a'r cigwei|niau a'r thu&s;&s;erau, ei holl le&s;tri hi a wnaeth efe a br&ecirc;s.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Ac efe a wnaeth i'r allor, alch pr&ecirc;s ar waith rhwyd: dann ei chwmpas oddi tannodd hyd ei hanner hi.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Ac efe'a fwriodd bedair modrwy i bedwar cwrr yr alch pr&ecirc;s: i fyned am dro&s;olion.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Ac efe a wnaeth dro&s;olion o goed Sittim: ac ai gwi&s;codd hwynt a phr&ecirc;s.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ac efe a dynnodd y tro&s;olion drwy y mo|drwyau ar y&s;tly&s;au yr allor iw dwyn hi arnynt:
<PB N="40" REF="51">yn gau y gwnaeth efe hi ag y&s;tyllod.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Ac efe a wnaeth noe br&ecirc;s, ai throed o br&ecirc;s o ddrychau y lluoedd [gwragedd,] y rhai a ym|ga&s;clent [at] ddrws pabell y cyfarfod.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Ac efe a wnaeth y cynteddfa ar yr y&s;tlys dehau, tu a'r dehau: llenni troelloc y cynteddfa [oeddynt] &s;idan gwynn cyfrodedd o gant cu|fydd.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Ai hugain colofn, ac ai hugain mortais o br&ecirc;s: a phennau y colofnau ai cylchau o arian.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ac ar du yr gogledd [y troelloc lenni oe|ddynt] gant cufydd, eu hugain colofn, ai hugain mortais o br&ecirc;s: a phennau y colofnau ai cylchau o arian.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Ac o du yr gorllewyn llenni troelloc o ddec cufydd a deugain: eu dec colofn, ai dec mortais, a phennau y colofnau, ai cylchau o arian.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Ac o du yr dwyrain lle y cyfyd haul [yr oedd troelloc lenni] o ddec cufydd a deugain.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Llenni troelloc o bymthec cufydd [a w|naeth efe] o'r [naill] du: eu tair colofn, ai tair mortais.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Ac [efe a wnaeth] ar yr ail y&s;tlys o ddeu|tu drws y porth lenni troelloc o bymthec cu|fydd, eu tair colofn, ai tair mortais.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Holl lenni troelloc y cynteddfa o am|gylch [a wnaeth efe] o &s;idan gwynn cyfrodedd.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ond mortei&s;iau y colofnau [oeddynt] o br&ecirc;s, a phennau y colofnau, ai cylchau o arian: a gwi&s;c eu pennau o arian, a holl golofnau y cyn|teddfa oeddynt wedi eu cylchu ag arian.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A chaead-lenn drws y cynteddfa [ydoedd] ar waith edef a nodwydd, o &s;idan gl&acirc;s, a porphor ae &s;carlat, a &s;idan gwynn cyfrodedd: ac yn vgain cufydd o h&ycirc;d, ai huchter, ai ll&ecirc;d yn bump cufydd ar gyfer llenni troelloc y cynteddfa.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Eu pedair colofn hefyd, ai pedair mor|tais [oeddynt] o br&ecirc;s: ai pennau o arian, gwi&s;c eu pennau hefyd ai cylchau [oeddynt] arian.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Exo. 27.19</NOTE> holl hoelion y tabernacl, a'r cynteddfa oddi amgylch [oeddynt] br&ecirc;s.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Dymma gyfrif [perthyna&s;au] y taber|nacl [&s;ef] tabernacl y de&s;tiolaeth, y rhai a gyfrif|wyd wrth orchymyn Mo&s;es: [i] wa&s;anaeth y Lefiaid drwy law Ithamar fab Aaron yr offei|riad.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Be&s;aleel mab Vrimab Hur o lwyth Iu|da, a wnaeth yr hyn oll a orchymynnodd yr Ar|glwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> A chyd ag ef yr ydoedd Aholiab mab A|chi&s;amech o lwyth Dan &s;aer cywraint, a gwni|edydd mewn &s;idan gl&acirc;s, ac mewn porphor, ac mewn &s;carlat, ac mewn &s;idan gwynn.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Yr holl aur a weithiwyd yn y gwaith [&s;ef] yn holl waith y cy&s;&s;egr, ydoedd aur yr offrwm cwhwfan [&s;ef] naw talent ar hugain, a &s;eithgant &s;icl, a dec ar hugain yn &ocirc;l &s;icl y cy&s;&s;egr</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Ac arian y rhai a gyfrifwyd o'r gynnull|eidfa [oeddynt] gant talent, a m&icirc;l a &s;eithgant a phymthec &s;icl a thrugain yn &ocirc;l y &s;icl &s;ancta|idd.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Hanner &s;icl am b&ocirc;b pen, [&s;ef] hanner &s;icl yn&ocirc;l y &s;icl &s;anctaidd am b&ocirc;b vn a ele heibio dan rif o fab vgein-mlwydd ac vchod [&s;ef] am chwe chant mil a thair mil, a phum-cant, a dec a deu|gain.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ac yr oedd cant talent o arian i fwrw mortei&s;iau y cy&s;&s;egr a mortei&s;iau y wahan-len: cant mortais o'r cant talent, talent t b&ocirc;b mortais.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Ac o'r m&icirc;l, a &s;eith-gant, a phymthec [&s;icl] a thrugain y gwnaeth efe bennau y colofnau: ac y gwi&s;codd eu pennau, ac y cylchodd hwynt.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> A phr&ecirc;s yr offrwm cwhwfan [oedd] ddec talent a thrugain: a dwy fil a phedwar cant o &s;iclau.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Ac efe a wnaeth o hynny fortei&s;iau drws pabell y cyfarfod a'r allor br&ecirc;s,<NOTE PLACE="marg">Exo. 27.19.</NOTE>a 'r alch pres yr hwn oedd ynddi: a holl le&s;tri yr allor.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> A mortei&s;iau y cynteddfa: a holl hoeli|on y tabernacl, a holl hoelion y cynteddfa o am|gylch.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="39" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"1 Gwi&s;c Aaron. 2 Yr Ephod. 8 Y ddwyfronnec. 22 Y fantell. 30 Y goron &s;anctaidd. 31 Vfydd-dod y bobl.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"Ac o &s;idan gl&acirc;s, a phorphor, ac &s;carlat y gw|naethant wi&s;coedd gwenidogaeth i weini yn y cy&s;&s;egr: gwnaethant y gwi&s;coedd &s;ancta|idd y rhai [oeddynt] i Aaron fel y gorchymmyn|na&s;e yr Arglwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Felly y gwnaethant yr Ephod o aur, &s;i|dan gl&acirc;s, a phorphor, ac &s;carlat a &s;idan gwynn cyfrodedd.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A gyrra&s;ant yr aur yn ddalennau, ac ai torra&s;ant yn edafedd i weithio ym my&s;c y &s;idan gl&acirc;s, ac ym my&s;c y porphor, ac ym my&s;c y &s;car|lat, ac ym my&s;c y &s;idan gwynn: yn waith cyw|raint.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Y&s;cwyddau a wnaethant iddi yn cydio: wrth ei dau gwrr y cydiwyd hi.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A chywrein-waith ei gwregys yr hwn oedd arni [ydoedd] o honi ei hun yn vn waith a hi o aur, &s;idan gl&acirc;s, a phorphor ac &s;carlat, a &s;idan gwynn cyfrodedd: megis y gorchymyn|na&s;e yr Arglwydd with Mo&s;es.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A hwynt a weithia&s;ant feini Onix wedi eu naddu a naddiadau &s;&ecirc;l, yn ol henwau meibi|on I&s;rael.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A go&s;ododd hwynt ar y&s;cwyddau yr E|phod<NOTE N="*" PLACE="marg">Exo. 28.12.</NOTE> yn feini coffadwriaeth i feibion I&s;rael: megis y gorchymynnodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Efe a wnaeth hefyd y ddwyfronnec o wa|ith cywraint, ar waith yr Ephod: o aur, &s;idan gl&acirc;s, porphor hefyd ac &s;carlat, a &s;idan gwynn cyfrodedd.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Scwar ydoedd, yn ddau ddyblyg y gw|naethant y ddwy-fronnec: o rychwant ei hyd, a rhychwant ei ll&ecirc;d, yn ddau ddyblyg.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A llawna&s;ant hi a phedair rh&ecirc;s o feini|rh&ecirc;s
<PB REF="52">o Sardins], Tophas, a Smaragdus [y|doedd] y rh&ecirc;s gyntaf.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A'r all rhes [oedd] Ruhi, Saphyr, ac A|damant.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A'r drydedd rh&ecirc;s [ydoedd] Lincur, Achat ac Amethi&s;t.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> A'r bedwaredd rh&ecirc;s y doedd Turcas O|nix ac Ia&s;pis: wedi eu hamgylchu mewn bo|glynnau aur yn eu lleoedd.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A'r meini [oeddynt] yn ol henwau mei|bion I&s;rael yn ddeu-ddec yn ol eu henwau hw|ynt: pob vn wrth ei henw [oeddynt] o naddiadau &s;el i'r dauddec llwyth.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A hwynt a wnaethant ar y ddwyfronnec gadwynau cydterfynol yn bleth-waith o aur p&ucirc;r.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A gwnaethant ddau foglyn aur a dwy fodrwy o aur, ac a rodda&s;ant y ddwy fodrwy ar ddau gwrr y ddwy fronnec.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A rhodda&s;ant y ddwy gadwyn o aur trwy y ddwy fodrwy, ar gyrrau y ddwy fronnec.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A deu-penn y ddwy gadwyn a rodda&s;ant mewn dau foglyn: ac ai go&s;oda&s;ant ar y&s;gwy|ddau yr Ephod o'r tu blaen.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Gwnaethant hefyd ddwy fodrwy o aur, ac ai go&s;oda&s;ant ar ddau gwrr y ddwyfronnec: o'r tu mewn ar yr ymyl yr hwn &s;ydd ar y&s;tlys yr Ephod.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A hwynt a wnaethant ddwy fodrwy aur ac ai go&s;oda&s;ant ar ddau y&s;tlys yr Ephod oddi tanodd oi thu blaen, ar gyfer ei chydiad, oddi ar wregys yr Ephod.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Coda&s;ant hefyd y ddwyfronnec erbyn ei modrwyau at fodrwyau yr Ephod a llinin o &s;i|dan gl&acirc;s i fod ar wregys yr Ephod, fel na dda|todid y ddwyfronnec oddi wrth yr Ephod: me|gis y gorchymynna&s;e yr Arglwydd wrth Mo|&s;es.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Ac efe a wnaeth fantell yr Ephod ei gyd o &s;idan gl&acirc;s yn wauad-waith.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> A thwll penn y fantell [oedd] yn ei cha|nol, fel twll pen lluric wedi gwrymmio ei cho|ler o amgylch rhac ei rhwygo.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> A gwnaethant ar odrau y fantell [lun] Pomgranadau, o &s;idan gl&acirc;s, porphor ac &s;carlat a &s;idan gwyn cyfrodedd.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Gwnaethant hefyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 28.33.</NOTE> glychau o aur pur, ac a rodda&s;ant y clychau rhwng y pomgrana|dau, ar odrau y fantell o amgylch ym my&s;c y pomgranadau.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Cl&ocirc;ch a phom-granad, a chl&ocirc;ch a phom|granad, ar odrau y fantell o amgylch i weini [ynddynt,] megis y gorchymynna&s;e yr Ar|glwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> A hwynt a wnaethant bei&s;iau o &s;idan gwynn yn wauad-waith i Aaron ac iw feibion.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> A meitr o &s;idan gwynn, a chappiau hardd o &s;idan gwynn:<NOTE PLACE="marg">Exod. 28.42.</NOTE> a llawdrau caeroc o &s;idan gwynn cyfrodedd.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> A gwregys o &s;idan gwynn cyfrodedd, ac o &s;idan gl&acirc;s, porphor, a &s;carlat ar waith edef a nodwydd: fel y gorchymynna&s;e yr Arglwydd wrth Mo&s;es,</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Gwnaethant hefyd dalaith y goron &s;anc|taidd o aur p&ucirc;r, ac a &s;crifenna&s;ant arni &s;crifen fel naddiad &s;&ecirc;l:<NOTE PLACE="marg">Exod. 28.36.</NOTE> <HI>Sancteiddrwydd i'r Ar|glwydd.</HI></P>
<P N="31">"<HI>31</HI> A rhodda&s;ant wrthi linin o &s;idan gl&acirc;s, iw o&s;od i fynu ar y meitr: fel y gorchrmynna&s;e yr Arglwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Felly y gorphennwyd holl waith y taber|nacl [&s;ef] pabell y cyfarfod: a meibion I&s;rael a wnaethant yn ol yr hynn oll a orchymynna&s;e yr Arglwydd wrth Mo&s;es, felly y gwnaethant.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Duga&s;ant hefyd y tabernacl at Mo&s;es, y babell ai holl ddodrefn: ei derbynniadau, ei &s;tyllod, ei barrau, ai cholofnau ai mortei&s;iau.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> A'r t&ocirc; o grwyn hyrddod wedi eu lliwio yn gochion, a'r t&ocirc; o grwyn daiar-foch: a'r llenn wahan yr hon oedd yn gorchguddio.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Arch y de&s;tiolaeth, ai thro&s;olion, a'r dru|gareddfa.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Y bwrdd hefyd ai holl le&s;tri, a'r bara go|&s;od.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Y canhwyll-bren pur ai lu&s;ernau [&s;ef] lu&s;ernau iw taclu, ai holl le&s;tri, ac olew y goleu|ni.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> A'r allor aur, ac olew yr eneiniad, a'r aro|gl-darth lly&s;&s;euoc: a chaead-lenn drws y babell.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> Yr allor br&ecirc;s, a'r alch pr&ecirc;s yr hwn [oedd] iddi, ei thro&s;olion ai holl le&s;tri: a'r noe ai throed.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> Llenni troelloc y cynteddfa, ei golofnau ai fortei&s;iau, a chaead lenn porth y cynteddfa, ei raffau ai hoelion: a holl ddodrefn gwa&s;anaeth y tabernacl, &s;ef pabell y cyfarfod.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> Gwi&s;coedd y wenidogaeth i weini yn y cy&s;&s;egr: &s;ef &s;anctaidd wi&s;coedd Aaron yr offei|riad, a gwi&s;coedd ei feibion efi offeiriadu.</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> Yn ol yr hynn oll a orchymynna&s;e yr Ar|glwydd wrth Mo&s;es: felly y gwnaeth meibion I&s;rael yr holl waith.</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> A Mo&s;es a edrychodd ar yr holl waith, ac wele hwynt ai gwnaethant megis y gorchy|mynna&s;e yr Arglwydd, felly y gwnaethent: y|na Mo&s;es ai bendithiodd hwynt.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="40" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XL.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Codiad y tabernacl. 34 Niwl yn de&s;cyn ar y babell i arwyddocau pre&s;ennoldeb Duw.</P>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"YNa yr Arglwydd a lefarodd wrth Mo&s;es gan ddywedyd.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Yn y m&icirc;s cyntaf ar [y dydd] cyntaf o'r m&icirc;s y cyfodi y tabernacl [&s;ef] pabell y cyfarfod.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A go&s;ot yno Arch y de&s;tiolaeth: a gorch|guddia yr Arch a'r wahan-lenn.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> D&wcirc;g i mewn hefyd y bwrdd a threfna ef yn drefnus: dwg i mewn hefyd y canhwyll-bren a goleua di ei lu&s;ernau ef.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Go&s;ot hefyd allor aur yr arogl-darth ger bron Arch y de&s;tiolaeth: a go&s;ot gaead-len drws y tabernacl.</P>
<PB N="41" REF="52">
<P N="6">"<HI>6</HI> Dod hefyd allor y poeth offrwm ar gyfer drws y tabernacl,<NOTE PLACE="marg">Exod. 26.35.</NOTE> [&s;ef] pabell y cyfarfod.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Dod hefyd y noe rhwng pabell y cyfarfod a'r allor, a dod ynddi ddwfr.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A go&s;ot hefyd y cynteddfa oddi amgylch, a dod gaead-lenn [ar] borth y cynteddfa.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A chymmer olew yr enneiniad, ac ennei|nia y tabernacl, a'r hynn oll [&s;ydd] ynddo, a chy&s;|&s;egra ef ai holl le&s;tri: fel y byddo gy&s;&s;egredic.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Enneinia hefyd allor y poeth offrwm, a chy&s;&s;egra yr allor ai holl le&s;tri: a'r allor fydd &s;ancteidd-beth cy&s;&s;egredic.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Enneinia y noe ai throed, a &s;ancteiddia hi.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A ph&acirc;i i Aaron ac iw feibion ddyfod i ddrws pabell y cyfarfod: a golch hwynt a dwfr.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> A gwi&s;c am Aaron y gwi&s;coedd &s;an|taidd: ac enneinia ef, a &s;ancteiddia ef i offeiriadu i mi.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> D&wcirc;g hefyd ei feibion ef, a gwi&s;c hwynt a phei&s;iau.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Ac enneinia hwynt megis yr enneiniai&s;t eu tad hwynt i offeiriadu i mi: fel y byddo eu henneiniad iddynt yn offeiriadaeth dragywy|ddol drwy eu hoe&s;oedd.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Felly Mo&s;es a wnaeth yn ol yr hynn oll o orchymynnodd yr Arglwydd iddo: felly y gwnaeth efe.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Felly<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 7.1.</NOTE> yn y m&icirc;s cyntaf o'r ail flwyddyn, ar [y dydd] cyntaf o'r mis y codwyd y taber|nacl.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Canys Mo&s;es a gododd y tabernacl, ac a roddodd ei fortei&s;iau, ac a o&s;ododd ei &s;tyllod ac a roddes ei farrau: ac a gododd ei golofnau.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Ac a ledodd y babell-lenn a'r y tabernacl ac a o&s;ododd d&ocirc; y babell-lenn ar ni oddi arnodd fel y gorchymynna&s;e yr Arglwydd wrth Mo|&s;es.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Cymmerodd hefyd a rhoddodd y de&s;tio|laeth yn yr Arch, a go&s;ododd y tro&s;olion wrth yr Arch: ac a roddodd y drugareddfa i fynu ar yr Arch.</P></Q>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac efe a dd&ucirc;g yr Arch i'r tabernacl,<NOTE PLACE="marg">Exod 35.12.</NOTE> ac a o&s;ododd y wahan-len orchudd, i orchguddio Arch y de&s;tiolaeth: megis y gorchymynna&s;e yr Arglwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac efe a roddodd y bwrdd o fewn pabell y cyfarfod ar y&s;tlys y tabernacl, o du yr go|gledd: o'r tu allan i'r wahan-lenn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a drefnodd-yn drefnus arno ef y bara ger bron yr Arglwydd: fel y gorchymyn|na&s;e yr Arglwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac efe a o&s;ododd y canhwyll-bren o fewn pabell y cyfarfod ar gyfer y bwrdd ar y&s;tlys y tabernacl, o du yr dehau.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac efe a oleuodd y lu&s;ernau ger bron yr Arglwydd: fel y gorchymynna&s;e yr Arglwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Efe hefyd a o&s;ododd yr allor aur ym mhabell y cyfarfod: o flaen y wahan-lenn.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac a arogl-darthodd arm arogl-darth lly&s;&s;euoc megis y gorchymynna&s;e yr Arglw|ydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac efe a o&s;ododd gaead-lenn [ar] ddrws y tabernacl.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac efe a o&s;ododd allor y poeth offrwm [wrth] ddrws y tabernacl [&s;ef] pabell y cyfar|fod: ac a offrymmodd arni boeth offrwm a bwyd offrwm, fel y gorchymynna&s;e yr Ar|glwydd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Efe a o&s;ododd y noe hefyd rhwng pabell y cyfarfod a'r allor: ac a roddodd yno ddwfr i y|molchi.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A Mo&s;es ac Aaron ai feibion a olcha|&s;ant yno eu dwylo, ai traed.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Pan ddelent i babell y cyfarfod a phan ne&s;&s;aent at yr allor yr ymolchent: fel y gorchy|mynna&s;e yr Arglwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac efe a gododd y cynteddfa o amgylch y tabernacl, a'r allor, ac a roddodd gaead-lenn [ar] borth y cynteddfa: felly y gorphennodd Mo&s;es y gwaith.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yna y niwl a orchguddiodd babell y cy|farfod: a gogoniant yr Arglwydd a lawnodd y tabernacl.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac ni alle Mo&s;es fyned i babell y cyfar|fod, am i'r niwl aros arni: ac i ogoniant yr Ar|glwydd lenwi y tabernacl.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A phan gyfode y niwl oddi ar y taber|nacl, y cychwnne meibion I&s;rael iw holl dei|thiau.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac oni chyfode y niwl: yna ni chychwn|ne meibion I&s;rael hyd y dydd y cyfode.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Canys niwl yr Arglwydd [ydoedd] ar y tabernacl, y dydd, a th&acirc;n ydoedd yno y nos: yng-olwg holl d&ycirc; I&s;rael yn eu holl deithiau hwynt.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 N="Leviticus" TYPE="book">
<PB REF="53">
<HEAD>&leaf; Trydydd llyfr Mo&s;es yr hwn a elwir Leuiticus.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"1 Trefn y poeth offrymmau 3 o eidionnau. 10 o ddefaid, neu eifr. 14 ac o &acirc;dar.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"_YN A yr Arglwydd a al|wodd ar Mo&s;es, ac a le|farodd wrtho o babell y cyfarfod: ga~ ddywedyd.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Llefara wrth fei|bion I&s;rael a dywet wr|thynt: pan ddygo d&ycirc;n o honoch offrwm i'r Ar|glwydd: o anifail [&s;ef] o'r eidionnau neu o'r praidd, yr offrymmwch eich offrwm.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Os poeth offrwm o eidion [fydd] ei off|rwm ef, offrymed efyn wryw perffaith-gwbl, a dyged ef wrth ei ewyllys ei hun i ddrws pabell y cyfarfod, ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A go&s;oded ei law ar benn y poeth offrwm, fel y cymmerer ef yn gymeradwy ganddo, i w|neuthur iawn tro&s;to.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI><NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">euit. 9.12.</NOTE> Lladded hefyd yr eidion ger bron yr Ar|glwydd, a dyged meibion Aaron yr offeiriaid y gwaed, a thaenellant y gwaed o amgylch ar yr allor, yr hon [fydd wrth] ddrws pabell y cy|farfod.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Yna blinged y poeth offrwm, a dryllied ef yn ddrylliau.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A go&s;oded meibion Aaron yr offeiriad d&acirc;n ar yr allor, a go&s;&s;odant goed ar y t&acirc;n.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A go&s;&s;oded meibio~ Aaro~ yr offeiriaid y dry|lliau yng-hyd a'r pe~n, a'r gw&ecirc;r ar y coed y rhai [a fyddant] ary t&acirc;n yr hwn [&s;ydd] ar yr allor.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Onid ei berfedd, ai draed, a ylch efe mewn dwfr, a'r offeiriad a l&ycirc;&s;c y cwbl ar yr allor, yn bo|eth offrwm, yn aberth tanllyd, o arogl e&s;mwyth i'r Arglwydd.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Ac os o'r praidd [&s;ef] o'r defaid, ne o'r geifr, [yr offrymma efe] boeth offrwm, offrym|med hwnnw yn wryw perffaith-gwbl.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A lladded ef ger bron yr Arglwydd o du 'r gogledd i'r allor, a thaenelled meibion Aaron yr offeiriaid ei waed ef ar yr allor o amgylch.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A thorred ef yn ddrylliau gyd ai ben ai w&ecirc;r, a go&s;&s;oded yr offeiriad hwynt ar y coed, y rhai [a fyddant] ar y t&acirc;n, yr hwn [&s;ydd] ar yr allor.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Onid golched y perfedd, a'r traed mewn dwfr: a dyged yr offeiriad y cwbl, a llo&s;ged ar yr allor, hwn &s;ydd boeth offrwm yn aberth tan|llyd, o arogl e&s;mwyth i'r Arglwydd.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Ac os poeth offrwm o ad&ecirc;ryn [fydd] ei offrwm ef i'r Arglwydd: yna dyged ei offrwm o durturau, neu o gywion colomennod.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A dyged yr offeiriad ef wrth yr allor, a thor|red ei b&ecirc;n ef rhwng ei f&ycirc;s ai fawd, a llo&s;ged ar yr allor: a gwa&s;ger ei waed ef ar y&s;tlys yr allor.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A thynned ymmaith ei grombil ef yng|hyd ai blu, a bwried hwynt ger llaw yr allor, o du 'r dwyrain i'r lle [y byddo] y lludw.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Hollded ef hefyd rhwng ei adenydd [et|to] na wahaned: a llo&s;ged yr offeiriad ef ar yr allor, ar y coed y rhai [fyddant] ar y t&acirc;n: dym|ma boeth offrwm yn aberth tanllyd, o arogl e&s;|mwyth i'r Arglwydd.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">PEN. II.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>Trefn y bwyd offrwm, ai bobiad.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"PAN offrymmo d&ycirc;n fwyd offrwm i'r Ar|glwydd, bydded ei offrwm ef beillied: a thy|wallded olew arno, a rhodded thus arno.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefif. 6.15.</NOTE> dyged ef at feibion Aaron yr offei|riaid a chymmered oddi yno loned ei law oi bei|llied ac oi olew, yng-hyd ai h&ocirc;ll thus, a llo&s;ged yr offeiriad ei goffadwriaeth ar yr allor, yn a|berth tanllyd o arogl e&s;mwyth i'r Arglwydd.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A [bydded] gweddill y bwyd offrwm i Aaron ac iw feibion, yn &s;anctaidd-beth cy&s;&s;egre|dic o danllyd aberth yr Arglwydd.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Hefyd pan offrymmech fwyd offrwm, wedi ei bobi [mewn] ffwrn, [dod] dei&s;&s;ennau peillied croiw, wedi eu cymmy&s;cu trwy olew, ac afrllad croiw wedi eu h&icirc;ro ag* olew.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Ond os bwyd offrwm ar radell [fydd] dy offrwm di, bydded beillied wedi ei gymmy&s;cu yn groiw mewn olew.<NOTE PLACE="marg">Leuit 6.21.</NOTE></P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Torr ef yn dammeidiau, a thywallt arno o|lew, bwyd offrwm yw hwn.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ac os bwyd offrwm padell [&s;ydd] dy o|ffrwm, gweithier beillied trwy olew.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A dwg i'r Arglwydd y bwyd offrwm, yr hwn a wneir o'r rhai hyn, &s;ef dwg ef at yr offei|riad a dyged yntef ef at yr allor.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A choded yr offeiriad ei goffadwriaeth o'r bwyd offrwm, a llo&s;ged ar yr allor, yn danllyd a berth, o arogl e&s;mwyth i'r Arglwydd.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A [bydded] i Aaron ac iw feibion we|ddill y bwyd offrwm, yn &s;anctcidd-beth cy&s;&s;eg|redic o d&acirc;nllyd aberth yr Arglwydd.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Na wneler yn lefeinllyd ddim bwyd offrwm yr hwnn a offrymmoch i'r Arglwydd: canys am bob &s;ur-does, a phob m&ecirc;l na lo&s;gwch o honaw aberth tanllyd i'r Arglwyd.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Offrymmwch y rhai hynny i'r Arglwydd yn offrwm blaen-ffrwyth, ond nac &acirc;nt ar yr a|llor [i fod] yn arogl e&s;mwyth.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Dy holl fwyd offrwm hefyd a hellti<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 5.13. Marc. 9.50. Luc. 14.34.</NOTE> di a hale~, ac na phalled hale~ cyfammod dy Dduw o fod ar dy fwyd offrwm: offrymma halen ar bob offrwm it.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Ac os offrymmi i'r Arglwydd fwyd o|ffrwm y ffrwythau cyntaf: twy&s;ennau wedi eu
<PB N="42" REF="53">cra&s;&s;u yn t&acirc;n [&s;ef] yr hyn a gurir allan o'r dwy|&s;en &icirc;r-lawn a offrymmi di, yn fwyd offrwm dy ffrwythau cyntaf.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A dod olew arno, a go&s;&s;ot thus arno, bw|yd offrwm [yw] hynn.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A llo&s;ged yr offeiriad ei goffodwriaeth oi &ycirc;d wedi ei guro allan, ac oi olew yng-hyd ai holl thus yn aberth tanllyd i'r Arglwydd.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">PEN. III.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"1 Cyfraith am aberth hedd o eidionnau. 6 Defaid. 7 Wun. 12 A geifr.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"AC os aberth hedd [fydd] ei offrwm ef, pan offrymmo efe eidion, offrymmed ef ger|bron yr Arglwydd yn berffaith-gwbl pwy vn bynnac ai yn wryw ai yn fenyw.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> A rhodded ei law ar benn ei offrwm a lla|dded ef [wrth] ddrws pabell y cyfarfod, a thae|nelled meibion Aaron yr offeiriaid y gwaed ar yr allor o amgylth.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Ac offrymmed o'r aberth hedd aberth tan|llyd i'r Arglwydd: [&s;ef] y weren fol, a'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 29.22.</NOTE> holl w&ecirc;r yr hwn[a fydd]ar y perfedd,</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A'r ddwy aren, a'r gw&ecirc;r [a fydd] arnynt, yr hwn [fydd] ar y perfedd, a'r rhwyden hefyd [a fydd] ar yr afi a dynn efe ymmaith yng-hyd a'r arennau.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A allo&s;ged meibion Aaron hynny ar yr all|or, yng-hyd ar offrwm poeth yr hwn [fydd] ar y coed, y rhai [fyddant] ar y t&acirc;n, yn aberth tan|llyd, o arogl e&s;mwyth i'r Arglwydd.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Ac os o'r praidd [y bydd] yr hyn a offrym|mo efe yn hedd aberth i'r Arglwydd, offrym|med ef yn wryw neu yn fenyw perffaithgwbl.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Os oen a offrymma efe yn ei offrwm, yna dyged ef ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A go&s;oded ei law ar benn ei offrwm, a lla|dded ef o flaen pabell y cyfarfod, a thaenelled meibion Aaron ei waed ef ar yr allor oddi am|gylch.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Ac offrymmed o'r aberth hedd yn aberth tanllyd i'r Arglwydd ei weren, a'r gloren ei gyd, torred hi ymmaith wrth a&s;gwrn y cefn yng-hyd a'r weren fol, a'r holl w&ecirc;r yr hwn [fydd] ar y perfedd.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A'r ddwy aren, a'r gw&ecirc;r yr hwn [a fydd] arnynt, yr hwn [fydd] ar y perfedd, a'r rhwyden ar yr afi, yng-hyd a'r arennau a dynn efe ym|maith.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A llo&s;ged yr offeiriad hynn ar yr allor, [fel] bwyd aberth tanllyd yr Arglwydd.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Felly os gafr [fydd] ei offrwm ef, dyged hi ger bron yr Arglwydd:</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> A go&s;oded ei law ar ei phen, a lladded hi o flaen pabell y cyfarfod, a thaenelled meibion Aaron ei gwaed hi ar yr allor o amgylch.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Ac offrymmed o hynny ei offrwm o a|berth tanllyd i'r Arglwydd, &s;ef y weren fol, a'r holl w&ecirc;r yr hwn [fydd] ar y perfedd.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A'r ddwy &acirc;ren a'r gw&ecirc;r yr hwn [fydd] arnynt, yr hwn [fydd] ar y perfedd a'r rhwyden ar yr afi, yng-hyd ar arennau a dynn efe ym|maith.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A llo&s;ged yr offeiriad hwynt ar yr allor, yr holl w&ecirc;r [fydd] i'r Arglwydd yn fwyd aberth tanllyd o arogl e&s;mwyth.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Deddf dragwyddawl drwy eich oe&s;oedd yn eich holl anneddau [yw] na fwyttaoch ddim gw&ecirc;r na dim<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 9.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> gwaed.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">PEN. IIII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Aberthau tros bechod a wnele 'r offeiriad. 13 Neu'r holl gynnulleidfa. 22 Neu y pennaeth mewn anwy|bod.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"LLefarodd yr Arglwydd hefyd wrth Mo&s;es gan ddywedyd.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Llefara wrth feibion I&s;rael gan ddywe|dyd, pan becho dyn mewn anwybod yn erbyn yr vn o orchymynnion yr Arglwydd a gwneuthur yn erbyn vn o honynt, y pethau ni ddylyd eu gwneuthur.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Os offeiriad eneiniog a becha i ddwyn y bobl yn euog, offrymmed tros ei bechod yr hwn a wnaeth, fu&s;tach ieuangc perffaith-gwbl yn a|berth dros bechod i'r Arglwydd.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A dyged y bu&s;tach i ddrws pabell y cyfar|fod ger bron yr Arglwydd, a go&s;oded ei law ar ben y bu&s;tach a lladded y bu&s;tach ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 9.18.</NOTE> chymmered yr offeiriad eneiniog o waed y bu&s;tach, a dyged ef i babell y cyfarfod.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A throched yr offeiriad ei f&ycirc;s yn y gwaed, a thaenelled o'r gwaed ar du wyneb gwahan|len y cy&s;&s;egr, ger bron yr Arglwydd &s;eith|waith.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A go&s;oded yr offeiriad [beth] o'r gwaed ger bron yr Arglwydd ar gyrn allor yr arogl|darth lly&s;&s;ieuoc, yr hon [&s;ydd] ym mhabell y cy|farfod: a thywallded holl waed [arall] y bu|&s;tach wrth droed allor y poeth offrwm yr hon [&s;ydd wrth] ddrws pabell y cyfarfod.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A thynned holl w&ecirc;r bu&s;tach yr aberth dros bechod o honaw, &s;ef y weren fol, ar holl w&ecirc;r yr hwn [fydd] ar y perfedd.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A'r ddwy aren ar gw&ecirc;r yr hwn [fydd] ar|nynt yr hwn [fydd] ar y perfedd, a'r rhwyden ar 'r afi a dynn efe ymmaith yng-hyd a'r arennau,</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Megis y tynnodd o &ycirc;ch yr aberth hedd: A llo&s;ged yr offeiriad hwynt ar allor y poeth offrwm.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ond croen y bu&s;tach,<NOTE PLACE="marg">Exod. 29.14.</NOTE> ai holl g&icirc;g yng|hyd ai benn, ai draed, ai botten, ai fi&s;wel,</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A'r holl fu&s;tach hefyd a ddwg efe allan i'r tu hwnt i'r gwer&s;&s;yll i le gl&acirc;n wrth dywallt l&ecirc; y lludw, ac ai lly&s;c ar goed ynt&acirc;n: wrth dywallt|l&ecirc; y lludw y llo&s;cir ef.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Ac os holl gynnulleidfa I&s;rael a becha mewn anwybod, a'r peth yn guddiedic o olwg y dyrfa, a gwneuthur o honynt yn erbyn yr vn o orchmynion yr Arglwydd, ddim o'r hyn ni ddy|lid moi gwneuthur, a myned yn euog.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Pan wypir y pechod yr hwn y pecha|&s;ant ynddo, yna offrymmed y dyrfa fu&s;tach ieu|anc yn aberth dros bechod, a dygant ef, o flaen
<PB REF="54">pabell y cyfarfod.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A go&s;oded henuriaid y gymiulleidfa eu dwylo ar ben y bu&s;tach ger bron yr Arglwydd, a lladdant y bu&s;tach yng-wydd yr Arglwydd.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A dyged yr offeiriad eneiniog o waed y bu&s;tach i babell y cyfarfod.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A throched yr offeiriad ei f&ycirc;s yn y gwaed a thaenelled ar du wyneb y wahan-len ger bron yr Arglwydd &s;eith-waith.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A go&s;oded o'r gwaed ar gyrn yr allor yr hon [&s;ydd] ger bron yr Arglwydd [&s;ef] yr hon [&s;ydd] ym mhabell y cyfarfod, a thywallted yr holl waed [arall] wrth waelod allor y poeth off|rwm yr hon &s;ydd wrth ddrws pabell y cyfarfod.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A thynned ei holl w&ecirc;r allan o honaw, a llo&s;ged ar yr allor.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A gwnaed i'r bu&s;tach hwn megis y gw|naeth i fu&s;tach y pech aberth, felly gwnaed iddo, a'r offeiriad a wna iawn tro&s;tynt, ac fe a faddeu|ir iddynt.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Yna dyged y bu&s;tach allan i'r tu hwnt i'r gwer&s;&s;yll, a llo&s;ged ef fel y llo&s;codd y bu&s;tach cyntaf, dymma aberth dros bechod y dyrfa.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Os pecha pennaeth a gwneuthur trwy amryfu&s;edd yn erbyn yr vn o holl orchymynion yr Arglwydd ei Dduw, ddim or hynn ni ddylid eu gwneuthur, a bod yn euog.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Os amlyga ei fai iddo yr hwn a wnaeth, dyged ei offrwm o lwdn gafr gwryw perffaith|gwbl.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> A go&s;oded ei law ar benn y llwdn, a lla|dded ef ger bron yr Arglwydd yn y lle y lleddir y poeth offrwm: dymma aberth tros bechod.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> A chymmered yr offeiriad o waed yr a|berth tros bechod ar ei f&ycirc;s, a go&s;&s;oded ar gyrn allor y poeth offrwm a thywallded ei waed ef wrth waelod allor y poeth offrwm.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> A llo&s;ged ei holl w&ecirc;r ar yr allor fel gw&ecirc;r yr aberth hedd, a gwnaed yr offeiriad iawn dro|&s;to am ei bechod, a maddeuir iddo.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ac os pecha neb o bobl y wlad mewn anwybod, gan wneuthur yn erbyn yr vn o orch|ymynion yr Arglwydd ddim o'r [pethau] y rhai ni ddylid eu gwneuthur a bod yn euog.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Os ei bechod yr hwn a bechodd a amly|ga iddo: yna dyged ei offrwm o lwdn gafr fe|nyw berffaith-gwbl vros ei bechod yr hwn a be|chodd efe.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit 3.13.</NOTE> go&s;oded ei law ar benn yr aberth dros bechod, a lladded yr aberth tros bechod yn lladd-fan y poeth offrwm.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> A chymmered yr offeiriad oi gwaed hi ar ei fys a rhodded ar gyrn allor y poeth offrwm, a thywallded ei holl waed hi wrth waelod 'r allor.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> A thynned ei holl w&ecirc;r hi, fel y tynnnir y gw&ecirc;r oddi ar yr aberth hedd, a llo&s;ged yr offei|riad [ef] ar yr allor: yn arogl e&s;mwyth i'r Ar|glwydd, a gwnaed yr offeiriad iawn tro&s;to a maddeuir iddo.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Ac os dwg efe ei offrwm tros bechod [o] oen, dyged hi'n fenyw berffaith-gwbl.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> A go&s;oded ei law ar benn yr aberth dros bechod, a lladded hi tros berhod yn y lle y lleddir y poeth offrwm.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> A chymmered yr offeiriad ar ei f&ycirc;s o wa|ed yr aberth tres bechod, a go&s;oded ar gyrn all|or y poeth offrwm, a thywallded ei holl waed hi wrth waelod yr allor.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> A thynned ei<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 3.9.</NOTE> holl w&ecirc;r hi, fel y tynnir gw&ecirc;r oen yr aberth hedd, a llo&s;ged yr offeiriad hwynt ar yr allor gyd ag aberth tanllyd yr Ar|glwydd, a gwnaed yr offeiriad iawn tro&s;to am ei bechod yr hwn a bechodd, a maddeuir iddo.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am glywed tyngu. 2 Am gyffwrdd a pheth aflan. 4 Am dyngu yn ddiarod. 15 Am &s;arhaed ar beth cy&s;&s;ygredic,</P>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"OS pecha dyn a chlywed llais llw, ac yn|tef yn d&ycirc;&s;t naill ai 'n gweled ai 'n gwy|bod, oni fynega, yna efe a ddwg ei anwiredd.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Os dyn a gyffwrdd wrth ddim aflan, pwy bynac ai wrth furgyn bwy&s;t &s;il aflan, ai wrth fur|gyn anifail aflan, ai wrth furgyn ymlu&s;giad a|flan, er [bod y peth] yn guddiedic oddi wrtho ef aflan, ac euog yw efe.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Neu pan gyffyrddo ag aflendid d&ycirc;n pa a|flendid bynnac iddo yr hwn y bydd efe aflan oi blegit: a'r [peth] yn guddiedig rhagddo, pan gaffo wybod euog yw.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Neu [os] d&ycirc;n a dwng, gan draethu a'r gwefu&s;au ar wneuthur drwg, neu wneuthur da am yr hyn oll a draetho dyn drwy lw, a'r [peth] yn guddiedic rhagddo, pan gaffo efe wybod: e|uog yw o vn o hyn.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A phan fyddo efe euog o vn o hyn: yna cy|ffe&s;&s;ed yr hyn y pechodd ynddo.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A dyged i'r Arglwydd ei offrwm dros gam|wedd am ei bechod yr hwn a bechodd: [&s;ef] be|nyw or praidd, dafad neu lwdn gafr yn aberth tros bechod, a gwnaed 'r offeiriad iawn tro&s;to am ei bechod.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ond os ei law ni chyrredd werth oen, dy|ged i'r Arglwydd yn iawn am ei gamwedd yr hwn a bechodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 12.8. Luc. 2.24.</NOTE> ddwy durtur neu ddau gyw colomen, y naill yn aberth tros bechod, ar llall yn boeth offrwm.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A dyged hwynt at yr offeiriad ar offrym|med efe yr hwn [&s;ydd] tros bechod yn gyntaf, a rhwng ei fys ai fawd torred ei benn wrth ei we|gil, ond na thorred ef ymmaith.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A thaenelled o waed yr aberth tros bechod ar y&s;tlys yr allor, a gwa&s;cer y rhan arall o'r gw|aed wrth waelod yr allor, dymma aberth tros bechod:</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A'r ail a wna efe yn offrwm poeth yn ol y ddefod: a'r offeiriad a wna iawn dro&s;to am ei bechod yr hwn a bechodd, a maddeuir iddo.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ac os ei law ni ddaw i ddwy durtur neu i ddau gyw colomen: yna dyged yr hwn a be|chodd ei offrwm [&s;ef] o ddecfed ran Ephao bei|llied yn aberth tros bechod: na o&s;oded olew ynddo, ac na rodded thus arno: canys aberth tros bechod yw efe.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A dyged hynny at yr offeiriad, a chymme|red
<PB N="43" REF="54">yr offeiriad o honaw loned ei law yn goffa|dwriaeth: a llo&s;ged ar yr allor, ar aberth tan|llyd yr Arglwydd: dymma aberth tros bechod.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Felly gwnaed yr offeiriad iawn dro&s;to ef ag vn o hynn am ei bechod yr hwn a bechodd efe, a maddeuir iddo, a bydded i'r offeiriad[ran] megis [o'r] bwyd offrwm.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, gan ddywedyd.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Os gwna d&ycirc;n gamwedd a phechu drwy amryfu&s;edd, mewn [dim] o'r pethau a gy&s;&s;e|grwyd i'r arglwydd: yna dyged i'r Arglwydd yn aberth dros ei gamwedd, hwrdd perffatth|gwbl o'r praidd yn dy bris di [&s;ef dau] o &s;iclau arian, yn ol &s;icl y cy&s;&s;egr, yn aberth tr<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">s gam|wedd.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Yna taled yr hyn y pechodd [ynddo] o'r peth cy&s;&s;egredic, a rhodded ei bummed ran yn chwanec atto, a rhodded ef at yr offeiriad, a gwnaed yr offeiriad iawn tro&s;to a hwrdd yr o|ffrwm tros gamwedd: a maddeuir iddo.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ac os pecha enaid,<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 4.2.</NOTE> a gwneuthur [yn er|byn] yr vn o holl orchymynnion yr Arglwydd, [ddim o'r] hynn ni ddylid eu gwneuthur, er na wydde, etto euog fydd, ai anwiredd a ddwg.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Yna dyged hwrdd perffaith-gwbl o'r praidd, vn dy bris di, at yr offeiriad yn offrwm tros gamwedd, a gwnaed yr offeiriad iawn tro|&s;to am ei amryfu&s;edd yr hwn a gamgymerodd e|fe ac yntef heb wybod, a maddeuir iddo.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Aberth tros gamwedd [yw] hynn: mawr gamwedd a wnaeth yn erbyn yr Ar|glwydd.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Aberthau am feiau a wneler trwy wybod. 9 Trefn y po|eth offrymmau. 14 Trefn y bwyd offrwm. 20 Aberth Aaron ai feibion. 25 Trefn offrwm tros bechod.</P>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"<HI>A</HI> Llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, gan ddywedyd.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Os pecha d&ycirc;n a gwneuthur camwedd yn erbyn yr Arglwydd, a gwadu wrth ei gymydog yr hyn a rodded atto iw gadw, neu am 'r hyn y rhoddes efe ei law am dano, neu am yr hynn drwy draw&s;ter a ddygodd efe, neu y byddo yn ei gam attal oddi ar ei gymydog:</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Neu os cafodd beth gwedi ei golli, ai wa|du, a thyngu mewn anudon, am ba vn bynac o'r holl bethau a wnelo d&ycirc;n gan bechu ynddynt.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Yna am iddo bechu a bod yn euog, bydded iddo roddi yn ei ol y trais yr hwn a drei&s;iodd efe, neu 'r camattaliaeth yr hwn a gamattaliodd, neu 'r peth yr hwn a adawyd i gadw gyd ag ef, neu 'r peth wedi ei golli yr hwn a gafodd efe.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Neu beth bynnac y tyngodd efe anudon am dano, taled hynny erbyn ei benn, a chwane|ged ei bummed ran atto: a'r dydd yr offrymmo dros gamwedd roddedd ef i'r neb ai piau.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A dyged i'r Arglwydd yn offrwm dros ga~wedd hwrdd perffaith-gwbl o'r praidd, yn dy bris di, yn offrwm dros ga~wedd, at yr offeiriad.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A gwnaed yr offeiriad iawn tro&s;to ger bron yr Arglwydd, a maddeuir iddo, am ba beth bynnac a wnaeth, i fod yn euog o honaw.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Llefarodd yr Arglwydd hefyd wrth Mo|&s;es, gan ddywedyd.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Gorchymyn i Aaron, ac iw feibion gan ddywedydd, dymma gyfraith y poeth offrwm [bydded] y poeth offrwm hwn ar yr aelwyd [yr hon &s;ydd] ar yr allor, ar h&ycirc;d y nos, hyd y borau, a chynneuer t&acirc;n yr allor arni,</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Gwi&s;ced yr offeiriad hefyd ei liein|wi&s;c am dano, a gwi&s;ced lawdrau lliain am ei gnawd, a choded y lludw lle 'r y&s;&s;odd t&acirc;n y po|eth aberth ar yr allor, a go&s;&s;oded ef ger llaw 'r allor.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A dio&s;ced ei wi&s;coedd, a gwi&s;ced ddillad eraill, a dyged allan y lludw i'r tu hwnt i'r gw|er&s;&s;yll, lle gl&acirc;n.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A chynneuer y t&acirc;n [&s;ydd] ar yr allor ar|ni, na ddiffodded: onid llo&s;ged yr offeiriad goed arni, o forau i forau: a threfned y poeth offrwm arni, a llo&s;ced w&ecirc;r yr aberth hedd arni.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Cynneuer y t&acirc;n bob am&s;er ar yr allor, na ddiffodded ef.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Dymma hefyd gyfraith y bwyd offrwm, dyged meibion Aaron ef ger bron yr Arglwydd o flaen yr allor.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A choded o honaw yn ei law o beillied y bwyd offrwm, ac oi olew, a'r holl thus yr hwn [fydd] ar y bwyd offrwm,<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 2 2. Num. 15.3</NOTE> a llo&s;ced ei goffadw|riaeth ef ar yr allor, yn arogl e&s;mwyth i'r Ar|glwydd.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A'r gweddill o honaw a fwytu Aaron ai feibion, yn groiw y bwyteuir ef: yn y lle &s;anc|taidd o fewn cynteddfa pabell y cyfarfod y bwy|t&acirc;nt ef.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Na phober ef trwy lefen: rhoddais ef yn rhan iddynt o'm haberthau tanllyd: &s;ancteidd|beth cy&s;&s;egredic yw hynn, megis o'r aberth tros bechod, a'r aberth tros gamwedd.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Pob gwryw o blant Aaron a fwyt&acirc;nt hynn [trwy] ddeddf dragywyddol yn eich oe&s;o|edd o aberthau tanllyd yr Arglwydd: pob dim oll a gyffyrddo a hwynt cy&s;&s;ygredic fydd.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, gan ddywedyd.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Dymma offrwm Aaron, ai feibion, yr hwnn a offrymmant i'r Arglwydd, &s;ef decfed ran Epha o beillied bwyd offrwm bob am&s;er ar y dydd yr eneinir ef: ei hanner y borau, ai han|ner bryd nawn.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Gwneler ef<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 2.5</NOTE> trwy olew ar y radell, [y|na] y dygi ef i mewn: wedi ei gra&s;&s;u, ac offrym|ma ddrylliau y bwyd offrwm wedi ei gra&s;&s;u, yn arogl e&s;mwyth i'r Arglwydd.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> A'r offeiriad ai feibion ef yr hwn a enci|nir yn ei le ef, gwnaed hynn [drwy] ddeddf drag|ywyddol, llo&s;cer y cwbl i'r Arglwydd.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> A phob bwyd offrwm offeiriad byddet wedi ei lo&s;ci oll, na fwytaer ef.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Llefarodd yr Arglwydd hefyd wrth Mo|&s;es, gan ddywedyd.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Llefara wrth Aaron ac wrth ei feibion gan ddywedyd, dymma gyfraith yr aberth tros
<PB REF="55">bechod, vn y lle y lleddir y poeth offrwm, y lle|ddir yr aberth tros bechod, ger bron yr Arglw|ydd &s;anctaidd-beth cy&s;&s;egredic [yw] efe.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yr offeiriad yr hwn ai hoffrymmo tros bechod, ai bwytu, yn y lle &s;antaidd y bwyteir ef, yng-hynteddfa pabell y cyfarfod.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Beth bynnac a gyffyrddo ai gig ef a fydd cy&s;&s;ygredic, a phan daenello oi waed ef ar ddille|dyn, golch yn y lle &s;anctaidd yr hynn y taenello [y gwaed] arno.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit 15.12.</NOTE> chorrer y lle&s;tr pridd yr hwn y ber|wir ef ynddo, ond os mewn lle&s;tr pr&ecirc;s y berwir ef, &s;cwrrier, a golcher ef mewn dwfr.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Bwytaed pob gwryw ym my&s;c yr offei|riaid ef, &s;anctaidd-beth cy&s;&s;egredic [yw] efe.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Ac na fwytaed vn offrwm tros bechod yr hwn y dygir oi waed i babell y cyfarfod, i wneu|thur iawn yn y lle &s;anctaidd, [ond] llo&s;ger mewn t&acirc;n.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Deddf yr offrwm tros gamwedd a phechod. 11 deddf yr offrwm hedd. 23 gwahardd bwyta y gw&ecirc;r a'r gwaed.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DYmma hefyd gyfraith yr offrwm dros ga~|wedd, &s;a~cteidd-beth cy&s;&s;egredic [yw] efe.</P>
<Q REND="margQuotes"><P N="2">"<HI>2</HI> Yn y man lle y lladdant y poeth offrwm, y lladdant yr aberth tros gamwedd, ai waed a da|enella efe ar yr allor o amgylch.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Ai holl w&ecirc;r a offrymma efe allan o ho|naw, y gloren hefyd a'r w&ecirc;ren fol.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A'r ddwy aren a'r gw&ecirc;r yr hwn [fydd] ar|nynt yr hwn [fydd] yng-hylch y perfedd, a'r rhwyden ar yr afi, yng-hyd a'r arennau a dynn efe ymmaith.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A llo&s;ged yr offeiriad hwynt ar yr allor yn aberth tanllyd i'r Arglwydd: aberth tros ga|mwedd [yw] hwn.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Pob gwryw ym my&s;c yr offeiriaid ai bwytu: yn y lle &s;anctaidd y bwyteuir ef, &s;anc|teidd-beth cy&s;&s;egredic [yw] efe.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Fel [y bydd] yr aberth tros bechod felly [y bydd] yr aberth tros gamwedd, vn gyfraith [&s;ydd] iddynt: yr offeiriad yr hwn a wna iawn ag ef, ai piau.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A'r offeiriad yr hwn a offrymmo boeth o|ffrwm neb piau groen y poeth offrwm yr hwn a offrymmodd efe.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A ph&ocirc;b bwyd offrwm yr hwn a gra&s;&s;er mewn ffwrn, ac hyn oll a wneler mewn padell, neu ar radell, fydd eiddo 'r offeiriad yr hwn ai hoffrymmo.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A phob bwyd offrwm wedi ei gymmy&s;cu trwy olew, neu yn &s;ych a fydd i holl feibion Aa|ron bob vn fel ei gilydd.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Dymma hefyd gyfraith yr aberth h&ecirc;dd, yr hwn a offrymma, efe i'r Arglwydd.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Os yn lle diolch yr offrymma efe hynn, offrymmed yn lle aberth diolch dei&s;&s;ennau croiw, wedi eu cymmy&s;cu drwy olew, ac afrllad croiw, wedi eu h<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ro ag olew, a pheillied wedi ei gra&s;&s;u 'n dei&s;&s;ennau wedi eu cymmy&s;cu ag olew.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Heb law y tei&s;&s;ennau offrymmed fara lefeinllyd [yn] ei offrwm, am ei hedd aberth o ddiolch.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Ac offrymmed o hyn vn [dorth] o bob o|ffrwm yn offrwm derchafel i'r Arglwydd: [a] bydded [hwnnw] eiddo 'r offeiriad yr hwn a da|enello waed yr ebyrth hedd.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A ch&icirc;g ei hedd aberth o ddiolch a fwyte|uir y dydd yr offrymmir ef: na adawer o honaw hyd y borau [ddim.]</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Ond os adduned neu rodd trwy fodd a fydd aberth ei offrwm ef, y dydd yr offrymmo e|fe ei aberth, bwytaer ef: a thrannoeth bwytaer yr hyn fyddo yn weddill o honaw.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ond yr hyn a fyddo o g&icirc;g yr a berth yn we|ddill y trydydd dydd, llo&s;cer yn t&acirc;n.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Ac os gan fwyta y bwyteuir [dim] o g&icirc;g ei aberth hedd ef o fewn y trydydd dydd, ni byddir bodlon i'r hwn ai hoffrymmo ef, [ac] nis cyfri|fir iddo, ffieidd-beth fydd: a'r d&ycirc;n a fwytu o ho|naw a ddwg ei anwiredd.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Ar cig a gyffyrddo a dim aflan, ni fwyte|uir, mewn t&acirc;n y llo&s;gir ef: a'r c&icirc;g [arall] p&ocirc;b gl&acirc;n a fwytu o honaw.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A'r d&ycirc;n yr hwn a fwytu o gig yr hedd a|berth, yr hwn [a berthyn] i'r Arglwyd, ai afle~did arno, torrir ymmaith y d&ycirc;n hwnnw o fy&s;c ei bobl</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Ac os dyn a gyffwrdd a dim aflan, [&s;ef] ag aflendid d&ycirc;n, neu ag anifail aflan, neu ag vn ffieidd-beth aflan, a bwytta o g&icirc;g yr hedd aberth, yr hwn [a berthyn] i'r Arglwydd: yna y torrir ymmaith y dyn hwnnw o fy&s;c ei bobl.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Llefarodd yr Arglwydd hefyd wrth Mo|&s;es, gan ddywedyd.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Llefar a wrth feibio~ I&s;rael, gan ddywedyd: na fwytewch ddi gw&ecirc;r cidio~, neu ddafad,<NOTE PLACE="marg">Leuit. 3.17.</NOTE> neu afr</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Etto gw&ecirc;r burgyn, neu w&ecirc;r y&s;clyfaeth a ellir ei weithio mewn pob gwaith: ond gan fwytta na fwyttewch [ef].</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> O herwydd pwy bynnac a fwyttu o w&ecirc;r yr anifail, o'r hwn yr offrymmir aberth tanllyd i'r Arglwydd: torrir ymmaith yr enaid a fwyt|tu o fy&s;c ei bobl.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Na fwyttewch y chwaith<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 9.4.</NOTE> ddim gwaed o fewn eich cyfanneddau, o'r eiddo aderyn nac o'r eiddo anifail.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Pob enaid a fwyttu ddim gwaed, torrir ymmaith yr enaid hwnnw o fy&s;c ei bobl.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Llefarodd yr Arglwydd hefyd wrth Mo|&s;es, gan ddywedyd.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Llefara wrth feibion I&s;rael, gan ddywedyd y neb a offrymmo ei aberth hedd i'r Arglwydd, dyged ei rodd oi aberth hedd i'r Arglwydd.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Ei ddwylo a ddygant ebyrth tanllyd i'r Arglwydd dyged hynn, y gw&ecirc;r yng-hyd a'r barwyden: y barwyden [fydd] iw<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 29.24.</NOTE> chyhwfan yn offrwm cwhwfan gar bron yr Arglwydd.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> A llo&s;ged yr offeiriad y gw&ecirc;r, ar yr allor, a bydded y barwyden i Aaron ac iw feibion.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Rhoddwch hefyd y balfais ddehau yn o|ffrwm derchafael i'r offeiriad o'ch ebyrth hedd chwi.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> A'r hwn o feibion Aaron a offrymmo waed yr ebyrth hedd, a'r gw&ecirc;r, bydded iddo ef yr
<PB N="45" REF="55">y&s;cwyddoc ddehau yn rhan.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> O herwydd parwyden y cwhwfan, ac y&s;c|wyddoc y derchafael a gymmerais i gan feibi|on I&s;rael oi hebyrth hedd hwynt ac ai rhoddais hwynt i Aaron yr offeiriad, ac iw feibion yn ddeddf dragywyddol oddi wrth feibion I&s;rael.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Hyn yw [braint] eneiniad Aaron, ac enei|niad ei feibion o ebyrth tanllyd yr Arglwydd, o'r dydd y ne&s;&s;aodd efe hwynt i offeiriadu i'r Argl|wydd,</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Yr hwn a orchymynnodd yr Arglwydd ro|ddi iddynt y dydd yr eneiniodd efe hwynt allan o feibion I&s;rael, [drwy] ddeddf dragywyddol drwy eu hoe&s;oedd.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Dymma gyfraith y poeth offrwm, y bwyd offrwm, a'r aberth tros bechod, a'r aberth tros gamwedd, a'r* cy&s;&s;egriadau, a'r aberth hedd,</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> Yr hon a orchymynnodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es ym mynydd Sinai, yn y dydd y gorchy|mynnodd efe i feibion I&s;rael offrymmu eu hoff|rymmau i'r Arglwydd, yn anialwch Sinai.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">PEN. VIII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>Eneiniad Aaron ai feibion.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"YNa y llefarodd yr arglwydd wrth Mo&s;es, gan ddywedyd:</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Cymmer<NOTE N="*" PLACE="marg">Exo. 28.2.</NOTE> Aaro~ ai feibio~ gyd ag ef, a'r gwi&s;c|oedd, ac olew 'r eneiniad, a bu&s;tach 'r aberth tros bechod, a dau hwrdd, a chawell y bara croiw.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A cha&s;gl di yr holl gynnulleidfa i ddrws pa|bell y cyfarfod.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A gwnaeth Mo&s;es fel y gorchymynnodd yr Arglwydd iddo: a cha&s;glodd y gynnulleidfa i ddrws pabell y cyfarfod.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A dywedodd Mo&s;es wrth y gynnulleidfa dymma y peth yr hwn a orchymynnodd yr Ar|glwydd ei wneuthur.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Yna y parodd Mo&s;es i Aaron, ac iw feibion ne&s;&s;au: ac efe ai golchodd hwynt mewn dwfr:</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ac efe a roddes am dano ef y bais, ac ai gw|regy&s;&s;odd ef a gwregys, ac a wi&s;codd y fantell am dano, ac a roddes yr Ephod am dano, ac ai gwregy&s;&s;odd a gwregys yr ephod, ac a gaeodd am dano ag ef.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Ac a o&s;ododdy ddwyfronnec am dano, ac a roddes yr <HI>Vrim a Thummim</HI> wrth y ddwyfronnec.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Ac efe a o&s;ododd y meitr ar ei benn ef, ac a o&s;ododd ar y meitr ar gyfer ei wyneb ef dalaeth aur y goron &s;anctaidd, fel y gorchymynna&s;e yr Arglwydd i Mo&s;es.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A Mo&s;es a gymmerodd olew 'r eneiniad ac a<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 30.26.</NOTE> irodd y tabernacl, a'r hynn oll a'r [a ydo|edd] ynddo: ac ai cy&s;&s;egrodd hwynt.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ac a daenellodd o honaw ar yr allor &s;aith waith, ac a &icirc;rodd yr allor, ai holl le&s;tri, ar noe hefyd, ai throed iw cy&s;&s;egru.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Ac efe a dywalltodd o olew 'r eneiniad ar benn Aaron, ac ai henneiniodd ef, iw gy&s;&s;egru.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Yna y parodd Mo&s;es i feibion Aaron ne|&s;&s;au, a gwi&s;co pei&s;iau am danynt, a gwregy&s;&s;odd hwynt a gwregys, ac a o&s;ododd gappiau am eu pennau fel y gorchymynna&s;e 'r Arglwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Yna y dug efe fu&s;tach yr aberth tros be|chod: ac Aaron ai feibion a rodda&s;ant eu dwylo ar benn bu&s;tach yr aberth tros bechod.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A Mo&s;es [ai] lladdodd, ac a gymmerth o'r gwaed, ac ai rhoddes ar gyrn yr allor o amgylch ai fys: ac a burodd yr allor, ac a dywalltodd y gwaed wrth waelod yr allor, ac ai cy&s;&s;egrodd hi i wneuthur iawn arni.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Efe hefyd a gymmerodd 'r holl w&ecirc;r, 'r hwn [oedd] ar y perfedd, a rhwyden yr afi, a'r ddwy a|ren, ai gw&ecirc;r, a Mo&s;es ai llo&s;codd ar yr allor.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A'r bu&s;tach, ai groen, ai gig ai fi&s;wel a lo&s;|codd efe mewn t&acirc;n o'r tu allan i'r gwer&s;&s;yll: fel y gorchymynna&s;e yr Arglwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Yna y ne&s;&s;aodd efe hwrdd y poeth offrwm, ac Aaron ai feibion a o&s;oda&s;ant eu dwylo ar benn yr hwrdd.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A Mo&s;es [ai] lladdodd, ac a daenellod y gwaed ar yr allor o amgylch.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Ac efe a dorrodd yr hwrdd yn ddarnau a llo&s;codd Mo&s;es y penu, y darnau, a'r gw&ecirc;r.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Ond y perfedd a'r traed a olchodd efe me|wn dwfr, a llo&s;codd Mo&s;es yr hwrdd oll ar yr allor: poeth offrwm [yw] hwn, i [fod] yn arogl e&s;mwyth, aberth tanllyd yw i'r Arglwydd: fel y gorchymynnodd yr Arglwydd i Mo&s;es.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Yna y ne&s;&s;aodd efe yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 29.19.</NOTE> ail hwrdd, &s;ef hwrdd y cy&s;&s;egriadau: ac Aaron ai feibion a o&s;oda&s;ant eu dwylo ar benn yr hwrdd.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> A Mo&s;es ai lladdodd ac a gymmerodd oi wa|ed, ac ai rhoddes ar gwrr clu&s;t ddehau Aaron, ac ar fawd ei law ddehau, ac ar fawd ei droed dehau.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Mo&s;es hefyd a ne&s;&s;aodd feibion Aaron ac a roddes o'r gwaed, ar gwrr eu clu&s;t ddehau ac ar fawd eu llaw ddehau, ac ar fawd eu troed dehau: a thaenellodd Mo&s;es y gwaed ar yr allor oddi amgylch.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Ac efe a gymmerodd hefyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 29.22.</NOTE> y gw&ecirc;r, a'r gloren a'r holl w&ecirc;r yr hwn [oedd] ar y perfedd, a rhwyden yr afi, a'r ddwy aren, ai bra&s;ter hw|ynt a'r y&s;cwyddoc ddehau.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> A chymmerodd o gawell y bara croiw yr hwn [oedd] ger bron yr Arglwydd, vn dei&s;&s;en groiw, ac vn dei&s;&s;en o fara ole wedic, ac vn afrll|aden, ac ai go&s;&s;ododd ar y gw&ecirc;r, ac ar yr y&s;cwy|ddoc ddehau:</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ac a roddes y cwbl ar gledrau dwylo Aa|ron, ac ar gledrau dwylo eu feibion, ac ai cwhw|fanodd hwynt yn offrwm cwhwfan ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Yna y cymmerth Mo&s;es hwynt oddi ar gle|drau eu dwylo hwynt, ac ai llo&s;godd ar yr allor yn offrwm poeth: dymma gy&s;&s;egriadau o arogl e&s;mwyth, dymma aberth tanllyd i'r Arglwydd.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Cymmerodd Mo&s;es y<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 29.26.</NOTE> barwyden hefyd, ac ai cwhwfanodd yn offrwm cwhwfan ger bron yr Arglwydd: rhan Mo&s;es o hwrdd y cy|&s;&s;egriadau oedd hi, fel y g<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rchymynna&s;e yr Ar|glwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> A chymmerodd Mo&s;es o olew 'r eneiniad ac o'r gwaed 'r hwn [oedd] ar 'r allor, ac a daene|llodd
<PB REF="56">ar Aaron [ac] ar ei wi&s;coedd, ar ei feibion hefyd, ac ar wi&s;coedd ei feibion yng-hyd ag ef: ac efe a gy&s;&s;egrodd Aaron, ai wi&s;goedd, ai fei|bion hefyd, a gwi&s;coedd ei feibio~ yng-hyd ag ef.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> A dywedodd Mo&s;es wrth Aaron, ac wrth ei feibion, berrwch y cig [wrth] ddrws pabell y cyfarfod, ac<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> 29.32.</NOTE> yno bwyttewch ef, a'r bara hefyd yr hwn [&s;ydd] yng-hawell y cy&s;&s;egria|dau, megis y gorchymynnais gan ddywedyd, Aaron ai feibion ai bwyttu ef.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Ar gweddill o'r cig, ac o'r bara a lo&s;gwch mewn t&acirc;n.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Ac nac ewch &s;aith niwrnod allan o ddrws pabell y cyfarfod, hyd y dydd y cyflawner dydd|iau eich cy&s;&s;egriadau: o herwydd &s;aith niwrnod y bydd efe yn eich cy&s;&s;egru chwi.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Megis y gwnaeth efe heddyw: y gorchy|mynnodd yr Arglwydd wneuthur, i wneuthur iawn dro&s;&s;och.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Ac arho&s;wch, [wrth] ddrws pabell y cy|farfod &s;aith niwrnod ddydd a nos, a chedwch wiliadwriaeth yr Arglwydd, fel na byddoch fei|rw: canys fel hyn i'm gorchymynnwyd.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> A gwnaeth Aaron ai feibion yr holl be|thau y rhai a orchymynnodd 'r Arglwydd trwy law Mo&s;es.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">PEN. IX.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>Aaron yn dechreu offrymmu. 22 Ac yn bendithio y bobl. 23 Gogoniant Duw yn ymddangos.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"YNa y bu ar yr wythfed dydd i Mo&s;es alw am Aaron ac am ei feibion, ac am henuri|aid I&s;rael.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Ac efe a ddywedodd wrth Aaron, cymmer it l&ocirc; ieuangc yn aberth tros bechod, a hwrdd yn boeth offrwm o rai perffaith-gwbl, a dwg [hwynt] ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Llefara hefyd wrth feibion I&s;rael, gan ddywedyd: cymmerwch lwdn gafr gwryw, yn aberth tros bechod, a ll&ocirc;, ac oen blwyddiaid perffaith-gwbl yn boeth offrwm.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Ac eidion, a hwrdd y aberth hedd, i aber|thu ger bron yr Arglwydd: a bwyd offrwm wedi ei gymmy&s;cy trwy olew: o herwydd he|ddyw yr ymddengys yr Arglwydd ichwi.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A duga&s;ant yr hyn a orchymynnodd Mo|&s;es ger bron pabell y cyfarfod: a'r holl gynnu|l<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">eidfa a ddaethant ac a &s;afa&s;ant ger bron yr Ar|glwydd.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A dywedodd Mo&s;es gwnewch y peth hynn, yr hwn a orchymynnodd yr Arglwydd: ac ymddengys gogoniant yr Arglwydd i chwi.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Dywedodd Mo&s;es hefyd wrth Aaron, dos at yr allor ac abertha dy aberth tros bechod, a'th boeth offrwm a gwna iawn<NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 7.27.</NOTE> dro&s;ot dy hun, a thros y bobl, ac abertha offrwm y bobl, a gwna iawn dro&s;tynt, fel y gorchymynodd 'r Arglwydd</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Yna y ne&s;&s;aodd Aaron at yr allor, ac a la|ddodd l&ocirc; yr aberth tros bechod, yr hwn [oedd] tro&s;to ef ei hun.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A meibion Aaron a dduga&s;ant y gwaed atto, ac efe a wlychodd ei fys yn y gwaed, ac ai go&s;&s;ododd ar gyrn yr allor, ac a dywalltodd y gwaed [arall] wrth waelod yr allor.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Ond efe a lo&s;godd ar yr allor o'r aberth tros bechod y gw&ecirc;r a'r arennau, a rhwyden yr a&s;t, fel y gorchymyna&s;e yr Arglwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A'r c&icirc;g, a'r croen a lo&s;godd efe mewn t&acirc;n: o'r tu allan i'r gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Ac efe<NOTE N="*" PLACE="marg">I e&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. 1.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> a laddodd y poeth offrwm, a mei|bion Aaron a dduga&s;ant y gwaed atto, ac efe ai taenellodd ar yr allor o amgylch.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> A duga&s;ant y poeth offrwm atto 'n ddarnau ai ben hefyd: ac efe ai llo&s;godd hwynt ar 'r allor.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Ac efe a olchodd y perfedd a'r traed, ac ai llo&s;godd hwynt yng-hyd a'r offrwm poeth ar 'r allor.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Hefyd efe a ddug offrwm y bobl, ac a gymmerodd fwch yr aberth tros bechod yr hwn [oedd] tros y bobl, ac ai lladdodd, ac ai hoffrym|modd tros bechod, fel y cyntaf.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Ac efe a ddug y poeth offrwm, ac ai hoff|rymmodd yn ol y ddefod.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Felly efe a ddug y bwyd offrwm ac a lanwodd ei law o honaw, ac [ai] llo&s;godd ar yr allor heb law poeth offrwm y boreu.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Ac efe a laddodd &ycirc;ch a hwrdd yr aberth hedd, yr hwn [oedd] tros y bobl: a meibion Aa|ron a dduga&s;ant y gwaed atto, ac efe ai taenell|odd ef ar yr allor o amgylch.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> [Cymmera&s;ant] hefyd o'r &ycirc;ch y gw&ecirc;r: ac o'r hwrdd y gloren, ar w&ecirc;ren fol, a'r arennau, a rhwyden yr a&s;t.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A go&s;oda&s;ant y gw&ecirc;r ar y parwydennau, ac efe a lo&s;gdd y gw&ecirc;r ar yr allor.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Y parwydennau hefyd, a'r y&s;cwyddoc dde|hau a gwhwfanodd Aaron yn offrwm cwbw|fan ger bron yr Arglwydd fel y gorchymyn|nodd Mo&s;es.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> A chododd Aaron ei law ar y bobl, ac ai bendithiodd, ac a ddaeth i wared o wneuthur yr aberth tros bechod, a'r poeth offrwm, a'r aberth hedd.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Yna y daeth Mo&s;es ac Aaron i babell y cyfarfod, ac aethant allan, ac a fendithia&s;ant y bobl, a gogoniant yr Arglwydd a ymddango|&s;odd i'r holl bobl.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 7.1. 2 Mac. 2.10.</NOTE> aeth t&acirc;n allan oddi ger bron yr Argl|wydd, ac a y&s;&s;odd y poeth offrwm, a'r gw&ecirc;r ar yr allor: a gwelodd yr holl bobl, a gwaedda&s;ant a chwympa&s;ant ar eu hwynebau.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. X.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"1 Pechod Nadab ac Abihu, ai marwolaeth. 9 Gwha|rdd gwin i'r offeiriaid. 12 Rhan yr offeiriaid o'r a|berthau.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"YNa Nadab, ac Abihu meibion Aaron a gymmera&s;ant bob vn ei thu&s;&s;er, ac a rodda|&s;ant d&acirc;n ynddynt, ac a o&s;oda&s;ant arogl-darth ar hynny ac a offrymma&s;ant ger bro~ yr Arglwydd d&acirc;n dieithr,<NOTE PLACE="marg">Exo 30 9.</NOTE> yr hwn ni orchymynna&s;e efe iddynt.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> A daeth t&acirc;n allan oddi ger bron yr Argl|wydd, ac ai difaodd hwynt: a buant feirw ger|bron yr Arglwydd.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A dywedodd Mo&s;es wrth Aaron, dyna 'r hyn a lefarodd yr Arglwydd gan ddywedyd, mi
<PB N="45" REF="56">a &s;ancteiddir yn y rhai a ne&s;&s;&acirc;nt attaf, a cherbron yr holl bobl i'm gogoneddir: A thewi a wnaeth Aaron.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Yna y galwodd Mo&s;es am Mi&s;ael, ac El|&s;aphan meibion Oziel ewythr Aaron frawd ei dad, a dywedodd wrthynt, dewch yn n&ecirc;s, dy|gwch eich brodyr oddi ger bron y cy&s;&s;egr i'r tu allan i'r gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A ne&s;&s;au a wnaethant 'ai dwyn hwynt yn eu pei&s;iau i'r tu allan i'r gwer&s;&s;yll fel y llefara&s;e Mo&s;es.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A dywedodd Mo&s;es wrth Aaron, at wrth Eleazar, ac wrth Ithamar ei feibion, na ddio&s;|gwch oddi am eich pennau, ac na rwygwch eich gwi&s;coedd, rhac iwch feirw a &s;orrio honaw ef wrth yr holl gynnulleidfa: ond &wcirc;yled eich bro|dyr chwi holl d&ycirc; I&s;rael, am y llo&s;ciad, yr hwn a lo&s;godd yr Arglwydd.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ac nac ewch allan o ddrws pabell y cyfar|fod, rhac iwch farw, o herwydd [bod] olew eni|niad yr Arglwydd arnoch chwi: A gwnae|thant fel y llefarodd Mo&s;es.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Llefarodd yr Arglwydd hefyd wrth Aa|ron, gan ddywedyd:</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Gw&icirc;n a diod gadarn nac &ycirc;f di, na'th feibi|on gyd a thi, pan ddeloch i babell cyfarfod, fel na byddoch feirw: deddf dragywyddol drwy eich cenhedlaethau [fydd hynn]</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A [hynny] er gwahanu rhwng cy&s;&s;egre|dic a digy&s;&s;egredic, a rhwng aflan a gl&acirc;n:</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ac i ddy&s;cu i feibion I&s;rael yr holl ddedd|fau y rhai a lefarodd yr Arglwydd wrthynt, drwy law Mo&s;es.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A llefarodd Mo&s;es wrth Aaron, ac wrth Eleazar ac wrth Ithamar, y rhan arall oi fei|bion ef, cymmerwch y bwyd offrwm yr hwn &s;ydd yng-weddill o ebyrth tanllyd yr Arglw|ydd, a bwyttewch yn groiw gerllaw 'r allor: o herwydd &s;ancteidd-beth cy&s;&s;egredic yw.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> A bwyttewch ef yn y lle &s;anctaidd o her|wydd dy ran di, a rhan dy feibion di o ebyrth tanllyd yr Arglwydd yw hynn: canys fel hynn i'm gorchymynnwyd.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Parwyden yr offrwm cwhwfan, hefyd ac y&s;gwrddoc yr offrwm derchafel a fwytte|wch mewn lle gl&acirc;n: ty di, a'th feibion, a'th fer|ched, yng-hyd a thi: o herwydd hwynt a rodd|wyd y rhan i ti, ac yn rhan i'th feibion di o e|byrth hedd meibion I&s;rael.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Y&s;cwyddoc yr offrwm derchafel, a pha|rwyden yr offrwm cwhwfan a ddygant yng-hyd ac ebyrth tanllyd o'r gwer, i gwhwfan off|rwm cwhwfan ger bron yr Arglwydd, a byddet i ti, ac i'th blant gyda thi yn rhan dragywyddoi: fel y gorchymynnodd yr Arglwydd.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A Mo&s;es a gei&s;iodd yn ddyfal fwch yr a|berth tros bechod, ac wele ef wedi ei lo&s;ci, ac efe a ddigiodd wrth Eleazar, ac wrth Ithamar y rhan arall o feibion Aaron gan ddywedyd.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Pa ham na fwyttaw&s;och yr aberth tros bechod yn y lle &s;anctaidd: o herwydd &s;ancceidd|beth cy&s;&s;egredic [yw] efe, ac efe, ai rhoddoddi i chwi, i ddwyn anwiredd y gynnulleidfa gau wneuthur iawn tro&s;tynt ger bron yr Arglwydd</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Wele ni ddygwyd ei waed ef i fewn y cy&s;&s;egr: ei fwytta a ddyla&s;ech yn y cy&s;&s;egr, fel y gorchymynnais.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A dywedodd Aaron wrth Mo&s;es, wele heddyw yr offrymma&s;ant eu haberth tros bech|od, ai poeth offrwm ger bron yr Arglwydd: ac fel hyn y digwyddodd i mi, am hynny os bw|yttawn aberth tros bechod heddyw, a fydde hyn|ny dda yng-olwg yr Arglwydd?</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Yna y gwrandawodd Mo&s;es, ac y bu fodlon.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">PEN. XI.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Yr anifeiliaid, y py&s;cod, a'r Adar &s;y l&acirc;n neu aflan.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A Llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es ac Aaron, gan ddywedyd wrthynt:</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Lleferwch wrth feibion I&s;rael gan ddy|wedyd,<NOTE PLACE="marg">Gene. 7.9. deut. 14.1<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> act. 10.14.</NOTE> dymma y bwy&s;t-fil yr hwn a fwyttewch o b&ocirc;b anifail yr hwn [&s;ydd] ar y ddaiar.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> P&ocirc;b anifail yn cnoi ei gil, a hollto 'r cwin, ac a fforchogo hollt yr ewinedd, hwnnw a fwy|tewch.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Ond hynn ni fwyttewch o'r rhai a gnoant eu c&icirc;l, ac o'r rhai a holltant yr ewin, [&s;ef] y Ca|mel er ei fod y cnoi [ei] g&icirc;l, am nad yw yn holl|ti 'r ewin, aflan, [&s;ydd] efe i chwi.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A'r gwningen am ei bod yn cnoi [ei] ch&icirc;l, ac heb fforchogi'r ewin, aflan yw i chwi.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A'r y&s;cyfarnog am ei bod yn cnoi [ei] chil, ac heb fforchogi 'r ewin, aflan yw i chwi.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A'r llwdn h&wcirc;ch am ei fod yn hollti'r ewin ac yn fforchogi fforchedd yr ewin, ac yntef heb gnoi [ei] g&icirc;l: aflan yw efe i chwi.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Na fwyttewch oi c<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">g hwynt, ac na chy|ffyrddwch ai burgyn hwynt: aflan ydynt i chwi.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Hynn a fwyttewch o b&ocirc;b dim, a'r &s;ydd yn y dyfroedd: p&ocirc;b peth yr hwn [y mae] iddo a&s;cell, achenn, yn y dyfroedd, yn y moroedd ac yn yr a|fonydd, y rhai hynny a fwyttewch.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A ph&ocirc;b dim nid [oes] iddo a&s;cell, a chem yn y moroedd, ac yn yr afonydd: o b&ocirc;b dim a ym|lu&s;co yn y dyfroedd, ac o b&ocirc;b peth byw y rhai [fy|ddant] yn y dyfroedd byddant ffiaidd gennych.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Byddant ffiaidd gennych: na fwyttewch or cig hwynt, a ffeiddiwch eu burgyn hwynt.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Yr hynn oll yn y dyfroedd ni [byddo] e&s;|cyll a chenn iddo: ffieidd-beth ywi chwi.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> A'r rhai hyn a ffieiddiwch chwi o'r adar, na fwyttewch [hwynt] ffieidd-dra ydynt: &s;ef yr Eryr a'r wydd-walch, a'r for-wennol.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A'r fwltur, a'r barcyd, yn ei ryw.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> P&ocirc;b cig-fran yn ei rhyw.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A chyw 'r e&s;tris, a'r fr&acirc;n nos, a'r g&ocirc;g, a'r gwalch yn ei rhyw.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ac aderyn y corph, a'r fulfra~, a'r ddylluan.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A'r gocfran, a'r pelican, a'r biogen.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A'r ciconia, a'r cr&ycirc;r yn ei rhyw, a'r gorn-chwigl, a'r &s;tlym.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> P&ocirc;b ehediad a ymlu&s;co [ac] a gerddo ar bedwar-troed ffieidd-dra yw efe i chwi.</P>
<PB REF="57">
<P N="21">"<HI>21</HI> Ond hynn a fwyttewch o bob ehediad a ymlu&s;co, ac a gerddo ar bedwar [troed] yr hwn ni byddo garrau iddo oddi ar ei draed i neidio wrthynt ar hyd y ddaiar.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> O'r rhai hynny, y rhai hynn a fwyttewch: yr Arb yn ei ryw, a'r Selam yn ei ryw, a'r Har|gol yn ei ryw, a'r Hagab yn ei ryw.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> A phob ehediad [arall] a ymlu&s;co yr hwn [y mae] pedwar troed iddo, ffieidd-dra yw efe i chwi.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Ac yn y rhai h<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nn y byddwch aflan: pwy bynnac a gyffyrddo ai burgyn hwynt a fydd af|lan hyd yr hwyr.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> A phwy bynnac a ddygo eu burgyn hw|ynt, golched ei ddillad, ac aflan fydd hyd yr hwyr</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Am b&ocirc;b anifail &s;ydd yn hollti 'r ewin, ac heb ei hollti trwodd, ac heb gnoi ei gil, aflan yw y rhai hynny i chwi, aflan fydd yr hynn oll a gy|ffyrddo a hwynt.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Pob vn hefyd a gerddo ar ei balfau, o b&ocirc;b bwy&s;t-fil a gerddo ar bedwar [troed] aflan y|dynt i chwi, p&ocirc;b dim a gyffyrddo ai burgyn a fydd aflan hyd yr hwyr.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> A'r hwn a ddygo eu burgyn hwynt <NOTE PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span">.</NOTE> gol|ched ei ddillad, a bydded aflan hyd yr hwyr: aflan yw y rhai hynn i chwi.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> A hynn &s;ydd aflan i chwi o'r ymlu&s;ciaid a ymlu&s;co ar y ddaiar: y wengci, a'r llygoden, ar llyffant yn ei ryw.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> A'r draenog, a'r ly&s;ard, a'r &s;telio, a'r falfo|den, a'r w&acirc;dd.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Y rhai hynn ydynt aflan i chwi o b&ocirc;b ymlu&s;|ciaid: p&ocirc;b dim a gyffyrddo a hwynt pan fyddant feirw a fydd aflan oi plegit hyd yr hwyr.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> A ph&ocirc;b dim y cwympo [vn] o honynt wedi ei marw arno a fydd aflan, p&ocirc;b offeryn, o b&ocirc;b lle&s;tr pren, neu wi&s;c, neu groen, neu &s;&acirc;ch, y rhai y gwnelir dim gwaith ynddynt, rhodder ef mewn dwfr, a bydded aflan hyd yr hwyr, yna bydded l&acirc;n.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> A ph&ocirc;b lle&s;tr pridd yr hwn y &s;yrthio [vn] o'r rhai hynn iw fewn, aflan fydd yr hynn oll [fydd] oi fewn, a thorwch yntef.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Aflan &s;ydd p&ocirc;b bwyd a fwytteir, a'r hwn y del dwfr [aflan] arno: ac aflan fydd p&ocirc;b diod yr hon a yfir mewn lle&s;tr [aflan.]</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Aflan fydd p&ocirc;b dim yr hwn y cwympo [dim] oi burgyn arno, y ffwrn a'r badell a dorrir, aflan ydynt, ac aflan fyddant i chwi.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Etto gl&acirc;n fydd y ffynnon, a'r pydew [a'r] llynn: ond yr hynn a gyffyrddo ai burgyn a fydd aflan.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Ac os &s;yrth [dim] oi burgyn hwynt ar ddim h&acirc;d hauedic, yr hwn a heuir gl&acirc;n yw efe.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> Ond os rhoddir dwfr ar yr h&acirc;d, a &s;yrthio dim oi burgyn hwyut arno ef: aflan fydd efe i chwi.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> Ac os bydd marw vn anifail yr hwn &s;ydd i chwi yn fwyd, yr hwn a gyffyrddo ai furgyn ef a fydd aflan hyd yr hwyr.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> A'r hwn a fwyttu ei furgyn ef, golched ei ddillad, a bydded aflan hyd yr hwyr: a'r hwn a ddygo ei furgyn ef, gloched et ddillad, a by|dded aflan hyd hwyr.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> A ph&ocirc;b ymlu&s;ciad a ymlu&s;co ar y ddaiar, ffieidd-dra yw: na fwyttaer ef.</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> P&ocirc;b vn a gerddo ar ei dorr, a ph&ocirc;b vn a gerddo, ar bedwar [troed] hyd yn oed p&ocirc;b aml ei draed o b&ocirc;b ymlu&s;ciad a ymlu&s;co ar y ddaiar, na fwyttewch hwynt, canys ffieidd-dra ydynt.</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> Na wnewch eich eneidiau yn ffiaidd o blegit vn ymlu&s;ciad a ymlu&s;o, ac na fyddwch aflan oi plegit, canys aflan fyddech oi herwydd.</P>
<P N="44">"<HI>44</HI> O herwydd myfi yw 'r Arglwydd eich Duw chwi, ym&s;ancteiddiwch a byddwch &s;anta|idd, o herwydd &s;anctaidd [ydwyf] fI: ac nac aflan|hewch eich eneidiau wrth vn-ymlu&s;ciad, a ym|lu&s;co ar y ddaiar.</P>
<P N="45">"<HI>45</HI> Canys myfi [yw] 'r Arglwydd yr hwn a'ch dug chwi o dir yr Aipht, i fod yn Douw i chwi, byddwch chwithau &s;anctaidd, canys &s;anctaidd [ydwyf] fi.</P>
<P N="46">"<HI>46</HI> Dymma gyfraith yr anifail, a'r chediad a ph&ocirc;b peth byw, yr hwn &s;ydd yu ymlu&s;co yn y dyfroedd, ac am b&ocirc;b peth &s;ydd yn croppian ar y ddaiar.</P>
<P N="47">"<HI>47</HI> I wneuthur gwahan rhwng yr aflan a'r glan, a rhwng yr anifail a fwytteir, a'r anifail yr hwn nis bwytteir.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Puredigaeth gwraig yn ol e&s;cor.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A Llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, gan ddywedyd:</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Llefara wrth feibion I&s;rael, gan ddywe|dyd, os gwraig a feichioga ac a e&s;cor ar wryw, yna bydded aflan &s;aith niwrnod: fel dyddiau gwahaniaeth ei my&s;-glwyf y bydd hi aflan.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 17.12. luc. 2.21. ioan. 7.22.</NOTE> wythfed dydd yr enwaedir ar gnawd ei ddienwaediad ef.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A thri diwrnod ar ddec ar hugain yr crys yng-waed ei phuredigaeth: na chyffyrdded a dim &s;anctaidd, ac na ddeued i'r cy&s;&s;egr nes cyf|lawni dyddiau ei phuredigaeth.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Ond os ar fenyw yr e&s;cor hi, yna y bydd hi aflan bythefnos, megis [yn] ei mi&s;glwyf a chwe diwrnod a thrugain yr erys ar waed ei phuredigaeth.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A phan gyflawner dyddiau ei phurediga|eth ar f&acirc;b neu ferch, dyged oen blwydd yn off|rwm poeth, a chyw colomen, neu durtur, yn a|berth tros bechod, at yr offeiriad i ddrws pabell y cyfarfod:</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ac offrymmed efe hynny ger bron yr Ar|glwydd, a gwnaed iawn dro&s;ti: a hi a lanheuir oddi wrth gerddediad ei gwaed: dymma gyfra|ith yr hon a e&s;cor ar wryw neu ar fenyw.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Ac os ei llaw ni chaiff werth oen, yna cym|mered<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 2.24.</NOTE> ddwy durtur neu ddau gyw colomen, y naill yn offrwm poeth a'r llall yn aberth tros bechod: a gwnaed yr offeiriad iawn tro&s;ti, a glan fydd.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XIII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Bod i'r offeiriad farnu gwahan-glwyf dyn. 47 a dillad.</P></Q>
</ARGUMENT>
<PB N="46" REF="57">
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"LLefarodd yr Arglwydd hefyd wrth Mo&s;es ac Aaron, gan ddywedyd:</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> D&ycirc;n (pan fyddo yng-hroen ei gnawd, ch&wcirc;|ydd neu grammen, neu ddi&s;claerder, a bod yng-broen ei<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 17.15.</NOTE> gnawd ef megis anafod y clwyf gwa|hanol,) a ddygir at Aaron yr offeiriad, neu at vn oi feibion ef yr offeiriaid.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Pan welo yr offeiriad yr anafod yng-hroen y cnawd: os y blewyn yn yr anafod fydd wedi troi yn wynn a gwelediad yr anafod yn ddyf|nach na chroen ei gnawd ef, anafod gwahan|glwyf yw hwnnw: a'r offeiriad ai hedrych ac ai barn yn aflan.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Ond os di&s;gleirdeb gwynn fydd efe yng-hroen ei gnawd ef, ac heb fod yn &icirc;s ei welediad na'r croen, a'r blewyn heb droi yn wynn: yna caeed yr offeiriad ar yr [anafodus] &s;aith niwrnod</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A'r &s;eithfed dydd edryched yr offeiriad ef, ac os &s;efyll y bydd yr anafod yn ei olwg rf, heb ledu o'r anafod yn y croen, yna caeed yr ofeiri|ad arno &s;aith niwrnod eil-waith.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Ac edryched yr offeirad ef yr ail &s;eithfed dydd, ac os bydd yr anafod yn crychu, heb ledu o'r anafod yn y croen, yna barned yr offeiriad ef yn l&acirc;n: crammen yw honno, yna golched ei wi&s;coed a gl&acirc;n fydd.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ac os y grammen gan ledu a ledy yn y croen, wedi i'r offeiriad ei weled, ai farnu yn l&acirc;n: yna dango&s;er ef eilwaith i'r offeiriad.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Ac edryched yr offeiriad, ac os lledodd y grammen yn y croen, yna barned yr offeiriad ef yn aflan: gwahan-glwyf yw hwnnw.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Pan fyddo ar ddyn anafod gwahan-glwyf, yna dyger ef at yr offeiriad.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Ac edryched yr offeiriad, yna os ch&wcirc;ydd gwynn [a fydd] yn y croen, a hwnnw wedi troi y blewyn yn wynn, a dim c&icirc;g byw yn y ch&wcirc;ydd.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> H&ecirc;n wahan-glwyf yw hwnnw, yng-hro|en ei gnawd ef, a barned yr offeiriad ef yn aflan: na chaeed arno o herwydd y mae efe yn aflan:</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Ond os y gwahan-glwyf gan darddu a dardda yn y croen, a gorchguddio o'r gwahan|glwyf holl groen yr anafodus, oi ben hyd ei dra|ed: pa le bynnac yr edrycho 'r offeiriad.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Yna edryched yr offeiriad ac os y gwa|han-glwyf fydd yn cuddio ei holl gnawd ef, yna barned or offeiriad yr anafodus yn l&acirc;n, [os] tr&ocirc;dd yn wynn ei yd, gl&acirc;n yw.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A'r dydd y gwelir ynddo g&icirc;g byw, afla~ fydd</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Yna edryched yr offeiriad ar y c<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">g byw, a barned ef yn aflan, aflan yw 'r c&icirc;g by w hunnw, gwahan-glwyf yw.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Neu os dychwel y c&icirc;g byw a throi 'n wynn: yna deued at yr offeiriad.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ac edryched yr offeiriad arno, ac os tr&ocirc;dd yr anafod yn wynn, yna barned yr offeiriad yr anafod yn l&acirc;n, gl&acirc;n yw efe.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A chnawd hefyd (o bydd ynddo gornwyd yn ei groen, ai iachau,</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A bod yn lle y cornwyd ch&wcirc;ydd gw&ycirc;nn neu ddi&s;claerder gwynn-goch) a ddango&s;ir i'r offeiriad.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Ac edryched yr offeiriad, ac os gwelir ef yn &icirc;s na'r croen, a'r blewyn wedi troi yn wynn, yna barned yr offeiriad ef yn aflan gwahan-gl|wyf yw efe yn tarddu yn y cornwyd.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Ond os yr offeiriad ai hedrych, ac wele ni bydd ynddo flewyn gwynn ac ni bydd is na'r croen, ond wedi duo: yna caeed yr offeiriad arno &s;aith niwrnod.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Ac os gan ledu y lleda yn y croen, yna barned yr offeiriad ef yn aflan, anafod yw efe.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ond os y di&s;claerder a &s;aif yn ei le heb ymledu craith cornwyd yw efe, a barned yr offeiriad ef yn l&acirc;n.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Os cnawd fydd a llo&s;ciad t&acirc;n ar ei groen, a bod c&icirc;g byw y llo&s;ciad yn ddi&s;claerder gwyn|goch new wynn.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Yna edryched yr offeiriad ef, ac os y ble|wyn yn y di&s;claerdeb fydd wedi troi yn wyn, ac yn &icirc;s iw weled na'r croen, gwahan-glwyf yw hwnnw yn tarddu yn y llo&s;ciad, a barned yr offeirad ef yn aflan, anafod gwahan-glwyf yw hunnw.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Ond os yr offeiriad ai hedrych, ac wele ni bydd blewyng wyn yn y di&s;claerder, ac ni bydd &icirc;s na'r croen ond ei fod wedi crychu: yna caeed yr offeiriad arno &s;aith niwrnod.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ac edryched yr offeiriad ef y &s;aithfed dydd os gan ledu y ledodd yn y croen, yna barned yr offeiriad ef yn aflan, anafod gwahan-glwyf yw hwnnw.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Ac os y di&s;cleirdeb a &s;aif yn ei l&ecirc;, heb ledu yn y croen, ac efe yn crychu hefyd, chwydd y llo&s;ciad yw efe: barned yr offeiriad ef yn l&acirc;n: canys craith y llo&s;giad yw hwnnw.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Pann fyddo gwr neu wraig a'r anafod ar|no mewn pen neu farf.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Yna edryched yr offeiriad yr anafod, ac os 's y gwelir na'r croe~, a blewyn melyn main ynddo yna barned yr offeiriad ef yn afla~, y ddufrech yw hwnnw, gwahan-glwyf pen neu farf yw efe.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Ac os yr offeiriad a edrych ar anafod y ddufrech, ac wele nid &icirc;s i weled na'r croen a heb flewyn du ynddo, yna caeed yr offeiriaid ar ana|fod y ddu-frech &s;aith niwrnod.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Ac edryched yr offeiriad ar yr anafod y &s;eithfed dydd, ac os y ddufrech ni bydd wedi lle|du, ac ni bydd blewyn melyn ynddi, ac heb fod &icirc;s gweled y ddu-frech na'r croen:</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Yna ymeillied, ac nar eillied [y fan y byddo] y ddufrech, a chaeed yr offeiriad ar [berchen] y ddu-frech &s;aith niwrnod eilwaith.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> A'r &s;eithfed dydd edryched yr offeiriad ar y ddu-frech, ac os y ddufrech ni ledodd yn y cro|en, ac ni bydd is ei gweled na'r croen, yna barned yr offeiriad ef yn l&acirc;n, a golched ei ddillad, a gl&acirc;n fydd.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Ond os y ddu-frech gan ledu a leda yn y croen wedi ei farnu ef yn l&acirc;n,</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Yna edryched yr offeiriad ef, ac os lle|dodd y ddufrech yn y croen, na chwilied yr offei|riad am y blewyn melyn: y mae efe yn aflan.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Ond os &s;efyll y bydd y ddufrech yn ei o|lwg
<PB REF="58"><GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="45" REF="58"><GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="59"><GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="46" REF="59"><GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="60">ef, a blewyn du yn tyfu trwyddi, aeth y ddu-frech yn iach, gl&acirc;n yw hwnnw, a barned yr offeiriad ef yn l&acirc;n.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> A phan fyddo yng-hroen cnawd gwr neu wraig lawer o ddi&s;claer fannau gwynnion:</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> Yna edryched yr offeiriad ac os bydd yn|ghroen eu cnawd hwynt ddi&s;cleiriadau gwyn|nion wedi eu crychu, brychni yw hynny, yn tar|ddu yn y croen: gl&acirc;n yw efe.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> A g&wcirc;r pan foelo ei ben, moelfydd, [etto] gl&acirc;n fydd efe.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> Ac os o du ei wyneb y moela ei benu ef, efe a fydd t&acirc;l-foel [etto] gl&acirc;n fydd efe.</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> Ond pan fyddo anafod gwyn-goch yu y pen-foeledd, neu yn y t&acirc;l-foeledd, gwahan|glwyf yw efe yn tarddu yu ei ben-foeledd, neu yn ei d&acirc;l-foeledd ef.</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> Ac edryched yr offeiriad ef, ac os bydd ch&wcirc;ydd yr anafod yn wyn-goch yn ei ben-foe|ledd neu yn ei d&acirc;l-foeledd ef, fel lliw gwahan|glwyf croen cnawd,</P>
<P N="44">"<HI>44</HI> G&wcirc;r gwahan-glwyfus yw hwnnw, aflan yw: a'r offeiriad ai barna ef yn llwyr aflan: yn ei ben [y mae] ei anafod.</P>
<P N="45">"<HI>45</HI> A'r gwahan-glwyfus yr hwn y byddo 'r anafod arno, bydded ei wi&s;coedd ef yn agored, a bydded ei ben ef yn noeth a rhodded gaead ar ei enau a llefed: aflan, falan,</P>
<P N="46">"<HI>46</HI> Yr holl ddyddiau y rhai y <HI>byddo</HI> 'r anafod arno,<NOTE PLACE="marg">Num. 5.2. 4. bren. 15.5.</NOTE> bernir ef yn aflan, aflan yw efe, triged ei hunan, bydded ei drigfa o'r tu allan i'r gwer&s;yll</P>
<P N="47">"<HI>47</HI> Ac os dilledyn fydd a phla gwahanglwyf ynddo, o ddilledyn gwl&acirc;n, neu o ddilled yn ll&icirc;n.</P>
<P N="48">"<HI>48</HI> Pwy vn bynnac ai yn yr y&s;tof, ai yn yr a|nw&ecirc; o lin, neu o wl&acirc;n, neu mewn croen, neu mewn dim a wnaed o groen:</P>
<P N="49">"<HI>49</HI> Os gwyrdd-las, neu g&ocirc;ch fydd yr anafod yn y dilledyn, neu yn y croen, neu yr y&s;tof, neu yn yr anw&ecirc;, neu mewn vn offeryn croen, anafod y gwahan-glwyf yw efe: a dango&s;er ef i'r offei|riad.</P>
<P N="50">"<HI>50</HI> Ac edryched yr offeiriad yr anafod, a cha|eed ar yr anafod &s;aith niwrnod.</P>
<P N="51">"<HI>51</HI> A'r &s;eithfed dydd edryched yr anafod, os yr anafod a ledodd yn y dilledyn, pa vn bynac ai mewn y&s;tof, ai mewn anw&ecirc;, ai mewn croen i ba waith bynnac y gweithir y croen, gwahan-g|lwyf y&s;&s;ol [ac] anafod aflan yw.</P>
<P N="52">"<HI>52</HI> A llo&s;ced y dilledyn neu 'r y&s;tof, neu 'r a|nw&ecirc;, o wl&acirc;n, neu o l&icirc;n, neu b&ocirc;b offeryn croen, yr hwn y byddo anafod ynddo, canys gwahan|glwy fy&s;&s;ol yw efe, llo&s;ger mewn t&acirc;n.</P>
<P N="53">"<HI>53</HI> Ac os edrych yr offeiriad, ac wele ni le|dodd yr anafod mewn dilledyn, neu mewn y&s;tof, neu mewn anw&ecirc;, neu mewn vn offeryn croen:</P>
<P N="54">"<HI>54</HI> Yna gorchymynned yr offeiriad iddynt olchi yr hyn y byddo 'r anafod ynddo, a chaeed arno &s;aith niwrnod eil-waith.</P>
<P N="55">"<HI>55</HI> Ac edryched yr offeiriad yr anafod wedi ei olchi: os yr anafod ni thr&ocirc;dd ei liw, er na ledodd yr anafod, efe a fydd aflan: llo&s;cer ef mewn tan, ffrettiad yw efe yn ei lwmder yn y tu wyneb, neu yn ei lwmder yn y tu gwrthwyneb.</P>
<P N="56">"<HI>56</HI> Ac os edrych yr offeiriad, ac wele 'r ana|fod wedi crychu yn &ocirc;l ei olchi ef, yno torred ef allan o'r dilledyn, neu o'r croen, neu o'r y&s;tof neu o'r anw&ecirc;.</P>
<P N="57">"<HI>57</HI> Ond os gwelir mwy yn y dilledyn, neu yn yr y&s;tof, neu yn yr anw&ecirc;, neu mewn vn offe|ryn croen, tarddu y mae efe, llo&s;ger yr hwn [y mae] yr anafod ynddo mewn t&acirc;n.</P>
<P N="58">"<HI>58</HI> A'r dilledyn, neu 'r y&s;tof, neu 'r anwe, neu pa offeryn bynnac o groen, y rhai a olcher, ac yr ymadawo yr anafod hwynt, a olchir eilwaith, a gl&acirc;n fydd efe.</P>
<P N="59">"<HI>59</HI> Dymma gyfraith anafod gwahanglwyf dilledyn gwl&acirc;n, neu l&icirc;n, neu y&s;tof, neu anw&ecirc;, neu pa offeryn croen bynnac iw farnu 'n l&acirc;n, neu iw farnu 'n aflan.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XIIII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Purdigaeth y dyn, 34 ar ty gwahan-glwy fus.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"Llefarawdd yr Arglwydd hefyd wrth Mo&s;es, gan ddywedyd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> "Dymma gyfraith y gwahan-glwyfus,<NOTE PLACE="marg">Le&s;it. 13.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. Luc. 17.14.</NOTE> y dydd y glanheuir ef: yna dyger ef at yr offeiriad.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A'r offeiriad a ddaw allan, i'r tu allan ir gwer&s;&s;yll, ac edryched yr offeiriad, ac os anafod y gwahan-glwyf a iachaodd ar y gwahan|glwyfus:</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Yna gorchymynned yr offeiriad i'r hwn a lanheuir gymmeryd dau aderyn y t&ocirc; byw <HI>[a]</HI> gl&acirc;n, a choed Cedr, ac y&s;carlat, ac Y&s;&s;ob.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A gorchymyned yr offeiriad ladd y naill a|deryn y t&ocirc;, mewn lle&s;tr pridd ar ddwfr rhedegoc</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A chymmered efe yr aderyn byw, a'r coed Cedr, a'r &s;carlat, a'r Y&s;&s;ob, a throched hwynt, a'r aderyn byw hefyd, yng-waed yr aderyn a ladd|wyd ar y dwfr rhedegoc,</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A thaenelled &s;eithwaith ar yr hwn a lanhe|uir oddi wrth y gwahan-glwyf, a barned ef yn l&acirc;n, yna gollynged yr aderyn byw ar hyd wyneb y maes.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A golched yr hwn a lanheuir eiddillad, ac eillied ei holl flew, ac ymolched mewn dwfr, a gl&acirc;n fydd: a deued wedi hynny i'r gwer&s;&s;yll, a thriged o'r tu allan iw babell &s;aith niwrnod.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Ar &s;eithfed dydd bydded iddo eillio ei holl flew, &s;ef ei ben, ai farf, ac aeliau ei lygaid, &icirc;e eilli|ed ei holl flew, a golched ei ddillad, a golched ei gnawd mewn dwfr, a gl&acirc; fydd.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A'r wythfed dydd cymmered ddau he&s;|bwrn perffaith-gwblac vn he&s;bin flwyd berffa|ith-gwbl, a thair decfed ran [Epha] o beillied yn fwyd offrwm wedi ei gymmy&s;cu trwy olew, ac vn Log o olew.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A go&s;&s;oded yr offeiriad yr hwn a lanh&acirc;o, y gwr a lanheuir, a hwynt hefyd ger bron yr Ar|glwydd [wrth] ddrws pabell y cyfarfod.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Achymmered yr offeiriad vn he&s;bwrn, ac offrymmed ef yn aberth tros gamwedd, a'r Log o olew hefyd, a chwhwfaned hwynt yn offrwm cwhwfan ger bron yr Arglwydd.</P>
<PB N="47" REF="60">
<P N="13">"<HI>13</HI> A lladded efe yr he&s;bwrn, yn y ll&ecirc; y lla|dder y peth aberth, a'r poeth offrwm, [&s;ef]yn y lle &s;anctaidd: o herwyd yr aberth tros gamw|edd &s;ydd eiddo 'r offeiriad, yn gy&s;tal a'r pech a|berth, &s;ancteidd-beth cy&s;&s;egredic yw efe.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A chymmered yr offeiriad o waed yr a|berth dros gamwedd, a rhodded ar gwrr clu&s;t ddehau yr hwn a lanheu&Icirc;r, ac ar fawd ei law dde|hau, ac ar fawd ei droed dehau ef.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A chymmered yr offeiriad o Log yr olew, a thywallted ar gledr ei law a&s;&s;wy ei hun.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A gwlyched yr offeiriad ei f&ycirc;s dehau yn yr olew, yr hwn [fydd] ar gledr ei law a&s;&s;wy, a|thaenelled o'r olew ai f&ycirc;s, &s;eith-waith ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ac o weddill yr olew yr hwn [fydd] at gledr ei law y rydd yr offeiriad ar gwrr clu&s;t ddehau yr hwn a lanheuir, ac ar fawd ei law dde|hau, ac ar fawd ei droed hehau, ar waed yr o|ffrwm tros gamwedd.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A'r rhan arall o'r olew yr hwn [fydd] ar gledr llaw 'r offeiriad, a rydd efe ar ben yr hwn a lanheuir, a gwnaed yr offeiriad iawn tro&s;to ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Ie gwnaed yr offeiriad aberth tros be|chod, a gwnaed iawn tros yr hwn a lanheuir o|ddi wrth ei aflendid, ac wedi hynny lladded y poeth offrwm.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Ac aberthed yr offeiriad y poeth offrwm a'r bwyd offrwm ar yr allor: a gwnaed yr offei|riad iawn tro&s;to, a gl&acirc;n fydd.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Ond os tlawd fydd, ai law heb gyrheu|ddyd [hyn,] yna cymmered vn he&s;bwrn, yn a|berth tros gamwedd o offrwm cwhwfan, i wneuthur iawn tro&s;to, ac vn decfed ran [Epha] a beillied wedi ei gymmy&s;cu trwy olew yn fwyd offrwm, a Log o olew,</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> A dwy durtur, neu ddau gyw colomen y rhai a gyrhaeddo ei law: a bydded vn yn bech a|berth, a'r llall yn boeth offrwm.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> A dyged hwynt yr wythfed dydd (at yr offeiriad) iw lanhau wrth ddrws pabell y cyfar|fod: ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> A chymmered yr offeiriad he&s;bwrn yr offrwm tros gamwedd, a'r Log olew, a chwhw|faned yr offeiriad hwynt yn offrwm cwhwfan gerbron yr Arglwydd.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> A lladded he&s;bwrn yr offrwm tros gam|wedd, a chymmered yr offeiriad o waed yr o|ffrwm tros gamwedd, a rhodded ar gwrr clu&s;t ddehau yr hwn a lanheuir, ac ar fawd ei law dde|hau, ac ar fawd ei droed dehau.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> A thywallted yr offeiriad yr olew, ar gledr ei law a&s;&s;wy ei hun.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ac ai f&ycirc;s dehau taenelled yr offeiriad o'r olew yr hwn [fydd] ar gledr ei law a&s;&s;wy, &s;eith|waith ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> A rhodded yr offeiriad o'r olew yr hwn [a fydd] ar gledr ei law, ar gwrr clu&s;t ddehau 'r hwn a lanheuir, ac ar fawd ei law ddehau, ac ar fawd ei droed dehau, ar y man [y byddo] gwaed yr offrwm tros gamwedd.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> A'r rhan arall o'r olew yr hwn [&s;ydd] ar gledr llaw 'r offeiriad, a rydd efe ar ben yr hwn a lanheuir, i wneuthur iawn tro&s;to ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Yna offrymmed vn o'r turturau, neu o'r cywion colomennod [&s;ef] o'r rhai a gyrhaeddo ei law ef.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Y rhai [meddaf] a gyrhaeddo ei law ef, vn yn bech aberth ac vn yn boeth offrwm yng|hyd a'r bwyd offrwm, a gwnaed yr offeiriad iawn tros yr hwn a lanheuir, ger bron yr Ar|glwydd.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Dymma gyfraith yr vn [y byddo] ana|fod y gwahan-glwyf arno, yr hwn ni chyredd ei law wrth ei lanhau [gael amgen.]</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> A llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es ac Aaron, gan ddywedyd.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Pan ddeloch i d&icirc;r Canaan, yr hwn yr yd|wyf yn ei roddi i chwi yn feddiant, os rhoddaf anafod gwahan-glwyf ar d&ycirc; [o fewn] tir eich meddiant.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Yna deued yr hwn biau y t&ycirc;, a dango&s;ed i'r offeiriad gan ddywedyd gwelaf megis ana|fod yn t&ycirc;.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> A gorchymynned yr offeiriad iddynt ar|loe&s;i y t&ycirc; cyn dyfod yr offeiriad i weled yr ana|fod, fel na halogir yr hyn oll a [fyddo] yn t&ycirc;, ac wedi hynny deued yr offeiriad i edrych y t&ycirc;.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Ac edryched yr anafod: ac os yr anafod [fydd] ym mharwydydd y t&ycirc; yn agennau gwyrdd-lei&s;ion, neu gochion, a'r olwg arnynt yn &icirc;s na'r pared.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> Yna aed yr offeiriad allan o'r t&ycirc;, i ddrws y t&ycirc;, a chaeed y t&ycirc; &s;aith niwrnod.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> A'r &s;eithfed dydd deued yr offeiriad tra|chefn, ac edryched, ac os lledodd yr anafod ym mharwydydd y t&ycirc;,</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> Yna gorchymynned yr offeiriad iddynt, dynnu y cerric y rhai [y byddo] 'r anafod ar|nynt, a bwriant hwynt, o'r tu allan i'r dinas i l&ecirc; aflan.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> A phared efe grafu y t&ycirc; oi fewn o am|gylch, a thywalldant y llwch yr hwn a grafant, o'r tu allan i'r dinas i l&ecirc; aflan.</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> A chymmerant gerric eraill, a go&s;&s;o|dant yn lle y cerric hynny, a chymmered bridd a|rall a phridded y t&ycirc;.</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> Ond os daw 'r anafod trachefn, a thar|ddu yn t&ycirc;, wedi cynnu y cerric, ac wedi crafu y t&ycirc;, ac wedi priddo.</P>
<P N="44">"<HI>44</HI> Yna doed yr offeiriad, ac edryched, ac os lledodd yr anafod yn y t&ycirc;, gwahan-glwyf y&s;&s;ol yw hwnw yn t&ycirc;: aflan yw efe.</P>
<P N="45">"<HI>45</HI> Yna tynned i lawr y t&ycirc; yng-hyd ai ger|ric, ai goed, a holl bridd y t&ycirc;: a bwried i'r tu al|lan i'r dinas i l&ecirc; aflan.</P>
<P N="46">"<HI>46</HI> A'r hwn a dd&ecirc;l i'r t&ycirc;, yr holl ddyddiau [y rhai] y parodd efe ei gaeu, efe a fydd aflan hyd yr hwyr.</P>
<P N="47">"<HI>47</HI> A'r hwn a gy&s;co yn y t&ycirc;, golched ei ddi|llad:
<PB REF="61">felly yr hwn a fwyttu yu t&ycirc; golched ei ddillad.</P>
<P N="48">"<HI>48</HI> Ac os yr offeiriad gan ddyfod a ddaw, ac a edrych, ac wele ni ledodd yr anafod yn t&ycirc;, wedi priddo y t&ycirc;, yna barned yr offeiriad y t&ycirc; yn l&acirc;u, o herwydd iachau 'r anafod.</P>
<P N="49">"<HI>49</HI> A chymmered i buro y t&ycirc; ddau aderyn y t&ocirc;,<NOTE PLACE="marg">Heb. 9.19.</NOTE> a choed Cedr, ac &s;carlat, ac Y&s;ob.</P>
<P N="50">"<HI>50</HI> A Iladded y naill aderyn mewn Ile&s;tr pridd, ar ddwfr rhedegoc.</P>
<P N="51">"<HI>51</HI> A chymmered y coed Cedr, a'r Y&s;ob, a'r &s;carlat, a'r aderyn hyw, a throched hwynt yng|waed yr aderyn a laddwyd ar y dwfr rhedegoc, a thaenelled ar y t&ycirc; &s;eith-waith.</P>
<P N="52">"<HI>52</HI> A phured y t&ycirc; a gwaed yr aderyn, ac a'r dwfr rhedegoc, ac a'r aderyn hwy, ac a'r coed Cedr, ac a'r Y&s;ob, ac a'r &s;carlat.</P>
<P N="53">"<HI>53</HI> A gollynged yr aderyn hwy, i'r tu allan i'r ddinas ar h&ycirc;d wyneb y maes, a gwnaed tawn tros y t&ycirc;, a gl&acirc;n fydd.</P>
<P N="54">"<HI>54</HI> Dymma gyfraith am bob anafod y clwyf gwahanol, ac am y ddu-frech.</P>
<P N="55">"<HI>55</HI> Ac am wahan-glwyf gwi&s;c, a th&ycirc;.</P>
<P N="56">"<HI>56</HI> Ac am ch&wcirc;ydd, a chramme~, a di&s;cleirdeb.</P>
<P N="57">"<HI>57</HI> I ddy&s;cu pa ddydd y bydd [vn] aflan, a pha ddydd y hydd [vn] gl&acirc;n, dymma gyfraith y gwahan-glwyf,</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XV.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Aflendid meibion, a merched, ai puredigaeth.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A Llefarodd yr Arglwydd wrth MO&s;es, ac Aaron, gan ddywedyd.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Lleferwch wrth feibion I&s;rael, a dywed|wch wrthynt: pob vn pan fyddo ei ddiferlif yn rhedeg oi gnawd a fydd aflan.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A hyn fydd ei aflendid yn ei ddiferlif: os ei gnawd ef a ddifera ei ddiferlif, neu ymatta&icirc; oi gnawd ef ar ei ddiferlif, ei aflendid ef [yw] hynn.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Pob gwel&ycirc; yr hwn y gorweddo ynddo vn diferllyd a fydd aflan, ac aflan fydd pob offeryn yr hwn yr ei&s;teddo efe arno.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A'r n&ecirc;b a gyffyrddo at wely ef, golched ei ddillad, ac ymolched mewn dwfr, a bydded a|flan yr hwyr.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A'r hwn a ei&s;teddo ar yr offeryn, yr hwn yr ei&s;tedd y diferllyd arno, golched ei ddillad ac ymolched mewn dwfr, a hydded aflan hyd yr hwyr.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A'r hwn a gyffyrddo a chnawd y diferllyd, golched ei ddillad ac ymolched mewn dwfr, a bydded aflan hyd yr hwyr.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A phan boero y diferllyd ar vn gl&acirc;n, gol|ched [hwnnw] ei ddillad, ac ymolched mewn dwfr, a bydded aflan hyd yr hwyr.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Ac aflan fydd pob cyfrwy 'r hwn y marcho|go y diferllyd ynddo.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A phwy bynnac a grffyrddo a dim a fydd tano, hydded aflan hyd yr hwyr: a'r hwn ai dyc|co hwynt, golched ei ddillad, ac ymolched mewn dwfr, abydded aflan hyd yr hwyr.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A phwy bynnac y cyffyrddo y diferllyd ag ef heb olchi ei ddwylo mewn dwfr, golched ei ddillad, ac ymolched mewn dwfr, a bydded a|flan hyd yr hwyr.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Ar<NOTE N="*" PLACE="marg">Lef. 6.28.</NOTE> Ile&s;tr pridd yr hwn y cyffyrddo y di|ferllyd ag ef, a ddryllir: a phob lle&s;tr pren a ol|chir mewn dwfr.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> A phan lanheuir y diferllyd oddi wrth ei ddiferlif, yna cyfrifed iddo &s;aith niwrnod iw lan|hau, a golched ei ddillad, a golched ei gnawd mewn dwfr rhedegoc, a gl&acirc;n &s;ydd.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A'r wythfed dydd cymmered iddo ddwy durtur, neu ddau gyw colomen, a deued gerbron yr Arglwydd i ddrws pabell y cyfarfod, a rhodded hwynt i'r offeiriad.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Ac offrymmed yr offeiriad hwynt, vn yn bech aberth, ar Ilall yn boeth offrwm: gwnaed 'r offeiriad iawn tro&s;to ef am ei ddiferlif ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Ac os gwr y daw o honaw dde&s;cyniad h&acirc;, yna golched ei holl gnawd mewn dwfr, a bydded aflan hyd yr hwyr.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A phob diIledyn, a phob croen, yr hwn y hyddo de&s;cyniad h&acirc;d arno a olchir mewn dwfr, ac a fydd aflan hyd yr hwyr.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Pan [fyddo] gwraig yr hon y cy&s;go g&wcirc;r [mewn] de&s;cynniad h&acirc;d gyd a hi: yna ymolchant mewn dwfr, a byddant aflan hyd yr hwyr [ill-dau.]</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A phan fyddo gwraig a diferlif arni, a bod ei diferlif yn ei chnawd yn waed, bydded &s;aith niwrnod yn ei gwahaniaeth, a'r hyn oll a gyffyrddo a hi, bydded aflan hyd yr hwyr.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A'r hyn oll y gorweddo hi arno, yn ei gwaha~iaeth, a'r hyn oll yr ei&s;teddo hi arno a fydd afla~.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A phwy bynnac a gyffyrddo ai gwely hi, golched ei ddillad, ac ymolched newn dwfr, a bydded aflan hyd yr hwyr.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> A phwy bynnac a gyffyrddo ag vn offeryn, a'r a ei&s;teddo hi arno, golched ei ddillad, ac ymol|ched mewn dwfr, a bydded aflan hyd yr hwyr.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ac os ar y gwely [y bydd] efe, neu ar yr offeryn yr hwn y byddo hi yn ei&s;tedd arno, wrth gyffwrdd ag ef, hyd yr hwyr y bydd efe aflan.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Ond os g&wcirc;r gan gy&s;cu a gw&s;c gyda hi fel y byddo oi mi&s;glwyf hi arno ef,<NOTE PLACE="marg">Lefit. 18.19.</NOTE> yna afla~ fydd efe &s;aith niwrnod, ac aflan fydd pob gwely yr hwn y gorwedd efe arno.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> A phan fyddo diferlif ei gwaed yn rhedeg ar wraig lawer o ddyddiau allan o am&s;er ei han|hwyl, neu pan redo diferlif arni ar ol ei ha~hwyl, bydded holl ddyddiau diferlif ei haflendid hi me|gis dyddiau ei hanhwyl, aflan fydd hi.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> P&ocirc;b gwely 'r hwn y gorweddo hi arno holl ddyddiau ei diferlif fydd iddi fel gwely ei mi&s;glwyf, a ph&ocirc;b dodrefnyn yr hwn yr ei&s;teddo hi arno, fydd afla~, megis afle~did ei mi&s;glwyf hi.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> A phwy bynnac a gyffyrddo a hwynt, a|flan fydd, yna golched ei ddillad, ac ymolched mewn dwfr, a bydded aflan hyd yr hwyr.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Ac os glanheuir hi oi diferlif, yna cyfri|fed, iddi &s;aith niwrnod, ac wedi hyny, gl&acirc;n fydd.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> A'r wythfed dydd cymmered iddi ddwy dur|tur,
<PB N="48" REF="61">neu ddau gyw colomen, a dyged hwynt at yr offeiriad, i ddrws pabell y cyfarfod.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Ac offrymmed yr offeiriad vn yn bech a|berth a'r Ilall yn boeth offrwm, a gwnaed yr o|ffeiriad iawn tro&s;ti, am ddiferlif ei haflendid gerbron yr Arglwydd.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Felly neilltuwch feibion I&s;rael oddi wrth eu haflendid fel na byddant feirw yn eu haflen|did: pan halogant fy mhabell yr hon [&s;ydd] yn eu my&s;c,</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Dymma gyfraith yr hwn y bydd y di|ferlif arno, a'r hwn y daw oddi wrtho dde&s;cynad h&acirc; fel y byddo aflan oi herwydd:</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> A'r gl&acirc;f oi mi&s;-glwyf, a'r neb y byddo y diferlif arno, o wryw, ac o fenyw, ac i'r gwr yr hwn a orweddo yng-hyd a'r hon a fyddo a|flan.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XVI.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Y modd y daw Aaron ir cy&s;&s;egr. 8 Yr afr ddiangol. 14 Puredigaeth y cy&s;&s;egr. 29 Gwyl y puredigaeth.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"LLefarodd yr Arglwydd hefyd wrth Mo&s;es, wedi marwolaeth dau f&acirc;b Aaron, (pan o|ffrymma&s;ant ger bron yr Arglwydd yna y hu|aut feirw.)</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, Ilefara wrth Aaron dy frawd, am na ddelo b&ocirc;b am&s;er i'r cy&s;&s;egr o fewn y wahan-len ger bron y drugareddfa yr hon [&s;ydd] ar yr Arch, fel na byddo efe farw: o herwydd ymddango&s;af y drugareddfa<NOTE N="*" PLACE="marg">41. Bren. 8.10.</NOTE> mewn niwl.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A hyny daw Aaron i'r cy&s;&s;egr, a bu&s;tach ieuangc yn bech aberth, ac a hwrdd yn boeth offrwm.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Gwi&s;ced bais liain &s;anctaidd, a bydded Ilawdrau Iliain am ei gnawd, a gwregy&s;&s;er ef a gwregys Iliain, a gwi&s;ced gap Iliain, gwi&s;co|edd &s;anctaidd [yw] y rhai hyn: golches yntef ei gnawd mewn dwfr, pan wi&s;co hwynt.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A chymmered gan gynulleidfa meibion I&s;rael ddau fwch geifr yn bech aberth, ac vu hwrdd yn boeth offrwm.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Ac offrymmed Aaron fu&s;tach y pech a|berth yr hwn [fydd]<NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 9.7.</NOTE> dro&s;to ei hun, a gwnaed iawn tro&s;to ei hun a thros ei d&ycirc;.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A chymmered y ddau fwch a go&s;&s;oded hw|ynt ger bron yr Arglwydd, [wrth] ddrws pabell y cyfarfod:</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A rhodded Aaron goel-brennau ar y ddau fwch, vn coel-bren tros yr Arglwydd, a coel|bren ar&acirc;ll tros yr afr ddiangol.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A ne&s;&s;aed Aaron y hwch yr hwn y &s;yrthio coel-bren yr Arglwydd arno, ac offrymmed ef yn bech aberth.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A'r bwch yr hwn y &s;yrthio arno goel|bren yr afr ddiangol, a roddir i &s;efyll yn fyw ger bron yr Arglwydd i wneuthur iawn ag ef, [ac] iw ollwng i'r anialwch yn afr ddiangol.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A ne&s;&s;aed Aaron fu&s;tach y pech aberth yr hwn [fydd] dro&s;to ei hun, a gwnaed iawn dro&s;to ei hun, a thros ei d&ycirc;: a Iladded fu&s;tach y pech a|berth yr hwn [fydd] tro&s;to ei hun.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A chymmered loned thu&s;&s;er o farwor tan|llyd oddi ar yr allor, oddi ger bron yr Argl|wydd, a Iloned ei ddwylo o arogl-darth Ily&s;&s;e|uoc m&acirc;n, a dyged o fewn y wahan-len.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> A rhodded yr arogl-darth ar y t&acirc;n, ger bron yr Arglwydd, fely cuddio m&wcirc;g yr arogl|darth y drugareddfa, yr hon [fydd] ar y de&s;tio|laeth, ac na byddo efe farw.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A chymmered o waed y bu&s;tach a<NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 10.13. Lefit 46.</NOTE> thaen|elled ai f&ycirc;s, ar du wyneb y drugareddfa tu a'r dwyrain: a &s;eithwaith y tacuella efe d'r gwaed ai f&ycirc;s o flaen y drugareddfa.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Yna Iladded fwch y pech aberth, yr hwn [fydd] tros y bobl, a dyged ei waed ef o fewn y wahan-len, a gwnaed [ai] waed ef megis ac y gwnaeth i waed y bu&s;tach, a thaenelled ef ar y drugareddfa, ac o flaen y drugareddfa.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A phured y cy&s;&s;egr oddi wrth aflendid meibion I&s;rael, a oddi wrth eu hanwireddau yn eu holl bechodau: a gwnaed yr vn modd i babell y cyfarfod, yr hon &s;ydd yn aros gyda hw|ynt ym my&s;c ei haflendid hwynt.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ac na fydded vn d&ycirc;n<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 1.10.</NOTE> ym-mhabell y cy|farfod, pan ddelo efe [i mewn] i wneuthur iawn yn y cy&s;&s;egr hyd oni ddelo efe allan, a gwneu|thur o honaw ef iawn tro&s;to ei hun, a thros ei d&ycirc;, a thros holl dyrfa I&s;rael.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Ac aed efe allan at yr allor yr hon [&s;ydd] ger bron yr Arglwydd a gwnaed iawn arni, a chymmered o waed y bu&s;tach, ac o waed y bwch a rhodded ar gyrn yr allor oddi amgylch.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A thaenelled arni o'r gwaed &s;eith-waith ai f&ycirc;s, a glanhaed hi, a &s;ancteiddied hi, oddi wrth aflendid meibion I&s;rael.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Pan ddarffo iddo buro y cy&s;&s;egr, a pha|bell y cyfarfod, a'r allor, yna ne&s;&s;aed y bwch byw.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A go&s;oded Aaron ei ddwylaw ar ben y bwch byw, a chyffe&s;&s;ed arno holl anwiredd mei|bion I&s;rael, ai holl gamweddau hwynt, yn eu holl bechodau, a rhodded hwynt ar ben y bwch, ac anfoned [ef] yn llaw g&wcirc;r cymmwys i'r ani|alwch.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Canys dwg y bwch eu holl anwiredd hwynt arno ef i dir nailldueth am hynny he|brynged efe y bwch i'r anialwch.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Yna deued Aaron i babell y cyfarfod a dio&s;ced y gwi&s;coedd Iliain, y rhai a wi&s;codd efe wrth ddyfod i'r cy&s;&s;egr, a gadawed hwynt yno.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> A golched ei gnawd mewn dwfr, yn y Ile &s;anctaidd a gwi&s;ced ei ddillad ei hun, ac aed allan, ac offrymmed ei boeth offrwm ei hun, a phoeth offrwm y bobl, a gwnaed iawn tro&s;to ei hun, a thros y bobl.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> A Ilo&s;ged w&ecirc;r y pech aberth ar yr allor.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> A golched yr hwn a anfonodd y bwch [i fod] yn afr ddiangol ei ddillad, ac golched ei gnawd mewn dwfr, ac yna deued i'r gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> A bu&s;t ach y pech aberth, a bwch y pech a|berth y rhai y dygir eu gwaed i wneuthur iawn yn y cy&s;&s;egr, a ddwg [vn] i'r tu allan i'r gwer|&s;yll,<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 6.3. Heb. 13.11</NOTE>
<PB REF="62">ac a lo&s;gant eu crwyn hwynt,<NOTE PLACE="marg">Lefit. 6.30. Heb. 13.11</NOTE> ai cnawd hwynt, ai bi&s;wel hwynt mewn t&acirc;n.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> A golched yr hwn ai Ilo&s;co hwynt ei ddi-Ilad, golched hefyd ei gnawd mewn dwfr, ac wedi hynny deued i'r gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> A bydded [hyn] yn ddeddf dragywyddol i chwi, y &s;eithfed mis, ar y decfed [dydd] o'r mis y cy&s;tuddiwch eich eneidiau, a dim gwaith nis gwnewch, y priodor ar dieithr yr hwn fyddo yn ymdaith yn eich plith.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> O herwydd y dydd hwnnw y gwna [yr offeiriad] iawn dro&s;&s;och, i'ch glanhau o'ch holl. bechodau, [fel] y byddoch l&acirc;n ger bron yr Ar|glwydd.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Sabboth gorffwy&s;tra yw hwn i chwi, y|na chy&s;tuddiwch eich eneidiau, deddf dragywy|ddol [yw hyn.]</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> A'r offeiriad yr hwn a eneinio efe, a'r hwn a gy&s;&s;egro efe i offeiriadu yn lle ei d&acirc;d, a wna 'r iawn, ac a wi&s;c y gwi&s;coedd Iliain [&s;ef] y gwi&s;c|oedd &s;anctaidd,</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> A bura y cy&s;&s;egr &s;anctaidd, felly y pura efe babell y cyfarfod, a'r allor, ac y gwna iawn tros yr offeiriad, a thros holl bobl y dyrfa.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> A bydded hyn yn ddeddf dragywyddol i chwi am wneuthur iawn tros feibion I&s;rael am eu pechodau oll<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 30.10. Heb. 9.10.</NOTE> vn waith yn y flwyddyn. Ac efe a wnaeth megis y gorchymynnodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XVII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Gorchymyn dwyn pob aberth i ddrws y babel. 7 Gwa|hardd offrymmu i gythreuliaid. 10 Gwahardd bw|ytta gwaed. 15 A'r peth a fydd farw o honaw ei hun, a'r peth a ladd pryf.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A Llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, gan ddywedyd:</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Llefara wrth Aaron ac wrth ei feibion, ac wrth holl feibion I&s;rael, a dywet wrthynt, dym|ma y peth yr hwn a orchymynuodd yr Arglw|ydd, gan ddywedyd:</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Pob vn o d&ycirc; I&s;rael yr hwn a laddo &ycirc;ch, neu he&s; bwrn, neu afr, o fewn y gwer&s;&s;yll, neu 'r hwn a laddo allan o'r gwer&s;&s;yll:</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Ac heb ei ddwyn i ddrws pabell y cyfar|fod, i offrymmu offrwm i'r Arglwydd, o flaen tabernacl yr Arglwydd, gwaed a fwrir yn er|byn y g&wcirc;r hwnw, gwaed a dywalltodd efe, a thorrir y g&wcirc;r hwnnw ymmaith o blith ei bobl.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> O herwydd yr hwn beth, dyged meibion I&s;rael eu haberthau y rhai y maent yn eu ha|berthu ar wyneb y maes, &icirc;e dygant hwynt i'r Arglwydd i ddrws pabell y cyfarfod, at yr offei|riad yr aberthant hwynt yn aberthau hedd i'r Arglwydd.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A thaenelled yr offeiriad y gwaed ar all|or yr Arglwydd [wrth] ddrws pabell y cyfar|fod, a llo&s;ced y gw&ecirc;r<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 29.18. Lefit. 4.31.</NOTE> yn arogl e&s;wyth i'r Ar|glwydd.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ac nac aberthant eu haberthau mwy i gy|threuliaid y rhai y buant yn putteinio ar eu hol: deddf dragywyddol fydd hyn iddynt, yn eu cenedlaethau.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Dywet gan hynny wrthynt, pwy bynac o d&ycirc; I&s;rael, ac o'r dieithriaid (y rhai a ymdeithi|ant yn eich my&s;c) a offrymmo boeth offrwm, neu aberth [arall,]</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Ac nis dwg ef i ddrws pabell y cyfarfod, iw offrymmu i'r Arglwydd, y torrir y g&wcirc;r hwnnw oddi wrth ei bobl.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A phwy bynnac o d&ycirc; I&s;rael ac o'r dieithr a ymdeithio yn eich my&s;c a fwyttu ddim gwa|ed, rhoddaf fy wyneb yn erbyn yr enaid a fwyttu y gwaed, a thorraf ef ymmaith o fy&s;c ei bobl.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> O herwydd enioes y cnawd &s;ydd yn y gwaed a mi ai rhoddais i chwi ar yr allor, i wneuthur iawn tros eich eneidiau: o herwyd y gwaed hwn a wna iawn tros enaid,</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Am hynny y dywedais wrth feibion I&s;|rael, na fwyttaed vn enaid o honoch waed, a'r dieithr a ymdeithio yn eich my&s;c na fwytiaed waed.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> A phwy bynnac o feibion I&s;rael, neu o'r dieithr yr hwn a ymdeithio yn eu my&s;c a helio helfa o fwy&s;t-fil, neu o aderyn yr hwn a fw|ytteir, tywallted ymmaith ei waed ef, a chudd|ied ef a llwch.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> O herwydd enioes p&ocirc;b cnawd yw ei waed, yn Ile ei enioes y mae efe, am hynny y dywedais wrth feibion I&s;rael,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 9.4. Lefit. 3.17.</NOTE> na fwyttewch waed vn cnawd, o herwydd enioes p&ocirc;b cnawd yw ei waed: pwy bynnac ai bwytu a dorrir ymmaith.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A ph&ocirc;b dyn a'r a fwyttu furgyn neu &s;cly|faeth, o briodor neu o ddieithr-ddyn, golched ei ddillad, ac ymolched mewn dwfr, a bydded a|flan hyd yr hwyr: yna gl&acirc;n fydd.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Ond os efe nis gylch [hwynt,] ac ni ylch ei gnawd: yna y d&wcirc;g efe ei anwiredd.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XVIII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Gwahardd dilyn yr Aiphtiaid a'r Canaaneiaid. 6 Am briodi o fewn carenydd, neu gyfathrach. 19 Neu fyned at ferch yn ei mi&s;-glwyf. 20 Neu wneuthur go|dineb. 21 Neu gau-dduwiaeth. 22 Neu bechod y Sodomiaid.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A Llefarodd Arglwydd wrth Mo&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Llefara wrth feibion I&s;rael a dywet wrth|ynt, myfi [ydwyf] yr Arglwydd eich Duw.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Na wnewch yn &ocirc;l gweithred gwl&acirc;d yr Aipht, yr hon y triga&s;och ynddi: ac na wnewch yn &ocirc;l gweithred gwl&acirc;d Canaan yr hon yr yd|wyf yn eich dwyn chwi iddi, ac na rodiwch yn eu deddfau hwynt.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Fy marnedigaethau maufi a wnewch, a'm deddfau a gedwch, gan rodio ynddynt: myfi [ydwyf] yr Arglwydd eich Duw.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Ie cedwch fy neddfau am barnedigaethau, a'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 20.11. Rhuf. 10.5. Gal. 3.12.</NOTE> dyn yr hwn ai cadwo a fydd hwy ynddynt: myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Na ne&s;&s;aed n&ecirc;b at gyfne&s;&s;af ei gnawd, i ddinoethi noethni: myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<PB N="49" REF="62">
<P N="7">"<HI>7</HI> Noethni dy d&acirc;d, a noethni dy fam,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 22.10.</NOTE> na ddinoetha: dy fam yw hi na ddinoetha ei noethni</P>
<P N="8">"<HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 20.11.</NOTE> Na ddinoetha noethni gwraig dy d&acirc;d: noethni dy d&acirc;d [yw] hynny.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> [Am] noethni dy chwaer, merch dy d&acirc;d, neu ferch dy fam, yr hon a anwyd gartref, neu a anwyd allan:<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 22.11.</NOTE> na ddinoetha ei noethni hwynt.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> [Am] noethni merch dy f&acirc;b, neu ferch dy ferch, na ddinoetha ei noethnihwynt, canys dy noethni di [ydynt.]</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> [Am] noethni merch gwraig dy d&acirc;d, plentyn dy d&acirc;d, dy chwaer dithe yw hi, na ddino|etha ei noethni hi.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 20.19.</NOTE> Na ddinoetha noethni chwaer dy d&acirc;d, cyfne&s;&s;af dy d&acirc;d [yw] hi.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Na ddinoetha noethni chwaer dy fam, canys cyfne&s;&s;af dy fam [yw] hi.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 20.20.</NOTE> Na noetha noethni brawd dy d&acirc;d, &s;ef na ne&s;&s;a at ei wraig ef, dy fodryb [yw] hi.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 22.11. Lefit. 20.12.</NOTE> Na noetha noethni dy waudd, gwraig dy f&acirc;b yw hi, na noetha ei noethni hi.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 20.21. Mat. 14.4.</NOTE> Na ddinoetha noethni gwraig dy frawd, noethni dy frawd [yw] hynny.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Na noetha noethni gwraig, ai merch, na chymmer ferch ei m&acirc;b hi neu ferch ei merch hi, i noethi ei noethni hi, ei chyfne&s;&s;af hi yw y rhai hyn, &s;celerder yw hyn.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Hefyd na chymmer wraig yng-hyd ai chwaer, iw chy&s;tuddio [hi] gan noethi noethni honno: yng-hyd a hithe yn ei byw hi.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 22.10.</NOTE> na ne&s;&s;&agrave; at wraig yn naillduaeth ei haflendid, i noethi ei noethni hi.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 15.24. Lefit. 20.18.</NOTE> na ddod dy gydorweddiad i hadu gyd a wraig dy gymydog, i fod yn afl&acirc;n oi phle|git.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">lefit. 20.2.</NOTE> na ddod o'th h&acirc;d i fyned trwy [dan] i Moloch, ac na haloga enw dy Dduw: myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 20.13.</NOTE> na orwedd gyd a gwryw, fel gor|wedd gyd a benyw, ffieidddra [yw]hynny.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 1.26.72.</NOTE> na ddod dy orweddiad yng-hyd ag vn anifail, i fod yn afl&acirc;n gyd ag ef: ac na &s;afed gwraig o flaen vn anifail i orwedd tano, cy|my&s;cedd [yw] hyny.<NOTE PLACE="marg">Lefit. 20.15. Deut. 27.21.</NOTE></P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Nac ymhalogwch yn yr hoff bethau hyn, canys yn hyn oll yr halogwyd y cenhedlo|edd y rhai yr ydwyf yn eu gyru allan o'ch bla|en chwi.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> A'r wlad a halogwyd, am hynny yr yd|wyf yn ymweled ai hanwiredd yn ei herbyn fel y chwdo y wl&acirc;d ei thrigolion.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Ond<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 20.22.</NOTE> cedwch chwi fy-neddfau, a'm bar|nedigaethau mau fi, ac na wnewch ddim o'r holl ffiaid bethau hyn, y priodor, na'r dieithr-ddyn yr hwn &s;ydd vn ymdaith yn eich my&s;c.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> O herwydd yr holl ffiaid bethau hyn a wnaeth gw&ycirc;r y wl&acirc;d, yr hon [&s;ydd] o'ch blaen, a'r wl&acirc;d a halogwyd.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Fel na chwdo y wl&acirc;d chwithau, pan ha|logoch hi, megis y chwda hi y genedl yr hon [&s;ydd] o'ch blaen.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Canys pwy bynnac a wnel ddim or holl ffiaidd beth'au hyn, torrir yr eneidiau ai gwnelo o blith eu pobl.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Am hynny cedwch fy-neddf mau fi, heb wneuthur [yr vn] o'r deddfau ffiaidd y rhai a wnaed o'ch blaen chwi, ac nac ymhalogwch yn|ddynt : myfi [ydwyf] yr Arglwydd eich Duw chwi.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XIX.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Adroddiad Cyfreithiau a gynhwy&s;ir yn y d&ecirc;c gorchy|myn.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A Llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, gan ddywedyd:</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Llefara wrth holl gynulleidfa meibion I|&s;rael, a dywet wrthynt:<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 11.44. Lefit. 20.7. 1. Pet. 1.16.</NOTE> byddwch &s;anctaidd canys &s;anctaidd [ydwyf] fi yr Arglwydd eich Duw chwi.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Ofnwch b&ocirc;b<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.12.</NOTE> vn ei fam, ai d&acirc;d, a * ched|wch fy Sabbothau: yr Arglwydd eich Duw [ydwyf] fi.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Na throiwch at eulynnod, ac na wnewch i chwi dduwiau tawdd, yr Arglwydd eich Duw [ydwyf] fi.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A phan aberthoch hedd aberth i'r Arglwyd yn &ocirc;l eich ewyllys eich hun yr aberthwch hynny</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Ar y dydd yr offrymmoch, neu drannoeth y bwytteir ef,<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 7.16.</NOTE> a llo&s;ger mewn t&acirc;n yr hyn a we|ddillir hyd y trydydd dydd.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ond os gan fwytta y bwytteir ef o fewn y trydydd dydd, ffiaid fydd efe, ni byddir bodlon iddo.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A'r hwn ai bwyttu a ddwg ei anwiredd, am iddo halogi cy&s;&s;egredic [beth] yr Arglwyd, a'r enaid hwnnw a dorrir ymmaith oddi wrth ei bobl.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A phan gynhaia&s;och gynhaiaf ei'ch t&icirc;r,<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 23.22.</NOTE> na feda yn Ilwyr gwrr dy faes, ac na chynnull loffa dy gynhaiaf.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Na loffa hefyd dy winllan, ac na chynnull rawn gweddill dy winllan, g&acirc;d hwynt i'r tlawd ac i'r dieithr, yr Arglwydd eich Duw chwi [ydwyf] fi.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.15 Ephef. 4. 28 Zach. 8.16. Exod. 20.7. Deut. 5.11. Mat. 5.34.</NOTE> Iadratewch, ac na ddywedwch gel|wydd, ac na thwyllwch b&ocirc;b vn ei gymydog.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Ac * na thyngwch i'm enw mau fi yn a|nudon, [na] haloga enw dy Dduw: yr Arglw|ydd [ydwyf] fi.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 24.14. Tob. 4.15.</NOTE> thraw&s;-attal, ac na cham ddwg oddi ar dy gymydog, na thriged cyflog y gweithwr gyd a thi hyd y boreu.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 18.27.</NOTE> chabla y byddar, ac na ddod dram|gwydd o flaen y dall: ond ofna dy Dduw: yr Ar|glwydd [ydwyf] fi.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 23.3. Deut. 1.27. Deut. 16.19. Iam. 2.2. Diarc. 23.23. 1. Timo. 5.13</NOTE> wnewch gam mewn barn, na dder|byn wyneb y tlawd, ac na pharcha wyneb y ca|darn: barna dy gymydog mewn cyfiawnder.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Ac na rodia yn ethrodwr ym my&s;c dy bobl, * na &s;af yn erbyn gwaed dy gymydog: yr Arglwydd [ydwyf] fi.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">1 loan. 2.1;</NOTE> cha&s;a dy frawd yn dy galon,
<PB REF="63">gan<NOTE N="*" PLACE="marg">Mat 5.46. Mat. 18.15. Eccl. 19.10 Rhuf. 13.8. Rhuf. 12.7. Gal. 5.14. Iam. 2.8.</NOTE> geryddu cerydda dy gymydog, ac na ddioddef bechod ynddo.</P></Q>
<P N="18"><HI>18</HI> Na ddiala, ac na chadw I&icirc;d i feibion dy bobl, ond * c&acirc;r dy gymydog megis ti dy hun: yr Arglwydd [ydwyf] fi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Cedwch fy neddfau, na wna i'th anifeili|aid gydio o amryw rywiogaeth, ac na haua dy faes ag amryw had, ac nac aed am da|nat<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 22.11.</NOTE> ddilledyn cymmy&s;c o amryw ddefnydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A phan fyddo i &wcirc;r a wnelo a benyw, a hi|the yn forwyn gaeth wedi ei dyweddio i&wcirc;r ac heb ei rhyddhau ddim, neu heb roddi rhydd|did iddi, hydded [iddynt] gurfa, ac na ladder hwynt, am <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">d oedd hi rydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A <GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">ed efe yn aberth tros ei gamwedd i'r Arglwyth i ddrws pabell y cyfarfod hwrdd dros gammedd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A gwnaed yr offeiriad iawn tro&s;to a'r hwrdd tros gamwedd, ger bron yr Arglwydd am ei bechod yr hwn a bechodd, a maddeuir i|ddo am ei bechod yr hwn a wnaeth efe.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A phan ddeloch i'r t&icirc;r, a phlannu o ho|noch b&ocirc;b pren ymborth, yna torrwch ymmaith ei aflendid ef, &s;ef ei ffrwyth ef: tair blynedd y bydd efe aflan i chwi: na fwyttaer efe.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r bedwaredd flwyddyn y bydd ei holl ffrwyth yn &s;ancteiddrwydd moliant i'r Ar|glwydd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ar bummed flwyddyn y bwyttewch ei ffrwyth fel y chwanego efe eignwd i chwi: my|fi [ydwyf] yr Arglwydd eich Duw.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Na fwyttewch o'r gwaed, nac ofer-goe|liwch, ac nac arferwch hudoliaeth.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 21.5.</NOTE> thalgrynnwch odrau eich pen, ac na thorr gwrr dy farf.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac na roddwch<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 14.1.</NOTE> cwygiad yn eich cnawd am vn marw, ac na roddwch brint n&ocirc;d arnoch: yr Arglwydd [ydwyf] fi.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Na haloga dy ferch gan beri iddi buttei|nio, rhac putteinio y t&icirc;r, a llenwi y wl&acirc;d o &s;ce|lerder.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Cedwch fy Sabhothau, a pherchwch fyng-hy&s;&s;egr: yr Arglwydd [ydlwyf] fi.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Nac edrychwch am ddewiniaid,<NOTE PLACE="marg">Lefit. 20.6. Deut. 18.10. 1. Sam. 28.9.</NOTE> ac nac ymgyng horwch a'r brud-wyr, i ymhalogi oi plegit: yr Arglwydd eich Duw [ydwyf] fi.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Cyfot ger bron penwynni, a pharcha wy|neb henuriad, ac ofna dy Dduw: yr Arglwydd [ydwyf] fi.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A phan ymdeithio dieithrddyn yng-hyd a thi yn eich gwl&acirc;d: na flinwch ef.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Bydded y dieithr i chwi yr hwn a ymdei|thio yn eich pl&icirc;th, fel yr vn a hanffod o honoch, a ch&acirc;r ef fel ti d&ycirc; hun: o herwydd dieithraid fu|och yng-wlad 'r Aipht, yr Arglwydd eich Duw [ydwyf] fi.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Na wnewch gam ar farn, ar lathen, ar bwys nac ar fe&s;&s;ur.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Bydded iwch<NOTE N="*" PLACE="marg">Diarch. 11.1. Dihar. 16.11. Diarch. 20.10.</NOTE> glorianuau cyfiawn, ger|ric cyfiawn, Epha gyfiawn, a Hin gyfiawn: yr Arglwydd eich Duw [ydwyf] fi, yr hwn a'ch dygais allan o dir yr Aipht.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Cedwch chwithau fy holl ddedfau, a'm holl farnedigaethau, a gwnewch hwynt: yr Ar|glwydd [ydwyf] fi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyfraith yn erbyn y rhai a roddant eu plant i Moloch. 6 neu a ymgynghorant a dewiniaid. 19 am in|&s;e&s;t neu lo&s;c-ach. 27 cosbedigaeth y dewiniaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dywet hefyd wrth feibion I&s;rael, pob vn o feibion I&s;rael, neu o'r dieithr, a ymdeithio yn I&s;rael yr hwn a<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 18.21.</NOTE> roddo oi h&acirc;d i Moloch a led|dir yn farw, pobl y t&icirc;r ai llabyddiant ef a cher|ric.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A mi a roddaf fy wyneb yn erbyn y dyn hwnnw, ac ai torraf o fy&s;c ei bobl: am iddo rod|di oi h&acirc;di Moloch, i aflanhau fyng-hy&s;&s;egr, ac i halogi fy enw &s;anctaidd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac os pobl y wl&acirc;d gan guddio a guddiant eu llygaid oddi wrth y dyn hwnnw (pan roddo efe ei h&acirc;d i Moloch) rhac ei ladd ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y go&s;odaf fy wyneb yn erbyn y dyn hwnnw ac yn erbyn ei dylwyth, a thor|raf ymmaith ef, a phawb a ddilynant ei but|teindra ef, gan butteinio yn ol Moloch, o fy&s;c eu pobl.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r d&ycirc;n yr hwn a edrycho am ddewini|aid, ac am frud-w&ycirc;r, gan butteinio ar eu hol hwynt, rhoddaf fy wyneb yn erbyn y d&ycirc;n hwnnw hefyd, a thorraf ef ymmaith o fy&s;c ei bobl.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ym&s;ancteiddiwch chwithau,<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 11.44. 1. Peter 1.16.</NOTE> a byddwch &s;anctaidd canys myfi [ydwyf] yr Arglwydd eich Duw chwi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cedwch hefyd fy-neddfau, a gwnewch hwynt, myfi [ydwyf] yr Arglwydd eich &s;anc|teiddudd.<NOTE PLACE="marg">Exod. 21.17. Diarch. 20.20. Mat. 15.4. Ecclus. 3.2.</NOTE></P>
<P N="9"><HI>9</HI> Os bydd neb a ddirmygo ei d&acirc;d neu ei fam lladder efe yn farw: ei d&acirc;d neu ei fam a ddirmygodd efe, ei waed [fydd] arno ei hun.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r g&wcirc;r yr hwn a odinebo gyd a gwraig g&wcirc;r [arall] &s;ef yr hwn a odinebo gyd a gwraig ei gymydog lladder yn farw y godinebwr a'r o|dineb-wraig.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r g&wcirc;r yr hwn a orweddo gyd a gwraig ei d&acirc;d,<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 18.8.</NOTE> a noethodd noethni ei d&acirc;d, lladder yn feirw hwynt ill dau, eu gwaed [fydd] arnynt eu hunain.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am y g&wcirc;r yr hwn a orweddo yng-hyd ai waudd lladder yn feirw hwynt ill dau,<NOTE PLACE="marg">Lefit. 18.15.</NOTE> cymy&s;|cedd a wnaethant, eu gwaed [fydd] arnynt eu hunain.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'm y g&wcirc;r yr hwn a orweddo gyd a gwr,<NOTE PLACE="marg">Lefit. 18.22.</NOTE> fel gorwedd gyd a gwraig, ffieidd-dra a wnae|thant ill dau, lladder hwynt yn feirw, ell gwaed [fydd] arnynt eu hunain.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'm y g&wcirc;r a gymmero wraig, ai mam, &s;celerder [yw] hynny: llo&s;cant ef a hwyntau yn t&acirc;n, ac na fydded &s;celerder yn eich my&s;c.</P>
<PB N="50" REF="63">
<P N="15"><HI>15</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 18.23. Deut. 27.21.</NOTE> A lladder yn farw y g&wcirc;r yr hwn a ymgy|dio ag anifail, lladdant hefyd yr anifail.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r wraig yr hon a &ecirc;l at vn anifail i or|wedd tano, lladd di y wraig a'r anifail hefyd, lladder hwynt yn feirw: eu gwaed [fydd] ar|nynt eu hunain.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r g&wcirc;r yr hwn a gymmero ei chwaer, merch ei d&acirc;d, neu ferch ei fam, ac efe yn gweled ei noethni hi, a hethe 'n gweled ei noethni yn|tef, gwradwydd [yw] hynny, torrer hwythau ymmaith yng-olwg meibion eu pobl: noethni ei chwaer a noethodd efe, efe a ddwg ei anwi|redd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 18.19.</NOTE> g&wcirc;r yr hwn a orweddo gyd a gwraig gl&acirc;f oi mi&s;glwyf, ac a noetha ei noethni hi, ei di|ferlif hi a ddadcuddiodd efe, a hithe a ddadcuddi|odd ddiferlif ei gwaed ei hun: am hynny torrer hwynt ill dau o fy&s;c eu pobl.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac na noetha noethni chwaer dy fam, neu chwaer dy dad, o herwydd ei gyfne&s;&s;af ei hun y mae [y cyfryw] yn ei noethi: dygant eu hanwiredd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r g&wcirc;r a orweddo gyd a gwraig ei ew|ythr frawd ei d&acirc;d, a noetha noethni ei ewythr eu pechod a ddygant, byddant feirw yn ddi blant.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r g&wcirc;r yr hwn a gymmero wraig ei frawd (y&s;cariaeth [yw] hynny) a noethodd no|ethni ei frawd, diblant fyddant.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Am hynny cedwch fy holl ddeddfau, a'm holl farnedigaethau,<NOTE PLACE="marg">Lefit. 18.28.</NOTE> a gwnewch hwynt, fel na chwdo y wl&acirc;d chwi yr hon yr ydwyf yn eich dwyn iddi t bre&s;&s;wylo ynddi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac na rodiwch yn neddfau y genedl yr hon yr ydwyf yn ei bwrw allan o'ch blaen chwi, o herwydd yr holl bethau hynn a wnaethant,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 9.5.</NOTE> am hynny y ffieiddiais hwynt.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac wrthych y dywedais, chwi a etifedd|wch eu tir hwynt, mi ai rhoddaf i chwi iw eti|feddu: gwl&acirc;d yn llifeirio o laeth a m&ecirc;l: myfi [ydwyf] yr Arglwydd eich Duw chwi yr hwn a'ch naillduais chwi oddi wrth y bobloedd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 11.2. Deut. 14.4.</NOTE> Roddwch chwithau wahaniaeth rhwng yr anifail gl&acirc;n a'r afl&acirc;n, a rhwng yr aderyn a|fl&acirc;n a'r gl&acirc;n, ac na wnewch eich eneidiau yn ffiaidd, o herwydd anifail, neu o herwydd ade|ryn, neu o herwydd dim oll a &s;athro 'r ddaiar, yr hwn a neillduais i chwi iw gyfrif yn afl&acirc;n.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Byddwch chwithau &s;anctaidd i mi: o herwydd myfi 'r Arglwydd [ydwyf] &s;anctaidd, ac a'ch neillduais chwi oddi wrth y bobloedd i fod yn eiddo fi.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yn &wcirc;r neu yn wraig os bydd ynddynt<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 18.10. 1. Sam. 28.9.</NOTE> y&s;pryd dewiniaeth neu frud hwynt a leddir yn farw, a cherric y llabyddiant hwynt, eu gwaed [fydd] arnynt eu hunain.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyfraith am yr offeiriaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, llefara wrth yr offeiriaid meibion Aaron, a dywet wrthynt: nac ymhaloged [neb] wrth vn marw ym my&s;c ei bobl:</P>
<Q REND="margQuotes"><P N="2">"<HI>2</HI> Ond wrth ei gyfne&s;af agos iddo: wrth ei fam, wrth ei d&acirc;d, ac wrth ei f&agrave;b, ac wrth ei ferch, ac wrth ei frawd.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Ac wrth ei chwaer o forwyn agos iddo, yr hon ni fu eiddo g&wcirc;r: wrth honno yr ymhalo|ga efe.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Nac ymhaloged [wrth] bennaeth ym my&s;c ei bobl, iw aflanhau ei hun.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 19.27.</NOTE> wn&acirc;nt foelni ar eu pennau, ac nac eilli|ant gyrrau eu barfau, ac na rwygant rwygiad ar ei cnawd.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Sanctaidd fyddant iw Duw, ac na halo|gant enw ei Duw: o herwydd offrymmu y ma|ent ebyrth tanllydd 'r Arglwydd bara eu Duw, am hynny byddant &s;anctaidd.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Tim. 3.11.</NOTE> chymmerant buttain-wraig neu vn halogedic yn wraig, ac na chymmerant wraig wedi y&s;car oddi wrth ei g&wcirc;r, o herwydd &s;anc|taidd yw efe iw Dduw.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A chyfrif di ef yn &s;anctaidd, o herwydd bara dy Dduw di y mae efe yn ei offrymmu, bydd|ed &s;anctaid it, o herwydd &s;anctaidd [ydwyf] fi 'r Arglwydd eich &s;ancteiddudd.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A phan ddechreuo merch vn offeiriad but|teinio, halogi ei th&acirc;d y mae, llo&s;ger hi mewn t&acirc;n.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A'r offeiriad mwyaf oi frodyr, yr hwn y tywalldwyd olew 'r eneiniad ar ei ben, ac a gy&s;&s;egrodd ei law i wi&s;co y gwi&s;coedd, na ddi|o&s;ced oddi am ei ben, ac na rwyged ei ddillad.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ac na ddeued at gorph vn marw, nac ymhaloged wrth ei d&acirc;d, nac wrth ei fam.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Ac nac aed allan o'r cy&s;&s;egr fel na halo|go gy&s;&s;egr ei Dduw, am [fod] coron olew en|neiniad ei Dduw arno ef: myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> A chymmered efe wraig yn ei morwyn|dod.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Na phrioded efe y rhai hynny [&s;ef] gwraig weddw, na gwraig wedi y&s;car, na phuttain ha|logedic: onid cymmered forwyn oi bobl ei hun yn wraig.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Ac na haloged ei h&acirc;d ym my&s;c ei bob: ca|nys myfi [ydwyf] yr Arglwydd ei &s;ancteidd|udd ef.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Llefara wrth Aaron gan ddywedyd: na ne&s;&s;aed vn o'th h&acirc;d di drwy eu hoe&s;oedd yr hwn y byddo anaf arno, i offrymmu bara ei Dduw ef.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Samu. 5.8.</NOTE> ni chaiff vn g&wcirc;r yr hwn y byddo anaf arno ne&s;&s;au: y g&wcirc;r dall, neu yr cloff, neu 'r rhyfyr, neu rhy h&icirc;r [ei aelod.]</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Neu 'r g&wcirc;r yr hwn y byddo iddo droed twnn, neu law donn.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Neu a fyddo yn gefn-gr<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">m, neu a magl, neu by&s;&s;en ar ei lygad, neu 'ngrachlyd, neu yn glafrllyd, neu yn hittrwm.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Na ne&s;&s;aed vn g&wcirc;r o h&acirc;d Aaron yr offei|riad
<PB REF="64">yr hwn y byddo anaf arno i offrymmu e|byrth tanllyd yr Arglwydd: anaf &s;ydd arno, na ne&s;&s;aed i offrymmu bara ei Dduw ef.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Bara ei Dduw ef o'r [pethau] &s;anctaidd cy&s;&s;egredic, ac o'r [pethau] cy&s;&s;egredic a gaiff efe ei fwytta.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Etto na ddeued at y wahan-lenn, ac na ne&s;&s;aed at yr allor, am [fod] anaf arno, ac na ha|loged fyng-hy&s;&s;egr: cany s myfi [ydwyf] yr Ar|glwydd eu &s;ancteiddudd hwynt.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> A llefarodd Mo&s;es [hynny] wrth Aa|ron, ac wrth ei feibion, ac wrth holl feibion I&s;|rael.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="22" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XXII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Pwy ni chaent fwytta o'r offrymmau, pa fodd, pa beth, a pha am&s;er, yr offrymmyd.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A llefarodd yr Arglwyd wrth Mo&s;es, gan ddywedyd:</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Llefara wrth Aaron ac wrth ei feibion, am iddynt ymneillduo oddi wrth bethau cy&s;&s;e||gredic meibion I&s;rael, ac na halogant fy enw &s;anctaidd, yn y pethau y rhai y maent hwy yn eu cy&s;&s;egru i mi: myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Dywet wrthynt, pwy bynnac o'ch holl hiliogaeth trwy eich oe&s;oedd a ne&s;&s;ao at y pe|thau cy&s;&s;egredic y rhai a gy&s;&s;egro meibion I&s;|rael i'r Arglwydd ai aflendid arno, torrir ym|maith yr enaid hwnnw oddi ger fy mron: myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 15.8.</NOTE> Na fwyttaed n&ecirc;b o hiliogaeth Aaron o'r pethau cy&s;&s;egredic, ac ynte yn wahan-glwyfus neu yn ddiferllyd, hyd oni lanhaer ef: a'r hwn a gyffyrddo wrth ddim wedi ei halogi wrth vn marw, neu wrth yr hwn yr &ecirc;l oddi wrtho dde&s;c|ynniad h&acirc;d,</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Neu 'r vn a gyffyrddo ag vn ymlu&s;ciad yr hwn yr ymhalogo efe wrtho, neu wrth ddyn yr hwn yr ymhaloga efe wrtho, yn ei holl aflendid.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A'r dyn yr hwn a gyffyrddo ag ef a fydd a|flanhyd yr hwyr, ac na fwyttaed o'r pethau cy|&s;&s;egredic, oddieithr iddo olchi ei gnawd mewn dwfr.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A phan fachludo 'r haul gl&acirc;n fydd, ac wedi hynny bwyttaed o'r pethau cy&s;&s;egredic, canys ei fwyd ef [yw] hwn.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 22 31. Ezec. 44.31.</NOTE> na fwyttaed o anifail wedi marw ei hun, neu wedi ei &s;clyfaethu, i fod yn aflan oi ble|git: myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Ond cadwant fy neddf i, ac na ddygant be|chod [b&ocirc;b vn] arno ei hun, i farw oi blegit pan halogant hi: myfi [ydwyf] yr Arglwydd eu &s;anc|teiddudd hwynt.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Ac na fwytaed vn dieithr-ddyn beth cy&s;&s;e|gredic: alltud yr offeiriad, a'r gwas cyflog ni chaiff fwyta y peth cy&s;&s;egredic.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ond pan brynno 'r offeirad dd&ycirc;n yn werth ei arian, hwnnw a gaiff fwyta o honaw a'r hwn a &acirc;ner [yn] ei d&ycirc; ef: y rhai hynn a g&acirc;nt fwyta oi fara ef.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A merch yr offeirad pan fyddo hi eiddo g&wcirc;r dieithr ni chaiff hi fwyta o offrwm cy&s;&s;e|gredic.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Ond merch yr offeiriad os gweddw fydd hi, neu wedi y&s;car ac heb blant iddi, ac wedi dychwelyd i d&ycirc; ei th&acirc;d a gaiff fwyta o fara ei thad,<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 11.14.</NOTE> megis [yn] ei hieuenctyd, ac ni chaiff neb dieithr fwyta o honaw.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A phan fwytu vu beth cy&s;egredic mewn anwybod, yna chwaneged ei bummed rann atto, a rhodded y peth cy&s;&s;egredic i'r offeiriad.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Felly na hologant gy&s;&s;egredic [roddion] meibion I&s;rael y rhai a offrymmant i'r Argl|wydd.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Ac na wnant iddynt ddwyn co&s;p camw|edd gan fwytta o honynt eu cy&s;&s;egredic bethau hwynt: o her wydd myfi [ydwyf] yr Arglwydd eu &s;ancteiddudd.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A llefarodd yr Arglwydd wrth mo&s;es, gan ddywedyd:</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Llefara wrth Aaron ac wrth ei feibion ac wrth holl feibion I&s;rael, a dywet wrthynt, pwy bynnac o d&ycirc; I&s;rael ac o ddieithr yn I&s;rael yr hwn a offrymmo ei offrwm yn &ocirc;l ei holl add|unedau, ac yn ol ei holl roddion gwir=fodd y rhai a offrymant i'r Arglwydd yn boeth off|rwm:</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Offrymmwch wrth eich ewyllys eich hun vn gwryw perffaith-gwbl o'r eidionnau, o'r defaid, neu o'r geifr,</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Nac offrymmwch ddim yr hwn [y by|ddo] anaf arno, o herwydd ni bydd efe yn gyme|radwy tro&s;och.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Deur. 15.21.</NOTE> phan offrymmo g&wcirc;r aberth hedd i'r Arglwydd gan naillduo adduned, neu rodd ewylly&s;gar o'r eidionnau, neu o'r praidd, bydded berffaith-gwbl fel y byddo gymeradyw: na fy|dded vn anaf arno.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Y dall neu y briwedic, neu yr anafus, neu y dafadennoc, neu yr crachlyd, neu 'r clafr|llyd, nac offrymmwch hwynt i'r Arglwydd, ac na roddwch aberth tanllyd o honynt ar allor yr Arglwydd.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> A'r eidion, neu 'r ddafad a fyddo wedi e&s;t|yn neu gwttogi [y gewyn iddo,] gellwch ei off|rymmu yn offrwm gwir-fodd, ond tros addu|ned ni bydd cymeradwy.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Nac offrymmwch ychwaith i'r Arglw|ydd vn wedi llethu, ne y&s;&s;igo, n&ecirc;u wedi tynnu 'n rhydd, neu dorri ymmaith [ei eirin,] ac na wne|wch yn eich t&icirc;r [y fath beth.]</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Ac nac offrymmwch o law vn dieithr fwyd eich Duw o'r holl bethau hynn: canys y mae eu llygr&eacute;digaeth ynddynt, anaf [&s;ydd] ar|nynt, ni byddant gymeradwy tro&s;och.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> A llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, gan ddywedyd.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Pan aner eidion, neu ddafad, neu afr, by|dded &s;aith niwrnod tann ei fam, a'r wythfed dydd, ac o hynny allan y bydd cymeradwy yn offrwm o aberth tanllyd i'r Arglwydd.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Ac<NOTE PLACE="marg">Deut. 22.6.</NOTE> am fuwch neu ddafad, na leddwch hi
<PB N="51" REF="64">ai llwdn, yn yr vn dydd.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> A phan aberthoch aberth diolch i'r Ar|glwydd offrymmwch wrth eich ewyllys eich hunain.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Y dydd hwn y bywtteir ef,<NOTE PLACE="marg">Lefit. 7.15.</NOTE> na weddill|wch o honaw hyd y borau: myfi [ydwyf] yr Ar|glwydd.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Cedwch chwithau fyng-orchymynnion a gwnewch hwynt: myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Ac na halogwch fy enw &s;anctaidd, ond &s;ancteiddier a~ ym my&s;c meibion i&s;rael, myfi [ydwyf] yr Arglwydd eich &s;ancteiddudd,</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Yr hwn a'ch dygais chwi allan o d&icirc;r yr Aipht i fod yn Dduw i chwi, myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="23" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XXIII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Gwyliau y Sabboth, 5 Y Pa&s;c, 6 Y bar&acirc; croiw, 10 Y ffrwythau cyntaf, 16 Y Sul-gwynn, 24 Yr vd-cyrn, 34 a'r Pebyll.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"LLefarodd yr Arglwydd hefyd wrth Mo&s;es, gan ddywedyd</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Llefara wrth feibion I&s;rael, a dywet wrthynt, g&wcirc;yliau 'r Arglwydd y rhai a gyhoe|ddwch yn gymmanfeudd &s;anctaidd, [ydynt] fyng-&wcirc;yliau hynn.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Chwe diwrnod y gwneir gwaith, a'r &s;eith|fed dydd y byd Sabboth gorphywy&s;-dra,<NOTE PLACE="marg">Exod. 20.9.</NOTE> [&s;ef] cymmanfa &s;anctaidd, dim gwaith nis gwnewch Sabboth [yw] efe i'r Arglwydd, yn eich holl drig-fannau.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Dymma &wcirc;yliau 'r Arglwydd, y cymman|feudd &s;anctaidd y rhai a gyhoeddwch yn eu tym|mor.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> O fewn y m&icirc;s cyntaf ar y pedwerydd [dydd] ar ddec o'r m&icirc;s yn y cyfnos [y bydd] Pa&s;c yr Arglwydd.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A'r pymthecfed dydd o'r m&icirc;s hwnnw y bydd g&wcirc;yl y bara croiw i'r Arglwydd,<NOTE PLACE="marg">Exod. 12.15. Num. 28.17.</NOTE> &s;aith ni|wrnod y bwyttewch fara croiw.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ar y dydd cyntaf y bydd iwch gymmanfa &s;anctaidd, dun caeth-waith ni chewch wneu|thur.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Ond offrymmwch ebyrth tanllyd it Ar|glwydd &s;aith niwrnod, ar y &s;eithfed dydd [by|dded] cymmanfa &s;anctaidd, na wnewch ddim caeth-waith.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, gan ddywedyd: llefara wrth feibion I&s;rael, a dywet wrthyne,</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Pan ddeloch i'r t&icirc;r yr hwn a roddaf i chwi, a medi o honoch ei gynhaiaf, yna dygwch y&s;cub blaen-ffrwyth eich cynhaiaf at yr offeiriad.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Cwhwfaned yntef, yr y&s;cub ger bron yr Arglwydd i'ch gwneuthur yn gymmeradwy, trannoeth wedi yr Sabboth y cwhwfana 'r offeiriad hi.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Ac offrymmwch ar y dydd y cwhwfa|ner yr y&s;cub oen blwydd perffaith-gwbl yn bo|eth offrwm i'r Arglwydd.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Ai fwyd offrwm [o] ddwy ddecfed rann [Epha] o beillied wedi ei gymmy&s;cu mewn o|lew yn aberth tanllyd fi Arglwydd, yn arogl e&s;mwyth: ai ddiod offrwm o bedwerydd rann Hin o w&icirc;n.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Bara hefyd nac &ycirc;d wedi ei gra&s;&s;u na thw|y&s;ennau &icirc;r, ni chewch fwyta hyd gorph y dydd hwnnw nes dwyn o honoch offrwm eich Duw, deddf dragywyddol drwy eich cenedlaethau yn eich holl drig-fannau [fydd hynn]</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A chyfrifwch i chwi o drannoeth wedi 'r Sabboth, o'r dydd y dygoch y&s;cub y cwhwfan &s;aith Sabboth cyflawn fyddant.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Hyd trannoeth wedi y &s;eithfed Sabboth y cyfrifwch ddeng-nhiwrnod a deugain, ac off|rymmwch fwyd offrwm new ydd i'r Arglwydd</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A dygwch o'ch trig-fannau ddwy dorth gwhwfan, dwy ddecfed rann [Epha] o beillied fyddant, yn lefeinllyd y pobir hwynt) yn flaen|ffr wyth i'r Arglwydd.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Ac offrymmwch gyd a 'r bara &s;aith oen blwyddiaid perffaith-gwbl, ac vn bu&s;tach ieu|angc, a dau hwrdd, poeth offrwm i'r Arglwydd fyddant hwynt, ai bwyd offrwm ai diod offrwm [ac] aberth tanllyd o arogl e&s;mwyth i'r Ar|glwydd.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Yna offrymmwch vn bwch geifr yn bech aberth, a dau den blwyddiaid yn aberth hedd.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A chwhwfaned yr offeiriad hwynt yng|hyd a bara y blaen-ffrwyth, yn offrwm cwhw|fan ger bron yr Arglwydd yng-hyd ar ddau oen: cy&s;&s;egrcdic i'r Arglwydd [ac] eiddo yr offeiriad fyddant.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A chyhoeddwch, o fewn corph y dydd hwnnw y hydd cymanfa &s;anctaidd i chwi, dim caeth-waith nis gwnewch: deddf dragwyddol yn eich holl drig-fannau drwy eich cenhedlae|thau [fydd hynn.]</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> A phan fedoch gynhaiaf eich t&icirc;r, na lwyr feda gwrr dy faes, ac na loffa dy gynhaiaf,<NOTE PLACE="marg">Lefit. 19.9. deut. 24.19.</NOTE> g&acirc;d hwynt i'r tlawd a'r dieithr: myfi [ydwyf] yr Arglwydd eich Duw chwi.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> A llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;e, gan ddywedyd:</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Llefara wrth feibion I&s;rael gan ddywe|dyd: ar y &s;eithfed m&icirc;s, ar y [dydd] cyntaf o'r m&icirc;s y bydd i chwi Sabboth, yn goffadwriaeth ca|niad vdcyrn, [a] chymmanfa &s;anctaidd.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Dim caeth-waith nis gwnewch, ond offrymmwch ebyrth tanllyd i'r Arglwydd.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> A llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ond y decfed [dydd] o'r &s;eithfed m&icirc;s hwn, dydd cymmod yw efe,<NOTE PLACE="marg">Lefit. 16.30. Num. 29.7.</NOTE> cymmanfa &s;ancta|idd fydd i chwi, yna cy&s;tuddiwch eich eneidiau, ac offrymmwch ebyrth tanllyd i'r Arglwydd.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Ac na wnewch ddim caeth-waith o fewn corph y dydd hwnnw, o herwydd dydd cymmod yw efe, i wneuthur iawn tro&s;och ger bron yr Ar|glwydd eich Duw.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Canys p&ocirc;b enaid yr hwn ni chy&s;tuddier o fewn corph y dydd hwn a dorrir ymmaith o ddi
<PB REF="65">wrth ei bobl.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> A phob enaid a wnelo ddim gwaith o fewn corph y dydd hwn, difethaf yr enaid hwn|nw hefyd o fy&s;c ei bobl.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Na wnewch ddim gwaith: deddf dragy|wyddol drwy eich cenhediaethau yn eich holl drig-fannau [yw hynn.]</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Sabboth gorphywy&s;dra[yw] efe i chwi, cy&s;tuddiwch chwithau eich eneidiau ar y naw|fed [dydd] o'r m&icirc;s yn yr hwyr, o hwyr i hwyr y cedwch eich Sabboth.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> A llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, gan ddywedyd.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Llefara wrth feibion I&s;rael gan ddywe|dyd,<NOTE PLACE="marg">Num. 29.12. ioan. 7.2.</NOTE> ar y pymthecfed dydd o'r &s;eithfed m&icirc;s hwn, y hydd g&wcirc;yl y pebyll &s;aith niwynod i'r Ar|glwydd.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Ar y dydd cyntaf [y bydd] cymmanfa &s;anctaidd: dim caeth-waith nis gwnewch.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Saith niwrnod yr offrymmwch ebyrth tanllyd i'r Arglwydd, ar yr wythfed dydd y bydd cymmanfa &s;anctaidd i chwi: yna offrym|mwch ebyrth canllyd i'r Arglwydd, vchel-&wcirc;yl yw hi, na wnewch ddim caeth-waith.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Dymma wyliau 'r Arglwydd y rhai a gyhoeddwch yn gymmanfeudd &s;anctaidd i off|rymmau i'r Arglwyd ebyrth tanllyd, offrwm poeth, bwyd offrwm, aberth, a diod offrwm, dogn [pob] dydd yn ei ddydd.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> Heb law Sabbothau 'r Arglwydd ac heb law ich rhoddion chwi, ac heb law eich holl a|ddunedau, ac heb law eich holl offrymmau gwirfodd y rhai a rhoddoch i'r Arglwydd.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> Etto ar y pymthecfed dydd o'r &s;eithfed m&icirc;s, pan gynhulloch ffrwyth eich t&icirc;r cedwch &wcirc;yl yr Arglwydd &s;aith niwrnod, [bydded] gorphywy&s;dra ar y dydd cyntaf, a gorphywy&s;dra ar yr wythfed dydd.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> A'r d&ycirc;dd cyntaf cymmerwch i chwi ffrwyth pren prydferth, canghennau palm|wydd a br&icirc;g pren caead-frig, a helig afon, ac ym lawenhewch ger bron yr Arglwydd eich Duw &s;aith niwrnod.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> A chedwch hon yn w&ycirc;l i'r Arglwydd &s;aith niwrnod yn y flwyddyn, deddf dragywy|ddol yn eich cenhedlaethau [yw] mai ar y &s;eith|fed m&icirc;s y cedwch hi yn &wcirc;yl.</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> Mewn bythod yr arho&s;wch &s;aith niwr|nod, p&ocirc;b priodor yn I&s;rael a drigant mewn by|thod.</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> Fel y gwypo eich cenhedlaethau chwi mai mewn bythod y perais i feibion I&s;rael dri|go pan ddygais hwynt allau o dir yr Aipht: myfi [ydwyf] yr Arglwydd eich Duw.</P>
<P N="44">"<HI>44</HI> A thraethodd Mo&s;es &wcirc;yliau 'r Ar|glwydd wrth feibion I&s;rael.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="24" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XXIIII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"1 Olew y lu&s;ernau. 10 Co&s;pedigaeth y cabludd. 17 Cyfraith y cyffelyb.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A Llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, gan ddywedyd:</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Gorchymyn i feibion I&s;rael ddwyn at|tat olew oliwydden pur coethedic yn oleuni,<NOTE PLACE="marg">exod. 27.20.</NOTE> i beri i'r lu&s;ernau gynneu b&ocirc;b am&s;&ecirc;r.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> O'r tu allan i wahan-len y de&s;tiolaeth ym mhabell y cyfarfod y trefna Aaron ef o hw|yr hyd forau ger bron yr Arglwydd b&ocirc;b am&s;er, deddf dragywyddoi drwy eich cenhedlaethau [yw hynn.]</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Ar y canhwyllbren p&ucirc;r y trefna efe y llu|&s;ernau ger bron yr Arglwydd b&ocirc;b am&s;er.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A chymmer beillied a phoba ef yn ddeu|ddec tei&s;&s;en: dwy ddecfed ran [Epha] fydd p&ocirc;b tei&s;&s;en.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A go&s;ot hwynt yn ddwy r&ecirc;s,<NOTE PLACE="marg">Exod. 25.30.</NOTE> chwech [yn] y rh&ecirc;s, ar y bwrdd pur ger bron yr Ar|glwydd.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A dod ti thus pur ar y rhe&s;au, fel y byddo yn fara coffadwriaeth, [ac] yn aberth tanllyd i'r Arglwydd.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Ar b&ocirc;b dydd Sabboth y trefna efe hynn ger bron yr Arglwydd b&ocirc;b am&s;&ecirc;r, yn gyfam|mod tragywyddol oddi wrth feibion I&s;rael.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A bydd eiddo Aaron ai feibion,<NOTE PLACE="marg">Exod, 29.33. lefit. 8.31. mat. 12.4.</NOTE> hwynt ai bwyttu yn y lle &s;anctaidd, canys &s;ancteidd-beth cy&s;&s;egredic yw iddo ef o ebyrth tanllyd yr Ar|glwydd [drwy] ddeddf dragywyddol.</P></Q>
<P N="10"><HI>10</HI> A mab gwraig o I&s;rael, a hwnn yn fab g&wcirc;r o'r Aipht, a aeth allan ym my&s;c meibion I&s;rael, a mab yr I&s;raelities, a g&wcirc;r o I&s;rael a ymgynhenua&s;ant yn y gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A mab y wraig o I&s;rael a felldithiodd enw [yr Arglwydd,] ac a gablodd: yna y dyga|&s;ant ef at Mo&s;es, ac enw ei fam oedd Selomit merch Dibri o lwyth Dan.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A go&s;oda&s;ant ef yng-harchar nes hy&s;by|&s;u iddynt o enau 'r Arglwydd[beth a wnaent.<NOTE PLACE="marg">Num. 15.34.</NOTE>]</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, gan ddywedyd:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Dug y cabludd i'r tu allan i'r gwer&s;&s;yll,<NOTE PLACE="marg">Deur. 13.9. deut. 17.7.</NOTE> a rhodded pawb ai clyw&s;ant ef eu dwylo ar ei benn ef, a llabyddied yr holl gynnulleidfa ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A llefara wrth feibion I&s;rael, gan ddy|wedyd: p&ocirc;b vn pann gablo ei Dduw a ddwg ei bechod.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A lladder yn farw yr hwnn a felldithio enw 'r Arglwydd, yr holl gynnulliedfa gan la|byddio ai llabyddiant ef: lladder yn gy&s;tal y dieithr a'r priodor, pan gablo efe enw ['r Ar|glwydd.]</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A phan laddo neb dd&ycirc;n,<NOTE PLACE="marg">Exod. 21.12.</NOTE> lladder yntef yn farw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r hwn a laddo anifail, taled efe vn byw am dano.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A phan roddo vn amaf ar ei gymydog, fel y gwnaeth gwneler iddo.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Torriad am dorriad, llygad am lygad,<NOTE PLACE="marg">Exod. 21.24. deut. 19.21. mat. 5.38.</NOTE> dant am dant, megis y rhoddes anaf ar dd&ycirc;n, felly rhodder arno yntef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r hwn a laddo anifail ai t&acirc;l, a laddo dd&ycirc;n a leddir.</P>
<Q REND="margQuotes"><P N="22"><HI>22</HI> Bydded vn farn i chwi bydded i'r diethr
<PB N="52" REF="65">"fel i'r priodor,<NOTE PLACE="marg">exod. 12.49.</NOTE> myfi [ydwyf] yr Arglwydd eich Duw.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Yna y mynegodd Mo&s;es [hyn] i feibion I&s;rael, a hwynt a dduga&s;ant &ycirc; cabludd i'r tu allan i'r gwer&s;&s;yll, ac ai llabyddia&s;ant ef a cher|ric, felly meibion I&s;rael a wnaethant megis y gorchymynnodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="25" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XXV.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Sabboth y &s;eithfed flwyddyn. 8 Y Iubili yn y ddecfed flwyddyn a deugain. 14 gwerthiad a gollyngdod tiroedd, tai, a dynion.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"LLefarodd yr Arglwydd hefyd wrth Mo&s;es ym mynydd Sinai, gan ddywedyd:</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Llefara wrth feibion I&s;rael a dywet wrthynt, pan ddeloch i'r t&icirc;r yr hwn a roddaf i chwi, yna gorphywy&s;ed y t&icirc;r [bydded] Sabbeth i'r Arglwydd.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Chwe blynedd yr heui dy faes,<NOTE PLACE="marg">Exod, 23.10.</NOTE> a chwe blynedd y torri dy winllan ac y ce&s;cli ei chnwd,</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Ac ar y &s;eithfed flwyddyn y bydd Sab|both gorphywy&s;dra i'r t&icirc;r, [&s;ef] Sabborth yr Arglwydd: na haua dy faes, ac na thorr dy win|llan.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Na chynhaiafa yr hynn a dyfo o honaw el hun, ac na chynnull dy rawnwin gwahanedic, bydded yn flwyddyn orphywy&s;dra i'r t&icirc;r.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Ond bydded [ffrwyth] Sabboth y t&icirc;r yn ymborth i chwi, [&s;ef] i ti, ac i'th wa&s;anaethwr; ac i'th wa&s;anaeth ferch, ac i'th wenidog cyflog, ac i'th alltud yr hwn a ymdeithio gyd a thi.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ith anifail hefyd, ac i'th fyw&s;t-fil, yr hwn [fydd] yn dy d&icirc;r y bydd ei holl gnwd yn ym|borth.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Cyfrif hefyd it &s;aith Sabboth o flynyddo|edd, [&s;ef] &s;aith mlynedd &s;aith waith, dyddiau y &s;aith Sabboth o flynyddoedd fyddant i ti yn naw mlynedd a deugain.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A phar ganu it vdcorn y Iubili ar y &s;eith|fed m&icirc;s ar y decfed dydd o'r mis, ar ddydd y cymmod cenvich yr vdcorn trwy eich holl wl&acirc;d</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A &s;ancteiddiwch y ddecfed flwyddyn a deugain, a chyhoeddwch rydd-did yn y wl&acirc;d iw holl drigolion, Iubili fydd hi i chwi, a dychwe|lwch b&ocirc;b vn yw etifeddiaeth, &icirc;e dychwelwch b&ocirc;b vn at ei deulu.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> y ddecfed flwyddyn a deugain honno fydd Iubili i chwi, na heuwch, ac na fedwch ei chnwd a ddyfo o honaw ei hun: ac na chynhull|wch ei gwinllanoedd gwahanedic hi,</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Am ei bod yn Iubili hydded &s;anctaidd i chwi, o'r maes y bwyttewch ei ffrwyth hi.</P></Q>
<P N="13"><HI>13</HI> O fewn y flwyddyn Iubili hon y dych|welwch b&ocirc;b vn iw etifeddiaeth.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pan werthech ddim i'th gymydog neu brynnu ar law dy gymydog, na orthrymmwch bawb ei gilydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Prynn gan dy gymydog yn &ocirc;l rhifedi y blynyddoedd ar &ocirc;l y Iubili: a gwerthed efe i ti|th&ecirc; yn &ocirc;l rhifedi blynyddoedd y cnydau.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yn &ocirc;l amldra y blynyddoedd y chwanegi ei br&icirc;s, ac yn &ocirc;l anamldra y blynyddoedd y lleih|ei di ei br&icirc;s: o herwydd rhifedi y cnydau y mae efe yn ei werthuit.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac na orthrymmwch b&ocirc;b vn ei gymy|dog, ond ofna dy Dduw, canys myfi [ydwyf] yr Arglwydd eich Duw chwi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gwnewch chwithau fy-neddfau, a che|dwch fy-marnedigaethau, a gwnewch hwynt, a chewch drigo yn y t&icirc;r yn ddiogel.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y t&icirc;r hefyd a rydd ei ffrwyth, a chewch fwytta digon, a chewch drigo ynddo yn ddiogel.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A hefyd os dywedwch beth a fwyttawn y &s;eithfed flwyddyn: wele ni chawn hau, ac ni chawn gynnull ein cnwd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Myfi a archaf fy mendith arnoch y chweched flwyddyn, a hi a ddwg ei ffrwyth [i wa&s;anaethu] dros dair blynedd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r wythfed flwyddyn yr heuwch, ond bwyttewch o'r h&ecirc;n gnwd: yr h&ecirc;n a fwyttewch hyd y nawfed flwyddyn, nes dyfod ei chnwd hi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r t&icirc;r ni cheir ei werthu yn llwyr, canys eiddo fi [yw] y t&icirc;r, o herwydd dieithraid, ac all|tudion ydych gyd a mi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac yn holl d&icirc;r eich etifeddiaeth rhoddwch ollyngdod i'r t&icirc;r.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Os tloda dy frawd a gwerthu [dim] oi etifeddiaeth, a dyfod ei g&acirc;r ne&s;&s;af iddo, [yna] efe a gaiff ollwng yr hynn a werthodd ei frawd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ond os g&wcirc;r ni bydd gollyng&ucirc;dd iddo, a chyrhaeddyd oi law ef ei hun gael digon iw oll|yngdod.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna cyfrifed flynyddoedd ei werthiad, a rhodded drachefn yr hynn fyddo tros ben i'r g&wcirc;r yr hwn y gwerthodd ef iddo, felly aed eil|waith iw etifeddiaeth.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac os ei law ni chaiff ddigon i dalu iddo, yna bydded yr hynn a werthodd efe yn llaw yr hwn ai prynnodd hyd flwyddyn y Iubili, ac aed [y prynnwr] allan yn y Iubili, a deued [y gwer|thwr] drachefn iw etifeddiaeth.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A phan wertho g&wcirc;r d&ycirc; annedd [o fewn] dinas gaeroc, yna bydded ei ollyngdod hyd [ben] blwyddyn gyflawn wedi ei werthu, [tros] flwyddyn y bydd rhydd ei ollwng ef.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac oni ollyngir nes cyflawni iddo flwy|ddyn gyfan, yna &s;iccerhaer y t&ycirc; 'r hwn fydd yn y ddinas gaeroc yn llwyr i'r neb ai prynnodd [ac] iw hiliogaeth, nid aiff allan yn a Iubili.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ond tai trefi y rhai nid oes caeroedd o amgylch iddynt a gyfrifir fel maes o d&icirc;r: hid gollyngdod iddynt, ac aed [y prynnwr] allan yn y Iubili.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ond dina&s;oedd y Lefiaid a thai dina&s;o|edd eu hetifeddiaeth hwynt, bid i'r Lefiaid eu gollwng b&ocirc;b am&s;er.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A [bydded] yr hwn ai gollwng [vn] o'r Lefiaid, ac aed [y prynnwr] allan o'r t&ycirc; a wer|thwyd a dinas ei etifeddiaeth ef yn y Iubili: ca|nys tai dana&s;oedd y Lefiaid ydynt eu hetifeddi|aeth hwynt ym my&s;c meibion I&s;rael.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac ni cheir gwerthu maes pentrefol eu
<PB REF="66">dina&s;oedd hwynt: canys etifeddiaeth dragywy|ddol yw efe iddynt.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A phan dlodo dy frawd gyd a thi, a llithro ei law, yna cynnorthwya ef: fel y byddo byw gyd a thi, [megis] y dieithr-ddyn, a'r alltud.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Na chymmer ganddo occreth, na ll&ocirc;g: ond ofna dy Dduw, a gad ith frawd fyw gyd a thi.<NOTE PLACE="marg">Exod. 22 25. deut. 23.19. p&s;al. 15.5. dihar. 28.8. ezeciel. 18.8.</NOTE></P>
<P N="37"><HI>37</HI> Na ddod dy arian iddo mewn v&s;uriaeth, ac na ddod dy fwyd iddo ar l&ocirc;g.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Myfi [ydwyf] yr Arglwydd eich Duw chwi yr hwn a'ch dygais allan o d&icirc;r yr Aipht, i roddi iwch d&icirc;r Canaan, [ac] i fod yn Dduw i chwi.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A phan dlodo dy frawd gyda thi ai werthu ef it:<NOTE PLACE="marg">Deut. 15.12. ierem. 34.14.</NOTE> na wna iddo wa&s;anaethu yn gaeth.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Bydded gyd a thi fel gwenidog cyflog: fel alltud, hyd flwyddyn y Iubili y caiff wa&s;anae|thu gyda thi.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Yna aed oddi wrthitti efe ai blant gyd ag ef, a dychweled at e&icirc; dylwyth ac aed drachefn i etifeddiaeth ei dadau.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Canys fyng-wei&s;ion i ydynt, y rhai a ddygais allan o d&icirc;r yr Aipht, na werther hwynt yn gaeth-werthiad.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Na fei&s;trola arno ef yn galed, ond ofna dy Dduw.<NOTE PLACE="marg">Ephe&s;. 6.9. col. 4.1.</NOTE></P>
<P N="44"><HI>44</HI> A [chymmer] dy wa&s;anaeth-wr, a'th wa&s;anaeth-ferch y rhai fyddant itti, o fy&s;c y ce|nedloedd y rhai [ydynt] o'ch amgylch: o honynt y prynnwch wa&s;anaeth-wr a gwa&s;anaeth ferch.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A hefyd o blant yr'alltudion y rhai a ym|deithiant gyd a chwi, prynnwch o'r rhai hyn, ac oi tylwyth y rhai [&ycirc;nt] gyda chwi, y rhai a gen|hedla&s;ant hwynt yn eich t&icirc;r chwi: byddant hwy i chwi yn etifeddiaeth.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac etifeddwch hwynt i'ch plant ar eich &ocirc;l iw meddiannu [hwynt] yn etifeddiaeth: gw|newch iddynt eich gwa&s;anaethu byth: ond am eich brodyr meibion I&s;rael, p&ocirc;b vn am ei frawd, na fe&s;trola yn galed arno.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A phan gyrhaeddo llaw d&ycirc;n dieithr neu alltud [gyfoeth] gyd a thi, ac i'th frawd dlodi gyd a thi, ai werthu ei hun i'r dieithr yr hwn fydd yn trigo gyd a thi, neu i vn o hiliogaeth ty-lwyth y dieithr-ddyn,</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Wedi ei werthu ceir ei ollwng yn rhydd: vn oi frodyr a gaiff ei ollwng yn rhydd.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Naill ai ei ewythr frawd ei d&acirc;d, at mab ei ewythr ai gollwng ef yn rhydd, neu [vn] o gyfne&s;&s;af ei gnawd ef oi dylwyth ei hun ai goll|wng ef yn rhydd, neu ei law a gyrredd ei ware|du ei hun.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> A chyfrifed ai brynnwr o flwyddyn y Iubili: a bydded arian ei werthiad ef fel rhifedi y blynyddoedd, megis dyddiau gwenidog cy|flog y bydd efe gyd ag ef.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Os llawer [fydd] o flynyddoedd yn ol, taled ei ollyngdod o arian ei brynedigaeth yn &ocirc;l hynny.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Ac os ychydic flynyddoed fydd yn ol hyd flwyddyn y Iubili pan gyfrifo ag ef, taled ei ollyngdod yn &ocirc;l ei flynyddoedd.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Megis gw&acirc;s cyflog y bydd efe gyd ag ef [o] flwyddyn i flwyddyn, ac na fei&s;troled arno yn galed yn dy olwg di.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Ac os efe ni ollyngir o fewn [y blynydd|oedd] hynn, yna aed allan flwyddyn y Iubili efe ai blant gydag ef.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Canys gwei&s;ion i mi [yw] meibion I&s;|rael, fyng-wei&s;ion ydynt y rhai a ddygais o d&icirc;r yr Aipht. Myfi [ydwyf] yr Arglwydd eich Duw chwi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="26" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y fendith a gaffo y rhai a gadwant orchymynion Duw 14 Ar felldith a ddaw i'r rhai nis cadwant.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NA wnewch eulynnod iwch,<NOTE PLACE="marg">Exod. 20.4. deut. 5.8. p&s;al. 97.7.</NOTE> ac na chodwch i chwi ddelw gerfiedic na cholofn, ac na roddwch ddelw faen yn eich t&icirc;r i ymgrymmu iddi, canys myfi [ydwyf] yr Arglwydd eich Duw chwi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fy Sabbothau maufi a gedwch, a'm cy&s;&s;egr maufi a berchwch: myfi [ydwyf] yr Ar|glwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Os yn fy neddfau maufi y rhodiwch,<NOTE PLACE="marg">Deut. 28.1.</NOTE> a'm gorchymynnion maufi a gedwch, ai gwne|uthur hwynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna mi roddaf eich cafodau yn eu ham&s;er, a rhydd y ddaiar ei chynnyrch, a choed y maes a rydd eu ffrwyth.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'ch dyrnu a gyrredd hyd gynhaiaf y grawn-win, a chynhaiaf y grawn-win a gyr|redd hyd am&s;&ecirc;r hau, a'ch bara a fwytewch yn ddigonol, ac yn eich t&icirc;r y trigwch yn ddiogel.<NOTE PLACE="marg">Iob. 11.19.</NOTE></P>
<P N="6"><HI>6</HI> Rhoddaf heddwch hefyd yn y t&icirc;r, a gor|weddwch hefyd heb ddychrynnudd, a gwnaf i'r bwy&s;t-fil niweidiol ddarfod o'r t&icirc;r: ac nid aiff cleddyf drwy eich t&icirc;r.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Eich gelynion hefyd a erlidiwch, a &s;yr|thiant o'ch blaen ar y cleddyf.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A phump o honoch a erlidiant gant,<NOTE PLACE="marg">Io&s;ua. 23.10.</NOTE> a chant o honoch a erlidiant fyrddiwn, a'ch ge|lynion a &s;yrthiant o'ch blaen ar y cleddyf.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A mi a edrychaf am danoch, ac a'ch gw|naf chwi yn ffrwythlawn, ac a'ch amlhaf chwi, ac a gadarnhaf fyng-hyfammod a chwi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r h&ecirc;n henaidd a fwytewch, &icirc;e yr h&ecirc;n a|fwriwch chwi allan o achos y newydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Rhoddaf hefyd fy nhabernacl yn eich my&s;c, ac ni ffieiddia fy enaid chwi.<NOTE PLACE="marg">Ezec. 37.26. 1. cor. 6.16.</NOTE></P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac mi a rodiaf yn eich pl&icirc;th, a byddaf yn Dduw i chwi, a chwithau a fyddwch yn bobl i mi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Myfi [yw] 'r Arglwydd eich Duw 'r hwn a'ch dygais chwi allan o d&icirc;r yr Aipht, rhac eich bod yn wei&s;ion iddynt, a thorrais rwym|au eich iau, a gwneuthum iwch rodio yn &s;y|thion.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ond os chwi ni wrandewch arnaf, ac ni wnewch yr holl orchymynnion hynn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Os fy neddfau hefyd a ddirmygwch, ac
<PB N="53" REF="66">os eich enaid a ffieiddia fy marnedigaethau, heb wneuthur fy holl orchymynnion, gan dorri o ho|noch fyng-hyfammod.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Minne hefyd a wnaf hynn i chwi, go&s;o|daf yn oruchaf arnoch ddychryn, darfodigaeth, a'r cr&ycirc;d poeth, y rhai a wn&acirc;nt i'r llygaid ballu, ac a ofidiant eich eneidiau, a heuwch eich h&acirc;d yn ofer, canys eich gelynion ai bwyttu.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac a roddaf fy wyneb i'ch erbyn, fel y &s;yr|thiwch o flaen eich gelynion: a'ch ca&s;eion a fei|&s;trolant arnoch:<NOTE N="*" PLACE="marg">Dihare. 28.1.</NOTE> ffoiwch hefyd pan na byddo neb yn eich erlid.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac os er hyn ni wrandewch arnaf, yna y chwanega eich co&s;pi chwi &s;aith mwy am eich pechodau.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys torraf falchder eich nerth chwi, a rhoddaf eich nefoedd chwi fel haiarn, a'ch t&icirc;r chwi fel pr&ecirc;s.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'ch cryfdwr a dderfydd yn ofer, canys eich t&icirc;r ny rydd ei gynnyrch, a choed y t&icirc;r ni ro|ddant eu ffrwyth.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac os rhodiwch yng-wrthwyneb imi ac ni fynnwch wrando arnaf fi, yna chwanegaf bla &s;aith mwy arnoch yn ol eich pechodau.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac anfonaf fwy&s;t-fil y maes yn eich erbyn ac efe a'ch gwna chwi yn ddiblant, ac a ddifetha eich anifeiliaid, ac a'ch lleih&acirc; chwi, a'ch ffyrdd a wneir yn anialwch.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac os wrth hyn ni chymmerwch ddy&s;c gennif, ond rhodio yn y gwrthwyneb i mi:</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">2 Bren. 22.27. P&s;al. 18.26.</NOTE> y rhodiafi hefyd mewn gwrthwy|neb i chwithau, a mi a'ch maeddaf chwi hefyd &s;aith mwy am eich pechodau.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A dygaf arnoch gleddyf yr hwn a ddial fyng-hyfammod, a chwi a ymge&s;clwch i'ch di|na&s;oedd, yna yr anfonaf haint i'ch my&s;c, a chwi a roddir yn llaw y gelyn.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Pan dorrwyf ffonn eich bara, yna dec o wragedd a bobant eich bara mewn vn ffwrn, ac a ddygant eich bara adref dan bwys, a chwi a fw|yttewch, ac nis digonir chwi.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac os er hyn ni wrandewch arnaf, ond rhodio yn fy erbyn.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Rhodiaf yn eich erbyn chwithau hefyd, mewn ll&icirc;d, a mi a'ch co&s;paf chwi etto &s;aith mwy am eich pechodau.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A chwi a fwyttewch gnawd eich meibi|on, a chnawd eich merched a fwyttewch.</P>
<P N="30"><HI>30</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 34.7.</NOTE> Eich vchelfeudd hefyd a ddifwynaf, ac a dorraf eich delwau, ac a roddaf eich celaneddau chwi yng-hyd a chelaneddau eich eulynnod chwi, a'm henaid a'ch ffieiddia chwi.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A rhoddaf eich dina&s;oedd yn anghyfan|nedd, ac a ddini&s;triaf eich cy&s;&s;egroedd, ac ni aro|glaf eich arogl e&s;mwyth.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A mi a ddini&s;triaf eich t&icirc;r, fel y byddo a|ruthr gan eich gelynion y rhai a drigant ynddo oi herwydd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Chwithau a wa&s;caraf ym-my&s;c y cenhed|loedd, a gwnaf dynnu cleddyf ar eich &ocirc;l, a'ch t&icirc;r fydd diffaithwch, a'ch dina&s;oedd hefyd fyddant anghyfanned.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yna y bodlonir y ddaiar am ei Sab|bothau, yr holl ddyddiau y byddo yn diffaith|wch: a chwithau a fyddwch yn nh&icirc;r eich gely|nion, yna y gorphywys y t&icirc;r, ac y bodlonir am ei Sabbothau.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Yr holl ddyddiau y byddo yn ddiffaith|wch y gorphywys, o herwydd ni orphywy&s;odd ar eich Sabbothau chwi, pan oeddech yn trigo ynddo.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A'r hyn a weddillir o honoch, dygaf fe|ddalwch ar eu calonnau yn nh&icirc;r eu gelynion,<NOTE PLACE="marg">Lefif. 25.2.</NOTE> a thrw&s;t deilen yn y&s;cwyd ai herlid hwynt: a ffo|ant fel ffoi rhac cleddyf, a &s;yrthiant hefyd heb neb yn [eu] herlid.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A thrippiant bob vn wrth ei gilydd me|gis o flaen cleddyf, ac heb neb yn eu herlid, ac ni ellwch &s;efyll o flaen eich gelynion.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Difethir chwi hefyd ym-my&s;c y cen|hedloedd, a th&icirc;r eich gelynnion a'ch bwyttu.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A'r rhai a weddillir o honoch a doddant yn eu hanwireddau yn nh&icirc;r eich gelynnion, ac yn anwireddau eu tadau gyd a hwynt y to|ddant.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Yna y cyffe&s;ant eu hanwiredd ac anwi|redd eu tadau yng-hyd ai camwedd yr hwn a wnaethant i'm herbyn, a hefyd y modd y rhodia|&s;ant yn y gwrthwyneb i mi.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac y rhodiais yn eu gwrthwyneb hwyn|tau, acy dygais hwynt i dir eu gelynion: os y|no 'r ymo&s;twng eu calon ddienwaededic, ai bod yn fodlon am eu co&s;pedigaeth.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Minne a gofiaf fyng-hyfammod ag Ia|cob, a'm cyfammod hefyd ag I&s;aac, a'm cyfam|mod hefyd ag Abraham a gofiaf, a meddyliaf am y t&icirc;r.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> A'r t&icirc;r a adewir hebddynt, ac a fodlonir am ei Sabbothau tra fyddo yn ddifaethwch hebddynt, a hwyntau a fodlonir am eu co&s;pedi|gaeth o achos ac o herwydd dirmygu o honynt fy-marnedigaethau, a ffieiddio oi henaid fy|neddfau.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A hyn hefyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 4.31. Ierem. 11.29.</NOTE> ni ddirmygaf hwynt pan fyddant yn nh&icirc;r eu gelynnion, ac ni ffieiddiaf hwynt iw difetha, gan dorri fyng-hyfamod a hwynt, o herwydd myfi [ydyw] 'r Arglwydd eu Duw hwynt.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ond cofiaf erddynt gyfammod y rhai cyntaf, y rhai a ddygais allan o d&icirc;r yr Aipht yng olwg y cenhedloedd, i fod iddynt yn Dduw, myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Dymma y deddfau, a'r barnedigaethau a'r cyfreithiau y rhai a rodd yr Arglwydd rhyngddo ei hun a meibion I&s;rael ym-mynydd Sinai drwy law Mo&s;es.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="27" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyfraith addunedau, degymmau, a phethau wedi rhoddi eu ddiofryd, &s;ef wedi i'r perchennoc addo i'r Arglwydd trwy adduned na fwynhae hwynt byth ond eu gadel i wa&s;anaeth y cy&s;&s;egr.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, gan ddywedyd:</P>
<PB REF="67">
<Q REND="margQuotes"><P N="2">"<HI>2</HI> Llefara wrth feibion I&s;rael, a dywet wr|thynt, pan addunedo neb ddynion i'r Arglwyd yn dy bris di.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Yna bydded dy bris am wryw o fab vgain mlwydd hyd fab tr&ucirc;gain mlwydd, &icirc;e bydded dy bris ddec &s;icl a deugain o arian yn ol &s;icl y cy&s;|&s;egr.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Ac os benyw fydd hi, bydded dy br&icirc;s ddec &s;icl ar hugain.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Ac o fab can mlwydd hefyd hyd fab vgain mlwydd bydded dy br&icirc;s am wryw vgain &s;icl, ac am fenyw ddec &s;icl.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A bydded hefyd di br&icirc;s am wryw o fab mi|&s;yriad hyd fab pum mlwydd, bum &s;icl o arian: ac am fenyw dy br&icirc;s [fydd] tri &s;icl o arian.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ond o fab tr&ucirc;gein mlwydd ac vchod os gwryw [fydd] bydded dy br&icirc;s bymthec &s;icl, ac am fenyw ddec &s;icl.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Ond os tlodach fydd efe na'th bris di, yna &s;afed ger bron yr offeiriad, a phri&s;&s;ied yr offeiri|ad ef yn ol yr hyn a gyrhaeddo llaw 'r addune|dudd, [felly] y pri&s;&s;ia 'r offeiriad ef.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Ond os anifail yr hwn yr offrymmir o ho|naw offrwm i'r Arglwydd [fydd ei adduned:] yr hyn oll a roddir o honaw i'r Arglwydd &s;ainc|taidd fydd.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Na rodded vn arall am dano, ac na ne|widied ef, y da am y drwg, neu 'r drwg am y da, ac os gan newidio y newidia anifail am anifail, bydded hwnnw, a bydded ei gyfnewid hefyd yn &s;anctaidd.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ac os [adduneda efe] vn anifail aflan yr hwn ni ddylent offrymmu o honaw offrwm i'r Arglwydd, yna rhodded yr anifail i &s;efyll ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A phri&s;&s;ied yr offeiriad ef, os da os drwg [fydd] fel y pri&s;&s;io 'r offeiriad [ef] it, felly y bydd.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Ac os efe gan ryddhau ai rhyddha, yno rhodded at dy br&icirc;s di ei bummed rann yn chwa|neg.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A phan &s;ancteiddio g&wcirc;r ei d&ycirc; yn &s;anc|taidd i'r Arglwydd, yna 'r offeiriad ai pry&s;&s;ia yn dda neu yn ddrwg, megis y pri&s;&s;io 'r offeiriad ef, felly y &s;aif.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Ac os y &s;ancteiddudd a ollwng ei d&ycirc; yn rhydd, yna rhodded bummed ran arian d&ycirc; br&icirc;s yn chwanec atto, a bydded eiddo ef [y t&ycirc;.]</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Ac os o faes ei etifeddiaeth y &s;ancteiddia g&wcirc;r i'r Arglwydd, yna bydded dy bris yn ol ei hauad, hauad Homer o haidd [fydd] er dec &s;icl a deugain o arian.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Os o flwyddyn y Iubili y &s;ancteiddia efe ei faes, &s;afed yn dy br&icirc;s di.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Ond os wedi y Iubili y &s;ancteiddia efe ei faes, yna dogned yr offeiriad yr arian iddo yn ol y blynyddoedd y rhai fyddant yn ol hyd flwy|ddyn y Iubili, a lleihaer ar dy br&icirc;s di.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Ac os yr hwn ai &s;ancteiddiodd gan ry|ddh&acirc;u a ryddh&acirc; y maes, yna rhodded bummed ran arian dy bris di yn chwanec atto, a bydded iddo ef.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Ac on nis gollwng y maes yn rhydd, ond gwerthu y maes i &wcirc;r arall, ni cheir ei ollwng byth.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A'r maes fydd pann elo efe allan yn y Iu|bili yn gy&s;&s;ygredic i'r Arglwydd fel maes dio|fryd: a bydded ei etifeddiaeth i'r offeiriad.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Ac os ei d&icirc;r prynn yr hwn ni [bydd] o d&icirc;r ei etifeddiaeth, a &s;a~cteiddia efe i'r Arglwydd.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Yna cyfrifed yr offeiriad iddo ddogn dy br&icirc;s di hyd flwyddyn y Iubili, a rhodded yntef dy br&icirc;s di yn gy&s;&s;egredic i'r Arglwydd y dydd hwnnw.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Y maes a aiff yn ei ol flwyddyn y Iubi|li, i'r hwn y prynna&s;&s;eu efe ef ganddo, yr hwn [o|edd] eiddo etifeddiaeth y t&icirc;r.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> A phob pr&icirc;s it fydd wrth<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 30 13. Num. 3.47. Ezec 45.12.</NOTE> &s;icl y cy&s;&s;egr, vgain Gerah fydd y &s;icl.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 13.2. Exod. 22.29. Num. 3.13.</NOTE> Ond y cyntaf-anedic o anifail yr hwn a enir yn gyntaf i'r Arglwydd na chy&s;&s;egred neb ef, pa vn bynnac ai eidion, ai dafaf [fydd,]eiddo 'r Arglwydd [yw] efe.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ond os [ei adduned ef fydd] o anifail a|flan, yna rhyddhaed ef yn dy br&icirc;s di, a rhodded ei bummed ran yn y chwanec atto, ac onis rhydd|ha yna gwerther ef yn dy br&icirc;s di.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Ond pob diofryd-beth yr hwn a ddiofry|do vn i'r Arglwydd o'r hyn oll [a fyddo] eiddo ef, o dd&ycirc;n neu o anifail, neu o faes ei etifeddia|eth, ni werthir ac ni waredir: pob diofryd-beth &s;ydd &s;ancteidd-beth cy&s;&s;ygredic i'r Arglwydd.<NOTE PLACE="marg">Num. 18.14.</NOTE></P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Ni cheir gollwng yn rhydd vn [anifail] diofrydoc yr hwn a ddiofryder gan dd&ycirc;n, lladder yn farw.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> A holl ddegwm y t&icirc;r o h&acirc;d y t&icirc;r, [ac] o|ffrwyth y coed yr Arglwydd ai piau, cy&s;&s;egre|dic i'r Arglwydd [yw.]</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Ac os g&wcirc;r g&acirc;n ollwng a ollwng yn rhydd [beth] oi ddegwm, rhodded ei bummed rann yn y chwaneg atto.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> A ph&ocirc;b degwn eidion, neu ddafad yr hyn oll a elo dan y wialen fydd ddecfed gy&s;&s;egredic i'r Arglwydd.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Nac edryched ai da, ai drwg [fydd efe] ac na newidied ef, ond os gan newidio y newidia efe hwnnw, bydded hwnnw, a bydded ei gyfne|wid ef hefyd yn gy&s;&s;egredic, ni ellir ei ollwng yn rhydd.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Dymma y gorchymynnion y rhai a or|chymynnodd yr Arglwyd wrth Mo&s;es i feibi|on I&s;rael ym-mynydd Sinai.</P></Q>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 N="Numbers" TYPE="book">
<PB REF="67">
<HEAD>&leaf; Pedvverydd llyfr Mo&s;es yr hwn a elwir Numeri.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Byddino plant I&s;rael. 49 Bod yn rhaid i lwyth Lefi weini yn y babell.</P>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"_YR Arglwydd a lefa|rodd wrth Mo&s;es yn anialwch Sinai, ym mhabell y cyfarfod, ar y [dydd] cyntaf o'r ail mis, yn yr ail flwyddyn wedi eu myned hwynt allan o d&icirc;r yr Aipht gan ddywedyd.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 30.12. Num. 26.64.</NOTE> Cymmerwch nifer holl gynnulleidfa meibion I&s;rael, yn ol eu teuluoedd wrth d&ycirc; eu tadau, dan rif eu henwau, pob gwryw wrth eu pennau.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> O fab vgain mlwydd ac vchod, pob vn a allo fyned i ryfel yn I&s;rael: ti ac Aaron ai cy|frifwch hwynt yn ol eu lluoedd.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A bydded gyd a chwi &wcirc;r o bob llwyth, y gwr pennaf o d&ycirc; ei dadau fydd hwnnw.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A dymma henwau y gw&ycirc;r y rhai a &s;afant gyd a chwi: o [lwyth] Ruben Elizarmab Ze|deur.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> O [lwyth] Simeon, Selumiel mab Su|ri Sadai.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> O [lwyth] Iuda Nahe&s;&s;on mab Ami|nadab.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> O [lwyth] I&s;&s;achar Nathaniel mab Zuar.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> O [lwyth] Zabulon, Eliab mab Helon.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> O feibion Io&s;eph [dros lwyth] Ephra|im, Eli&s;ama mab Ammihud: tros [lwyth] Ma|na&s;&s;es, Gamaliel mab Pedazur.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> O [lwyth] Beniamin, Abidan mab Ge|deon.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> O [lwyth] Dan, Ahiezer mab Ammi Sadi.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> O [lwyth] A&s;er, Pagiel mab Ocran.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> O [lwyth] Gad, Elia&s;aph mab Duel.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> O [lwyth] Nepthali Ahira mab Enan.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Dymma rai enwoc y gynnulleidfa, cap|teniaid llwythau eu tadau, pennaethiaid milo|edd I&s;rael [oeddynt] hwy.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A chymmerodd Mo&s;es ac Aaro~, y gw&ycirc;r hyn y rhai a y&s;py&s;&s;a&s;yd wrth [eu] henwau.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A cha&s;cla&s;ant yr holl gynnulleidfa ar y [dydd] cyntaf or' ail mis, a rhodda&s;ant eu ha|chau: drwy eu teuluoedd yn ol t&ycirc; eu tadau tann rif eu henwau o fab vgain mlwydd ac vchod er|byn eu pennau.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Megis y gorchymynnodd yr Arglwydd i Mo&s;es, felly y rhifodd efe hwynt yn ania|lwch Sinai.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Felly meibion Ruben cyntafanedic I&s;|rael oeddynt [wedi rhifo, &s;ef] eu cenedl eu hun, oi teuluoedd eu hun, o d&ycirc; eu tadau eu hun, dan rif eu henwau, erbyn eu pennau, pob gwryw o fab vgain mlwydd ac vchod, pob vn ar a alle fyned i ryfel.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Eu rhifedigion hwynt o lwyth Ruben [oeddynt] chwech a deugain mil a phump cant.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> O feibion Simeon [y rhifwyd] eu cenedl eu hun, oi teuluedd eu hun, o d&ycirc; eu tadau eu hun, ei rifedigion [oeddynt] dan rif [eu] henwau er|byn eu pennau pob gwryw o fab vgain mlwydd ac vchod [&s;ef] pob vn ar a alle fyned i ryfel.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Eu rhifedigion hwynt o lwyth Simeon [oeddynt] onid vn mil tri vgain mil, a thry|chant.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> O feibion Gad, eu cenedl eu hun oi teu|luoedd eu hun, o dy eu tadau eu hun, dann rif [eu] henwau, pob vn a alle fyned i ryfel o fab v|gain mlwydd ac vchod [a rifwyd.]</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Eu rhifedigion hwynt o lwyth Gad [oe|ddynt] bump a deugain mil, a chwe chant, a dec a deugain.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> O feibion Iuda, eu cenedl eu hun, oi teu|luoedd eu hun, o d&ycirc; eu tadau eu hun, dan rif [eu] henwau o fab vgain mlwydd ac vchod, pawb a'r a oeddynt yn gallu myned i ryfel [a rifwyd.]</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Eu rhifedigion hwynt o lwyth Iuda [oeddynt] bedwar ar ddec a thri vgain mil, a chwe chant.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> O feibion I&s;&s;achar, eu cenedl eu hun oi teuluoedd eu hun, o d&ycirc; eu tadau eu hun, dann rif [eu] hen wau, o fab vgain mlwydd ac vchod, pob vn a'r a oedd yn gallu myned i ryfel [a ri|fwyd.]</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Eu rhifedigion hwynt o lwyth I&s;&s;achar [oeddynt] bedwar ar ddec a deugain o filoedd a phedwar cant.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> O feibion Zabulon, eu cenedl eu hun, oi teuluoedd eu hun, o d&ycirc; eu tadau eu hun, dan rif [eu] henwau, o fab vgain mlwydd ac vchod, pob vn a'r a ydoedd yn gallu myned i ryfel [a ry|fwyd.]</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Eu rhifedigion hwynt o lwyth Zabulon [oeddynt] ddwy fil ar bymth&ecirc;c a deugain, a phe|dwar cant.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> O feibion Io&s;eph [&s;ef] o feibion Ephra|im eu cenedl eu hun, oi teuluoedd eu hun, o d&ycirc; eu tadau eu hun, dan rif [eu] henwau, o fab v|gain mlwydd ac vchod pob vn a'r a ydoedd yn gallu myned i ryfel [a rifwyd.]</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Eu rhifedigion hwynt o lwyth Ephra|im [oeddynt] ddeugain mil, a phum cant.</P>
<PB REF="68">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="53" REF="68">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="69">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="69">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="70">
<P N="34">"<HI>34</HI> [Ac] o feibion Mana&s;&s;es eu cenedl eu hun ei teuluoedd eu hun, o d&ycirc; eu tadau eu hun, dan rif [eu] henwau, o fab vgain mlwydd ac v|chod, pob vn a'r a ydoedd yn gallu myned i ry|fel [a rifwyd.]</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Eu rhifedigion hwynt o lwyth Mana&s;|&s;es [oeddynt] ddeuddeng mil ar hugain, a dau cant.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> O feibion Beniamin eu cenedl eu hun, oi teuluoedd eu hun, o d&ycirc; eu tadau eu hun, dan rif [eu] henwau, o fab vgain mlwydd ac vchod pob vn a'r a ydoedd yn gallu myned i ryfel [a rifwyd.]</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Eu rhifedigion hwynt o lwyth Benia|min [oeddynt] bymtheng mil ar hugain a phe|dwar cant.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> O feibion Dan eu cenedl eu hun, oi teu|luoedd eu hun, o d&ycirc; eu tadau eu hun, dan rif [eu] henwau, o fab vgain mlwydd ac vchod, pob vn a'r a ydoedd yn gallu myned i ryfel [a rifwyd.]</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> Eu rhifedigion hwynt o lwyth Dan, oe|ddynt ddwy a thrugain o filoedd, a &s;aith cant.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> O feibion A&s;er eu cenedl eu hun, oi teu|luoedd eu hun, o d&ycirc; eu tadau eu hun, dan rif [eu] henwau, o fab vgain mlwydd ac vchod, pob vn ar a ydoedd yn gallu myned i ryfel [a rifwyd.]</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> Eu rhifedigion hwynt o lwyth A&s;er [oe|ddynt] vn mil a deugain, a phum cant.</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> [O] feibion Nephtali eu cenedl eu hun, oi teuluoedd eu hun, o d&ycirc; eu tadau eu hun, dan rif [eu] henwau, o fab vgain mlwydd ac vchod, pob vn a'r a ydoedd yn gallu myned i ryfel [a rifwyd.]</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> Eu rhifedigion hwynt o lwyth Nepthali [oeddynt] dair mil ar ddec a deugain, a phed|war cant.</P>
<P N="44">"<HI>44</HI> Dymma y rhifedigion, y rhai a rifodd Mo&s;es, ac Aaron, a chapteniaid I&s;rael: [&s;ef] y deuddeng-wr [y rhai] oeddynt bob vn dros d&ycirc; eu tadau.</P>
<P N="45">"<HI>45</HI> Felly yr ydoedd holl rhifedigion meibi|on I&s;rael, wrth d&ycirc; eu tadau, o fab vgain mlw|ydd ac vchod, pob vn ar a ydoedd yn gallu my|ned i ryfel yn I&s;rael.</P>
<P N="46">"<HI>46</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 12.37. Num. 11.21.</NOTE> A'r holl rifedigion oeddynt chwe chant mil, a thair mil, a phum cant, a dec a deugain.</P>
<P N="47">"<HI>47</HI> Ond y Lefiaid drwy [holl] lwythau eu tadau ni rifwyd yn eu my&s;c hwynt.</P>
<P N="48">"<HI>48</HI> Canys llefara&s;e yr Arglwydd wrth Mo|&s;es gan ddywedyd.</P>
<P N="49">"<HI>49</HI> Etto na chyfrif lwyth Lefi, ac na chym|mer eu nifer hwynt ym my&s;c meibion I&s;rael.</P>
<P N="50">"<HI>50</HI> Ond dod ti i'r Lefiaid awdurdod ar ba|bell y de&s;tiolaeth, ac ar ei holl ddodrefn, ac ar yr hyn oll a [berthyn] iddi: hwynt a ddygant y babell, ai holl ddodrefn, ac ai gwa&s;anaethant, ac a wer&s;&s;yllant o amgylch i'r babell.</P>
<P N="51">"<HI>51</HI> A phan &s;ymmudo y babell, y Lefiaid ai tynn hi i lawr: a phan arho&s;o y babell, y Lefi|aid ai cyfyd hi: lladder y dieithr a ddelo yn agos.</P>
<P N="52">"<HI>52</HI> A gwer&s;&s;ylled meibion I&s;rael, bob vn yn ei wer&s;&s;yll ei hun, a phob vn wrth ei luman ei hun, drwy eu lluoedd.</P>
<P N="53">"<HI>53</HI> A'r Lefiaid a wer&s;&s;yllant o amgylch pa|bell y de&s;tiolaeth, fel na byddo &s;orriant yn er|byn cynnulleidfa meibion I&s;rael: a chadwed y Lefiaid wiliadwriaeth pabell y de&s;tiolaeth.</P>
<P N="54">"<HI>54</HI> A meibion I&s;rael a wnaethant yn ol yr hyn oll a orchymynna&s;e yr Arglwydd wrth Mo&s;es, felly y gwnaethant.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. II.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Lle gwer&s;&s;yll pob vn o'r deuddec llwyth: eu capteniaid ai rhifedi, a pha wedd y &s;ymmudent.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A'R Arglwydd a lefarodd wrth Mo&s;es, ac wrth Aaron gan ddywedyd.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Meibion I&s;rael a wer&s;&s;yllant bob vn wrth ei luman ei hun, dan arwyddion t&ycirc; ei ta|dau, o amgylch pabell y cyfarfod y gwer&s;&s;yll|ant o hir-bell.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A'r rhai a wer&s;&s;yllant tu ar dwyrain, oddi wrth godiad haul, [fyddant gw&ycirc;r] llu|man gwer&s;&s;yll Iuda yn ol eu lluoedd: a chap|ten meibion Iuda [fydd] Nahe&s;&s;on mab Ami|nadab.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Ai lu ef, ai rhai rhifedic hwynt [fyddant] bedair mil ar ddec a thrugain, a chwe chant.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A llwyth I&s;&s;achar a wer&s;&s;yllant yn ne&s;&s;af atto ef: a chapten meibion I&s;&s;achar, [fydd] Na|thaniel mab Zuar.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Ai lu, ai rifedigion [fyddant] bedair mil ar ddeca deugain, a phedwar cant.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> [Yna] llwyth Zabulon, ac Eliab mab He|lon [fydd] capten meibion Zabulon.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Ai lu, ai rifedigion [fyddant] ddwy fil ar bymthec a deugain, a phedwar cant.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Holl rifedigion gwer&s;&s;yll Iuda [fydd|ant] yn ol eu lluoedd yn gan mil a phedwar v|gain mil, a chwe mil, a phedwar cant: yn flae|naf y &s;ymmudant.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Lluman gwer&s;&s;yll Ruben [fydd] tua'r dehau yn ol eu lloedd: a chapten meibion Ru|ben [fydd] Elizur mab Sedeur.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ai lu ef, ai rifedigion [fyddant] chwe mil a deugain, a phum cant.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A'r rhai a wer&s;&s;yllant yn ne&s;&s;af atto ef [fydd] llwyth Simeon, a chapten meibion Si|meon [fydd] Selumiel mab Suri Sadai.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Ai lu ef, ai rhifedigion [fydd] onid vn mil trugain a thry-chant.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Yna llwyth Gad: a chpaten meibion Gad [fydd] Elia&s;aph mab Reuel.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Ai lu ef, ai rhifedigion hwynt [fydd|ant] bum mil a deugain a chwe-chant, a dec a deugain.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Holl rifedigion gwer&s;&s;yll Ruben [fydd|ant] gan m&icirc;l, ac vn ar ddec a deugain o filoedd, a phedwar cant, a dec a deugain yn ol eu lluoedd ac yn ail y &s;ymmudant.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A phabell y cyfarfod a &s;ymmud yng-ha|nol y gwer&s;&s;ylloedd, [gyd a] gwer&s;&s;yll y Lefi|aid:
<PB N="55" REF="70">fel y gwer&s;&s;yllant, felly y &s;ymmudant, p&ocirc;b vn yn ei le, wrth eu llumannau.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Lluman gwer&s;&s;yll Ephraim [fydd] tua 'r gorllewyn, yn ol eu lluoedd, a chapten meibion Ephraim [fydd] Eli&s;ama mab Ammihud.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Ai lu ef, ai rhifedigion [fyddant] ddeu|gain mil, a phump cant.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Ac yn ne&s;&s;af atto ef llwyth Mana&s;&s;es, a chapten meibion Mana&s;&s;es fydd Gamaliel mab Pedazur.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Ai lu ef, ai rhifedigion [fyddant] ddeu|ddeng-mil ar hugain, a dau cant.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Yna llwyth Beniamin: a chapten mei|bion Beniamin [fydd] Abidan mab Gedeon.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ai lu ef, ai rhifedigion [fyddant] bym|theng-mil ar h&ucirc;gain, a phedwar cant.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Holl rifedigion gwer&s;&s;yll Ephraim [fyd|dant] yn ol eu lluoedd gan mil, ac wyth mil, a chant: ac a &s;ymmudant yn drydydd.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Lluman gwer&s;&s;yll Dan [fydd] tua 'r gogledd yn ol eu lluoedd, a chapten meibion Dan [fydd] Ahie&s;er mab Ammi Sadai.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Ai lu ef, ai rhifedigion [fyddant] ddwy fil a thrugain, a &s;aith gant.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> A'r rhai a wer&s;&s;yllant yn ne&s;&s;af atto ef [fydd] llwyth A&s;er: a chapten meibion A&s;er [fydd] Pagiel mab Ocran.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Ai lu ef, ai rhifedigion [fyddant] vn mil a deugain, a phum cant.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Yna llwyth Nephthali: a chapten mei|bion Nephthali [fydd] Ahira mab Enan.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Ai lu ef, ai rhifedigion [fyddant] dair mil ar ddec a deugain, a phedwar cant.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Holl rifedigion gwer&s;&s;yll Dan [fy|ddant] gan mil, ac onid tair mil tri vgain mil, a chwe chant, yn olaf y &s;ymmudant, wrth eu llu|mannau.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Dymma rifedigion meibion I&s;rael, wrth d&ycirc; eu tadau: holl rifedigion y gwer&s;&s;ylloedd yn &ocirc;l eu lluoedd [oeddynt] chwe chan mil, a thair mil, a phum cant, a dec a deugain.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Ond y Lefiaid ni chyfrifwyd ym my&s;c meibion I&s;rael, megis y gorchymynna&s;e yr Ar|glwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> A meibion I&s;rael a wnaethant, yn ol yr hyn oll a orchymynna&s;e 'r Arglwydd wrth Mo|&s;es: felly y gwer&s;&s;ylla&s;ant wrth eu llumannau, ac felly y &s;ymmuda&s;ant, pob vn yn ei deuluoedd, yn ol t&ycirc; eu tadau.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. III.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Rhif, lle, a &s;wyddau y Lefiaid: y rhai a ddewi&s;odd yr Ar|glwydd i wa&s;anaethu yn ei babell ef, yn lle y cyntaf|anedic, neu y cynfab.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"AC dymma genhedlaethau Aaro~, a Mo&s;es: ar y dydd y llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es ym mynydd Sinai.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Dymma henwau meibion Aaron, y<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 6.23.</NOTE> cyn|taf-anedic [oedd] Nadab, yna Abihu, Eleazar, ac Ithamar.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Dymma henwau<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 8.2. Edod. 28.1.</NOTE> meibion Aaron yr o|ffeiriaid eneinioc y rhai a gy&s;&s;egrodd efe i offei|riadu.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 10.1.</NOTE> marw a wnaeth Nadab, ac Abihu ger bron yr Arglwydd, pan offrymma&s;ant<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 26.61. 1. Cron. 24.2. Lefit. 10.1.</NOTE> d&acirc;n dieithr ger bron yr Arglwydd yn anialwch Si|nai: a meibion nid oedd iddynt, am hynny yr offeiriadodd Eleazar ac Ithamar yng-&wcirc;ydd Aaron eu t&acirc;d.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A'r Arglwydd a lefarodd wrth Mo&s;es gan ddywedyd.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Ne&s;&s;&acirc; di lwyth<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 18.2.</NOTE> Lefi, a gwna iddo &s;efyll ger bron Aaron yr offeiriad, fel y gwa&s;anae|thant ef.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A gwnant wa&s;anaeth dro&s;to ef, a gwa&s;a|naeth dros yr holl gynnulleidfa, o flaen pabell y cyfarfod, gan wa&s;anaethu gwa&s;anaeth y taber|nacl.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A chadwant holl ddodrefn pabell y cy|farfod, a [gwnant] wa&s;anaeth dros feibion I|&s;rael, gan wa&s;anaethu gwa&s;anaeth y tabernacl.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A thi a roddi y<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 8.16.</NOTE> Lefiaid i Aaron, ac iw fei|bion, y rhai ydynt wedi eu rhoddi yn rhodd iddo ef o feibion I&s;rael.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Ac vrdda di Aaron ai feibion i gadw eu hoffeiriadaeth: a'r dieithr-ddyn a ddelo yn agos a roddir i farw.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Llefarodd yr Arglwydd hefyd wrth Mo&s;es, gan ddywedyd.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Wele mi a gymmerais y<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 13.2. Num. 8.14. Exod. 34.19.</NOTE> Lefiaid o blith meibion I&s;rael yn lle pob cyntaf-anedic [&s;ef pob cyntaf] agorydd croth o feibion I&s;ra|el: a'r Lefiaid fyddant eiddo fi.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Canys eiddo fi pob cyntafanedic er y dydd y tarewais y cyntafanedic yn nh&icirc;r yr Aipht,<NOTE PLACE="marg">Lefit. 27.26. Luc. 2.23.</NOTE> cy&s;&s;egrais i'm fy hun bob cyntafanedic yn I&s;rael o ddyn ac anifail: eddo fi ydynt, myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Yr Arglwydd hefyd a lefarodd wrth Mo|&s;es yn anialwch Sinai gan ddywedyd.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Cyfrif feibion Lefi yn &ocirc;l t&ycirc; eu tadau, drwy eu teuluoedd, cyfrif hwynt pob gwryw o fab mi&s;yriad ac vchod.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A Mo&s;es ai cyfrifodd hwynt wrth air yr Arglwydd, fel y gorchymynna&s;id iddo.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A'r rhai hyn oeddynt feibion<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 46.11 Exod. 6.16. Num. 26.57. 1. Cron. 6.1. 1. Cron. 23. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"></NOTE> Lefi wrth eu henwau, Ger&s;on, Cehath hefyd, a Merari.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Ac dymma henwau meibion Ger&s;on yn ol eu teuluoedd: Libni a Semei.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A meibion Cehath, yn &ocirc;l eu teuluoedd: Amram, Ie&s;aar, Hebron, ac Oziel.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A meibion Merari yn &ocirc;l eu teuluoedd, Ma|heli, a Mu&s;i: dymma hwynt teuluoedd Lefi wrth d&ycirc; eu tadau.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> O Ger&s;on [y daeth] ty-lwyth y Libni|aid, a thy-lwyth y Simiaid: dymma hwynt teu|luoedd y Ger&s;oniaid.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Eu rhifedigion hwynt dan rif pob gwryw o f&acirc;b mi&s;yriad, ac vchod, eu rhifedigion [meddaf oeddynt] &s;aith mil a phump cant.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Teuluoedd y Ger&s;oniaid a wer&s;&s;yllant ar y tu &ocirc;l i'r tabernacl tua 'r gorllewyn.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> A phennaeth t&ycirc; t&acirc;d y Ger&s;oniaid [fydd]
<PB REF="71">Eliazaph mab Lael.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Gorchwyliaeth meibion Ger&s;on ym mhabell y cyfarfod [fydd] y tabernacl, a'r ba|bell-lenn, ei th&ocirc; [hefyd,] a chaead-len drws pa|bell y cyfarfod.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> A throelloc lenni y cynteddfa, a chaead|len drws y cynteddfa yr hwn [&s;ydd] yng-hylch y tabernacl, a'r allor o amgylch, ai rhaffau iw holl wa&s;anaeth.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ac o Gehath [y daeth] ty-lwyth yr Am|ramiaid, a thy-lwyth y Ie&s;ariaid, a thy-lwyth yr Hebroniaid, a thy-lwyth yr Ozeliaid: dym|ma hwynt ty-lwyth y Cehathiaid.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> O rif pob gwryw o fab mi&s;yriad ac v|chod, wyth mil a chwe chant [oeddynt] yn gorchwylio y cy&s;&s;egr.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Teuluoedd meibion Cehath a wer&s;&s;y|llant ar y&s;tlys dehau i'r tabernacl.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> A phennaeth y t&ycirc; pennaf o dy-lwyth y Cehathiaid [fydd] Eli&s;aphan mab Oziel.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Ai gorchwyliaeth hwynt [fydd] yr Arch, a'r bwrdd, a'r canhwyllbren, a'r allorau, a lle&s;tri y cy&s;&s;egr, y rhai y gwa&s;anaethant a hwynt, a'r gaead-len, ai holl wa&s;anaeth.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> A chapten a'r bennaethiaid y Lefiaid [fydd] Eleazar mab Aaron yr offeiriad: aw|durdod a'r wenidogion y cy&s;&s;egr [fydd iddo ef].</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> O Merari [y daeth] ty-lwyth y Maheli|aid, a thy-lwyth y Mu&s;iaid: dymma hwynt ty-lwyth Merari.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Ai rhifedigion hwynt, o gyfrif pob gwr|yw o fab mi&s;yriad ac vchod, [oeddynt] chwe mil a deu cant.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> A phennaeth y t&ycirc; pennaf o dy-lwyth Me|rari [fydd] Zuricl mab Abihael: ar y&s;tlys y ta|bernacl y gwer&s;&s;yllant tua 'r gogledd.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> A gorchwyliaeth meibion Merari [fydd] y&s;tyllod y tabernacl, ai dro&s;&s;olion, ai golofnau, ai fortei&s;ian, ai holl offer, ai holl wa&s;anaeth.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> A cholofnau y cynteddfa o amgylch, ai mortei&s;iau, ai hoelion, ai rhaffau.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> A'r rhai a wer&s;&s;yllant o flaen y taber|nacl, tua 'r dwyrain o flaen pabell y cyfarfod o|ddi wrth godiad haul [fydd] Mo&s;es ac Aaron, ai feibion y rhai a gadwant orchwyliaeth y cy&s;|&s;egr, a gorchwyliaeth meibio~ I&s;rael: a'r dieithr a ddelo yn agos a roddir i farwolaeth.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> Holl rifedigion y Lefiaid y rhai a rifodd Mo&s;es ac Aaron wrth eu teuluoedd yn ol gair yr Arglwydd, [&s;ef] pob gwryw o fab mi&s;yriad ac vchod [oeddynt] ddwy fil ar hugain.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es cyfrif bob cyntaf-anedic gwryw o feibion I&s;ra|el, o fab mi&s;yriad ac vchod, a chymmer rifedi eu henwau hwynt.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> A chymmer<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 8.14.</NOTE> y Lefiaid i mi (myfi [yd|wyf] yr Arglwydd) yn lle pob cyntaf-anedic o feibion I&s;rael: ac anifeiliaid y Lefiaid yn lle pob cyntaf-anedic o anifeiliaid meibion I&s;rael.</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> A Mo&s;es a rifodd megis y gorchymyn|nodd yr Arglwydd iddo bob cyntaf-anedic o fei|bion I&s;rael.</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> A'r rhai cyntafanedic oll, o rai gwryw dan rif [eu] henwau, o fab mi&s;yriad ac vchod oeddynt drwy eu rhifedigion, yn ddwy fil ar hu|gain, a dau cant, a thri ar ddec a thrugain.</P>
<P N="44">"<HI>44</HI> A llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es gan ddywedyd.</P>
<P N="45">"<HI>45</HI> Cymmer y Lefiaid yn lle pob cyntafa|nedic o feibion I&s;rael: ac anifeiliaid y Lefiaid, yn lle eu hanifeiliaid hwynt: a bydded y Lefi|aid i mi: myfi ydwyf yr Arglwydd.</P>
<P N="46">"<HI>46</HI> Ac [am] y tri ar ddec a thrugain a'r ddau cant gwaredic (y rhai ydynt dros ben y Lefiaid) o gyntaf-anedic meibion I&s;rael,</P>
<P N="47">"<HI>47</HI> Cymmer hefyd bum &s;icl<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 30.13. Lefit. 27.25. Num. 18.16.</NOTE> am bob penn, o &s;icl y cy&s;&s;egr y cymmeri, vgain Gerah[fydd] y &s;icl.</P>
<P N="48">"<HI>48</HI> A dod ti yr arian i Aaron, ac iw feibion [am] y rhai gwaredic a fyddant yn chwaneg ar|nynt.</P>
<P N="49">"<HI>49</HI> A chymmerodd Mo&s;es arian y gware|digaeth gan y rhai oeddynt yn chwaneg ar y rhai a wareda&s;id am y Lefiaid.</P>
<P N="50">"<HI>50</HI> Gan gyntafanedic meibion I&s;rael y cymmerodd efe yr arian: pump a thrugain a thry ch&acirc;nt, a mil o &s;iclau y cy&s;&s;egr.</P>
<P N="51">"<HI>51</HI> A Mo&s;es a roddodd arian y gwaredigi|on i Aaron ac iw feibion, yn &ocirc;l gair yr Arglwyd megis y gorchymynna&s;e 'r Arglwydd i Mo|&s;es.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. IIII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Swyddau y Lefiaid o ddec ar hugain hyd ddec a deu|gain o oed.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A'R Arglwydd a lefarodd wrth Mo&s;es, ac wrth Aaron gan ddywedyd.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Cymmer nifer meibion Cehath, o blith meibion Lefi, drwy eu teuluoedd, yn ol t&ycirc; eu ta|dau.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> O fab deng mlwydd ar hugain ac vchod hyd fab deng mlwydd a deugain, pob vn a elo mewn &s;wydd i wneuthur gwa&s;anaeth, ym mha|bell y cyfarfod.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Dymma wenidogaeth meibion Cehath, ym mhabell y cyfarfod: [cludo y pethau] &s;anc|taidd cy&s;&s;egredic.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Yna deued Aaron, ai feibion, pan gy|chwnno y gwer&s;&s;yll, a thynnant i lawr y wa|han-lenn orchudd, a gorchguddiant a hi Arch y de&s;tioliaeth.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 25.15.</NOTE> go&s;odant ar hynny d&ocirc; o grwyn daiar|foch, a thanant yn vchaf wi&s;c o &s;idan gl&acirc;s ei gyd a go&s;odant ei thro&s;&s;olion [wrthi.]</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ac ar fwrdd* [y bara] go&s;od y tanant wi&s;c o &s;idan gl&acirc;s, a go&s;&s;odant ar hynny y dy&s;|clau a'r cwppanau, a'r phiolau, a'r cafuau ty|wallt, a bydded bara arno bob am&s;er.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A thanant arnynt wi&s;c o &s;carlat, a gorch|guddiant hwnnw a gorchudd o groen daiar|foch, a go&s;&s;odant ei dro&s;&s;olion [wrtho.]</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Cymmerant hefyd wi&s;c o &s;idan gl&acirc;s a
<PB N="56" REF="71">gorchguddiant<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 25.30.</NOTE> ganhwyll-bren y goleuni, ai lu&s;ernau,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 25.31. Exod. 25.38.</NOTE> ai efeilian, ai gafnau, a holl le&s;tri yr olew, y rhai y gwa&s;anaethant ef a hwynt.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A go&s;odant ef, ai holl ddodrefn mewn gorchudd o groen daiar-foch, a go&s;odant [ef] ar dro&s;&s;ol.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A thanant wi&s;c o &s;idan gl&acirc;s ar yr allor aur, a gorchguddiant hi a gorchudd o groen daiar-foch, a go&s;odant ei thro&s;&s;olion [wrthi.]</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Cymmerant hefyd holl ddodrefn y gwa|&s;anaeth, y rhai y gwa&s;anaethant a hwynt yn y cy&s;&s;egr, a rhoddant mewn gwi&s;c o &s;idan gl&acirc;s, a gorchguddiant hwynt mewn gorch|udd o groen daiar-foch, a go&s;odant ar dro|&s;&s;ol.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> A thynnant allan ludw 'r allor, a thanant arni wi&s;c borphor.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A rhoddant arni ei holl le&s;tri, y rhai y gwa&s;anaethant hi ant, hwy [&s;ef] y pedill t&acirc;n, y cigweiniau, y rhawiau hefyd a'r cawgiau, [ie] holl le&s;tri yr allor: a thanant arni orchudd o groen daiar-foch, a go&s;odant ei thro&s;&s;olion wr|thi.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Pan ddarffo i Aaron ac iw feibion orch|guddio y cy&s;&s;egr, a holl ddodrefn y cy&s;&s;egr, pan gwchwnno y gwer&s;&s;yll: wedi hynny deued meibion Cehath, iw dwyn [hwynt:] ond na chyffyrddant a'r hyn a fyddo cy&s;&s;egredic, rhac iddynt farw: dymma glud meibion Cehath, ym mhabell y cyfarfod.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A gorchwyliaeth Eleazer mab Aaron yr offeiriad [fydd] olew y goleuni,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 30.34.</NOTE> a'r arogl|darth lly&s;&s;euoc, a'r bwyd offrwm gwa&s;tadol, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 30.23.</NOTE> olew yr eneiniad [a] gorchwyliaeth yr holl dabernacl a'r hyn oll [fydd] ynddo, yn y cy&s;&s;egr ai holl ddodrefn.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, ac Aaron gan ddywedyd:</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Na thorrwch ymmaith lwyth tylwyth y Cehathiaid o blith y Lefiaid:</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Ond hyn a wnewch iddynt, fel y bydd|ant fyw, ac na fyddant feirw: pan ne&s;&s;&acirc;nt at y &s;anctaidd bethau cy&s;&s;egredic, Aaron ai feibion a ddeuant ac ai go&s;odant hwynt bob vn ar ei wa&s;anaeth, ac at ei glud.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Ond na ddeuant i edrych ar orchguddio yr hynn &s;ydd gy&s;&s;egredic i farw o honynt.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A'r Arglwydd a lefarodd wrth Mo&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Cymmer nifer meibion Ger&s;on hefyd yn &ocirc;l t&ycirc; eu tadau, trwy eu teuluoedd.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> O fab deng-mlwydd ar hugain ac vchod, hyd fab deng-mlwydd a deugain y rhifi hwynt: pob vn a ddel i ddwyn &s;wydd, gan wa&s;anaethu gwa&s;anaeth ym mhabell y cyfarfod.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Dymma wenidogaeth tylwyth y Ger|&s;oniaid, o wa&s;anaeth ac o glud.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Sef dwyn o honynt lennau y tabernacl a phabell y cyfarfod, ei len d&ocirc; ef, ar t&ocirc; [o grw|yn] daiar-foch, yr hwn [fydd] yn vchaf arno, a chudd-lenn drws pabell y cyfarfod.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> A throelloc lennau y cynteddfa, a chaead|len drws porth y cynteddfa yr hwn [&s;ydd] yng|hylch y tabernacl a'r allor o amgylch ai rhaffau, a holl offer eu gwa&s;anaeth hwynt, a'r hyn oll a wnaed iddynt, fel y gwa&s;anaethant.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Wrth orchymmyn Aaron ai feibion y bydd holl wa&s;anaeth meibion y Ger&s;oniaid, yn eu holl glud ac yn eu holl wa&s;anaeth: a dod|wch attynt eu holl glud iw cadw.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Dymma wa&s;anaeth tylwyth meibion y Ger&s;oniaid ym mhabell y cyfarfod, ac ar law Ithamar mab Aaron yr offeiriad [y bydd] eu llywodraethu hwynt.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> [Yna] meibion Merari: drwy eu teulu|oedd, wrth d&ycirc; eu tadau y cyfrifi hwynt:</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> O fab deng-mlwydd ar hugain ac vchod hyd fab deng-mlwydd a deugain, y rhifi hwynt: pob vn a dd&ecirc;le i ddwyn &s;wydd i wa&s;anaethu gwa&s;anaeth pabell y cyfarfod.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Ac dymma orchwyliaeth eu clud hwynt yn eu holl wa&s;anaeth ym mhabell y cyfarfod: [&s;ef]<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 26.18.</NOTE> y&s;tyllod y tabernacl, ai farrau, ai golof|nau, ai fortei&s;iau.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> A cholofnau y cynteddfa oddi amgylch ai mortei&s;iau, ai hoelion, ai rhaffau yng-hyd ai holl offer, ac ynghyd ai holl wa&s;anaeth: rhifwch hefyd y dodrefn erbyn eu henwau y rhai a orch|wyliant [ac] a gludant hwy.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Dymma wa&s;anaeth tylwyth meibion Merari yn eu holl wenidogaeth, ym mhabell y cyfarfod, dan law Ithamar fab Aaron yr offei|riad.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> A rhifodd Mo&s;es, ac Aaron, a phennaeth|iaid cynnulleidfa meibion Cehath drwy eu teu|luoedd, ac yn &ocirc;l t&ycirc; eu tadau:</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> O fab deng-mlwydd ar hugaiu ac vchod, ac hyd fab deng-mlwydd a deugain, [&s;ef] pob vn a ddele mewn &s;wydd i wa&s;anaethu ym mha|bell y cyfarfod.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Ai rhifedigion drwy eu teuluoedd oedd, ynt ddwy fil, &s;aith cant, a dec a deugain.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Dymma rifedigion tylwyth y Cehathi|aid [&s;ef] pob gwa&s;anaethudd ym mhabell y cy|farfod: y rhai a rifodd Mo&s;es ac Aaron wrth orchymyn yr Arglwydd drwy law Mo&s;es.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> Rhifedigion meibion Ger&s;on hefyd drwy eu teuluoedd, ac yn ol t&ycirc; eu tadau [oeddynt,]</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> O fab deng-mlwydd ar hugain ac vchod, ac hyd fab deng-mlwydd a deugain, [&s;ef] pob vn a ddele mewn &s;wydd i wa&s;anaeth ym mha|bell y cyfarfod.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> Ai rhifedigion hwynt drwy eu teuluoedd ac yn &ocirc;l t&ycirc; eu tadau oeddynt ddwy fil, a chwech|ant, a dec ar hugain.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> Dymma rifedigion tylwyth meibion Ger&s;on [&s;ef] pob gwa&s;anaethudd ym mhabell y cyfarfod, y rhai a rifodd Mo&s;es ac Aaron wrth orchymyn yr Arglwydd.</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> A rhifedigion tylwyth meibion Mera|ri, drwy eu teuluoedd, ac yn &ocirc;l t&ycirc; eu tadau [oe|ddynt,]
<PB REF="72"></P>
<P N="43">"<HI>43</HI> O fab deng-mlwydd ar hugain ac vchod, ac hyd fab deng-mlwydd a deugain, [&s;ef] pob vn a ddelo mewn &s;wyddi wa&s;anaethu ym mha|bell y cyfarfod.</P>
<P N="44">"<HI>44</HI> Ai rhifedigion hwynt drwy eu teuluoedd oeddynt, dair mil, a dau cant.</P>
<P N="45">"<HI>45</HI> Dymma rifedigion tylwyth meibion Merari y rhai a rifodd Mo&s;es ac Aaron wrth orchymyn yr Arglwydd drwy law Mo|&s;es.</P>
<P N="46">"<HI>46</HI> Yr holl rifedigion y rhai a rifodd Mo|&s;es ac Aaron, a phennaethiaid I&s;rael o'r Le|fiaid drwy eu teuluoedd ac yn &ocirc;l t&ycirc; eu tadau [oeddynt,]</P>
<P N="47">"<HI>47</HI> O fab deng-mlwydd ar hugain ac vchod, ac hyd fab deng-mlwydd a deugain [&s;ef] pob vn a ddele i wneuthur gwaith gwa&s;anaeth, neu waith clud ym mhabel y cyfarfod.</P>
<P N="48">"<HI>48</HI> Ai rhifedigion oeddynt wyth mil, pump cant, a phedwar vgain.</P>
<P N="49">"<HI>49</HI> Wrth orchymyn yr Arglwydd trwy law Mo&s;es, y rhifodd efe hwynt, pob vn wrth ei wa&s;anaeth, ac wrth ei glud: ai rhifedigion [oeddynt] y rhai a orchymynna&s;e yr Arglw|ydd wrth Mo&s;es.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. V.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Yr aflan ni chaiff aros yn y gwer&s;&s;yll. 6 Rhaid yw cyd|nabod a phob camwedd, a gwneuthur iawn am da|no. 12 Cyfraith eiddigedd.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A'R Arglwydd a lefarodd wrth Mo&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Gorchymyn i feibion I&s;rael<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 13 3.</NOTE> anfon o honynt o'r gwer&s;&s;yll bob gwahan-glwyfus, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 15 2.</NOTE> phob vn y byddo diferlif arno, a phob vn<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 21.1.</NOTE> a halogir wrth y marw.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Yn wryw, ac yn fenyw yr anfonwch [hwynt,] allan o'r llue&s;t yr anfonwch hwynt, fel na halogant eu gwer&s;&s;ylloedd hwynt, y rhai yr ydwyfi yn pre&s;&s;wylio yn eu plith.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A meibion I&s;rael a wnaethant felly, ac ai hanfona&s;ant hwynt i'r tu allan i'r gwer&s;&s;yll: megis y llefara&s;e yr Arglwydd wrth Mo&s;es felly y gwnaeth meibion I&s;rael.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A llefarodd yr Arglwydd hefyd wrth Mo|&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Llefara wrth feibion I&s;rael,<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 6.3.</NOTE> os gwr neu wraig a wna [vn] o holl bechodau dynol gan wneuthur camwedd yn erbyn yr Arglwydd: a bod o'r enaid hwnnw yn euog.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Yna cyffe&s;&s;ant eu pechod, yr hwn a wnae|thant, a rhodded yn ei &ocirc;l yr hyn a fyddo efe enog o honaw<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 6.5.</NOTE> erbyn ei ben, a chwaneged ei bum|med ran atto, a rhodded i'r hwn y gwnaeth efe y &s;arhaed iddo.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Ac oni bydd i'r gwr gyfne&s;af i dalu [am] y &s;arhaed iddo, [yr iawn am] y &s;arhaed yr hwn a delir i'r Arglwydd [fydd] eiddo yr offeiriad: heb law hwrdd yr iawn yr hwn y gwna efe iawn ag ef tro&s;to.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A phob offrwm derchafel, o holl &s;anctaidd [bethau] meibion I&s;rael, y rhai a offrymmant at yr offeiriad fydd eiddo ef.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A &s;ancteiddo g&wcirc;r, eiddo ef fyddant, yr hyn a roddo neb i'r offeiriad, eiddo ef fydd.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Llefarodd yr Arglwydd hefyd wrth Mo|&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Llefara wrth feibion I&s;rael, a dywet wrthynt, pob gwr pan &wcirc;yro ei wraig ef a gw|neuthur &s;arhaed iddo.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> A bod i wr a wnelo a hi, a bod yn guddie|dic o olwg ei g&wcirc;r hi, ac yn gyfrinachol ei halogi hi, ac heb d&ycirc;&s;t yn ei herbyn, a hithe heb ei dal [ar ei gweithred.]</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A dyfod gw&ycirc;n eiddigedd arno, ac eidd|igeddu o honaw wrth ei wraig, a hithe wedi ei halogi: neu ddyfod o y&s;pryd eiddigedd arno, ac eiddigeddu o honaw wrth ei wraig, a hithe heb ei halogi.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Yna dyged y gwr ei wraig at yr offeiriad, a dyged ei hoffrwm gyd a hi, decfed ran Epha o flawd haidd: na thywallted olew arno, ac na rodded thus arno: canys offrwm eiddi|gedd yw efe, offrwm c&ocirc;f yn coffau anwiredd.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Yna ne&s;&s;aed yr offeiriad hi, a phared iddi &s;efyll ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A chymmered yr offeiriad dd&wcirc;fr &s;ancta|idd mewn lle&s;tr pridd, a chymmered yr offeiriad o'r llwch 'r hwn fydd ar lawr y tabernacl, a rho|dded yn y dwfr.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A phared yr offeiriad i'r wraig &s;efyll ger bron yr Arglwydd, a dio&s;ced oddi am ben y wraig, a rhodded ar gledr ei llaw off|rwm y coffa, offrwm eiddigedd [yw] efe: ac yn llaw yr offeiriad y bydd y dwfr chwe|rw melldigedic.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A thynged yr offeiriad hi, a dyweded wrth y wraig, oni orweddodd g&wcirc;r gyd a thi, ac oni &wcirc;yrai&s;t i aflendid [gyd ag arall] yn lle dy &wcirc;r, bydd di ddiniwed oddi wrth y dwfr chwe|rw melldigedic hwn.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Ond os gwyrai&s;t ti oddi wrth dy &wcirc;r, ac os halogwyd ti, a chydio o neb a thi, heb law dy &wcirc;r dy hun:</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> (Yna tyngheded yr offeiriad y wraig a llw y felldith, a dyweded yr offeiriad wrth y wraig) rhodded yr Arglwydd dydi yn felldith ac yn llw ym my&s;c y bobl, gan roddi, o'r Argl|wydd dy forddwyd yn bwdr, ath groth yn chw|yddedic.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Ac aed y dwfr melldigedic hwn i'th golu|ddion, i chwyddo dy groth, ac i bydru dy fordd|wyd: a dyweded y wraig. Am&ecirc;n, Am&ecirc;n.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ac &s;crifenned yr offeiriad y melldithion hyn mewn llyfr, a golched [hwynt] ymmaith a dwfr chwerw.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> A phared i'r wraig yfed o'r d&wcirc;fr chwerw melldigedic, ac aed y dwfr chwerw melldige|dic iw mewn.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> A chymmered yr offeiriad o law y wraig fwyd offrwm yr eiddigedd, a chwhwfaned y bwyd offrwm ger bron yr Arglwydd, ac offrym|med
<PB N="57" REF="72">ef ar yr allor.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> A chymmered yr offeiriad o'r bwydd off|rwm loned ei law yn goffadwriaeth, a llo&s;ced ar yr allor, ac wedi [hynny] pared i'r wraig yfed y dwfr.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> A phan baro efe iddi yfed y dwfr, bydd, os hi a halogwyd ac a wnaeth &s;arhaed yn erbyn ei g&wcirc;r yr aiff y dwfr melldigedic yn chwerw ynddi ac a chwydda ei chroth, ac a bydra ei morddwyd, a'r wraig a fydd yn felldith ym my&s;c ei phobl.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Ono os y wraig ni halogwyd eithr gl&acirc;n yw, yna hi a fydd diangol, ac a blanta.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Dymma gyfraith eiddigedd pan &wcirc;yro gwraig [at arall] yn lle ei g&wcirc;r ac ymhalogi.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Neu os daw ar &wcirc;r w&ycirc;n eiddigedd, a dal o honaw eiddigedd wrth ei wraig, yna go&s;oded y wraig i &s;efyll ger bron yr Arglwydd: a gwna|ed yr offeiriad iddi yn &ocirc;l y gyfraith hon.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> A'r g&wcirc;r fydd diniwed o'r anwiredd, a'r wraig a ddwg ei hanwiredd ei hun.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. VI.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Cyfraith y Nazareaid. 24 Bendithiad y bobl.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"LLefarodd yr Arglwydd hefyd wrth Mo&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Llefara wrth feibion I&s;rael, a dywet wr|thynt, pan ymnailltuo g&wcirc;r neu wraig i addo a|dduned Nazaread, gan ymnailltuo i'r Ar|glwydd.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Ymnailltued oddi wrth w&icirc;n a diod gref, nac yfed efe finegr gw&icirc;n, na finegr diod gref: nac yfed ychwaith ddim &s;ugn grawn-win, ac na fwyttaed rawn-win irion, na &s;ychion.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Holl ddyddiau ei Nazareaeth ni chaiff fw|ytta o ddim oll a wneir o winwydden y gw&icirc;n, o'r dingcod hyd y bilionen.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Holl ddyddiau adduned ei Nazareaeth, ni chaiff ellyn fyned ar ei ben, nes cyflawni y ddy|diau y rhai yr ymnailltuodd i'r Arglwydd, &s;anc|taidd fydd, gadawed i gydynnau gwallt ei benn dyfu.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Holl ddyddiau ei ymnailltuaeth i'r Arglw|ydd na ddeued at gorph marw.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Nac ymhaloged wrth ei d&acirc;d, neu wrth ei fam, wrth ei frawd, neu wrth ei chwaer pan fyddant feirw: am [fod] Nazareaeth ei Dduw ef ar ei benn.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Holl ddyddiau ei Nazareaeth &s;anctaidd fydd efe i'r Arglwdd.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Ond os y marw a fydd marw wrtho ef yn ddi&s;ymmwth ddiatreg, a hologi penn ei Naza|reaeth: yna eillied ei benn ar ddydd ei burediga|eth, ar y &s;aithfed dydd yr eillia efe ef.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Ac ar yr wythfed dydd y dwg ddwy dur|tur, neu ddau gyw colomen at yr offeiriad i ddrws pabell y cyfarfod.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A pharatoed yr offeiriad vn yn bech a|berth, ac vn yn boeth offrwm, a gwnaed iawn dro&s;to, am yr hyn a becho wrth y marw: a &s;ainc|teiddied ei benn ef y dydd hwnnw.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A nailltued i'r Arglwydd ddyddiau ei Nazareaeth, a dyged oen blwydd yn gamwedd offrwm: ac aed y dyddiau cyntaf yn ofer, am halogi ei Nazareaeth ef.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Ac dymma gyfra&icirc;th y Nazaread: pan gyflawno dyddiau ei Nazareaeth dyged hyn i ddrws pabell y cyfarfod.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Sef dyged yn offrwm dro&s;to i'r Ar|glwydd vn he&s;bwrn blwydd, perffaeth gwbl yn boeth offrwm, ac vn he&s;pin flwydd berffaith gwbl yn bech-aberth, ac vn hwrdd perffaith gwbl yn aberth hedd.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Cawelled o fara croiw hefyd [&s;ef]<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 2.25.</NOTE> tei&s;|&s;ennau peilliaid wedi eu telino drwy olew, ac afrllad croiw, wedi eu hiro ag olew, ai bwyd off|rwm, ai diod offrwm hwynt.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A dyged yr offeiriad [hwynt] ger bron yr Arglwydd, ac offrymmed ei bech aberth ai bc|eth offrwm ef.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Offrymmed hefyd yr hwrdd yn aberth hedd i'r Arglwydd, yng-hyd a'r cawelled bara croiw, ac offrymmed yr offeiriad ei fwyd offrwm ai ddiod offrwm.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 18.18. Act. 21.24.</NOTE> eillied y Nazaread [wrth] ddrws pabell y cyfarfod ben ei Nazareaeth, a chymme|red flew penn ei Nazareaeth, a rhodded ar y tan, yr hwn [fydd] tann yr aberth hedd.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Cymmered yr offeiriad hefyd balfais o'r hwrdd wedi ei berwi, ac vn dei&s;&s;en groiw o'r cawell, ac vn afrlladen groiw, a rhodded ar gle|dr dwylo y Nazaread, wedi eillo o honaw ei Nazareaeth.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 29.27.</NOTE> chwhwfaned yr offeiriad hwynt, yn offrwm cwhwfan ger bron yr Arglwydd: &s;anc|taidd yw hyn i'r offeiriad, heb law parwyden y cwhwfan a phalfais y derchafel: ac wedi [hyn] y caiff y Nazaread yfed gw&icirc;n.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Dymma gyfraith y Nazaread, yr hwn a addunedodd ei offrwm i'r Arglwydd, am ei Na|zareaeth, heb law yr hyn a gyrhaeddo ei law ef, fel [y byddo] ei adduned yr hon a addunedo, fe|lly gwnaed, heb law cyfraith ei Nazareaeth.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Llefarodd yr Arglwydd hefyd wrth Mo|&s;es, gan ddywedyd:</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Llefara wrth Aaron ac wrth ei feibion gan ddywedyd: fel hyn y bendithiwch feibion I&s;rael [gan] ddywedyd wrthynt.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Bendithied yr Arglwydd di, a chadwed di</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> [A] llewyrched yr Arglwydd ei wyneb arnat, a thrugarhaed wrthit.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Derchafed yr Arglwydd ei wyneb arnat, a go&s;oded it dangneddyf,</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Felly y go&s;odant fy enw ym my&s;c meibi|on I&s;rael, a mi ai bendithiaf hwynt.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. VII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Offrwm p&ocirc;b vn o'r deuddec capten tros ei lwyth. 89 Duw yn llefaru wrth Mo&s;es o'r drugareddfa.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"AC ar y dydd y gorphennod Mo&s;es godi y tabernacl yr eneiniodd, ac y &s;ancteiddi|odd ef, ai holl ddodrefn, yr allor hefyd ai holl ddo|drefn, [&icirc;e]<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 40.18.</NOTE> yna yr eneniodd ac y &s;ancteiddiodd efe hwynt.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Ac yr offrymmodd capteniaid I&s;rael,
<PB REF="73">pennaethiaid t&ycirc; eu tadau (dymma gapteniaid y llwythau, dymma y rhai a o&s;odwyd ar y rhifedi|gion.)</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Ai hoffrwm a ddyga&s;ant hwy ger bron yr Arglwydd, [&s;ef] chwech o fenni diddos, a deu|ddec o &ycirc;chen: menn dros [b&ocirc;b] dau gapten, ac &ycirc;ch dros [b&ocirc;b] vn: a cher bron y tabernacl y dy|ga&s;ant hwynt.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A llefarodd yr Arglwydd hefyd wrth Mo&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Cymmer ganddynt, a byddant i wa&s;anae|thu gwa&s;anaeth pabell y cyfarfod: a dod ti hw|ynt at y Lefiaid, [at] b&ocirc;b vn yn &ocirc;l ei wa&s;anaeth.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A chymmerodd Mo&s;es y menni, a'r &ycirc;chen, ac ai rhoddodd hwynt at y Lefiaid.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Dwy fenn a phedwar &ycirc;ch a roddes efe at feibion Ger&s;on, yn &ocirc;l eu gwa&s;anaeth hwynt.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A phedair menn ac wyth &ycirc;chen a roddodd efe at feibion Merari, yn ol eu gwa&s;anaeth hw|ynt, trwy law Ithamar fab Aaron yr offeiriad.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Ond i feibion Cehath ni rodd efe [ddim] am [fod] gwa&s;anaeth y cy&s;&s;egr arnynt, ar eu hy&s;cwyddau y dygent [hwnnw.]</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A'r capteniaid a offrymma&s;ant [at] gy&s;&s;e|griad yr allor, ar y dydd yr enenniwyd hi, a cher bron yr allor y dug y capteniaid eu rhoddion.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, vn capten ar ddiwrnod, ac arall ar ddiwrnod [a|rall] a offrymmant eu hoffrymmau at gy&s;&s;egri|ad yr allor.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Ac ar y dydd cyntaf yr ydoedd yn off|rymmu ei offrwm Nahe&s;&s;on mab Aminadab tros lwyth Iuda.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Ai offrwm ef [ydoedd] vn ddy&s;cl arian, o ddec ar hugain a chant o [&s;iclau] ei phwys, vn phiol arian o ddec &s;icl a thrugain yn ol &s;icl y cy|&s;&s;egr, yn llawn ill dwyoedd o beillied wedi ei gymmy&s;cu trwy olew<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 2.1.</NOTE> yn fwyd offrwm.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Vn thu&s;&s;er aur o ddec [&s;icl] yn llawn aro|gl-darth.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Vn bu&s;tach ieuangc, vn hwrdd, vn oen blwydd yn offrwm poeth.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Vn bwch geifr yn bech aberth.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ac yn aberth hedd, dau &ycirc;ch, pum hwrdd, pum bwch, pum he&s;bwrn blwyddiaid: dymma offrwm Nahe&s;&s;on fab Aminadab.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Ac ar yr ail dydd yr offrymmodd Natha|niel mab Zuar capten [llwyth] I&s;&s;achar.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Efe a offrymmodd ei offrwm [&s;ef] vn ddy&s;cl arian, o ddec ar hugain a chant [o &s;iclau] ei phwys, vn phiol arian, o ddec &s;icl a thrugain yn ol y &s;icl &s;anctaidd, yn llawn ill dwyoedd o be|illied wedi ei gymmy&s;cu trwy olew yn fwyd offrwm.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Vn thu&s;&s;er aur o ddec[&s;icl]yn llawn aro|gl-darth.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Vn bu&s;tach ieuangc, vn hwrdd, vn oen blwydd, yn offrwm poeth.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Vn bwch geifr yn bech aberth.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ac yn aberth hedd, dau &ycirc;ch, pum hwrdd, pum he&s;bwrn blwyddiaid: dymma offrwm Nathaniel f&acirc;b Zuar.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Ar y trydydd dydd [yr offrymmodd] Eli|ab m&acirc;b Helon, capten meibion Zabulon.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Ei offrwm ef ydoedd vn ddy&s;cl arian o ddec ar hugain a chant [o &s;iclau] ei phwys, vn phiol arian, o ddec &s;icl a thrugain, yn &ocirc;l y &s;icl &s;anctaidd yn llawn ill dwyoedd o beillied wedi ei gymmy&s;cu trwy olew yn fwyd offrwm.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Vn thu&s;&s;ur aur o ddec [&s;icl] yn llawn a|rogl-darth.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Vn bu&s;tach ieuangc, vn hwrdd, vn oen blwydd yn offrwm poeth.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Vn bwch geifr yn bech aberth.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Ac yn hedd aberth, dau &ycirc;ch, pum hwrdd, pum bwch, pum he&s;bwrn blwyddiaid: dymma offrwm Eliab mab Helon.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Ar y pedwerydd dydd [yr offrymmodd] Elizur mab Zedeur capten meibion Reuben.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Ei offrwm ef [ydoedd] vn ddy&s;cl arian o ddec ar hugain a chant [o &s;iclau] ei phwys, vn phiol arian o ddec &s;icl a thrugain yn ol y &s;icl &s;anctaidd, yn llawn ill dwyoedd o beillied wedi ei gymmy&s;cu trwy olew yn fwyd offrwm.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Vn thu&s;&s;er aur o ddec [&s;icl] yn llawn aro|gl-darth.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Vn bu&s;tach ieuangc, vn hwrdd vn oen blwydd yn offrwm poeth.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Vn bwch geifr yn bech aberth.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Ac yn hedd aberth, dau &ycirc;ch, pum hwrdd, pum he&s;bwrn blwyddiaid: dymma offrwm E|lizur mab Zedeur.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Ar y pu~med dydd [yr offrymmodd] Se|lumiel mab Suri Sadi, capten meibio~ Simeo~.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Ei offrwm ef [ydoedd] vn ddy&s;cl arian o ddec ar hugain a chant [o &s;iclau] ei phwys, vn phiol arian o ddec &s;icl a thrugain yn ol y &s;icl &s;anctaidd, yn llawn ill dwyoedd o beillied wedi ei gymmy&s;cu trwy olew yn fwyd offrwm.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> Vn thu&s;&s;er aur o ddec [&s;icl] yn llawn a|rogl-darth.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> Vn bu&s;tach ieuangc, vn hwrdd, vn oen blwydd yn offrwm poeth.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> Vn bwch geifr yn bech aberth.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> Ac yn hedd aberth, dau &ycirc;ch, pum hwrdd, pum bwch, pum he&s;bwrn blwyddiaid: dymma offrwm Selumiel mab Suri Sadi.</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> Ar y chweched dydd [yr offrymmodd] Elia&s;aph mab Duel, capten meibion Gad.</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> Ei offrwm ef [ydoedd] vn ddy&s;cl arian o ddec ar hugain a chant [o &s;iclau] ei phwys, vn phiol arian o ddec &s;icl a thrugain yn &ocirc;l y &s;icl &s;anctaidd, yn llawn ill dwyoedd o beillied wedi ei gymmy&s;cu trwy olew yn fwyd offrwm.</P>
<P N="44">"<HI>44</HI> Vn thu&s;&s;er aur o ddec [&s;icl] yn llawn a|rogl-darth.</P>
<P N="45">"<HI>45</HI> Vn bu&s;tach ieuangc, vn hwrdd, vn oen blwydd yn offrwm poeth.</P>
<P N="46">"<HI>46</HI> Vn bwch geifr yn bech aberth.</P>
<P N="47">"<HI>47</HI> Ac yn hedd aberth, dau &ycirc;ch, pum hwrdd, pum bwch, pum he&s;bwrn blwyddiaid: dymma offrwm El&s;a&s;aph mab Duel.</P>
<PB N="58" REF="73">
<P N="48">"<HI>48</HI> Ar y &s;eithfed dydd [yr offrymmodd] Eli|&s;ama mab Ammihud capten meibio~ Ephraim.</P>
<P N="49">"<HI>49</HI> Ei offrwm ef [ydoedd] vn ddy&s;cl arian o ddec ar hugain a chant [o &s;iclau] ei phwys, vn phiol arian o ddec &s;icl a thrugain yn &ocirc;l y &s;icl &s;anc|taidd, yn llawn ill dwyoedd o beillied wedi ei gymmy&s;cu trwy olew yn fwyd offrwm.</P>
<P N="50">"<HI>50</HI> Vn thu&s;&s;er aur, o ddec [&s;icl] yn llawn a|rogl-darth.</P>
<P N="51">"<HI>51</HI> Vn bu&s;tach ieuangc, vn hwrdd, vn oen blwydd yn offrwm poeth.</P>
<P N="52">"<HI>52</HI> Vn bwch geifr yn bech aberth.</P>
<P N="53">"<HI>53</HI> Ac yn hedd aberth, dau &ycirc;ch, pum hwrdd, pum bwch, pum he&s;bwrn blwyddiaid: dymma offrwm Eli&s;ama mab Ammihud.</P>
<P N="54">"<HI>54</HI> Ar yr wythfed dydd [yr offrymmodd] Gamaliel mab Pedazur capten meibion Ma|na&s;&s;es.</P>
<P N="55">"<HI>55</HI> Ei offrwm ef [ydoedd] vn ddy&s;cl arian o ddec ar hugain a chant [o &s;iclau] ei phwys, vn phiol arian o ddec &s;icl a thrugain yn ol y &s;icl &s;an|ctaidd, yn llawn ill dwyoedd o beillied wedi ei gymmy&s;cu trwy olew yn fwyd offrwm.</P>
<P N="56">"<HI>56</HI> Vn thu&s;&s;er aur o ddec [&s;icl] yn llawn a|rogl-darth.</P>
<P N="57">"<HI>57</HI> Vn bu&s;tach ieuangc, vn hwrdd, vn oen blwydd yn offrwm poeth.</P>
<P N="58">"<HI>58</HI> Vn bwch geifr yn bech aberth.</P>
<P N="59">"<HI>59</HI> Ac yn hedd aberth, dau &ycirc;ch, pum hwrdd, pum bwch, pum he&s;bwrn blwyddiaid: dymma offrwm Gamaliel mab Pedazur.</P>
<P N="60">"<HI>60</HI> Ar y nawfed dydd [yr offrymmodd] Abi|dan mab Gedeon capten meibion Beniamin.</P>
<P N="61">"<HI>61</HI> Ei offrwm ef [ydoedd] vn ddy&s;cl arian o ddec ar hugain a chant [o &s;iclau] ei phwys, vn phiol arian o ddec &s;icl a thrugain, yn &ocirc;l y &s;icl &s;anctaidd, yn llawn ill dwyoedd o beillied wedi ei gymmy&s;cu trwy olew yn fwyd offrwm.</P>
<P N="62">"<HI>62</HI> Vn thu&s;&s;er aur o ddec [&s;icl] yn llawn a|rogl-darth.</P>
<P N="63">"<HI>63</HI> Vn bu&s;tach ieuangc, vn hwrdd, vn oen blwydd yn offrwm poeth.</P>
<P N="64">"<HI>64</HI> Vn bwch geifr yn bech aberth.</P>
<P N="65">"<HI>65</HI> Ac yn hedd aberth, dau &ycirc;ch, pum hwrdd, pum bwch, pum he&s;bwrn blwyddiaid: dymma offrwm Abidan mab Gedeon.</P>
<P N="66">"<HI>66</HI> Ar y decfed dydd [yr offrymmodd] Ahi|ezer mab Ammi Sadai capten meibion Dan.</P>
<P N="67">"<HI>67</HI> Ei offrwm ef [ydoedd] vn ddy&s;cl arian, o ddec ar hugain a chant [o &s;iclau] ei phwys, vn phiol arian o ddec &s;icl a thrugain yn &ocirc;l y &s;icl &s;anctaidd, yn llawn il dwyoedd o beillied wedi ei gymmy&s;cu trwy olew yn fwyd offrwm.</P>
<P N="68">"<HI>68</HI> Vn thu&s;&s;er aur o ddec [&s;icl] yn llawn a|rogl-darth.</P>
<P N="69">"<HI>69</HI> Vn bu&s;tach ieuangc, vn hwrdd, vn oen blwydd yn offrwm poeth.</P>
<P N="70">"<HI>70</HI> Vn bwch geifr yn bech aberth.</P>
<P N="71">"<HI>71</HI> Ac yn aberth hedd dau &ycirc;ch, pum hwrdd, pum bwch, pum he&s;bwrn blwyddiaid: dymma offrwm Ahiezer mab Ammi Sadai.</P>
<P N="72">"<HI>72</HI> Ar yr vnfed dydd ar ddec [yr offrymmodd] Pagiel mab O cran capten meibion A&s;er.</P>
<P N="73">"<HI>73</HI> Ei offrwm ef [ydoedd] vn ddy&s;cl arian o ddec ar hugain a chant [o &s;iclau] ei phwys, vn phiol arian o ddec &s;icl a thrugain, yn ol y &s;icl &s;anctaidd, yn llawn o beillied ill dwyoedd wedi ei gymmy&s;cu trwy olew yn fwyd offrwm.</P>
<P N="74">"<HI>74</HI> Vn thu&s;&s;er aur o ddec [&s;icl] yn llawn a|rogl-darth.</P>
<P N="75">"<HI>75</HI> Vn bu&s;tach ieuangc, vn hwrdd, vn oen blwydd yn offrwm poeth.</P>
<P N="76">"<HI>76</HI> Vn bwch geifr yn bech aberth.</P>
<P N="77">"<HI>77</HI> Ac yn hedd aberth, dau &ycirc;ch, pum hwrdd, pum bwch, pum he&s;bwrn blwyddiaid: dymma offrwm Pagiel mab Ocran.</P>
<P N="78">"<HI>78</HI> Ar y ddeuddecfed dydd [yr offrymmodd] Ahiram mab Enan, capten meibio~ Nephthall.</P>
<P N="79">"<HI>79</HI> Ei offrwm ef [ydoedd] vn ddy&s;cl arian, o ddec ar hugain a chant [o &s;iclau] ei phwys, vn phiol arian o ddec &s;icl a thrugain yn &ocirc;l y &s;icl &s;anc|taidd, yn llawn ill dwyoedd o beillied wedi ei gymmy&s;cu trwy olew yn fwyd offrwm.</P>
<P N="80">"<HI>80</HI> Vn thu&s;&s;er aur o ddec [&s;icl] yn llawn a|rogl-darth.</P>
<P N="81">"<HI>81</HI> Vn bu&s;tach ieuangc, vn hwrdd vn oen blwydd yn offrwm poeth.</P>
<P N="82">"<HI>82</HI> Vn bwch geifr yn bech aberth.</P>
<P N="83">"<HI>83</HI> Ac yn hedd aberth, dau &ycirc;ch, pum hwrdd, pum bwch, pum he&s;bwrn blwyddiaid: dymma offrwm Ahiram mab Enan.</P>
<P N="84">"<HI>84</HI> Dymma [a ddaeth at] gy&s;&s;egriad yr allor, gan dywy&s;&s;ogion I&s;rael ar y dydd yr eneini|wyd hi: deuddec dy&s;cl arian, deuddec phiol arian, deuddec thu&s;&s;er aur.</P>
<P N="85">"<HI>85</HI> Dec ar hugain a chant [o &s;iclau] arian [ydoedd] p&ocirc;b dy&s;cl, a dec a thrugain p&ocirc;b phiol, holl arian y lle&s;tri [oedd] ddwy fil a phedwar chant [o &s;iclau] yn ol y &s;icl &s;anctaidd.</P>
<P N="86">"<HI>86</HI> Y thu&s;&s;erau aur [oeddynt] ddeuddec, yn llawn arogl-darth o ddec [&s;icl] b&ocirc;b thu&s;&s;er yn ol y &s;icl &s;anctaidd: holl aur y thu&s;&s;erau [ydoedd] chwech-vgain [&s;icl.]</P>
<P N="87">"<HI>87</HI> Holl eidionnau yr offrwm poeth [oe|ddynt,] ddeuddec bu&s;tach, deuddec o hyrddod, deuddec o &wcirc;yn blwyddiaid, ai bwyd offrwm: a deuddec o fychod geifr yn offrwm tros be|chod.</P>
<P N="88">"<HI>88</HI> A holl eidionnau yr aberth hedd [oedd|ynt] bedwar ar hugain o fu&s;tych, trugain o hyr|ddod, trugain o fychod, trugain o he&s;byrniaid, dymma gy&s;&s;egriad yr allor wedi ei henneinio.</P>
<P N="89">"<HI>89</HI> Ac fel yr oedd Mo&s;es yn myned i babell y cyfarfod i lefaru wrth Dduw: yna efe a glywe lais yn llefaru wrtho oddi ar y drugareddfa, yr hon [oedd] ar Arch y de&s;tiolaeth, oddi<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 25.22.</NOTE> rhwng y ddau Gerub, ac efe a ddywedodd wrtho.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. VIII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Trefn y lu&s;ernau. 4 Gwaith y canhwyll-bren. 6 Pure|digaeth y Lefiaid. 24 Ar ba oedran y caent ddech|reu a diweddu eu gwa&s;anaeth.</P></Q>
</ARGUMENT>
<PB REF="74">
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A'R Arglwydd a lefarodd wrth Mo&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Llefara wrth Aaron a dywet wrtho, pan roddech i fynu y lu&s;ernau, llewyrched y &s;aith lu|&s;ern<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 25.37.</NOTE> ar gyfer wyneb y canhwyll-bren.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Ac felly y gwnaeth Aaron, ar gyfer wy|neb y canhwyll-bren y goleuodd efe ei lu&s;ernau ef megis y gorchymynnodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Dymma waith y canhwyll-bren,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 25.18.</NOTE> cyfan|waith o aur [fydd] hyd ei balader [ie] hyd ei flo|dau cyfan-waith fydd, yn ol y dull a ddango&s;odd yr Arglwydd i Mo&s;es felly y gweithia efe y canhwyll-bren.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Llefarodd yr Arglwydd hefyd wrth Mo|&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Cymmer y Lefiaid o fy&s;c meibion I&s;rael a phura hwynt.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ac fel hyn y gwnei iddynt iw p&ucirc;ro: tae|nella arnynt ddwfr puredigaeth, a gwnant i'r ellyn fyned tros eu holl gnawd hwynt, a golch|ant eu gwi&s;coedd ac ymlanh&acirc;nt.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Yna cymmerant fu&s;tach ieuangc, ai fwyd offrwm o beillied wedi ei gymmy&s;cu trwy o|lew, a'r ail bu&s;tach ieuangc a gymmeri di yn a|aberth tros bechod.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A ph&acirc;r i'r Lefiaid ddyfod o flaen pabell y cyfarfod, a chynnull holl gynnulleidfa meibion I&s;rael.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Yna p&acirc;r i'r Lefiaid ddyfod ger bron yr Arglwydd, a go&s;oded meibion I&s;rael eu dwylo ar y Lefiaid,</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ac offrymmed Aaron y Lefiaid ger bron yr Arglwydd, yn offrwm o feibion I&s;rael, a by|ddant hwy i wa&s;anaethu gwa&s;anaeth yr Ar|glwydd.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A go&s;oded y Lefiaid eu dwylo ar ben y bu&s;tych: a pharatoa vn yn bech aberth, a'r llall yn offrwm poeth i'r Arglwydd i wneuthur iawn tros y Lefiaid.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Yna go&s;od y Lefiaid ger bron Aaron, a cher bron ei feibion, ac offrwm di hwynt yn off|rwm i'r Arglwydd.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A nailltua y Lefiaid o blith meibion I&s;|rael, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 3.41.</NOTE> bydded y Lefiaid eiddofi.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Wedi hynny deued y Lefiaid i wa&s;anae|thu pabell y cyfarfod: a ph&ucirc;ra di hwynt, ac off|rymma hwynt yn offrwm.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Canys hwynt a roddwyd yn rhodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 3.9.</NOTE> i mi o blith meibion I&s;rael: yn lle agorydd p&ocirc;b cr&ocirc;th [&s;ef] p&ocirc;b cyntafanedic o feibion I&s;rael) y cymmerais hwynt i mi.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 13.1. Luc. 2.23.</NOTE> Canys i mi [y daeth] p&ocirc;b cyntafanedic ym mhlith meibion I&s;rael, o ddyn ac o anifail: er y dydd y tarewais b&ocirc;b cyntafanedic yng-w|lad yr Aipht y &s;ancteiddiais hwynt i mi fy h&ucirc;n.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A chymmerais y Lefiaid yn lle p&ocirc;b cyn|tafanedic o feibion I&s;rael.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A rhoddais y Lefiaid yn rhodd i Aaron, ac iw feibion o blith meibion I&s;rael, i wa&s;anae|thu gwa&s;anaeth meibion I&s;rael ym mhabell y cyfarfod, ac i wneuthur iawn tros feibion I&s;ra|el, fel na byddo pl&acirc; ar feibion I&s;rael, wrth ddy|fod o feibion I&s;rael i'r cy&s;&s;egr.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Yna y gwnaeth Mo&s;es ac Aaron a holl gynnulleidfa meibion I&s;rael i'r Lefiaid yn ol yr hyn oll a orchymynna&s;e yr Arglwydd wrth Mo&s;es am y Lefiaid: felly y gwnaeth meibion I&s;rael iddynt.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A'r Lefiaid a ymbura&s;ant, ac a olcha&s;ant eu dillad: ac Aaron ai hoffrymmddd hwynt yn offrwm ger bron yr Arglwydd: a gwnaeth Aa|ron iawn tro&s;tynt iw glanhau.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Wedi hynny y Lefiaid a ddaethant i wa|&s;anaethu gwa&s;anaeth ym mhabell y cyfarfod, ger bron Aaron ai feibion: megis y gorchy|mynnodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es am y Le|fiaid, felly y gwnaeth efe iddynt.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> A'r Arglwydd a lefarodd wrth Mo&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Dymma yr hynn [a wneir] i'r Lefiaid: o fab pum mlwydd ar hugain ac vchod y deuant i filwrio milwriaeth yng-wa&s;anaeth pabell y cyfarfod.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Ac o fab deng-mlwydd a deugain y caiff vn ddychwelyd yn ei ol o filwriaeth y gwa&s;ana|eth fel na wa&s;anaetho mwy.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Ond gwa&s;anaethed gyd ai frodyr ym mhabell y cyfarfod, i orchwylio: ac na wa&s;ana|ethed y gwa&s;anaeth: fel hyn y gwnei i'r Lefiaid yn eu gorchwyliaeth.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. IX.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Cadwriaeth gwyl y Pa&s;c. 15 Cwmwl y cyfarwydd-dab. Yr hwn tra &s;afe ar y tabernacl ni &s;yfle yr I&s;raeliaid oi hun man: a thra fydde oddi arno ni thorrent ar eu cerdded.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A'R Arglwydd a lefarodd wrth Mo&s;es yn anialwch Sinai, yn yr ail flwyddyn wedi eu dyfod hwynt allan o dir yr Aipht, ar y m&icirc;s cyntaf gan ddywedyd:</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> *Cadwed meibion I&s;rael y Pa&s;c hefyd yn ei dymmor.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Ar y pedwerydd dydd ar ddec or m&icirc;s hwn,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 12.2. Lefit. 23.5. Num. 28.16. Deut. 16.2.</NOTE> yn y cyfnos y cedwch ef yn ei dymmor: yn &ocirc;l ei holl ddeddfau, ac yn &ocirc;l ei holl ddefodau y ced|wch ef.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Felly y llefarodd Mo&s;es wrth feibion I|&s;rael am gadw y Pa&s;c.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A chadwa&s;ant y Pa&s;c, ar y [m&icirc;s] cyntaf, ar y pedwerydd dydd ar ddec o'r m&icirc;s yn y cyfnos yn amalwch Sanai: yn ol yr hyn oll a orchy|mynna&s;e yr Arglwydd wrth Mo&s;es, felly y gwnaeth meibion I&s;rael.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Ac yr oedd dynion y rhai oeddynt wedi eu halogi wrth gelain dyn, ac ni allent gadw y Pa&s;c ar y dydd hwnnw, yna y ddaethant ger bron Mo&s;es a cher bron Aaron, ar y dydd hwnnw.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A'r dynion hynny a ddyweda&s;ant wrtho nyni [ydym] wedi ein halogi wrth gorph dyn marw: pa ham i'n gwaherddir rhac offrymmu
<PB N="59" REF="74">offrwm i'r Arglwydd yn ei dymmor, ym my&s;c meibion I&s;rael&lpunctel;</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A dywedodd Mo&s;es wrthynt, &s;efwch a mi a wrandawaf beth a orchymynno yr Arglwydd o'ch plegit.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A'r Arglwydd a lefarodd wrth Mo&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Llefara wrth feibion I&s;rael gan ddywe|dyd pan fyddo neb wedi ei halogi gan gorph marw, neu [neb]o honoch neu o'ch cenhedlae|thau mewn-ffordd bell, etto cadwed Ba&s;c i'r Ar|glwydd.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ar y pedwerydd dydd ar ddec o'r ail m&icirc;s yn y cyfnos y cadwant ef: yng-hyd a bara croiw, a dail chwerwon y bwytt&agrave;nt ef.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Na weddillant[ddim]o honaw hyd y bo|reu, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 12.46. Ioan. 19.36.</NOTE> na thorrant a&s;cwrn ynddo: yn &ocirc;l holl ddeddf y Pa&s;c y cadwant ef.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> A'r gwr yr hwn a fyddo gl&acirc;n, ac heb fod mewn taith, ac a oedo gadw 'r Pa&s;c, torrir ym|maith yr enaid hwnnw o fy&s;c ei bobl, am na o|ffrymmodd offrwm yr Arglwydd yn ei dym|mor, ei bechod a ddwg y g&wcirc;r hwnnw.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A phan ymdeithio dieithr gyd a chwi cadwed hefyd Ba&s;c yr Arglwydd, fel [y byddo] deddf y Pa&s;c ai ddefod, felly y ceidw: yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 12.49. Num. 15.15.</NOTE> vn deddf fydd i chwi, &s;ef i'r dieithr ac i'r vn &s;ydd ai anedigaeth o'r wl&acirc;d.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Ac ar y dydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 40.34. Exod. 13.21.</NOTE> y codwyd y tabernacl cwmwl a gaeodd am y tabernacl tros babell y de&s;tiolaeth, ac yr ydoedd ar y tabernacl fel t&acirc;n o hwyr hyd forau.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Felly yr ydoedd yn wa&s;tadol: y cwmwl agaie am dano y dydd, ond y nos lliw t&acirc;n [y|doedd.]</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ac fel y cyfode y cwmwl oddi ar y ba|bell, felly wedi hynny y cychwnne meibion I|&s;rael: ac yn y lle yr hwr yr acho&s;e y cwmwl ynddo, yno y gwer&s;&s;ylle meibion I&s;rael.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Wrth amnaid yr Arglwyd y cychwnne meibion I&s;rael, ac wrth amnaid yr Arglwydd y gwer&s;&s;yllent: yr holl ddyddiau<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 10.1.</NOTE> yr arho&s;e y cwmwl ar y tabernacl y gwer&s;&s;yllent hwy.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A phan drigc y cwmwl yn h&icirc;r ar y taber|nacl lawer o ddyddiau, yna meibion I&s;rael a gadwent wiliadwriaeth yr Arglwydd, ac ni chychwnnent.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Ac os bydde y cwmwl ychydic o ddyddi|au ar y tabernacl wrth amnaid yr Arglwydd y gwer&s;&s;yllent, ac wrth amnaid yr Arglwydd y cychwnnent.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Hefyd os bydde y cwmwl o hwyr hyd fo|rau, a chyfodi o'r cwmwl y borau, hwythau a &s;ymmudent: pa vn bynnac ai dydd ai nos [fy|dde] pan gyfode y cwmwl yna y cychwnnent.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 40.34.</NOTE> Os deu-ddydd, os m&icirc;s, os blwyddyn [fydde] tra y trige y cwmwl ar y tabernacl gan aros arno, meibion I&s;rael a wer&s;&s;yllent, ac ni chychwnnent, ond pan gode efe y cychwnnent.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Wrth air yr Arglwydd y gwer&s;&s;yllent, ac wrth air yr Arglwydd y cychwnnent, [felly] y cadwent wiliadwriaeth yr Arglwydd, yn ol gair yr Arglwydd trwy law Mo&s;es.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. X.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Yr vd-cyrn arian. 11 Yr I&s;raeliaid yn ymado a my|nydd Sinai. 30 Hobab yn gwrthod myned gyd a Mo&s;es.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A Llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Gwna it ddau vd-corn arian: yn gyfan|waith y gwnei hwynt, a byddant it i alw y gyn|nulleidfa yng-hyd, ac i beri i'r gwer&s;&s;ylloedd gychwyn.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Pan g&acirc;nant a hwynt, yr ymga&s;cl yr holl gynnulleidfa attat wrth ddrws pabell y cyfar|fod.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Ond os ag vn y c&acirc;nant yna y tywy&s;ogi|on [&s;ef] pennaethiaid miloedd I&s;rael a ymga&s;|clant attat-ti.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Pan ganant hwy alarwm [y waith gyn|taf] yna y gwer&s;&s;ylloedd y rhai a wer&s;&s;yllant tua 'r dwyrain, a gychwnnant.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Os canant alarwm [yr ail waith] yna y gwer&s;&s;ylloedd y rhai a wer&s;&s;yllant, tua 'r dehau a gychwnnant, alarwm a g&acirc;nant hwy wrth eu cychwyn.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ac wrth alw yng-hyd y gynnulleidfa cen|wch yr vdcyrn, ond na chenwch alarwm.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A meibion Aaron yr offeiriad a g&acirc;nant ar yr vdcyrn, a byddant i chwi yn ddeddf dragy|wyddol trwy eich cenhedlaethau.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Hefyd pan eloch i ryfel yn eich gwl&acirc;d, yn erbyn y gorthrymmwr a'ch gorthrymmo chwi, c&ecirc;nwch alarwm mewn vdcyrn: yna y coffeir chwi ger bron yr Arglwydd eich duw, ac yr a|chubir chwi rhac eich gelynion.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Ar ddydd eich llawenydd hefyd, ac ar eich gwyliau go&s;odedic, ac ar ddechrau eich mi&s;oedd y c&ecirc;nwch ar yr vdcyrn vwch ben eich offrymmau poeth, a'ch aberthau hedd: a by|ddant i chwi yn goffadwriaeth ger bron eich Duw: myfi[ydwyf]yr Arglwydd eich Duw.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A bu yn yr ail flwyddyn ar yr ail m&icirc;s ar yr vgeinfed [dydd] o'r mis gyfodi or cwmwl oddi ar dabernacl y de&s;tiolaeth.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A meibion I&s;rael a gychwnna&s;ant iw taith o anialwch Sinai, a'r cwmwl a arho&s;odd yn anialwch Pharan.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Felly y cychwnna&s;ant y waith gyntaf wrth air yr Arglwydd trwy law Mo&s;es.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Ac yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 2.3.</NOTE> gyntaf y cychwnnodd lluman gwer&s;&s;yll meibion Iuda yn ol eu lluoedd: ac ar ei lu ef [yr ydoedd]<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 1.7.</NOTE> Nahe&s;&s;on mab Amina|dab.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Ac ar l&ucirc; llwyth meibion I&s;&s;achar, Natha|niel mab Zuar.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Ac ar l&ucirc; llwyth meibion Zabulon, Eliab mab Helon.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Yna y tynnwyd i lawr y tabernacl, a meibion I&s;rael, a meibion Merari a gychwnna|&s;ant gan ddwyn y tabernacl.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Yna y cychwnnodd lluman gwer&s;&s;yll
<PB REF="75">Ruben yn eu lluoedd, ac [yr ydoedd] ar ei lu ef Elizur mab Sedeur.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Ar ar lu llwyth meibion Simeon, Se|lumiel mab Suri Sadai.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Ac ar l&ucirc; llwyth meibion Gad, Elia&s;aph mab Duel.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A'r Cehathiaid a gychwnna&s;ant gan ddwyn<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 4.4.</NOTE> y cy&s;&s;egr [a'r lleill] a godent y taber|nacl tra fyddent hwy yn dyfod.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Yna lluman gwer&s;&s;yll meibion E|phraim a gychwnnodd yn ol eu lluoedd, ac [yr oedd] ar ei l&ucirc; ef Eli&s;amah mab Ammihud.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ac ar l&ucirc; llwyth meibion Mana&s;&s;es, Ga|maliel mab Pedazur.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Ac ar l&ucirc; llwyth meibion Beniamin, A|bidan mab Gedeon.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Yna lluman gwer&s;&s;yll meibion Dan yn olaf o'r holl wer&s;&s;ylloedd a gychwnnodd yn ol ei lluoedd, ac [yr ydoedd] ar ei lu ef Ahie&s;er mab Ammi Sadi.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Ac ar l&ucirc; llwyth meibion A&s;er, Pagiel mab Ocran.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ac ar l&ucirc; llwyth meibion Nephthali, A|hiram mab Enan.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Dymma gychwnniadau meibion I&s;ra|el yn ol eu lluoedd, fel y cychwnna&s;ant.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> A dywedodd Mo&s;es wrth Hobab mab Reguel y Madianiad, chwegrwn Mo&s;es: my|ned yr ydym i'r lle yr hwn a ddywedodd yr Ar|glwydd, rhoddaf hwnnw i chwi, tyret gyd a ni, a gwnawn ddaioni it: canys llefarodd yr Ar|glwydd ddaioni am I&s;rael.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Dywedodd yntef wrtho nid &acirc;f ddim, o|nid i'm glw&acirc;d fy hun, ac at fyng-henedl fy hun yr &acirc;f.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Yna y dywedodd [Mo&s;es,] na &acirc;d ni at|tolwg: canys am it adnabod ein gwer&s;&s;yllfa|oedd yn yr anialwch yr ydwyt i ni yn lle lly|gaid.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> A phan ddelech gyd a ni, a dyfod o'r daio|ni hwnnw, yr hwn a wna yr Arglwydd i ni, gwnawn ninnau ddaioni i tithe.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> A chychwnna&s;ant oddi wrth fynydd yr Arglwydd daith tr&icirc; diwrnod, ac Arch cyfam|mod yr Arglwydd a gychwnnodd daith tri di|wrnod oi blaen hwynt i chwilio am orphywy&s;|fa iddynt.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> A chwmwl yr Arglwydd [oedd] arnynt beunydd, wrth eu cychwyn o'r gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> A hefyd pan gychwnne yr Arch Mo&s;es a ddywede:<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 68.1.</NOTE> cyfot Arglwydd, a gwa&s;carer dy elynion, a ffoed dy ga&s;eion o'th flaen.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> A phan orphywy&s;e hi y dywede efe: dych|wel Arglwydd [at] fyrddiwn miloedd I&s;rael.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y bobl yn tuchan. 4 yn bly&s;&s;io cig. 6 ac yn a|laru ar y Manna. 11 cwyn Mo&s;es. 16 yr Ar|glwydd yn rhoddi d&ecirc;c a thrugain yn &s;wyddogion tann Mo&s;es. 31 Duw yn anfon &s;ofl-iair. 33 co&s;pe|digaeth ar fly&s;-wyr y cig.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'R bobl fel tuchanw&ycirc;r oeddynt fl&icirc;n yng-hlu&s;tiau yr Arglwydd, a chlywodd yr Ar|glwydd hyn, ai ddig a enynnodd, a th&acirc;n yr Ar|glwydd a gynneuodd yn eu my&s;c hwynt, ac a y&s;&s;odd gwrr y gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y llefodd y bobl ar Mo&s;es, a gweddi|odd Mo&s;es ar yr Arglwydd, a diffoddodd y t&acirc;n.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac a alwodd henw y lle hwnnw Tabe|rah: am gynneu o d&acirc;n yr Arglwydd yn eu my&s;c.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 12.38.</NOTE> dorf yr hon [ydoedd] yn en my&s;c a fly|&s;&s;ia&s;ant yn ddirfawr, a meibion I&s;rael hefyd a ddychwela&s;ant, a &wcirc;yla&s;ant, ac a ddyweda&s;ant, pwy a'n portha ni a ch&icirc;g&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Cof yw gennym y py&s;cod y rhai a fwyt|taw&s;om yn yr Aipht yn rhad, y cucumerau, ar pompionau, a'r cennyn, a'r winiwn, a'r gar|llec.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ond yr awr hon y mae ein heneidiau ni yn gwywo, heb ddim ond Manna yn ein golwg.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r Manna hwnnw oedd<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 16.31. P&s;al. 78.24. Ioan. 6.31.</NOTE> fel h&acirc;d corian|der, ai liw fel lliw Bdeliwm.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y bobl a aethant o amgylch ac [ai] ca&s;|cla&s;ant, ac [ai] mal&acirc;&s;ant mewn melinau, neu ai cura&s;ant a gyrdd, ac [ai] berwa&s;ant mewn peiriau ac [ai] gwnaethant yn dei&s;&s;ennau: ai fl&acirc;s ydoedd fel bl&acirc;s [bara] o olew &icirc;r.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A phan ddi&s;cynne y gwlith y n&ocirc;s ar y gwer&s;&s;yll, di&s;cynne y Manna gyd ag ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A chlybu Mo&s;es y bobl yn wylo trwy eu tylwythau, pob vn yn nrws ei babell: ac e|nynnodd dig yr Arglwydd yn fawr, a drwg oedd gan Mo&s;es.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dywedodd Mo&s;es hefyd wrth yr Ar|glwydd, pa ham y drygai&s;t dy w&acirc;s&lpunctel; a pha ham na chawn ffafr yn dy olwg wrth roddi baich yr holl bobl hyn arnaf&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ai myfi a feichiogais ar yr holl bobl hyn&lpunctel; ai myfi ai he&s;corais, pan ddywedech wrthif, dwg hwynt yn dy fynwes (megis y dwg tad-maeth y plentyn &s;ugno) i'r t&icirc;r yr hwn a addewai&s;t trwy l&wcirc; i'n tadau&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O ba le [y bydde] i mi g&icirc;g iw roddi i'r holl bobl hynn&lpunctel; canys &wcirc;ylo y maent wrthif gan ddywedyd: dod i ni g&icirc;g iw fwytta.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ni allafi fy hunan arwain yr holl bobl hynn, canys rhy-drwm ydynt i mi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac os felly y gwnei i mi attolwg gan ladd lladd fi, os cefais ffafor yn dy olwg di: fel na welwyf fy nryg-fyd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, ca&s;cl i mi ddeng wr a thrugain o henu|riaid I&s;rael, y rhai a wyddo&s;t eu bod yn h&ecirc;nuri|aid y bobl, ac yn &s;wyddogion iddynt, a chym|mer hwynt i babell y cyfarfod, a &s;afant yno gyd a thi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys de&s;cynnaf a llefaraf wrthit yno, ac mi a attaliaf o'r y&s;pryt yr hwn &s;ydd arnat, ac ai go&s;odaf arnynt hwy, felly y dygant gyd a thi faich y bobl, fel na ddygech di yn v|nic.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Am hynny dywet wrth y bobl ym&s;ainc|teiddiwch
<PB N="60" REF="75">erbyn y foru, a chewch fwytta c&icirc;g: canys wyla&s;och yng-hlu&s;tiau yr Arglwydd gan ddywedyd: pwy a ddyru i ni g&icirc;g iw fwyt|ta&lpunctel; canys [yr ydoedd] yn dda arnom yn yr Aipht: am hynny y rhydd yr Arglwydd i chwi g&icirc;g, a bwyttewch.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Nid vn dydd y bwyttewch, ac nid dau, ac nid pump o ddyddiau, ac nid dec diwrnod ac nid vgain diwrnod.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> [Ond] hyd f&icirc;s o ddyddiau, hyd oni ddel allan o'ch ffroenau, ai fod yn ffieidd-beth i chwi, am i chwi ddirmygu yr Arglwydd yr hwn [&s;ydd] yn eich plith, ac &wcirc;ylo o honoch yn ei wydd ef, gan ddywedyd: pa ham y daethom ymma o'r Aipht&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A dywedodd Mo&s;es chwe chant mil o w&ycirc;r traed [yw] y bobl y rhai yr ydwyf fi yn eu plith: a thi a ddywedi rhoddaf g&icirc;g iddynt iw fwytta fis o ddyddiau.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ai defaid a gwartheg a leddir iddynt, fel y byddo digon iddynt&lpunctel; ai holl by&s;c y m&ocirc;r a ge|&s;clir iddynt fel y byddo digon iddynt&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrth Mo|&s;es,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 50.2. E&s;ai. 59.1.</NOTE> ai llaw yr Arglwydd a gwttogwyd&lpunctel; yr awr hon y cei di weled a ddigwydd fyng-air it, ai na [ddigwydd.]</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A Mo&s;es a aeth allan, ac a draethodd ei|riau yr Arglwydd wrth y bobl, ac a ga&s;clodd ddeng wr a thrugain o henuriaid y bobl, ac ai go&s;ododd hwynt o amgylch y babell.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y de&s;cynnodd yr Arglwydd mewn cwmwl, ac a lefarodd wrtho, ac a attaliodd or y|&s;pryt yr hwn [oedd] arno, ac ai rhodddes i'r dec henafgwyr a thrugain, a thra y gorphywy&s;e yr y&s;pryt arnynt y prophwydent, a chwaneg ni w|naent.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A dau o'r gw&ycirc;r a driga&s;ent yn y gwer&s;&s;yll (henw vn [ydoedd] Eldad a henw y llall Me|dad) a gorphywy&s;odd yr y&s;pryt arnynt hwy am eu bod hwynt o'r rhai a &s;crifenna&s;id, ond nid ae|thant ir babell, etto prophwyda&s;ant yn y gwer|&s;&s;yll.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A rhedodd llangc a mynegodd i Mo&s;es ac a ddywedood, y mae Eldad a Medad yn pro|phwydo yn y gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac Io&s;uah mab Nun gwenidog Mo&s;es oi ieuenctyd a attebodd ac a ddywedodd, Mo&s;es fy arglwydd gwahardd hwynt.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna y dywedodd Mo&s;es wrtho, ai cenfi|gennu yr ydwyt ti tro&s;&s;ofi&lpunctel; &ocirc; na bydde holl bobl yr Arglwydd yn brophwydi trwy roddi o'r Ar|glwydd ei y&s;pryt arnynt.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A Mo&s;es a aeth i'r gwer&s;&s;yll, efe a henu|riaid I&s;rael.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac fe aeth gwynt oddi wrth yr Arglw|ydd, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 16.13. P&s;al. 78.26.</NOTE> a dynnodd &s;ofl-iair oddi wrth y m&ocirc;r, ac ai tanodd wrth y gwer&s;&s;yll, megis taith diwr|nod ar y naill du, a thaith diwrnod ar y tu arall o amgylch y gwer&s;&s;yll, a [hynny] yng-hylch dau gufydd ar wyneb y ddaiar,</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna y cododd y bobl y dydd hwnnw oll, a'r nos oll, a'r holl ddyd ddrannoeth, ac a ga&s;cla|&s;ant y &s;ofl-iair: yr hwn a ga&s;clodd leiaf a ga&s;cl|odd dd&ecirc;c Homer: a chan danu y tana&s;ant o ho|nynt o amgylch y gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Y c&icirc;g [ydoedd] etto rhwng eu dannedd hwynt heb ei gnoi pan enynnodd digofaint yr Arglwydd yn erbyn y bobl,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 78.31.</NOTE> a'r Arglwydd a darawodd y bobl a phla mawr iawn.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Am hynny galwodd [y bobl] henw y lle hwnnw Beddau y bl&ycirc;s: am iddynt gladdu yno y bobl a fly&s;&s;ia&s;ent.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> O Feddau y bl&ycirc;s yr aeth y bobl i Ha&s;er|oth: ac a arho&s;a&s;ant yn Ha&s;eroth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Aaron a Miriam yn beio ar Mo&s;es. 10 Co&s;pedigaeth Miriam ai rhydd-dab.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">LLefarodd Miriam hefyd ac Aaron yn er|byn Mo&s;es, o achos y wraig o Aethiop, yr hon a gymmera&s;e efe: canys efe a gymmera&s;e Aethiopes yn wraig [iddo.]</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A dyweda&s;ant, ai yn vnic trwy Mo&s;es y llefarodd yr Arglwydd&lpunctel; oni lefarodd trwom ninnau hefyd&lpunctel; a'r Arglwydd a glybu [hynny.]</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r gwr Mo&s;es [ydoedd] larieiddiaf or holl ddynio~ y rhai [oeddynt] ar wyneb y ddaiar.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A dywedodd yr Arglwydd yn ddi&s;ym|mwth wrth Mo&s;es, ac wrth Aaron, ac wrth Mi|riam, deuwch allan eich trioedd i babell y cyfar|fod, felly hwynt a aethant allan ill trioedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y de&s;cynnodd yr Arglwydd mewn colofn o niwl, ac a &s;afodd [wrth] ddrws y babell ac a alwodd am Aaron a Miriam, ac aethant allan ill dau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a ddywedodd, gwrandewch yr awr hon fyng-eiriau, os bydd prophwyd yr Arglw|ydd yn eich my&s;c mewn gweledigaeth yr ym hy&s;by&s;&s;af iddo, [neu] mewn breuddwyd y llefa|raf wrtho.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Nid felly [y mae] fyng-was Mo&s;es ffydd|lon yw efe yn fy holl d&ycirc;.</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exodd. 33.11.</NOTE> Wyneb yn wyneb y llefaraf wrtho [mewn] gweledigaeth, nid mewn dammegion, onid caiff edrych a'r wedd yr Arglwydd: pa ham gan hynny nad ofnech ddywedyd yn er|byn fyng-w&acirc;s [&s;ef] yn erbyn Mo&s;es&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Digofaint yr Arglwydd a enynnodd yn eu herbyn hwynt, ac efe a aeth ymmaith.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r niwl a ymadawodd oddi ar y babell oc wele Miriam [y doedd] wahan-glwyfus, [yn di&s;cleirio] fel eira: ac edrychodd Aaron ar Miriam, ac wele hi yn wahan-glwyfus.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y dywedodd Aaron wrth Mo&s;es [y|&s;tyria] wrthif fy arglwydd attolwg na o&s;ot ti yn ein herbyn y pechod yr hwn yn ynfyd a wna|ethom, [a thrwy] yr hwn y pecha&s;om.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Na fydded hi attolwg fel vn marw yr hwn y bydd hanner ei gnawd wedi ei ddifa, pan ddel allau o groth ei tam.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna Mo&s;es a waeddodd ar yr Arglwydd gan ddywedyd: &ocirc; Duw attolwg meddiginiae|tha hi 'r awr hon.</P>
<PB REF="76">
<P N="14"><HI>14</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, os ei th&acirc;d a boere boerin yn ei hwyneb, om chy|wilyddie hi &s;aith niwrnod&lpunctel;<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 13.46.</NOTE> caier arni &s;aith ni|wrnod o'r tu allan i'r gwer&s;&s;yll, ac wedi [hyn|ny]derbynnier hi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A chaewyd ar Miriam o'r t&ucirc; allan i'r gwer&s;&s;yll &s;aith niwrnod, a'r bobl ni chychwn|nodd, hy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> oni ddaeth Miriam yng-hyd a hwynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac wedi hynny y cychwnnodd y bobl o Ha|zeroth,<NOTE PLACE="marg">Num. 33.18.</NOTE> ac a wer&s;&s;ylla&s;ant yn anialwch Pharan.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gwyr yn myned i &s;pio gwl&acirc;d Canaan. 24 Ac yn dwyn o ffrwyth y wlad gyd a hwynt. 28 Rhai o honynt yn peri i'r bobl ar&s;wydo myned rhagddynt i wl&acirc;d Cana|an. 31 Caleb yn gwrthwynebu y rhai hynny.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A</HI> Llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Anfon it w&ycirc;r i edrych tir Canaan yr hwn yr ydwyfi yn ei roddi i feibion I&s;rael: g&wcirc;r tros bob vn o lwythau eu tadau a anfonwch: pob vn yn bennaeth yn eu my&s;c hwynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna Mo&s;es ai hanfonodd hwynt o ania|lwch Pharan wrth orchymmyn yr Arglwydd, pennaethiaid meibion I&s;rael [oedd] y gw&ycirc;r hynny oll.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dymma eu henwau hwynt: tros lwyth Ruben Sammua mab Zacur.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Tros lwyth Simeon, Saphat mab Hori.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Tros lwyth Iuda, Caleb mab Iephun.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Tros lwyth I&s;&s;achar, Igal mab Io&s;eph.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Tros lwyth Ephraim, O&s;ea mab Nun.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Tros lwyth Be~iamin, Palti mab Raphu.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Tros lwyth Zabulon, Gadiel mab Sodi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O lwyth Io&s;eph, tros lwyth Mana&s;&s;es, Gadi mab Su&s;i.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Tros lwyth Dan, Amiel mab Gemali.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Tros lwyth A&s;er, Sehur mab Michael.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Tros lwyth Nephthali, Nahabi mab Vaph&s;i.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Tros lwyth Gad, Guel mab Machi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dymma henwau y gw&ycirc;r y rhai a anfo|nodd Mo&s;es i edrych an&s;odd y wl&acirc;d: a Mo&s;es a henwodd O &s;ea fab Nun, Io&s;uah.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A Mo&s;es ai hanfonodd hwynt i edrych an|&s;odd gwlad Canaan, ac a ddywedodd wrthynt, e|wch ymma tua 'r dehau, a dringwch i'r mynydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac edrychwch y wlad beth yw hi, a'r bobl &s;ydd yn trigo ynddi, ai cryf, ai gwan, ai llawer [ydynt.]</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A pheth [yw] y tir yr hwn y maent yn trigo ynddo, ai da, ai drwg, ac ym mha ddina&s;o|edd y maent yn pre&s;&s;wylio, ai mewn gwer&s;&s;yll|oedd ai mewn caerau.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A pha dir ai br&acirc;s yw efe, ai c&ucirc;l, a oes goed ynddo ai nad [oes,] ymgryfhewch a chymme|rwch o ffrwyth y tir: a'r dyddiau [oeddynt] ddy|ddiau blaen-ffrwyth grawn-win.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A hwyntau a aethant, ac a chwilia&s;ant y t&icirc;r o amalwch Sin hyd Rehab, ffordd y deuir i Hemath.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys aethant i fynu i'r dehau, a daeth|ant hyd Hebron ac yna [vr oedd] Ahiman, Se|&s;ai, a Thalmai, mebion Anac: a Hebron a adai|lada&s;id &s;aith mlynedd o flaen Zoan yn yr Aipht.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A daethant hyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 1.24.</NOTE> ddyffryn E&s;col, a thor|ra&s;ant oddi yno gangen, ac vn wry&s;cen o rawn|win, ac at duga&s;ant ar dro&s;&s;ol rhwng dau, [du|ga&s;a~trai]o'r pomgranadau hefyd, ac o'r ffigus,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r lle hwnnw a alwa&s;ant dyffr yn E&s;col, o achos y wry&s;cen rawn-win yr hon a dorrodd meibion I&s;rael oddi yno.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A dychwela&s;ant o chwilio y wl&acirc;d yn &ocirc;l deugain nhiwrnod.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna myned a wnaethant, a dyfod at Mo|&s;es ac at Aaron, ac at holl gynnulleidfa meibion I&s;rael i Cades yn anialwch Pharan: a duga|&s;ant yn eu hol air iddynt, ac i'r holl gynnulleid|fa, ac a ddango&s;a&s;ant iddynt ffrwyth y t&icirc;r.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A mynega&s;ant iddo a dyweda&s;ant: dae|thom i'r t&icirc;r lle i'r anfonai&s;t ni:<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 33.3.</NOTE> a llifeirio y y mae o laeth a m&ecirc;l: ac fel dymma ei ffrwyth ef.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ond [y mae] y bobl y rhai &s;ydd yn trigo yn y tir yn gryf: a'r dina&s;oedd yn gaeroc, [ac] yn fawrion iawn, a gwel&s;om yno hefyd feibion Anac.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yr Amaleciaid &s;ydd yn trigo yn nh&icirc;r y dehau, a'r Hethiaid, a'r Iebu&s;iaid, a'r Amoriaid yn gwladychu yn y mynydd-dir: a'r Canaa|neaid yn pre&s;&s;wylio wrth y m&ocirc;r, a cher llaw yr Iorddonen.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna y go&s;tegodd Caleb y bobl ger bron Mo&s;es, ac a ddywedodd: gan fyned awn i fynu, a gore&s;cynnwn hi, canys gan orchfygu y gorch|fygwn hi.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ond y gw&ycirc;r y rhai a aethent i fynu gyd ag ef a ddyweda&s;ant, ni allwn fyned i fynu, yn erbyn y bobl [accw,] cauys cryfach ydynt na nyni.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A rhodda&s;ant allan anglod y t&icirc;r yr hwn a chwilia&s;ent wrth feibion I&s;rael gan ddywedyd: y t&icirc;r yr hwn yr aethom tro&s;to iw chwilio, t&icirc;r yn difa ei bre&s;&s;wylwyr yw efe: a'r holl bobl y rhai a wel&s;om ynddo [ydynt] w&ycirc;r corphol:</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac yno y gwel&s;om feibion Anac y cawri [y rhai a ddaethant] o'r cawri, ac yr oeddem yn ein golwg ein hunain fel ceiliogod rhedyn, ac felly yr oeddem yn eu golwg hwyntau.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y bobl yn tuchan yn erbyn Duw. 6 Caleb ac Io&s;uah yn eu diddanu hwynt. 12 A'r bobl yn amcanu eu lla|byddio hwythau. 37 Yr &s;piwyr eraill yn meirw. 40 Rhai o'r bobl yn myned allan o'r llu heb gyngor yr Arglwydd a laddwyd gan Amalec.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa yr holl gynnulleidfa a dderchafodd ac a roddodd ei llef, a'r bobl a &wcirc;yla&s;ant ar hyd y n&ocirc;s honno.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A holl feibion I&s;rael a duchana&s;ant yn erbyn Mo&s;es, ac yn erbyn Aaron, a'r holl gyn|nulleidfa, a ddyweda&s;ant wrthynt, &ocirc; na bua&s;em feirw yn nhir yr Aipht, neu &ocirc; na bua&s;em feirw yn y diffaethwch hwn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A pha ham y mae 'r Arglwidd yn ein dw|yn ni i'r tir hwn i gwympo ar y cleddyf&lpunctel; ein
<PB N="61" REF="76">gwraged a'n plant fyddant yn y&s;pail: onid gwell i ni ddychwelyd i'r Aipht&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A dyweda&s;ant bob vn wrth ei gilydd, go|&s;odwn ben[arnom,] a dychwelwn i'r Aipht.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y &s;yrthiodd Mo&s;es ac Aaron a'r eu hwynebau ger bron holl gynnulleidfa tyrfa meibion I&s;rael.</P>
<P N="6"><HI>6</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Eccle 46.9. 1. Mac. 2.56.</NOTE> Io&s;uah hefyd mab Nun a Chaleb mab Iephun [dau] o &s;piwyr y t&icirc;r a rwyga&s;ant eu dillad.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac a ddyweda&s;ant wrth holl dorf meibion I&s;rael, gan ddywedyd: y t&icirc;r yr hwn yr aethom tro&s;to iw chwilio [&s;ydd] d&icirc;r da odieth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Os yr Arglwydd fydd bodlon i ni, yna e|fe a'n dwg ni i'r tir hwn, ac ai rhydd i ni [&s;ef] y t&icirc;r yr hwn &s;ydd yn llifeirio o laeth a m&ecirc;l.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yn vnic na wrthryfelwch yn erbyn yr Arglwydd, ac nac ofnwch bobl y t&icirc;r, canys ein bwyd ni ydynt: ciliodd eu hamddeffyn oddi wr|thynt, a'r Arglwydd [&s;ydd] gyd a ni, nac ofnwch hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna yr holl dorf a amcana&s;ant eu llaby|ddio hwynt a meini, a gogoniant yr Arglwydd a ymddango&s;odd ym mhabell y cyfarfod i holl feibion I&s;rael.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, pa h&ycirc;d y dirmyga y bobl ymma fyfi&lpunctel; a pha h&ycirc;d ni chredant i mi&lpunctel; am yr holl arwyddion, y rhai a wneuthum yn eu plith.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Tarawaf hwynt a haint, a gore&s;cynnaf hwynt, a gwnaf di yn genhedlaeth fwy, a chry|fach na hwynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y dywedodd Mo&s;es wrth yr Ar|glwydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 32.12.</NOTE> felly yr Aiphtiaid a glywent (canys oi my&s;c hwynt y dygai&s;t y bobl ymma i fynu yn dy nerth.)</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A [rhai] a ddywedant i bre&s;&s;wylwyr y t&icirc;r hwn: (canys clyw&s;ant mai tydi Arglwydd &s;ydd ym my&s;c y bobl ymma, ac mai ti Arglwyd &s;yd yn ymddangos [iddynt] wyneb yn wy|neb, a bod dy niwl di yn aros arnynt,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 13.21.</NOTE> a'th fod ti yn myned oi blaen hwynt mewn colofn niwl y dydd, ac mewn colofn d&acirc;n y n&ocirc;s.)</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan leddech y bobl ymma fel vn g&wcirc;r, y|na y dywed y cenhedloedd y rhai a glyw&s;ant &s;&ocirc;n am danat gan ddywedyd:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> O ei&s;&s;ie<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 9.28.</NOTE> gallu o'r Arglwydd ddwyn y bobl ymma i'r t&icirc;r yr hwn trwy l&wcirc; a addaw&s;e efe iddynt, am hynny y lladdodd efe hwynt yn y di|ffaethwch.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yr awr hon gan hynny mawrhaer at|tolwg nerth yr Arglwydd, fel y lleferai&s;t gan ddywedyd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yr Arglwydd [&s;ydd]<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 34.6. p&s;al. 103.8.</NOTE> hwyrfrydic i ddig, ac aml o drugaredd, yn maddeu anwiredd a chamwedd, a chan gyfiawnhau ni chyfiawnha efe [yr anuwiol]<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 5.9. Exod. 20.5. &amp; 34.7. Iere. 22.18.</NOTE> ymweled y mae ag anwiredd y tadau ar y plant, hyd y drydedd ar bedwaredd [genhedlaeth.]</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Madde attolwg anwiredd y bobl ymma, yn &ocirc;l dy fawr drugaredd megis y maddeuai&s;t i'r bobl hynn o'r Aipht hyd ymma.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd, madde|uais yn &ocirc;l dy air.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Er hynny byw wyfi, a'r holl d&icirc;r a lenwir o ogoniant yr Arglwydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys yr holl ddynion y rhai a wel&s;ant fyng-ogoniant am harwyddion y rhai a wneu|thum yn yr Aipht, ac yn y diffaethwch, ac a'm temptia&s;ant fi y ddeng-waith hyn, ac ni wran|daw&s;ant ar fy llais.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ni welant y t&icirc;r yr hwn trwy lw a adde|wais iw tadau hwynt, &s;ef y rhai oll am dirmy|ga&s;ant nis gwelant ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ond fyng was<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua 14.8.</NOTE> Caleb am fod y&s;pryt a|rall gyd ag ef, ac iddo fyng-hyflawn ddilyn, dy|gaf ef i'r t&icirc;r yr hwn y daeth iddo, ai h&acirc;d ai heti|fedda ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ond y mae yr Amaleciaid a'r Canane|aid yn trigo yn y dyffryn: y foru dychwelwch ac ewch i'r diffaethwch [ar hyd] ffordd y m&ocirc;r coch.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Llefarodd yr Arglwydd hefyd wrth Mo|&s;es, ac wrth Aaron gan ddywedyd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 106.26.</NOTE> Pa h&ycirc;d [y gwrandawaf] ar y gynnu|lleidfa ddrygionus hon, yr hon &s;ydd yn tuchan i'm herbyn&lpunctel; [&s;ef] y gwrandawaf duchan mei|bion I&s;rael y rhai ydynt yn tuchan i'm her|byn&lpunctel;</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Dywet wrthynt<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 32.10.</NOTE> [nid] byw fi medd yr Arglwydd onid fel y llefara&s;och yn fyng-hlu|&s;tiau felly y gwnaf i chwi.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> * Yn y diffaethwch hwn y cwymp eich celaneddau, a'ch holl rifedigion drwy eich holl rif, y rhai a duchana&s;och yn fy erbyn.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ni ddeuwch chwi i'r t&icirc;r yr hwn y co|dais fy llaw, am wneuthur i chwi bre&s;&s;wylio ynddo, ond Caleb mab Iephun, ac Io&s;uah mab Nun.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ond<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 1.39.</NOTE> eich plant chwi y rhai y dyweda|&s;och y byddent yn y&s;pail, hwynt a ddygaf [i'r wl&acirc;d,] a ch&acirc;nt adnabod y t&icirc;r yr hwn a ddirme|ga&s;och.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A'ch celaneddau chwi a gwympant yn y diffaethwch hwn.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A'ch meibion chwi fyddant fugeiliaid yn y diffaethwch ddeugain mhlynedd, ac a ddygant [go&s;p] eich putteindra chwi nes darfod eich ce|laneddau chwi yn y diffaethwch.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yn &ocirc;l rhifedi y dyddiau y chwilia&s;och y t&icirc;r, [&s;ef] deugain niwrnod, pob diwrnod am flwyddyn y dygwch eich anwireddau, [&s;ef] deu|gain mlhynedd: a chewch adnabod fyn-nhor gair maufi.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Myfi yr Arglwydd a lefarais, diau y gwnaf hyn i'r holl gynulleidfa ddrygionus ym|ma, y rhai ydynt wedi ymgynnull i'm herbyn i: yn y ddiffaethwch hwn y darfyddant ac yno y byddant feirw.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A'r dynion y rhai a anfonodd Mo&s;es i chwilio y t&icirc;r, ac a wnaethant i'r holl dorf du|chan yn ei erbyn ef, pan ddychwela&s;ant gan
<PB REF="77">rodd allan anair am y tir.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Y dynion [meddaf] y rhai a rodda&s;ant allan anair drwg i'r t&icirc;r a<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">b 3.10. Co<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> 10.10.</NOTE> fyddant feirw o'r pl&acirc; ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ond Io&s;uah mab Nun, a Chaleb mab Iephun a fyddant fyw o'r gw&ycirc;r hyn, y rhai a ae|thant i chwilio y t&icirc;r.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A Mo&s;es a lefarodd yr holl eiriau hyn wrth holl feibion I&s;rael: a'r bobl fuant dri&s;t odieth.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut.1.41</NOTE> choda&s;ant yn foreu i fyned i ben y my|nydd gan ddywedyd, wele ni, ac ni awn i fynu i'r lle [am] yr hwn y dywedodd yr Arglwydd: canys ni a becha&s;om.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A dywedodd Mo&s;es, pa ham yr ydych fel hyn yn tro&s;&s;eddu gair yr Arglwydd&lpunctel; a hyn ni lwydda.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Nac ewch i fynu: canys nid [yw] yr Arglwydd yn eich plith: rhac eich taro o flaen eich gelynion.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Canys yr Amaleciaid a'r Canaaneaid [ydynt] yno o'ch blaen chwi, a chwi a &s;yrthiwch ar y cleddyf: canys am i chwi ddychwelyd oddi ar &ocirc;l yr Arglwydd, ni bydd yr Arglwydd gyd a chwi.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Etto ymegnia&s;ant i fyned i ben y my|nydd: ond Arch cyfammod yr Arglwydd a Mo|&s;es ni &s;ymuda&s;ant o ganol y gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Yna y de&s;cynnodd yr Amaleciaid ar Ca|naaneaid y rhai oeddynt yn pre&s;&s;wylio yn y my|nydd hwnnw, ac ai taraw&s;ant,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 1.44.</NOTE> ac ai coetha&s;ant hyd Horma.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Trefn y rhoddion a roddyd yng-hyd a'r aberthau. 24 am bechod a wneler heb wybod, 30 neu trwy ry|fyg. 32 co&s;p yr hwn a ga&s;clodd friwydd ar y Sab|both. 38 Gweltiau y gorchymynnion.</P>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A'R Arglwydd a lefarodd wrth Mo&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Llefara wrth feibion I&s;rael, a dywet wr|thynt:<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 23.10.</NOTE> pan ddeloch i d&icirc;r eich pre&s;&s;wylfa, yr hwn yr ydwyfi yn ei roddi i chwi,</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Ac offrymmu o honoch aberth tanllyd i'r Arglwydd [o] offrwm poeth, neu aberth [a|rall,] gan<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 22.2<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> neilltuo adduned, naill ai yn eich o|ffrwm gwirfodd, ai ar eich gwyliau go&s;odedic, gan wneuthur<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 29.18.</NOTE> arogl e&s;mwyth i'r Arglwydd o'r eidionnau, neu o'r praidd:</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 2.1.</NOTE> offrymmed yr hwn a offrymmo ei rodd i'r Arglwydd o beillied ddecfed ran Epha, wedi ei gymmy&s;cu trwy bedwaredd ran Hin o olew yn fwyd offrwm.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Ac offrwm di gyd a'r offrwm poeth, neu a|berth [arall] bedwaredd ran Hin o w&icirc;n am bob oen yn ddiod offrwm.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A thi a offrymmi yn fwyd offrwm gyd a hwrdd o beillied ddwy ddecfed ra~[Epha,] wedi ei gymmy&s;cu trwy drydedd ran Hin o olew.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A thrydedd ran Hin o w&icirc;n yn ddiod off|rwm: [felly] yr offrymmu arogl e&s;mwyth i'r Arglwydd.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A phan ddarperech l&ocirc; buwch yn offrwm poeth, neu aberth [arall,] gan nalltuo adduned, neu [aberth] hedd i'r Arglwydd:</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Yna offrymmed yn fwyd offrwm gyd a llo y fuwch o beillied dair decfed ran [Epha,] wedi ei gymmy&s;cu trwy haner Hin o olew.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Ac offrwm haner Hin o w&icirc;n yn ddiod o|ffrwm [dymma] aberth tanllyd, o arogl e&s;m|wyth i'r Arglwydd.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Felly y gwneir am bob &ycirc;ch, neu am bob hwrdd, neu am oen, neu am fynn.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Yn ol y rhifedi yr hwn a ddarparoch, felly y darperwch i [bob] vn yn ol eu rhifedi.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Pob priodor a wna y pethau hyn felly, wrth offrymmu aberth tanllyd o arogl e&s;m|wyth i'r Arglwydd.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A phan ymdeithio dieithr-ddyn, neu yr hwn [&s;ydd] yn eich plith, drwy eich cenhedlae|thau, a darparu aberth tanllyd o arogl e&s;mwyth i'r Arglwydd, fel y gwnewch chwi, felly gwna|ed yntef.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> O dyrfa, yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 12.49. Num. 9.14.</NOTE> vn ddeddf [fydd] ichwi, 'ac i'r ymdaithydd dieithr: deddf dragywyddol [yw] drwy eich cenhedlaethau, [mai] megis chwi, felly y bydd y dieithr ger bron yn Ar|glwydd.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Vn gyfraith, ac vn ddefod fydd i chwi ac i'r ymdeithydd a ymdeithio gyd a chwi.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es hefyd gan ddywedyd.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Llefara wrth feibion I&s;rael, a dywet wr|thynt: pan ddeloch i'r t&icirc;r yr hwn yr ydwyf yn eich dwyn chwi iddo.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Yna pan fwytaoch o fara y t&icirc;r, y derche|fwch offrwm derchafel i'r Arglwydd.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> O flaenion eich toes yr offrymmwch dei|&s;&s;en yn offrwm derchafel: fel offrwm derchafel y llawr dyrnu, felly y derchefwch hithe.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> O ddechreu eich toes y<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 23.14</NOTE> rhoddwch i'r Arglwydd offrwm derchafel drwy eich cenhed|laethau.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> A phan<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 4.2.</NOTE> eloch tros y ffordd, ac na wne|loch yr holl orchymynion hyn, y rhai a lefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Sef yr hyn oll a orchymynnodd yr Ar|glwydd i chwi trwy law Mo&s;es, o'r dydd y gor|chymynnodd yr Arglwydd, ac o hynny allan trwy eich cenhedlaethau:</P></Q>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna bydded,<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 4.13.</NOTE> os allan o olwg y gynnu|lleidfa y gwnaed [dim] trwy anwybod, i'r holl gynnulleidfa ddarparu vn bu&s;tach ieuangc yn offrwm poeth, i [fod] yn arogl e&s;mwyth i'r Ar|glwydd, ai fwyd offrwm, ai ddiod offrwm wrth y ddefod, ac vn bwch geifr yn bech aberth.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A gwnaed yr offeiriad iawn tros holl gynnulleidfa meibio~ I&s;rael, a maddeuir iddynt: canys anwybodaeth yw: a dygant eu hoffrym|mau yn aherth tanllyd i'r Arglwydd, ai pech a|berth ger bron yn Arglwydd am eu anhwybo|daeth.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A maddeuir i holl gynnulleidfa meibion I&s;rael ac i'r dieithr a ymdeithio yn eu my&s;c: ca|nys
<PB N="62" REF="77">[digwyddodd] i'r holl bobl trwy anwybod.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ond<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 4.27.</NOTE> os vn dyu a becha trwy amryfu|&s;edd, yna offrymmed afr flwydd dros bechod.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A gwnaed yr offeiriad iawn ger bron yr Arglwydd tros y dyn amryfu&s;ol, pan becho trwy amryfu&s;edd, gan wneuthur iawn tro&s;to fel y maddeuir iddo.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yr hwn a aned o f<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ibion I&s;rael, a'r dieithr a ymdeithio yn eu my&s;c, vn gyfiaith fydd i chwi am wneuthur [pechod] trwy amryfu&s;edd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ond y dyn a wnel bechod mewn rhyfyg o briodor, neu o ddieithr, cablu'r Arglwydd y mae, torrir ymmaith y dyn hwnnw o fy&s;c ei bobl.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> O herwydd mai gair yr Arglwydd a ddi|y&s;tyrodd efe, ai orchymyn a dorrodd efe, llwyr dorrer ymmaith y dyn hwnnw, ei anwiredd [&s;ydd] ynddo.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Fel yr ydoedd meibion I&s;rael yn y diffa|ethwch, caw&s;ant &wcirc;r yn cynnytta ar y dydd Sabboth.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A'r rhai ai caw&s;ant ef, ai duga&s;ant ef [&s;ef] y cynnyttwr at Mo&s;es, ac at Aaron, ac at yr holl gynnulleidfa.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A go&s;oda&s;ant ef mewn<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 24.12.</NOTE> dal-fa, am nad oedd hy&s;bys beth a wneid iddo.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, lladder y g&wcirc;r yn farw, llabyddied yr holl gyn|nulleidfa ef a meini, o'r tu allan i'r gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A'r holl gynnulleidfa ai duga&s;ant ef i'r tu allan ir gwer&s;&s;yll, ac ai llabyddia&s;ant ef a meini, fel y bu efe farw, megis y gorchymyn|nodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A llefarodd yr Arglwydd hefyd wrth Mo&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Llefara wrth feibion I&s;rael, a dywet wr|thynt,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 22.12. Matth. 23.5.</NOTE> am wneuthur iddynt eddi ar odre eu dillad, drwy eu cenhedlaethau, a rhoddant bleth o &s;idan gl&acirc;s ar eddi y godro.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A bydded pan edrychoch chwi ar yr eddi, yna gofio o honoch holl orchymynni|on yr Arglwydd, ai gwneuthur hwynt: ac na chwiliwch yn &ocirc;l eich calonnau eich hunain, nac yn &ocirc;l eich llygaid eich hunain, y rhai yr ydych yn putteinio ar eu h&ocirc;l.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Fel y cofioch, ac y gwneloch fy holl orch|ymynnion maufi, ac y byddoch yn &s;anctaidd i'ch Duw.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Myfi ydwyf yr Arglwydd eich Duw chwi, yr hwn a'ch dygais chwi allan o d&icirc;r yr Aipht i fod i chwi yn Dduw: myfi [ydwyf] yr Arglwydd eich Duw chwi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gwrthryfel Corah, Dathan, ac Abiram, ai co&s;pediga|eth. 37 Beth a wnaed ai thu&s;&s;erau hwynt. 41 Tuchan y bobl ai co&s;pedigaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa [meddwl] a gymmerodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 27.3. Eccle&s;. 45.18. Iud. 16.</NOTE> Corah mab I&s;aar, mab Cehath, mab Lefi, a Dathan ac Abiram meibion Eliab, ac On mab Peleth mab Ruben.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A choda&s;ant o flaen Mo&s;es, yng-hyd a dau cant, a dec a deugain o w&ycirc;r [eraill] o feibion I&s;rael: pennaethiaid y gynnulleidfa,<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 26.9.</NOTE> pendefi|gion y gymmanfa, gw&ycirc;r enwoc.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac ymga&s;cla&s;ant yn erbyn Mo&s;es, ac Aa|ron, a dyweda&s;ant wrthynt: digon i chwi [hyn] canys yr holl gynnulleidfa [&s;ydd] &s;anttaidd bob vn o honynt, ac y [mae] 'r Arglwydd yn eu my&s;c: pa ham yr ymgodwch goruwch cynnull|eidfa yr Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A phan glybu Mo&s;es, efe a &s;yrthiodd ar ei wyneb.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A llefarodd wrth Corah, ac wrth ei holl gynnulleidf&acirc; ef, gan ddywedyd, y boreu y deu|gys yr Arglwydd yr hwn [&s;ydd] e<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ddo ef, a'r &s;anctaidd, a [phwy] a ddylu ne&s;&s;au atto ef: ca|nys yr hwn a ddewi&s;odd efe a ne&s;&s;a efe atto.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Hyn a wnewch, cymmerwch i chwi [&s;ef] Torah ai holl gynnulleidfa thu&s;&s;erau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A rhoddwch ynddynt d&acirc;n, a go&s;odwch ar|nynt arogl-darth y foru ger bron yr Arglwydd: yna bydd i'r g&wcirc;r hwnnw fod yn fanttardd yr hwn a ddewi&s;o 'r Arglwydd: digon i chwi [hyn]meibion Lefi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A dywedodd Mo&s;es wrth Corah, gwran|dewch attolwg meibion Lefi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ai bychan gennych nailltuo o Dduw I&s;|rael chwi oddi wrth gynnulleidfa I&s;rael&lpunctel; gan eich ne&s;&s;au chwi atto ei hun, i wa&s;anaethu gwa|&s;anaeth tabernacl yr Arglwydd, ac i &s;efyll ger bron y gynnulleidfa iw gwa&s;anaethu hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys efe a'th ne&s;&s;aodd di, a'th holl fro|dyr di meibion Lefi gyd a thi: ac a gei&s;iwch chwi yr offeiriadaeth hefyd&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny dydi, a'th holl gynnulleidfa yd|ych yn ymgynnull yn erbyn yr Arglwydd: ond Aaro~ beth[yw]efe i chwi i duchan yn ei erdyn&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A Mo&s;es a anfonodd i alw am Dathan, ac Abitam meibion Eliab: hwythau a ddywe|da&s;ant ni ddeuwn ni i fynu.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ai bychan[ym] dwyn o honot ti ni i fy|nu o d&icirc;r yn llifeirio o laeth, a mel, i'n lladd ni yn y diffaethwch: oddie ithr hefyd arglwyddiaethu o honot yn do&s;t arnom ni&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Etto ni ddygai&s;t ni i dir yn llifeirio o la|eth a me~l, ac ni roddai&s;t i nifeddiant [mewn] maes, na gwin-llan: a dynni di lygaid y gw&ycirc;r hyn&lpunctel; ni ddeuwn ni i fynu ddim.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y digiodd Mo&s;es yn ddirfawr, ac y dywedodd wrth yr Arglwydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 4.4.5.</NOTE> nac edrych ar eu bwyd offrwm hwynt: ni chymmerais vn a&s;&s;yn ganddynt, ac ni ddrygais vn o honynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A dywedodd Mo&s;es wrth Corah, bydd di a'th holl gynnulleidfa ger bron 'r Arglwydd: ti a hwynt, ac Aaron[hefyd]y foru.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A chymmerwch hefyd bob vn ei thu&s;&s;er, a rhoddwch arnynt arogl-darth, a dyged pob vn ei thu&s;&s;er ger bron yr Arglwydd, [&s;ef] dau cant, a dec a deugain o thu&s;&s;erau: [dwg] dithe hefyd, ac Aaron bob vn ei thu&s;&s;er.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A chymmera&s;ant bob vn ei thu&s;&s;er, a rho|dda&s;ant d&acirc;n ynddynt, a go&s;oda&s;ant arogl-darth arnynt, a &s;afa&s;ant [wrth] ddrws pabell y cy|farfod
<PB REF="78">yng-hyd a Mo&s;es ac Aaron.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna Corah a ga&s;clodd yr holl gynnull|eidfa yn eu herbyn hwynt i ddrws pabell y cy|farfod: a gogoniant yr Arglwydd a ymddang|o&s;odd i'r holl gynnulleidfa.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna y llefarodd yr Arglwydd wrth Mo|&s;es, ac wrth Aaron gan ddywedyd:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ymnailltuwch o fy&s;c y gynnulleidfa hon, a mi ai difaf hwynt ar vnwaith.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y &s;yrthia&s;ant ar eu hwynebau, ac a ddyweda&s;ant, o Dduw, Duw yr y&s;prydion, [Duw] pob cnawd, vn dyn a bechodd, ac a ddigi di wrth yr holl gynnulleidfa&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna y llefarodd yr Arglwydd wrth Mo|&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Llefara wrth y gynnulleidfa, gan ddywe|dyd, ewch o amgylch pabell Corah, Dathan, ac Abiram.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y cyfododd Mo&s;es ac a aeth tu ac at Dathan, ac Ahiram: a henuriaid I&s;rael a aeth|ant ar ei &ocirc;l ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac efe a lefarodd wrth y gynnulleidfa gan ddywedyd, ciliwch attolwg oddi wrth be|byll y dynio~ drygionus hyn, ac na chyffyrddwch a dim a'r [&s;ydd] eiddynt, rhag eich difetha yn eu holl bechodau hwynt.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna yr aethant oddi wrth babell Corah, Dathan, ac Abiram o amgylch: a Dathan ac Abiram, eu gwragedd hefyd, ai meibio~, ai plant, a ddaethant allan gan &s;efyll [wrth] ddrws eu pebyll.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A dywedodd Mo&s;es, wrth hyn y cewch wybod mai yr Arglwydd a'm hanfonodd i w|neuthur yr holl weithredoedd hyn, [ac] nad o'm meddwl fy hun [y gwneuthum] ddim.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Os bydd y rhai hyn feirw fel bydd ma|rw pob d&ycirc;n, ac [os] ymwelir a hwynt ag ymwe|lediad p&ocirc;b d&ycirc;n nid yr Arglwydd a'm ha~fonodd i.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ond os yr Arglwydd a wna ryfeddod fel yr agoro y ddaiar ei &s;afn ai llyngcu hwynt, a'r hyn oll [&s;ydd] eiddynt fel y de&s;cynnant yn fyw i vffern, yna y cewch wybod ddirmygu o'r gw&ycirc;r hyn yr Arglwydd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A bu wrth orphen o honaw lefaru yr holl eiriau hyn, hollti o'r ddaiar yr hon [oedd] tanynt.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Agorodd y ddaiar hefyd ei &s;afn, a llyng|codd hwynt,<NOTE PLACE="marg">Deut. 11.6. P&s;al. 106.17.</NOTE> ai tai hefyd, a'r holl ddynion y rhai [oeddynt] gan Corah, a'r holl gyfoeth.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Felly hwynt a'r rhai oll a'r o [oeddynt] gyd a hwynt a dde&s;cynna&s;ant yn fyw i vffern: a'r ddaiar a gaeodd arnynt: a cholla&s;ant o blith y gynnulleidfa.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yna holl I&s;rael y rhai [oeddynt] oi ham|gylch hwynt, a ffoa&s;ant wrth eu llef hwynt: ca|nys dyweda&s;ant, [ciliwn] rhag i'r ddaiar ein llyngcu ninnau.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> T&acirc;n hefyd aeth allan oddi wrth yr Argl|wydd, ac a ddifaodd y dau cant, a'r dec a deu|gain o w&ycirc;r, y rhai oeddynt yn offrymmu yr a|rogl-darth.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, gan ddywedyd,</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Dywet wrth Eleazar fab Aaron yr offei|riad, am godi o honaw ef y thu&s;&s;erau o fy&s;c y llo&s;c, a gwa&s;caru y t&acirc;n oddi yno allan, canys &s;anctaidd ydynt.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Sef thu&s;&s;erau y rhai hyn a becha&s;ant yn erbyn eu heneidiau eu hun: a gweithier hwynt yn ddalennau llyden [i fod] yn gaead i'r allor: canys offrymma&s;ant hwy ger bron yr Arglw|ydd, am hynny &s;anctaidd ydynt, a byddant yn ar|wydd i feibion I&s;rael.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A chymmerodd Eleazar yr offeiriad thu|&s;&s;erau pr&ecirc;s y rhai a offrymma&s;e y [gw&ycirc;r] a lo&s;|ca&s;id, ac e&s;tynwyd hwynt yn gaead i'r allor.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac yn goffadwriaeth i feibion I&s;rael, fel na ne&s;&s;ae gwr dieithr (yr hwn ni bydde o h&acirc;d Aaron) i lo&s;ci arogl-darth ger bron yr Arglw|ydd, ac na bydde fel Corah ai gynnulleidfa, megis y llefara&s;e yr Arglwydd trwy law Mo|&s;es wrtho ef.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A holl gynnulleidfa meibion I&s;rael a duchana&s;ant drannoeth yn erbyn Mo&s;es, ac yn erbyn Aaron gan ddywedyd: chwi a lladda&s;och bobl yr Arglwydd.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A bu pan gynhullodd y bobl yn erbyn Mo&s;es ac Aaron, edrych o honynt ar babell y cyfarfod, ac wele toa&s;e y niwl hi, ac ymddango|&s;odd gogoniant yr Arglwydd.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yna y daeth Mo&s;es ac Aaron o flaen pa|bell y cyfarfod.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A'r Arglwydd a lefarodd wrth Mo&s;es, gan ddywedyd,</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ciliwch o blith y gynnulleidfa hon, a mi ai dif&acirc;f hwynt yn ddi&s;ymmwth: yna y &s;yrthia|&s;ant ar eu hwynebau.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Dywedodd Mo&s;es hefyd wrth Aaron cymmer thu&s;&s;er a dod d&acirc;n oddi ar yr allor yn|ddi, a go&s;ot arogl-darth [arni,] a dos yn fuan at y gynnulleidfa, a gwna iawn tro&s;tynt: cauys digofaint aeth allan oddi ger bron r' Arglwydd, dechreuodd y bl&acirc;.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A chymmerodd Aaron megis y llefarodd Mo&s;es, ac a redodd i ganol y gynnulleidfa, ac wele dechreua&s;e y bl&acirc; ar y bobl, ac efe a rodd a|rogl-darth, ac a wnaeth iawn tros y bobl.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac efe a &s;afodd rhwng y meirw ar byw, felly yr attaliwyd y bl&acirc;.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> A'r rhai a fuant feirw o'r bl&acirc; oeddynt be|dair mil ar ddec, a &s;aith gant, heb law y rhai a fuant feirw yn achos Corah.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> A dychwelodd Aaron at Mo&s;es i ddrws pabell y cyfarfod: a'r bl&acirc; a attaliwyd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gwialen Aaron yn blaguro, blodeuo, ac yn ffrwytho i &s;icrhau ei alwedigaeth ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es gan ddywedyd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Llefara wrth feibion I&s;rael, a chymmer ganddynt wialen, am bob t&ycirc; tad [&s;ef] gan bob vn oi pennaethiaid, tros d&ycirc; eu tadau, deuddec gwi|alen: &s;crifenna henw pob vn ar ei wialen.</P>
<PB N="63" REF="78">
<P N="3"><HI>3</HI> Ac &s;crifenna henw Aaron ar wialen Lefi: canys vn wialen [fydd] dros [b&ocirc;b] pennaeth t&ycirc; eu tadau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A g&acirc;d hwynt ym mhabell y cyfarfod, ger bron y de&s;tiolaeth<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 25.22.</NOTE> lle y cyfarfyddaf a chwi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A gwialen y g&wcirc;r a ddewi&s;wyf a flodeua: a gwnaf i furmur meibion I&s;rael y rhai y maent yn murmurio i'ch erbyn beidio a mi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Felly y llefarodd Mo&s;es wrth feibion I&s;|rael, ai holl bennaethiaid a rodda&s;ant atto wia|len tros b&ocirc;b pennaeth yn ol t&ycirc; eu tadau, [&s;ef] deuddec gwialen: a gwialen Aaron [oedd] yng|hanol eu gwiail hwynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A Mo&s;es a adawodd y gwiail ger bron yr Arglwydd ym mhabell y de&s;tiolaeth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A thrannoeth y daeth Mo&s;es i babell y de|&s;tiolaeth: ac wele gwialen Aaron a flagura&s;e tros d&ycirc; Lefi, &icirc;e bwria&s;e flagur, a blodeua&s;e, ac a addfeda&s;e almonau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y dug Mo&s;es allan yr holl wiail oddi ger bron yr Arglwydd, at holl feibion I&s;rael: hwythau a edrycha&s;ant, ac a gymmera&s;ant b&ocirc;b vn ei wialen ei hun.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es,<NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 9.4.</NOTE> dod wialen Aaron drachefn ger bron y de&s;tio|laeth iw chadw yn arwydd i'r meibion gwrth|ryfelgar: fel y gwnelech iw tuchan hwynt bei|dio a mi, ac na byddant feirw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A gwnaeth Mo&s;es, fel y gorchymynnodd yr Arglwydd iddo, felly y gwnaeth efe.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna meibion I&s;rael a lefara&s;ant wrth Mo&s;es gan ddywedyd, wele ni yn trengu, darfu am danom, darfu am danom ni oll.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Bydd farw p&ocirc;b vn gan ne&s;&s;au a ne&s;&s;ao ida|bernacl yr Arglwydd: a orphennwn ni drengu&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn dangos i'r offeiriaid, ac i'r Lefiaid eu &s;wyddau a pha beth a gaent i fyw arno. 26 ac yn gorchymyn iddynt dalu decfed eu degwm.</P>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A Dywedodd yr Arglwydd wrth Aaron, ty|di a'th feibion a th&ycirc;lwyth dy d&acirc;d gyd a thi a ddygwch anwiredd y cy&s;&s;egr: a thi a'th feibi|on gyd a thi a ddygwch anwiredd eich offeiria|daeth.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> A dwg hefyd gyd a thi dy frodyr [o] lwyth Lefi, [&s;ef] llwyth dy d&acirc;d, i lynu wrthit ti, ac i'th wa&s;anaethu: tithe a'th feibion gyd a thi [a wa|&s;anaethwch] ger bron pabell y de&s;tiolaeth.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A hwy a orchwyliant dro&s;ot ti yng-orch|wyliaeth yr holl babell, ond na ddeuant yn agos at ddodrefn y cy&s;&s;egr, nac at yr allor, rhac eu marw hwynt a chwithau hefyd.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Ond hwy a lynant wrthit, ac a orchwyli|ant babell y cyfarfod yn holl wa&s;anaeth y ba|bell: ac na ddeued dieithr yn agos attoch.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Eithr cedwch chwi orchwyliaeth y cy&s;&s;egr, a gorchwyliaeth yr all or fel na byddo digofaint mwy yn erbyn meibion I&s;rael.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Ac wele mi a<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 3.13.</NOTE> gymmerais dy frodyr di y Lefiaid o fy&s;c meibion I&s;rael y rhai a roddwyd i'r Arglwydd megis yn rhodd o'reiddo chwi, i wa&s;anaethu gwa&s;anaeth pabell y cyfarfod.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Tithe a'th feibion gyd a thi a gedwch eich offeiriadaeth, ac a wa&s;anaethwch yng-hylch pob peth [a berthyn] i'r allor, ac o fewn y llen wa|han: yn wa&s;anaeth rhodd y rhoddais eich offei|riadaeth chwi, a'r dieithr yr hwn a ddelo yn a|gos a leddir.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A llefarodd yr Arglwydd wrth Aaron, wele mi a roddais i ti hefyd orchwyliaeth fy off|rymmau derchafel, o holl [bethau] &s;anctaidd meibion I&s;rael: rhoddais hwynt i ti, o herwydd yr eneiniad, ac i'th feibion yn ddeddf dragywy|ddol.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Hyn fyddi ti o'r &s;ancteidd-beth cy&s;&s;egre|dic [yr hwn a gedwir allan] o'r t&acirc;n: [&s;ef] eu holl offrymmau, y rhai a dalant i mi yn eu holl fwyd offrwm, ac yn eu holl aberthau tros be|chod, ac yn eu holl aberthau tros gamwedd &s;ancteidd-beth cy&s;&s;egredic [yw] hyn i ti, ac i'th feibion.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> O fewn y cy&s;&s;egr &s;ancteiddiolaf y bwyt|tei ef, p&ocirc;b gwryw ai bwyttu ef: cy&s;&s;egredic fydd efe i ti.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Hyn hefyd [fydd] i ti, offrwm derchafel eu rhoddion hwynt, yng-hyd a holl offrymmau cwhwfan meibion I&s;rael, i ti y rhoddais hwynt, ac i'th feibion, ac i'th ferched gyd a thi yn ddeddf dragywyddol: pob vn gl&acirc;n yn dy d&ycirc; a gaiff ei fwytta.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Holl fra&s;ter olew, a holl fra&s;ter gw&icirc;n ac &ycirc;d [&s;ef] eu blaen-ffrwyth hwynt, yr hwn a roddant i'r Arglwydd a roddais i ti.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Blaen-ffrwyth p&ocirc;b dim yr hwn [fydd] yn eu t&icirc;r hwynt, yr hwn a ddygant i'r Arglwydd fydd eiddo ti: p&ocirc;b vn gl&acirc;n yn dy d&ycirc; ai bwyttu.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> P&ocirc;b diofryd-beth yn I&s;rael fydd eiddo ti.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 27.21. exod. 13.2. leuit. 27.26. num. 3.13. lac. 2.13.</NOTE> P&ocirc;b agorydd croth o b&ocirc;b cnawd yr hwn a offrymmir i'r Arglwydd o ddyn, ac o anifail fydd eiddo ti, ond gan brynu y pryni b&ocirc;b cyn|tafanedic i ddyn, a phryn y cyntafanedic i'r ani|fail aflan.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A ph&acirc;r brynu y rhai a bryner ohonynt o fab mi&s;yriad yn dy bris di,<NOTE PLACE="marg">Num. 3.47.</NOTE> [&s;ef] pump &s;icl o a|rian wrth &s;icl y cy&s;&s;egr: vgain Gerah [yw] hynny.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ond na phryn y cyntafanedic o eidion, neu gyntafanedic dafad, new gyntafanedic ga|fr, &s;anctaidd yddynt: eu gwaed a daenelli ar yr allor, ai gw&ecirc;r a lo&s;ci yn aberth tanllyd o arogl e&s;mwyth i'r Arglwydd,</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Ond eu c&icirc;g fydd eiddo ti, fel parwyden y cwhwfan, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 29.2<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. leuit. 7.32.</NOTE> fel yr y&s;gwyddoc ddehau y bydd efe eiddo ti.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Holl offrymmau derchafel [y pethau] &s;anctaidd y rhai a dderchafa meibion I&s;rael i'r Arglwydd a roddais i ti, ac i'th feibion, ac i'th ferched gyd a thi yn ddeddf dragywyddol: cy|fammod halen tragywddol fydd hyn ger bron yr Arglwydd i ti, ac i'th h&acirc;d gyd a thi.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Aaron, na fydded i ti etifeddiaeth yn eu t&icirc;r hwynt, ac na|fydded
<PB REF="79">it ran yn eu my&s;c hwynt:<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> 10.9</NOTE> myfi [yd|wyf] dy ran di a'th etifeddiaeth ym my&s;c meibi|on I&s;rael.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Ac wele mi a roddais i feibion Lefi b&ocirc;b degwm yn I&s;rael yn etifeddiaeth am eu gwa|&s;anaeth, yr hwn y maent yn ei wa&s;anaethu, &s;ef gwa&s;anaeth pabell y cyfarfod.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Ac na ddeued meibion I&s;rael mwyach i babell y cyfarfod, gan ddwyn pechod i fa|rw.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ond gwa&s;anaethed y Lefiaid eu hunain wa&s;anaeth pabell y cyfarfod, a dygant hwynt eu hanwiredd eu hun, deddf dragywyddol [fydd hyn] drwy eich oe&s;oedd, nad etifeddant hwy eti|feddiaeth ym my&s;c meibion I&s;rael.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Canys degwm meibion I&s;rael yr hwn a dderchafant yn offrwm derchafel i'r Arglw|ydd a roddais i'r Lefiaid yn etifeddiaeth: am hynny dywedais wrthynt nad etifeddent etife|ddiaeth ym my&s;c meibion I&s;rael.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> A llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Llefara hefyd wrth y Lefiaid a dywet wrthynt, pan gymmeroch gan feibion I&s;rael y degwm yr hwn a roddais i chwi yn etifeddiaeth oddi wrthynt, yna derchefwch o hynny offrwm derchafel i'r Arglwydd [&s;ef] degwm o'r de|gwm.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> A chyfrifir i chwi eich offrwm derchafel fel yr &ycirc;d o'r y&s;cubor, ac fel cyflawndra o'r gw&icirc;n|wryf.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Felly y derchefwch chwithau hefyd off|rwm derchafel yr Arglwydd o'ch holl ddegym|mau y rhai a gymmeroch gan feibion I&s;rael, a rhoddwch o hynny dderchafel offrwm yr Ar|glwydd i Aaron yr offeiriad.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> O'ch holl roddion derchefwch b&ocirc;b off|rwm derchafel yr Arglwydd [&s;ef] oi holl fra&s;der ef [offrymmwch] ei ran &s;ainctaidd o honaw ef.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> A dywet wrthynt, pan dderchafoch chwi ei fra&s;ter allan o honaw cyfrifir i'r Lefiaid fel toreth yr y&s;cubor, a thoreth y gwin-wryf.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> A bwyttewch ef ym mhob lle, chwi a'ch ty-lwyth: canys gwobr yw efe i chwi am eich gwa&s;anaeth ym mhabell y cyfarfod.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Ac ni ddygwch bechod oi herwydd pan dderchafoch ei fra&s;ter o honaw: na halogwch chwithau bethau &s;anctaidd meibion I&s;rael, fel na byddoch feirw.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XIX.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Am y fuwch goch, a dwfr y nailltuaeth. 14 Am vn a fyddo marw mewn pabell. 16 Ac am gyffwrdd a pheth aflan.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"LLefarodd yr Arglwydd hefyd wrth Mo&s;es, ac wrth Aaron, gan ddywedyd:</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Dymma ddeddf y gyfraith yr hon a orchy|mynnodd yr Arglwydd gan ddywedyd: llefara wrth feibion I&s;rael am ddwyn ohonynt attat a|nner g&ocirc;ch berffaith-gwbl yr hon ni byddo anaf arni, ac nid aeth iau arni.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A rhoddwch hi at Eleazar yr offeiriad, a phared efe ei dwyn hi o'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 13.11.</NOTE> tu allan i'r gwer&s;&s;yll, a lladded [vn] hi ger ei fron ef.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A chymmered Eleazar yr offeiriad [beth] oi gwaed hi<NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 9.13.</NOTE> ar ei f&ycirc;s, a thaenelled oi gwaed hi, ar gyfer wyneb pabell y cyfarfod &s;aith waith.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A llo&s;ced [vn] yr anner yn ei olwg ef, ei chroen<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 29.14 leuit. 4.11.</NOTE> ai ch&icirc;g, ai gwaed yng-hyd ai bi&s;wel a ly&s;c efe.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A chymmered yr offeiriad bren Cedr, ac Y&s;&s;op, ac &s;carlat, a bwried i ganol llo&s;cfa yr anner.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A golched yr offeiriad ei wi&s;coedd, troched hefyd ei gnawd mewn dwfr, ac wedi hynny de|ued i'r gwer&s;&s;yll, ac aflan fydd yr offeiriad hyd yr hwyr.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Felly golched yr hwn ai llo&s;co hi ei ddillad mewn dwfr, a golched hefyd ei gnawd mewn dwfr, ac aflan fydd hyd yr hwyr.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A cha&s;cled vn gl&acirc;n ludw 'r anner, a gada|wed o'r tu allan i'r gwer&s;&s;yll mewn lle gl&acirc;n: a bydded gan gynnulleidfa meibion I&s;rael yng-hadw yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 8.7. num. 5.17.</NOTE> ddwfr nailltuaeth: pech-aberth yw.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Yna golched yr hwn a ga&s;clo ludw yr anner ei ddillad, aflan fydd hyd yr hwyr, a bydd|ed hyn i feibion I&s;rael ac i'r dieithr a ymdeithio yn eu my&s;c hwynt yn ddeddf dragywyddol.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A gyffyrddo a marw [&s;ef] wrth vn ge|lain d&ycirc;n, aflan fydd &s;aith niwrnod.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Y mlanhaed trwy [y dwfr] hwnnw y trydydd dydd, a'r &s;eithfed dydd gl&acirc;n fydd: ac os y trydydd dydd nid ymlanha efe, yna ni bydd efe l&acirc;n y &s;aithfed dydd.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> P&ocirc;b vn a gyffyrddo ag vn marw [&s;ef] wrth gelain d&ycirc;n yr hwn fyddo wedi marw, ac nid ymlanh&acirc;, efe fydd vn yn halogi tabernacl yr Arglwydd: a thorrir ymmaith yr enaid hwnnw oddi wrth I&s;rael, am na thaenellodd ddwfr nailltuaeth arno, aflan fydd efe, ei aflen|did [&s;ydd] ynddo etto.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Dymma gyfraith dyn pan fyddo marw mewn pabell, p&ocirc;b vn a ddelo i'r babell, a ph&ocirc;b vn a [fyddo] yn y babell fydd aflan &s;aith niwr|nod.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A ph&ocirc;b lle&s;tr agored yr hwn ni byddo cadach wedi ei rwymo dro&s;to aflan [yw] efe.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> P&ocirc;b vn hefyd a gyffyrddo ar wyneb y maes wrth vn wedi ei ladd a chleddyf, neu wrth vn marw, neu wrth a&s;cwrn d&ycirc;n, neu wrth fedd, a fydd yn aflan &s;aith niwrnod.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Am hynny cymmerant tros yr aflan o ludw llo&s;c yr offrwm tros bechod, a rhodded at|to ddwfr rhedegoc mewn lle&s;tr.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A chymmered Y&s;&s;op a golched vn diha|logedic [ef] mewn dwfr, a thaenelled ar y babell, ac ar yr holl le&s;tri, ac ar yr holl ddynion y rhai a fyddant yno, ac ar yr hwn a gyffyrddodd wrth a&s;cwrn, neu wrth vn wedi eiladd, neu wrth vn wedi marw, neu wrth fedd.</P>
<PB N="64" REF="79">
<P N="19">"<HI>19</HI> A thaenelled y gl&acirc;n ar yr aflan y trydydd dydd, a'r &s;eithfed dydd, ac ymlanhaed efe y &s;eithfed dydd, yna golched ei ddillad, ac ymolch|ed mewn dwfr a gl&acirc;n fydd yn yr hwyr.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Ond y g&wcirc;r yr hwn a halogir, ac nid ym|lanh&acirc;, torrir ymmaith yr enaid hwnnw o fy&s;c y gynnulleidfa: canys efe a halogodd gy&s;&s;egr yr Arglwydd, ni thaenellwyd arno ddwfr y naill|tuaeth, aflan [yw] efe.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A bydd iddynt yn ddeddf dragywyddol, y golch yr hwn a daenello dwfr y nailltuaeth ei ddillad: ac y bydd yr hwn a gyffyrddo a dwfr y nailltuaeth aflan hyd yr hwyr.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> A'r hyn oll a gyffyrddo 'r aflan ag ef fydd aflan: a'r dyn a gyffyrddo [a hynny] fydd aflan hyd yr hwyr.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XX.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Miriam yn marw. 2 Y bobl yn tuchan am ddwfr. 6 Mo&s;es ac Aaron yn cael dwfr iddynt o'r graig. 12 Co&s;pedigaeth Mo&s;es ac Aaron am eu petru&s;edd. 14 Edom yn neccau I&s;rael o ffordd trwy ei wl&acirc;d. 23 marwolaeth Aaron, a dewi&s;&s;iad Eleazar yn ei le ef.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A Meibion I&s;rael [&s;ef] yr holl gynnulleidfa a ddaethant i<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 33.36.</NOTE> anialwch Zin yn y m&icirc;s cyn|taf, ac arh&ocirc;dd y bobl yn Cades, yno hefyd y bu farw Miriam, ac yno y claddwyd hi.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Ac nid oedd dwfr i'r gynnulleidfa, yna yr ymga&s;cla&s;ant yn erbyn Mo&s;es ac Aaron.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Ac ymgynhennodd y bobl a Mo&s;es, a lle|fara&s;ant gan ddywedyd: &ocirc; na bua&s;em feirw<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 11.23.</NOTE> pan fu feirw ein brodyr ger bron yr Arglw|ydd.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Pa ham y duga&s;och gynnulleidfa 'r Ar|glwydd i'r anialwch hwn&lpunctel; i farw a honom ni ac o'n hanifeiliaid ynddo&lpunctel;</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A pha ham y duga&s;och ni i fynu o'r Aipht&lpunctel; i'n dwyn ni i'r lle drwg ymma&lpunctel; lle heb h&acirc;d na ffigu&s;-bren, na gwinwydden, na phomgranad|bren, ac heb ddwfr i yfed.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Yna y daeth Mo&s;es ac Aaron oddi ger bron y gynnulleidfa i ddrws pabell y cyfar|fod, ac a &s;yrthia&s;ant ar eu hwynebau, a go|goniant yr Arglwydd a ymddango&s;odd idd|ynt.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es hefyd gan ddywedyd,</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Cymmer<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 17.6.</NOTE> y wialen a cha&s;cl y gynnulle|idfa: ti ac Aaron dy frawd, ac yn eu gwydd hw|ynt lleferwch wrth y graig, a hi a rydd ei dwfr a thynn dithe iddynt ddwfr o'r graig, a dioda y gynnulleidfa ai hanifeiliaid.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Yna Mo&s;es a gymmerodd y wialen, oddi ger bron yr Arglwydd megis y gorchymynna|&s;e efe iddo.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Yna Mo&s;es ac Aaron a gynnulla&s;ant y dyrfa o flaen y graig: a dywedodd [Mo&s;es] wrthynt: gwrandewch yn awr chwi wrthry|fel-wyr, ai o'r graig honn y tynnwn i chwi ddw|fr&lpunctel;</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 78.15.</NOTE> chododd Mo&s;es ei law, a tharawodd y graig ddwy-waith ai wialen: a daeth dwfr lawer allan, a'r gynnulleidfa a yfodd, ai hani|feiliaid.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Mo|&s;es, ac wrth Aaron, am na chreda&s;och i mi, i'm &s;ancteiddio yng-&wcirc;ydd meibion I&s;rael, am hynny ni ddygwch y dyrfa hon i'r t&icirc;r yr hwn a roddais iddynt.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Dymma ddyfroedd y gynnen, lle yr ymgynnhennodd meibion I&s;rael a'r Arglw|ydd, ac y &s;ancteiddwyd ef ynddynt.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Baruc. 11.17</NOTE> Yna yr anfonodd Mo&s;es gennadau o Cades at frenin Edom: fel hyn y dywed I&s;ra|el dy frawd, ti a wyddo&s;t yr holl flinder a gaw|&s;om ni.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Pa wedd yr aeth ein tadau i wared i'r Aipht, ac yr arho&s;a&s;om yn yr Aipht lawer o ddyddiau, ac y drygodd yr Aiphtiaid ni, a'n ta|dau.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A ni a waedda&s;om ar yr Arglwydd, ac efe a a glybu ein llef ni, ac a anfonodd angel, ac a'n dug ni allan o'r Aipht: ac wele ni yn Ca|des dinas [ar] gwrr dy ardal di.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Attolwg gad i ni fyned trwy dy d&icirc;r, nid awn trwy faes, na gwin-llan, ac nid yfwn ddwfr [vn] ffynnon: ffordd y brenin a gerdd|wn, ni throiwn ar y llaw ddehau, nac ar y llaw a&s;&s;wy, nes i ni fyned trwy dy fr&ocirc;.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A dywedodd Edom wrtho, na thyrec heibio i mi rhac im ddyfod a'r cleddyf i'th gy|farfod.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Yna meibion I&s;rael a ddyweda&s;ant wr|tho, rhyd y briffordd yr awn i fynu: ac os my|fi neu fy anifeiliaid a yfwn o'th ddwfr di, rho|ddaf ei werth ef, yn vn&icirc;c ar fy nhraed yr &acirc;f trwodd yn ddiniwed.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Yntef a ddywedodd ni chei fyned trwodd: a daeth Edom allan i gyfarfod ag ef, a phobl lawer, ac a llaw gref.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Felly Edom a neccaodd roddi ffordd i I&s;rael trwy ei fr&ocirc;, yna I&s;rael a drodd oddi wrtho.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> A meibion I&s;rael [&s;ef] yr holl gynnull|eidfa a gychwnna&s;ant<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 33.37</NOTE> o Cades, ac a ddaethant i fynydd Hor.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> A'r Arglwydd a lefaro<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> wrth Mo&s;es ac Aaron ym mynydd Hor, ar derfyn t&icirc;r Edom gan ddywedyd.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Aaron a ge&s;clir at ei bobl, ac ni ddaw i'r t&icirc;r yr hwn a roddais i feibion I&s;rael, am i chwi anufyddhau i'm gair wrth ddwfr y gyn|nen.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Cymmer Aaron ac Eleazar ei fab,<NOTE PLACE="marg">Num. 33.38 deut. 32.50.</NOTE> a dwg hwynt i fynydd Hor.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> A dio&s;c ei wi&s;coedd oddi am Aaron, a gwi&s;c hwynt am Eleazar ei fab ef: canys Aa|ron a ge&s;clir, ac a fydd farw yno.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> A gwnaeth Mo&s;es megis y gorchymyn|nodd yr Arglwydd, ac aethant i fynydd Hor, yng-wydd yr holl gynuulleidfa.</P></Q>
<PB REF="80">
<P N="28"><HI>28</HI> A dio&s;codd Mo&s;es oddi am Aaron ei wi&s;|coedd, ac ai gwi&s;codd hwynt am Eleazer ei fab,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 10.6. deut. 32.50.</NOTE> a bu farw Aaron yno ym mhen y mynydd: a de&s;cynnodd Mo&s;es ac Eleazer o'r mynydd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A'r holl gynnulleidfa a wel&s;ant farw Aa|ron, a holl d&ycirc; I&s;rael a &wcirc;yla&s;ant am Aaron ddeng-nhiwrnod ar hugain.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>I&s;rael yn gorchfygu Arad. 6 Seirph tanllyd. 10 I&s;rael yn cerdded rhagddo. 24 ac yn gorchfygu Sehon, ac Og.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">ABrenin<NOTE N="*" PLACE="marg">Num 33.40.</NOTE> Arad y Cananead pre&s;&s;wylydd y dehau a glybu fod I&s;rael yn dyfod [rhyd]ffordd yr &s;piwyr, ac a ryfelodd yn erbyn I&s;rael, ac a gaeth-gludodd gaeth-glud oddi arno.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna yr addunodd I&s;rael adduned i'r Ar|glwydd, ac a ddywedodd: os gan roi y rhoddi y bobl ymma yn fy llaw, yna mi a ddifrodaf eu dina&s;oedd hwynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A gwrandawodd yr Arglwydd ar lais I&s;|rael, ac a roddodd y Cananeaid [yn ei law] ef, ac efe ai difrododd hwynt, ai dina&s;oedd, ac a alwodd henw y lle [hwnnw] Horma.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A chychwnna&s;ant o fynydd Hor, [rhyd] ffordd y m&ocirc;r coch, i amgylchu t&icirc;r Edom: a chy|fyng ydoedd ar enaid y bobl, o herwydd y ffordd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y llefarodd y bobl yn erbyn Duw, ac yn erbyn Mo&s;es [gan ddywedyd:] pa ham y du|ga&s;och ni o'r Aipht i feirw yn yr anialwch&lpunctel; ca|nys nid [oes] na bara na dwfr&lpunctel;<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 11.6.</NOTE> a ffiaidd yw gan ein henaid y bara gwael [hwn.]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Doeth 16.1. 1. cor. 10.9.</NOTE> yr anfonodd yr Arglwydd ym my&s;c y bobl &s;eirph tanllyd, a hwynt a fratha&s;ant y bo|bl, a bu feirw o I&s;rael bobl lawer.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A daeth y bobl at Mo&s;es, a dyweda&s;ant, pecha&s;om, canys llefara&s;om yn erbyn yr Ar|glwydd, ac yn dy erbyn dithe, gweddia ar yr Ar|glwydd ar yrru o honaw ef y &s;eirph oddi wrth|ym: a gweddiodd Mo&s;es tros y bobl.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, gwna it [&s;arph] danllyd a go&s;ot ar bawl: a phawb a frather, ac a edrycho ar honno fydd byw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Felly y<NOTE N="*" PLACE="marg">4 Bren. 18.4. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">oan. 3.14.</NOTE> gwnaeth Mo&s;es &s;arph br&ecirc;s, ac ai go&s;ododd hi ar hawl: yna os brathe &s;arph &wcirc;r ac edrych o hon<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">w ef ar y &s;arph br&ecirc;s, byw fy|dde.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A meibion I&s;rael<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 33.43.</NOTE> a gychwnna&s;ant [oddi yno,] ac a wer&s;&s;ylla&s;ant yn Oboth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A chychwnna&s;ant o Oboth, a gwer&s;&s;ylla|&s;ant yng-harneddau Abarim, yn yr anialwch yr hwn [oedd] ar gyfer Moab o [du] codiad haul.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Cychwnna&s;ant oddi yno, a gwer&s;&s;ylla|&s;ant wrth afon Zared.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Cychwnna&s;ant oddi yno, a gwer&s;&s;ylla|&s;ant wrth ryd Arnon, yr hon [&s;ydd] yn yr ania|lwch yn dyfod allan o ardal yr Amoriaid: canys Arnon [oedd] derfyn Moab, rhwng Moab a 'r Amoriaid.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am hynny y dywedir yn llyfr rhyfelo|edd yr Arglwydd, y peth a wnaeth efe yn y m&ocirc;r coch, ac yn afonydd Arnon.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac [wrth] raiader yr afonydd, hwn a dre|igla i bre&s;wylfa Ar, ac a bwy&s;&s;a at derfyn Mo|ab.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac oddi yno ['r aethant] i Beer, honno [<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">w] 'r ffynnon lle y dywedodd yr Ar|glwydd wrth Mo&s;es, ca&s;cl y bobl yng-hyd fel y rhoddwyf iddynt ddwfr.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">a y c&acirc;nodd I&s;rael y g&acirc;n hon: cyfot ffynnon, cenwch iddi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ffynnon a gloddiodd tywy&s;ogion [ac] a gloddiodd pennaethiaid y bobl yng-hyd a'r deddfwr ai ffynn: ac o'r anialwch [yr aethant] i Mathana.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac o Mathana i Nahaliel, ac o Nahali|el i Bamoth,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac o Bamoth [yn] y dyffryn, yr hwn [&s;ydd] yng-wlad Moab, i ben y bryn, yr hwn &s;ydd yn edrych tua yr diffaethwch.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna yr anfonodd I&s;rael gennadau at Sehon brenin yr Amoriaid, gan ddywedyd:<NOTE PLACE="marg">Baru. 11.19.</NOTE></P>
<P N="22"><HI>22</HI> G&acirc;d ti i mi fyned trwy dy dir ni throiwn i faes, na gwinllan, nid yfwn ddwfr [vn] ffyn|non, ar hyd ffordd y brenin y cerddwn, hyd onid elom trwy dy fro.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac ni rodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 29.7. io&s;ua. 12.2.</NOTE> Sehon i I&s;rael ffordd trwy ei wlad, onid ca&s;clodd Sehon ei holl bobl, ac a aeth allan yn erbyn I&s;rael tua 'r anialwch: ac efe a ddaeth i Iaza, ac a ymladdodd yn erbyn I&s;rael.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 135.11. amos. 2.9.</NOTE> tharawodd I&s;rael ef a m&icirc;n y cleddyf, ac a ore&s;cynnodd ei d&icirc;r ef, o Arnon hyd Iabboc, hyd at feibion Ammon: canys cadarn [oedd] terfyn meibion Ammon.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A chymmerodd I&s;raell yr holl ddina&s;o|edd hynny, a thrigodd I&s;rael yn holl ddina&s;o|edd yr Amoriaid, yn He&s;pon, ac yn ei holl ben|trefydd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys dinas Sehon brenhin yr Amori|aid ydoedd He&s;pon, ac yntef a ryfela&s;e yn erbyn brenin Moab yr hwn a fua&s;e o'r blaen, ac a ddug ei d&icirc;r ef oddi arno hyd Arnon.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am hynny y diarheb-wyr a ddywedant, deuwch i He&s;pon, adailader, a chadarnhaer di|nas Sehon.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys t&acirc;n aeth allan o He&s;pon [a] fflam o dref Sehon: bwyttaodd Ar [ym] Moab, [a] pherchennogion Bamoth Arnon.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Gwae di Moab, darfu am danat pobl Cemos, rhodd ei feibion diangol, ai ferched mewn caethiwed i Sehon brenin yr Amori|aid.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Pan &s;aetha&s;om hwynt darfu am He&s;pon hyd Dibon, ac anrhaithia&s;om hyd Nopha yr hon [&s;ydd] hyd Mediba.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A thrigodd I&s;rael yn nh&icirc;r yr Amori|aid.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna yr anfonodd Mo&s;es i chwilio Ia|zer,
<PB N="65" REF="80">a gorchfyga&s;ant ei phen-trefydd hi, ac a or|e&s;cynna&s;ant yr Amoraid y rhai [oeddynt] yno.</P>
<P N="33"><HI>33</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 3.1. deut. 29.7.</NOTE> Troe&s;ant hefyd ac aethant i fynu hyd ffordd Ba&s;an, ac Og brenin Ba&s;an a ddaeth all|an yn eu herbyn hwynt i ryfel hyd Edrai, efe ai holl bobl.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, nac ofna ef, canys yn dy law di y rhoddaf ef, ai holl bobl, ai d&icirc;r, a gwnei iddo ef megis y gwna|etho&s;t i Sehon brenin yr Amorriaid, yr hwn [oedd] yn trigo yn He&s;pon.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Am hynny y taraw&s;ant ef, ai feibion, ai holl bobl, fel na adawyd iddo ef weddill, a gore&s;|cynna&s;ant ei d&icirc;r ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="22" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Balac yn cyrchu Balaam i felldithio I&s;rael, 9 Duw yn gwahardd i Balaam fyned iw melldithio hwynt. 22 yr angel yn &s;efyll ar ffordd Balaam, a'r a&s;&s;yn yn llefaru.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A</HI> Meibion I&s;rael a gychwnna&s;ant, ac a wer&s;&s;ylla&s;ant yn rho&s;&s;ydd Moab, am yr Iorddonen a Iericho.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A gwelodd Balac mab Ziphor, yr hyn oll a wnaethe I&s;rael i'r Amorriaid.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac ofnodd Moab rhac y bobl yn fawr, ca|nys llawer oedd, ie ymofidiodd Moab rhac me|ibion I&s;rael.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y dywedodd Moab wrth henuriaid Madian, y gynnulleidfa hon yn awr a lyfant ein holl amgylchoedd, fel y llyfa &ycirc;ch ddail y maes: a Balac mab Ziphor [oedd] frenin ar Moab yn yr am&s;er hwnnw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a anfonodd gennadau at<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua 24.2. Deut. 23.5. 2. pet. 2.15.</NOTE> Balam fab Peor, i Petor (yr hon [&s;ydd] wrth afon t&icirc;r meibion ei bobl) iw gyrchu ef gan ddywedyd: wele papl a ddaeth allan o'r Aipht, wele y ma|ent yn cuddio wyneb y t&icirc;r, ac y maent yn aros ar fyng-hyfer i.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr awrau gan hynny tyret attolwg mell|dithia i mi y bobl ymma, canys cryfach ydynt na mi: etto ond odid gallwn daro arnynt, a gyr|rwn hwynt o'r tir: canys gwn mae bendigedic [fydd] yr hwn a fendithiech, a melldigedic [fydd] yr hwn a felldithiech.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna henuriaid Moab, ar henuriaid Ma|dian a aethant [a gwobr] dewiniaeth yn eu dwylo, daethant hefyd at Balaam a thraetha|&s;ant iddo eiriau Balac.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A dywedodd yntef wrthynt, lleteuwch ymma heno, a rhoddaf i chwi atteb megis y lle|faro yr Arglwydd wrthif: a thywy&s;ogion Moab a arho&s;a&s;ant gyd a Balaam.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y daeth Duw at Balaam ac a ddywe|dodd pwy [yw] y dynion hyn [fydd] gyd a thi&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A dywedodd Balaam wrth Dduw, Ba|lac mab Ziphor brenin Moab a ddanfonodd at|taf [gan ddywedyd.]</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Wele bobl wedi dyfod allan o'r Aipht, ac yn gorchguddio wyneb y t&icirc;r: yr awran tyret rhe|ga hwynt i mi, felly ond odid y gallaf ryfela a hwynt, ai gyrru allan.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A dywedodd Duw wrth Balaam, na ddos gyd a hwynt, na felldithia y bobl canys bendigedic ydynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y cododd Balaam y boreu ac a ddy|wedodd wrth dywy&s;ogion Balac: ewch i'ch gwlad, o blegit yr Arglwydd a neccaodd adel i mi fyned gyd a chwi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A thywy&s;ogion Moab a goda&s;ant, ac a ddaethant at Balac, ac a ddyweda&s;ant: neccaodd Balaam ddyfod gyd a ni.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna Balac a anfonodd eilwaith fwy o dywy&s;ogion anrhydeddu&s;ach na'r rhai hyn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A daethant at Balaam ac a ddyweda&s;ant wrtho, fel hyn y dywed Balac mab Ziphor, at|tolwg na luddier di rhac dyfod attaf.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys gan anrhydeddu i'th anrhyde|ddaf yn fawr, a'r hyn oll a ddywedech wrthif a wnaf: tyret tithe attolwg, rhega i mi y bobl hyn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna yr attebodd Balaam ac a ddywe|dodd wrth wei&s;ion Balac,<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 24.13.</NOTE> pe rhodde Balac i mi arian ac aur loned ei d&ycirc;, ni allwn fyned tros air yr Arglwydd fy Nuw i wneuthur [dim] bychan neu fawr.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ond attolwg yn awr arho&s;wch chwi|thau ymma y n&ocirc;s hon, fel y caffwyf wybod beth a ddywedo yr Arglwydd wrthif yn chwaneg.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A daeth Duw at Balaam [liw] n&ocirc;s a dywedodd wrtho, os i'th gyrchu di y daeth y dy|nion hyn, cyfot dos gyd a hwynt: ac er hynny y peth a lefarwyf wrthit, hynny a wnei di.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y cododd Balaam yn forau, ac a gy|frwyodd ei a&s;&s;yn, ac a aeth gyd a thywy&s;ogion Moab.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna dig Duw a ennynnodd am iddo ef fyned, ac angel 'r Arglwydd a &s;afodd ar y ffordd iw wrthwynebu ef, ac efe yn marchogaeth ar ei a&s;&s;yn, ai ddau langc gyd ag ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r a&s;&s;yn a welodd angel yr Arglwydd yn &s;efyll ar y ffordd, ai gleddyf yn noeth yn et law, a chillodd yr a&s;&s;yn o'r ffordd, ac aeth i'r ma|es, a tharawodd Balaam yr a&s;&s;yn iw throi i'r ffordd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna angel yr Arglwydd a &s;afodd ar lwybr y gwinllanoedd [a] chae o'r ddau tu.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Pan welodd yr a&s;&s;yn angel yr Arglwydd yna hi a ymwa&s;codd at y pared, ac a wa&s;codd droed Balaam wrth y pared, ac efe ai tarawodd hi eil-waith.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac aeth angel yr Arglwydd ym mhe|llach, ac a &s;afodd mewn lle cyfyng, lle nid [oedd] ffordd i gilio tua 'r tu dehau, na'r tu a&s;&s;wy.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A gwelodd yr a&s;&s;yn angel yr Arglwydd ac a orweddodd tan Balaam, yna 'r enynnodd d&icirc;g Balaam, fel y tarawodd efe yr a&s;&s;yn a ffonn.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Per. 2.16.</NOTE> agorodd yr Arglwydd &s;afn yr a&s;&s;yn, a hi a ddywedodd wrth Balaam, beth a wneu|thum it pan darewai&s;t fi y tair gwaith hyn?</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A dywedodd Balaam wrth yr a&s;&s;yn, am it fy &s;iommi, &ocirc; na bydde gleddyf yn fy llaw, ca|nys
<PB REF="81">yn awr i'th laddwn.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna y dywedodd yr a&s;&s;yn wrth Balaam, onid myfi [yw] dy a&s;&s;yn, ar yr hon y marcho|gai&s;t er pan [ydwyf eiddo] ti, hyd y dydd hwn&lpunctel; gan arfer a arferais i wneuthur it fel hyn&lpunctel; ac efe a ddywedodd, na ddo.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A'r Arglwydd a agorodd lygaid Bala|am, ac efe a welodd angel yr Arglwydd, yn &s;e|fyll ar y ffordd, ai gleddyf noeth yn ei law: yna efe a ogwyddodd ei ben, ac a ymgrymmodd ar ei wyneb.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A dywedodd angel yr Arglwydd wrtho, pa ham y tarewai&s;t dy a&s;&s;yn y tair gwaith hyn&lpunctel; wele mi a ddeuthum allan yn wrthwynebydd [i ti:] canys cyfeiliornus yw y ffordd hon yn fyng-olwg.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A'r a&s;&s;yn a'm gwelodd, ac a giliodd rha|gof y tair gwaith hyn, oni bua&s;e iddi gilio rha|gof, diau yn awr y lladda&s;wn di, a gadaw&s;wn yn fyw y hi.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yna y dywedodd Balaam wrth angel yr Arglwydd, pechais am na wyddwn mai ti o|edd yn &s;efyll ar y ffordd yn fy erbyn: ac yr aw|ran os drwg [yw] yn dy olwg, dychwelaf a|dref.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A dywedodd angel yr Arglwydd wrth Balaam, dos gyd a'r dynion, a'r gair a lefarwyf wrthit, hynny yn vnic a leferi: felly Balaam a aeth gyd a thywy&s;ogion Balac.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A chlybu Balac ddyfod Balaam, ac efe a aeth iw gyfarfod ef i ddinas Moab: yr hon [&s;ydd] ar ardal Arnon, yr hon [&s;ydd] ar gwrr y terfyn.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A dywedodd Balac wrth Balaam: onid gan anfon yr anfonais attat i'th gyrchu&lpunctel; pa ham na ddeuit ti attaf&lpunctel; oni allwn dy wneuthur di yn anrhydeddus&lpunctel;</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A dywedodd Balaam wrth Balac, wele mi a ddeuthum attat, gan<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 23.12.</NOTE> allu a allafi lefaru dim yr awran&lpunctel; y gair a o&s;odo Duw yn fyng-e|nau hwnnw a lefaraf.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac aeth Balaam gyd a Balac, ac a ddae|thant i gaer Huzoth.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A lladdodd Balac warthec, a defaid, ac a anfonodd [ran] i Balaam, ac i'r tywy&s;ogion y rhai [oeddynt] gyd ag ef.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ar boreu Balac a gymmerodd Balaam ac aeth ag ef i fynu i vchelfeudd Baal: fel y gwele oddi yno [gwrr] eithaf y bobl.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="23" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Balaam yn peri i Balaac adailadu allorau, ac wedi hyn|ny yn bendithio I&s;rael.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Dywedodd Balaam wrth Balac, adai|lada i mi ymma &s;aith allor, a darpara i mi ymma &s;aith o fu&s;tych, a &s;aith o hyr|ddod.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A gwnaeth Balac megis ac y dywedodd Balaam: ac offrymmodd Balac, a Balaam fu&s;tach a hwrdd a'r [bob] allor.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dywedodd Balaam wrth Balac, &s;af di wrth dy boeth offrwm, myfi a &acirc;f [o ddi ymma:] onid odid daw yr Arglwydd i'm cyfarfod, a my|negaf it pa air a ddango&s;o efe i mi, ac efe a aeth yn vwch.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A chyfarfu Duw a Balaam, a dywedodd [Balaam] wrtho: darperais &s;aith allor, ac a|berthais fu&s;tach, a hwrdd ar [bob] allor.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A go&s;ododd yr Arglwydd air yng-enau Balaam, ac a ddywedodd, dychwel at Balac, a dywet fel hyn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a ddychwelodd atto, ac wele efe a holl dywy&s;ogion Moab yn &s;efyll wrth ei boeth offrwm.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a gymmer odd ei dda~meg, ac a ddyw|edodd, o Siria y cyrchodd Balac brenin Moab myfi, o fynyddoedd y dwyrain [gan ddywedyd: tyret melldithia i mi Iacob, tyret a ffieiddia I&s;rael.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pa ham y rhegaf [yr hwn] ni regodd Duw&lpunctel; a pha ham y ffieiddiaf yr hwn ni ffiei|ddiodd yr Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys o ben y creigiau y gwelaf ef, ac o'r brynnau yr edrychaf arno ef: wele bobl yn pre|&s;&s;wylio eu hun, ac heb eu cyfrif yng-hyd a'r cen|hedloedd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pwy a rif lwch Iacob, a rhifedi pedwa|redd ran I&s;rael&lpunctel; marw a wnelwyf o farwola|eth y rhai inion, a bydded fy niwedd fel yn|tef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A dywedodd Balac wrth Balaam, beth a wnaetho&s;t i mi&lpunctel; i regu fyng-elynion i'th gym|merais, ac wele gan fendithio ti [ai] bendithi|ai&s;t.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a attebodd ac a ddywedodd, onid yr hyn a o&s;ododd yr Arglwydd yn fyng-enau, hynny a lefaraf yn wa&s;tadol.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A dywedodd Balac wrtho ef, tyret at|tolwg gyd amfi i le arall, lle y gwelech hwynt, oddi yno y cei weled eu cwrr hwynt yn vnic, ac ni chei eu gweled hwynt eu gyd: rh&ecirc;ga dithe hwynt i nu oddi yno.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe ai cymmerodd ef i faes amlwg, i ben brynn, ac a adailadodd &s;aith allor, ac a offrymmodd fu&s;tach, a hwrdd ar [bob] al|lor.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac a ddywedodd wrth Balac, &s;af ymma wrth dy boeth offrwm, a mi a &acirc;f accw i gyfar|fod [a'r Arglwydd.]</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A chyfarfu yr Arglwydd a Balaam, ac a a o&s;ododd air yn ei enau ef, ac a ddywedodd: dychwel at Balac, a dywet fel hyn.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a ddaeth atto, ac wele efe yn &s;efyll wrth ei boeth offrwm, a thywy&s;ogion Moab gyd ag ef: a dywedodd Balac wrtho, beth a ddywedodd yr Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y cymmerodd efe ei ddammeg, ac a ddywedodd: cyfot Balac a gwrando, mab Zi|phor clu&s;tymwrando a mi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Nid dyn [yw] Duw i ddywedyd cel|wydd, na mab dyn i edifarhau, a ddywed efc, ac nis cyflawna&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Wele cymmerais arnaf fendithio: ca|nys
<PB N="66" REF="81">bendithiodd efe, ac ni throafi [oddi ar] hynny.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ni w&ecirc;l efe anwiredd yn Iacob, ac ni w&ecirc;l draw&s;edd yn I&s;rael: yr Arglwydd ei Dduw [&s;ydd] gyd ag ef, ac [y mae] vdcorn-floedd bre|nin yn eu my&s;c hwynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Duw ai dug hwynt allan o'r Aipht, nerth vnicorn [&s;ydd] iddo.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys nid[oes]ofer-goel yn Iacob, na dewiniaeth yn I&s;rael: y pryd [hynn] y dy we|dir am Iacob, ac am I&s;rael, beth a wnaeth Duw&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Wele pobl a gyfyd fel h&ecirc;n lew, ac fel llew ieuangc yr ymgyfyd, ni orwedd nes bwytta yr &s;clyfaeth, ac yfed gwaed y lladdedigion.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A dywedodd Balac wrth Balaam, gan regu na rega ef mwy, gan fendithio na fendi|thia ef y chwaith.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna yr attebodd Balaam ac a ddywedodd wrth Balac, oni fynegais it gan ddywedyd&lpunctel; yr hyn oll a lefara yr Arglwydd hynny a wnaf.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A dywedodd Balac wrth Balaam, tyret attolwg mi a'th gymmeraf i le arall: ond odid bodlon fydd gan Dduw i ti ei regu ef i mi oddi yno.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A Balac a gymmerodd Balaam i ben Peor, yr hwn a welir tua 'r diffaethwch.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A dywedodd Balaam wrth Balac, adai|lada i mi ymma &s;aith allor, a darpara i mi ym|ma &s;aith bu&s;tach, a &s;aith hwrdd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A gwnaeth Balac megis y dywedodd Balaam, ac offrymmodd fu&s;tach, a hwrdd ar [bob] allor.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="24" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydoliaeth Balaam am frenhiniaeth I&s;rael, a dy|fodiad Cri&s;t, a de&s;truwiad yr Amaleciaid a'r Ce|neaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAn welodd Balaam mai da oedd yng-olwg yr Arglwydd fendithio I&s;rael: yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 23.3. &amp; 15.</NOTE> nid aeth efe megis o'r blaen i gyrchu dewiniaeth: onid cododd ei wyneb tua'r anialwch.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A chododd Balaam ei lygaid, ac wele I&s;|rael yn pre&s;&s;wylio yn &ocirc;l ei lwythau: a daeth y&s;|pryt Duw arno ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 23.7.</NOTE> Yna y cymmerodd efe ei ddammeg ac a ddywedodd, Balaam mab Peor a ddywed, a'r g&wcirc;r llygad gaead a ddywed.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gwrandawydd geiriau Duw a ddywed, 'r hwn a wel weledigaeth 'r Holl alluoc, yr hwn a &s;yrthiodd, ac a agorwyd [ei] lygaid.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Morr hy fryd yw dy bebyll di &ocirc; Iacob, dy gyfanneddau di I&s;rael.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yme&s;tynnant fel dyffrynnoedd, ac fel ger|ddi wrth afon, fel Aloe-wydd a blannodd yr Ar|glwydd, fel y Cedr-wydd wrth ddyfroedd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Difera efe ddwfr oi &s;tenau, ai h&acirc;d [fydd] mewn dyfroedd lawer, ai frenin a dderchefir yn vwch nac Agag, ai frenhiniaeth a ymgyfyd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Duw ai dug ef allan o'r Aipht: nerth vni|corn [&s;ydd] iddo, bwyttu efe y ce~hedloedd y rhai ai gorthrymmant ef, ac a ddryllia eu he&s;gyrn, ac ai &s;aethau y gwana efe [hwynt.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Efe a<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 49.9.</NOTE> grymma [ac] a orwedd fel llew ieuangc, ac fel llew h&ecirc;n: pwy ai cyfyd ef&lpunctel; ben|digedic [fydd] dy fendith-w&ycirc;r, a melldigedic dy felldith-w&ycirc;r.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna yr enynnodd dig Balac wrth Bala|am, ac a wa&s;codd ei ddwylo, dywedodd Balac hefyd wrth Balaam, i regu fyng-elynion i'th gyrchais, ac wele ti gan fendithio a fendithiai&s;t y tair gwaith hyn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny yn awr ff&ocirc; di adref i'th fangre dy hun: dywedais gan anrhydeddu i'th anrhy|deddwn, ac wele attaliodd yr Arglwydd di oddi wrth anrhydedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y dywedodd Balaam wrth Balac, oni lefarais wrth dy gennadau y rhai a anfo|nai&s;t attaf gan ddywedyd&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pe rhodde Balac i mi arian, ac aur lo|ned ei d&ycirc; ni allwn dro&s;&s;eddu gair yr Arglwydd i wneuthur da, neu ddrwg o'm meddwl fy hun: yr hyn a lefaro yr Arglwydd hynny a lefaraf fi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ond yr awran wele fi yn myned at fy mhobl: tyret mi a'th gynghoraf [am] yr hyn a &wcirc;na y bobl hyn i'th bobl di yn y dyddiau dywe|ddaf.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a gymmerth ei ddammeg, ac a ddy|wedodd: Balaam mab Peor a ddywed, a'r gwr llygad gaead a ddywed.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dywet gwrandawydd geiriau Duw, gwybodydd gwybodaeth y Goruchaf, a gwele|dydd gweledigaeth yr Holl alluoc: yr hwn a &s;yr|thiodd ac yr agorwyd ei lygaid.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gwelaf ef, ac nid yr awran: canfyddaf ef, ond nid o agos: aiff &s;eren o Iacob, a chyfyd te|yrn-wialen o I&s;rael: a dryllia gyrrau Moab ac a ddini&s;tria holl feibion Seth.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna Edom a ore&s;cynnir, Seir hefyd a ore&s;cynnir [gan] ei elynion: ac I&s;rael a wna rymmu&s;ter.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac arglwyddiaetha [vn] o Iacob, ac a ddini&s;tria y gweddill o'r ddinas.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna efe a edrychodd ar Amalec, a chym|merodd ei ddammeg a diwedodd: dechreu cen|hedloedd [yw]<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 17.10, 1. Sam. 15.3.</NOTE> Amalec, ai ddiwedd a dderfydd am dano byth.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Edrychodd hefyd ar y Cenead, a chym|merodd ei ddammeg, a dywedodd, cadarn [yw] dy annedd, go&s;ot ti dy n&ycirc;th yn y graig.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Er hynny bydd [rhai] i bori y Cenead, hyd oni i'th gaethiwo A&s;&s;ur.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a gymmerodd ei ddammeg, ac a ddywedodd, o'ch pwy fydd byw pan o&s;odo Duw hyn&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Llongau hefyd o draeth Cittim a orth|rymmant A&s;&s;ur, ac a orthrymmant Eber, ac yn|tef a dderfydd am dano byth.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A chododd Balaam, ac aeth, ac a ddych|welodd adref, a Balac aeth hefyd iw ffordd yntef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="25" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>I&s;rael yn godinebu gyd a merched Moab. 7 Phinees yn
<PB REF="82">lladd Cosbi a Zamri 17 Duw yn gorchymyn lladd y Madianiaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Thrigodd I&s;rael<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 33.49.</NOTE> yn Sittim, a dechre|uodd y bobl odinebu gyd a merched Moab.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A galwa&s;ant ar y bobl i aberthau eu du|wiau hwynt, a bwyttaodd y bobl, ac addola&s;ant eu duwiau hwynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac ymgefeillodd I&s;rael a Baal Peor, y|na yr enynnodd digofaint yr Arglwydd yn er|byn I&s;rael.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 4.3. Io&s;ua. 22.17.</NOTE> cymmer holl bennaethiaid y bobl, a chroga hwynt i'r Arglwydd ar gyfer yr haul, fel y dychwelo ll&icirc;d digofaint yr Arglwydd oddi wrth I&s;rael.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A dywedodd Mo&s;es wrth farn-wyr I&s;|rael, lleddwch bob vn ei ddynion y rhai a ymgy|feilla&s;ant a Baal Peor.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac wele &wcirc;r o feibion I&s;rael a ddaeth ac a ddygodd Madianites at ei frodyr, yng-olwg Mo&s;es, ac yng-olwg holl gynnulleidfa meibi|on I&s;rael: a hwynt yn &wcirc;ylo [wrth] ddrws pa|bell y cyfarfod.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A gwelodd<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 106.30. 1. Mac. 2.54. Eccle&s;. 45.23.</NOTE> Phinees mab Eleazar, mab Aaron yr offeiriad, ac a gododd o ganol y gyn|nulleidfa, ac a gymmerodd waiw-ffon yn ei law.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac a aeth ar ol y g&wcirc;r [o] I&s;rael i'r llue&s;t ac ai gwanodd hwynt ill dau, &s;ef y g&wcirc;r o I&s;rael a'r wraig trwy ei cheudod: ac a attalwyd y pla oddi wrth feibion I&s;rael.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A bu feirw o'r bl&acirc; bedair mil a'r hugain.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y llefarodd yr Arglwydd wrth Mo|&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Phinees mab Eleazar, mab Aaron, yr offeiriad, o dr&ocirc;dd fy nigter oddi wrth feibion I&s;rael, pan eiddigeddodd efe dro&s;ofi yn eu my&s;c fel na ddifethais feibion I&s;rael yn fy eiddigedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny dywet, wele fi yn rhoddi iddo fyng-hyfammod o heddwch.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A bydd iddo ef, ac iw h&acirc;d ar ei &ocirc;l ef am|mod o offeiriadaeth dragywyddol, am iddo ei|ddigeddu tros ei Dduw, a gwneuthur iawn tros feibion I&s;rael.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A henw y g&wcirc;r o I&s;rael yr hwn a laddw|yd [&s;ef] yr hwn a laddwyd gyd a'r Fadianites [oedd] Zimri mab Salu pennaeth t&ycirc;[ei]d&acirc;d o [lwyth] Simeon.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A henw y wraig o Madian a laddwyd [oedd] Cozbi merch Zur: pen cenhedlaeth ym Madian oedd hwn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, gan ddywedyd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 31.2.</NOTE> Bl&icirc;na y Madianiaid, a lleddwch hw|ynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys bl&icirc;n ydynt arnoch trwy eu dich|ellion, y rhai a ddychymmyga&s;ant i'ch erbyn yn achos Peor, ac yn achos Cozbi merch tywy&s;og Madian eu chwaer hwynt, yr hon a laddwyd yn nydd y bl&acirc;, o achos Peor.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="26" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XXVI.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>Rhifedi meibion I&s;rael.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A Bu wedi y bl&acirc; lefaru o'r Arglwydd wrth Mo&s;es, ac wrth Eleazar fab Aaron yr off|eiriad an ddywedyd:</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Cymmerwch nifer holl gynnulleidfa mei|bion I&s;rael, o fab vgain mlwydd, ac vchod [&s;ef] pob vn a allo fyned i ryfel yn I&s;rael, yn ol t&ycirc; eu tadau.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Felly y llefarodd Mo&s;es ac Eleazar yr o|ffeiriad wrthynt yn rho&s;&s;ydd Moab, am yr Ior|ddonen ag Iericho, gan ddywedyd:</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> [Rhifwch y bobl] o fab vgain mlwydd ac vchod,<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 1.3.</NOTE> megis y gorchymynnodd yr Arglw|ydd wrth Mo&s;es, a meibion I&s;rael y rhai a ddaethant allan o dir yr Aipht.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Ruben [oedd]<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 46.8. Exod. 6.14. 1. Cron. 5.1.</NOTE> gyntafanedic I&s;rael [dym|ma] feibion Ruben, [daeth o] Hanoch tylwyth yr Hanochiaid: o Phalu tylwyth y Phaliaid.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> O He&s;ron tylwyth yr He&s;roniaid o Charmi tylwyth y Carmiaid.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Dymma dylwyth y Rubeniaid, ai rhifedi|gion oeddynt dair mil a deugain, &s;aith gant, a dec ar hugain.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A meibion Phalu [oedd] Eliab.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A meibion Eliab Nemuel, Dathan, ac A|biram: dymma y Dathan ac Abiram, rhai e|nwoc y gynnulleidfa, y rhai a<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 16.1.</NOTE> ymgynhenna|&s;ant yn erbyn Mo&s;es, ac yn erbyn Aaron, yng-hynnulleidfa Corah: pan ymgynhenna&s;ant yn erbyn yr Arglwydd.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Ac agorodd y ddaiar ei &s;afn, ac ai llyng|codd hwynt, a Chorah hefyd: pan fu farw y gyn|nulleidfa, pan ddifaodd y t&acirc;n ddeng-&wcirc;r a deu|gain, a dau cant, y rhai aethant yn arwydd.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ond meibion Corah ni buant feirw.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> [Dymma] feibion Simeon wrth eu ty|lwythau, [daeth] o Nemuel tylwyth y Nemu|eliaid: o Iamin tylwyth y Iaminiaid, o Iacin tylwyth y Iaciniaid.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> O Zarech tylwyth y Zarechiaid, o Saul tylwyth y Sauliaid.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Dymma dylwyth y Simoniaid, dwy fil a'r hugain a dau cant.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> [Dymma] feibion Gad wrth eu tylwy|thau, [daeth] o Zephon tylwyth y Zephoniaid, o Haggi tylwyth yr Haggiaid, o Suni tylwyth y Suniaid.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> O Ozni tylwyth yr Ozniaid, o Eri ty|lwyth yr Eriaid.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> O Arod tylwyth yr Arodiaid, o Ariel ty|lwyth yr Arieliaid.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Dymma deuluoedd meibion Gad dan eu rhif, deugain mil, a phump cant.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Meibion Iuda [oeddynt]<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 38.7. &amp; 10.</NOTE> Er, ac Onan, a bu farw Er ac Onan yn nh&icirc;r Canaan.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A meibion Iuda oeddynt wrth eu teulu|oedd [y rhai hyn,] o Selah tylwyth y Selani|aid, o Pharez tylwyth y Phareziaid: o Zerach tylwyth y Zerachiaid.</P>
<PB N="67" REF="82">
<P N="21">"<HI>21</HI> A meibion<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 46.12.</NOTE> Phares oeddynt, o He&s;ron tylwyth yr He&s;roniaid: o Hamul tylwyth yr Hamuliaid.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Dymma dylwyth Iuda dan eu rhif: o|nid pedair mil pedwar vgain mil a phump cant.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Meibion I&s;&s;achar wrth eu tylwythau [oeddynt] o Tolah tylwyth y Tolaniaid, o Pu|ah tylwyth y Puaniaid.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> O Ia&s;ub tylwyth y Ia&s;ubiaid, o Smi|ron tylwyth y Smironiaid.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Dymma deuluoedd I&s;&s;achar dann eu rhif, pedwar mil a thrugain mil a thry-chant.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Meibion Zabulon wrth eu teuluoedd [o|eddynt:] o Sered tylwyth y Seradiaid: o E|lon tylwyth yr Eloniaid: o Iahaliel tylwyth y Iahaleliaid.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Dymma deuluoedd y Zabuloniaid dann eu rhif, tri vgain m&icirc;l, a phump cant.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Meibion Io&s;eph wrth eu teuluoedd [o|eddynt] Mana&s;&s;es ac Ephraim.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Meibion Mana&s;&s;es [oeddynt:] o<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua 17.1.</NOTE> Ma|chir tylwyth y Machiriaid: a Machir a genhed|lodd Gilead: o Gilead [y mae] tylwyth y Gile|adiaid.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Dymma feibion Gilead [o] Hiezer, tyl|wyth yr Hiezeriaid: o Helec tylwyth yr Hele|ciaid.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Ac [o] A&s;riel tylwyth y A&s;rieliaid: ac [o] Sechem tylwyth y Sechemiaid.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Ac [o] Simid tylwyth y Simidiaid: ac [o] Hepher tylwyth yr Hepheriaid.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Num 27.1.</NOTE> Zalphaad mab Hepher nid oedd iddo feibion, onid merched a henwau merched Zal|phaad [oedd,] Mahela, Noe, Hagla, Milcha a Thirza.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Dymma dylwyth Mana&s;&s;es, ai rhifedi|gion [oeddynt] ddeuddeng m&icirc;l a deugain, a &s;aith gant.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Dymma feibion Ephraim, wrth eu teu|luoedd, o Suthela tylwyth y Sutheliaid: o Becher tylwyth y Becheriaid: o Thahen tyl|wyth y Thaheniaid.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Ac dymma feibion Suthelah, o Eran tylwyth yr Eranlaid.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Dymma dylwyth meibion Ephraim trwy eu rhifedigion deuddeng mil ar hugain a phum cant: dymma feibion Io&s;eph wrth eu teu|luoedd.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> Meibion Beniamin wrth eu teuluoedd [oeddynt,] o Bela tylwyth y Belaniaid: o A&s;|bel tylwyth yr A&s;beliaid: o Ahiram tylwyth yr Ahiramiaid.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> O Sephupham tylwyth y Sephupha|miaid: o Hupham tylwyth yr Huphamiaid.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> A meibion Bela oeddynt Ared, a Naa|man: [o Ared yr ydoedd] tylwyth yr Arediaid: o Naaman tylwyth y Naamaniaid.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> Dymma feibion Beniamin yn ol eu teuluoedd: dann eu rhif [oeddynt] bum mil a deugain a chwe chant.</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> Dymma feibion Dan yn &ocirc;l eu teuluo|edd o Suham tylwyth y Suhamiaid: dym|ma dylwyth Dan yn ol eu teuluoedd.</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> A holl dylwyth yr Suhamiaid [oeddynt] trwy eu rhifedigion, bedwar mil a thrugam, a phedwar cant.</P>
<P N="44">"<HI>44</HI> Meibion A&s;er wrth eu teuluoedd [oe|ddynt] o Iemna tylwyth y Iemnaid: o I&s;ai tylwyth yr I&s;aiaid: o Beriah tylwyth y Be|riaid.</P>
<P N="45">"<HI>45</HI> O feibion Beriah [yr oedd] o Cheber tylwyth y Cheberiaid: o Malcel tylwyth y Malceliaid.</P>
<P N="45">"<HI>45</HI> Ac enw merch A&s;er [ydoedd] Sarah.</P>
<P N="47">"<HI>47</HI> Dymma deuluoedd meibion A&s;er drwy eu rhifedigion, tair m&icirc;l arddec a deugain, a phed|war cant.</P>
<P N="48">"<HI>48</HI> Meibion Nephthali wrth eu teuluoedd [oeddynt] o Iaheziel tylwyth yr Iahezeliaid: o Guni tylwyth y Guniaid.</P>
<P N="49">"<HI>49</HI> O Iezer tylwyth y Iezeriaid: o Se|llem tylwyth y Sellemiaid.</P>
<P N="50">"<HI>50</HI> Dymma dylwyth Nephthali yn ol eu teuluoedd dann eu rhif, pum mil a deugain, a phedwar cant.</P>
<P N="51">"<HI>51</HI> Dymma rifedigion meibion I&s;rael, chwe chan m&icirc;l, a m&icirc;l, &s;aith gant a dec ar hugain.</P>
<P N="52">"<HI>52</HI> Yna y llefarodd yr Arglwydd wrth Mo|&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="53">"<HI>53</HI> I'r rhai hyn y rhennir y t&icirc;r yn etifeddi|aeth, yn ol rhifedi yr henwau.</P>
<P N="54">"<HI>54</HI> I'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 33.5<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> aml [ei dylwyth] chwanega ei et|tifeddiaeth, ac i'r anaml prinh&acirc; ei etifeddiaeth: rhodder [i] bob vn ei etifeddiaeth yn ol ei rife|digion.</P>
<P N="55">"<HI>55</HI> Etto<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua 11.23.</NOTE> wrth goelbren y rhennir y t&icirc;r, wrth henwau llwythau eu tadau 'r etife|ddant.</P>
<P N="56">"<HI>56</HI> Wrth farn y coel-bren y rhennir ei eti|feddiaeth, rhwng aml ac anaml [ei dylwyth.]</P>
<P N="57">"<HI>57</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 6.16.</NOTE> Ac dymma rifedigion y Lefiaid wrth eu teuluoedd, o Ger&s;on tylwyth y Ger&s;oniaid: o Cehath tylwyth y Cehathiaid: o Merari tyl|wyth y Merariaid.</P>
<P N="58">"<HI>58</HI> Dymma dylwyth Lefi, tylwyth y Lib|niaid, tylwyth yr Hebroniaid tylwyth y Mahe|liaid, tylwyth y Mu&s;iaid, tylwyth y Cora&s;iaid: Cehath hefyd a genhedloedd Amram.</P>
<P N="59">"<HI>59</HI> A henw gwraig Amram [oedd] Ioche|bed<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 2.2. Exod. 6.20.</NOTE> merch Lefi: yr hon a aned i Lefi yn yr Aipht, a hi a ddug i Amram Aaron, a Mo&s;es, a Miriam eu chwaer hwynt.</P>
<P N="60">"<HI>60</HI> A ganed i Aaron Nadab ar Abihu, Ele|azar, ac Ithamar.</P>
<P N="61">"<HI>61</HI> A bu farw Nadab ac Abihu, pan offrym|ma&s;ant d&acirc;n dieithr ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="62">"<HI>62</HI> Ai rhifedigion oeddynt dair mil ar hu|gain [&s;ef] pob gwryw o fab mi&s;yriad ac vchod,<NOTE PLACE="marg">Leuit. 10.2. Num. 3.4. 1. Cron. 24.2.</NOTE> canys ni chyfrifyd hwynt ym my&s;c meibion I|&s;rael, am na roddwyd iddynt etifeddiaeth ym mlhith meibion I&s;rael.</P>
<P N="63">"<HI>63</HI> Dymma rifedigion Mo&s;es ac Eleazar
<PB REF="83">yr offeiriad, y rhai a rifa&s;ant feibion I&s;rael yn rho&s;&s;ydd Moab am yr Iorddonen ag Iericho.</P>
<P N="64">"<HI>64</HI> Ac yn y rhai hyn nid oedd vn o rifedigi|on Mo&s;es ac Aaron yr offeiriad, y rhai a rifa&s;ant feibion I&s;rael yn anialwch Sinai.</P>
<P N="65">"<HI>65</HI> Canys dyweda&s;e yr Arglwydd am da|nynt,<NOTE N="*" PLACE="marg">Num 14 28. 1. Cor. 10.4.</NOTE> gan farw y byddant feirw yn yr anial|wch: ac ni adaw&s;yd o honynt vn, ond Caleb mab Iephun: a Io&s;uah mab Nun.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="27" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Merched Zalphaad yn cael tir eu tad. 12 Mo&s;es yn cael gweled tir Canaan. 18 Io&s;uah yn cael &s;wydd Mo&s;es.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNA y daeth merched<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 16.33. Num. 36.11. Io&s;ua 17.3.</NOTE> Zalphaad, mab Hepher, mab Gilead, mab Machir, mab Mana&s;&s;es, o dylwyth Mana&s;&s;es mab Io&s;eph: (ac dymma henwau eu ferched ef, Mahola Noa, Hagla Milcha a Thirza.)</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac a &s;afa&s;ant ger bron Mo&s;es, a cher bron Eleazar yr offeiriad, a cher bron y pennaethiaid a'r holl gynnulleidfa [wrth] ddrws pabell y cy|farfod, gan ddywedyd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ein tad a fu farw yn yr anialwch, ac nid o|edd efe ym my&s;c y gynnulleidfa a goda&s;ant yn erbyn yr Arglwydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 16.1.</NOTE> yng-hynnulleidfa Corah, onid yn ei bechod ei hun y bu farw, ac nid oedd meibion iddo.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pa ham y tynnir ymmaith henw ein t&acirc;d o fy&s;c ei dylwyth am nad oes iddo fab&lpunctel; dod i ni e|tifeddiaeth ym my&s;c brodyr ein t&acirc;d ni.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A dug Mo&s;es eu hawl hwynt ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y mae merched Zalphaad yn dywedyd yn inion, gan roddi dyro iddynt feddiant etifeddia|eth ym my&s;c brodyr eu t&acirc;d: dyro iddynt etifeddi|aeth eu t&acirc;d.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Llefarodd hefyd wrth feibion I&s;rael gan ddywedyd, pan fyddo marw vn ac heb fab iddo, tro&s;&s;wch ei etifeddiaeth ef iw ferch.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac oni [bydd] merch iddo, rhoddwch ei et|tifeddiaeth ef iw frodyr.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac oni [bydd] brodyr iddo, yna rhodd|wch ei etifeddiaeth ef i frodyr ei dad.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac oni [bydd] brodyr iw d&acirc;d, yna rhodd|wch ei etifeddiaeth ef iw g&acirc;r ne&s;&s;af iddo oi dyl|wyth, ac etifedded [hwnnw] hi: a bydded [hyn] i feibion I&s;rael yn ddeddf farnedic megis y gorchymynnodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 32.49.</NOTE> dring i'r mynydd Abarim hwn, ac edrych ar y t&icirc;r yr hwn a roddais i feibion I&s;rael.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac wedi it edrych arno,<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 20.24.</NOTE> tithe a ge&s;clir at dy bobl, fel y ca&s;clwyd Aaron dy frawd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Megis yn anialwch Zin wrth gynnen y gynnulleidfa y<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 20.12.</NOTE> gwrthwyneba&s;och fyng-air am fy &s;ancteiddio wrth y dwfr yn eu golwg hwynt:<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 17.7.</NOTE> dymma ddwfr cynnen Cades [yn] anialwch Zin.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A llefarodd Mo&s;es wrth yr Arglwydd, gan ddywedyd:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Arglwydd Dduw y&s;prydion pob cnawd, go&s;ot vn ar y gynnulleidfa.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yr hwn a elo allan oi blaen hwynt,<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 2.10.</NOTE> ac a ddelo i mewn oi blaen hwynt, a'r hwn ai dygo hwynt allan, ac ai dygo hwynt i mewn: fel na byddo cynnulleifa yr Arglwydd fel defaid y rhai ni [byddo] bugail arnynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es cymmer attat Io&s;uah fab Nun, g&wcirc;r yr hwn [y mae] y&s;pryd ynddo, a go&s;ot dy law arno.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A dod ti ef i &s;efyll ger bron Eleazar yr offeiriad a cher bron yr holl gynnulleidfa, a d&ocirc;d orchymyn iddo ef yn eu g&wcirc;ydd hwynt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A dod o'th ogoniant di arno ef, fel y gwrandawo holl gynnulleidfa meibion I&s;rael [arno.]</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A &s;afed ger bron Eleazar yr offeiriad, ac ymgynghored ag ef am farn yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 28.30.</NOTE> Vrim ger bron yr Arglwydd: wrth ei air ef yr &acirc;nt allan, ac wrth ei air ef y deuant i mewn, efe a holl feibion I&s;ra|el gyd ag ef, a'r holl gynnulleidfa.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A gwnaeth Mo&s;es megis y gorchy|mynnodd yr Arglwydd iddo, ac a gymmerodd Io&s;uah, ac a barodd iddo &s;efyll ger bro~ Eleazar yr offeiriad, a cher bron yr holl gynnulleidfa.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a o&s;ododd ei ddwylaw arno, ac a rodd orchymynnion iddo, megis y llefara&s;e yr Arglwydd trwy law Mo&s;es.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="28" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Amryw offrymmau, ac aberthau, ac amryw am&s;eroedd.</P>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A Llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Gorchymyn i feibion I&s;rael, a dywet wr|thynt, gwiliwch am offrymmu i mi fy offrwm, a'm bara i'm hebyrth tanllyd o arogl e&s;mwyth yn ei dymmor.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A dywet wrthynt<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 29 38.</NOTE> dymma 'r aberth tan|llyd yr hwn a offrymmwch i'r Arglwydd: dau oen flwyddiaid berffaith-gwbl yn y dydd, yn bo|eth offrwm gwa&s;tadol.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Vn oen a offrymmi di y boreu, a'r ail oen a offrymmi di yn y cyfnos.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A decfed ran Epha o beillied yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 29.40. Lefit. 2.1.</NOTE> fwyd offrwm wedi ei gymmy&s;cu trwy bedwaredd ran Hin o olew coethedic.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> [Dymma] y poeth offrwm gwa&s;tadol a wnaed ym mynydd Sinai, yn arogl e&s;mwyth o aberth tanllyd i'r Arglwydd.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ai ddiod offrwm [fydd] bedwaredd ran Hin gyd a phob oen: tywallt dywalltiad diod gref i'r Arglwydd yn y cy&s;&s;egr.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Yr ail oen a offrymmi yn y cyfnos: megis bwyd offrwm y boreu, ai ddiod offrwm, yr offry|mmi aberth tanllyd o arogl e&s;mwyth i'r Ar|glwydd.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Ac ar y dydd Sabboth, dau oen blwyddi|aid perffaith-gwbl, a dwy ddecfed ran [Epha] o beillied yn fwyd offrwm wedi ei gymmy&s;cu trwy olew, ai ddiod offrwm.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Poeth offrwm y Sabboth [fydd] ar ei
<PB N="68" REF="83">Sabboth, heb law y poeth offrwm gwa&s;tadol ai ddiod offrwm.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ac ar ddechreu eich mi&s;&s;oedd yr offrym|mwch yn boeth offrwm i'r Arglwydd ddau o fu&s;tych ieuaingc, ac vn hwrdd, [a]&s;aith oen blw|yddiaid perffaith-gwbl.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A thair decfed ran [Epha] o beillied yn fwyd offrwm wedi ei gymmy&s;cu drwy olew gyd a phob bu&s;tach, a dwy ddecfed ran [Epha] o beillied yn fwyd offrwm wedi ei gymmy&s;cu trwy olew gyd a phob hwrdd.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> A phob yn ddecfed ran [Epha] o beillied yn fwyd offrwm wedi ei gymmy&s;cu drwy olew gyd a phob oen: yn offrwm poeth o arogl e&s;|mwyth yn aberth tanllyd i'r Arglwydd.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Ai diod offrwm fydd hanner Hin gyd a bu&s;tach, a thrydedd ran Hin gyd a hwrdd, a phed|waredd ran Hin gyd ag oen, dymma w&icirc;n poeth offrwm, mis yn ei fis, trwy fi&s;oedd y flwyddyn.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Ac vn bwch geifr [fydd] yn bech aberth i'r Arglwydd, heb law y gwa&s;tadol boeth off|rwm, yr offrymmir ef ai ddiod offrwm.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Ac yn y mis cyntaf<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 12.18. Exod. 23.15. Lefit. 23.5.</NOTE> ar y pedwerydd dydd ar ddec o'r m&icirc;s [y bydd] Pa&s;c yr Arglw|ydd.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ac ar y pymthecfed dydd or m&icirc;s hwn [y bydd] yr &wcirc;yl: &s;aith niwrnod y bwytteir bara croiw.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Ar<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 23.7.</NOTE> y dydd cyntaf [y bydd] cymanfa &s;anctaidd, na wnewch ddim caeth-waith.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Ond offrymmwch yn aberth tanllyd [ac] yn boeth offrwm i'r Arglwydd ddau o fu&s;tych ieuaingc, ac vn hwrdd, a &s;aith oen blwyddiaid: byddant gennych yn berffaith-gwbl.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Eu bwyd offrwm hefyd o beillied wedi ei gymmy&s;cu drwy olew, [&s;ef] tair decfed ran [Epha] gyd a bu&s;tach, a dwy ddecfed ran gyd a hwrdd a offrymmwch chwi.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Bob yn ddecfed ran yr offrymmwch gyd a phob oen, o'r &s;aith oen.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Ac vn bwch yn bech aberth, i wneuthur iawn dro&s;och.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Heb law poeth offrwm y boreu, yr hwn [&s;ydd] boeth offrwm gwa&s;tadol, yr offrym|mwch hyn.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Fel hyn yr offrymmwch ar [bob] dydd o'r &s;aith niwrnod fwyd aberth tanllyd o arogl e&s;mwyth i'r Arglwydd: heb law y poeth offrwm gwa&s;tadol yr offrymmir ef ai ddiod offrwm.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Ac ar y &s;aithfed dydd, cymanfa &s;anctaidd fydd i chwi, dim caeth-waith nis gwnewch.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Ac ar ddydd eich blaen-ffrwythau, pan offrymmoch fwyd offrwm newydd i'r Arglw|ydd, wedi eich wythno&s;au, cymanfa &s;anctaidd fydd i chwi, dim caeth-waith nis gwnewch.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ond offrymmwch ddau fu&s;tach ieuaingc vn hwrdd, a &s;aith oen blwyddiaid, yn boeth off|rwm, o arogl e&s;mwyth i'r Arglwydd.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> A [bydded] eu bwyd offrwm o beillied wedi ei gymmy&s;cu drwy olew: tair decfed ran [Epha] gyd a phob bu&s;tach, dwy ddecfed ran gyd a phob hwrdd.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Bob yn ddecfed ran gyd a phob oen, o'r &s;aith oen.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Vn bwch geifr i wneuthur iawn tro&s;och.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Heb law y poeth offrwm gwa&s;tadol, ai fwyd offrwm, yr offrymmwch [hyn:] byddant gennych yn berffaith-gwbl yng-hyd ai diod offrwm.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="29" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XXIX.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Offrymmau 'r wyth niwrnod cyntaf o'r &s;eithfed m&icirc;s.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"AC yn y &s;eithfed mis, ar y [dydd] cyntaf o'r mis y bydd i chwi gymanfa &s;anctaidd,<NOTE PLACE="marg">Lefit. 23.24.</NOTE> dim caeth-waith nis gwnewch: dydd i ganu vdcyrn fydd efe i chwi.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Ond offrymmwch offrwm poeth yn arogl e&s;mwyth i'r Arglwydd: vn bu&s;tach ieuangc, vn hwrdd, &s;aith o &wcirc;yn blwyddiaid perffaith-gwbl.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Ai bwyd offrwm o bellied wedi ei gymmy&s;|cu drwy olew, tair decfed ran gyd a'r bu&s;tach, a dwy ddecfed ran gyd a'r hwrdd.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Ac vn ddecfed ran gyd a phob oen, o'r &s;a|ith oen.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Ac vn bwch geifr yn bech aberth i wneu|thur iawn tro&s;och.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Heb law poeth offrwm y mis, ai fwyd off|rwm, a'r poeth offrwm gwa&s;tadol, ai fwyd off|rwm, ai diod offrwm hwynt, wrth eu defod hw|ynt yn arogl e&s;mwyth [ac] yn aberth tanllyd i'r Arglwydd.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ac ar y decfed [dydd] o'r &s;eithfed m&icirc;s hwn cyma~fa &s;anctaidd fydd i chwi: yna cy&s;tuddiwch eich eneidiau, dim gwaith nis gwnewch.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Ond offrymmwch yn boeth offrwm i'r Arglwydd o arogl e&s;mwyth vn bu&s;tach ieuangc vn hwrdd, &s;aith oen blwyddiaid, byddant ber|ffaith-gwbl gennych.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Ai bwyd offrwm o beillied wedi ei gym|my&s;cu trwy olew, [&s;ef] tair decfed ran god a bu&s;tach, a dwy ddecfed ran gyd a phob hwrdd.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Bob yn ddecfed ran, gyd a phob oen o'r &s;aith oen.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Vn bwch geifr yn bech aberth, heb law pech aberth yr iawn, a'r poeth offrwm gwa&s;ta|dol, ai fwyd offrwm, ai diod offrwm.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Ac ar y pymthecfed dydd o'r &s;eithfed mis cymanfa &s;anctaidd fydd i chwi, dim caeth|waith nis gwnewch, eithr cedwch &wcirc;yl i'r Argl|wydd &s;aith niwrnod.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Ond offrymmwch yn offrwm poeth, yn aberth tanllyd o arogl e&s;mwyth i'r Arglwydd, dri ar ddec o fu&s;tych ieuaingc, dau hwrdd ped|war ar ddec o &wcirc;yn blwyddiaid, byddant ber|ffaith-gwbl.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Ai bwyd offrwm o beillied wedi ei gym|my&s;cu drwy olew, [&s;ef] tair decfed ran gyd a phob bu&s;tach, o'r tri bu&s;tach ar ddec: dwy ddecfed ran gyd a phob hwrdd o'r ddau hwrdd.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A phob yn ddecfed ran gyd a phob oen, o'r pedwar oen ar ddec.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Ac vn bwch geifr yn bech aberth, heb law y poeth offrwm gwa&s;tadol, ei fwyd offrwm,
<PB REF="84">ai ddiod offrwm.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ac ar yr ail dydd deuddeng mhu&s;tach ieu|aingc, dau hwrdd, pedwar ar ddec o &wcirc;yn blw|yddiaid perffaith-gwbl.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Ai bwyd offrwm, ai diod offrwm, gyd a'r bu&s;tych, gyd a'r hyrddod, a chyd a'r &wcirc;yn, yn ol eu rhifedi, wrth y ddefod.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Ac vn bwch geifr yn bech aberth, heb law y poeth offrwm gwa&s;tadol, ai fwyd offrwm, ai ddiod offrwm.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Ac ar y trydydd dydd [yr offrymmwch] vn bu&s;tach ar ddec, dau hwrdd, pedwar ar ddec o &wcirc;yn blwyddiaid perffaith-gwbl.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Ai bwyd offrwm, ai diod offrwm gyd a'r bu&s;tych, gyd a'r hyrddod, a chyd a'r &wcirc;yn, yn &ocirc;l eu rhifedi wrth y ddefod.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Ac vn bwch geifr yn bech aberth, heb law y poeth offrwm gwa&s;tadol, ai fwyd offrwm, ai ddiod offrwm.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ac ar y pedwerydd dydd deng-mhu&s;tach, dau hwrdd, pedwar ar ddec o &wcirc;yn blwyddiaid perffaith-gwbl.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Eu bwyd offrwm, ai diod offrwm, gyd a'r bu&s;tych, gyd a'r hyrddod, a chyd a'r &wcirc;yn yn &ocirc;l eu rhifedi, wrth y ddefod.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Ac vn bwch geifr yn bech aberth, heb law y poeth offrwm gwa&s;tadol, ei fwyd offrwm, ai ddiod offrwm.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Ac ar y pummed dydd naw bu&s;tach, dau hwrdd, pedwar ar ddec o &wcirc;yn blwyddiaid per|ffaith-gwbl.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ai bwyd offrwm, ai diod offrwm, gyd a'r bu&s;tych, gyd a'r hyrddod, a chyd a'r &wcirc;yn yn &ocirc;l eu rhifedi, wrth y ddefod.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Ac vn bwch yn bech aberth, heb law y poeth offrwm gwa&s;tadol, ai fwyd offrwm, ai ddiod offrwm.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Ac ar y chweched dydd, wyth o fu&s;tych, dau hwrdd, pedwar ar ddec o &wcirc;yn blwyddiaid perffaith-gwbl.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Ai bwyd offrwm, ai diod offrwm, gyd a'r bu&s;tych, gyd a'r hyrddod, a chyd a'r &wcirc;yn yn &ocirc;l eu rhifedi, wrth y ddefod.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Ac vn bwch yn bech aberth, heb law y poeth offrwm gwa&s;tadol, ei fwyd offrwm, ai ddiod offrwm.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Ac ar y &s;eithfed dydd &s;aith o fu&s;tych, dau hwrdd, pedwar ar ddec o &wcirc;yn blwyddiaid per|ffaith-gwbl.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Ai bwyd offrwm, ai diod offrwm, gyd a'r bu&s;tych, gyd a'r hyrddod, a chyd a'r &wcirc;yn yn ol eu rhifedi, wrth eu defod.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Ac vn bwch yn bech aberth, heb law y poeth offrwm gwa&s;tadol, ei fwyd offrwm ai ddiod offrwm.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Ar<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 23.36.</NOTE> yr wythfed dydd vchel-w&ycirc;l fydd i chwi, dim caeth-waith nis gwnewch.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Ond offrymmwch yn offrwm poeth [ac] yn aberth tanllyd, o arogl e&s;mwyth i'r Ar|glwydd, vn bu&s;tach, vn hwrdd, &s;aith o &wcirc;yn blw|yddiaid perffaith-gwbl.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Eu bwyd offrwm, ai diod offrwm, gyd a'r bu&s;tach, a chyd a'r hwrdd, a chyd a'r &wcirc;yn yn &ocirc;l eu rhifedi wrth y ddefod.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> Ac vn bwch yn bech aberth, heb law y poeth offrwm gwa&s;tadol, ei fwyd offrwm, ai ddiod offrwm.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> Hyn a wnewch i'r Arglwydd ar eich gwyliau, heb law eich addunedau, a'ch offrym|mau gwirfodd, gyd a'ch offrymmau poeth, a'ch offrymmau bwyd, a'ch offrymmau diod, a'ch offrymmau hedd.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> A dywedodd Mo&s;es wrth feibion I&s;rael, yn &ocirc;l yr hyn oll a orchymynna&s;e yr Arglwydd wrth Mo&s;es.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="30" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Pa addunedau fydd rhaid eu cadw, a pha rai a ellir eu torri.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Llefarodd Mo&s;es wrth bennaethiaid llw|ythau meibion I&s;rael, gan ddywedyd: dymma y peth yr hwn a orchymynnodd yr Ar|glwydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pan addunedo g&wcirc;r adduned i'r Arglw|ydd, neu dyngu llw gan rwymo rhwymediga|eth ar ei enaid ei hun, na haloged ei air, gwnaed yn &ocirc;l yr hyn oll a dd&ecirc;l allan oi enau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A phan addunedo benyw adduned i'r Ar|glwydd, a rhwymo rhwymedigaeth yn nh&ycirc; ei th&acirc;d, yn ei hieuenctyd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A chlywed oi th&acirc;d ei hadduned, ai rhwy|medigaeth, yr hwn a rwymodd hi ar ei henaid, a thewi oi th&acirc;d wrthi: yna &s;afed ei holl addune|dau, a phob rhwymedigaeth, yr hwn a rwym|odd hi ar ei henaid a &s;aif.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ond os ei thad a b&acirc;r iddi dorri ar y dydd y clywo efe ei holl addunedau, ai rhwymedigae|thau y rhai a rwymodd hi ar ei henaid ni &s;aif [vn:] a'madde 'r Arglwydd iddi, o achos mai ei th&acirc;d a barodd iddi dorri.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac os hi gan fod a fydd eiddo g&wcirc;r, ai ha|ddunedau arni, neu draethiad ei gwefu&s;au yr hwn a rwymodd hi ar ei henaid,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A chlywed oi g&wcirc;r, a thewi wrthi y dydd y clywo, yna &s;afed ei haddunedau: ai rhwymedig|aethau y rhai a rwymodd hi ar ei henaid a &s;afant.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond os ei g&wcirc;r, ar y dydd y clywo a b&acirc;r iddi dorri, ac a ddiddymma ei hadduned, yr hwn [fydd] arni, a thraethiad ei gwefu&s;au 'r hwn a rwymodd hi ar ei henaid: yna 'r Arglwydd a fadde iddi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ond adduned y weddw, a'r y&s;caredic, yr hyn oll a rwymo hi ar ei henaid a &s;aif arni.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ond os [yn] nh&ycirc; ei g&wcirc;r yr addunedodd, neu y rhwymodd hi rwymedigaeth ar ei henaid trwy lw:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A chlywed oi g&wcirc;r, a thewi wrthi heb peri iddi dorri, yna &s;afed ei holl addunedau, a phob rhwym yr hwn a rwymodd hi ar ei henaid a &s;aif.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ond os ei g&wcirc;r gan ddiddymmu ai di|ddymma hwynt y dydd y clywo, ni &s;aif dim a ddaeth allan oi gwefu&s;au, oi haddunedau, ac o
<PB N="69" REF="84">rwymedigaeth ei henaid, ei g&wcirc;r ai diddymmodd hwynt, ar Arglwydd a fadde iddi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> P&ocirc;b adduned a ph&ocirc;b rhwymedigaeth llw, am gy&s;tuddio 'r enaid, ei g&wcirc;r ai cadarnha, ai g&wcirc;r ai diddymma.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac os ei g&wcirc;r gan dewi a dau wrthi, o ddydd i ddydd, yna y cadarnhaodd efe ei holl a|ddunedau, neu ei holl rwymedigaethau y rhai [oeddynt] arni, cadarnhaodd hwynt, pan daw|odd wrthi y dydd y clybu efe [hwynt.]</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac os efe gan ddiddymmu ai diddymma hwynt wedi iddo glywed: yna efe a ddwg ei hanwiredd hi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dymma y deddfau y rhai a orchymyn|nodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, rhwng g&wcirc;r ai wraig, a rhwng t&acirc;d ai ferch, yn ei hieuenctyd [yn] nh&ycirc; ei th&acirc;d.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="31" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Lladdiad y Madianiaid, ai hy&s;pail. 49 Y rhan o'r y&s;pail a offrymmwyd i'r Arglwydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dial di tros feibion I&s;rael ar y Madiani|aid, wedi [hynny] ti a ge&s;clir at dy bobl.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A llefarodd Mo&s;es wrth y bobl gan ddy|wedyd: tynnwch o honoch w&ycirc;r i'r rhyfel, a by|ddant yn erbyn Madian, i roddi dial yr Arglw|ydd ar Madian.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Mil dros b&ocirc;b llwyth, o holl lwythau I&s;ra|el a anfonwch i'r rhyfel.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A rhodda&s;ant o filoedd I&s;rael fil o [b&ocirc;b] llwyth [&s;ef] deuddeng mil, o rai wedi eu tynnu [i'r] rhyfel.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac anfonodd Mo&s;es hwynt i'r rhyfel, m&icirc;l o [b&ocirc;b] llwyth: hwynt a Phinees mab Eleazar yr offeiriad [a anfonodd efe] i'r rhyfel, a dodrefn y cy&s;&s;egr, ac vdcyrn yr vdgan yn ei law.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y rhyfela&s;ant yn erbyn Madian, me|gis y gorchymynnodd yr Arglwydd wrth Mo|&s;es, ac a ladda&s;ant b&ocirc;b gwryw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Brenhinoedd Madian hefyd, gyd ai lladd|edigion [eraill]<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua. 13.21.</NOTE> &s;ef Efi, a Recem, a Zur, a Hur, a Reba, pum brenin Madian, Balaam hefyd mab Beor a ladda&s;ant hwy a'r cleddyf.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Meibion I&s;rael a ddalia&s;ant hefyd yn garcharorion wragedd Madian, ai plant, ac a y&s;peilia&s;ant eu holl anifeiliaid hwynt, ai holl dda hwynt, ai holl olud hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eu holl ddina&s;oedd hefyd drwy eu trig|fannau, ai holl d&ycirc;rau a lo&s;ca&s;ant a th&acirc;n.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A chymmera&s;ant yr holl y&s;pail, a'r holl gaffaeliad o ddyn, ac o anifail.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac a dduga&s;ant at Mo&s;es, ac at Eleazar yr offeiriad, ac at gynnulleidfa meibion I&s;rael, y carcharorio~, a'r caffaeliad, a'r y&s;pail, wrth y gw er&s;&s;yll, i ro&s;ydd Moab, y rhai [ydynt] am yr Iorddonen ag Iericho.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna Mo&s;es ac Eleazar yr offeiriad, a holl bennaduriaid y gynnulleidfa a aethant iw cy|farfod hwynt o'r tu allan i'r gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A digiodd Mo&s;es wrth &s;wyddogion y fyddin, capteniaid y miloedd, a chapteniaid y cantoedd, y rhai a ddaetha~t o &s;ilwriaeth y rhyfel.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A dywedodd Mo&s;es wrthynt, a adaw&s;och chwi b&ocirc;b benyw yn fyw&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Wele<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 25.2. 2 pet 2.15.</NOTE> hwynt trwy air Balaam fuant i roddi ar feibion I&s;rael gamwedd yn erbyn yr Arglwydd, yn achos Peor, a bu pla yng-hyn|nulleidfa yr Arglwydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am hynny<NOTE N="*" PLACE="marg">Baruc. 21.11.</NOTE> lleddwch yn awr b&ocirc;b gwr|yw o blentyn, a lleddwch b&ocirc;b benyw a fu iddi a wnaeth a g&wcirc;r.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A ph&ocirc;b plentyn o'r benwyaid y rhai ni bu iddynt a wnaetha~t a g&wcirc;r, cedwch yn fyw i chwi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac arho&s;wch chwithau o'r tu allan i'r gw|er&s;&s;yll &s;aith niwrnod, p&ocirc;b vn a laddodd ddyn, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 19.11.</NOTE> ph&ocirc;b vn a gyffyrddodd wrth laddedig, ymlanh|ewch y tryddydd dydd a'r &s;eithfed dydd, chwi a'ch carcharorion.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> P&ocirc;b gwi&s;c hefyd, a ph&ocirc;b dodrefnun croen, a ph&ocirc;b gwaith o [flew] geifr, a ph&ocirc;b lle&s;tr pren a lanhewch chwi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A dywedodd Eleazar yr offeiriad wrth y rhyfelw&ycirc;r y rhai a aethent i'r rhyfel: dymma ddeddf y gyfraith yr hon a orchymynnodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yn vnic yr aur, a'r arian, a'r pr&ecirc;s, a'r hai|arn, a'r plwm.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> [A] ph&ocirc;b dim yr hwn a ddaw i'r t&acirc;n, a dynnwch drwy 'r t&acirc;n a gl&acirc;n fydd: ac etto efe a lanheuir<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 19.9.</NOTE> mewn dwfr naillduaeth, a'r hyn oll ni ddaw i'r t&acirc;n tynnwch drwy 'r dwfr [yr vnic.]</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna golchwch eich gwi&s;coedd ar y &s;eith|fed dydd, a gl&acirc;n fyddwch, ac wedi hynny deu|wch i'r gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Cymmer nifer yr y&s;pail a gaed o ddyn ac o anifail, ti ac Eleazar yr offeiriad, a phennau cenedl y gynnulleidfa.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A rhan di y caffaeliad rhwng y rhyfel|w&ycirc;r, y rhai a aethant i'r filwriaeth, a'r holl gyn|nulleidfa.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A chyfot deyrnged i'r Arglwydd gan y rhyfelwyr y rhai a aethant allan i'r filwriaeth: vn o [b&ocirc;b] pum cant o'r dynion, ac o'r eidionnau ac o'r a&s;&s;ynnod, ac o'r defaid.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Cymmerwch [hyn] oi hanner hwynt, a dyro at Eleazar yr offeiriad yn dderchafel off|rwm yr Arglwydd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac o hanner meibion I&s;rael y cymmeri vn rhan, o [b&ocirc;b] dec a deugain o'r dynion o'r eidi|onnau, o'r a&s;&s;ynnod, ac o'r defaid, [ac] o b&ocirc;b ani|fail: a dot ti hwynt i'r Lefiaid y rhai ydynt yn gorchwylio tabernacl yr Arglwydd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A gwnaeth Mo&s;es ac Eleazar yr offei|riad megis y gorchymynnodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A'r caffaeliad &s;ef gweddill yr y&s;pailyr hon a y&s;peilia&s;e pobl y filwriaeth oedd, chwe chant m&icirc;l, a phymthec a thrugain o filoedd o ddefaid.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A deuddec a thrugain m&icirc;l o eidionnau.</P>
<PB REF="85">
<P N="34"><HI>34</HI> Ac vn mil a thrugain o a&s;&s;ynnod.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A ph&ocirc;b enaid dyn, o fenywod, y rhai ni bua&s;e iddynt a wnaethent a g&wcirc;r [oeddynt] ddeuddeng m&icirc;l enaid ar hugain.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A'r hanner [&s;ef] rhan y rhai a aethent i'r rhyfel oedd o rifedi defaid drychant m&icirc;l, a dwy ar bymthec ar hugain o filoedd, a phum cant.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A theyrnged yr Arglwydd o'r defaid oedd chwechant, a phumthec a thrugain.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A'r eidionnau [oeddynt] vn m&icirc;l ar bym|thec ar hugain, ai teyrnged i'r Arglwydd [oedd] deuddec a thrugain.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A'r a&s;&s;ynnod [oeddynt] ddeng m&icirc;l ar hu|gain, a phum cant, ai teyrnged i'r Arglwydd [oedd] vn a thrugain.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A'r dynion [oeddynt] vn mil ar bymthec, ai teyrnged i'r Arglwydd [oedd] ddeuddec ena|id ar hugain.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A Mo&s;es a rodd deyrnged offrwm dercha|fel yr Arglwydd at Eleazar yr offairiad: megis y gorchymynna&s;e yr Arglwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ac o rann meibion I&s;rael, yr hon a ran|na&s;e Mo&s;es oddi wrth y mil-wyr,</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Sef rhan y gynnulleidfa o'r defaid oedd, drychant mil, a dwy ar bymthec ar hugain o filo|edd, a phum cant.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ac [o'r] eidionnau vn m&icirc;l ar bymthec ar hugain.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ac [o'r] a&s;&s;ynnod deng m&icirc;l ar hugain, a phum cant.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac [o'r] dynion vn m&icirc;l ar bymthec.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A chymmerodd Mo&s;es o hanner meibion I&s;rael vn rhann o [b&ocirc;b] dec a deugain o'r dyni|on, ac o'r anifeiliaid, ac ai rhoddes hwynt i'r Le|fiaid y rhai oeddynt yn gorchwylio tabernacl yr Arglwydd: megis y gorchymynna&s;e yr Ar|glwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Yna y &s;wyddogion y rhai [oeddynt] ar filoedd y filwriaeth a ddaethant at Mo&s;es [&s;ef] capteniaid y miloedd, a chapteniaid y cantoedd.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> A dyweda&s;ant wrth Mo&s;es, dy wei&s;ion a gymmera&s;ant nifer y gw&ycirc;r o ryfel, y rhai [a ro|ddai&s;t] dan ein dwylo ni, ac nid oes &wcirc;r yn ei&s;ie o honom.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Am hynny yr offrymmwn offrwm i'r Ar|glwydd, p&ocirc;b vn yr hyn a gaffo yn offeryn aur, yn fraichled, yn gadwyn, yn fodrwy, yn glu&s;tdlws, ac yn arffedog, i wneuthur iawn tros ein henei|diau ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> A chymerodd Mo&s;es ac Eleazar yr offeiri|ad yr aur ganddynt, yn ddodrefn gweithgar oll.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Ac yr ydoedd holl aur yr offrwm dercha|fel, yr hwn a dderchafa&s;ant i'r Arglwydd oddi wrth gapteniaid y miloedd, ac oddi wrth gap|teniaid y cantoedd, yn vn m&icirc;l ar bymthec, &s;aith gant, a dec a deugain o &s;iclau.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Y&s;peilia&s;e y gw&ycirc;r o ryfel, b&ocirc;b vn iddo ei hun.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> A chymmerodd Mo&s;es, ac Eleazar yr offeiriad yr aur gan gapteniaid y miloedd, a'r cantoedd, ac ai duga&s;ant i babell y cyfarfod, yn goffadwriaeth dros feibion I&s;rael, gerbron yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="32" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Tylwyth Ruben a Gad a ofynna&s;ant y t&icirc;r a ydoedd y tu hwnt i'r lorddonen, ac ai caw&s;ant tan ammod iddynt hwy, ac i hanner llwyth Mana&s;&s;es.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yr ydoedd anifeiliaid lawer i feibion Ruben, a llawer iawn i feibion Gad: a gw|el&s;ant d&icirc;r Iazer, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 31.47.</NOTE> th&icirc;r Gilead, ac wele y lle yn lle [da] i anifeiliaid.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna meibion Gad, a meibion Ruben a ddaethant, ac a ddyweda&s;ant wrth Mo&s;es, ac wrth Eleazar yr offeiriad, ac wrth holl benna|duriaid y gynnulleidfa, gan ddywedyd:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ataroth, a Dibon, ac Iazer, a Nemrah, a He&s;bon, ac Elealeh, a Sabam, a Nebo, a Beon.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> [Sef] y t&icirc;r yr hwn a darawodd yr Ar|glwydd o flaen cynnulleidfa I&s;rael, t&icirc;r i anifei|liaid yw efe, ac [y mae] i'th wei&s;ion anifeiliaid.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A dyweda&s;ant os caw&s;om ffafor yn dy o|lwg, rhodder y t&icirc;r hwn i'th wei&s;ion yn etifeddi|aeth: na ph&acirc;r i ni fyned trwy 'r Iorddonen.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A dywedodd Mo&s;es wrth feibion Gad, ac wrth feibion Ruben, ai eich brodyr a &acirc;nt i'r rhy|fel, a chwithau a arho&s;wch ymma&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A pha ham y digalonnwch feibion I&s;rael rhac myned tro&s;&s;odd i'r t&icirc;r yr hwn a rodd yr Ar|glwydd iddynt&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Felly y gwnaeth eich tadau, pan anfona|is hwynt o Cades Barnea i edrych y t&icirc;r.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys aethant i fynu hyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 13.24.</NOTE> ddyfryn E&s;|col, a gwel&s;ant y t&icirc;r a digalonna&s;ant feibion I&s;|rael rhac myned i'r t&icirc;r yr hwn a rodda&s;e yr Ar|glwydd iddynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac enynnodd digllonedd yr Arglwydd y dydd hwnnw, ac efe a dyngodd gan ddywedyd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Nid byw fi os<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 14.28.</NOTE> y dynion a ddaethant i fy|nu o'r Aipht, o fab vgain mlwydd ac vchod, a welant y t&icirc;r yr hwn a addewais trwy l&wcirc; i Abra|ham, I&s;aac, ac i Iacob, am na chyflawna&s;ant [wneuthur] ar fy &ocirc;l i.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ond Caleb mab Iephun y Ceneziad, a Io&s;uah mab Nun, canys cyflawna&s;ant [wneu|thur] ar &ocirc;l yr Arglwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac enynnodd digllonedd yr Arglwydd yn erbyn I&s;rael, a gwnaeth iddynt gyrwydro yn yr anialwch ddeugain mlhynedd, nes darfod yr holl oes yr hon a wnaethe y drygioni yng-o|lwg yr Arglwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac wele chwi a goda&s;och yn lle eich ta|dau yn gynnyrch dynion pechadurus, i chwa|negu ar ddigllonedd &s;orriant yr Arglwydd wrth I&s;rael.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Os dychwelwch oddi ar ei &ocirc;l ef yna efe a &acirc;d y bobl etto yn yr anialwch, a chwi a ddini|&s;triwch yr holl bobl hyn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y daethant atto, ac y dyweda&s;ant, corlannau defaid a adailadwn ni ymma i'n ha|nifeiliaid, a dina&s;oedd i'n plant.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A nyni a ymarfogwn yn fuan o flaen mei|bion I&s;rael, hyd oni ddygom hwynt iw lle eu
<PB N="70" REF="85">hun: a'n plant a arho&s;ant yn y dina&s;oedd cae|roc rhac trigolion y t&icirc;r.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ni ddychwelwn ni i'n tai, nes i feibion I&s;rael feddianu b&ocirc;b vn ei etifeddiaeth.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Hefyd nid etifeddwn gyd a hwynt o'r tu hwnt i'r Iorddonen, ac oddi yno allan: am ddy|fod ein etifeddiaeth i ni o'r tu ymma i'r Iorddo|nen tua 'r dwyrain.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A* dywedodd Mo&s;es wrthynt, os gwne|wch y peth hyn, os ymarfogwch i'r rhyfel o fla|en yr Arglwydd:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Os aiff p&ocirc;b vn o honoch dros yr Iorddo|nen yn arfog o flaen yr Arglwydd, nes iddo o|re&s;cynn ei elynion oi flaen:</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A daro&s;twng y wlad o flaen yr Arglwydd, yna wedi hynny y cewch ddychwelyd, ac y by|ddwch ryddion oddi wrth yr Arglwydd, ac o ddiwrth I&s;rael: yna y bydd y t&icirc;r hwn yn etife|ddiaeth i chwi o flaen yr Arglwydd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ond os chwi ni wna fel hyn, wele pechu yr ydych yn erbyn yr Arglwydd, a gwybydd|wch y goddiwedda eich pechod chwi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A dailedwch i chwi ddina&s;oedd i'ch plant, a chorlannau i'ch defaid, a gwnewch yr hyn a ddaeth allan o'ch genau.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A llefarodd meibion Gad, a meibion Ru|ben wrth Mo&s;es gan ddywedyd: dy wei&s;io~ a w|nant megis y mae fy arglwydd yn gorchymyn.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ein plant, ein gwragedd, ein hanifeili|aid, a'n holl &s;crubliaid fyddant ymma yn nina|&s;oedd Gilead.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'th<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua. 4.12.</NOTE> wei&s;ion a &acirc;nt tro&s;&s;odd o flaen yr Arglwydd i'r rhyfel, p&ocirc;b vn yn arfog i'r filwria|eth, megis y mae fy arglwydd yn llefaru.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A gorchymynnodd Mo&s;es i Eleazar yr offeiriad, ac i Io&s;uah fab Nun, ac i bennau cen|edl llwythau meibion I&s;rael oi plegit hwynt.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A dywedodd Mo&s;es wrthynt, os meibion Gad, a meibion Ruben a &acirc;nt dros yr Iorddo|nen gyda chwi, p&ocirc;b vn yn arfog i'r rhyfel o flaen yr Arglwydd, yna pan ddaro&s;tynger y wl&acirc;d o'ch blaen rhoddwch iddynt wl&acirc;d Gilead yn etifeddi|aeth.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac onid &acirc;nt dro&s;&s;odd gyda chwi yn arfo|gion, yna cymmerant eu etifeddiaeth yn eich my&s;c chwi yng-wl&acirc;d Canaan.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna meibion Gad, a meibion Ruben a atteba&s;ant, gan ddywedyd: fel y llefarodd yr Arglwydd wrth dy wei&s;ion felly y gwnawn ni.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Nyni a awn tro&s;&s;odd i d&icirc;r Canaan yn ar|fogion o flaen yr Arglwydd, fel [y byddo] me|ddiant ein etifeddiaeth o'r tu ymma i'r Iorddo|nen genym ni.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 3.12. io&s;ua. 13.3. io&s;ua. 22.4.</NOTE> rhodd Mo&s;es iddynt [&s;ef] i feibion Gad, ac i feibion Ruben, ac i hanner llwyth Maana&s;&s;es mab Io&s;eph frenhiniaeth Sehon brenin yr Amoriaid, a brenhiniaeth Og brenin Ba&s;an, y wl&acirc;d ai dina&s;oedd ar hyd y terfynau, [&s;ef] dina&s;oedd y wlad oddi amgylch.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A meibion Gad a adailada&s;ant Dibon, ac Ataroth, ac Aroer.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac Atroth, Sophon, a Iaazer, a Iogbea.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Bethnimra hefyd, a Betharan, dina&s;oedd caeroc, a chorlannau defaid.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A meibio~ Ruben a adailada&s;ant He&s;bon, Eleale a Chiriathaim:</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Nebo hefyd a Balmeon wedi troi [eu] henwau, a Sibamah: ac a henwa&s;ant henwau y dina&s;oedd y rhai a adailada&s;ant.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 50.23.</NOTE> meibion Marhir mab Mana&s;&s;es a aethant i Gilead, ac ai hennilla&s;ant hi, ac a o|re&s;cynna&s;ant yr. Amoriaid y rhai [oeddynt] yn|ddi.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A rhodd Mo&s;es Gilead i Machir fab Mana&s;&s;es, ac efe a drigodd ynddi.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 3.14.</NOTE> aeth Iair mab Mana&s;&s;es, ac a en|nillodd eu trefydd hwynt, ac ai galwodd hwynt trefydd Iair.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ac aeth Nobah, ac a ennillodd Cenath, ai phentrefydd: ac ai galwodd ar ei enw ei hun Nobah.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="33" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Taithiau 'r I&s;raeliaid. 51 Duw yn gorchymyn idd|ynt ddini&s;trio y Canaaneaid ai heulynnod.</P>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"DYmma deithiau meibion I&s;rael y rhai a ddaethant allan o d&icirc;r yr Aipht yn eu lluo|edd dan law Mo&s;es ac Aaron.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> A Mo&s;es a &s;crifennodd eu dyfodiad hwynt allan yn eu teithiau, wrth archedigaeth yr Ar|glwydd: ac dymma eu teithiau hwynt yn eu dy|fod&icirc;ad allan.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Sef cychwnna&s;ant<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 12.37.</NOTE> o Rame&s;es, o fewn y m&icirc;s cyntaf, ar y pymthecfed dydd o'r m&icirc;s cyn|taf: trannoeth wedi 'r Pa&s;c yr aeth meibion I&s;|rael allan a llaw vchel yng-olwg yr Aiphtiaid oll.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Yna yr Aiphtiaid oeddynt yn claddu p&ocirc;b cyntafanedic, y rhai a ladda&s;e yr Arglwydd yn eu my&s;c, a gwnaethe yr Arglwydd farn yn er|byn eu duwiau hwynt hefyd.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A meibion I&s;rael a gychwnna&s;ant o Ra|me&s;es, ac a wer&s;&s;ylla&s;ant yn Succoth.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A chychwnna&s;ant o<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 13.20.</NOTE> Succoth, a gwer&s;|&s;ylla&s;ant yn Etham yr hon [&s;ydd] yng-hwrr yr anialwch.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A chychwnna&s;ant o Etham, a throe&s;ant i Pi-Hahiroth, yr hon [&s;ydd] o flaen Baal Se|phon, ac a wer&s;&s;ylla&s;ant o flaen Migdal.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A chychwnna&s;ant o Pi-Hahiroth, ac ae|thant<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 15.22.</NOTE> trwy ganol y m&ocirc;r i'r anialwch, a cher|dda&s;ant daith tri diwrnod yn anialwch Etham, a gwer&s;&s;ylla&s;ant yn Marah.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A chychwnna&s;ant o Marah, a daethant i Elim, ac yn Elim [yr ydoedd] deuddec o ffyn|honnau dwfr, a dec a thrugain o balm-w&ycirc;dd: a gwer&s;&s;ylla&s;ant yno.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A chychwnna&s;ant o Elim, a gwer&s;&s;ylla|&s;ant wrth y m&ocirc;r c&ocirc;ch.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A chychwnna&s;ant oddi wrth y m&ocirc;r c&ocirc;ch, a gwer&s;&s;ylla&s;ant yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 16.1.</NOTE> anialwch Zin.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Ac o anialwch Zin y chychwnna&s;ant, ac y gwer&s;&s;ylla&s;ant yn Daphca.</P>
<PB REF="86">
<P N="13">"<HI>13</HI> A chychwnna&s;ant o Daphca, a gwer&s;&s;y|lla&s;ant yn Alus.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A chychwnna&s;ant o Alus, a gwer&s;&s;ylla|&s;ant yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 17.1.</NOTE> Raphidim, ac yno nid oedd dwfr i'r bobl iw yfed.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A chychwnna&s;ant o Raphidim, a gwer|&s;&s;ylla&s;ant yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 9.1.</NOTE> anialwch Sinai.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A chychwnna&s;ant o anilwch Sinai, a gwer&s;&s;ylla&s;ant ym<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 11.34.</NOTE> Meddau y bl&ycirc;s.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A chychwnna&s;ant o Feddau yr bl&ycirc;s, a gwer&s;&s;ylla&s;ant yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 11.35.</NOTE> Hazeroth.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A chychwnna&s;ant o Hazeroth, a gwer|&s;&s;ylla&s;ant yn Rithma.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A chychwnna&s;ant o Rithma, a gwer&s;&s;yll|a&s;ant yn Rimon Phares.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A chychwnna&s;ant o Rimon Phares, a gwer&s;&s;ylla&s;ant yn Libna,</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A chychwnna&s;ant o Libna, a gwer&s;&s;ylla|&s;ant yn Ri&s;&s;a.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> A chychwnna&s;ant o Ri&s;&s;a, a gwer&s;&s;ylla|&s;ant vn Cehelatha.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> A chychwnna&s;ant o Cehelatha, a gwer&s;|&s;ylla&s;ant ym mynydd Sepher.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> A chychwnna&s;ant o fynydd Sepher, a gwer&s;&s;ylla&s;ant yn Harada.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> A chychwnna&s;ant o Harada, a gwer&s;&s;yll|a&s;ant yn Maceloth.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> A chychwnna&s;ant o Maceloth, a gwer|&s;ylla&s;ant yn Thahath.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> A chychwnna&s;ant o Thahath, a gwer|&s;ylla&s;ant yn Tharath.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> A chychwnna&s;ant o Tharath, a gwer&s;|&s;ylla&s;ant yn Mithca.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> A chychwnna&s;ant o Mithca, a a gwer&s;&s;y|lla&s;ant yn Ha&s;monah.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> A chychwnna&s;ant o Ha&s;monah, a gwer&s;|&s;ylla&s;ant yn Mo&s;eroth.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> A chychwnna&s;ant o Mo&s;eroth, a gwer&s;|&s;ylla&s;ant yn Bene Iaacan.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> A chychwnna&s;ant o Bene Iaacan, a gwer&s;&s;ylla&s;ant yn Horgadgad.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> A chychwnna&s;ant o Horgadgad, a gwer|&s;&s;ylla&s;ant yn Iethebatha.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> A chychwnna&s;ant o Iethebatha, a gwer|&s;&s;ylla&s;ant yn Abrona.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> A chychwnna&s;ant o Abrona, a gwer&s;&s;yll|a&s;ant yn Ezeon Gaber.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> A chychwnna&s;ant o Ezeon Gaber, a gwer|&s;&s;ylla&s;ant yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 20.1.</NOTE> anialwch Zin, hwnnw yw Cades</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> A chychwnna&s;ant o Cades, a gwer&s;&s;yll|a&s;ant ym-mynydd Hor, yng-hwrr t&icirc;r Edom.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 20.25 deut. 32.50.</NOTE> Aaron yr offeiriad a aeth i fynydd Hor, wrth archedigaeth yr Arglwydd, ac a fu farw yno yn y ddeugainfed flwyddyn wedi myned meibion I&s;rael allan o d&icirc;r yr Aipht, yn y pummed m&icirc;s, ar y [dydd] cyntaf o'r m&icirc;s.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> Ac Aaron [ydoedd] fab tair blwydd ar hugain a chant pan fu farw ym mynydd Hor.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> A brenin<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 21.1.</NOTE> Arad y Canaanead, ac efe yn trigo yn y dehau yn nhir Canaan a glybu o ddyfodiad meibion I&s;rael.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> A chychwnna&s;ant o<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 21.4.</NOTE> fynydd Hor, a gw|er&s;&s;ylla&s;ant yn Zalmona.</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> A chychwnna&s;ant o Zalmona, a gwer&s;&s;y|lla&s;ant yn Phunon.</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> A chychwnna&s;ant o Phunon, a gwer&s;&s;y|lla&s;ant yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 21 10.</NOTE> Oboth.</P>
<P N="44">"<HI>44</HI> A chychwnna&s;ant o Oboth, a gwer&s;&s;yll|a&s;ant yn I im Abarim, ar derfyn Moab.</P>
<P N="45">"<HI>45</HI> A chychwnna&s;ant o I im Abarim, a gw|er&s;&s;ylla&s;ant yn Dibon Gad.</P>
<P N="46">"<HI>46</HI> A chychwnna&s;ant o Dibon Gad, a gw|er&s;&s;ylla&s;ant yn Almon Diblathaim.</P>
<P N="47">"<HI>47</HI> A chychwnna&s;ant o Almon Diblathaim a gwer&s;&s;ylla&s;ant ym mynyddoedd Abarim o flaen Nebo.</P>
<P N="48">"<HI>48</HI> A chychwnna&s;ant o fynyddoedd Abarim, a gwer&s;&s;ylla&s;ant yn rho&s;&s;ydd Moab am yr Ior|ddonen ag Iericho.</P>
<P N="49">"<HI>49</HI> A gwer&s;&s;ylla&s;ant wrth yr Iorddonen o Beth Ie&s;imoth hyd wa&s;tadedd<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 25.1.</NOTE> Sittim yn rho&s;&s;ydd Moab.</P>
<P N="50">"<HI>50</HI> A llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, yn rho&s;&s;ydd Moab am yr Iorddonen ag Ieri|cho, gan ddywedyd:</P>
<P N="51">"<HI>51</HI> Llefara wrth feibion I&s;rael a dywet wr|thynt, gan eich bod chwi yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 7.2. Io&s;ua. 11.11.</NOTE> myned tros yr Iorddonen i d&icirc;r Canaan:</P>
<P N="52">"<HI>52</HI> Gore&s;cynnwch chwithau holl drigolion y t&icirc;r o'ch blaen, a dini&s;triwch eu holl luniau hw|ynt, dini&s;triwch hefyd eu holl ddelwau tawdd, a difwynwch hefyd eu holl vchelfeudd hwynt.</P>
<P N="53">"<HI>53</HI> Ie gore&s;cynnwch y t&icirc;r, a thrigwch yn|ddo: canys rhodais y t&icirc;r i chwi iw ore&s;cyn.</P>
<P N="54">"<HI>54</HI> Rhennwch hefyd y t&icirc;r yn etifeddiaeth trwy eich teuluoedd wrth goelbren,<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 26.54.</NOTE> i'r [teulu] aml chwanegwch ei etifeddiaeth, ac i'r anaml prinhewch ei etifeddiaeth, bydd eiddo [p&ocirc;b vn y man] lle yr el y coelbren allan iddo: yn ol llwy|thau eich tadau yr etifeddwch.</P>
<P N="55">"<HI>55</HI> Ac oni ore&s;cyunwch bre&s;&s;wylwyr y t&icirc;r o'ch blaen, yna y bydd y rhai a<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 7.10. Io&s;ua. 23.1<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> weddillwch o honynt yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Barn. 2.3.</NOTE> gethri yn eich llygaid, ac yn ddrain yn eich y&s;tly&s;&s;au, a blinant chwi yn y t&icirc;r yr hwn y trigwch ynddo.</P>
<P N="56">"<HI>56</HI> A bydd [mai] megis yr amcenais wneu|thur iddynt hwy y gwnaf i chwi.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="34" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XXXIIII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Terfynau gwl&acirc;d Canaan, ai do&s;parth-wyr.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"<HI>A</HI> Llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, gan ddywedyd:</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Gorchymyn i feibion I&s;rael a dywet wr|thynt: pan ddeloch chwi i d&icirc;r Canaan, dymma y t&icirc;r a &s;yrth i chwi yn etifeddiaeth, [&s;ef] gwl&acirc;d Canaan tan ei therfynau.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Yna bydded i chwi y tu* dehau o anialwch Zin ger llaw Edom: a therfyn y dehau fydd i chwi, o gwrr y m&ocirc;r heli, tua 'r dwyrain.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A'r terfyn a amgylchyna i chwi o'r dehau iriw Acrabim, ac a aiff tro&s;&s;odd i Zin: ai fy|nediad allan fydd o'r dehau i Cades Barnea, ac aiff allan i fae&s;-dref Adar, a thro&s;&s;odd i Azmon,</P>
<PB N="71" REF="86">
<P N="5">"<HI>5</HI> A'r terfyn a amgylchyna o Azmon i a|fon yr Aipht, ai fynnediad ef allan a fydd tua 'r gorllewyn.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A therfyn y gorllewyn fydd y m&ocirc;r mawr i chwi, &s;ef y terfyn hwn fydd i chwi yn derfyn gor|llewyn.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A hwn fydd terfyn y gogledd i chwi o'r m&ocirc;r mawr y terfynwch i chwi fynydd Hor.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> O fynydd Hor y terfynwch nes dyfod i Hamath, a diwedd y terfyn fydd Zedadah.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A'r terfyn a aiff allan tua Ziphron, ai ddi|wedd ef fydd* Hazar Enan, hwn fydd terfyn y gogledd i chwi.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A therfynwch i chwi yn derfyn y dwy|rain, o Hazar Enan i Sepham.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ac aed y terfyn i wared o Sepham i Ri|bla, ar du dwyrain Ain, yna de&s;cynned y terfyn, ac aed hyd e&s;tlys m&ocirc;r Cinnereth tua 'r dwyrain.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Ac aiff y terfyn i wared tua 'r Iorddonen, ai ddiwedd fydd y mor heli: dymma y tir fydd i chwi dan ei derfynau oddi amgylch.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> A gorchymynnodd Mo&s;es i feibion I|&s;rael gan ddywedyd: dymma y t&icirc;r yr hwn a rennwch yn etifeddiaethan wrth goel-bren, yr hwn y gorchymynnodd yr Arglwydd ei roddi i'r naw llwyth, ac i'r hanner llwyth.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Canys cymmera&s;e<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 32, 33. Io&s;ua. 14.2.</NOTE> llwyth meibion Ru|ben yn &ocirc;l t&ycirc; eu tadau, a llwyth meibion Gad yn &ocirc;l t&ycirc; eu tadau, a hanner llwyth Mana&s;&s;es: cy|mera&s;ant [meddaf] eu hetifeddiaeth.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Dau lwyth a hanner llwyth a gymme|ra&s;ant eu hetifeddiaeth am yr Iorddonen ag Ie|richo, tua &acirc;'r dwyrain oddi wrth godiad [haul.]</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Llefarodd yr Arglwydd hefyd wrth Mo|&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Dymma henwau y gw&ycirc;r y rhai a ran|nant y t&icirc;r yn etifeddiaethau i chwi, Eleazar yr offeiriad, ac Io&s;uah mab Nun.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Ac vn pennaeth o bob llwyth a gymmer|wch i rannu y t&icirc;r yn etifeddiaethau.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Ac fel dymma henwau y gw&ycirc;r: tros lwyth Iuda, Caleb mab Iephun.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A thros lwyth meibion Simeon, Se|muel mab Animihud.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Tros lwyth Beniamin, Elidad mab Ci|&s;lon.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> A Butti mab Iogli yn bennaeth tros lwyth meibion Dan.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> O feibion Io&s;eph, Haniel mab Ephod yn bennaeth tros lwyth meibion Mana&s;&s;es.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Cemuel hefyd mab Siphtan yn benna|eth tros lwyth meibion Ephraim.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> A Eli&s;aphan mab Pharnach, yn benna|eth tros lwyth meibion Zabulon.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Paltiel hefyd mab A&s;an, yn bennaeth tros lwyth meibion I&s;&s;achar.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ac Ahthud mab Salomi, yn bennaeth tros lwyth meibion A&s;er.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Ac yn bennaeth tros lwyth meibion Nephthali, Pedael mab Ammihud.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Dymma y rhai a orchymynnodd yr Ar|glwydd iddynt rannu etifeddiaethau i feibion I&s;rael yn nh&icirc;r Canaan.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="35" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr Arglwydd yn gorchymyn rhoi trefi a rhir i'r Lefiaid: 6 a bod rhai o'r trefi hynny yn noddf&acirc;u, ac yn dan|gos beth a wneir i'r llawrudiog, &s;ef yr hwn a laddo ddyn: a pha de&s;tiolaeth a gymmeryr iw erbyn.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A</HI> Llefarodd yr Arglwyd wrth Mo&s;es, yn rho&s;&s;ydd Moab, am yr Iorddonen ag Ie|richo gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gorchymyn i feibion I&s;rael* roddi o ho|nynt i'r Lefiaid o etifeddiaeth eu meddiant ddi|na&s;oedd i drigo: rhoddwch hefyd i'r Lefiaid fa|es pentrefol wrth y dina&s;oedd oi hamgylch.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r dina&s;oedd fyddant iddynt i drigo [yn|ddynt,] ai pentrefol feu&s;ydd fyddant iw hani|feiliaid, ac iw cyfoeth, ac iw holl fwy&s;t-filod.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A meu&s;ydd pentrefol y dina&s;oedd y rhai a roddwch i'r Lefiaid [a gyrhaeddant] o fur y ddi|nas tu ac allan, fil o gufyddau o amgylch.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A me&s;urwch o'r tu allan i'r ddinas, odu 'r dwyrain yn ddwy fil o gufyddau, a thu 'r dehau yn ddwy fil o gufyddau, a thu 'r gorllewyn yn ddwy fil o gufyddau, a thu 'r gogled yn ddwy fil o gufyddau: a'r ddinas [fydd] yn y canol, hyn fydd iddynt yn feu&s;ydd pentrefol y dina&s;oedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac o'r dina&s;oedd y rhai a roddwch i'r Le|fiaid, [bydded]<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 4.41. Io&s;ua 20.2. Exod. 21.13. Deut 19.2.</NOTE> chwech yn ddina&s;oedd noddfa, y rhai a roddwch fel y gallo y llawruddiog ffoi yno: a rhoddwch ddwy ddinas a deugain attynt hwy.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr holl ddina&s;oedd y rhai a roddwch i'r Lefiaid [fyddant] wyth ddinas a deugain, hwynt ai pentrefol feu&s;ydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r dina&s;&s;oedd y rhai a roddwch [fyddant] o feddiant meibion I&s;rael, oddi ar yr aml [ei ddina&s;oedd] y rhoddwch yn aml, ac oddi ar y prin y rhoddwch yn brin, pob vn yn &ocirc;l ei eti|feddiaeth, yr hon a etifeddant a rydd i'r Lefiaid oi ddina&s;oedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A llefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es gan ddywedyd:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Llefara wrth feibion I&s;rael a dywet wrthynt, pan eloch tros yr Iorddonen, i d&icirc;r Ca|naan,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna go&s;odwch i chwi ddina&s;oedd: di|na&s;oedd noddfa fyddant i chwi, ac yno y ff&ycirc; y llawruddiog yr hwn a laddo dd&ycirc;n mewn amry|fu&s;edd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r dina&s;oedd fyddant i chwi yn noddfa rhac y dialudd: fel na ladder y llawruddiog hyd oni &s;afo ger bron y gynnulleidfa mewn barn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac [o'r] dina&s;oedd y rhai a roddwch, chwech fyddant i chwi yn ddina&s;oedd noddfa.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Tair dinas a roddwch o'r tu ymma i'r Iorddonen; a thair dinas a roddwch yn nhir Ca|naan: dina&s;oedd noddfa fyddant hwy.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> I feibion I&s;rael, ac i'r dieithr, ac i'r all|tudd [yr hwn a fyddo] yn eich my&s;c, y bydd y chwe dinas hyn yn noddfa: fel y gallo pob vn a laddo dd&ycirc;n me&wcirc;n amryfu&s;edd ffoi yno.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 21.14.</NOTE> os ag offer yn haiarn y tarawodd ef
<PB REF="87">fel y bu farw, llawruddiog yw efe: ladder y llaw|ruddiog yn farw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac os a charrec law yr hon y bydde efe farw oi phlegit, y tarawodd ef, ai farw, llaw|ruddiog yw efe lladder y llawruddiog yn farw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Neu os efe ai tarawdd ef a llaw-ffon yr hon y bydde efe farw oi phlegit, ai farw, llaw|ruddiog yw efe, lladder y llawruddiog yn farw.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Dialudd y gwaed a ladd y llawruddiog pan gyfarfyddo ag ef, lladded ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac os<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 19.11.</NOTE> mewn c&acirc;s y gwthia efe ef, neu y teifl atto mewn bwriad, fel y byddo efe farw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Neu ei daro ef ai law mewn gelyna&s;tra fel y byddo farw, ladder yn farw yr hwn ai tarawodd, llofrudd yw hwnnw: dialudd y gwaed a ladd y llofrudd pan gyfarfyddo ag ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ond<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 21.13.</NOTE> os yn ddi&s;ymmwth heb g&acirc;s y gwthia efe, neu y teifl atto vn offeryn yn ddifw|riad:</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Neu [ei daro ef] a charrec yr hon y by|dde efe farw oi phlegit heb weled: a pheri iddi &s;yrthio arno, fel y byddo farw, ac e|fe heb ddwyn c&acirc;s iddo, ac heb gei&s;io niwed iddo ef:</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna barned y gynnulleidfa rhwng y ta|rawudd, a dialudd y gwaed, yn &ocirc;l y barnedigae|thau hyn.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac achubed y gynnulleidfa y llofrudd, o law dialudd y gwaed, a throed y gynnulleidfa ef i ddinas ei noddfa yr hon y ffodd efe iddi: a thriged yntef ynddi hyd farwolaeth yr arch-o|ffeiriad, yr hwn a eneiniwyd ag olew cy&s;&s;egre|dic.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac os y llofrudd gan fyned a aiff allan o derfyn dinas ei noddfa, yr hon y ff&ocirc;dd efe iddi:</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ai gael o ddialudd y gwaed oddi allan i ddinas ei noddfa, a lladd o ddialudd y gwaed y llofrudd, na [rodder hawl] gwaed yn ei er|byn:</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys o fewn dinas ei noddfa y trig hyd farwolaeth yr arch-offeiriad, ac wedi marwola|eth yr arch-offeiriad, dychweled y llofrudd i d&icirc;r ei etifeddiaeth.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A hyn fydd i chwi yn ddeddf farnedic drwy eich cenedlaethau, yn eich holl drigfannau.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Pwy bynnac a laddo ddyn, wrth a<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 17.6. Deut. 19.15. Math. 18.16. 2. Cor. 13.1.</NOTE> ddy|wedo ty&s;tion y lladd efe y llofrudd: ac vn ty&s;t ni chaiff de&s;tiolaethu yn erbyn d&ycirc;n i farw o ho|naw.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Hefyd na chymmerwch iawn am enioes y llofrudd, yr hwn &s;ydd euog i farw, ond lladder ef yn farw.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac na chymmerwch iawn gan yr hwn a ff&ocirc;dd i ddinas ei noddfa, er cael dychwelyd i drigo yn y t&icirc;r, hyd farwolaeth yr offeiriad.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Fel na halogoch y t&icirc;r yr hwn [y by|ddoch] chwi ynddo, canys y gwaed hwn a ha|loga y t&icirc;r, a thros y t&icirc;r ni wneir iawn am y gwa|ed a dy welltir arno, ond a gwaed yr hwn ai ty|walltodd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Am hynny nac aflanh&acirc; y t&icirc;r yr hwn yr y|dych yn trigo ynddo, yr hwn yr ydwyfi yn pre|&s;&s;wylio yn ei ganol: canys myfi 'r Arglwydd ydwyf yn pre&s;&s;wylio yng-hanol meibion I&s;|rael.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="36" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XXXVI.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Bod yn rhaid i ferched Zalphaad, ac i bob aeres arall briodi rhai oi llwythau eu hun.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"PEnnau cenedl tylwyth meibio~ Gilead, mab Machir, mab Mana&s;&s;es o dylwyth meibion Io&s;eph a ddaethant hefyd, ac a lefara&s;ant ger bron Mo&s;es, a cher bron y pennaduriaid [&s;ef] pennau cenedl meibion I&s;rael.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Ac a ddyweda&s;ant:<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 27.7. Io&s;ua 17.3.</NOTE> yr Arglwydd a or|chymynnod i'm harglwydd, roddi y t&icirc;r yn eti|feddiaeth i feibion I&s;rael wrth goel-bren: a'm harglwydd a orchymynnwyd ga~ yr Arglwydd roddi etifeddiaeth Zalphaad ein brawd iw fer|ched.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Os hwynt a fyddant wragedd i rai o fei|bion llwythau meibion I&s;rael, yna y tynnir ym|maith eu hetifeddiaeth hwynt oddi wrth eti|feddiaeth ein tad ni, ac ai chwanegir at eti|feddiaeth y llwyth y rhai y byddant hwy ei|ddynt, a phrinheuir ar randir ein etifeddiaeth ni.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A phan fyddo y Iubili i feibion I&s;rael, y|na y chwanegir eu hettifeddiaeth hwynt, ac eti|feddiaeth llwyth y rhai y byddant hwy eidd|ynt: a thorrir eu hetifeddiaeth hwynt, oddi wrth etifeddiaeth llwyth ein t&acirc;d ni.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A gorchymynnodd Mo&s;es i feibion I&s;ra|el yn &ocirc;l gair yr Arglwydd, gan ddywedyd: y mae llwyth meibion Io&s;eph yn dywedyd yn inion.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Dymma y gair yr hwn a orchymynnodd yr Arglwydd am ferched Zalpbaad, gan ddy|wedyd: byddant yn wragedd i'r [rhai] y byddo da yn eu golwg eu hun, ondi rai o dylwyth llwyth eu t&acirc;d eu hun y byddant yn wra|gedd.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Fel na threiglo etifeddiaeth meibion I&s;|rael, o lwyth i lwyth, ond glynu o feibion I&s;|rael bob vn yn etifeddiaeth llwyth ei dadau ei hun.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A phob merch yn etifeddu etifeddiaeth o lwythau meibion I&s;rael a fydd wraig i vn o dylwyth llwyth ei th&acirc;d ei hun: fel yr etifeddo meibion I&s;rael bob vn etifeddiaeth ei dadau ei hun.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Ac na threigled etifeddiaeth o lwyth i lwyth arall, canys llwythau meibion I&s;ra|el a lynant bob vn yn ei etifeddiaeth ei hun.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Megis y gorchymynnodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, felly y gwnaeth merched Zal|phaad.</P>
<PB N="72" REF="87">
<P N="11">"<HI>11</HI> Canys Mahelah, Thirza, Hagla, Mil|cha, a Noa merched Zalpaad fuant yn wra|gedd i feibion eu hewythr.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> [I w&ycirc;r]o dylwyth Mana&s;&s;es fab Io&s;eph y buant yn wragedd: a bu eu hetifeddiaeth wrth lwyth tylwyth eu t&acirc;d.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Dymma y gorchymynnion, a'r barnedi|gaethau, y rhai a orchymynnodd yr Arglwydd i feibion I&s;rael trwy law Mo&s;es, yn rho&s;&s;ydd Moab, am yr Iorddonen ag Iericho.</P></Q>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 N="Deuteronomy" TYPE="book">
<HEAD>&leaf; Pummed llyfr Mo&s;es yr hwn a elwir Deuteronomium.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Byrr adfynegiad o'r pethau a wnaethid o'r blaen o Horeb hyd Cadesbarnea. 13 Mo&s;es yn go&s;od cyd|lywodraethwyr ag ef ei hun, ar y bobl. 16 Barn gy|fiawn. 22 Yr y&s;piwyr. 32 Mo&s;es yn y&s;twrdio y bobl o achos eu hangrhedyniaeth. 44 Ennill o'r Amori|aid y maes oddi ar yr I&s;raeliaid, am iddynt ymladd yng-wrthwyneb i orchymyn yr Arglwydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_DYmma y geiriau y rhai a ddywedodd Mo&s;es wrth holl I&s;rael, ar tu hwnt i'r Iorddonen yn yr anialwch, ar y rhos gyferbyn a'r m&ocirc;r c&ocirc;ch: rhwng Pharan a Tho|phel, a Laban, a Ha&s;e|roth, a Dizahab.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> [Taith] vn diwrnod ar ddec [&s;ydd] o Ho|reb, ffordd [yr eir] i'r mynydd Seir, hyd Ca|de&s;barnea.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A darfu yn y ddeugeinfed flwyddyn, yn yr vnfed m&icirc;s ar ddec, ar y [dydd] cyntaf o'r mis i Mo&s;es lefaru wrth feibion I&s;rael yn &ocirc;l yr hyn oll a orchymynna&s;e yr Arglwydd iddo [ei ddy|wedyd] wrthynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Wedi iddo ladd<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 21.26.</NOTE> Sehon brenin yr Amo|riaid, yr hwn oedd yn trigo yn He&s;bon, ac Og brenin Ba&s;an yr hwn oedd yn trigo yn A&s;ta|roth, o fewn Edrai.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Tu hwnt i'r Iorddonen yng-wl&acirc;d Moab y dechreuodd Mo&s;es egluro y gyfraith hon gan-ddywedyd:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr Arglwydd ein Duw a lefarodd wrth|um ni yn Horeb, gan ddywedyd: digon i chwi drigo [hyd yn hyn] yn y mynydd hwn,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dychwelwch, a chychwnnwch rhagoch ac ewch i fynydd yr Amoriaid, ac iw holl gyfa|gos [leoedd:] i'r rhos, i'r mynydd, ac i'r gwa&s;ta|dedd, ac i'r dehau, ac i borthladd y m&ocirc;r, i d&icirc;r y y Canaaneaid, ac i Lybanus, hyd yr afon fawr [&s;ef] afon Euphrates.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Wele rhoddais y wl&acirc;d o'ch blaen chwi: ewch i mewn,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 15.18. Gene&s;. 17.7.</NOTE> a gore&s;cynnwch y wl&acirc;d yr hon a dyngodd yr Arglwydd i'ch tadau chwi: i A|braham, ac i I&s;aac, ac i Iacob ar [ei] rhoddi idd|ynt, ac iw h&acirc;d ar eu h&ocirc;l hwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A mi a ymadroddais wrthych<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 18.19.</NOTE> yr am&s;er hwnnw gan ddywedyd: ni allaf fy hun eich cynnal chwi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr Arglwydd eich Duw a'ch lluo&s;ogodd chwi: ac wele chwi heddyw fel &s;&ecirc;r y nefoedd o luo&s;ogrwydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Arglwydd Dduw eich tadau a'ch cyn|nyddo yn fil lluo&s;ogach nac ydych, ac a'ch ben|dithio fel y llefarodd efe wrthych.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pa wedd y dygwn fy hun eich blinder, a'ch baich, a'ch ymry&s;on chwi&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Moe&s;wch iwch w&ycirc;r doethion, a deallus, a rhai cyfarwydd trwy eich llwythau, fel y go|&s;odwyf hwynt yn bennau arnoch chwi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna 'r atteba&s;och fi, ac y dyweda&s;och, da yw gwneuthur y peth yr hwn a ddywedai&s;t.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Cymmerais gan hynny bennau eich llwytha&ucirc; chwi, [&s;ef] gw&ycirc;r doethion, a rhai cy|farwydd, ac ai rhoddais hwynt yn bennau ar|noch, [&s;ef] yn gapteniaid ar filoedd, ac yn gap|teniaid ar gantoedd, ac yn gapteniaid ar dde|gau a deugain, ac yn gapteniaid ar ddegau, ac yn &s;wyddogion ar eich llwythau chwi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r am&s;er hwnnw y gorchymynnais i'ch barnw&ycirc;r chwi gan ddywedyd: gwrandewch [ddadleuon] rhwng eich brodyr, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 7.24.</NOTE> bernwch gyfiawnder rhwng g&wcirc;r ai frawd, ac ai e&s;tron hefyd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Na chydnabyddwch wynebau mewn barn,<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 19.15. Deut. 16 19. 1. Sam. 17.7. Diahar. 24.23 Iam. 2.2.</NOTE> gwrandewch ar y lleiaf, yn gy&s;tal ac ar y mwyaf: nac ofnwch rhac neb, o blegit y farn &s;ydd eiddo Duw: a'r p&ecirc;th yr hwn a fydd rhy galed i chwi a ddygwch attafi, a mi ai gwran|dawaf.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gorchymynnais i chwi hefyd yr am&s;er hwnnw yr holl bethau y rhai [a ddylech] eu gw|neuthur.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y muda&s;om o Horeb, ac a gerdda|&s;om yr holl anialwch mawr, ac ofnadwy hwn|nw, yr hwn a wel&s;och ffordd [yr eir i]fynydd yr Amoriaid, fel y gorchymynna&s;e yr Arglwydd ein Duw i ni, ac a ddaethom hyd Cade&s;barnea.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A dywedais wrthych, daethoch hyd fy|nydd yr Amoriaid yr hwn y mae 'r Arglwydd ein Duw ar roddi i ni.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Wele 'r Arglwydd dy Dduw a roddes y wl&acirc;d o'th flaen, dos i fynu [a] gore&s;cyn, fel y llefarodd Arglwydd Dduw dy dadau wrthit, nac ofna, ac na lwfrh&acirc;.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna chwi oll a ddaethoch allaf, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 13.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> a ddyweda&s;och, anfonwn w&ycirc;r o'n blaen ni, fel y
<PB REF="88">chwiliant hwy y wl&acirc;d i ni, ac yr adroddant beth i ni am y ffordd yr hon yr awn i fynu rhyd-ddi, ac am y dina&s;oedd y rhai y deuwn i mewn iddynt.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r peth oedd dda yn fyng-olwg, cym|merais gan hynny ddeuddeng-wr o honoch, vn g&wcirc;r o [bob] llwyth.</P>
<P N="24"><HI>24</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 13.24.</NOTE> Felly y troe&s;ant ac yr aethant i fynu i'r mynydd, ac y daethant hyd ddyffryn E&s;col, ac ai chwilia&s;ant ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac a gymmera&s;ant o ffrwyth y t&icirc;r yn eu llaw, ac ai duga&s;ant i wared attom ni, ac a ddu|ga&s;ant air i ni trachefn, ac a ddyweda&s;ant da [yw] 'r wl&acirc;d yr hon y mae 'r Arglwydd ein Duw yn ei rhoddi i ni.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Er hynny ni fynnech fyned i fynu: ond gair yr Arglwydd eich Duw a anufyddhau|&s;och chwi.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Grwgnacha&s;och hefyd yn eich pebyll, a dyweda&s;och, am ga&s;au o'r Arglwydd nyni y dug efe ni alla~ o dir yr Aipht i'n rhoddi yn llaw 'r Amoriaid, i'n difetha.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> I ba le 'r awn i fynu&lpunctel; ein brodyr a'n diga|lonna&s;ant ni gan ddywedyd: pobl fwy, a hwy na nyni, dina&s;oedd mawrion, a chaeroc hyd y ne|foedd, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 13.29.</NOTE> meibion yr Anaciaid hefyd a wel&s;om ni yno.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna y dywedais wrthych, nac ar&s;wyd|wch, ac nac ofnwch rhacddynt hwy.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yr Arglwydd eich Duw 'r hwn &s;ydd yn myned o'ch blaen, efe a ymladd tro&s;och yn &ocirc;l [yr hyn] oll a wnaeth [efe] i chwi yn yr Aipht o flaen eich llygaid.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac yn yr anialwch fel y gwelai&s;t [lle] i'th ddug yr Arglwydd dy Dduw, fel y dwg g&wcirc;r ei fab ei hun, yn yr holl ffordd yr hon a gerdda|&s;och, nes eich dyfod hyd y man ymma.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Etto er y chwedl hwn, ni chredech chwi yn yr Arglwydd eich Duw.</P>
<P N="33"><HI>33</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 13.21.</NOTE> Yr hwn a oedd yn myned o'ch blaen chwi ar h&ycirc;d y ffordd i chwilio iwch [am] le i wer&s;&s;yllu o honoch: y n&ocirc;s mewn t&acirc;n i beri i chwi ganfod ar h&ycirc;d y ffordd yr hon yr aech arni: a'r dydd mewn cwmwl.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A chlybu 'r Arglwydd lais eich geiriau, ac a ddigiodd, ac a dyngodd gan ddywedyd:</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Os<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 14.13.</NOTE> vn o'r dynion hyn, y genhedlaeth ddr&wcirc;g hon, a w&ecirc;l y wl&acirc;d dda 'r hon y tyngais, ar ei rhoddi i'ch tadau chwi [na choelier fi.]</P>
<P N="36"><HI>36</HI> O ddieithr Caleb mab Iephun, efe ai gw&ecirc;l hi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua. 14.6.</NOTE> ac iddo ef y rhoddaf y wl&acirc;d yr hon y &s;angodd efe ynddi, ac iw feibion ef, o achos cyf|lawni o honaw [wneuthur] ar &ocirc;l yr Arglwydd.</P>
<P N="37"><HI>37</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 20.12. Num 27.14. Deut. 3 26. Deut. 4.21. Deut. 34.4.</NOTE> Wrthif finne hefyd y digiodd yr Argl|wydd o'ch plegit chwi gan ddywedyd: tithe he|fyd ni chei fyned i mewn yno.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Io&s;uah mab Nun yr hwn &s;ydd yn &s;efyll ger dy fron di, efe a aiff i mewn yno: cadarnh&acirc; di ef, canys efe ai rhan hi' n etifeddiaeth i I&s;rael.</P>
<P N="39"><HI>39</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 14.31.</NOTE> Eich plant hefyd y rhai y dyweda&s;och y byddent yn y&s;pail, a'ch meibion chwi y rhai nid adwaenant heddyw dda, na drwg: y rhai hyn a &acirc;nt i mewn yno, ac i'r rhai hynny y rhoddaf hi, a hwynt ai gore&s;cynnant hi.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Troiwch chwithau rhagoch, a chychwn|nwch i'r anialwch ar h&ycirc;d ffordd y m&ocirc;r c&ocirc;ch.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Yna yr atteba&s;och, a dyweda&s;och wrthif, pecha&s;om yn erbyn yr Arglwydd, nyni a awn i fynu, ac a ymladdwn ar &ocirc;l yr hyn oll a orchy|mynnodd yr Arglwydd ein Duw i ni: a gwi&s;|ca&s;och bob vn ei arfau rhyfel, ac a ymroe&s;och i fyned i'r mynydd.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrthif: diwet wrthynt nac ewch i fynu, ac na ryfelwch o ble|git nad ydwyf yn eich my&s;c chwi, rhac eich cw|ympo o flaen eich gelynnion.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Felly y dywedais wrthych, ond ni wran|daw&s;och eithr anufyddhau&s;och air yr Arglwydd, rhyfyga&s;och hefyd ac aethoch i fynu i'r mynydd.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Yna y daeth allan yr Amoriaid y rhai [oeddynt] yn trigo yn y mynydd hwnnw i'ch cyfarfod chwi ac a'ch ymlidia&s;ant fel y gwnai gwenyn, ac a'ch difetha&s;ant chwi o Seir hyd Horma.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Yna y dychwela&s;och ac yr &wcirc;yla&s;och ger bron yr Arglwydd, ond ni wrandawodd yr Ar|glwydd ar eich llef, ac ni roddes glu&s;t i chwi.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac arho&s;a&s;och yn Cades ddyddiau lawer, megis y dyddiau yr arho&s;a&s;ech [o'r blaen.]</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 I&s;rael a waherddir i ymladd ar Edomiaid, 9 Moabiaid a'r Ammoniaid, ac &s;ydd yn gorchfygu Sehon brenin Hesbon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y troe&s;om ac y cychwnna&s;om i'r ania|lwch [ar h&ycirc;d] ffordd y m&ocirc;r c&ocirc;ch fel y dyw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">|da&s;e yr Arglwydd wrthif: ac a amgylcha&s;om fynydd Seir ddydiau lawer.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Llefarodd yr Arglwydd hefyd wrthif gan ddywedyd: Digon i chwi amgylchu y mynydd hwn [hyd yn hyn] ymchwelwch rhagoch tua 'r gogledd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A gorchymyn i'r holl bobl gan-ddywe|dyd: chwy chwi ydych ar dramwyo trwy derfy|nau eich brodyr, meibion E&s;au, y rhai ydynt yn trigo yn Seir, a hwyntau a ofnant rhagoch, ond ymgedwch yn ddyfal.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Na chyffroiwth hwynt o herwydd ni rodd|af i chwi oi tir hwynt gymmeint a lled gwadn troed:<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 36.8.</NOTE> canys yn etifeddiaeth i E&s;au y rhodd|ais fynydd Seir.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Prynwch fwyd ganddynt am arian, fel y bwyttaoch: a phrynwch hefyd ddwfr ganddynt am arian, fel yr yfoch.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys yr Arglwydd dy Dduw a'th fen|dithiodd di yn holl waith dy law, gwybu dy gerdded yn yr anialwch mawr hwn: y deugain mlhynedd hyn [y bu] yr Arglwydd dy Dduw gyd a thi, [ac] ni bu arnat ei&s;ie dim.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y tramwya&s;om oddi wrth ein brodyr meibion E&s;au y rhai ydynt yn trigo yn Seir, o ffordd y rh&ocirc;s, o Elath, ac o Ezion-gaber, ac a ddychwela&s;om fel y tramwyem ar h&ycirc;d ffordd a|nialwch Moab.</P>
<PB N="73" REF="88">
<P N="9"><HI>9</HI> Yna yr Arglwydd a ddywedodd wrthif, na orthrymma Moab, ac nac ymgynnull i ryfel yn eu herbyn hwynt, o blegit ni roddaf it feddi|ant oi d&icirc;r ef: o herwydd i feibion Lot, y rho|ddais Ar yn etifeddiaeth.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr Emiaid o'r blaen a gyfanedda&s;ant ynddi: pobl fawr, ac aml, ac vchel fel yr Anaci|aid.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yn gawri y cymmerwyd hwynt hefyd, fel yr Anaciaid, a'r Moabiaid ai galwa&s;ant hwynt yn Emiaid.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yr Horiaid hefyd a bre&s;&s;wylia&s;ant yn Seir o'r blaen, a meibion E&s;au ai gore&s;cynna|&s;ant, ac ai difetha&s;ant oi blaen, a thriga&s;ant yn eu lle hwynt, fel y gwnaeth I&s;rael i wl&acirc;d ei eti|feddiaeth yntef, yr hon a roddes yr Arglwydd iddynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> [Yna y dywedais] cyfodwch yn awr, a thramwywch rhagoch tros afon<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 2.12.</NOTE> Zared: ac nyni a aethom tros afon Zared.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r dyddiau [yn] y rhai y cerdda&s;om o Cade&s;barnea, hyd pan ddaethom tros afon Za|red [oeddynt] onid dwy flwyddyn deugain, nes darfod holl genhedlaeth y gw&ycirc;r o ryfel o ga|nol y gwer&s;&s;yllau, fel y tynga&s;e 'r Arglwydd wrthynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys llaw 'r Arglwydd ydoedd hefyd yn eu herbyn hwynt iw torri hwynt o ganol y gwer&s;&s;yll hyd oni ddarfuont.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A bu wedi darfod yr holl ryfel-w&ycirc;r, gan eu marw o blith y bobl,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna lefaru o'r Arglwydd wrthif gan ddywedyd:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ty di heddyw wyt ar fyned trwy derfy|nau Moab, &s;ef [trwy] Ar.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pan ddelech di gyferbyn a meibion Ammon, na orthrymma hwynt, ac nac ym|gynnull yn eu herbyn hwynt, o blegit ni ro|ddaf feddiant o d&icirc;r meibion Ammon i ti, ca|nys rhoddais ef yn etifeddiaeth i feibion Lot.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yn wl&acirc;d cawri hefyd y cyfrifwyd hi, cawri a bre&s;&s;wylia&s;ant ynddi o'r blaen: a'r Ammoniaid ai galwent hwynt Zamzumi|aid.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Pobl fawr, ac aml, ac vchel fel yr Anaciaid, a'r Arglwydd ai difethodd hwynt, oi blaen hwy, a hwynt ai gore&s;cynna&s;ant, ac a driga&s;ant yn eu lle hwynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Fel y gwnaeth i feibion E&s;au y rhai y|dynt yn trigo yn Seir, pan ddifethodd efe yr Horiaid oi blaen, fel y gore&s;cynna&s;ant hwynt, ac y triga&s;ant yn eu lle hwynt hyd y dydd hwn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Felly [am] yr Afiaid y rhai oeddynt yn trigo yn Hazarim, hyd Azza, y Caphthori|aid y rhai a ddaethant allan o Caphthor ai difetha&s;ant hwynt, ac a driga&s;ant yn eu lle hwynt.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Cyfodwch, cychwnnwch, ac ewch tros afon Arnon: wele rhoddais yn dy law di Se|hon brenin He&s;bon yr Amorriad, ai wl&acirc;d ef, dechreu ore&s;cyn, ai gyffroi ef i ryfel.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Y dydd hwn y dechreuaf roddi dy ar|&s;wyd, a'th ofn di ar y bobloedd tann yr holl ne|foedd, y rhai a glywant dy henw di a ddychry|nant, ac a le&s;caant rhagot ti.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna 'r anfonais gennadau o anialwch Cademoth at Sehon brenin He&s;bon [a] geiri|au heddwch, gan-ddywedyd:</P>
<P N="27"><HI>27</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 21.22.</NOTE> G&acirc;d i mi fyned trwy dy wl&acirc;d ti, ar h&ycirc;d y briffordd y cerddaf, ni chiliaf i'r tu dehau, nac i'r tu a&s;&s;wy.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Gwerth fwyd am arian i mi, fel y bwyt|tawyf, a dyro ddwfr am arian i mi fel yr yfwyf, ar fy nrhaed yn vnic y trammwyaf,</P>
<P N="29"><HI>29</HI> (Fel y gwnaeth meibio~ E&s;au i mi, y rhai ydynt yn trigo yn Seir, a'r Moabiaid y rhai y|dynt yn trigo yn Ar) hyd onid elwyf tros yr Ior|ddonen i'r wlad yr hon y mae yr Arglwydd ein Duw yn ei rhoddi i ni.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ond ni fynne Sehon brenin He&s;bon ein gollwng heb ei law, o blegit yr Arglwydd dy Dduw a galeda&s;e ei y&s;pryd ef, ac a gadarn|hau&s;e ei galon ef, er mwyn ei roddi ef yn dy law di, megis heddyw [y gwelir.]</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrthif, we|le dechreuais roddi Sehon, ai wl&acirc;d ef o'th fla|en di, dechreu di gan ore&s;cyn ore&s;cynnu ei wl&acirc;d ef.</P>
<P N="32"><HI>32</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 21.13.</NOTE> Yna Sehon a ddaeth allan i'n cyfarfod ni, efe ai holl bobl i ryfel [yn] Ia&s;a.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ond yr Arglwydd ein Duw, ai rhoddes ef o'n blaen, fel y taraw&s;om ef, ai feibion, ai holl bobl ef.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac a ennilla&s;om ei holl ddina&s;oedd ef yr am&s;er hwnnw, ac a ddifroda&s;om bob dinas, yn w&ycirc;r, yn wragedd, yn blant, [ac] ni adaw&s;om weddill.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ond &s;clyfaetha&s;om yr anifeiliaid i ni, ac y&s;pail y dina&s;oedd y rhai a ennilla&s;om.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> O Aroer, yr hon [&s;ydd] ar f&icirc;n afon Ar|non, a'r ddinas yr hon [&s;ydd] ar yr afon, ac hyd at Gilead, ni bu ddinas a'r a ddiangodd rhagom: yr Arglwydd ein Duw a roddes y cwbl o'n bla|en ni.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Er hynny ni ddaetho&s;t i d&icirc;r meibion Am|mon, [&s;ef] holl lann afon Iabboc, nac i ddina|&s;oedd y mynydd, nac i'r holl [leoedd] y rhai a orchymynna&s;e yr Arglwydd ein Duw [na dde|lem iddynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Hanes Og brenin Ba&s;an. 13 Pwy a gafodd ei d&icirc;r ef, a thann ba ammod. 21 Mo&s;es yn cynghori Io|&s;uah i flaenori y bobl i wlad Canaan, yr hon ni chai efe ei hun onid ei gweled.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN A y troe&s;om, ac yr e&s;cynna&s;om [ar hyd] ffordd Ba&s;an, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 21.33. Deut. 29.7.</NOTE> Og brenin Ba&s;an a ddaeth allan i'n cyfarfod ni, efe ai holl bobl i ry|fel i Edrai.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrthif, nac of|na
<PB REF="89">ef, o blegit yn dy law di y rhoddaf ef, ai holl bobl, ai wl&acirc;d ef: a thi a wnei iddo fel y gwnae|tho&s;t i<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 21.24.</NOTE> Sehon frenin yr Amoriaid yr hwn oedd yn trigo yn He&s;bon.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Felly yr Arglwydd ein Duw a roddes hefyd yn ein llaw ni<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 21.33.</NOTE> Og frenin Ba&s;an, ai holl bobl ef, fel y taraw&s;om ef, nes [ein bod] heb a|del iddo weddill.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac a ennilla&s;om ei holl ddina&s;oedd ef yr am&s;er hwnnw [fel] nad oedd dinas yr hon nis duga&s;om oddi arnynt: tri-vgain dinas [&s;ef] holl wl&acirc;d Argob, brenhiniaeth Og o fewn Ba|&s;an.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr holl ddina&s;oedd hyn [oeddynt] gedyrn o f&ucirc;roedd vchel, p&ycirc;rth, a barrau, heb law dina&s;o|edd heb furoedd lawer iawn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A difroda&s;om hwynt fel y gwnaethom i Sehon frenin He&s;bon, gan ddifrodi o bob di|nas y gw&ycirc;r, y gwragedd, a'r plant.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond yr holl anifeiliaid ac y&s;pail y dina&s;o|edd a &s;clyfaeth&acirc;&s;om i ni ein hunain.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Felly y cymmera&s;om yr am&s;er hwnnw o law dau frenin yr Amoriaid y wl&acirc;d yr hon [&s;ydd] o'r tu hwnt i'r Iorddonen, o afon Arnon hyd fynydd Hermon.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y Sidoniaid a alwant Hermon yn Siri|on, a'r Amoriaid ai galwant ef Senir.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Holl ddina&s;oedd y gwa&s;tad, a holl Gile|ad, a holl Ba&s;an hyd Selca, ac Edrai, dina&s;o|edd brenhiniaeth Og o fewn Ba&s;an.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O blegit Og brenin Ba&s;an yn vnic a adaw&s;id o weddill y cawri: wele ei wely ef [o|edd] wely haiarn, onid [yw] hwnnw yn Re|bath meibion Ammon&lpunctel; naw cufydd [oedd] ei h&ycirc;d ef, a phedwar cufydd [oedd] ei l&ecirc;d ef, wrth gufydd g&wcirc;r.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r wl&acirc;d hon a ore&s;cynna&s;om ni yr am|&s;er hwnnw, o Aroer yr hon [&s;ydd] wrth afon Arnon, a hanner mynydd Gilead,<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 32.33</NOTE> ai ddina&s;o|edd ef a roddais i'r Rubeniaid ac i'r Gadiaid:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r gweddill o Gilead, a holl Ba&s;an, [&s;ef] brenhiniaeth Og a rhoddais i hanner llwyth Mana&s;&s;es: [&s;ef] holl wl&acirc;d Argob, trwy holl Ba&s;an, hon a elwid gwlad y cawri.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Iair mab Mana&s;&s;es a gymmerth holl wl&acirc;d Argob, hyd fr&ocirc; Ge&s;&s;uri, a Macati: ac ai galwodd hwynt &s;ef Ba&s;an ar ei henw ei hun, trefydd Iair hyd y dydd hwn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac i Machir y rhoddais i Gilead.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ond i'r Rubeniaid, ac i'r Gadiaid, y rho|ddais o Gilead hyd afon Arnon, hanner yr afon a'r terfyn: ac hyd yr afon Iabboc [&s;ef] terfyn meibion Ammon.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Hefyd y rh&ocirc;s, a'r Iorddonen, a'r terfyn o Cinereth hyd f&ocirc;r y rh&ocirc;s [&s;ef] y m&ocirc;r heli, dann fronnydd y brynn tu a'r dwyrain.</P>
<P N="18"><HI>18</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 32.21.</NOTE> Gorchymynnais gan hynny i chwi 'r am&s;er hwnnw gan ddywedyd, yr Arglwydd eich Duw a roddes i chwi y wl&acirc;d hon iw gore&s;|cyn: ewch tro&s;odd yn arfog o flaen eich brodyr meibion I&s;rael, pob rhai pybur [o honoch.]</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yn vnic eich gwraged, a'ch plant, a'ch a|nifeiliaid, (gwn fod llawer o anifeiliaid i chwi) a drigant yn eich dina&s;oedd y rhai a roddais i chwi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Hyd pan baro 'r Arglwydd i'ch brodyr orphywr fo fel chwithau: a gore&s;cyn o honynt hwy hefyd y wl&acirc;d yr hon y mae 'r Arglwydd eich Duw ar roddi iddynt tros yr Iorddonen:* yna dychwelwch bob vn iw etifeddiaeth yr hon a roddais i chwi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua 22.4.</NOTE> Gorchymynnais hefyd i Io&s;uah yr am|&s;er hwnnw gan ddywedyd, dy lygaid ti a wel|&s;ant yr hyn oll a wnaeth yr Arglwydd eich Duw i'r ddau frenin hyn:<NOTE PLACE="marg">Num. 27.18.</NOTE> felly y gwna 'r Ar|glwydd i'r holl deyrna&s;oedd, y rhai 'r ydwyt ti yn myned tro&s;odd attynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Nac ofnwch hwynt, o blegit yr Ar|glwydd eich Duw [yw] efe, yr hwn a ymladd tro&s;och chwi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac erfynniais ar yr Arglwydd yr am&s;er hwnnw, gan ddywedyd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> O Arglwydd Dduw, ty di a ddechre|uai&s;t ddangos i'th w&acirc;s dy fawredd, a'th law ga|darn: o blegit pa Dduw [&s;ydd] yn y nefoedd, neu yn y ddaiar, yr hwn a weithreda yn &ocirc;l dy weithredoedd, a'th nerthoedd di&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Gad i mi fyned tro&s;odd attolwg, a gwe|led y wl&acirc;d dda, yr hon [&s;ydd] tros yr Iorddo|nen, a'r mynydd da hwnnw, a Libanus.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ond yr Arglwydd a ddigia&s;e wrthif o'ch plegit chwi, ac ni wrandawodd ar naf, ond dy|wedyd a wnaeth yr Arglwydd wrthif, digon [yw hynny] i ti, na chwanega lefaru wrthif mwy am y peth hyn.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Dos i fynu i ben y brynn, a derchafa dy lygaid tu a'r gorllewyn, a'r gogled, a'r dehau, a'r dwyrain, ac edrych a'th lygaid, o blegit ni chei di fyned tros yr Iorddonen hon.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Gorchymyn hefyd i Io&s;uah, a nertha, a chadarnh&acirc; ef, o blegit efe a aiff tro&s;odd o flaen y bobl ymma, ac efe a ran iddynt yn etifeddiaeth y wl&acirc;d, yr hon a weli di.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Felly aros a wnaethom yn y dyffryn, gyferbyn a Beth peor.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Mo&s;es yn annog i gadw gorchymynnion Duw. 2 Na rodder at air Duw, ac na thynner oddi wrtho ddim. 3 Beth a ddaeth o galyn Baal peor. 6 Doethi|neb pobl Dduw. 9 Rhaid iw dy&s;cu gorchymynni|on Duw i'n plant. 15 Na wneler vn ddelw o ddim iw haddoli. 24 Duw 'n d&acirc;n y&s;&s;ol. 26 Bugy|thion yn erbyn y rhai a ymwrthodant a gorchymyn|nion Duw. 31 Duw 'n drugarog. 37 Am garu o Dduw y tadau efe a ddewi&s;odd eu heppil hwynt. 43 Dina&s;oedd y noddfa.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">BEllach gan hynny &ocirc; I&s;rael gwrando ar y deddfau, ac ar y barnedigaethau, y rhai 'r [ydwyf] yn dy&s;cu i chwi iw gwneuthur, fel y byddoch byw, ac yr eloch, ac y gore&s;cynnoch y wl&acirc;d yr hon y mae Arglwydd Dduw eich ta|dau 'n ei rhoddi i chwi.</P>
<PB N="74" REF="89">
<P N="2"><HI>2</HI> Na chwanegwch at y gair yr hwn yr yd|wyf yn ei orchymyn i chwi, ac na leihewch [ddim] o honaw ef, gan gadw gorchymynnion yr Arglwydd eich Duw y rhai ['r wyfi] yn eu gorchymyn i chwi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Eich llygaid chwi a oeddynt yn gweled yr hyn a wnaeth yr Arglwydd am Baal-Pe|or, o blegit pob g&wcirc;r yr hwn a aeth ar &ocirc;l Baal-Peor, yr Arglwydd dy Dduw ai difethodd ef, o'th blith di.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond chwi y rhai oeddych yn glynu wrth yr Arglwydd eich Duw, byw ydych heddyw oll.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Wele dy&s;cais i chwi ddeddfau, a barnedi|gaethau, fel y gorchymynnodd yr Arglwydd fy Nuw i mi: i wneuthur [o honoch] felly, yng-ha|nol y wl&acirc;d yr hon [yr ydych] chi ar fyned i mewn iddi iw gore&s;cyn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Cedwch gan hynny, a gwnewch [hw|ynt] o blegit hyn [yw] eich doethineb, a'ch deall chwi, yng-olwg y bobloedd, y rhai a gly|want yr holl ddeddfau hyn, ac a ddywedant, yn ddiau pobl ddoeth, a deallus [yw] y genedl fawr hon.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O blegit pa genedl [morr] fawr, yr hon [y mae] duwiau iddi yn ne&s;&s;au atti, fel yr Arglw|ydd ein Duw ni, ym mhob [dim] a'r y galwom arno&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A pha genedl [morr] fawr, yr hon y mae] iddi ddeddfau, a barnedigaethau cyfiawn, me|gis yr holl gyfraith hon, yr hon yr ydwyfi yn ei rhoddi heddyw ger eich bron chwi&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ond gochel arnat, a chadw dy enaid yn ddyfal, rhac anghofio o honot y pethau y rhai a welodd dy lygaid, a chilio o honynt allan o'th galon di, holl ddyddiau dy enioes: ond y&s;py&s;&s;a hwynt i'th feibion, ac i feibion, dy feibion.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> [Sef] y dydd yr hwn y &s;efai&s;t ger bron yr Arglwydd dy Dduw yn Horeb, pan ddywe|dodd yr Arglwydd wrthif, cynnull i mi y bobl, fel y gwnelwyf iddynt glywed fyng-eiriau y rhai a ddy&s;cant i'm hofni fi, 'r holl ddyddiau y rhai y byddant fyw ar y ddaiar, ac y dy&s;cant [hwynt]iw meibion.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y ne&s;&s;a&s;och, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 19.18.</NOTE> y &s;afa&s;och dan y my|nydd, a'r mynydd oedd yn llo&s;ci gan d&acirc;n, hyd entrych awyr, yn dywyllwch, a niwl, a chw|mwl.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r Arglwydd a lefarodd wrthych o ga|nol y t&acirc;n, [a] chwithau nid oeddych yn gweled ll&ucirc;n [dim] heb law llais.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna efe a fynegodd i chwi ei gyfammod yr hwn a orchymynnodd i chwi iw wneuthur, [&s;ef] y deng-hair, ac ai &s;crifennodd hwynt, ar ddwy lech faen.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r Arglwydd a orchymynnodd i mi 'r am&s;er hwnnw ddy&s;cu i chwi ddeddfau, a barne|digaethau i wneuthur o honoch hwynt yn y wl&acirc;d, yr hon yr ydych chi yn myned iddi iw go|re&s;cyn</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gwiliwch gan hynny yn ddyfal ar eich eneidiau, o blegit ni wel&s;och ddim ll&ucirc;n yn y dydd y llefarodd yr Arglwydd wrthych yn Ho|reb o ganol y t&acirc;n.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Rhac ymlygru o honoch, a gwneuthur i chwi ddelw gerfiedic, cyffelybrwydd vn ddelw, ll&ucirc;n gwryw, neu fenyw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ll&ucirc;n vn anifail yr hwn [&s;ydd] ar y ddai|ar, ll&ucirc;n vn aderyn a&s;celloc yr hwn a eheda yn yr awyr.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ll&ucirc;n vn ymlu&s;ciad ar y ddaiar, ll&ucirc;n vn py&s;codyn a'r y [&s;ydd] yn y dyfroedd tann y ddaiar.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Hefyd rhac derchafu o honot dy lygaid tu a'r nefoed, a gweled yr haul, a'r lleuad, a'r &s;&ecirc;r [&s;ef] holl lu y nefoedd, a'th yrru di i ym|grymmu iddynt, a gwa&s;anaethu o honot hwynt, y rhai o rannodd yr Arglwydd dy Dduw i'r holl bobloedd dann y nefoedd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ond yr Arglwydd a'ch cymmerodd chwi, ac a'ch dug chwi allan o'r pair haiarn, o'r Aipht, i fod iddo yn bobl, [ac] yn etifeddiaeth fel [y gwelir] y dydd hwn.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r Arglwydd a ddigiodd wrthif am eich geiriau chwi, ac a dyngodd nad awn i tros yr Iorddonen, ac na chawn fyned i mewn i'r wl&acirc;d dda, yr hon y mae 'r Arglwydd dy Dduw ar ro|ddi i ti yn etifeddiaeth.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> O blegit byddaf farw yn y wl&acirc;d hon, nid &acirc;f i tros yr Iorddonen: ond chwychwi yd|ych yn myned tro&s;odd, ac a ore&s;cynnwch y w|l&acirc;d dd&acirc; honno.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ymgedwch arnoch rhac anghofio cy|fammod yr Arglwydd eich Duw, yr hwn a am|mododd efe a chwi, a gwneuthur o honoch i chwi ddelw gerfiedic, ll&ucirc;n dim oll a wahardd|odd yr Arglwydd dy Dduw i ti.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> O blegit yr Arglwydd dy Dduw<NOTE N="*" PLACE="marg">Hebre. 12.29.</NOTE> &s;ydd d&acirc;n y&s;&s;ol, [a] Duw eiddigus.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Pan genhedlech feibion, ac &wcirc;yrion, ac heneiddio o honoch yn y wl&acirc;d, ac ymlygru o ho|noch, a gwneuthur o honoch ddelw gerfiedic, ll&ucirc;n dim fel y gwneloch ddryganiaeth yng-o|lwg yr Arglwydd dy Dduw iw ddigio ef,</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Galw 'r ydwyf yn dy&s;tion yn eich erbyn chwi, heddyw y nefoedd a'r ddaiar, gan ddar|fod y derfydd am danoch yn fuan oddi ar y tir, yr hwn yr ydych yn myned tros yr Iorddonen iddo iw ore&s;cyn, nid e&s;tynnwch ddyddiau ynddo, canys gan ddifetha ei'ch difethir.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r Arglwydd a'ch gwa&s;cara chwi ym mhlith y bobloedd, a chwi a adewir yn ddynion anaml ym-my&s;c y cenhedloedd, y rhai y dwg yr Arglwydd chwi attynt.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac yno y gwa&s;anaethwch dduwiau [o] waith dwylo d&ycirc;n, [&s;ef] pren, a maen, y rhai ni welant, ac ni chlywant, ac ni fwytt&acirc;nt, ac ni a|roglant.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Pan gei&s;iech oddi yno yr Arglwydd dy Dduw, yna y cei, os cei&s;i ef a'th holl galon, ac a'th holl enaid.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Pan gyfyngo arnat, a digwyddo 'r holl
<PB REF="90">bethau hyn i ti yn y dyddiau diweddaf, a dych|welyd o honot at yr Arglwydd dy Dduw, a gwrando o honot ar ei lais ef:</P>
<P N="31"><HI>31</HI> (O herwydd yr Arglwydd dy Dduw [&s;ydd] Dduw trugarog) ni edu efe di, ac ni'th ddifetha, ac nid anghofi a gyfammod dy dadau di, 'r hwn a dyng odd efe wrthynt.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Canys ymofyn yn awr, am y dyddiau cyntaf y rhai a fuant o'th flaen di, o'r dydd y cre|awdd Duw dd&ycirc;n ar y ddaiar, ac o'r [naill] gwrr i'r nefoedd, hyd y cwrr [arall] i'r nefoedd, a fu megis y mawr-beth hwn&lpunctel; neu a glybuwyd ei gyffelyb ef&lpunctel;</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A glybu pobl lais Duw yn llefaru o ga|nol y t&acirc;n, fel y clywai&s;t ti, a byw o honynt&lpunctel;</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A brofodd [vn] Duw ddyfod i gymme|ryd iddo genedl o ganol cenedl&lpunctel; mewn profedi|gaethau, mewn arwyddion, ac mewn rhyfeddo|dau, mewn rhyfel, mewn llaw gadarn, mewn braich e&s;tynnedic, ac mewn ofn mawr: fel yr hyn oll a wnaeth yr Arglwydd eich Duw i chwi yn yr Aipht yng-&wcirc;ydd dy lygaid&lpunctel;</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Gwnaethbwyt i ti weled [hynny] i wy|bod mai yr Arglwydd &s;ydd Dduw, [ac] nad oes neb arall ond efe.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> O'r nefoedd y parodd i ti glywed ei lais, i'th hyfforddi di, ac ar y ddaiar y parodd i ti we|led ei d&acirc;n mawr, a thi a glywai&s;t o ganol y t&acirc;n ei eiriau ef.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac o achos iddo garu dy dadau di, am hyn|ny y dewi&s;odd eu h&acirc;d hwynt, ar eu h&ocirc;l, ac a'th ddug di oi flaen ai fawr allu allan o'r Aipht.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> I ore&s;cyn cenhedloedd mwy, a chryfach na thi, o'th flaen di, i'th ddwyn i mewn, i roddi i ti eu gwl&acirc;d hwynt yn etifeddiaeth, fel heddyw.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Gwybydd gan hynny heddyw, a chofia yn dy galon, mai 'r Arglwydd &s;ydd Dduw yn y nefoedd oddi arnodd, ac ar y ddaiar oddi tanodd, [ac] nid neb arall.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Cadw dithe ei ddeddfau ef, ai orchymyn|nion y rhai [yr ydwyf] yn eu gorchymyn i ti heddyw, fel y byddo yn dd&acirc; i ti, ac i'th feibion ar dy &ocirc;l di, fel yr e&s;tynnech ddyddiau ar y ddaiar, yr hon y mae 'r Arglwydd dy Dduw 'n ei rho|ddi i ti byth.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Yna Mo&s;es, a nailltuodd dair dinas, ar tu hwnt i'r Iorddonen, tu&acirc; chodiad haul.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> I ffoi o'r llofrudd yno yr hwn a ladde ei gymydog yn amryfus, ac efe heb ei ga&s;au o'r blaen: fel y galle ffoi i vn o'r dina&s;oedd hynny, a byw.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> [Sef] Bezer yn yr anialwch, yng-gwa|&s;tad-tir y Rubeniaid, a Ramoth yn Gilead y Gadiaid,<NOTE PLACE="marg">Io&s;ua. 20.8.</NOTE> a Golan o fewn Ba&s;an y Mana&s;&s;iaid.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Felly dymma y gyfraith yr hon a o&s;o|dodd Mo&s;es o flaen meibion I&s;rael.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Dymma y te&s;tiolaethau, a'r deddfau, a'r barnedigaethau, a lefarodd Mo&s;es wrth feibion I&s;rael pan ddaethant allan o'r Aipht.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Tu hwnt i'r Iorddonen yn y dyffryn ar gyfer Beth-Peor yug-wl&acirc;d Sehon brenin yr Amoriaid, yr hwn oedd yn trigo yn He&s;bon,<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 21.24. Deut. 1.4.</NOTE> yr hwn a daraw&s;e Mo&s;es, a meibion I&s;rael, pan ddaethent o'r Aipht.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Ac a ore&s;cynna&s;ent ei wl&acirc;d ef, a gwl&acirc;d<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 21.33. Deut. 3.3.</NOTE> Og brenin Ba&s;an, dau o frenhinoedd yr Amo|riaid y rhai [oeddynt] tu hwnt i'r Iorddonen tua chodiad haul.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> O Aroer yr hon [oedd] ar lann afon Ar|non hyd fynydd Sion, hwn yw Hermon.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> A'r holl r&ocirc;s tu hwnt i'r Iorddonen tua 'r dwyrain, ac hyd at f&ocirc;r y rh&ocirc;s<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 3.17.</NOTE> dan fronnydd y brynn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>5 Mo&s;es yn gennad rhwng Duw a'r bobl. 6 Ail fynegu y dec gorchymyn. 23 Ofn y bobl wrth wrando gair Duw. 29 Yr Arglwydd yn ewylly&s;&s;io ofni o'r bobl ef. 32 Rhaid yw na phwy&s;er, nac ar y tu dehau, nac ar y tu a&s;&s;wy oddi wrth orchymynnion Duw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Mo&s;es a alwodd holl I&s;rael, ac a ddy|wedodd wrthynt, clyw&ocirc; I&s;rael y deddfau, a'r barnedigaethau y rhai yr ydwyf yn eu llefa|ru lle y chlywoch heddyw: fel y byddo i chwi eu dy&s;cu, a chadw ar eu gwneuthur.</P>
<P N="2"><HI>2</HI>* Yr Arglwydd ein Dduw a wnaeth gy|fammod a ni yn Horeb.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Nid a'n tadau ni y gwnaeth yr Arglwydd y cyfammod hwn, ond a nyni: nyni [yw] y rhai hynny yn fyw bob vn ymma heddyw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Wyneb yn wyneb y llefarodd yr Arglw|ydd a chwi yn y mynydd, o ganol y t&acirc;n,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> (Myfi oeddwn yr am&s;er hwnnw yn &s;efyll rhwng yr Arglwydd a chwi, i fynegu i chwi air yr Arglwydd: canys ofni a wnaethoch rhac y t&acirc;n, ac nid e&s;cynnech i'r mynydd) gan ddywe|dyd:</P>
<P N="6"><HI>6</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exodus 19 2. Lefit. 26.1. P&s;al. 97.7.</NOTE> Yr Arglwydd dy Dduw [ydwyf] fi, yr hwn a'th dd&ucirc;g allan o d&icirc;r yr Aipht, o d&ycirc; y caeth|wed.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Na fydded i ti dduwiau eraill ger fy mro~ i.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Na wna it ddelw gerfiedic [na] llun dim a'r y [&s;ydd] yn y nefoedd oddi vchod, nac a'r [y &s;ydd] yn y ddaiar oddi i&s;od, nac a'r [y &s;ydd] yn y dyfroedd oddi tann y ddaiar.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Nac ymgrymma iddynt, ac na wa&s;anae|tha hwynt, o<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 34.7. Ierem. 32.18.</NOTE> blegit myfi 'r Arglwydd dy Dduw [ydwyf] Dduw eiddigus, yn ymweled ag anwiredd y tadau ar y plant, hyd y drydedd, a'r bedwaredd [genhedlaeth] o'r hai a'm ca&s;aant.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yn gwneuthur trugaredd i filoedd, o'r rhai am carant, ac a gadwant fyng-orchy|mynnion.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Na chymmer enw 'r Arglwydd dy Dduw yn ofer, canys nid dieuog gan yr Argl|wydd yr hwn a gymmero ei enw ef yn ofer.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Cadw y dydd Sabboth gan ei &s;anctei|ddio ef, fel y gorchymynnodd yr Arglwydd dy Dduw it.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Chwe diwrnod y gweithi, ac y gwnei dy holl waith:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ond y &s;eithfed dydd [yw] Sabboth yr Arglwydd dy Dduw, na wna [ynddo] ddim gwaith, tydi, na'th fab, na'th ferch, na'th
<PB N="75" REF="90">w&acirc;s, na'th forwyn, na'th &ycirc;ch, na'th a&s;&s;yn, nac yr vn o'th anifeiliaid, na'th ddieithr-ddyn, yr hwn [fyddo] o fewn dy byrth: fel y gorphywy&s;o dy w&acirc;s, a'th forwyn, fel ti dy hun.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O blegit cofia mai gw&acirc;s a fuo&s;t ti yng|wl&acirc;d yr Aipht, a'th ddwyn o'r Arglwydd dy Dduw allan oddi yno a llaw gadarn, ac a bra|ich e&s;tynnedic, am hynny y gorchymynnodd yr Arglwydd dy Dduw i ti gadw dydd y Sab|both.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Anrhydedda dy d&acirc;d, a'th fam, fel y gorch|ymynnodd yr Arglwydd dy Dduw i ti: fel yr e&s;tynner dy ddyddiau, ac fel y byddo yn dda i ti ar y ddaiar, yr hon y mae 'r Arglwydd dy Dduw yn ei rhoddi i ti.</P>
<P N="17"><HI>17</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Matth. 5.21.</NOTE> Na ladd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 18.20.</NOTE> Ac na wna o dineb.</P>
<P N="19"><HI>19</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 13.9.</NOTE> Ac na ledratta.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac na ddwg gam de&s;tiolaeth yn erbyn dy gymydog,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 7.7.</NOTE> na chwennych wraig dy gymydog, ac na chwennych d&ycirc; dy gymydog, nai faes ef, nai was, nai forwyn, nai &ycirc;ch ef, nai a&s;&s;yn ef, na dim a'r [y &s;ydd] eiddo dy gymydog.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Y geiriau hyn a lefarodd yr Arglwydd wrth eich holl gynnulleidfa, yn y mynydd o ga|nol y t&acirc;n, y cwmmwl a'r tywyllwch [a] llais v|chel, ac ni chwanegodd [ddim,] ond &s;crifennodd hwynt ar ddwy l&ecirc;ch o gerric, ac ai rhoddes at|taf i.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A darfu wedi clywed o honoch y llais o ganol y tywyllwch, a'r mynydd yn llo&s;ci gan d&acirc;n: yna ne&s;a&s;och attaf, [&s;ef]holl bennaethiaid eich llwythau, a'ch henuriaid chwi,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac a ddyweda&s;och, wele 'r Arglwydd ein Duw a ddango&s;odd i ni ei ogoniant, ai fawredd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 4.33.</NOTE> ai lais ef a glyw&s;om ni o ganol y t&acirc;n: heddyw y gwel&s;om lefaru o Dduw wrth dd&ycirc;n,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.19.</NOTE> a byw o honaw.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Weithian gan hynny pa ham y byddwn feirw&lpunctel; o blegit y t&acirc;n mawr hwn a'n dif&acirc; ni: ca|nys os ni a chwanegwn glywed llais yr Arglw|ydd ein Duw mwyach marw a wnawn.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> O blegit pa gnawd oll [&s;ydd,] yr hwn a glybu lais y Duw byw yn llefaru o ganol y t&acirc;n fel nyni, ac a fu fyw&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ne&s;&s;a di a chlyw 'r hyn oll a ddywed yr Arglwydd ein Duw, a llefara di wrthym ni yr hyn oll a lefaro 'r Arglwydd ein Duw wrthit ti:* ac nyni a wrandawn, ac a wnawn [hyn|ny.]</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna 'r Arglwydd a glybu lais eich gei|riau chwi, pan lefara&s;och wrthif, a dywedodd yr Arglwydd wrthif, clywais lais geiriau y bobl hyn, y rhai a lefara&s;ant wrthit, da y dyweda&s;ant yr hyn oll a ddyweda&s;ant.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Oh na bydde hyn o galon ganddynt i'm hofni fi, ac i gadw fy holl orchymynnion i, b&ocirc;b am&s;er, fel y bydde d&acirc; iddynt, ac iw meibion hwynt yn dragywyddol.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Dos, dywet wrthynt, dychwelwch i'ch pebyll.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ond &s;af di ymma gyd a'm fi, ac mi a ddy|wedaf wrthit yr holl orchymynnion, a'r deddfau, a'r barnedigaethau a ddy&s;ci di iddynt, ac a w|nant hwythau, yn y wl&acirc;d yr hon yr wyfi ar roddi iddynt, iw gore&s;cyn.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Edrychwch gan hynny am wneuthur, fel y gorchymynnodd yr Arglwydd eich Duw i chwi: na chiliwch i'r tu dehau, nac i'r tu a&s;&s;wy.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Cerddwch yn yr holl ffordd, yr hon a or|chymynnodd yr Arglwydd eich Duw i chwi, fel y byddoch fyw, ac y byddo yn dd&acirc; i chwi, ac yr e&s;tynnoch ddyddiau yn y wl&acirc;d, yr hon a ore&s;cyn|nwch.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Cyngor i ofni Duw, ac i gadw ei orchymynnion. 7 Ac i ddy&s;cu i'n plant wneuthur yr vn modd. 13 l enw Duw y mae tyngu. 16 Na themptier yr Arglwydd Dduw. 25 Ein cyfiawnder ni o'r gyfraith.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC dymma y gorchymyn, y deddfau, a'r barnedigaethau, y rhai a orchymynnodd yr Arglwydd eich Duw ddy&s;cu i chwi [eu] gw|neuthur yn y wl&acirc;d, yr hon yr ydych yn myned iddi iw gore&s;cyn,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel yr ofnech yr Arglwydd dy Dduw, gan gadw ei holl ddeddfau, ai orchymynnion ef, y rhai yr wyfi yn eu gorchymyn i ti: ti, a'th, fab, a mab dy fab, holl dyddiau dy enioes, fel yr e&s;tynner dy ddyddiau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Clyw gan hynny &ocirc; I&s;rael, ac edrych am eu gwneuthur [hwynt,] fel y byddo yn ddaio|nus i ti, ac fel y cynnyddoch yn ddir fawr, (fel yr addawodd Arglwydd dduw dy dadau i ti) mewn gwl&acirc;d yn llifeirio o laeth, a m&ecirc;l.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Clyw &ocirc; I&s;rael yr Arglwydd ein Duw ni, [&s;ydd] vn Arglwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Marth. 22.3<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. marc. 12.29. luc. 10.27.</NOTE> C&acirc;r di gan hynny 'r Arglwydd dy Dudw a'th holl galon, ac a'th holl enaid, ac a'th holl nerth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A bydded<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 11.18.</NOTE> y geiriau hyn, y rhai 'r ydwyf yn eu gorchymyn i ti heddyw, yn dy galon.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac hy&s;py&s;&s;a hwynt i'th bla~t, a chryblwylla am danynt pan ei&s;teddech yn dy d&ycirc;, a phan ger|ddech a'r y ffordd, a phan orweddech [i lawr,] a phan gyfodech [i fynu.]</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A rhwym hwynt yn ar wydd a'r dy law, a byddant yn rhactalau rhwng dy lygaid.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Scrifenna hwynt hefyd, a'r b&ycirc;&s;t dy d&ycirc;, ac yn dy byrth.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac fe a dderfydd pan i'th ddygo 'r Ar|glwydd dy Dduw i'r wl&acirc;d (yr hon y tyngodd efe wrth dy dadau di, wrth Abraham, wrth I&s;a|ac, ac wrth Iacob, ar ei rhoddi i ti) [i]ddina&s;oedd mawrion, a th&ecirc;g y rhai nid adailedai&s;t,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A rhai llawnion o b&ocirc;b daioni, y rhai nis llenwai&s;t, a phydewau cloddiedic, y rhai nis clo|ddiai&s;t, [i] winllannoedd, ac oliwydd-lannau y rhai nis plannai&s;t, yna y bwyttei ac i'th doigo|nir:</P>
<PB REF="91">
<P N="12"><HI>12</HI> Cadw arnat, rhac anghofio o honot yr Arglwydd, yr hwn a'th dd&ucirc;g allan o wl&acirc;d yr Aipht o d&ycirc; y caethiwed.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yr Arglwydd dy Dduw a ofni, ac ef a wa&s;anaethi, ac iw enw ef y tyngi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Na cherddwch ar &ocirc;l duwiau dieithr, o dduwiau y bobloedd, y rhai [ydynt] o'ch amgyl|choedd chwi,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> (O blegit Duw eiddigus [yw] 'r Ar|glwydd dy Dduw yn dy fy&s;c di) rhac i lid yr Ar|glwydd dy Dduw enynn yn dy dy erbyn, a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">th ddi|fetha di, oddi ar wyneb y ddaiar.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Na themptiwch yr Arglwydd eich Duw, fel y temptia&s;och [ef] ym Ma&s;&s;a.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gan gadw cedwch orchymynnion yr Ar|glwydd eich Duw ai de&s;tiolaethau ef, ai ddedd|fau ef, y rhai a orchymynnodd efe i ti.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A gwna 'r hyn [&s;ydd] inion, a daionus yng-olwg yr Arglwydd, fel y byddo da i ti, a myned o honot i mewn, a gore&s;cyn y wl&acirc;d dda, 'r hon trwy l&wcirc; a addawodd yr Arglwydd i'th dadau di.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gan yrru ymmaith dy holl elynion o'th flaen, fel y llefarodd yr Arglwydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Pan ofynno dy fab i ti wedi hyn, gan ddywedyd, beth [yw] y te&s;tiolaethau, a'r dedd|fau, a'r barnedigaethau, y rhai a orchymynnodd yr Arglwydd ein Duwi chwi&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna dywet wrth dy fab, buom wei&s;ion i Pharao yn yr Aipht: a'r Arglwydd a'n d&ucirc;g ni allan o'r Aipht, mewn llaw gadarn.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Rhoddes yr Arglwydd hefyd arwyddion, a rhyfeddodau mawrion, a niweidiol yn yr Aipht, ar Pharao, ai holl d&ycirc; ef, yn ein golwg ni.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac a'n d&ucirc;g ni allan oddi yno, fel y dyge efe nynii mewn, i roddi i ni y wl&acirc;d yr hon trwy l&wcirc;, a addaw&s;e efe i'n tadau ni.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yr Arglwydd gan hynny a orchymyn|nodd i ni wneuthur yr holl ddeddfau hyn, gan ofni'r Arglwydd ein Duw er daioni i ni 'r holl ddyddiau, fel y cadwe efe nyni yn fyw, megis y dydd hwn.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A chyfiawnder a &s;ydd i ni os ymgadwn i wneuthur y gorchymmyn hwn oll o flaen yr Arglwydd ein Duw, fel y gorchymynnodd efe i ni.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Gwahardd gwneuthur cyfammod a'r cenhedloedd. 8 Pa ham y dewi&s;odd Duw I&s;rael o flaen eraill. 19 cy&s;&s;ur i I&s;rael i ryfela. 25 A chyngor i ochel gau dduwiaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAn i'th ddygo yr Arglwydd dy Dduw, i mewn i'r wl&acirc;d, yr hon [yr ydwyt] ti yn my|ned iddi iw gore&s;cyn:<NOTE PLACE="marg">Deut. 31.8.</NOTE> a gyrru ymmaith o honaw ef genhedloedd lawer o'th flaen di, yr Hethiaid, a'r Gergeziaid, a'r Amoriaid, a'r Canaaneaid, a'r Phereziaid, a'r He&s;iaid, a'r Iebu&s;iaid, &s;aith o genhedlaethau lluo&s;&s;ogach, a chryfach, na thi:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A rhoddi o'r Arglwydd dy Dduw hwynt o'th flaen di, a tharo o honot ti hwynt: gan ddi|frodi difroda di hwynt,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 23.32. exod. 34.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">2.</NOTE> na wna gyfammod a hwynt, ac na thrugarha wrthynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Nac ymgyfathracha y chwaith a hwynt, na ddod dy ferch iw fab ef, ac na chymmer ei ferch ef i'th fab dithe.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys efe a dynn dy fab di oddi ar fy &ocirc;l i, felly y gwa&s;anaethent dduwiau dieithr, ac yr en|ynne ll&icirc;d yr Arglwydd i'ch erbyn chwi, ac a'th ddifethe di yn ebrwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ond fel hyn y gwnewch iddynt, dini&s;tri|wch eu hallorau, a thorrwch eu colofnau hwynt, cwympwch hefyd eu llwynau, a llo&s;gwch eu delwau cerfiedic hwynt yn y t&acirc;n.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 14.2. deut. 26.18. exod. 19.5. 1. pet. 2.9.</NOTE> pobl &s;anctaidd [ydwyt] ti i'r Ar|glwydd dy Dduw: yr Arglwydd dy Dduw a'th ddewi&s;odd di i fod yn bobl vnic iddo ei hun, o'r holl bobloedd y rhai [ydynt] ar wyneb y ddaiar.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Nid am eich b&ocirc;d yn lluo&s;ogach na'r holl bobloedd yr ymfodlonodd yr Arglwydd ynoch chwi, ac eich dewi&s;odd: o herwydd chwi oedd|ech an amlaf o'r holl bobloedd:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond o gariad yr Arglwydd arnoch chwi, ac er mwyn cadw o hennaw ef y llw 'r hwn a dyngodd efe wrth eich tadau, y d&ucirc;g yr Arglw|ydd chwi, allan a llaw gadarn, ac a'ch gware|dodd o d&ycirc; y caethiwed, o law Pharao brenin yr Aipht.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwybydd gan hynny mai 'r Arglwydd dy Dduw, &s;ydd Dduw, [&s;ef] y Duw ffyddlon yn cadw y cyfammod, a'r drugaredd, i'r rhai ai carant ef, ac a gadwant ei orchymynnion, hyd fil o genaedlaethau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yn talu 'r pwyth iw ga&s;eion ef, [p&ocirc;b vn] yn ei wyneb, gan ei ddifetha ef, nid oeda efe iw g&acirc;s, vn ei wyneb y t&acirc;l efe iddo ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Cadw gan hynny y gorchymyn, a'r deddfau, a'r barnedigaethau, y rhai yr ydwyfi yn gorchymyn i ti heddyw eu gwneuthur.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A bydd, o achos gwrando o honoch chwi y barnedigaethau hyn, ai cadw, ai gwneuthur hwynt, a hynny y ceidw yr Arglwydd dy Dduw a thi y cyfammod, a'r drugaredd, y rhai a addawodd efe trwy l&wcirc; i'th dadau di:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac a'th g&acirc;r, ac a'i fendithia, ac a'th am|lha di, ac a fendiga ffrwyth dy fr&ucirc;, a ffrwyth dy dir di, dy &ycirc;d, a'th win, a'th olew, [a] mwyniant dy warthec, a chorlannau dy ddefaid yn y t&icirc;r, yr hwn y tyngodd efe wrth dy dadau, ar ei roddi i ti.</P>
<P N="14"><HI>14.</HI> Bendigediccaf fyddi o'r holl bobloedd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 23.26.</NOTE> ni bydd yn dy blith di vn gwryw, nac vn fe|nyw yn anffrwythlon: nac ym mhlith dy ani|feiliaid di.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Hefyd yr Arglwydd a dynn oddi wrthit ti b&ocirc;b gwendid, ac ni e&s;yd arnat ti 'r vn o gle|fydau drwg yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 9.1<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> Aipht, y rhai a adwaeno&s;t: ond ar dy holl ga&s;eion di y rhydd efe hwynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Difetha gan hynny 'r holl bobloedd, y
<PB N="76" REF="91">rhai y mae 'r Arglwydd dy Dduw a'r roddii ti, nac arbeded dy lygad ti hwynt, ac na wa&s;anae|tha eu duwiau hwynt, o<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 23.33.</NOTE> blegit magl i ti a fydde hynny.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Os dywedi yn dy galon, lluo&s;ogach yw y cenhedloedd hyn na myfi, pa ddelw y gallaf eu gore&s;cyn hwynt&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Nac ofna rhacddynt, gan gofio cofia yr hyn a wnaeth yr Arglwydd dy Dduw i Pha|rao, ac i'r holl Aipht.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 29.3. exod. 15 25. exod. 16.4.</NOTE> profedigaethau mawrion, y rhai a welodd dy lygaid, a'r arwyddion, a'r rhyfeddo|dau, a'r llaw gadarn, ar braich e&s;tynnedic, a pha rai i'th dd&ucirc;g yr Arglwydd dy Douw allan: felly y gwna 'r Arglwydd dy Dduw i'r holl bobloedd y rhai yr wyt ti yn ofni rhac|ddynt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 23.28. io&s;ua. 24.12.</NOTE> Arglwydd dy Dduw hefyd a dden|fyn gaccwn yn eu plith hwynt, hyd oni ddarfy|ddo am y rhai gweddill, a'r rhai a ymguddiant rhagot ti.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Nac ofna rhacddynt, o blegit yr Arglw|ydd dy Dduw [&s;ydd] Dduw mawr, ac ofna|dwy, yn dy ganol di.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r Arglwydd dy Dduw a yrr ymmaith y cenhedloedd hynny o'th flaen di, [b&ocirc;b] ych|ydic, [ac] ychydic: ni ellieu difetha hwynt yn gyflym, rhac myned o fwy&s;t-filod y maes yn amlach na thi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ond yr Arglwydd dy Dduw, ai rhydd hwynt o'th flaen di, ac ai cy&s;tuddia hwynt, a chy|&s;tudd dirfawr, nes eu difetha hwynt.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac a rydd eu brenhinoedd hwynt yn dy law di, fel y byddo it ddifetha eu henw hwynt oddi tan y nefoedd, ni &s;aif g&wcirc;r yn dy wyneb di, nes difetha o hono ti hwynt.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Llo&s;c ddelwau cerfiedic eu duwiau hwynt yn y t&acirc;n, na<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua. 7.1. 2. maca. 12.40.</NOTE> chwennych arian, ne aur [yr hwn fydd] arnynt, iw cymmeryd i ti, rhac dy faglu ag ef: o blegit ffiaidd-dra 'r Arglwydd dy Dduw [yw.]</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Na dd&wcirc;g gan hynny ffiaidd-dra i'th d&ycirc;, fel y byddech e&s;cymmyn-beth megis yntef: gan ddirmygu dirmyga ef, a chan ffieiddio ffieiddia ef: o blegit<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 27.21. num. 21.3.</NOTE> e&s;cymmyn-beth [yw] efe.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Duw yn profi beth oedd yng-halon yr I&s;raeliaid gan eu daro&s;twng hwynt. 3 Dyn yn byw wrth air Duw. 5 Duw yn maethdrino 'r l&s;raeliaid, fel gwr ei f&acirc;b. 7 Gwl&acirc;d yr addewid pa f&acirc;th &s;ydd arni. 10 Bod yn ddi|olchgar i Dduw am ei roddion &s;ydd raid. 18 Trwy Dduw y daw cyfoeth. 19 Anghofio Duw ai roddion a b&acirc;r fethiant.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">EDrychwch am wneuthur p&ocirc;b gorchymyn, yr hwn yr wyfi yn ei orchymyn it heddyw, fel y byddoch fyw, ac y cynnyddoch, ac yr eloch, i mewn, ac y gore&s;cynnoch y wl&acirc;d, yr hon a a|ddawodd yr Arglwydd wrth eich tadau trwy I&wcirc;.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A chofia 'r holl ffordd, [yn] yr hon yr ar|weiniodd yr Arglwydd dy Dduw di y deugain mlhynedd hyn trwy 'r anialwch er mwyn dy gy&s;tuddio di, gan dy brofi, i wybod yr hyn [oedd] yn dy galon, a gedwit ti ei orchymynnion ef, ai nas [cedwit.]</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny i'th ddaro&s;tyngodd, ac i'th ne|wynodd di, ond efe a'th fwydodd a'r Manna yr hwn nis adwaenit, ac nis adwaine dy dadau, fel y gwnae efe it &wcirc;ybod<NOTE N="*" PLACE="marg">Matth. 4 4.</NOTE> nad wrth fara yn vnic y bydd fyw d&ycirc;n, ond wrth b&ocirc;b [gair] a'r &s;ydd yn dyfod allan o enau 'r Arglwydd, y bydd fyw d&ycirc;n.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dy ddillad ni heneiddiodd oddi am danat, a'th droed ni chwyddodd y deugain mlhynedd hyn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Cydnebydd gan hynny yn dy galon, [fod] yr Arglwydd dy Dduw yn dy hyddy&s;cu di, fel y dy&s;c g&wcirc;r ei f&acirc;b ei hun.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A chadw orchymynnion yr Arglwydd y Dduw, gan rodio yn ei ffyrdd ai ofni ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am fod yr Arglwydd dy Dduw yn dy ddwyn i mewn i wl&acirc;d dda, gwl&acirc;d afonydd, a dyfroedd, ffynhonnau, a dyfnderau yn tarddu a|llan yn y gwa&s;tad, ac yn y mynydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gwl&acirc;d gwenith, a haidd, a gwinwydd, a ffigu&s;-wydd, a phomgranad-wydd, gwl&acirc;d olew oliwydden, a m&ecirc;l.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwl&acirc;d yr hon ni fwyttei fara ynddi mewn prinder, [ac] ni bydd ei&s;ie dim arnat ynddi: gw|l&acirc;d yr hon [y mae] ei cherric hi yn haiarn, ac oi mynyddoedd y cloddi br&ecirc;s.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pan fwytt&ecirc;ch, a'th ddigoni: yna y ben|dithi 'r Arglwydd dy Dduw, am y wl&acirc;d dda yr hon a roddes efe i ti.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Cadw arnat rhac anghofio o honot yr Arglwydd dy Dduw heb gadw ei orchymynni|on, ai farnedigaethau, ai ddeddfau, ef, y rhai 'r yd|wyfi yn eu gorchymyn it heddyw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Rhac it fwytta, a'th ddigoni, ac adailadu tai t&ecirc;g, a thrigo ynddynt,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A lluo&s;&s;ogi o'th warthec, a'th ddefaid di, ac amlhau o arian, ac aur gennit, a chwanegu o'r hyn oll [y &s;ydd] i ti:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A derchafu o'th galon, ac anghofio o ho|not yr Arglwydd dy Dduw, yr hwn a'th dd&ucirc;g allan o wl&acirc;d yr Aipht o d&ycirc; y caethiwed.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yr hwn a'th dywy&s;odd di trwy 'r ania|lwch mawr, ac ofnadwy [lle 'r ydoedd] &s;eirph llo&s;cadwy, ac &s;corpionau, a &s;yched lle nid [oedd] dwfr: yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 20.11.</NOTE> hwn a dynnodd i ti ddwfr allan o'r graig galle&s;tr.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yr hwn a'th fwydodd yn yr anialwch a Ma~na, yr hwn nis adwaene dy dadau,<NOTE PLACE="marg">Evod. 16.15.</NOTE> er dy dda|ro&s;twng, ac er dy brofi di, i wneuthur daioni iti, yn dy ddiwedd di.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> [Rhac] dywedyd o honot hefyd yn dy galon, fy nerth fy hun, a chryfder fy llaw a ba|rodd i mi y cyfoeth hwn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ond cofia yr Arglwydd dy Dduw, o blegit efe yw yr hwn &s;ydd yn rhoddi nerth i ti, i beri cyfoeth, fel y cadarnh&acirc;e efe
<PB REF="92">ei gyfammod yr hwn a dyngodd efe wrth dy dadau, fel y dydd hwn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac os gan anghofio 'r anghofi 'r Arglw|ydd dy Dduw, a dilyn duwiau dieithr, ai gwa|&s;anaethu hwynt, ac ymgrymmu iddynt:<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 4 26.</NOTE> yr ydwyfi yn te&s;tiolaethu yn eich erbyn chwi he|ddyw, gan ddifetha eich difethir.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Fel cenhedloed y rhai y mae 'r Ar|glwydd ar eu difetha o'ch blaen blaen chwi: felly y difethir chwithau, am n wrandaw&s;och ar lais yr Arglwydd eich Duw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Mo&s;es &s;ydd yn dangos nad er eu cyfiawnder, ai haudde|digaeth eu hun y gwnaeth Duw ddaioni i l&s;rael.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWrando I&s;rael ti &s;ydd yn myned heddyw tros yr Iorddonen, gan fyned i ore&s;cyn cenhedloedd mwy, a chryfach na thi, dina&s;oedd [hefyd] mawrion, a chaerochyd y nefoedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pobl fawr, ac vchel, meibion Anac y rhai a adnabuo&s;t, ac y<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 13.29.</NOTE> clywai&s;t ti [ddywedyd am da|nynt,] pwy a &s;ail o flawen meibion Anac&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gwybydd gan hynny heddyw, mai 'r Ar|glwydd dy Dduw &s;ydd yn myned tro&s;&s;odd o'th flaen di yn d&acirc;n y&s;&s;ol, efe ai difetha hwynt, ac efe ai daro&s;twng hwynt o'th flaen di: fel y gore&s;|cynnech hwynt, ac y difethecy hwynt yn fuan, megis y llefarodd yr Arglwydd wrthit.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Na ddywet yn dy galon, pan yrro 'r Ar|glwydd dy Dduw hwynt allan o'th flaen di, gan ddywedyd: am fyng-hyfiawnder y dygodd yr Arglwydd fi i ore&s;cyn y t&icirc;r hwn: canys am an|nuwioldeb y cenhedloedd hyn y gyrrodd yr Ar|glwydd hwynt allan o'th flaen di.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Nid am dy gyfiawnder di, nac am inion|deb dy galon y daetho&s;t i ore&s;cyn eu t&icirc;r hwynt, onid am annuwioldeb y cenhedloedd hyn y bwr|riodd yr Arglwydd dy Dduw hwynt allan o'th flaen di: ac er cyflawni y gair yr hwn a dyngodd yr Arglwydd wrth dy dadau di [&s;ef] wrth Abra|ham, wrth I&s;aac, ac wrth Iacob.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gwybydd dithe, nad am dy gyfiawnder dy hun, y rhoddes yr Arglwydd it y t&icirc;r daionus hwn iw ore&s;cyn: canys pobl war-galed ydych.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Meddwl [ac] na anghofia pa fodd y digi|ai&s;y yr Arglwydd dy Dduw yn yr anialwch, o'r dydd y daetho&s;t allan o d&icirc;r yr Aipht, hyd eich dyfod i'r lle hwn: gwrthryfelu y buoch a'r Ar|glwydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yn Horeb hefyd y digia&s;och yr Arglwydd, ac ymddigiodd yr Arglwydd wrthych i'ch dife|tha.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pan ddringais i'r mynydd i gymmeryd y llechau meini, [&s;ef] llechau y cyfammod, yr hwn a wnaeth yr Arglwydd a chwi:<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 24.18. exod. 34.28.</NOTE> yna 'r arhoais yn y mynydd ddeugain nhiwrnod, a deugain nh&ocirc;s, bara ni fwytteais, a d&wcirc;fr nid yfais.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 31.18.</NOTE> rhoddes yr Arglwydd attaf y ddwy lech faen, wedi eu &s;crifenni a b&ycirc;s Duw, ac ar|nynt [yr oedd] yn&ocirc;l yr holl eiriau, y rhai a lefa|rodd yr Arglwydd wrthych yn y mynydd, o ga|nol y t&acirc;n, ar ddydd y gynnulleidfa.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A bu ym mhen y deugain nhiwrnod, a'r deugain nhos, roddi o'r Arglwydd attaf y ddwy lech faen: [&s;ef] llechau y cyfammod.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrthif<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 32.7.</NOTE> cy|fot, d&ocirc;s oddi ymma i wared yn fuan, canys ymlygrodd dy bobl y rhai a ddygai&s;t allan o'r Aipht: cilia&s;ant yn ebrwydd o'r ffordd, yr hon a orchymynnais iddynt, gwnaethant iddynt eu hun ddelw dawdd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A llefarodd yr Arglwydd wrthif gan ddywedyd: gwelais y bobl hyn, ac wele pobl war-galed ydynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Paid a mi, a mi ai de&s;truwiaf hwynt, ac a ddele a eu henw hwynt oddi tann y nefoedd, ac a'th wnaf di yn genedl gyfrach, ac amlach na hwynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac mi a ddychwelais, ac a ddaethym i wared o'r mynydd, a'r mynydd ydoedd yn llo&s;|ci gan d&acirc;n, a dwy l&ecirc;ch y cyfammod yn fy-nwy law.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Edrychais hefyd, ac wele pecha&s;ech yn erbyn yr Arglwydd eich Duw, gwnel&s;ech iwch lo tawdd, cilia&s;ech yn fuan o'r ffordd yr hon a orchymynna&s;e yr Arglwydd i chwi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna 'r ymaflais yn y ddwy l&ecirc;ch, ac ai te|flais hwynt o'm dwy law: ac ai torrais hwynt o flaen eich llygaid chwi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A &s;yrthiais ger bron yr Arglwydd, fel y waith gyntaf ddeugain nhiwrnod, a deugain nhos, ni fwitteis fara, ac nid yfais ddwfr, am eich holl bechodau chwi, y rhai a becha&s;ech gan wneuthur drygioni yng-olwg yr Arglwydd iw ddigio ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys ofnais rhac y &s;orriant, a'r d&icirc;g drwy y rhai y digiodd yr Arglwydd wrthych i'ch dini&s;trio chwi: etto gwrandawodd yr Ar|glwydd arnaf y waith honno hefyd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Wrth Aaron hefyd y digiodd yr Arglw|ydd yn fawr, iw ddifetha ef, a mi a eiriolais he|fyd tros Aaron y waith honno.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Eich pechod chwi hefyd yr hwn a wnae|thoch, &s;ef y llo a gymmerais, ac'ai llo&s;cais yn t&acirc;n, coethais ef hefyd, gan eu falurio yn dda, nes i falu yn llwch: a bwriais ei lwch i'r afon, yr hon oedd yn de&s;cyn o'r mynydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 11.3. exod. 17.7. num. 11.34.</NOTE> O fewn Taberah hefyd, ac o fewn Ma&s;&s;a, ac o fewn Beddau y bl&ycirc;s yr oeddych yn digio 'r Arglwydd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A phan anfonodd yr Arglwydd chwi o Cades Barnea, gan ddywedyd: ewch i fynu a gore&s;cynnwch y t&icirc;r, yr hwn a roddais i chwi, y|na yr anufyddha&s;och air yr Arglwydd eich Duw: ni chreda&s;och hefyd iddo, ac ni wrandaw|&s;och ar ei lais ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Gwrthyn&s;&s;ic fuoch wrth yr Arglwydd, er y dydd yr adnabum chwi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac mi a &s;yrthiais ger bron yr Arglwydd y deugain nhiwrnod ar deugain nh&ocirc;s, fel y &s;yr|thia&s;wn o'r blaen, am ddywedyd o'r Arglwydd am eich difetha chwi.</P>
<PB N="77" REF="92">
<P N="26"><HI>26</HI> Eiriolais hefyd ar yr Arglwydd, a dy|wedais: Arglwydd Dduw na ddifetha dy bobl, a'th etifeddiaeth yr hon a waredai&s;t yn dy fawredd, yr hwn a ddygai&s;t alla~ o'r Aipht mewn llaw gref.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Meddwl am dy wei&s;ion, am Abraham, am I&s;aac, ac am Iacob, nac edrych ar galedr|wydd y bobl hyn, nac ar eu drygioni, nac ar eu pechod:</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Rhac dywedyd o'r wl&acirc;d yr hon y dy|gai&s;t ni allan o honi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 14.16.</NOTE> o ei&s;ie gallu o'r Arglwyd eu dwyn hwynt i'r t&icirc;ryr hwn a' addaw&s;e efe i|ddynt, ac oi g&acirc;s arnynt y dug efe hwynt allan iw lladd yn yr anialwch.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Etto dy bobl, a'th etifeddiaeth [ydynt] hwy y rhai a ddygai&s;t allan yn dy fawr nerth, ac yn dy e&s;tynnedic fraich.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn ail roddi llechau y ddeddf. 5 Mo&s;es yn eu go&s;od hwynt yn yr Arch. 8 Swydd a rhan y Lefi|aid. 12 Mo&s;es trwy amryw re&s;ymmau yn annog y bobl i ofni Duw, ai vfyddhau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YR am&s;er hwnnw, y dywedodd yr Arglwyd wrthif:<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 34.1.</NOTE> nadd it ddwy lech faen fel [y rhai] cyntaf, a thyret i fynu attafi i'r mynydd, a gwna it Arch bren.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A mi a &s;crifennaf ar y llechau, y geiriau y rhai oeddynt ar y llechau cyneaf y rhai a dor|rai&s;t: a go&s;ot tithe hwynt yn yr arch.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna gwneuthum Arch'o goed Sittim, ac a neddais ddwy l&ecirc;ch faen, fel y rhai cyntaf: ac a euthum i fynu i'r mynydd, a'r ddwy lech yn fy llaw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a &s;crifennodd ar y llechau, fel y &s;cri|fen gyntaf, y deng-air y rhai a lefarodd yr Ar|glwydd wrthych yn y mynydd, o ganol y t&acirc;n yn nydd y gynnulleidfa: a rhoddes yr Arglwydd hwynt attafi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y dychwelais, ac y deuthum i wared o'r mynydd, ac mi a o&s;odais y llechau yn yr Arch, yr hon a wnaethwn: ac yno y buant me|gis y gorchymynnodd yr Arglwydd i mi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A meibion I&s;rael a gychwnna&s;ant o Bee|roth meibio~ Iacan i Mo&s;era, yno y bu farw A|aron, ac efe a gladdwyd yno: ac Eleazar ei fab a offeiriadodd yn ei le ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Oddi ynoy cychwnna&s;ant i Gudgodah: ac o Gudgodah i Iethebath, tir [llawn o] afo|nydd dyfroedd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr am&s;er hwnnw, y naillduodd yr Ar|glwydd lwyth Lefi i ddwyn Arch cyfammod yr Arglwydd, i &s;efyll ger bron yr Arglwydd, iw wa&s;anaethu ef, ac i fendigo yn ei enw ef, hyd y dydd hwn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny ni bydd rhan i Lefi, nac etife|ddiaeth gyd at frodyr: yr Arglwydd yw ei eti|feddiaeth ef, megis y dywedodd yr Arglwydd dy Dduw wrtho ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac mi a arhoais yn y mynydd ddeugain nhiwrnod, a deugain nhos fel y dyddiau cyntaf: a gwrandawodd yr Arglwydd arnaf y waith hon hefyd, ni ewylly&s;&s;iodd yr Arglwydd dy ddi|fetha di.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrthif, cyfot, d&ocirc;s i gychwyn o flaen y bobl, fel y delant, ac y gore&s;cynnant y tir, yr hwn a dyngais wrth eu tadau am ei roddi iddynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac yr awr hon I&s;rael beth y mae 'r Ar|glwydd dy Dduw yn ei ofyn ge~nyt&lpunctel; onid ofni 'r Arglwydd dy Dduw, gan rodid yn ei holl ffyrdd, a chan ei garu ef, a rhau wa&s;anaethu 'r Arglwydd dy Dduw a'th holl galon, ac a'th holl enaid:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gan gadw gorchymynnion yr Argl|wydd, ai ddeddfau, y rhai a orchymynnais i ti y dydd hwn, er budd i ti.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Wele y nefoedd, a nefoedd y nefoedd [y|dynt] eiddo 'r Arglwydd dy Dduw: y ddaiar [hefyd] a'r hyn oll [&s;ydd] ynddi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> [Etto] ar dy dadau di yn vnic y rhoddes yr Arglwydd ei ferch gan eu hoffi hwynt, ac efe a wnaeth ddewis oi h&acirc;d hwynt ar eu h&ocirc;l hwynt, [&s;ef] o honoch chwi, o blith yr holl bobloedd, me|gis heddyw [y gwelir.]</P>
<P N="16"><HI>16</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ierem. 4.4.</NOTE> Enwaedwch chwithau ddienwaediad eich calon, ac na chaledwch eich gwarr mwy|ach.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys yr Arglwydd eith Duw thwi, yw Duw y duwiau, ac arglwydd yr arglwy|ddi, y Duw mawr, cadarn, ac ofnadwy, 'r<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 19.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Iob. 34.19. Rhuf. 2.11.</NOTE> hwn ni dderbyn wyneb, ac ni chymmer wobr.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yr hwn a farna 'r ymddifad, a'r weddw, ac y &s;ydd yn hoffi y dieithr, gan roddi iddo fwyd a dillad.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Hoffwch chwithau y dieithr, canys diei|thraid fuoch yn nh&icirc;r yr Aipht.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 6.13. Math. 4.10.</NOTE> Arglwydd dy Dduw a ofni, ac ef a wa&s;anaethi, wrtho ef hefyd y glyni, ac iw enw ef y tyngi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Efe yw dy fawl, ac efe yw dy Dduw, 'r hwn a wnaeth it y mawrion, a'r ofnadwy [be|thau] hyn, y rhai a welodd dy lygaid.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Dy dadau a aethant i wared i'r Aipht,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 46.27. Exod. 1.5.</NOTE> yn ddec enaid a thrugain, yr awr hon yr Argl|wydd dy Dduw a'th o&s;ododd di<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 15.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> fel &s;er y nefo|edd o luo&s;&s;ogrwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Annog i garu Duw. 18 i fyfyrrio ar ei air ef: ac i ddy&s;cu hwnnw iw plant. 26 gwobr y rhai a wnant, neu y rhai ni wnant hyn.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CAr dithe 'r Arglwydd dy Dduw, a chadw|ei gadwriaeth ef, ai ddeddfau, ai farnedi|gaetha&ucirc;, ai orchymynnion byth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A chydnabyddwch heddyw nad gan eich plant (y rhai nid adnabuant, ac ni wel&s;ant) y mae athrawiaeth yr Arglwydd eich Duw chwi, ei fawredd, ei law gref, ai fraich e&s;tynnedic,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ei arwyddion hefyd, ai weithredoedd, y rhai a wnaeth efe yng-hanol yr Aipht, i Pharao brenin yr Aipht, ac iw holl d&icirc;r,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r hyn a wnaeth efe i lu 'r Aipht, iw feirch ef, ac iw gerbydau: y modd y gwnaeth efe i ddy|froedd
<PB REF="93">y m&ocirc;r c&ocirc;ch lenwi tros eu hwynebau hwynt, pan oeddynt yn ymlid ar eich &ocirc;l, ac y di|fethodd yr Arglwydd hwynt hyd y dydd hwn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r hyn a wnaeth efe i chwi yn yr anial|wch nes eich dyfod i'r lle hwn:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r hyn a wnaeth efe i Ddathan, ac i Abi|ram, meibion, Eliab, mab Ruben: y modd yr a|gorodd y ddaiar ei &s;afn, ac ai llyngcodd hwynt, ai tai, ai pebyll, a'r holl olud 'r hwn [ydoedd] ga~|ddynt ym my&s;c holl I&s;rael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Eithr eich llygaid chwi oeddynt yn gwe|led holl fawrion weithredoedd yr Arglwydd, y rhai a wnaeth efe.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cedwch chwithau bob gorchymyn yr hwn yr ydwyfi yn ei orchymyn heddyw, fel y cryfhaoch, ac yr eloch, ac y gore&s;cynnoch y t&icirc;r yr hwn yr ydych yn myned tro&s;odd iddo iw ore&s;|cyn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac fel yr e&s;tynnoch ddyddiau ar y ddaiar yr hon a dyngodd yr Arglwydd i'ch tadau, ar ei rhoddi iddynt, ac iw h&acirc;d, [&s;ef] t&icirc;r yn llifeirio, o laeth a m&ecirc;l.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O herwydd y t&icirc;r yr hwn yr wyf yn my|ned iddo iw ore&s;cyn, nid fel t&icirc;r yr Aipht y mae e|fe yr hwn y daethoch allan o honaw, lle'r heuai&s;t dy h&acirc;d, ac y dwfrheai&s;t a'th droed, fel garddly|&s;&s;iau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ond 'y tir yr hwn yr ydych yn myned tro&s;odd iddo iw ore&s;cyn, [&s;ydd] fynydd-d&icirc;r, a dy|ffryn-dir [ac] a &ycirc;f ddwfr o law y nefoedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> T&icirc;r [yw efe] yr hwn y mae 'r Arglwydd dy Dduw yn ei ymgeleddu, llygaid yr Argl|wydd dy Dduw [ydynt] bob am&s;er arno, o ddechreuad y flwyddyn, hyd ddiwedd y flwy|ddyn hefyd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A bydd os gan wrando y gwrandewch ar fyng-orchymynnion y rhai yr ydwyf yn eu gorchymyn i chwi heddyw, gan gar&ucirc; 'r Argl|wydd eich Duw, a chan ei wa&s;anaethu a'ch holl galon, ac a'ch holl enaid:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y rhoddaf law i'ch t&icirc;r yn ei am&s;er, [&s;ef] y cynnar-law, a'r diweddar-law, fel y ca&s;|clech dy &ycirc;d, a'th w&icirc;n, a'th olew.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A rhoddaf wellt-gl&acirc;s yn dy faes i'th ani|feiliaid, fel y bwytteich, ac i'th ddigoner.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gwiliwch arnoch rhac twyllo eich ca|lon, a chilio o honoch, a gwa&s;anaethu duwiau dieithr, ac ymgrymmu iddynt,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac enynnu digllonedd yr Arglwydd i'ch erbyn, a chaeuo honaw ef y nefoedd, fel na byddo glaw, ac na roddo y ddaiar ei chn&wcirc;d, a'ch difetha yn fuan o'r t&icirc;r daionus, yr hwn y mae yr Argl|wydd yn ei roddi ichwi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Am hynny go&s;odwch fyng-eiriau hyn<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 6.6.</NOTE> yn eich calon, ac yn eich meddwl, a rhwy|mwch hwynt<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 6.8.</NOTE> yn arwydd ar eich dwylo, a by|ddant yn rhactalau, rhwng eich llygaid.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A dy&s;cwch hwynt i'ch plant, gan gryb|wyll am danynt, pan ei&s;teddech yn dy d&ycirc;, a phan rodiech ar y ffordd, pan orweddech hefyd, a phan godech.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac &s;crifenna hwynt ar b&ycirc;&s;t dy d&ycirc;, ac ar dy byrth:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Fel yr amlhao eich dyddiau chwi, a dy|ddiau eich plant chwi ar y ddaiar, yr ho~ a dyng|odd yr Arglwydd wrth eich tadau am ei rhoddi [hi] iddynt, fel dyddiau y nefoedd ar y ddaiar.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys os gan gadw y cedwch yr holl or|chymynion hyn, y rhai yr ydwyfi yn eu gorchy|myn i chwi iw gwneuthur, gan garu yr Argl|wydd eich Duw, gan rodio yn ei holl ffyrdd ef, a chan lynu wrtho ef:</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna y gore&s;cyn yr Arglwydd yr holl genhedloedd hyn, o'ch blaen chwi, a chwi a ore&s;|cynnwch genhedloedd mwy a chryfach na chwi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pob<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua 1.3.</NOTE> man a'r y &s;athro gwadn eich troed chwi arno fydd eiddo chwi, o'r anialwch a Ly|banus [ac] o'r afon [&s;ef] afon Euphrates, hyd y m&ocirc;r olaf y bydd eich terfyn chwi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ni &s;aif g&wcirc;r yn eich wyneb, eich ar&s;wyd a'ch ofn a rydd yr Arglwydd eich Duw ar wy|neb yr holl d&icirc;r, yr hwn a &s;athroch arno: megis ac y llefarodd wrthych.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Wele rhoddi 'r ydwyfi o'ch blaen chwi heddyw, fendith, a melldith.</P>
<P N="27"><HI>27</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 28.2. deut. 30.1.</NOTE> Bendith, os gwrandewch ar orchymyn|nion yr Arglwydd eich Duw, y rhai 'r ydwyfi yn [eu] gorchymyn i chwi heddyw:</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A melldith, oni wrandewch ar orchymyn|nion yr Arglwydd eich Duw: ond cilio o ho|noch o'r ffordd yr hon yr ydwyfi yn ei gorchy|myn i chwi heddyw: gan fyned ar &ocirc;l Duwiau dieithr, y rhai nid adnabuoch.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Bydded gan hynny pan ddygo 'r Argl|wydd dy Dduw di i'r t&icirc;r yr hwn yr ydwyt yn myned iddo iw ore&s;cyn, roddi o honot y<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 27.13. Io&s;ua 8.33.</NOTE> fen|dith ar fynydd Garizim, a'r felldith ar fynydd Ebal.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Onid [yw] y rhai hyn or tu hwynt i'r Iorddonen, tua 'r lle y machluda haul yn nhir y Canaanead, yr hwn &s;ydd yn trigo yn y rh&ocirc;s, ar gyfer Gilgal, ger llaw llwyn Morah&lpunctel;</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Canys myned yr ydych tros yr Iorddo|nen, i fyned i ore&s;cyn y tir yr hwn y mae yr Ar|glwydd eich Duw yn ei roddi i chwi: a chwi ai gore&s;cynnwch ac a bre&s;&s;wyliwch ynddo.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Gwiliwch chwithau am<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 5.32.</NOTE> wneuthur yr holl ddeddfau a'r barnedigaethau y rhai 'r yd|wyfi yn eu rhoddi o'ch blaen chwi heddyw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gorchymyn dini&s;trio pob lle 'r hwn y bua&s;e delw-a|ddoliad, neu gau-dduwiaeth ynddo. 5 Bod i ni a|ddoli Duw y lle a'r modd y gorchymynno Duw. 19 Bod y rhaid ymgoleddu y Lefiaid. 20 Beth a ellir ei fwyta gartref. 23 Gwahardd gwaed. 31 offrymmiad plant. 32 parch a digonoldeb gair Duw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Dymma y deddfau, a'r barnedigaethau, y rhai a wiliwch am [eu] gwneuthur, (yn y t&icirc;r yr hwn a rydd Arglwydd Dduw dy dadau i ti iw ore&s;cyn,) yr holl ddyddiau y rhai y byddoch fyw ar y ddaiar.</P>
<P N="2"><HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 7.5.</NOTE> Gan ddini&s;trio dini&s;triwch yr holl fan|nau, y rhai y gwa&s;anaethodd y cenhedloedd (y
<PB N="78" REF="93">rhai yr ydych chwi yn eu gore&s;cyn) eu duwiau ynddynt, ar y mynyddoedd vchel, ac ar y bryn|nau, a thann bob pren gwyrdd-las.</P>
<P N="3"><HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Barn 2.2.</NOTE> Drylliwch hefyd eu hallorau hwynt, a thorrwch eu colofnau hwynt, llo&s;cwch hefyd eu llwynau hwynt a th&acirc;n: a thorrwch gerfiedic ddelwau eu duwiau hwynt, a dini&s;triwch eu hennwau hwynt o'r lle hwnnw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Na wnewch felly i'r Arglwydd eich Duw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ond y lle (yr<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 8.29. 2. Cron. 6.5. 2. Cron. 7.12.</NOTE> hwn a ddewi&s;o 'r Arglw|ydd eich Duw chwi o'ch holl lwythau chwi, i o&s;od ei enw yno [ac] i fod yn drigfa iddo) a gei&s;iwch, ac yno y deuwch.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A Dygwch yno eich poeth offrymmau, a'ch aberthau, a'ch degymmau, ac offrwm der|chafel eich llaw, eich addunedau hefyd, a'ch off|rymmau gwirfodd, a chyntaf-anedic eich gwar|thec, a'ch defaid.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A bwytewch yno ger bron yr Arglwydd eich Duw, a llawenhewch ym mhob dim yr e&s;t|ynnoch eich llaw arno, chwchwi a'ch teuluoedd y rhai y bendithiodd yr Arglwydd dy Dduw di [a hwynt.]</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Na wnewch yn &ocirc;l yr hyn o&icirc;l yr ydym ui yn ei wneuthur ymma heddyw, pob vn yr hyn [&s;ydd] inion yn ei olwg ei hun.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys ni ddaethoch hyd yn hyn i'r orphy|wy&s;fa, ac i'r etifeddiaeth yr hon y mae 'r Arglw|ydd dy Dduw yn ei rhoddi it.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ond chwi a ewch tros yr Iorddonen, ac a drigwch yn y t&icirc;r yr hwn y mae 'r Arglwydd eich Duw yn ei roddi yn etifeddiaeth i chwi, ac efe a rydd lonydd i chwi oddi wrth eich holl e|lynnion o amgylch, fel y pre&s;&s;wylioch yn ddio|gel.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pan fyddo lle wedi i'r Arglwydd eich Duw ei ddewis iddo i beri iw enw aros yn|ddo, yno y dygwch yr hyn oll yr ydwyf fi y ei orchymyn i chwi: [&s;ef] eich poeth offrym|mau, a'ch aberthau, eich degymmau, a dercha|fel offrwm eich llaw, a'ch holl ddewis addune|dau y rhai a addunedoch i'r Arglwydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A llawenhewch ger bron yr Arglwydd eich Duw, chwi, a'ch meibion, a'ch merched a'ch gwei&s;ion, a'ch morwynion, a'r Lefiad yr hwn [fydd] yn eich pyrth chwi: canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 10.9.</NOTE> nid [oes] iddo ran, nac etifeddiaeth gyd a chwi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gwilia arnat rhac poeth offrymmu o honot dy boeth offrymmau ym mhob lle ar a welech:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ond yn y lle yr hwn a ddewi&s;o yr Argl|wydd o fewn vn [o'th] lwythau di: yno y poeth offrymmi dy boeth offrymmau, ac y gwnei yr hyn oll yr ydwyfi yn ei orchymyn i ti.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Er hynny ti a gei ladd, a bwytta c&icirc;g, yn &ocirc;l holl ddymuniant dy galon, yn &ocirc;l bendith yr Arglwydd dy dduw yr hon a rydd efe i ti, yn dy holl byrth: yr aflan, a'r glan a fwyttu o honaw megis o'r iwrch, a'r carw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ond na fwyttewch y gwaed, ar y ddaiar y tywelltwch ef fel dwfr.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ni elli fwytta o fewn dy byrth ddecfed dy &ycirc;d, na'th win, na'th olew, na chyntaf-anedic dy warthec, na'th ddefaid, na'th holl addunedau y rhai a addunech: na'th offrymmau gwirfodd, na derchafel offrwm dy law.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ond o flaen yr Arglwydd dy Dduw y bwyttei hyn, yn y lle yr hwn a ddewi&s;o yr Arg|lwydd dy Dduw, ti a'th fab, a'th ferch, a'th w&acirc;s, a'th forwyn, a'r Lefiad yr hwn [fydd] yn dy byrth di: a llawenycha ger bron yr Arglwydd dy Dduw yn yr hyn oll yr e&s;tynnech dy law arno.</P>
<P N="19"><HI>19</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Eccle&s;. 7.31.</NOTE> Gwilia arnat rhac gwrthod y Lefiad tra fyddech byw ar dy ddaiar.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Pan helaetho 'r Arglwydd dy Dduw dy derfyn di<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 28.14. Deut. 19.8.</NOTE> megis y dywedodd wrthit, os dywedi bwyttaf g&icirc;g: pan ddymuno dy galon fwytta cig, yn &ocirc;l holl ddymuniad dy galon y bwyttei gig.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Os y lle 'r hwn a ddewi&s;odd yr Arglw|ydd dy Dduw i roddi ei enw ynddo fydd pell oddi wrthit, yna lladd o'th warther, ac o'th dde|faid y rhai a roddodd yr Arglwydd it, megis y gorchymynnais i ti: a bwytta of fewn dy byrth wrth holl ddymuniad dy galon.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Etto fel y bwytteir yr iwrth, a'r carw, felly y bwyttei ef, yr aflan, a'r glan ai bwyttu yng-hyd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yn vnic ymgryfh&acirc; rhac bwytta y gwa|ed, canys y gwaed yw yr enioes: ac ni chei fw|ytta yr enioes yng-hyd a'r c&icirc;g.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Na fwytta ef: ar y ddaiar y tywellti ef fel dwfr.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Na fwytta ef, fel y byddo daioni i ti ac i'th feibion ar dy &ocirc;l: pan wnelech yr inion yng-olwg yr Arglwydd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Etto cymmer dy gy&s;&s;e gredic [bethau] y rhai ydynt genit, a'th addunedau, a thyret i'r lle, 'r hwn a ddewi&s;o 'r Arglwydd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac offrymma dy boeth offrwm ([&s;ef] y c&icirc;g a'r gwaed) ar allor yr Arglwydd dy Dduw, a gwaed dy aberthau a dywelltir wrth allor yr Arglwydd dy Dduw: a'r c&icirc;g a fwyttei di.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Cadw a gwrando yr holl eiriau hyn y rhai 'r ydwyfi yn eu gorchymyn i ti: fel y byddo daioni it, ac i'th feibion ar dy &ocirc;l byth, pan wne|lech y daioni, a'r iniondeb yng-olwg yr Arglw|ydd dy Dduw.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Pan ddini&s;trio yr Arglwydd dy Dduw, y cenhedloedd, y rhai yr wyt i yn myned attynt iw gore&s;cyn o'th flaen, ai gore&s;cyn o honot, a phre&s;&s;wylio yn eu t&icirc;r hwynt.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Gwilia arnat rhac ymfaglu o honot ar eu hol hwynt, wedi eu dini&s;trio hwynt o'th fla|en di: a rhac ymorol am eu duwiau hwynt, gan ddywedyd: pa fodd y gwa&s;anaethodd y cenhed|loedd hyn eu duwiau, myfi a wnaf felly hefyd&lpunctel;</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Na wna di felly i'r Arglwydd dy Dduw, canys pob ffieidd-dra yr hwn oedd g&acirc;s gan yr Arglwydd a wnaethant iw duwiau: canys eu meibion hefyd, ai merched a lo&s;ca&s;ant yn t&acirc;n iw duwiau.</P>
<PB REF="94">
<P N="32"><HI>32</HI> Pob gair yr hwn yr wyfi yn ei orchymyn i chwi, edrychwch am wneuthur hynny<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 4.2. Io&s;ua. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.7 Dihar. 30.6. Gwel. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">2.18.</NOTE> na chw|anega atto, ac na thyn oddi wrtho.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gau brophwydi &s;y raid eu gochelyd, ai co&s;pi.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAn godo yn dy fy&s;c di brophwyd, nen freudd|wydudd breuddwyd (a rhoddi it arwydd neu ryfeddod,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A dyfod yr arwydd neu 'r rhyfeddod yr hwn a lefarodd efe wrthit) gan ddywedyd: awn ar &ocirc;l duwiau dieithr (r rhai nid adwaeno&s;t) a gwa&s;anaethwn hwynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Na wrando ar eiriau y prophwyd hwn|nw, neu ar y breddwydudd breuddwyd hwnnw, canys 'r Arglwydd eich Duw &s;ydd yn eich profi chwi, i wybod a ydych yn caru yr Arglwydd eich Duw a'ch holl galon, ac a'ch holl enaid.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ar &ocirc;l yr Arglwydd eich Duw yr ewch, ac ef a ofnwch, ei orchymynnion ef hefyd a ged|wch, ac ar ei lais ef y gwrandewch: ef hefyd a wa&s;anaethwch, ac wrtho ef y glynwch.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r prophwyd hwnnw, neu yr breuddwy|dudd breuddwyd hwnnw, a roddir i farwolaeth, canys llefarodd i'ch gwrthdroi yn erbyn yr Ar|glwydd eich Duw, yr hwn a'ch dug chwi allan o dir yr Aipht, ac a'ch gwaredodd chwi o d&ycirc; y caethiwed, i'th wthio o'r ffordd, yr hon i'th or|chymynnodd yr Arglwydd dy Dduw di i rodio ynddi: felly y tynni ymmaith y drygioni o'th fy&s;c.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Os dy frawd, mab dy fam, neu dy fab dy hun, neu dy ferch, neu dy wraig annwyl, neu dy gyfell yr hwn [&s;ydd] fel dy enaid dy hun a'th annog yn ddirgel gan ddywedyd: awn, a gwa&s;anaethwn dduwiau dieithr, y rhai nid adwaeno&s;t di, na'th dadau:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> [Sef rhai] o dduwiau y bobl y rhai [yd|ynt]o'ch amgylch chwi, yn agos attat, neu ym|mhell oddi wrthit: o [vn] cwrr y t&icirc;r, hyd gwrr [arall] y tir.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Na fydd fodlon iddo, ac na wrando arno, ac nac arbeded dy lygad ef, ac nac eiriach [ef,] ac na chela arno.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ond gan ladd lladd ef, bydded dy<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 17.7.</NOTE> law di arno ef yn gyntaf iw roddi iw farwolaeth: a llaw yr holl bobl wedi hynny.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A llabyddia ef a meini fel y byddo efe fa|rw, canys cei&s;iodd dy wthio di oddi wrth yr Ar|glwydd dy Dduw, yr hwn a'th ddug di allan o d&icirc;r yr Aipht, o d&ycirc; y caethiwed.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 17.13.</NOTE> holl I&s;rael a glywant, ac a ofnant, ac ni chwanegant wneuthur y fath beth drygio|nus a hyn yn dy blith.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pan glywech am vn o'th ddina&s;oedd, y rhai y mae 'r Arglwydd dy Dduw yn eu roddi it i drigo ynddynt, gan ddywedyd:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Aeth dynion, meibion y Fall allan o'th blith, a gyra&s;ant drigolion eu dinas gan ddywe|dyd: awn, gwa&s;anaethwn dduwiau dieithr, y rhai nid adnabuoch.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna ymofyn, a chwilia, a chais yn dda: ac os [mewn] gwirionedd y peth &s;ydd &s;iccr wneu|thur y ffieidd-dra hyn yn dy fy&s;c:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gan daro, taro drigolion y ddinas hon|no a m&icirc;n y cleddyf, difroda hi, a'r rhai oll [a fydd|ant] ynddi, ai hanifeiliaid hefyd; a min y cleddyf.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ai holl y&s;pail hi a ge&s;cli i ganol ei heol hi, ac a lo&s;ci y ddinas ai holl y&s;pail hi yn gwbl i'r Arglwydd dy Dduw a th&acirc;n: felly bydded yn garnedd byth, nac adailader hi mwy.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 7.26.</NOTE> na lyned wrth dy law di ddim o'r dio|fryd beth fel y dychwelo 'r Arglwydd oddi wrth angerdd ei ddig, ac y rhoddo it drugaredd, ac y to&s;turio wrthit, ac i'th amlhao megis y tyngodd wrth dy dadau.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Tra y gwrandewech ar lais yr Arglw|ydd dy Dduw, gan gadw ei holl orchymynnion ef, y rhai'r wyfi yn [eu] gorchymyn i ti hedd|yw: gan wneuthur yr hyn &s;ydd inion yng-olwg yr Arglwydd dy Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEND. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gwahardd y mae l I&s;rael dorri vn n&ocirc;d yn eu cnawd tros y meirw. 4 Pa g&icirc;g a geir ei fwytta, 23 Pa le y bw|ytteir y pethau cy&s;&s;egredic. 27 Am y Lefiaid, ac am ddegwm.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PLant ydych chwi i'r Arglwydd eich Duw,<NOTE PLACE="marg">*Lefit. 19.28.</NOTE> nac ymnodwch, ac na o&s;odwch foelni rhwng eich llygaid dros [vn] marw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 7.6. Deut. 26.18.</NOTE> pobl &s;anctaidd [ydwyt] ti i'r Ar|glwydd dy Dduw, a'r Arglwydd a'th ddewi&s;odd di i fod yn bobl vnic iddo ef: o'r holl bobloedd y rhai [ydynt] ar wyneb y ddaiar.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Na fwytta ddim ffiaid.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dymma yr anifeiliaid y rhai a fwyttewch: eidion, llwdn dafad, a llwdn gafr.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y carw, a'r iwrch, a'r tarw gwyllt, a'r bwch gwyllt a'r vnicorn a'r &ycirc;ch gwyllt, a'r afr wyllt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A phob anifail, yn hollti yr ewin, ac yn fforchogi hollt y ddwy ewin, [ac] yn cnoi cil ym my&s;c yr anifeiliaid, hwnnw a fwyttewch.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond hyn ni fwyttewch o'r rhai a gnoant y cil, ac a holldant yr ewin yn fforchog: y camel a'r &s;cyfarnog, a'r gwningen, er bod y rhai hyn yn cnoi eu c&icirc;l, am nad ydynt yn fforchogi yr ew|in, aflan ydynt i chwi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr h&wcirc;ch hefyd er ei bod yn fforchogi yr ewin, ac heb [gnoi] cil, aflan yw i chwi: na fw|yttewch oi cig hwynt, ac na chyffyrddwch ai byrgyn hwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 11.9.</NOTE> Hyn a fwyttewch o'r hyn oll [&s;ydd] yn y dyfroedd; yr hyn oll [&s;ydd] iddo a&s;cell, a chenn, a fwyttewch.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r hyn oll nid [oes] iddo a&s;cell, a chenn, ni fwyttewch: aflan yw i chwi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pob aderyn glan a fwyttewch.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac dymma y rhai ni fwyttewch o honynt yr eryr, a'r wydd-walch, a'r for-wennol.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r bod, a'r barcut, a'r fwltur yn ei ryw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A phob c&icirc;g-fran yn ei rhyw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A chiw 'r e&s;tris, a'r fran n&ocirc;s, a'r g&ocirc;g, a'r hebog yn ei ryw.</P>
<PB N="79" REF="94">
<P N="16"><HI>16</HI> Aderyn y corph, a'r ddylluan, a'r gogfran,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r pelican, a'r biogen, a'r ful-fran.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r Ciconia, a'r gr&ycirc;r yn ei ryw, a'r gorn|rhwigl,<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 11.19.</NOTE> a'r &s;tlym.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A phob ymlu&s;ciad a&s;celloc &s;ydd aflan i chwi: na fwytaer ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Bwyttewch bob ehediad gl&acirc;n.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Na fwyttewch ddim burgin, dod ef i'r dieithr yr hwn [fydd] yn dy byrth: a bwyttaed ef, neu gwerth di [ef] i'r dieithr, canys popl &s;anctaidd [ydwyt] i'r Arglwydd dy Dduw:<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 23.19. Exod. 34.26.</NOTE> na ferwa fynn yn llaeth ei fain.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Gan ddegymmu degymma hol gynnyrch dy h&acirc;d, [&s;ef] ffrwyth dy faes bob blwyddyn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A bwytta ger bron yr Arglwydd dy Dduw (yn y lle 'rhwn a ddewi&s;o efe i drigo oi enw ef ynddo) ddegwm dy &ycirc;d, dy w&icirc;n, a'th olew, a chyntafanedic dy warthec, a'th ddefaid, fel y dy&s;cech ofni 'r Arglwydd dy Dduw 'r holl ddy|ddiau.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A phan fyddo y ffordd ry-h&icirc;r i ti, fel nad ellech ei ddwyn ef, am fod y lle ym mhell oddi wrthir, 'r hwn a ddewi&s;o 'r Arglwydd dy Dduw i o&s;od ei enw ynddo, pan i'th fendithio yr Arglwydd dy Dduw.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna dod [ei werth] yn arian, a rhwym yr arian yn dy law, a dos i'r lle 'r hwn a ddewi&s;o 'r Arglwydd dy Dduw,</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A d&ocirc;d yr arian am yr hyn oll a chwenycho dy galon: am warthec, neu am ddefaid, neu am w&icirc;n, neu am ddiod gref, neu am yr hyn oll a ddy|muno dy galon: a bwytta yno ger bron yr Ar|glwydd dy Dduw, a llawenychadi, a'th deulu.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r Lefiad yr hwn [fyddo] yn dy byrth na wrthod ef: am nad [oes] iddo [na] rhan, nac etifeddiaeth gyd a thi.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ym mhen tair blynedd y dygi allan holl, ddegwm dy gnwd y flwyddyn honno: a g&acirc;d yn dy byrth.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Fel y d&ecirc;l y Lefiad am nad oes iddo ran, nac etifeddiaeth gyd a thi, a'r dieithr, a'r ymddi|fad a'r weddw y rhai [ydynt] yn dy byrth di, ac y bwytt&acirc;nt, ac y digoner hwynt: fel i'th fendi|thio 'r Arglwydd dy Dduw di ym mhob gwaith yr hwn wnelech a'th law.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Blwyddyn y gollyngdod. 5 Duw yn bendithio y rhai a gadwant ei orchymynnion. 7 Cymmorth i'r tlawd. 12 Rhyddh&acirc;d gwei&s;ion. 19 Yr Arglwydd piau y cyntaf-anedic.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YM-mhen &s;aith mlynedd gwna ollyngdod.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac dymma wedd y gollyngdod: go|llynged pob perche~nog iw gymydog yn rhydd eiechwyn yr hyn a echwynodd, na fynned [hyn|ny] trachefn gan ei gymydog, neu ei frawd, ca|nys cyhoeddwyd rhydd-did yr Arglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ti a elli fynnu trachefn gan y dieithr [dy echwyn:] ond gollynged dy law yn rhydd yr hyn &s;ydd i ti gyd a'th frawd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Megis nabyddo o honot ti gardottyn, ca|nys yr Arglwydd gan fendithio a'th fendithia di yn y t&icirc;r yr hwn y mae 'r Arglwydd dy Dduw yn ei roddi i ti yn etifeddiaeth iw ore&s;cyn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yn vnic os gan wrando y gwrandewi ar lais yr Arglwydd dy Dduw, gan gadw [a] gwneuthur yr holl orchymynnion ymma y rhai yr ydwyfi yn eu gorchymyn i ti heddyw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys yr Arglwydd dy Dduw a'th fen|dithia megis ac y llefarodd wrthit, fel * y ben|thygiech i genhedloedd lawer, ac na fenthygi|ech di [ganddynt,] ti hefyd a arglwyddiaethi ar genhedloedd lawer, ar nid arglwyddiaethant hwy arnat ti.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Os bydd yn dy fy&s;c di vn o'th frodyr yn dlawd o fewn vn o'th byrth, yn dy dir yr hwn y mae 'r Arglwydd dy Dduw yn ei roddi it: na chaleda dy galon, ac na chaea dy law oddi wrth dy frawd tlawd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Onid gan agoryd<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 5.42. Luc. 6.34</NOTE> agor dy law iddo, a chan fenthygio benthygia ddigon [iw] angen ef, [&s;ef] yr hyn fydd ei&s;ieu arno.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwilia arnat rhac bod yn dy galon ddim anuwiol i ddywedyd, agos yw y &s;eithfed flwy|ddyn [&s;ef] blwyddyn y gollyngdod, a bod dy ly|gad yn ddrwg yn erbyn dy frawd tlawd, rhac rhoddi iddo, a llefain o honaw ef ar yr Arglw|ydd rhagot, a bod pechod yn dy erbyn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gan roddi dodiddo, ac na fydded drwg gan dy galon pan roddech iddo: canys o achos y peth hyn i'th fendithia 'r Arglwydd dy Dduw dy di yn dy holl waith, ac yn yr hyn oll yr e&s;tynnech dy law arno.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys ni<NOTE N="*" PLACE="marg">Mat. 26.11.</NOTE> dderfydd tlawd o ganol y t&icirc;r, am hynny 'r ydwyfi yn gorchymyn i ti gan|ddywedyd: gan agoryd agor dy law i'th frawd, i'th anghenus, ac i'th dlawd yn dy d&icirc;r.</P>
<P N="12"><HI>12</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 21.2. Ierem. 34.<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">.</NOTE> Pan werther dy frawd yn Hebread neu yn Hebraees i ti, a'th wa&s;anaethu chwe bly|nedd, y &s;eithfed flwyddyn gollwng ef yn rhydd oddi wrthit.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A phan ollyngech ef yn rhydd oddi wr|thit, na ollwng ef yn w&acirc;g.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gan lwytho llwytha ef o'th braidd, ar o'th, y&s;cubor, ac o'th wryf: o'r hyn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">'th fendi|thio 'r Arglwydd dy Dduw dod iddo.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A chofia mai gw&acirc;s fuo&s;t yn nh&icirc;r yr Aipht, a'th waredu o'r Arglwydd dy Dduw: am hynny 'r ydwyf yn gorchymyn y peth hyn [i] ti heddyw</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ond os dywed wrthit nid &acirc;f allan oddi wrthit, am iddo dy hoffi di, a'th d&ycirc;, o herwydd bod yn dda arno ef gyd a thi:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 16.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> s cymmer fynawyd, a dod trwy ei glu&s;t ef ac yn y dd&ocirc;r, a bydded yn w&acirc;s i ti * b&ycirc;th, felly hefyd y gwnei i'th forwyn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Na fydded trwm gennit ei ollwng ef yn rhydd oddi wrthit, canys gwa&s;anaethodd di werth dau gyflog gwenidog y chwe blynnedd: a'r Arglwydd dy Dduw a'th fendithia yn yr hyn oll a wnelech.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pob cyntaf-anedic yr hwn a &ecirc;nir o'th warthec, neu o'th ddefaid yn wryw a gy&s;&s;egri di i'r Arglwydd dy Dduw: na weithia a chyn|taf-anedic dy ychen, ychen, ac na chneifia gyntaf-ane|dic
<PB REF="95">dy ddefaid.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ger bron yr Arglwydd dy Dduw y bwyttei ef bob blwyddyn, yn y lle 'r hwn a dde|wi&s;o yr Arglwydd, ti a'th deulu.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ond<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 22.24. Deut. 17.1. Preg. 3<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.14.</NOTE> os bydd anaf arno, [os] cloff, neu ddall fydd, [neu] rhyw ddrwg anaf [arall,] na abertha ef i'r Arglwydd dy Dduw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> O fewn dy byrth y bwytteief, yr afl&acirc;n a'r gl&acirc;n yng-hyd [ai bwyttu,] megis yr iwrch, ac megis y carw.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Etto na fwytta ei waed ef, tywallt hwnnw ar y ddaiar fel dwfr.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Gwyliau y Pa&s;c, 9 y &s;ulgwyn, 13 A'r pebyll. 18 Am &s;wyddogion. 21 gwahardd gaudduwiaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CAdw y<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 13.4.</NOTE> m&icirc;s Abinb, a gwna Ba&s;c i'r Ar|glwydd dy Dduw: canys o fewn y m&icirc;s Abib i'th ddug yr Arglwydd dy Dduw o'r Aipht ar h&ycirc;d n&ocirc;s.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Abertha dithe yn Ba&s;c i'r Arglwydd dy Dduw ddefaid, a gwarthec yn y<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 12.5.</NOTE> lle 'r hwn a ddewi&s;o 'r Arglwydd dy Dduw i drigo oi enw ef yno.</P>
<Q REND="margQuotes"><P N="3">"<HI>3</HI> Na fwytta &s;ur-does gyd ag ef, &s;aith niwr|nod y bwyttei gyd ag ef fara croiw, [&s;ef] bara cy&s;tudd: canys ar ffrw&s;t y daetho&s;t allan o d&icirc;r yr Aipht, fel y cofiech ddydd dy ddyfodiad allan o d&icirc;r yr Aipht holl ddyddiau dy enioes.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Ac na weler genit &s;ur-does yn dy holl der|fynau &s;aith niwrnod, ac nac arhoed tros n&ocirc;s [ddim] o'r c&icirc;g yr hwn a aberthech yn yr hwyr, ar y dydd cyntaf hyd y boreu.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> [Hefyd] ni elli aberthu y Pa&s;c o fewn yr vn o'th byrth, y rhai y mae 'r Arglwydd dy Dduw yn eu rhoddi it:</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Onid yn y lle 'r hwn a ddewi&s;o 'r Arglw|ydd dy Dduw i drigo oi enw ef ynddo 'r aberthi y Pa&s;c yn yr hwyr, ar fachludiad yr haul, y pryd y daetho&s;t allan o'r Aipht.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Yna y rho&s;ti ac y bwyttei yn y lle 'r hwn a ddewi&s;o 'r Arglwydd dy Dduw, a'r boreu y dychweli, ac yr ei i'th babellau.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Chwe diwrnod y bwyttei fara croiw, ac ar y &s;eithfed dydd [y mae] vchel-&wcirc;yl i'r Ar|glwydd dy Dduw ni chei wneuthur gwaith.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Cyfrif it &s;aith wythnos, pan ddechreuo y crymma~ ar yr &ycirc;d y dechreui rifo &s;aith wythnos.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Yna y cedwi &wcirc;yl yr wythuo&s;au i'r Ar|glwydd dy Dduw, a'th offrwm gwirfodd 'r hwn a roddi, megis i'th fendithio yr Arglwydd dy Dduw.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A llawenycha ger bron yr Arglwydd dy Dduw, ti a'th fab, a'th ferch, a'th w&acirc;s, a'th for|wyn, a'r Lefiad yr hwn [fydd] o fewn dy byrth: a'r dieithr a'r ymddifad, a'r weddw, y rhai [fy|ddant] yn dy fy&s;c:<NOTE PLACE="marg">Leuit. 23.34.</NOTE> yn y lle 'r hwn a ddewi&s;o yr Arglwydd dy Dduw i drigo oi enw ef ynddo.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Cofia hefyd mai gw&acirc;s fuo&s;t yn yr Aipht, a chadw, a gwna y deddfau hyn.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Cadw it &wcirc;yl y pebyll &s;aith niwrnod, we|di it ga&s;clu dy &ycirc;d a'th win.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A llawenycha yn dy &wcirc;yl, ti, a'th fab, a'th ferch, a'th w&acirc;s, a'th forwyn, a'r Lefiad, a'r diei|thr, a'r ymddifad, a'r weddw y rhai [fyddant] o fewn dy byrth.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Saith niwrnod y cedwi &wcirc;yl i'r Argl|wydd dy Dduw,<NOTE PLACE="marg">Exod. 23.14. Exod. 34.23.</NOTE> yn y lle 'r hwn a ddewi&s;o yr Arglwydd: canys yr Arglwydd dy Dduw a'th fendithia yn dy holl gnwd, ac yn holl waith dy ddwylo, am hynny bydd dithe lawen.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> * Tair gwaith yn y flwyddyn yr ym|ddengys pob gwryw [o] honot o flaen yr Ar|glwydd dy Dduw yn y lle 'r hwn a ddewi&s;o e|fe, [&s;ef] ar &wcirc;yl y bara croiw, ac ar &wcirc;yl yr wyth|no&s;au, ac ar &wcirc;yl y pebyll: ond nac ymddango|&s;ed neb o flaen yr Arglwydd yn w&acirc;glaw.</P></Q>
<P N="17"><HI>17</HI> Pob vn yn &ocirc;l rhodd ei law, yn &ocirc;l bendith yr Arglwydd dy Dduw 'r hon a rydd efe iti.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> D&ocirc;d it farn-w&ycirc;r, a blaenorrion yn dy holl byrth y rhai y mae 'r Arglwydd dy Dduw yn eu rhoddi it trwy dy lwythau: a barnant hwy y bobl, [a] barn gyfiawn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Na &wcirc;yra farn, [ac] na chydnebydd wy|nebau, na dderbyn wobr y chwaith:canys gwobr a ddalla lygaid y doethion, ac a &wcirc;yra ei|riau y cyfiawn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Cyfiawnder, cyfiawnder a ddilyni, fel y byddech fyw, ac yr etifeddech y tir yr hwn y mae 'r Arglwydd dy Dduw yn ei roddi it.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Na phlanna it lwyn [o] neb ryw goed ger llaw allor yr Arglwydd dy Dduw yr hon a wnei it.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac na chyfot it golofn, hyn &s;ydd g&acirc;s gan yr Arglwydd dy Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ni chei aberthu peth anafus. 2 Co&s;pedigaeth y gau|addoludd. 8 Pwy a gaiff farnu amrafaelion caled. 12 Co&s;pedigaeth yr anufydd. 14 Dewis brenin: ai &s;wydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NAC abertha i'r Arglwydd dy Dduw &ycirc;ch, neu ddafad yr hwn y bydd arno anaf [neu] ddim gwrthyni: canys ca&s;-beth yr Argl|wydd dy Dduw [yw] hynny.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pan gaffer yn dy blith di o fewn vn o'th byrth y rhai y mae 'r Arglwydd dy Dduw yn eu rhoddi it &wcirc;r neu wraig yr hwn a wnel drygi|oni yng-olwg 'r Arglwydd dy Dduw, gan dro|&s;eddu ei gyfammod ef,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac a aiff, ac a wa&s;anaetha dduwiau dieithr, ac a ymgrymma iddynt, &s;ef i'r haul, neu i'r lle|uad, neu i holl lu y nefoedd, yr hyn ni orchymynnais.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pan ddngo&s;er i ti, a chlywed o honot, yna cais yn dda, ac os [mewn] gwirionedd y peth &s;ydd &s;iccr wneuthur y ffiaidd-dra hyn yn I&s;rael</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna dwg allan y g&wcirc;r hwnnw, neu 'r wraig honno (y rhai a wnaethant y peth drygi|onus hyn) i'th byrth, &s;ef y g&wcirc;r neu 'r wraig: a llabyddia hwynt a meini fel y byddant feirw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 35.30. deut. 19.15. Mat. 18.16. 2. Cor. 13.1.</NOTE> Wrth de&s;tiolaeth dau o dy&s;tion, neu dri o dy&s;tion, y rhoddir i farwolaeth yr hwn a fy|ddo marw, na rodder i farwolaeth wrth de&s;tio|laeth vn t&ycirc;&s;t.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Llaw y ty&s;tion a fydd arno yn gyntaf iw farwolaethu ef, a llaw 'r holl bobl wedi hynny:
<PB N="80" REF="95">a thi a dynni ymmaith y drygionus o'th blith.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Os bydd peth mewn barn yn guddiedic oddi wrthit, rhwng gwaed a gwaed, rhwng hawl a hawl, neu rhwng pl&acirc; a phl&acirc;, [mewn] pe|thau amrafaelus o fewn dy byrth: yna cyfot, a dos i fynu i'r ll&ecirc; yrhwn a ddewi&s;o 'r Arglwydd dy Dduw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A dos at y Lefiadaidd offeiriaid, neu at y barn-&wcirc;r yr hwn fydd yn y dyddiau hynny: ac y|mofyn, a hwy a ddango&s;ant i ti reol y gyfraith.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A gwna ar &ocirc;l rheol y gair yr hwn a ddan|go&s;ant i ti o'r lle hwnnw, yr hwn a ddewi&s;o yr Arglwydd: ac edrych am wneuthur yn &ocirc;l yr hyn oll a ddy&s;cant i ti.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ar &ocirc;l rheol y gyfraith yr hon a ddy&s;cant it, ac yn &ocirc;l y farn yr hon a ddywedant i ti y gw|nei: na chilia o'r peth yr hwn a ddango&s;ant i ti, i'r tu dehau, nac i'r tu a&s;&s;wy.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r g&wcirc;r yr hwn a wn&ecirc;l mewn rhyfyg, heb wrando ar yr offeiriad yr hwn fydd yn &s;efyll yno i wa&s;anaethu yr Arglwydd dy Dduw, neu ar y barn-&wcirc;r: yna rhodder i farwolaeth y g&wcirc;r hwn|nw, a thynn ymmaith y drygioni o I&s;rael.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r holl bobl a glywant, ac a ofnant: ac ni ryfygant mwy.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pan ddelech i'r t&icirc;r yr hwn y mae 'r Arg|lwydd dy Dduw 'n ei roddi i ti, ai ore&s;cyn, a thri|go ynddo: os dywedi go&s;odaf arnaf frenin me|gis yr holl genhedloedd y rhai [ydynt] o'm hamgylch:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gan o&s;od, go&s;ot arnat yn frenin yr hwn a ddewi&s;o 'r Arglwydd dy Dduw: o blith dy fro|dyr y go&s;odi arnat frenin, ni elli roddi arnat &wcirc;r dieithr, yr hwn nid yw frawd i ti.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yn vnic nac amlhaed iddo feirch, ac na ddychweled efe y bobl i'r Aipht i amlhau meirch gan i'r Arglwydd ddywedyd wrthych, na chwa|negwch ddychwelyd ar h&ycirc;d y ffordd honno mwy.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac nac amlhaed iddo wragedd, ac na &wcirc;y|red ei galon: ac nac amlhaed arian, ac aur iddo lawer.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Eithr pan ei&s;teddo ar deyrngader ei fren|hiniaeth yna &s;crifenned iddo goppi y gyfraith hon mewn llyfr o flaen yr offeiriaid Lefiadaidd:</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A bydded gyd ag ef, a darllened arno holl ddyddiau ei fywyd: fel y dy&s;co ofni yr Arg|lwydd ei Dduw, a chadw holl eiriau y gyfraith hon, a'r deddfau hyn, ai gwneuthur hwynt:</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Heb dderchafu ei galon vwch-law ei fro|dyr, ac heb gilio oddi wrth y gorchymyn i'r tu dehau, nac i'r tu a&s;&s;wy: fel yr e&s;tynno ddyddiau y ei fre~hiniaeth, efe ai feibio~ yng-hanol I&s;rael.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Rhan y Lefiaid. 9 Bod yn rhaid gochelyd ffiaidd ar|fer y Canaaneaid. 15 Duw yn addo prophwyd idd|ynt. 20 Y modd y co&s;pir ac yr adwaenir y gau-bro|phwyd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NI bydd i'r offeiriaid Lefiadaidd [&s;ef] i holl lwyth Lefi ran<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 18.20. Deut. 10.9. 1. Cor. 9.13.</NOTE> nac etifeddiaeth yng-hyd ag I&s;rael: ebyrth tanllyd yr Arglwydd ai etife|ddiaeth ef a fwytt&acirc;nt hwy.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Am hynny etifeddiaeth ni bydd iddynt ym mhlith eu brodyr: yr Arglwydd yw en hetife|ddiaeth, megis ac y dywedodd efe wrthynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A hyn fydd defod yr offeiriaid oddi wrth y bobl [&s;ef] oddi wrth y rhai a aberthant aberth [pwy vn bynnac] ai eidion, ai dafad, rhodded i'r offeiriad<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 18.18.</NOTE> yr y&s;cwyddoc, a'r ddwy&ecirc;n, ar botten.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Blaen-ffrwyth dy &ycirc;d, dy w&icirc;n a'th olew, a blaen-ffrwyth cnaif dy ddefaid a roddi iddo ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys dewi&s;odd yr Arglwydd dy Dduw ef o'th holl lwythau i &s;efyll [ac] i wa&s;anaethu yn enw 'r Arglwydd, efe ai feibio~ yn dragywydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A Phan ddelo Lefiad o vn o'th byrth di yn holl I&s;rael lle y byddo efe yn ymdaith, a dyfod yn &ocirc;l holl ddymuniad ei galon, i'r lle 'r hwn a ddei&s;o yr Arglwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna gwa&s;anaethed efe yn enw 'r Arglw|ydd ei Dduw, megis ei holl frodyr y Lefiaid y rhai ydynt yn &s;efyll yno ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Rhan amran a fwytt&acirc;nt: heb-law 'r hyn a werthe efe oddi wrth [ei] dadau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pan elech di i'r t&icirc;r yr hwn y mae 'r Argl|wydd dy Dduw yn ei roddi it, na ddy&s;c wneu|thur yn &ocirc;l ffieidd-dra y cenhedloedd hynny.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Na chaffer ynot a wnelo iw fab, neu iw ferch, fyned drwy 'r t&acirc;n [neu] arferu dewinia|eth, planedydd na dar oganwr, na hudol:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Le&s;lt. 20.2<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. 1. Sam. 28.7.</NOTE> &s;wyn-wr &s;wynion, nac a gei&s;io [wy|bodaeth gan] gon&s;uriwr, neu frydiwr, nac a y|mofynno a'r meirw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O herwydd ffiedd-dra [gau] yr Arglw|ydd [yw] pawb a'r a wnelo hyn: at o achos y ffi|eidd-dra hyn y mae 'r Arglwydd dy Dduw yn eu gore&s;cyn hwynt o'th flaen di.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Bydd berffaith gyd a'r Arglwydd dy Dduw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys y cenhedloedd hyn, y rhai 'r yd|wyt ti yn eu gore&s;cyn a wrandawant ar blane|dyddion, ac ar ddewiniaid: am danat ti, nid felly y canhiat&acirc;odd yr Arglwydv dy Dduwi i ti.</P>
<P N="15"><HI>15</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 7.37.</NOTE> Yr Arglwydd dy Dduw a gyfyd i ti o'th blith dy hun, o'th frodyr dy hun brophwyd me|gis fynne: arno ef y gwrandewch.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yn &ocirc;l hyn oll a gei&s;iai&s;t gan yr Arglw|ydd dy Dduw yn Horeb yn nydd y gymmanfa gan ddywedyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.19.</NOTE> ni allaf wrando ddim y chwa|neg ar lais yr Arglwydd fy Nuw, ac ni allaf weled y t&acirc;n mawr hwn mwyach rhac fy marw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrthif, da y dydyweda&s;ant.</P>
<P N="18"><HI>18</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua. 1.49. Act. 3.21.</NOTE> Codaf brophwyd iddynt o fy&s;c eu bro|dyr fel tithe, a rhoddaf fyng-eiriau yn ei enau ef: fel y llefaro efe wrthynt yr hyn oll a orchy|mynnwyf iddo.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A phwy bynnac ni wrandawo ar fyng-ei|riau y rhai a lefaro efe yn fy enw, myfi [ai] go|fynnaf ganddo.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y prophwyd hefyd, yr hwn a ryfyga lefa|ru yn fy enw, air, yr hwn ni orchymynnais iddo lefaru, neu 'r hwn a lefaro yn enw duwiau die|ithr: rhodder y prophwyd hwnnw i farwolaeth.</P>
<PB REF="96">
<P N="21"><HI>21</HI> Ac os dywedi yn dy galon, pa fodd yr ad|waeno~ y gair, yr hwn ni lefarodd yr Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yr hyn a lefaro y prophwyd hwnnw yn enw 'r Arglwydd a'r gair heb fob, ac heb ddyfod, hwnnw yw 'r gair yr hwn ni lefarodd yr Arglw|ydd: y prophwyd ai llefarodd mewn rhyfyg, nac ofna ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw &s;y yn gorchymyn go&s;od trefydd i fod yn nawdd|feudd. 14 Yn gwahardd &s;ymmud terfyn. 15 Ac yn rhoddi cyfraith am de&s;tiolaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAn<NOTE N="*" PLACE="marg">Dcut. 12.29.</NOTE> dorro 'r Arglwydd dy Dduw y cenhed|loedd ymmaith y rhai y mae 'r Arglwydd dy Dduw yn rhoddi eu tir i ti: ai gore&s;cyn o honot ti, a phre&s;&s;wylio yn eu dina&s;oedd, ac yn eu tai,</P>
<P N="2"><HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 21.13. Num. 35.9. Io&s;. 20.2.</NOTE> Nailldua it dair dinas yng-hanol dy dir, yr hwn y mae yr Arglwydd dy Dduw yn ei ro|ddi it iw ore&s;cyn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Paratoa y ffordd i ti, a thrai&acirc;na derfyn dy d&icirc;r yr hwn a rydd yr Arglwydd dy Dduw yn e|tifeddiaeth it: fel y byddo i bob llofrudd ffoi yno.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dymma gyfraith y llofrudd yr hwn a ff&ycirc; yno i fyw: yr hwn a darawo ei gymydog heb wybod, ac yntef heb ei ga&s;au ef or blaen,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr hwn a &ecirc;lo gyd ai gymydog i'r coed, i gymmynu prennau, ac a e&s;tynno ei law ar fwy|all i dorri y pren, a &s;yrthio yr haiarn o'r menubr, a chyrhauddyd e&icirc; gymydog fel y byddo farw: efe a gaiff ffoi i vn o'r dina&s;oedd hyn, fel y byddo byw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 35.12.</NOTE> Rhac i ddialudd y gwaed ddilyn ar &ocirc;l y llofrudd pan ddigio ei galon, ai oddiweddyd am fod y ffordd yn hir, ai daro ef yn farw, er na by|dde ynddo ef haeddedigaeth marwolaeth, am nad oedd efe yn llidiog wrtho ef o'r blaen.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny 'r ydwyf yn gorchymyn i ti gan ddywedyd: tair dinas a nailld&ucirc;i di i ti.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A phan helaetho 'r Arglwydd dy Dduw dy derfyn, fel y tyngodd wrth dy dadau, a rhoddi i ti yr holl d&icirc;r yr hwn a addawodd ei roddi wrth dy dadau,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pan gedwech y gorchymyn hwn oll gan wneuthur yr hyn yr ydwyfi yn ei orchymyn it heddyw: gan garu yr Arglwydd dy Dduw a rhodio yn ei ffyrdd ef yr holl ddyddiau:<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;u. 20.7.</NOTE> yna y chwanegi i ti dair dinas hefyd at y tair hyn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fel na ollynger gwaed gwirion o fewn dy dir, yr hwn y mae 'r Arglwydd dy Dduw yn ei roddi it yn etifeddiaeth: ac na byddo gwaed i'th erbyn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ond pan fyddo g&wcirc;r yn c&acirc;&s;au ei gy|mydog, ac yn cynllwyn iddo a chodi yn ei er|byn, ai ddieneidio fel y byddo farw, a ffoi i vn o'r dina&s;oedd hyn:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna anfoned henuriaid ei ddinas ef, a chymmerant ef oddi yno, a rhoddant ef yn llaw dialudd y gwaed, fel y byddo farw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Nac arbeded dy lygaid ef, ond tynn ym|maith [affaith] gwaed gwirion o I&s;rael, fel y byddo daioni it.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Na &s;ymmut derfyn dy gymydog, yr hwn a derfynodd y rhai a fuant o'r blaen: o fewn dy etifeddiaeth yr hon a feddienni yn y tir yr hwn y mae yr Arglwydd dy Dduw yn ei roddi i ti iw ore&s;cyn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Na choded<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 17.6. Matt. 18.16. Ioan. 8.17. 2. Cor. 13.1. Hebr. 10.28.</NOTE> vn t&ycirc;&s;t yn erbyn neb, am ddim anwiredd, neu ddim pechod, o'r holl becho|dau y rhai a becho efe: wrth de&s;tiolaeth dau o dy&s;tion, neu wrth de&s;tiolaeth tri o dyftio~ y bydd &s;afadwy [pob] gair.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan godo gau-dy&s;t yn erbyn neb, gan de&s;tiolaethu bai yn ei erbyn ef,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna &s;afed y ddau ddyn y rhai [y mae 'r] amrafael rhyngddynt ger bron yr Arglwydd, o flaen yr offeiriaid a'r barn-w&ycirc;r y rhai a fyddant yn y dyddiau hynny.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac ymofyuned y barn-w&ycirc;r yn dda, ac os y t&ycirc;&s;t [fydd] t&ycirc;&s;t ffals, [ac] a de&s;tiolaetha ffal&s;ter yn erbyn ei frawd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Diarh. 19.5.</NOTE> Yna gwnewch iddo fel yr amcanodd wneuthur iw frawd, a thynn ymmaith y drygi|onus o'th fy&s;c.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r lleill a glywant, ac a ofnant, ac ni chwanegant wneuthur mwy yn &ocirc;l y peth dry|gionus hyn yn dy blith.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac nac arbeded dy lygad:<NOTE PLACE="marg">Exod. 21.23. Lefit. 24.20. Matt. 5.38.</NOTE> [bydded] eni|oes am enioes, llygad am lygad, dant am ddant, llaw am law, troed am droed.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Araith yr offeiriaid a'r &s;wyddogion wrth y bobl pan e|lent i ryfel. 10 Bod yn rhaid cynnig heddwch yn gyntaf i bawb ond i bobl Canaan. 19 Gwahardd torri mewn rhyfel goed ffrwythlon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAN elech i ryfel yn erbyn dy elynnion, a gweled meirch, a cherbydau, [a] phobl fwy na thi, nac ofna rhacddynt: o herwydd yr Ar|glwydd dy Dduw [fydd] gyd a thi, yr hwn a'th dd&ucirc;g di i fynu o dir yr Aipht.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A bydded, pan ne&s;&s;aoch i'r rhyfel: yna ddyfod o'r offeiriad, a llefaru wrth y bobl,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dyweded wrthynt, clyw I&s;rael, yr y|dych chwi yn ne&s;&s;au heddyw i'r rhyfel yn erbyn eich gelynnion: na<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 28.7.</NOTE> feddalhaed eich calon, nac ofnwch, na &s;ynnwch, ac na ddychrynwch rhac|ddynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys yr Arglwydd eich Duw &s;ydd yn myned gyd a chwi i ryfela a'ch gelynnion tro|&s;och chwi: [ac] i'ch achub.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y llywawdw&ycirc;r a lefarant wrth y bobl gan ddywedyd, pa &wcirc;r [&s;ydd] yr hwn a adaila|dodd d&ycirc; newydd, ac nis cy&s;&s;egrodd ef, eled a dychweled iw d&ycirc; rhac i farw mewn rhyfel, ac i &wcirc;r arall ei gy&s;&s;egru ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A pha &wcirc;r [&s;ydd] yr hwn a blannodd win|llan, ac nis mwynhaodd hi, eled a dychweled iw d&ycirc; rhac ei farw mewn rhyfel, ac i &wcirc;r arall ei mwynhau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A pha &wcirc;r bynnac a* ymgredodd a gwraig, ac ni phriododd hi, eled, a dychweled iw d&ycirc; rhac ei farw mewn rhyfel, ac i wr arall ei ph|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">iodi.</P>
<PB N="81" REF="96">
<P N="8"><HI>8</HI> Y llywawdw&ycirc;r hefyd a chwanegant lafa|ru wrth y bobl, ac ddywedant:<NOTE N="*" PLACE="marg">Barn. 7.3.</NOTE> Pa &wcirc;r byn|nac [&s;ydd] ofnus, a meddal galon, eled a dych|weled iw d&ycirc; fel na lwfrhao efe galon ei frawd megis ei galon yntef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A bydded pan ddarffo i'r llywawdw&ycirc;r le|faru wrth y b&ocirc;bl: yna o&s;od o honynt dywy&s;ogi|on y lluoedd, yn ben ar y bobl.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pan ne&s;&s;aech di at ddinas i ryfela yn ei herbyn,<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 21.22. deut. 2.26.</NOTE> yna galw arni am heddwch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A bydded os heddwch a ettyb hi i ti, ac a|gorydit: yna bydded i'r holl bobl y rhai a geffir ynddi fod i ti dan deyrnged, a'th wa&s;anaethu.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac oni heddycha hi a thi, ond gwneuthur rhyfel a thi: yna gwarche di arni hi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pan roddo 'r Arglwydd dy Dduw hi yn dy law di: yna taro ei holl wrwyaid a m&icirc;n y cle|ddyf.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yn vnic y benwyaid, a'r plant,<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s; 8.2.</NOTE> a'r a|nifeiliaid, a phob aim a'r a fyddo yn y ddinas [&s;ef] ei holl y&s;pail a y&s;peili i ti: a thi a fwynhei y&s;pail dy elynnion, yr hwn a rydd yr Arglwydd dy Dduw i ti.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Felly y gwnei i'r holl ddina&s;oedd pell i|awn oddi wrthit: y rhai nid [ydynt] o ddina&s;o|edd y cenhedloedd hynn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ond o ddina&s;oedd y bobloedd hynn y rhai y mae 'r Arglwydd dy Dduw yn eu rhoddi it yn etifeddiaeth na chadw vn enaid yn fyw:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ond gan ddifrodi difroda hwynt [&s;ef] yr Hethiaid, a'r Amoriaid, y Canaaneaid, a'r Phe|riziaid, yr He&s;iaid, a'r Iebu&s;iaid, megis y gor|chymynnodd yr Arglwydd dy Dduw i ti.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Fel na ddy&s;cant i chwi wneuthur ar &ocirc;l eu holl ffiaidd-dra hwynt y rhai a wnaethant iw duwiau hwynt, a phechu o honoch yn erbyn yr Arglwydd eich Duw:</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pan warchaech di ar dref lawer o ddyddi|au, gan ryfela yn ei herbyn hi iw hennill, na ddi|fetha ei choed gan daro bwyall arnynt hwy ca|nys o honynt y bwyttei, na thorr dithe hwynt i fyned o'th flaen mewn gwarch-glawdd, o her|wydd [ymborth] dyn [yw] pren y maes.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Er hynny y pren yr hwn a &wcirc;yddo&s;t nad pren ymborth yw, hwnnw a ddifethi ac a dorri, ac a adailedi warch-glawdd yn erbyn y ddinas, yr hon &s;ydd yn gwneuthur rhyfel a thi, hyd oni ddaro&s;tyngech hi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am lofryddiaeth heb wybod pwy ai gwnaeth. 11 Am y fenyw a ddalier mewn rhyfel. 15 Ni cheir newidio braint y cyn-fab. 18 Co&s;pedigaeth mab anufydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAn geffir [vn] wedi ei ladd o fewn y t&icirc;r, yr hwn y mae 'r Arglwydd dy Dduw yn ei ro|ddi i ti iw etifeddu, yn farw yn y maes heb &wcirc;y|bod pwy ai lladdodd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna aed dy henuriaid, a'th farn-w&ycirc;r allan, a me&s;urant hyd y dina&s;oedd y rhai [ydynt] o amgylch i'r lladdedig.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A bydded i'r ddinas ne&s;af at y lladdedig gymmeryd o henuriaid y ddinas honno anner [o'r] gwartheg yr hon ni weithiwyd a hi, [ac] ni thynnodd dan iau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A dyged henuriaid y ddinas honno 'r an|ner i ddyffryn garw, 'r hwn ni lafuriwyd, ac ni hauwyd ynddo: ac yno tor-fynyglant yr anner yn y dyffryn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A ne&s;&s;aed yr offeiriaid meibion Lefi, (o herwydd yr Arglwydd dy Dduw ai etholodd hwynt i weini iddo ef, ac i fendigo yn enw 'r Arglwydd: ac wrth eu barn hwynt, y derfydd p&ocirc;b ymry&s;on, a ph&ocirc;b pl&acirc;.)</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A holl henuriaid y ddinas honno, y rhai a ddeuant at y lladdedig a olchant eu dwylo uwch benn yr anner a dorr-fynyglwyd yn y dyffryn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna 'r attebant, at y dywedant ni ollyn|godd ein dwylo ni y gwaed hwn: ac nis gwe|lodd ein llygaid.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Trugarh&acirc; wrth bobl I&s;rael y rhai a wa|redai&s;t &ocirc; Arglwydd, ac na ddyro waed gwirion ym my&s;c dy bobl I&s;rael: a maddeuir y gwaed iddynt hwy.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Felly y tynni ymmaith [affaith] y gwaed gwirion o'th fy&s;c, os ti a wnei 'r iniawnder yng|olwg yr Arglwydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pan elech i ryfel yn erbyn dy elynnion, a rhoddi o'r Arglwydd dy Dduw hwynt yn dy law di: a chaeth-gludo o honot gaeth-glud o honynt,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A gweled o honot yn y gaeth-glud wraig br&ycirc;d-weddol, a'th fod yn fodlon iddi, ai chym|meryd it yn wraig:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna dwg hi i fewn dy d&ycirc;: ac eillied hi ei phen, a thorred ei hewinedd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A dio&s;ced ddillad ei chaethiwed oddi am deni a thriged yn dy d&ycirc; di, ac &wcirc;yled [am] ei th&acirc;d, ai mam f&icirc;s o ddyddiau: ac wedi hynny yr ei di atti, ac y byddi &wcirc;r iddi, a hithe fydd gwraig i ti.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac oni byddi fodlon iddi, yna gollwng hi yn &ocirc;l ei hewyllys ei hun, a chan werthu na wer|tha hi er arian: na chais elw o honi, am i ti ei daro&s;twng hi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan fyddo i &wcirc;r ddwy wragedd, vn yn g&ucirc;, ac vn yn g&acirc;s, a phlanta o'r gu, a'r g&acirc;s feibi|on iddo ef: a b&ocirc;d y mab cyntaf-anedic o'r [vn] g&acirc;s.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna bydded yn y dydd y cynhy&s;caeddo efe ei feibion y rhai fyddant iddo, na ddichon efe wneuthur yn gyntaf-anedic fab y gu o flaen mab y ga&s;edic, yr hwn &s;ydd gyntaf-anedic.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ond mab y g&acirc;s yr hwn &s;ydd gyntaf|anedic a gydnebydd efe, gan roddi iddo ef y deuparth o'r hyn oll ar a gaffer yn eiddo ef: o achos hwn yw dechreuad ei nerth ef, iddo [y bydd] braint yr anedigaeth gyntaf.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ond o bydd i &wcirc;r fab cyndyn, ac anufydd heb iddo wrando a'r lais ei d&acirc;d, nac ar lais ei fam: a phan geryddant ef ni wrendu arnynt,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna ei d&acirc;d ai fam a ymaflant ynddo, ac
<PB REF="97">ai dygant ac henuriaid ei ddinas ef, ac i borth ei drig-fan.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A dywedant wrth henuriaid ei ddinas ef, ein mab hwn &s;ydd gyndyn, ac anufydd heb iddo wrando ar ein llais, gl&wcirc;th a meddwyn [yw efe.]</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna holl ddynion ei ddinas ai llabyddi|ant ef a meini fel y byddo farw, felly y deleu di y drygioni o'th fy&s;c di: a holl I&s;rael a glywant, ac a ofnant.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac o bydd mewn g&wcirc;r bechod [yn hae|ddu] barnedigaeth angau, ai farwolaethu: yna y crogi di ef wrth bren.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Na thriged ei gelen tros n&ocirc;s wrth y pren, [ond] gan gladdu ti ai cleddi ef o fewn y dydd hwnnw: o herwydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Gala<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. 3.13.</NOTE> melldith Dduw [&s;ydd i'r hwn] a grogir: na haloga gan hynny dy dir, yr hwn y [mae] 'r Arglwydd dy Dduw yn ei ro|ddi it yn etifeddiaeth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="22" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr ymgeledd a ddylem ni ei wncuthur i dd&acirc; ein cymy|dogion. 5 Ni chaiff gwryw wi&s;co dillad benyw: na benyw ddillad gwryw. 22 Co&s;pedigaeth am odineb.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NI chei weled<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 23.4.</NOTE> eidion dy frawd, neu ei dda|fad yn cyfeiliorni, ac ymguddio oddi wrth|ynt: gan ddychwelyd dychwel hwynt i'th frawd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac oni [bydd] dy frawd yn gyfagos attat, neu oni adwaeno&s;t ef: yna dwg hwnnw i fewn dy d&ycirc;, a bydded gyd a thi, hyd pan ymofynno dy frawd am dano, yna dyro ef yn ei &ocirc; liddo ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac felly y gwnei iw a&s;&s;yn ef, ac felly y gwnei iw ddillad ef, ac felly y gwnei i b&ocirc;b coll|beth i'th frawd, yr hwn a gyll oddi wrtho ef, a thithe yn ei gael: ni elli ymguddio.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ni chei weled a&s;&s;yn dy frawd, neu ei &ycirc;ch yn gorwedd ar y ffordd, ac y mguddio oddi wrth|ynt, [onid] gan godi cyfot gyd ag ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Na fydded dilledyn g&wcirc;r am wraig, ac na wi&s;ced g&wcirc;r wi&s;c gwraig: o herwydd ffiaidd gan yr Arglwydd dy Dduw bawb a'r a wn&ecirc;l hyn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pan ddamweinio n&ycirc;th aderyn i'th olwg ar dy ffordd mewn vn pren, neu ar y ddaiar a chy|wion, neu ag &wcirc;yau [ynddo,] a'r fam yn ei&s;tedd ar y cywion, neu ar yr &wcirc;yau: na chymmer y fam gyd a'r cywion.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gan ollwng ti a ollyngi y fam, a'r cywi|on a gymmeri i ti: fel y byddo daioni it, ac yr e&s;tynnech [dy] ddyddiau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pan adailadech d&ycirc; newydd, yna y gwnei di ganllawiau [o amgylch] i'th nenn, fel na o&s;o|dech waed yn dy d&ycirc;, pan &s;yrthio neb o honaw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Na haua yn dy winllan amryw [h&acirc;d:] rhac it halogi cynnyrch yr h&acirc;d yr hwn a hauech, a chnwd y winllan.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Nac ardd ag &ycirc;ch, ac ag a&s;&s;yn yng|hyd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 19.19.</NOTE> wi&s;c ddilledyn o amryw ddefnydd [megis o] wlan, a llin yng-hyd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 15.31.</NOTE> Plethau a werthi it ar bedwar cwrr dy wi&s;c, yr hon yr ymwi&s;cech ynddi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O chymmer g&wcirc;r wraig, ac wedi myned atti ei cha&s;au:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A go&s;od yn ei herbyn anair, a rhoddi all|an enw drwg iddi, a dywedyd: y wraig hon a gymmerais, ac a ne&s;&s;eais atti, ac m chefals yn|ddi [arwyddion] morwyndod.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna cymmcred t&acirc;d y llangces, ai mam: a dygant [arwyddion] morwyndod y llangces, at henuriaid y ddinas i'r porth.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A dyweded t&acirc;d y llangces wrth yr henu|riaid, fy merch a roddais i'r g&wcirc;r hwn yn wraig: ai cha&s;au y mae efe.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac wele, efe a ofododd anair, gan ddy|wedyd: ni chefais yn dy ferch [arwyddion] morwyndod, ac fel dymma [arwyddion] mor|wyndod fy merch: yna lledant y dilledyn yng|&wcirc;ydd henuriaid y ddinas.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna henuriaid y ddinas honno, a gymme|rant y g&wcirc;r, ac ai co&s;pant ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac ai dirwyant ef [mewn] cant [&s;icl] o arian, ac ai rhoddant hwynt i d&acirc;d y llangces, o achos iddo ddwyn henw drwg ar y forwyn [o] I&s;rael: a bydded hi yn wraig iddo, [ac] ni ddichon ei g<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rru ymmaith [yn] ei holl ddyddi|au.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ond os gwir fydd y peth hwnnw, [&s;ef] na chaffwyd [arwyddion] morwyndod yn y llangces:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y dygant y llangces at ddrws t&ycirc; ei th&acirc;d, a dynion ei dinas ai llabyddiant a meini oni byddo hi farw: am iddi wneuthur ffolineb yn I&s;rael, gan butteinio yn nh&ycirc; ei th&acirc;d, a thi a ddeleu y drygioni o'th fy&s;c.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> O<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 20.20.</NOTE> cheffir g&wcirc;r yn gorwedd gyd a gw|raig briodol [a] g&wcirc;r, byddant feirw ill dau [&s;ef] y g&wcirc;r yr hwn a orweddodd gyd a'r wraig, a'r wraig [hefyd:] felly y deleu y drygioni o I&s;|rael.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> O bydd llangces [o] forwyn wedi ei dy|weddio i &wcirc;r, a chael o &wcirc;r hi mewn dinas, a gor|wedd gyd a hi:</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y dygwch hwynt ill dau i borth y ddinas honno, ac ai llabyddiwch hwynt a meini fel y byddant feirw: y llangces o blegit na wa|eddodd, [a hithe] yn y ddinas, ac yntef y g&wcirc;r o herwydd iddo ef ddaro&s;twng gwraig ei gymy|dog: felly ti a ddeleu ymmaith y drygioni o'th fy&s;c.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ond os mewn maes y cafodd y g&wcirc;r y llangces (wedi ei dyweddio) ai threi&s;io o'r g&wcirc;r a gorwedd gyd a hi: yna bydded farw y g&wcirc;r yr hwn a orweddodd gyd a hi yn vnic.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ond i'r llangces ni chei wneuthur dim, nid [oes] yn y llangces bechod [yn heuddu[ ma|rwolaeth, o herwydd megis y cyfyd gwr yn er|byn ei gymydog, ai ddieneidio ef, yr vn modd [y mae] y peth hyn.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> O blegit yn y maes y cafodd efe hi: gw|aeddodd y llangces [yr hon &s;ydd] wedi ei dy|weddio, ac nid [oedd] achubudd iddi.</P>
<PB N="82" REF="97">
<P N="28"><HI>28</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 22.16.</NOTE> O chaiff g&wcirc;r langces o forwyn yr hon [&s;ydd] heb ei dy weddio, ai dal hi, a gorwedd gyd a hi: ai dala hwynt:</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna y rhydd y g&wcirc;r a orweddodd gyd a hi i d&acirc;d y llangces ddec a deugain [dryll] o ari|an: ac iddo y bydd yn lle gwraig, am iddo ei da|ro&s;twng hi, ni ddichon efe ei gyrru hi ymmaith [yn] ei holl ddyddiau.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Na chymmered neb wraig ei d&acirc;d: ac na ddinoethed odre ei d&acirc;d.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="23" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Y rha&icirc; ni chaent &s;wyddau. 9 Am bechod ac aflen|did. 15 am w&acirc;s ar encil. 17 am butteindra. 19 am addunedau. 24 Rhydd-did ar rawn-win ac yd gwr arall.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NA ddeued efnuch, neu di&s;padd i gynnull|eidfa 'r Arglwydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Na ddeued ba&s;terdyn i gynnulle idfa 'r Ar|glwydd: y ddecfed genhedlaeth iddo hefyd ni chaiff ddyfod i gynnulleidfa 'r Arglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Na ddeled<NOTE N="*" PLACE="marg">Nchem. 13.1.</NOTE> Ammoniad, na Moabiad i gynnulleidfa 'r Arglwydd: y ddecfed genhed|laeth hefyd o honynt na ddeued i gynnulleidfa 'r Arglwydd yn dragywydd:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O blegit ni chyfarfuant chwi a bara, ac a dwfr yn y ffordd wrth eich dyfod o'r Aipht: ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 22.5.</NOTE> o achos cyflogi i'th erbyn Balaam fab Beor o Pethor [ym] Me&s;opotamia i'th felldichio di.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Etto 'r Arglwydd dy Dduw ni fynnodd wrando ar Balaam, onid tr&ocirc;dd yr Arglwydd dy Dduw y felldith yn fendith it: canys hoffodd yr Arglwydd dy Dduw dy di.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Na chais eu heddwch hwynt, nai daioni hwynt dy holl ddyddiau byth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Na ffieiddia Edomiad canys dy frawd yw: na ffieiddia Aiphtiad, o herwydd dieithr fuo&s;t yn ei wlad ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Deued o honynt i gynnulleidfa 'r Arglw|ydd, y drydedd genhedlaeth o'r meibion, y rhai a genhedlir iddynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pan elech allan [o'r] gwer&s;&s;yll yn er|byn dy elynion, yna ymgadw rhac p&ocirc;b peth drwg.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O bydd vn o honot yr hwn ni fyddo l&acirc;n oddi wrth ddamwain n&ocirc;s: eled allan o'r gwer&s;|&s;yll, na ddeued o fewn y gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac ym m&icirc;n yr hwyr ymolched mewn dwfr: yna wedi machludo yr haul deued i fewn y gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A bydded lle i ti o'r tu allan i'r gwer&s;&s;yll: ac yno yr ei di allan.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A bydded gennit raw ym my&s;c dy arfau, a bydded pan ei&s;teddech allan gloddio o honot a hi, yno tr&ocirc; di a gorchguddia dy dom.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> O herwydd bod yr Arglwydd dy Dduw yn rhodio ym mhlith dy wer&s;&s;yllau i'th waredu, ac i roddi dy elynnion o'th flaen di, am hynny bydded dy wer&s;&s;yllau yn &s;anctaidd: fel na welo ynot ti ddim brynti, a throi oddi wrthit.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Na ddyro at ei fei&s;tr w&acirc;s yr hwn a ddian|godd attat o ddi wrth ei fei&s;tr.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gyd a thi y tr&icirc;g yn dy fy&s;c, yn y fan yr hon a dde wi&s;o, yn vn o'th byrth di, lle byddo da ganddo: [ac] na chy&s;tuddia ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Na fydded puttain o ferched I&s;rael: ac na fydded putteini-wr o feibion I&s;rael.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Na ddwg wobr puttain, na gwerth c&icirc; [i] d&ycirc; 'r Arglwydd dy Dduw mewn vn adduned: canys y maent ill dau yn ffiaidd gan yr Arglw|ydd dy Dduw di.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Na chymmer l&ocirc;g gan dy frawd [&s;ef] ll&ocirc;g arian, ll&ocirc;g bwyd,<NOTE PLACE="marg">Exod. 22.25. Jefit. 15.36.</NOTE> [na] ll&ocirc;g dim oll a'r a l&ocirc;ger.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gan e&s;tron y cymmeri l&ocirc;g, ond na chym|mer l&ocirc;g gan dy frawd: fel y bendithio yr Ar|glwydd dy Dduw di ym mhob peth y rhoddech dy law arno, yn y t&icirc;r yr hwn yr ydwyt yn my|ned iddo iw ore&s;cyn.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Pan addunedech adduned i'r Arglwydd by Dduw nac oeda ei thalu: canys yr Arglwydd by Dduw gan ofyn ai gofyn gennit, yna y by|dde yn bechod ynot.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ond os peidi ac addunedu ni bydd pe|chod ynot.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Cadw, a gwna yr hyn a ddaeth allan o'th wefu&s;au, megis yr addunedailt i'r Arglwydd dy Dduw offrwm gwirfodd yr hwn a drae thai&s;t o'th enau.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pan ddelech i winllan dy gymydog, yna bwytta o rawn-win dy wala wrth dy feddwl, ond na ddod i'th le&s;tr [yr vn.]</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Pan ddelech i [faes o] &ycirc;d dy gymydog,<NOTE N="*" PLACE="marg">Mat. 12.1.</NOTE> yna y cei dynnu y twy&s;&s;ennau a'th law: ond ni chei o&s;od crymman ar &ycirc;d dy gymydog.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="24" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Am lythr y&s;gar. 5 Rhydd-did y gwr newydd briodi. 6 gwy&s;tl. 14 Talu cyflog. 16 Ac Iniondeb barn.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAn gymmer o g&wcirc;r wraig ai phriodi: yna by|dded oni chaiff hi ffafor yn ei olwg ef (o ach|os iddo gael peth gwaradwyddus ynddi) &s;cri|fennu o honaw yntef iddi lythyr y&s;car, ai roddi yn ei llaw hi, ai gollwng ymmaith oi d&ycirc;.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pan elo hi allan oi d&ycirc; ef, a myned ymma|ith, a bod yn eiddo gwr arall.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Os ei g&wcirc;r diwethaf ai ca&s;&acirc; hi, ac a &s;cri|fenna lythyr y&s;car iddi, ac ai rhydd yn ei llaw hi, ac ai gollwng hi oi d&ycirc;: neu os bydd farw y g&wcirc;r diwethaf, yr hwn ai cymmerodd hi yn wraig iddo:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ni ddichon ei phriod cyntaf, yr hwn ai gollyngodd hi ymmaith ddychwelyd iw chym|meryd hi i fod yn wraig iddo, wedi peri iddi ym|halogi, canys ffieidd-dra [yw] hyn o flaen yr Ar|glwydd: ac na wna i'r wl&acirc;d bechu yr hon a rydd yr Arglwydd dy Dduw i ti yn etifeddiaeth.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pan gymmero g&wcirc;r wraig newydd nac eled efe i rhyfel, ac na rodder gofal dim arno: caiff fod gartref yn rhydd vn flwyddyn, i lawen|hau ei wraig yr hon a gymmerodd.</P>
<PB REF="98">
<P N="6"><HI>6</HI> Na chymmered [neb] faen i&s;&s;af nac vchaf i felin ar wy&s;tl: canys y mae y cyfryw vn yn lly|gru enioes.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan geffir g&wcirc;r yn lledratta vn oi frodyr, o feibion I&s;rael, ac yn ymelwa arno ef, neu yn ei werthu, yna lladder y lleidr hwnnw, a thyn di ymmaith y drygioni o'th fy&s;c.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ymochel<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">fit. 13.8.</NOTE> ym mhl&acirc;y gwahan-glwyf gan ddyfal gadw, a chan wneuthur yn &ocirc;l yr hyn oll a'r a ddy&s;codd y Lefiadaidd offeiriaid i chwi: e|drychwch am wneuthur megis y gorchymyn|nais wrthynt hwy.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Cofia yr hynn a wnaeth yr Arglwydd dy Dduw di i<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 12.20.</NOTE> Miriam ar y ffordd pan ddaethoch allan o'r Aipht.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pan fenthygiech i'th gymydog fenthig dim, na ddos iw d&ycirc; ef i gymmeryd ei wy&s;tl ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Allan y &s;efi, a dyged y g&wcirc;r yr hwn y ben|thygiai&s;t iddo y gwy&s;tl allan attat ti.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac os g&wcirc;r tlawd fydd efe, na chw&s;c ai wy&s;tl [gyd a thi.]</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gan ddadroddi dadrodd ei wy&s;tl iddo pan fachludo yr haul, fel y gorweddo yn ei wi&s;c, ac i'th fendithio di: a bydd [hyn] i ti yn gyfiawn|der o flaen yr Arglwydd dy Dduw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Na orthrymma wenidog tlawd, ac ang|henus, o'th frod<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">r, neu o'th ddieithr-ddyn yr hwn [fydd] yn dy d&icirc;r o fewn dy byrth di.</P>
<P N="15"><HI>15</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 19.15. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word">. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.15</NOTE> Yn ei ddydd y rhoddi iddo ei gyflog, ac na fachluded yr haul arno: canys tlawd yw, ac ar hyn y mae yn cynnal ei enioes, fel na le|fo ar yr Arglwydd yn dy erbyn, a b&ocirc;d pechod ynot.</P>
<P N="16"><HI>16</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. bren. 4.1. 2. c<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">on. 2.5 4. Ezec. 18.20.</NOTE> Na rodder i farwolaeth tadau tros feibi|on, ac na rodder meibion i farw tros dadau: p&ocirc;b vn a roddir i farwolaeth am ei bechod ei hun.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Na &wcirc;yra farn y dieithr [na'r] ymddi|fad: ac na chymmer ar wy&s;tloraeth wi&s;c y we|ddw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Onid meddwl mai gwenidog fuo&s;t yn yr Aipht a'th waredu o'r Arglwydd dy Dduw o|ddi yno: am hynny 'r wyfi yn gorchymyn it w|neuthur y peth hyn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pan fedech dy gynhaiaf yn dy faes, ac anghofio y&s;cub yn y maes, na ddychwel iw chymmeryd [ond] bydded i'r dieithr, i'r ymddi|fad, ac i'r weddw: fel y bendithio 'r Arglwydd dy Dduw di yn holl waith dy ddwylo.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Pan e&s;cydwech dy oliwydden na loffa yn dy ol: bydded i'r dieithr, i'r ymddifad, ac i'r weddw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Pan ge&s;clech rawn-win dy winllan, na loffa yn dy &ocirc;l: bydded i'r dieithr, i'r ymddifad, ac i'r weddw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Meddwl hefyd mae gwenidog fuo&s;t yn nhir yr Aipht: am hynny 'r ydwyfi yn gorchy|myn it wneuthur y peth hyn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="25" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Iniondeb barn. 2 Me&s;ur co&s;pedigaeth. 4 caiff y gweithudd fyw ar ei waith. 5 am ennill plant i'r hwn a fyddo farw yn ddiblant. 11 Co&s;pedigaeth gwraig ddigwilydd. 13 Iniondeb pwy&s;&s;au, a me&s;urau. 19 Gorchymyn am ddifetha Amalec.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAn fyddo ymrafael rhwng dynion, ai dyfod i'r gyfraith iw barnu: yna cyfiawnhant y cyfiawn, a beiant y beius.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac o bydd y mab drygionus iw guro: yna pared y barnwr iddo orwedd, a phared ei guro ef ger ei fron ei hun yn ol ei ddryganieth dann rifedi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pared iddo ddeugain [gwialennod ac] na chwaneged, rhac chwanegu o honaw ei gu|ro ef a llawer gwialennod vwch law hyn: a dir|mygu dy frawd yn dy olwg.</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 9.9. 1. tim. 5.18. Ruth. 4.3. mat. 22.24. mar. 12.19.</NOTE> Na chae &s;afn &ycirc;ch tra fyddo yn dyrnu.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Os* brodyr a drigant yng-byd, a marw vn o honynt ac heb fab iddo, na phrioded gwraig y marw &wcirc;r dieithr oddi allan: aed ei chyfathra|ch-wr atti, a chymmered hi yn wraig iddo, a gwnaed iddi ran cyfathrach-wr.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A bydded i'r cyntaf-anedic yr hwn a ym|ddwg hi &s;efyll ar enw ei frawd yr hwn fu farw: fel na ddeleuer ei enw ef allan o I&s;rael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac oni bydd bodlon y gwr i gymmeryd ei gyfathrach-wraig, yna aed ei gyfathrach-wraig i fynu i'r porth at yr henuriaid, a dyweded: gwr|thododd fyng-hyfathrach-wr godi iw frawd e|nw yn I&s;rael, ni fynne efe wneuthur rhan cy|fathrach-wr a mi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna galwed henuriaid ei ddinas am ano ef, ac ymry&s;ymmant ag ef: o &s;aif efe, a dywe|dyd, nid wyfi fodlon iw chymmeryd hi,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna ne&s;&s;aed ei gyfathrach-wraig atto ef yng-&wcirc;ydd yr henuriaid a dattoded ei e&s;c&icirc;d ef oddi am ei droed, a phoered yn ei wyneb ef, a the&s;tiolaethed, a dyweded: felly y gwneir i'r g&wcirc;r yr hwn nid adailado d&ycirc; ei frawd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A gelwir ei henw ef yn I&s;rael: t&ycirc; 'r hwn y dattodwyd ei e&s;cid.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O therfy&s;ca dynion yng-hyd [&s;ef] g&wcirc;r ai frawd, a ne&s;&s;au gwraig y naill i achub ei g&wcirc;r o law ei drawudd, ac e&s;tyn ei llaw ac ymaflyd yn ei warthle efe.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Torr ymmaith ei llaw hi: nac arbeded dy lygad [hi.]</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Na fydded gennit yn dy g&ocirc;d amryw bwys: [&s;ef] mawr a bychan.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Na fydded gennit yn dy d&ycirc; amryw fe|&s;ur:<NOTE PLACE="marg">Exod. 16.36.</NOTE> [&s;ef] mawr a bychan.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Bydded gennit garrec gyflawn, a chyfi|awn, bydded gennit Epha gyflawn a chyfiawn: fel yr e&s;tynner dy ddyddiau ar y ddaiar yr hon y mae 'r Arglwydd dy Dduw yn ei rhoddi it.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys ffiaidd gan yr Arglwydd dy Dduw b&ocirc;b vn a wnelo hyn, [&s;ef] pawb ar a w|nel anwiredd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 17.8.</NOTE> Cofia yr hyn a wnaeth Amalec i ti ar y ffordd pan ddaethoch allan o'r Aipht.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yr hwn a'th gyfarfu ar y ffordd, ac a la|ddodd o honot yr holl weiniaid [y rhai oeddynt]
<PB N="83" REF="98">o'th &ocirc;l di: a thi yn lluddedic, ac yn ddeffygiol: ac nid ofnodd efe Dduw.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am hynny bydded pan e&s;mwytho 'r Ar|glwydd dy Dduw arnat oddi wrth dy holl elyn|nion oddi amgylch, yn y t&icirc;r yr hwn y mae 'r Arglwydd dy Dduw yn ei roddi it yn etifeddia|eth iw ore&s;cyn, dynnu o honot ymmaith goffa|dwriaeth Amalec oddi tann y nefoedd: nac an|ghofia [hyn.]</P>
</DIV3>
<DIV3 N="26" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Offrymmiad y blaen-ffrwyth. 12. Degwm y drydedd flwyddyn. 17 Parch y rhai a wnel wa&s;anaeth i Dduw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Phan ddelech i'r t&icirc;r yr hwn y mae 'r Ar|glwydd dy Dduw yn ei roddi it yn etife|ddiaeth: ai ore&s;cyn o honot a phre&s;&s;wylio ynddo:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna cymmer o b&ocirc;b blaenffrwyth y ddaiar yr hwn a ddygi o'th d&icirc;r yr hwn y mae 'r Arglw|ydd dy Dduw yn ei roddi it: a go&s;ot mewn ca|well, a d&ocirc;s i'r lle 'r hwn a ddewi&s;o 'r Arglwydd dy Dduw<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 12.5.</NOTE> i drigo oi enw ef ynddo.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna dos at yr offeiriad yr hwn a fydd yn y dyddiau hynny, a dywet wrtho: yr ydwyfi yn mynegu heddyw i'r Arglwydd dy Dduw fy nyfod i'r t&icirc;r, yr hwn a dyngodd yr Arglwydd wrth ein tadau ar [ei] roddi i ni.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A chymmered yr offeiriad y cawell o'th law di: a go&s;oded ef o flaen allor yr Arglw|ydd dy Dduw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna atteb a dywet ger bron yr Arglwydd dy Dduw, Syriad, ar ddarfod am dano [oedd] fy nhad ac efe a dde&s;cynnodd i'r Aipht, ac a ym|deithiodd yno ag ychydig bobl: ac a aeth yno yn genhedlaeth fawr, gref, ac aml.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r Aiphtiaid a'n drygodd ni, a chy&s;tuddi|a&s;ant ni, a rhodda&s;ant arnom wa&s;anaeth caled.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond galwa&s;om ar Arglwydd Dduw ein tadau, a chlybu yr Arglwydd ein llais ni: gwe|lodd ein cy&s;tudd, a'n llafur, a'n gorthrymder.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r Arglwydd an dug ni allan o'r Aipht mewn llaw gadarn, ac mewn braich e&s;tynnedic ac mewn ofn mawr, ac newn arwyddion, ac mewn rhyfeddodau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a'n d&ucirc;g ni i'r lle hwn, ac a roes i ni y tir hwn, [&s;ef] tir yn llifeirio o laeth, a m&ecirc;l.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yn awr wele mi a ddygais flaenff|rwyth y t&icirc;r yr hwn a roddai&s;t i mi &ocirc; Arglwydd: a gad ef ger bron yr Arglwydd dy Dduw, ac addola ger bron yr Arglwydd dy Dduw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ymlawenycha hefyd am bob daioni yr hwn a roddodd yr Arglwydd dy Dduw i ti, ac i'th deulu: ty di, a'r Lefiad, a'r dieithr yr hwn [a &s;ydd] yn dy fy&s;c.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pan ddarffo it ddegymmu holl ddegwm dy gnwd yn y drydedd flwyddyn, [&s;ef] blwy|ddyn y degwm, yna y rhoddi i'r Lefiad, i'r diei|thr, i'r ymddifad, ac i'r weddw: fel y bwytt&acirc;nt yn dy byrth di, ac y digoner hwynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A dywet ger bron yr Arglwydd dy Dduw, dygais [y peth] cy&s;&s;egredic o'r t&ycirc;, ac ai rhoddais ef i'r Lefiad, ac i'r dieithr, i'r ymddifad, ac i'r weddw: yn ol pob gorchymyn yr hwn a<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 14.27.</NOTE> orchymynnai&s;t im, ni thro&s;&s;eddais [ddim] o'th orchymynnion, ac nis anghofiais.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ni fwytteais o honaw yn fyng-alar, ac ni ddygym ymmaith o honaw mewn halogedi|gaeth, ac ni roddais o honaw tros y marw: gwrandewais ar lais yr Arglwydd fy Nuw, gwneuthum yn &ocirc;l yr hyn oll a orchymynnai&s;t i mi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Edrych o drigle dy &s;ancteiddrwydd [&s;ef] o'r nefoedd, a bendithia dy bobl I&s;rael, a'r dda|iar yr hon a roddai&s;t i ni, megis y tyngai&s;t wrth ein tadau, [&s;ef] t&icirc;r yn llifeirio o laeth a m&ecirc;l.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y dydd hwn y mae 'r Arglwydd dy Dduw yn gorchymyn it wneuthur y deddfau hyn, a'r barnedigaethau: cadw dithe a gwna hwynt a'th holl galon, ac a'th holl enaid.</P>
<P N="17"><HI>17</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 7.6. deut. 14.2.</NOTE> Mawrygai&s;t yr Arglwydd heddyw i fod yn Dduw i ti, ac i rodio [o honot] yn ei ffyrdd ef, ac i gadw ei ddeddfau, ai orchymynni|on, ai farnedigaethau, ac i wrando ar ei lais ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Mawrygodd yr Arglwydd dithe he|ddyw i fod yn bobl vnic iddo ef megis y llefa|rodd wrthit, ac i gadw [o honot] ei holl orchy|mynnion.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac i'th roddi<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 4.7.</NOTE> goruwch yr holl genhed|loedd y rhai a wnaeth efe: mewn elod, ac mewn enw, ac mewn gogoniant: ar i fod o honot<NOTE N="*" PLACE="marg">deut. 7.6.</NOTE> yn bobl &s;anctaidd i'r Arglwydd dy Dduw, megis y llefarodd efe.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="27" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gorchymyn &s;crifennu y gyfraith mewn carrec er co|ffadwriaeth. 5 Am adailadaeth yr allor. 12 Am y bendithion ar fynydd Garizim. 13 Am y mell|dithion ar fynydd Ebal.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNA y gorchymynnodd Mo&s;es, a henuri|aid I&s;rael i'r bobl gan ddywedyd: cedwch yr holl orchymynnio~ y rhai yr ydwyfi yn eu gor|chymyn i chwi heddyw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A bydded yn y dydd yr hwn yr elech tros yr Iorddonen i'r t&icirc;r yr hwn y mae 'r Arglwydd dy Dduw yn ei roddi it: godi o honot i ti gerric mawrion, a chalcha hwynt a chalch.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac &s;crifenna arnynt holl eiriau y gyfraith hon, pan elech tro&s;odd i fyned i'r t&icirc;r yr hwn y mae 'r Arglwydd dy Dduw yn ei roddi it, [&s;ef] t&icirc;r yn llifeirio o laeth a m&ecirc;l: megis ac y llefa|rodd Arglwydd Dduw dy dadau wrthit.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A phan eloch tros yr Iorddonen codwch y cerric hynn y rhai yr ydwyfi yn eu gorchymyn i chwi heddyw ym mynydd Ebal: a chalcha hwynt a chalch.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.25. Io&s;. 8.31.</NOTE> adailada yno allor i'r Arglwydd dy Dduw, [&s;ef] allor gerric, na chyfot arnynt [arf] haiarn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> [A] cherric cyfan yr adailedi allor yr Ar|glwydd dy Dduw, yna offrymma arni boeth|offrymmau, i'r Arglwydd dy Dduw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Offrymma hefyd hedd aberthau, a bwytta yno, a llawenycha ger bron yr Arglwydd dy Dduw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac &s;crifenna ar y cerric holl eiriau y gy|fraith
<PB REF="99">hon yn eglur ddigon.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A llefarodd Mo&s;es, a'r offeiriaid Lefia|daidd wrth holl I&s;rael gan ddywedyd: gwran|do a chlyw &ocirc; I&s;rael, y dydd hwn i'th wnaeth|bwyd yn bobl i'r Arglwydd dy Dduw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gwrando gan hynny ar lais yr Argl|wydd dy Dduw, a gwna ei orchymynnion ef, ai ddeddfau y rhai 'r wyfi yn eu gorchymyn i ti heddyw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A gorchymynnodd Mo&s;es [i'r] bobl y dydd hwnnw gan-ddywedyd:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y rhai hyn a &s;afant i fendithio y bobl ar fynydd Garizim, pan eloch tros yr Iorddonen: Simeon, a Lefi, ac Iuda, ac I&s;&s;achar, ac Io&s;eph a Beniamin.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r hai hyn a &s;afant i felldithio ar fynydd Ebal: Ruben, Gad, ac A&s;er, Zabulon hefyd, Dan, a Nephthali.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y Le&s;iaid a de&s;tiolaethant, ac a ddy|wedant wrth bob g&wcirc;r [o] I&s;rael [a] llef v|chel:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Melldigedic yw 'r g&wcirc;r yr hwn a wn&ecirc;l ddelw gerfiedic, neu ddelw doddedic [&s;ef] ffi|eidd-dra 'r Arglwydd gwaith dwylo y &s;aer, ac ai go&s;odo mewn [lle] dirgel: a'r holl bobl a at|tebant, ac a ddywedant, Amen.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Melldigedic yw 'r hwn a ddirmygo ei d&acirc;d, neu ei fam: a dyweded yr holl bobl Amen.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Melldigedic yw 'r hwn a &s;ymmudo der|fyn ei gymydog: a dyweded yr holl bobl Am&ecirc;n.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Melldigedic yw 'r hwn a gyfeiliorno y dall o'r ffordd: a dyweded yr holl bobl Am&ecirc;n.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Melldigedic yw 'r hwn a &wcirc;yro farn y dieithr, yr ymddifad, a'r weddw: a dyweded yr holl bobl Am&ecirc;n.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Melldigedic yw 'r hwn a orweddo g&ycirc;d a gwraig ei d&acirc;d, o herwydd datcuddiodd odre ei d&acirc;d: a dyweded yr holl bobl Am&ecirc;n.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Melldigedic yw 'r hwn a orweddo gyd ag vn anifail, a dyweded yr holl bobl Am&ecirc;n.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Melldigedic yw 'r hwn a orweddo gyd ai chwaer, merch ei d&acirc;d, neu ferch ei fam ef: a dyweded yr holl bobl Am&ecirc;n.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Melldigedic yw 'r hwn a orweddo gyd ai chwegr: a dyweded yr holl bobl Am&ecirc;n.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Melldigedic yw 'r hwn a darawo ei gy|mydog yn ddirgel: a dyweded yr holl bobl A|m&ecirc;n.</P>
<P N="25"><HI>25</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 22.12.</NOTE> Melldigedic yw 'r hwn a gymmero wobr er dieneidio [perchen] gwaed gwirion: a dyweded yr holl bobl Am&ecirc;n.</P>
<P N="26"><HI>26</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gala. 3.10.</NOTE> Melldigedic yw 'r hwn ni pharh&acirc;o yng-eiriau y gyfraith hon, gan eu gwneuthur hwynt: a dyweded yr holl bobl Amen.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="28" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Daioni Duw i'r rhai a gadwant ei orchymynnion ef. 15 Ai gosb i'r rhai nis cadwant.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 26.3.</NOTE> os gan wrando y gwrandewi ar lais yr Arglwydd dy Dduw, gan gadw [a] gw|neuthur ei holl orchymynnion ef, y rhai 'r yd|wyfi yn eu gorchymyn i ti heddyw: yna 'r Arg|lwydd dy Dduw a'th e&s;yd yn vwch na holl gen|hedloedd y ddaiar.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r holl fendithion hyn a ddeuant arnat, ac a'th oddiweddant, os gwrandewi ar lais yr Ar|glwydd dy Dduw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Bendigedic fyddi di yn y ddinas, a bendi|gedic fyddi di yn y maes.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Bendigedic fydd ffrwyth dy fr&ucirc;, a ffrwyth dy d&icirc;r, a ffrwyth dy anifail di, mwyniant dy war|thec, a chorlannau dy ddefaid.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Bendigedic fydd dy gawell, a'th does di.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Bendigedic fyddi di yn dy ddyfodiad, ben|digedic hefyd fyddi yn dy fynediad.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Rhydd yr Arglwydd dy elynnion y rhai a ymgodant i'th erbyn yn lladdedic o'th flaen di: drwy vn ffordd y deuant i'th erbyn, a thrwy &s;aith o ffyrdd y ffoant o'th flaen.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr Arglwydd a orchymyn i ti y fendith yn dy dry&s;ordai, ac yn yr hyn oll yr e&s;tynnech dy law arno: ac a'th fendithia yn y t&icirc;r yr hwn y mae 'r Arglwydd dy Dduw yn ei roddi i ti.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr Arglwydd a'th gyfyd ti yn bobl &s;anc|taidd iddo ei hun megis y tyngodd wrthit: os cedwi orchymynnion yr Arglwydd dy Dduw, a rhodio yn ei ffyrdd ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A holl bobloedd y ddaiar a welant fod henw yr Arglwydd yn alwedic arnat: ac a of|nant rhagot.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r Arglwydd a'th lwydda di mewn da|ioni, yn ffrwyth dy fr&ucirc;, ac yn ffrwyth dy anifei|liaid, ac yn ffrwyth dy ddaiar, yn y t&icirc;r yr hwn a dyngodd yr Arglwydd i'th dadau ar ei roddi i ti.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yr Arglwydd a egur ei dry&s;or daionus i ti, &s;ef y nefoedd i roddi glaw [i'th] d&icirc;r di yn ei am&s;er, ac i fendigo holl waith dy law: a thi a roddi echwyn i genhedloedd lawer, ac ni chei&s;i echwyn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r Arglwydd a'th rydd di yn ben, ac nid yn gynffon, hefyd ti a fyddi yn vchaf yn vnic ac nid yn i&s;af, os gwrandewi ar orchymynnion yr Arglwydd dy Duw y rhai 'r ydwyfi yn gor|chymyn it heddyw [eu] cadw, ai gwneuthur.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac heb gilio o honot oddi wrth yr holl ei|riau y rhai yr wyfi yn eu gorchymyn i chwi heddyw i'r tu dehau neu i'r tu a&s;&s;wy: gan fyned ar &ocirc;l duwiau dieithr iw gwa&s;anaethu hwynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Abydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 26.14. Mal 2.2.</NOTE> oni wrandewi ar lais yr Argl|wydd dy Dduw, gan gadw [a] gwneuthur ei holl orchymynnion ef, ai ddeddfau, y rhai 'r yd|wyf yn eu gorchymyn i ti heddyw, y daw ar|nat yr holl felldithion hyn, ac a'th oddiweddant.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Melldigedic fyddi di yn y ddinas, a me|lldigedic fyddi di yn y maes.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Melldigedic fydd dy gawell, a'th does di.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Melldigedic fydd ffrwyth dy fr&ucirc;, a ffrwyth dy ddaiar, mwyniant dy warthec, a chorlannau dy ddefaid.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Melldigedic fyddi di yn dy ddyfodia~d, a melldigedic fyddi yn dy fynediad.</P>
<PB N="84" REF="99">
<P N="20"><HI>20</HI> Yr Arglwydd a ddenfyn arnat ti feldith, trallod, a cherydd yn yr hyn oll yr e&s;tynnech dy law arno [ac yn] yr hyn a wnelech, nes iddo dy ddini&s;trio, a'th ddifetha di yn gyflym, am ddrygi|oni dy weithredoedd [yn] y rhai i'm gwrtho|dai&s;t i.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yr Arglwydd a wna i haint lynu wrthit nes iddo dy ddifa oddi ar y t&icirc;r yr hwn yr ydwyt ti yn myned iddo iw ore&s;cyn.</P>
<P N="22"><HI>22</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 26.16.</NOTE> Yr Arglwydd a'th deru a ch&wcirc;ydd, ac a chryd poeth, ac a llo&s;cfa, ac a gwr&ecirc;s, ac a chle|ddyf, ac a diflanniad, ac a malloer, a hwynt a'th ddilynant nes dy ddifetha.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Dy nefoedd hefyd y rhai [ydynt] vwch dy benn a fyddant yn br&ecirc;s, a'r ddaiar yn hon [&s;ydd] oddi tanat yn haiarn.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yr Arglwydd a rydd [yn lle] glaw dy ddaiar, lwch, a lludw: o'r nefoedd y de&s;cyn ar|nat hyd onith ddini&s;trir.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yr Arglwydd a wna it &s;yrthro o flaen dy elynnion, drwy vn ffordo yr ei di yn eu herbyn hwynt, a thrwy &s;aith o ffyrdd y ffoi oi blaen hwynt: a thi a fyddi ar wa&s;car dros holl deyrna|&s;oedd y ddaiar.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'th gelen a fydd bwyd i holl ehediaid y nefoedd, ac i anifeiliaid y tir, ac ni [bydd] tar|fudd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yr Arglwydd a'th deru di a chornwyd yr Aipht, ac a chlwyf y marchogion, ac a chrach, ac ag y&s;fa: y rhai nid ellir eu hiachau.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yr Arglwydd a'th deru di ag ynfydr|wydd, ac a dallineb, ac a &s;yndra calon.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Byddi hefyd yn ymbalfalu ganol dydd, fel yr ymbalfale y dall yn y tywyllwch, ac ni lwyddi yn dy ffyrdd di: a diau y byddi orthrym|medic, ac anrhaithiedic byth, ac ny [bydd] gwa|redudd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ti a ymgredi a gwraig, a g&wcirc;r arall a gyd-orwedd a hi, ti a adailedi d&ycirc;, ac ni thrigi yn|ddo, ti a blenni winllan, ac ni che&s;cli y ffrwyth.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Dy &ycirc;ch a leddir yn dy olwg, ac ni fwyt|tei o honaw, dy a&s;&s;yn a ddugir drwy drais o flaen dy wyneb, ac ni ddaw adref a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">tat: dy ddefaid a roddir i'th elynnion, ac ni [bydd] i ti achubudd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Dy feibion a'th ferched a roddir i bobl eraill, a'th lygaid yn gweled, ac yn pallu am da|nynt bob dydd, ac ni [bydd] yng-allu dy law [eu gwared.]</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ffrwyth dy ddaiar a'th holl lafur a fwy|ttu pobl y rhai nis adnabuo&s;t: a byddi yn vnic orthrymmedic, a drylliedic yr holl ddyddiau.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A byddi wall-gofus gan weledigaeth dy lygaid, yr hon a welech.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Yr Arglwydd a'th deru di a chornwyd drygionus yn y gliniau, ac yn yr e&s;ceiriau, yr hwn ni ellir ei iachau: o wadn dy droed hyd dy goryn.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yr Arglwydd a'th ddwg di, (a'th frenin yr hwn a o&s;odech arnat) at genedl yr hon nid ad|nabuo&s;t di na'th dadau di: a gwa&s;anaethi yno dduwiau dieithr [o] bren, neu faen.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A byddi yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 24.9. Ier. 25.9.</NOTE> rhyfeddod, yn ddammeg, ac yn ddihareb ym mhlith yr holl bobloedd y rhai 'r arwain yr Arglwydd di attynt.</P>
<P N="38"><HI>38</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Mic. 6.15. Ag. 1.6.</NOTE> H&acirc;d lawer a ddygu allan i'r maes: ac ychydig a ge&s;cli, o herwyod Locu&s;t ai hy&s;&s;a ef.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Gwinllannodd a blenni, ac a goleddi, ond gwin nid yfi, ac ni che&s;cli [y grawn-win] canys pryfed ai bwyttu.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Oliwydd a fyddant i ti, o fewn by holl derfyn, ac ag olew ni'th &icirc;rir: o herwydd dy oli|wydden a ddyhidla.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Meibion, a merched a genhedli, ac ni by|dda~t i ti: o herwydd hwy a &acirc;nt mewn caethiwed.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Dy holl brennau, a ffrwythau dy dir a o|re&s;cyn y Locu&s;t.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Y dieithr yr hwn [a fydd] yn dy fy&s;c, a ddring arnat yn vchel vchel: a thi a dde&s;cynni yn i&s;&s;el i&s;&s;el.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Efe a fenthygia i ti, a thi ni fenthygi iddo ef: efe a fydd yn ben, a thi a fyddi 'n gyn|ffon.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A'r holl feldithion hyn a ddeuant arnat, ac a'th erlidiant, ac a'th oddiweddant, hyd onith ddini&s;trir: am na wrandewai&s;t ar lais yr Arglw|ydd dy Dduw, gan gadw ei orchymynnion, ai ddeddfau ef, y rhai a orchymynnoddi ti.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> A byddant yn arwydd, ac yn rhyfeddod y|not ti, ac yn dy h&acirc;d hyd byth.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> O blegit na wa&s;anaethai&s;t yr Arglwydd dy Dduw mewn llawenydd, ac mewn hyfrydwch calon: am amldra pob dim.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Am hynny y gwa&s;anaethi di dy elynni|on y rhai a ddenfyn yr Arglwydd yn dy erbyn, mewn newyn, ac mewn &s;yched, ac mewn noeth|ni, ac mewn ei&s;ieu pob dim: ac efe a ddyru iau haiarn ar dy wddf hyd oni ddini&s;trio efe dydi.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Yr Arglwydd a ddwg i'th erbyn genedl o bell [&s;ef] o eithaf y tir, megis ac yr cheda yr eryr: cenedl yr hon ni ddealli ei hiaith.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Cenedl wyneb-galed, yr hon ni dderbyn wyneb yr henafgwr: ac ni bydd ra&s;lon i'r llangc.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ac y hi a fwyttu ffrwyth dy anifeiliaid, a ffrwyth dy ddaiar, hyd onith ddini&s;trir: yr hon ni weddilla i ti &ycirc;d, gwin, nac olew, mwyniant dy warthec, na chorlannau dy ddefaid hyd onith ddifetho di.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> A hi a warche arnat ti yn dy holl byrth, hyd oni &s;yrthio dy vchel a'th gedyrn gaerau, y rhai 'r ydwyt yn ymddyried ynddynt, o fewn dy holl d&icirc;r: hi a warche hefyd arnat yn dy holl byrth o fewn dy holl dir yr hwn a roddodd yr Ar|glwydd by Dduw i ti.</P>
<P N="53"><HI>53</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 26.29. 2. Bren. 6.29. Barwc. 2.3.</NOTE> Frwyth dy fru, [&s;ef] cig dy feibion, a'th ferched y rhai a roddodd yr Arglwydd dy Dduw it a fwyttei yn y gwarche, ac yn y cy|fyngdra yr hwn a ddwg dy elyn arnat.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Y g&wcirc;r tyner yn dy blith, a'r moethus iawn a<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 15.10.</NOTE> greulona ei lygad wrth ei frawd, ac wrth wraig ei fynwes, ac wrth weddill ei feibion y rhai a weddillodd efe.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Rhac rhoddi i vn o honynt o gig ei feibi|on,
<PB REF="100">y rhai a fwyttu efe: o ei&s;ieu gado iddo ddun yn y gwarche, ac yn y cyfyngdra, yr hwn a gy|fyngodd dy elyn arnat o fewn dy holl byrth.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Y wraig dyner a'r foethus yn dy fy&s;c, yr hon ni phrofodd o&s;od gwadn ei throed ar y ddai|ar, gan fwythe a thyn&ecirc;rwch a greulona ei lly|gad wrth &wcirc;r ei mynwes, ac wrth ei mab, ac wrth ei merch.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Ac wrth ei bogel yr hwn a ddaw allan oi chorph, ai meibion y rhai a blanta hi, canys hi ai bwyttu hwynt yn ddirgel pan ballo pob dim [arall] yn y gwarche, ac yn y cyfyngdra, yr hwn a gyfyngo dy elyn arnat o fewn dy byrth.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Oni chedwi ar wneuthur holl eiriau y gyfraith hon, y rhai ydynt &s;crifennedic yn y llyfr hwn, gan ofni 'r henw gogoneddus, ac of|nadwy hwn <HI>Yr Arglwydd dy Duw:</HI></P>
<P N="59"><HI>59</HI> Yna y gwna 'r Arglwydd dy blauau di yn rhyfedd, a phlauau dy h&acirc;d: [&s;ef] plauau mawrion, a pharhaus, a chlefydau drygionus, a pharhaus.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Ac efe a ddwg attat holl glwyfau yr Aipht y rhai yr ofnai&s;t rhacddynt, a glynant wrthit.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Ie pob clefyd a phob pla~ yr hwn nid yw &s;crifennedic yn llyfr y gyfraith hon a ddwg yr Arglwydd arnat, hyd oni'th ddini&s;trir.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> Felly chwi a adewir yn ychydig bobi, lle yr oeddech fel<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 10.22. Gen. 15.5.</NOTE> &s;&ecirc;r y nefoedd o luo&s;ogrwydd: o herwydd na wrandewal&s;t ar lais yr Arglw|ydd dy Dduw.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> A bydd megis ac y llawenychodd yr Ar|glwydd ynoch wrth wneuthur daioni iwch, ac wrth eich amlh&acirc;u: felly y llawenycha yr Ar|glwydd ynoch chwi, gan eich dini&s;trio a'ch vi|fetha chwi: a diwreiddir chwi o'r t&icirc;r yr hwn yr ydwyt yn myned iddo iw ore&s;cyn.</P>
<P N="64"><HI>64</HI> A'r Arglwydd a'th wa&s;car di ym mhlith yr holl bobloedd o'r [naill] gwrr i'r ddaiar, hyd y cwrr [arall] i'r ddaiar: a gwa&s;anaethi yno dduwiau dieithr y rhai nid adnabuo&s;t ti, na'th dadau [&s;ef] pren, a maen,</P>
<P N="65"><HI>65</HI> Ac yni-mhlith y cenhedloedd hyn ni or|phywy&s;i, ac ni bydd gorphywy&s;ora i wadn dy droed, canys yr Arglwydd a rydd it yno galon aflonydd, a darfodigaeth llygaid, a gofal me|ddwl.</P>
<P N="66"><HI>66</HI> A'th enioes a fydd yn crogi gyferbyn a thi, a thi a ofni nos, a dydd, ac ni byddi &s;iccr o'th enioes.</P>
<P N="67"><HI>67</HI> Y borau y dywedi, &ocirc; na ddeue yr hwyr, ac yn yr hwyr y dywedi, &ocirc; na ddeue y borau: rhac dychryn dy galon, [gan] yr hwn y dy|chrynni, a rhac gweledigaeth di lygaid yr hon a welech.</P>
<P N="68"><HI>68</HI> A'r Arglwydd a'th ddychwel di i'r Aipht mewn llongau ar hyd y ffordd yr hon y dywe|dais wrthic na chwanegit ei gweled mwy: a chwi a ymwerthwch yno i'ch gelynnion yn ga|eth-wei&s;ion, ac yn gaeth-forwynion: ac ni [bydd] prynnudd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="29" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Mo&s;es trwy amryw re&s;ymmau &s;ydd yn annog y bobl i gadw gorchymyn Duw, ai gyfammod.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DYmma eiriau y cyfammod yr hwn a or|chymynnodd 'r Arglwydd wrth Mo&s;es ei wneuthur a meibion I&s;rael o fewn tir Moab: heb law y cyfammod yr hwn a ammododd efe a hwy nt yn Horeb.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y galwodd Mo&s;es am holl I&s;rael, ac y dywedodd wrthynt: chwi a wel&s;och yr hyn oll a wnaeth yr Arglwydd o flaen eich lly|gaid chwi yn nh&icirc;r yr Aipht i Pharao, ac iw holl wei&s;ion, ac i'w holl dir.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> [Sef] y profedigaethau mawrion y rhai a welodd eich llygaid, yr arwyddion, a'r rhyfe|ddodau mawrion hynny.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond ni roddodd yr Arglwydd i chwi ga|lon i wybod, na llygaid i weled, na chlu&s;tiau i glywed hyd y dydd hwn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Arweinais chwi yn yr anialwch ddeugain mlhynedd hefyd: ni heneiddiodd eich dillad am danoch, ac ni heneiddiodd dy e&s;cid am dy droed.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Bara ni fwytta&s;och, a gw&icirc;n neu ddiod gref nid yfa&s;och: fel y gwyddech mai myfi [oe|ddwn] yr Arglwydd eich Duw chwi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A daethoch hyd y lle hwn: yna y daeth allan Sebon brenin He&s;bon, ac Og brenin Ba&s;an i'n cyfarfod mewn rhyfel, ac ni ai lladda|&s;om hwynt:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac a dduga&s;om eu t&icirc;r bwynt, ac ai rhoe|&s;om yn etifeddiaeth i'r Rubeniaid, ac i'r Gadi|aid, ac i hanner llwyth Mana&s;&s;es.</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 4.6.</NOTE> Cedwch gan hynny eiriau y cyfammod hwn, a gwnewch hwynt, fel y dealloch yr hyn oll a ddylech ei wneuthur.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr ydych chwi oll yn &s;efyll heddyw ger bron yr Arglwydd eich Duw: eich pennaethi|aid, eich llwythiau, eich henuriaid, a'ch &s;wyddo|gion [a] ph&ocirc;b g&wcirc;r o I&s;rael:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Eich plant, eich gwragedd, a'th ddieithr [ddyn] yr hwn [&s;ydd] o fewn dy wer&s;&s;yll, o gy|mynudd dy goed, hyd wahennudd dy ddwfr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> I fyned o honot dann gyfammod yr Ar|glwydd dy Duw, a tha~n ei gyngrair ef, yr hwn y mae 'r Arglwydd dy Dduw yn ei wneuthur a thi heddyw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> I'th &s;iccrhau heddyw yu bobl iddo ei hun, ac i fod o honaw yntef yn Dduw i ti, me|gis y llefarodd wrthit, ac fel y tyngodd wrth dy dadau, [&s;ef] wrth Abraham, wrth I&s;aac, ac wrth Iacob.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac nid a chwi yn vnic yr ydwyfi yn gwneuthur y cyfammod hwn, a'r cyngrair ym|ma:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ond a'r hwn &s;ydd ymma gyd a ni yn &s;e|fyll heddyw ger bron yr Arglwydd ein Duw, ac a'r hwn nid [yw] ymma gyd a ni heddyw.</P>
<PB N="85" REF="100">
<P N="16"><HI>16</HI> Canys chwi a &wcirc;yddoch y modd y triga|&s;om ni yn nh&icirc;r yr Aipht, a'r modd y daethom trwy ganol y cenhedloedd y rhai &ycirc; daethoch trwyddynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A chwi a wel&s;och eu ffiaidd-dra hwynt, ai heulun dduwiau, (o bren, a maen, arian, ac aur,) y rhai [oeddynt] gyd a hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Rhac bod yn eich my&s;c &wcirc;r, neu wraig, neu deulu, neu lwyth, yr hwn y tr&ycirc; ei galon heddyw oddi wrth yr Arglwydd ein Duw, i fy|nedi wa&s;anaethu duwiau y cenhedloedd hyn: rhac bod yn eich my&s;c wreiddin yn ffrwytho gwenwyn, ac wermod,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A bod pan glywo efe eiriau y cyngrair hwn ymfendithio o honaw yn ei galon ei hun, gan ddywedyd: heddwch fydd i mi pan rodiwyf yng-hyndynrwydd fyng-halon i chwanegu y feddw at y &s;ychedic.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ni fyn yr Arglwydd faddeu iddo, canys yna y m&ycirc;ga digllonedd yr Arglwydd, ai eiddi|gedd yn erbyn y g&wcirc;r hwnnw, a'r holl felldith yr hon &s;yff &s;crifennedic yn y llyfr hwn a orwedd arno ef, a'r Arglwydd a ddelea ei enw ef oddi tann y nefoedd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r Arglwydd ai nailltua ef oddi wrth holl lwythau I&s;rael i [gael] drygioni, yn &ocirc;l holl felldithion y cyfammod yr hwn a &s;crifenn|wyd yn llyfr y gyfraith hon.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A dywed y genhedlaeth yr hon a ddaw ar &ocirc;l, [&s;ef] eich plant chwi y rhai a godant ar eich &ocirc;l chwi, a'r dieithr yr hwn a ddaw o wl&acirc;d bell pan welant blauau y wl&acirc;d hon, ai chlwy|fau [trwy] 'r hai y lle&s;caodd yr Arglwydd hi:</P>
<P N="23"><HI>23</HI> (Ei th&icirc;r wedi ei lo&s;ci oll [gan] frwm&s;tan, a halen, ni heuir, ac ni flaen-dardda, ac ni ddaw i fynu vn lly&s;&s;ieun ynddo: fel dini&s;tr<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 19.25.</NOTE> So|doma, a Gomorra, Adama, a Zeboim, y rhai a ddini&s;triodd yr Arglwydd yn ei ddigllonedd, ai ddigofaint.)</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r boll genhedloedd a ddywedant,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 9.8. Ierem. 22.8.</NOTE> pa ham y gwnaeth pr Arglwydd fel hyn i'r t&icirc;r hwn&lpunctel; pa digter yw y digllonedd mawr hyn&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y dywedir, am wrthod o honynt gy|fammod Arglwydd Dduw eu tadau, yr hwn a ammododd efe a hwynt, pan dd&ucirc;g efe hwynt a|llan o d&icirc;r yr Aipht.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys aethant, a gwa&s;anaetha&s;ant ddu|wiau dieithr, ac ymgrymma&s;ant iddynt [&s;ef] dduwiau y rhai nis adwaenent hwy, ac ni ro|dda&s;ent iddynt [ddim.]</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am hynny 'r enynnodd digllonedd yr Ar|glwydd yn erbyn y wl&acirc;d hon, i ddwyn arni bob melldith a'r y &s;ydd &s;crifennedic yn y llyfr hwn.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A'r Arglwydd ai dini&s;triodd hwynt oi t&icirc;r mewn diglloned, ac mewn digter, ac mewn ll&icirc;d mawr: ac ai gyrrodd hwynt i wl&acirc;d arall megis [y gwelir] heddyw.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Y dirgeledigaethau [ydynt] eiddo 'r Ar|glwydd ein Duw, a'r amlwg bechau [a ro|ddwyd] ini, ac i'n meibion hyd byth, i wneuthur holl eiriau y gyfraith hon.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="30" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Addewid o drugaredd os edifarhae y bobl. 6 Duw yn enwaedu y galon. 11 Nid gwiw cymmeryd e&s;|cus o annwybodaeth. 19 y mae efe yn rhoddi e|nioes, ac angeu oi blaen hwynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Phan ddelo 'r holl bethau hyn arnat, [&s;ef] y fendith, a'r felldith y rhai a roddais o'th flaen, ac ail cofio o honot [hwynt] ym my&s;c yr holl genhedloedd, y rhai i'th fwrw 'r Arglwydd by Dduw di attynt:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A dychwelyd o honot at yr Arglwydd dy Dduw, a gwrando o honot ar ei lais ef (yn ol yr hyn oll yr ydwyf yn ei orchymyn i ti heddyw) ti, a'th feibion, a'th holl galon, ac a'th holl enaid,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y dychwel yr Arglwydd dy Dduw dy gaethiwed, ac y cymmer drugaredd arnat, ac y tr&ycirc;, ac a'th ga&s;cl o fy&s;c yr holl bobloedd, y rhai i'th wa&s;caro 'r Arglwydd dy Dduw di at|tynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pe i'th wthyt i eithaf y nefoedd, oddi yno i'th ga&s;cle 'r Arglwydd by Dduw, ac oddi yno i'th gymmere di.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr Arglwydd dy Dduw a'th dd&wcirc;g i'r t&icirc;r yr hwn a ore&s;cynnodd dy dadau, a thithe ai go|re&s;cynni: ac efe a fydd dda wrthit, ac a'th wna yn amlach na'th dadau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r Arglwydd dy Dduw a enwaeda dy galon, a chalon dy h&acirc;d i garu 'r Arglwydd dy Dduw a'th holl galon, ac a'th holl enaid, er mwyn byw o honot.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r Arglwydd dy Dduw a rydd yr holl felldithion hyn ar dy elynion, ac ar dy ga&s;eion, y rhai a'th erlidiant di.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Tithe a ddychweli, ac a wrandewi ar lais yr Arglwydd, ac a wnei ei holl orchymynnion ef, y rhai 'r ydwyf yn eu gorchymyn i ti he|ddyw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r Arglwydd dy Dduw a wna it ragori, yn holl waith dy law, yn ffrwyth dy fi &ucirc;, ac yn ffrwyth dy anifeiliaid, ac yn ffrwyth dy ddaiar, canys tr&ycirc; 'r Arglwydd i lawenychu ynot, gan wneuthur daioni [it] fel y llawenychodd yn dy dadau,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Os gwrandewi ar lais yr Arglwydd dy Dduw, gan gadw ei orchymynnion ef, ai dde|ddfau y thai ydynt &s;crifennedic yn llyfr y gy|fraith hon: os dychweli at yr Arglwydd dy Dduw a'th holl galon, ac a'th holl enaid.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O herwydd y gorchymyn ymma 'r hwn yr ydwyf yn ei orchymyn i ti heddyw, nid cu|ddiedic [yw] efe oddi wrthit, ac nid pell [yw] efe.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Nid yn y nefoedd [y mae] efe, i ddywe|dyd [o honot]<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 10.4.</NOTE> pwy a ddring dro&s;om i'r nefo|edd, ac ai dwg ini, fel y clywom ni, ac y gwne|lom ef&lpunctel;</P>
<PB REF="101">
<P N="13"><HI>13</HI> Ac nid o'r tu hwnt i'r m&ocirc;r [y mae] efe i ddywedyd [o neb,] pwy a dramwya tro&s;om ni i'r tu hwnt i'r m&ocirc;r, ac aid&wcirc;g i ni, fel y clywom, ac y gwnelom ef&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys y gair &s;ydd agos iawn attat, yn dy enau, ac yn dy galon iw wneuthur ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Wele, rhoddais o'th flaen heddyw enio|es, a daioni, ac angeu, a drygioni.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Lle yr ydwyfi yn gorchymyn i ti he|ddyw garu 'r Arglwydd dy Dduw, g&acirc;n rodio yn ei ffyrdd ef, a chan gadw ei orchymynnion, ai ddeddfau, at farnedigaethau ef: fel y byddech fyw, ac i'th amlh&acirc;er, ac i'th fendithio 'r Argl|wydo dy Dduw yn y t&icirc;r, yr hwn yr wyt yn my|ned iddo iw ore&s;cyn.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ond os tr&ycirc; dy galon fel na wrandewech, a'th yrru i ymgrymmu o honot i dduwiau diei|thr, ai gwa&s;anaethu hwynt:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Mynegais i chwi heddyw mai gan ddi|fetha i'ch difethir, [ac] nad e&s;tynnwch ddyddiau ar y ddaiar yr hon yr ydwyt yn myned tros yr Iorddonen i fyned i mewn iddi iw gore&s;|cyn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 4.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">6.</NOTE> Gelwais yn d&ycirc;&s;t i'th erbyn heddyw y nefoedd, a'r ddaiar, roddi o honof o'th flaen angeu, ac enioes, fendith a melldith: dewis dithe yr enioes fel y byddech fyw ti a'th h&acirc;d.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gan garu 'r Arglwydd dy Dduw, gan wrando ar ei lais ef, a chan lynu wrtho ef: ca|nys efe yw dy enioes, ac e&s;tynniad dy ddyddi|au i drigo ar y ddaiar, yr hon a dyngodd yr Ar|glwydd wrth dy dadau, wrth Abraham, wrth I&s;aac, ac wrth Iacob ar ei rhoddi iddynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="31" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Mo&s;es erbyn ei farw yn go&s;od Io&s;uah i lywodraethu y bobl. 9 Ac yn rhoddi y gyfraith at y Lefiaid iw darllen i'r bobl. 19 Duw yn rhoddi c&acirc;n yn de&s;tio|laeth rhyngddo ei hun a'r bobl. 23 ac yn cadarn|hau Io&s;uah. 29 Mo&s;es yn rhybyddio y bobl oi ha|nufydd-dod i Dduw wedi ei farwolaeth ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNA 'r aeth Mo&s;es, ac a lefarodd y geiri|au hyn wrth holl I&s;rael:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac a ddywedodd wrthynt, mab chwech-v|gain-mlwydd ydwyfi heddyw, ni allaf mwy fyned allan, a dyfod i mewn: yr Arglwydd he|fyd a ddywedodd wrthif, ni chei fyned<NOTE N="*" PLACE="marg">Hum. 10.12. Deut. 3.26.</NOTE> tros yr Iorddonen hon.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr Arglwydd dy Dduw &s;ydd yn myned tro&s;odd o'th flaen di, efe a ddini&s;tria y cenhedlo|edd hyn o'th flaen, fel y gore&s;cynnech hwynt:<NOTE N="*" PLACE="marg">Num 17.18.</NOTE> Io&s;uah hefyd fydd yn myned tro&s;odd o'th fla|en, fel y llefarodd yr Arglwydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r Arglwydd a wna iddynt fel y gwna|eth i Sehon, ac i Og, brenhinoedd yr Amo|riaid, ac iw t&icirc;r hwynt, y rhai a ddini&s;triodd efe.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A rhydd yr Arglwydd hwynt o'ch blaen chwi, gwnewch chwithe iddynt hwy yn &ocirc;l yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 7.1.</NOTE> holl orchymynnion y rhai a orchymynnais i chwi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ymgadarnhewch, ac ymnerthwch, nac ofnwch, ac na ddychrynnwch rhai ddynt, canys yr Arglwydd dy Dduw &s;ydd yn myned gyd a thi: ni'th edu efe di, ac ni'th wrthit.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Galwodd Mo&s;es hefyd ar Io&s;uah, a dywe|dodd wrtho ef yng-olwg holl I&s;rael: ymga|darnh&acirc;, ac ymnertha: canys ti a ddygu y bobl ymma i'r t&icirc;r yr hwn a dyngodd yr Arglwydd wrth eu tadau hwynt ar ei roddi iddynt, a thi ai rhenni yn etifeddiaeth iddynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr Arglwydd hefyd &s;ydd yn myned o'th flaen di, efe a fydd gyd a thi, ni'th edu, ac ni'th wrthit, nac ofna, ac na lwfrh&acirc;.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A Mo&s;es a &s;crifennodd y gyfraith hon, ac ai rhoddes at yr offeiriaid meibion Lefi, arwein|w&ycirc;r Arch cyfammod yr Arglwydd, ac at holl henuriaid I&s;rael.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A Mo&s;es a orchymynnodd iddynt gan|ddywedyd: yn &ocirc;l [pob]<NOTE N="*" PLACE="marg">Nehem. 8.2.</NOTE> &s;aith mlynedd, ar yr am|&s;er nodedic,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 15.1.</NOTE> ar flwyddyn y gollyngdod, ar &wcirc;yl y pebyll:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pan ddelo holl I&s;rael i ymddangos ger bron yr Arglwydd dy Dduw yn y lle 'r hwn a ddewi&s;o efe, y darlleni y gyfraith hon, o flaen holl I&s;rael lle y clywant.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Cynnull y bobl, y gw&ycirc;r, y gwragedd, a'r plant, a'th dieithr [ddyn] yr hwn [fydd] o fewn dy byrth fel y gwrandawant, ac fel y dy&s;cant, ac yr ofnant yr Arglwydd eich Duw: ac yr e|drycha~t am wneuthur holl eiriau y gyfraith hon.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac fely clywo ac y dy&s;co eu meibion hwynt, (y rhai ni wyddant) ofni 'r Arglwydd eich Duw yr holl ddyddiau y rhai y byddoch byw ar y ddaiar yr hon yr ydych yn myned iddi tros yr Iorddonen iw gore&s;cyn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, wele dy ddyddiau a ddaethant i farw, galw Io|&s;uah, a &s;efwch ym mhabell y cyfarfod, fel y rhoddwyf orchymynnion iddo ef: yna 'r aeth Mo&s;es, ac Io&s;uah, ac a &s;afa&s;ant ym mhabell y cyfarfod.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r Arglwydd a ymddango&s;odd yn y ba|bell mewn colofn niwl, a'r golofn niwl a &s;afodd ar ddr&wcirc;s y babell.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es, wele di ar orwedd gyd a'th dadau, a'r bobl ymma a gyfyd ac a butteiniant ar &ocirc;l duwi|au dieithriaid y tir yr hwn y maent hwy yn my|ned i mewn iddo, ac am gwrthydi, ac a ddiddym|ma fyng-hyfammod yr hwn a wneuthum ag ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'm d&icirc;g a enyn yn eu herbyn y dydd hwnnw, ac mi ai gwrthodaf hwynt, ac a guddi|af fy wyneb oddi wrthynt: yna y bwytteir ef, a drygau lawer, a chyfyngderau, a ddigwyddant iddo ef, a'r dydd hwnnw y dywed efe, onid am nad [yw] 'r Arglwydd yn fy my&s;c y digwy|ddodd y drwg hwn i mi&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys myfi gan guddio a guddiaf fy wyneb y dydd hwnnw, am yr holl ddrygioni 'r hyn a wnaeth efe, pan dr&ocirc;dd at dduwiau di|eithr</P>
<PB N="86" REF="101">
<P N="19"><HI>19</HI> Scrifennwch yr awran gan hynny i chwi y g&acirc;n hon, dy&s;c hi hefyd i feibion I&s;rael, [a] go&s;ot hi yn eu genau hwynt, fel y byddo y g&acirc;n hon yn d&ycirc;&s;t i mi yn erbyn meibion I&s;rael.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Canys dygaf ef i d&icirc;r yn llifeirio o laeth, a m&ecirc;l, yr hwn a addewais trwy l&wcirc; iw dadau ef: fel y bwyttu, ac y digoner, ac yr elo yn fr&acirc;s ond efe a dr&ycirc; at dduwiau dieithr, ac ai gwa&s;anaetha hwynt, ac a'm dirmyga fi, ac a ddiddymma fyng-hyfammod.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna pan digwyddo iddo ddrygau lawer, a chyfyngderau y bydd i'r g&acirc;n hon de&s;tiolaethu yn d&ycirc;&s;t yn ei wyneb ef: canys nac anghofier hi o enau ei h&acirc;d ef, o herwydd mi a adwen ei amcan ef, yr hwn y mae efe yn ei wneuthur heddyw, cyn dwyn o honofi ef i'r tir yr hwn a addewais trwy l&wcirc;.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna yr &s;crifennodd Mo&s;es y g&acirc;n hon|no ar y dydd hwnnw, ac ai dy&s;codd hi i feibion I&s;rael.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Gorchymynnodd efe hefyd i Io&s;uah fab Nun, a dywedodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;u. 1.6.</NOTE> ymgadarnh&acirc;, ac ymner|tha, canys ti a arweini feibion I&s;rael i'r t&icirc;r yr hwn trwy l&wcirc; a addewais iddynt, a minne a fy|ddaf gyd a thi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A phan ddarfu i Mo&s;es &s;crifennu geiriau y gyfraith hon ar lyfr hyd eu diwedd,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y gorchymynnodd Mo&s;es i'r Lefi|aid y rhai oeddynt yn dwyn Arch cyfammod yr Arglwydd, gan ddywedyd:</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Cymmerwch lyfr y gyfraith hon, a go|&s;odwch ef ar y&s;tlys Arch cyfammod yr Arg|lwydd eich Duw, a bydded yno yn d&ycirc;&s;t i'th er|byn.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Canys mi a adwen dy wrthny&s;&s;igrwydd, a'th wargaledrwydd, wele a'm fi etto yn fyw gyd a chwi heddyw, gwrthryfolgar yn erbyn yr Arglwydd fuoch, a pha faint fwy [y byddwch] wedi fy marw&lpunctel;</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ce&s;clwch attaf holl henuriaid eich llw|ythau, a'ch &s;wyddogion fel y llefarwyf yr holl eirian hyn lle y clywant hwy, ac y cymme|rwyf yn dy&s;tion yn eu herbyn hwynt y nefoedd a'r ddaiar.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Canys gwn mai wedi fy marw gan ly|gru y llygrwch, ac y ciliwch o'r ffordd, yr hon a orchymynnais i chwi, ac y digwydda i chwi ddrygioni yn y dyddiau diweddaf, am y gwne|wch ddrygioni yng-olwg y, Arglwydd, gan ei ddigio ef yng-weithredoedd eich dwylo.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A llefarodd Mo&s;es lle y clybu holl gyn|nulleidfa I&s;rael eiriau y g&acirc;n hon hyd ei di|wedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="32" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 C&acirc;n yn cynnwys daioni Duw i I&s;rael. 15 Eu hanni|olch-garwch hwythau. 20 Ai co&s;pedigaeth. 44 Mo|&s;es yn cynghori y bobl i gadw y gyfraith, ai dy&s;cu iw plant. 48 Duw yn rhybuddio Mo&s;es am ei farw|olaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YMwrandewch y nefoedd, a llefaraf: clyw|ed y ddaiar eiriau fyng-enau.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fy athrawiaeth a ddefnynna fel glaw, fy ymmadrodd a ddifera fel gwlith: fel gwlith|law ar i'r-wellt, ac fel cafodau ar ly&s;&s;iau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys enw yr Arglwydd a gyhoeddafi, rhoddwch fawredd i'n Duw ni:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y Duw &s;ydd berffaith ei weithred, canys ei holl lwybrau ydynt gyfiawn: Duw ffydd|lon, ac heb anwiredd, cyfiawn ac iniawn [yw] efe.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y genhedlaeth &wcirc;yroc, a throfaus a ymly|grodd yn ei erbyn ef trwy eu bai, heb [fod] yn blant iddo ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ai i'r Arglwydd y telwch hyn bobl ynfyd ac angall&lpunctel; ond efe [yw] dy d&acirc;d, [a'th] bryn-&wcirc;r&lpunctel; efe a'th wnaeth, ac a'th ffyrfiodd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Cofia ddyddiau tragywyddoldeb, deallwch flynyddoedd cenhedlaeth, a chenhedlaeth, gofyn i'th d&acirc;d, ac efe a fynega i ti, i'th henuriaid, ac hwy a ddywedant wrthit.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pan gyfrannodd y Goruchaf etifeddiaeth y cenhedloedd, pan ddo&s;parthodd efe feibion Adda, y go&s;ododd efe derfynau y bobloedd, yn &ocirc;l rhifedi meibion I&s;rael.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys rhan yr Arglwydd [yw] ei bobl ef, Iacob [yw] rhan ei etifeddiaeth ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Efe ai cafodd ef mewn tir anialwch, ac mewn gw&acirc;g vdfa ddiffaethwch yr amgylchodd efe ef, ac y parodd iddo ddeall, ac y cadwodd ef fel cannwyll ei lygad.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fel y cyfyd eryr ei n&ycirc;th, y ca&s;tella dros ei gywion, y lleda ei e&s;cill, y cymmer ef, ac yr arw|ain ef ar ei adenydd:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> [Felly] yr Arglwydd yn vnic ai har|weiniodd yntef, ac nid [oedd] duw dieithr gyd ag ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gwnaeth iddo farchogeth ar vchelder y ddaiar, a bwytta cnwd y maes, ac iddo &s;ugno m&ecirc;l o'r graig, ac olew o'r graig galle&s;tr.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ymenyn gwarthec, a llaeth defaid, yng|hyd a bra&s;der &wcirc;yn, a hyrddodd meibion Ba&s;an, a bychod, yng-hyd a bra&s;der grawn gwenith, a phur-waed grawn-w&icirc;n a yfai&s;t.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r inion a aeth yn fr&acirc;s, ac a wingodd, bra&s;&s;eai&s;t, tewychai&s;t, pwyntiai&s;t: gwrthododd hefyd Dduw yr hwn ai gwnaeth, a diy&s;tyrodd graig ei iechydwriaeth.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A dieithr [dduwiau] y gyrra&s;ant eddi|gedd arno, a ffiaidd-dra y digia&s;ant ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Abertha&s;ant i gythreuliaid, nid [i] Dduw, [ond i] dduwiau [y rhai] nid adwae|nent, [duwiau] newydd a ddaethant o agos [y rhai] nid ofnodd eich tadau.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y Duw a'th genhedlodd a anghofiai&s;t di, a'r Duw a'th luniodd a ollyngai&s;t ti tros gof.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y gwelodd yr Arglwydd, ac a gy|ffroiwyd gan ddig [wrth] ei feibion, ai fer|ched.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac a ddywedodd, cuddiaf fy wyneb oddi wrthynt, edrychaf beth [fydd] eu diwedd hw|ynt: canys cenhedlaeth drofaus [ydynt]
<PB REF="102">hwy, meibion heb ffyddlondeb ynddynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Hwynt a yrra&s;ant eiddigedd arnaf, a'r [peth] nid [oedd] dduw, digia&s;ant fi ai hofe|redd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf, 10.19.</NOTE> minne a yrraf eiddigedd arnynt a'r [rhai] nid [ydynt] bobl: a chenedl ynfyd y di|giaf hwynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys t&acirc;n a gynneu yn fy nig, ac a l&ycirc;&s;c hyd vffern i&s;od, ac a ddifa y t&icirc;r ai gynnyrch, ac a wna i &s;ylfeini y mynyddoedd ffaglu.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ca&s;claf ddrygau yn eu herbyn, treuliaf fy &s;aethau arnynt.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Llo&s;cedic [fyddant gan] newyn, ac we|di eu bwytta gan wr&ecirc;s, a chwerw ddini&s;tr, anfo|naf hefyd arnynt ddaint anifail, yng-hyd a chyn|ddaredd &s;eirph daiarol.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Oddi allan y diddymma y cleddyf, ac o'r &s;tafelloedd ofn, yn gy&s;tal y g&wcirc;r ieuangc, a'r weryf: y plentyn &s;ugno yng-hyd a'r g&wcirc;r brig-lwyd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Dywedais gwa&s;caraf hwynt, paraf iw coffadwriaeth ddarfod o fy&s;c dynnion.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Oni bai i'm ofni dig y gelyn, rhac ymddieithro oi gwrthwynebw&ycirc;r hwynt, [a] rhac dywedyd o honynt, ein llaw vchel ni, ac nid yr Arglwydd a wnaeth hyn oll.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys cenhedlaeth golledig [am] gyng|horion ydynt hwy, ac heb ddeall ynddynt.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Oh na baent ddoethio~, na ddeallent hyn|na ddeallent eu diwedd eu hun.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Pa fodd yr ymlidie vn fil&lpunctel; ac y gyrre dau fyrddiwn i ffoi&lpunctel; ond am eu gwerthu oi Duw hwynt, a chaeu o'r Arglwydd arnynt.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Canys nid fel ein Duw ni [y mae] eu duw hwynt, a'n gelynion [fyddant] farn-w&ycirc;r.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Canys o w&icirc;n-wydden Sodom, ac o feu|&s;ydd Gomorra [y mae] eu gwin-wydden hw|ynt, eu grawn-win hwynt [ydynt] rawn-win bu&s;tlaidd, chwerw wry&s;c grawn-w&icirc;n [&s;ydd] idd|ynt.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Gwenwyn dreigiau [yw] eu gw&icirc;n hw|ynt, a chreulon wenwyn a&s;piaid.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Onid yw hyn yng-hudd gyd a'm fi, wedi ei &s;elio ym my&s;c fy nhry&s;orau&lpunctel;</P>
<P N="35"><HI>35</HI> I<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 12.18.</NOTE> mi [y perthyn] dial, a thalu y pwyth, mewn pr&ycirc;d y llithria eu troed hwynt, canys a|gos yw dydd eu trychineb, a phry&s;&s;uro y mae yr hyn a baratoiwyd iddynt.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Canys yr Arglwydd a farna ei bobl, ac a do&s;turia wrth ei wei&s;ion, pan welo ymado y nerth, ac nad [oes] na gwarchaedic, na gwedd|illedic.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac efe a ddywed pa le [y mae] eu duwiau hwynt, [a'r] graig yr ymddyrieda&s;ant ynddi&lpunctel;</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Y rhai y bwytta&s;ant fra&s;der eu haber|thau, [ac] yr yfa&s;ant win eu diod offrwm, co|dant a chynnorthwyant chwi, a byddant loches i chwi.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Gwelwch bellach mai myfi, myfi [yw] efe, ac nad oes duw onid myfi: myfi &s;ydd yn ll&acirc;dd, ac yn bywhau: myfi a archollaf, ac mi a feddiginiaethaf, ac ni bydd a achubo o'm llaw.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Canys codaf fy llaw hyd y nefoedd, a dy|wedaf: mi a fyddaf fyw b&ycirc;th.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Os hogaf fyng-hleddyf di&s;claer, ac yma|flyd o'm llaw mewn barn, dychwelaf ddial ar fyng-elynnion, a thalaf y pwyth i'm ca&s;eion.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Meddwaf fy &s;aethau a gwaed, a'm cle|ddyf a fwyttu g&icirc;g: am waed y lladdedig, a'r ca|eth o ddechreu dialeddau y gelyn.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Y cenhedloedd cenwch [iw] bobl ef, ca|nys efe a ddial waed ei wei&s;ion, ac a ddychwel ddial ar ei elynion: ac a drugarha wrth ei d&icirc;r, [ai] bobl ei hun.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Yna y daeth Mo&s;es, ac a lefarodd holl ei|riau y g&acirc;n hon lle y clybu y bobl: efe ac Io&s;uah mab Nun.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A darfu i Mo&s;es lefaru 'r holl eiriau hyn, wrth holl I&s;rael:</P>
<P N="46"><HI>46</HI> A dywedodd wrthynt, meddyliwch yn eich calo~nau am yr holl eiriau y rhai yr ydwyfi yn eu te&s;tiolaethu wrthych chwi heddyw, y rhai a orchymynnwch i'ch plant, i edrych am wneu|thur holl eiriau y gyfraith hon.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Canys nid gair ofer yw hwn oddi wr|thych chwi, o herwydd eich enioes chwi [yw] efe: a thrwy y gair hwn yr e&s;tynnwch ddyddiau yn y tir yr hwn yr ydych yn myned iddo tros yr Iorddonen iw ore&s;cyn.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> A'r Arglwydd a lefarodd wrth Mo&s;es yng-horph y dydd hwnnw, gan ddywedyd:</P>
<P N="49"><HI>49</HI> E&s;cynn i'r mynydd Abarim hwn, [&s;ef] mynydd Nebo yr hwn [&s;ydd] yn nhir Moab ar gyfer Iericho: ac edrych wl&acirc;d Canaan yr hon yr ydwyfi yn ei rhoddi i feibion I&s;rael yn etife|ddiaeth.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Canys byddi farw yn y mynydd yr hwn yr e&s;cynni iddo, a thi a ge&s;clir at dy bobl: megis y bu farw Aaron dy frawd ym mynydd Hor, ac y ca&s;clwyd ef at ei bobl.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> O herwydd gwrthryfela&s;och i'm her|byn ym my&s;c meibion I&s;rael wrth ddyfro|edd cynnen Cades [yn] anialwch Zin: o ble|git ni'm &s;anctaiddia&s;och ym mhlith meibion I&s;rael.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Canis y wl&acirc;d a gei di ei gweled ar [dy] gyfer, ac yno nid ei i'r tir, yr hwn yr ydwyfi yn [ei] roddi i feibion I&s;rael.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="33" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Mo&s;es yn bendithio y bobl cyn ei farw. 26 Ac yn dan|gos rhagoriaeth Duw a rhagoriaeth ei bobl ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC dymma y fendith [drwy] 'r hon y ben|dithiodd Mo&s;es (g&wcirc;r Duw) feibion I&s;ra|el o flaen ei farwolaeth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a ddywedodd, yr Arglwydd a dda|eth allan o Sinai, ac a gododd o Seir iddynt, ymlewyrchodd o fynydd Pharan: ac efe a dda|eth gyda myrddiwn o &s;ainct [a] thanllyd gy|fraith oi ddeheulaw iddynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Caru y mae efe y bobl, ei holl &s;ainct [yd|ynt]yn dy law: a hwynt a ymlyna&s;ant wrth dy draed, [ac] a gymmera&s;ant o'th eiriau.</P>
<PB N="87" REF="102">
<P N="4"><HI>4</HI> Mo&s;es a orchymynnodd gyfraith i ni yn e|tifeddiaeth cynnulleidfa Iacob.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe oedd [fel] brenin yn I&s;rael, pan ymga&s;clodd pennau y bobl yng-hyd [a] llwyth|au I&s;rael.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Bydded fyw Ruben, ac na fydded farw, a bydded ei ddynion [ychydig o] rifedi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> [Bydded] hyn hefyd i Iuda, a dywedodd clyw &ocirc; Arglwydd lais Iuda, ac at ei bobl d&wcirc;g ef, digon yw iddo ei ddwylo ei hun, os byddi yn gymmorth rhac ei elynion.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac am Lefi y dywedodd, dy Thummim, a'th Vrim [a roddai&s;t] i'th &wcirc;r trugarog yr hwn a brofai&s;t ym Ma&s;&s;a, [ac] a gynhennai&s;t ag ef wrth ddyfroedd y gynnen,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr hwn a ddywedodd am ei d&acirc;d, ac am ei fam (ni welais ef) ai frodyr nis adnabu, ac nid adnabu ei feibion ei hun: canys cadwa&s;ant dy eiriau, a chynhalia&s;ant dy gyfammod.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dy&s;cant dy farnedigaethau i Iacob, a'th gyfraith i I&s;rael: go&s;odant arogldarth yn dy ffroen, a llo&s;c-aberth ar dy allor.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Bendithia &ocirc; Arglwydd ei olud ef, a bydd fodlon i waith ei ddwylo ef: archolla lwynau [y rhai] a godant iw erbyn, ai ga&s;eion fel na chodant.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am Beniamin y dywedodd efe, annwy|lyd yr Arglwydd a drig mewn diogelwch gyd ag ef, yr hwn fydd yn cy&s;codi tro&s;to yr holl ddydd ac yn aros rhwng ei e&s;cwyddau ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac am Io&s;eph y dywedodd efe, ei d&icirc;r ef &s;ydd wedi ei fendigo o'r Arglwydd a hyfrydwch y nefoedd, a gwlith, ac a dyfnder yn gorwedd i&s;od.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Hefyd a hyfrydwch cynnyrch yr haul, ac a hyfrydwch addfed-ffrwyth y lleuadau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac a [hyfrydwch] penn mynyddoedd y dwyrain, ac a hyfrydwch brynnau tragywydd|oldeb.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac a hyfrydwch y ddaiar, ac ai chyflawn|der, a bodd pre&s;&s;wylydd y berth a ddelo ar benn Io&s;eph,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 29.46.</NOTE> ac ar goryn yr hwn a nailltuw yd oddi wrth ei frodyr.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Cyntafanedic ei &ycirc;ch ef [&s;ydd] brydferth|wch iddo, ai gyrn ef [ydynt] gyrn vnicorn, a hw|ynt y cornia efe y bobl ynghyd [hyd] eithafoedd y ddaiar: ac dymma fyrddiwn Ephraim, &icirc;e dym|ma filoedd Mana&s;&s;es.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac am Zabulon y dywedodd efe, ymlaw|enycha Zabulon yn dy fynediad allan, a [thi] I&s;|&s;achar yn dy bebyll.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Galwant bobloedd i'r mynydd, yna 'r a|berthant ebyrth cyfiawnder: canys cyfoeth y moroedd a &s;ugnant, a chuddiedic dry&s;&s;orau y ty|wod.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac am Gad y dywedodd efe, bendigedic yw ehangudd Gad, megis llew y mae efe yn a|ros, fel y rhwygo efe yr y&s;cwyddoc a'r penn.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Edrychodd am dano ei hun yn y dechre|uad canys yno ['r ydoedd] ran y cyfraith-wr yn guddiedic, efe a ddaeth [gyd] a phennaethiaid y bobl, gwnaeth efe gyfiawnder yr Arglwydd, ai farnesig aethau gyd ag I&s;rael.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Am Dan hefyd y dywedodd efe, Dan yn genew llew a neidia o Ba&s;an.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac am Nephthali y dywedodd efe, &ocirc; Neph|thali llawn o hawddgarwch, a chyflawn o fen|dith yr Arglwydd: gore&s;cyn di y gorllewyn a'r dehau.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac am A&s;er y dywedodd efe, bendigedig o feibion [fydd] A&s;er: bydd efe gymmeradwy [gan] ei frodyr, ac efe a wlych ei droed mewn olew.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Haiarn a phr&ecirc;s [a fyddant] dan dy e&s;cid ti: a megis dy ddyddiau [y bydd] dy nerth.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Nid [oes] megis Duw I&s;rael yr hwn &s;ydd yn marchogeth y nefoedd, yn gymmorth it: a'r wybrennau yn ei fawredd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> [Dy] noddfa [yw] Duw tragywyddol, a thann freichiau tragwyddol [y byddi fyw,] efe a wthia dy elyn o'th flaen, ac a ddywed difetha [ef.]</P>
<P N="28"><HI>28</HI> I&s;rael hefyd a dr&icirc;g ei hun yn ddiogel, ffynnon Iacob [a fydd] mewn t&icirc;r &ycirc;d, a gw&icirc;n: ei nefoedd hefyd a ddiferant wlith.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Gwynfydedic wyt ti o I&s;rael pwy [&s;ydd] megis ti&lpunctel; &ocirc; bobl gadwedic gan yr Arglwydd ta|rian dy gynhorthwy, yr hwn hefyd [yw] cleddyf dy ardderchawgrwydd: a'th elynion a ymo&s;tyn|ga~t i ti, a thi a &s;ethri a'r eu huchel-leoedd hwynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="34" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Mo&s;es wedi gweled gwl&acirc;d Canaan yn marw. 8 I&s;rael yn wylo am dano. 9 Io&s;uah yn cael ei &s;wydd ef. 10 Clod Mo&s;es.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Mo&s;es a e&s;cynnodd o ro&s;&s;ydd Moab, i fynydd Nebo [i] ben y brynn yr hwn [&s;ydd] ar gyfer Iericho: a'r Arglwydd a ddango&s;odd iddo holl wl&acirc;d Gilead, hyd Dan.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A holl Nephthali, a th&icirc;r Ephraim, a Ma|na&s;&s;es, a holl d&icirc;r Iuda, hyd y m&ocirc;r olaf.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y dehau hefyd, a gwa&s;tadedd dyffryn Ie|richo, dinas y palm-w&ycirc;dd hyd Zoar.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrtho, dym|ma y t&icirc;r yr hwn a dyngais i Abraham, i I&s;aac, ac i Iacob, gan ddywedyd: i'th h&acirc;d ti y rhoddaf ef, perais it ei weled a'th lygaid, ond nid ei di tro|&s;odd yno.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A Mo&s;es gw&acirc;s yr Arglwydd a fu farw y|no yn nh&icirc;r Moab, yn &ocirc;l gair yr Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe ai claddodd ef mewn glyn yn nh&icirc;r Moab gyferbyn a Beth-Peor: ac nid adnabu neb ei fedd ef hyd y dydd hwn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A Mo&s;es [y doedd] fab vgain mlwydd a chant, pan fu efe farw, ni chrycha&s;e ei lygad, ac ni chilia&s;e ei ireidd-dra ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A meibion I&s;rael a &wcirc;yla&s;ant am Mo|&s;es yn rho&s;&s;ydd Moab ddeng-nhiwrnod ar hu|gain: a chyflawnwyd dyddiau wylofain galar Mo&s;es.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac Io&s;uah mab Nun [ydoedd] gyflawn o y&s;pyrd doethineb, o herwydd Mo&s;es a rodda&s;e ei ddwylo arno: a meibion I&s;rael a wran|daw&s;ant
<PB REF="103">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="87" REF="103">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="104">arno, ac a wnaethant fel y gorchymyn|na&s;e 'r Arglwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac ni chododd prophwyd etto yn I&s;rael megis Mo&s;es (yr hwn a adnabu 'r Arglwydd wyneb yn wyneb.)</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ym mhob [rhyw] arwyddion, a rhyfe|ddodau y rhai yr anfonodd yr Arglwydd ef iw gwneuthur yn nh&icirc;r yr Aipht, ar Pharao, ac ar ei holl wei&s;ion, ac ar ei holl d&icirc;r ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac ym mhob llaw gadarn, ac ym mhob ofn mawr y rhai a wnaeth Mo&s;es yng-olwg holl I&s;rael.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 N="Joshua" TYPE="book">
<HEAD>&leaf; Lyfr Io&s;uah.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr Arglwydd yn gyrru Io&s;uah yn flaenor ar I&s;rael i wl&acirc;d Canaan, ac yn addo ei gynnorthwyo ef. 11 Io&s;uah yn gorchymyn i'r bobl ymbaratoi i fyned tros yr Ior|ddonen, ac yn annog y Rubeniaid iw helpio hwynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_AC wedi marwolaeth Mo&s;es gw&acirc;s yr Ar|glwydd, y llefarodd yr Arglwydd wrth Io&s;u|ah fab Nun gwenidog Mo&s;es, gan ddywedyd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Mo&s;es fyng-w&acirc;s a fu farw: gan hynny cyfot yn awr d&ocirc;s tros yr Iorddonen hon, ti a'r holl bobl hyn i'r wl&acirc;d yr hon yr ydwyfi yn [ei] rhoddi iddynt hwy meibion I&s;rael.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> P&ocirc;b mann a'r a &s;ango gwadn eich troed chwi ynddo a roddais i chwi: fel y lleferais wrth Mo&s;es.</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 1.38. deut. 11.24. io&s;ua. 14.9.</NOTE> O'r anialwch, a'r Libanus ymma, hyd yr afon fawr [&s;ef] afon Euphrates, holl wl&acirc;d yr Hethiaid, hyd y m&ocirc;r mawr tua machludiad yr haul, fydd eich terfyn chwi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ni &s;aif neb o'th flaen di holl ddyddiau dy enioes: megis y bum gyd a Mo&s;es y byddaf gyd a thithe, ni'th adawaf, ac ni'th wrthodaf.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ymwrola ac ymegnia: canys ti a wnei i'r bobl hyn etifeddu y wl&acirc;d yr hon a dyngais wrth eu tadau ar [ei]rhoddi iddynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">deut. 31.7.</NOTE> Yn vnic ymwrola, ac ymegnia yn lew, i gadw ar wneuthur yn &ocirc;l yr holl gyfraith yr hon a orchymynnodd Mo&s;es fyng-was i ti,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 5.32.</NOTE> na og|wydda oddi wrthi ar y llaw ddehau, nac ar y llaw a&s;&s;wy: fel y ffynnech i ba le bynnac yr elech.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Nac ymadawed<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 31.9.</NOTE> llyfr y gyfraith hon o'th enau, eithr mefyria ynddo ddydd a n&ocirc;s, fel y ce|dwech ar wneuthur yn &ocirc;l yr hyn oll &s;ydd &s;crifen|nedic ynddo: canys yna y llwyddi yn dy ffyrdd, ac yna y ffynni.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Oni orchymynnais it [gan ddywedyd&lpunctel;] ymwrola, ac ymegnia, nac ar&s;wyda, ac na ru&s;&s;a:<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 118.6. hebreaid. 13.6.</NOTE> canys yr Arglwydd dy Dduw [&s;ydd] gyd a thi i ba le bynnac yr elech.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna Io&s;uah a orchymynnodd i lywodra|eth-w&ycirc;r y bobl gan ddywedyd,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Trammwywch drwy ganoly llu, a gor|chymynnwch i'r bobl gan ddywedyd, paratoi|wch i chwi lynniaeth: canys ym mhen y tri-diau y byddwch chwi yn myned tros yr Iorddonen hon i ddyfod i ore&s;cyn y wl&acirc;d yr hon y mai 'r Ar|glwydd eich Duw yn [ei] rhoddi i chwi iw me|ddiannu.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Wrth y Rubeniaid hefyd, ac wrth y Ga|diaid, ac wrth hanner llwyth Mana&s;&s;es y llefa|rodd Io&s;uah gan ddywedyd:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Cofiwch y<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 32.22.</NOTE> gair yr hwn a orchymyn|nodd Mo&s;es gw&acirc;s yr Arglwydd i chwi gan ddywedyd: yr Arglwydd eich Duw &s;ydd yn e&s;mwythau arnoch, ac a roddodd i chwi y wl&acirc;d honn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eich gwragedd, eich plant, a'ch anifei|liaid a drigant yn y wl&acirc;d yr hon a roddodd Mo|&s;es i chwi o'r tu ymma i'r Iorddonen: ac ewch chwithau tro&s;odd yn arfogion o flaen eich bro|dyr, y &s;awl[ydych] gedyrn, o nerth, a chynnor|thwywch hwynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Nes rhoddi o'r Arglwydd lonyddwch i'ch brodyr fel i chwithau, a gore&s;cyn o honynt hwy hefyd y wl&acirc;d yr hon y mae 'r Arglwydd eich Duw yn ei rhoddi iddynt: yna dychwelwch i wl&acirc;d eich etifeddiaeth, a meddiannwch hi, yr hon a roddodd Mo&s;es gw&acirc;s yr Arglwydd i chwi o'r tu ymma i'r Iorddonen, tua chodiad yr haul.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna 'r ateba&s;ant Io&s;uah gan ddywedyd: gwnawn yr hyn oll a orchymynnai&s;t i ni, own hefyd at beth bynnac yr anfonech ni.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Fel y gwrandaw&s;om ar Mo&s;es [ym]
<PB N="88" REF="104">mhob peth, felly y gwrandawn arnat tithe: yn vnic bydded yr Arglwydd dy Dduw gyd a thi, megis y bu gyd a Mo&s;es.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pwy bynnac a anufyddhao [air] dy enau, ac ni wrandawo ar dy ymadroddion yn yr hyn oll a orchymynnech iddo, rhodder ef i far wola|eth: yn vnic ymwrola ac ymegnia.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Rahab yn derbyn iw thy, y rhai a yrra&s;e Io&s;uah i edrych anfodd y wl&acirc;d. 14 Eu haddewid hwythau i Rahab.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Io&s;uah mab Nun a anfona&s;e o<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 25.1.</NOTE> Sit|tim ddau &wcirc;r i chwilio yn ddirgel gan ddy|wedyd, ewch, edrychwch y wl&acirc;d, ac Iericho [hefyd:] a hwynt a aethant, ac a ddaethant i d&ycirc;<NOTE N="*" PLACE="marg">Hebr. 11.31. Iam. 2.25.</NOTE> puttein-wraig, ai henw Rahab, ac a orphywy|&s;a&s;ant yno.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A mynegwyd i frenin Iericho gan ddy|wedyd: wele, gw&ycirc;r a ddaethant ymma heno o feibion I&s;rael i chwilio y wl&acirc;d.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna brenin Iericho a anfonodd at Rahab gan ddywedyd: d&wcirc;g allan y gw&ycirc;r a ddaethant attat ti, y rhai a ddaethant i'th d&ycirc; di, canys i chw|ilio 'r holl wl&acirc;d y daethant.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond y wraig a gymmera&s;e y ddau &wcirc;r ac ai cuddia&s;e hwynt: am hynny hi a ddywedodd fel hyn: y gw&ycirc;r a ddaethant atafi, ond ni wydd|wn i o ba le [y daethent] hwy.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phan gaewyd y porth yn y tywyllwch, yna y gw&ycirc;r a aethant allan, ni wn i ba le 'r aeth y gw&ycirc;r: canlynwch yn fuan ar eu h&ocirc;l hwynt, ca|nys chwi ai goddiweddwch hwynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ond hi a bara&s;e iddynt ddringo i nenn y t&ycirc;: ac ai cuddia&s;e hwynt mewn bolldeidiau ll&icirc;n y rhai oedd genddi wedi eu hy&s;gafnu ar nenn y t&ycirc;.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r gw&ycirc;r a ganlyna&s;ant ar eu hol hwynt tua 'r Iorddonen hyd y rhydoedd: a'r porth a a|gorwyd hwyn-gyntaf ac yr aeth y rhai oeddynt yn erlid ar eu hol hwynt allan.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A chyn iddynt hwy gy&s;cu: yna hi a ddrin|godd attynt hwy ar nenn y t&ycirc;.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A hi a ddywedodd wrth y gw&ycirc;r, mi a wn mai 'r Arglwydd a roddodd i chwi y wl&acirc;d, o herwydd eich ar&s;wyd chwi a &s;yrthiodd arnom ni: canys holl drigolion y wlad a ddihoena&s;ant rhac eich ofn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys ni a glyw&s;om fel<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 14.21.</NOTE> y &s;ychodd yr Arglwydd ddyfroedd y m&ocirc;r c&ocirc;ch o'ch blaen chwi, pan aethoch allan o'r Aipht: a'r hyn a w|naethoch i ddau frenin yr Amoriaid y rhai [oe|ddynt] tu hwnt yr Iorddonen [&s;ef] i<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 21.13.</NOTE> Sehon, ac Og, y rhai a ddifroda&s;och chwi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pan glyw&s;om yna ein digalonnwyd fel na &s;afodd mwyach gy&s;&s;ur yn neb rhac eich ofn: canys yr Arglwydd eich Duw &s;ydd Dduw yn y nefoedd oddi vchod, ac ar y ddaiar oddi i&s;od.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yn awr gan hynny tyngwch attolwg wrthif i'r Arglwydd o herwydd i mi wneuthur trugaredd a chwi, y gwnewch chwithau hefyd drugaredd a th&ycirc;lwyth fy nhad inne, ac y rhodd|wchi mi arwydd gw&icirc;r,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac y cedwch yn fyw fy nhad, a'm mam, fy mrodyr hefyd, a'm chwiorydd, a'r hyn oll [&s;ydd] ganddynt: ac y gwaredwch ein henioes rhac angeu.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r gw&ycirc;r a ddyweda&s;ant wrthi: ein he|nioes [a roddwn] i farw dro&s;och, (os chwi ni fy|negwch ein ymadrodd hyn) pan roddo 'r Ar|glwydd i ni y wl&acirc;d hon, oni wnawn a chwi dru|garedd a gwirionedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna hi ai gollyngodd hwynt i wared wrth raff drwy y ffene&s;tr canys ei th&ycirc; hi [oedd] o fewn m&ucirc;r y ddinas, ac yn y m&ucirc;r yr oedd hi yn trigo.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A hi a ddywedodd wrthynt, ewch i'r my|nydd rhac i'r erlidw&ycirc;r gyfarfod a chwi: ac ym|guddiwch yno dri-diau nes dychwelyd o'r erlid|w&ycirc;r, ac wedi hynny ewch i'ch ffordd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r gw&ycirc;r a ddyweda&s;ant wrthi: diniwed [fyddwn] ni oddi wrth dy lw ymma [drwy] yr hwn i'n tyngai&s;t.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Wele pan ddelom ni i'r wl&acirc;d: rhwyma y llinin ymma o edyf g&ocirc;ch yn y ffene&s;tr yr hon y gollyngai&s;t ni drwyddi, ca&s;cl hefyd dy d&acirc;d, a'th fam, a'th frodyr, a holl d&ycirc;-lwyth dy dad atat i'r t&ycirc; ymma.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A phwy bynnac a'r a &ecirc;l o ddry&s;&s;au dy d&ycirc; di allan, ei waed ef [fydd] ar ei benn ei hun, anin|nau yn ddiniwed: a phwy bynnac fyddo gyd a thi yn t&ycirc; [bydded] ei waed ef ar ein pennau ni, o bydd llaw yn ei erbyn ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac os mynegi di ein ymadrodd hynn: y|na y byddwn ddiniwed oddi wrth dy lw [drwy] yr hwn i'n tyngai&s;t.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A hi a ddywedodd, yn &ocirc;l eich geiriau felly [y byddo] hynny: yna hi ai gollyngodd hwynt, a hwy a aethant ymmaith: a hi a rwy|modd y llinin c&ocirc;ch yn y ffene&s;tr.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna hwynt a aethant, ac a ddaethant i'r mynydd, ac a arho&s;a&s;ant yno dri-diau nes i'r er|lidw&ycirc;r ddychwelyd: a'r erliw&ycirc;r ai cei&s;ia&s;ant ar hyd yr holl ffordd, ond nis caw&s;ant.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Felly y ddau &wcirc;r a ddychwela&s;ant, ac a dde&s;cynna&s;ant o'r mynydd, aethant hefyd tro|&s;odd, a daethant at Io&s;uah fab Nun: a myne|ga&s;ant iddo yr hyn oll a ddigwydda&s;e iddynt.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A dyweda&s;ant wrth Io&s;uah, yn ddiau 'r Arglwydd a roddodd yr holl wl&acirc;d yn ein dwylo ni: canys holl drigolion y wlad a ddihoena&s;ant rhac ein hofn ni.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dyfodiad I&s;rael i gwrr yr Iorddonen. 13 Yr Iorddo|nen yn ymrannu, ac yn gollwng I&s;rael trwodd ar dir &s;ych.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Io&s;uah a gyfododd yn forau, a chy|chwnna&s;ant o Sittim, a daethant hyd yr Iorddonen, efe a holl feibion I&s;rael: a lleteua|&s;ant yno cynn iddynt fyned tro&s;odd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac ym mhen y tri-diau y llywiawdw&ycirc;r drammwya&s;ant drwy ganol y llu.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A gorchymynna&s;ant i'r bobl gan ddywe|dyd,
<PB REF="105">pan weloch chwi Arch cyfammod yr Ar|glwydd eich Duw a'r Lefiadaidd offeiriaid yn ei dwyn hi: yna cychwnnwch chwi o'ch lle, ac ewch ar ei hol hi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Etto bydded [ennyd] faith rhyngoch chwi a hithe yng-hylch dwy-fil o gufyddau wrth fe|&s;ur: na ne&s;&s;ewch atti fel y gwypoch y ffordd yr hon y rhodioch ynddi, canys ni thrammwya|&s;och y ffordd [hon] o'r blaen.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac Io&s;uah a ddywedodd wrth y bobl<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">fit. 10.7. num. 11.18. 1. Iam. 16.5. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> 7.13.</NOTE> ym|&s;ancteiddiwch: canys y foru y gwna 'r Arglw|ydd ryfeddodau yn eich my&s;c chwi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Io&s;uah hefyd a lefarodd wrth yr offeiriaid gan ddywedyd, cymmerwch Arch y cyfammod, ac ewch tro&s;odd o flaen y bobl: felly hwynt a gymmera&s;ant Arch y cyfammod ac a aethant o flaen y bobl.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrth Io|&s;uah, y dydd hwn y dechreuaf dy fawrhau di yng-&wcirc;ydd holl I&s;rael: fel y gwypant mai me|gis y bum<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua. 1.<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">.</NOTE> gyd a Mo&s;es y byddaf gyd a thi|the.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny gorchymyn di i'r offeiriaid y rhai ydynt yn dwyn Arch y cyfammod gan ddy|wedyd: pan ddeloch hyd gwrr dyfroedd yr Ior|ddonen, &s;efwch yn yr Iorddonen.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna Io&s;uah a ddywedodd wrth feibion I&s;rael: ne&s;&s;ewch ymma, a gwrandewch eiriau yr Arglwydd eich Duw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Io&s;uah hefyd a ddywedodd, yn hyn y ce|wch &wcirc;ybod fod y Duw byw yn eich my&s;c chwi: a chan ore&s;cyn y gore&s;cyn efe y Canaaneaid, a'r Hethiaid, a'r Hefiaid, a'r Pheriziaid, a'r Gerga|&s;iaid, yr Amoriaid hefyd, a'r Iebu&s;iaid o'ch blaen chwi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Wele Arch cyfammod Arglwydd yr holl fyd yn myned o'ch blaen chwi trwy 'r Iorddonen.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gan hynny cymmerwch yn awr ddeu|ddeng-&wcirc;r o lwythau I&s;rael: vn g&wcirc;r o b&ocirc;b llw|yth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A phan orphywy&s;o gwadnau traed yr offeiriaid (y rhai ydynt yn dwyn Arch Arglw|ydd I&ocirc;r yr holl fyd) yn nyfroedd yr Iorddonen, [yna] dyfroedd yr Iorddonen a holltir, y dyfr o|edd y rhai ydynt yn de&s;cyn oddi vchod [a dro|ant yn &ocirc;l:]<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 114.3.</NOTE> ac a &s;afant yn vn pen-twr.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pan gychwnnodd y bobl oi pabellau i fyned tros yr Iorddonen: yna yr offeiriaid oe|ddynt yn dwyn<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 7.45.</NOTE> Arch y cyfammod o flaen y bobl.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A phan ddaeth y rhai oeddynt yn dwyn yr Arch hyd yr Iorddonen, a gwlychu o draed (yr offeiriaid y rhai oeddynt yn dwyn yr Arch) yng|hwrr y dyfroedd (a'r<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 12.15. eccle&s;. 24.30.</NOTE> Iorddonen oedd arferol o lenwi dros ei thorlannau ei gyd holl ddyddiau y cynhaiaf)</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y dyfroedd y rhai oeddynt yn de&s;|cyn oddi vchod a &s;afa&s;ant, cyfoda&s;ant yn vn pentwrr ym mhell iawn oddi wrth y ddinas A|dam yr hon [&s;ydd] o y&s;tlys Zarthan a'r [dyfro|edd] y rhai oeddynt yn de&s;cyn i f&ocirc;r y rh&ocirc;s [&s;ef] i'r m&ocirc;r heli a ddarfuant, ac a dorrwyd ymmaith: felly y bobl a aethant tro&s;odd ar gyfer Iericho.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r offeiriaid y rhai oeddynt yn dwyn Arch cyfammod yr Arglwydd a &s;afa&s;ant mewn &s;ychder yng-hanol yr Iorddonen yn daclus: a holl I&s;rael oeddynt yn myned tro&s;odd mewn &s;ychder nes darfod i'r holl genedl dreiddio yr Iorddonen.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr Arglwydd yn peri go&s;od deuddec o fein i yn eu &s;efyll i arwyddoccau treiddiad meibion I&s;rael trwy yr Ior|ddonen.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A</HI> Phan ddarfu i'r holl genedl fyned trwy yr Iorddonen: (canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 27.2.</NOTE> llefara&s;e yr Arg|lwydd wrth Io&s;uah gan ddywedyd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">pen. 3.12.</NOTE> Cymmerwch i chwi ddeuddeng-&wcirc;r o'r bobl: vn g&wcirc;r o bob llwyth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A gorchymynnwch iddynt gan ddywe|dyd cymmerwch i chwi oddi ymma, o ganol yr Iorddonen, o'r fann y mae traed yr offeiriaid yn &s;efyll y rhai ydynt yn daclus, ddeuddec o gerric: a thro&s;gludwch hwynt gyd a chwi, a chyfleu|wch hwynt yn y lle yr hwn y lleteuwch ynddo heno.)</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna Io&s;uah a alwodd am y ddeuddeng|wr y rhai a baratoa&s;e efe o feibion I&s;rael: vn g&wcirc;r o bob llwyth.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A dywedodd Io&s;uah wrthynt, ewch tro|&s;odd o flaen Arch yr Arglwydd eich Duw drwy ganol yr Iorddonen: a chodwch i chwi bob vn ei garrec ar ei y&s;cwydd, yn &ocirc;l rhifedi llwythau meibion I&s;rael.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fel y byddo hyn yn arwydd yn eich my&s;c chwi: pan ofynno eich meibion chwi ryw am|&s;er gan ddywedyd, beth [y mae] y cerric hyn [yn ei arwyddoccau] i chwi&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y dywedwch wrthynt, mai dyfroedd yr Iorddonen a holltwyd o flaen Arch cyfam|mod yr Arglwydd, [canys] tra fu hi yn myned trwy 'r Iorddonen, dyfroedd yr Iorddonen a holltwyd: am hynny y mae y cerric hyn yn goffadwriaeth i feibion I&s;rael byth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A meibion I&s;rael a wnaethant felly fel y gorchymynna&s;e Io&s;uah, ac a gymmera&s;ant ddeuddec carrec o ganol yr Iorddonen, fel y lle|fara&s;e yr Arglwydd wrth Io&s;uah yn ol rhifedi llwythau meibion I&s;rael: ac ai tro&s;gluda&s;ant gyd a hwynt i'r llet&ycirc;, ac ai cyfleua&s;ant yno.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac Io&s;uah a o&s;ododd i fynu ddeuddec car|rec yng-hanol yr Iorddonen yn y lle ['r oedd] traed yr offeiriaid (y rhai oeddynt yn dwyn Arch y cyfammod) yn &s;efyll: ac y maent yno hyd y dydd hwn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly yr offeiriaid y rhai oeddynt yn dw|yn yr Arch a &s;afa&s;ant yng-hanol yr Iorddonen nes gorphen pob peth a'r a orchymynna&s;e yr Arglwydd i Io&s;uah lefaru wrth y bobl, ym &ocirc;l yr hyn oll a orchymynna&s;e Mo&s;es wrth Io&s;uah: yna y bobl a fry&s;&s;ia&s;ant, ac a aethant trwodd.</P>
<PB N="89" REF="105">
<P N="11"><HI>11</HI> A phan ddarfu i'r holl bobl fyned trwodd: yna Arch yr Arglwydd a aeth trwodd, a'r offei|riaid yng-&wcirc;ydd y bobl.</P>
<P N="12"><HI>12</HI><NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">3 25.</NOTE> Meibion Ruben hefyd a meibion Gad, a hanner llwyth Mana&s;&s;es a dreiddia&s;ant yn ar|fogion o flaen meibion I&s;rael: fel y llefara&s;e Mo&s;es wrthynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yng-hylch deugain-mil yn arfogion i'r filwriaeth a aethant trwodd o flaen yr Argl|wydd i ryfel i ro&s;&s;ydd Iericho.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y dwthwn hwnnw yr Arglwydd a fawr|haodd Io&s;uah yng-olwg holl I&s;rael: a hwynt ai hofna&s;ant ef fel yr ofna&s;ent Mo&s;es holl ddyd|diau ei enioes.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r Arglwydd a lefarodd wrth Io&s;uah gan ddywedyd,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gorchymyn di i'r offeiriaid y rhai ydynt yn dwyn Arch y de&s;tiolaeth, ddyfod o honynt i fynu o'r Iorddonen.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am hynny Io&s;uah a orchymynnodd i'r offeiriaid gan ddywedyd: deuwch i fynu o'r Iorddonen.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A phan ddaeth yr offeiriaid (y rhai oe|ddynt yn dwyn Arch cyfamniod yr Arglwydd)i fynu o ganol yr Iorddonen [er cynted] y &s;ang|odd gwadnau traed yr offeiriaid ar y &s;ych-dir yna dyfroedd yr Iorddonen a ddychwela&s;ant iw lle, ac a aethant megis cynt dros ei holl dorlan|nau.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Felly y bobl a ddaethant i fynu o'r Ior|ddonen y decfed [dydd] o'r mis cyntaf: ac a wer&s;&s;ylla&s;ant yn Gilgal, yn y cwrr eithaf odu 'r dwyrain i Iericho.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r deuddec carrec hynny y rhai a ddu|ga&s;ent o'r Iorddonen a &s;efydlodd Io&s;uah yn Gilgal.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac efe a lefarodd wrth feibion I&s;rael gan ddywedyd: pan ofynno eich meibion chwi ryw am&s;er iw tadau gan ddywedyd, beth [yw] y cerric hynn&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna yr hy&s;py&s;&s;wch i'ch meibion gan ddy|wedyd: I&s;rael a aeth drwy 'r Iorddonen hon ar d&icirc;r &s;ych.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys yr Arglwydd eich Duw chwi a &s;ychodd ddyfroedd yr Iorddonen o'ch blaen chwi<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 14.21.</NOTE> nes i chwi fyned trwodd: megis y gwnaeth yr Arglwydd eich Duw i'r m&ocirc;r coch yr hwn a &s;ychodd efe o'n blaen ni, nes i ni fyned trwodd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Fel y gwypo holl bobloedd y ddaiar mai llaw 'r Arglwydd &s;ydd nerthol: fel yr of|noch yr Arglwydd eich Duw yr holl ddyddiau.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Io&s;uah yn peri enwaedu y bobl, a chadw y Pa&s;c. 12 y Manna yn darfod, ac angel Duw yn cy&s;&s;uro Io&s;uah.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAN glybu holl frenhinoedd yr Amoriaid y rhai [oeddynt] o'r tu hwynt i'r Iorddonen tua 'r gorllewyn, a holl frenhinoedd y Canaan|eaid y rhai [oeddynt] wrth y m&ocirc;r fel y &s;ycha&s;e 'r Arglwydd ddyfroedd yr Iorddonen o flaen mei|bion I&s;rael nes eu myned hwy trwodd: yna y digalonnwyd hwynt fel nad oedd gy&s;&s;ur mwy|ach ynddynt, rhac ofn meibion I&s;rael.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y pryd hynny y dywedodd yr Arglwydd wrth Io&s;uah,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 4.25.</NOTE> gwna it gyllill llymmion: dych|wel [hefyd] ac enwaeda feibion I&s;rael yr ail waith.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna Io&s;uah a wnaeth iddo gyllill llym|mion: ac a enwaedodd feibion I&s;rael ym mryn y blaen-grwyn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac dymma yr achos yr hon [a wnaeth] i Io&s;uah enwaedu yr holl bobl [&s;ef] y gyrfiaid y rhai a ddaethent o'r Aipht: [o herwydd] yr holl ryfel-w&ycirc;r a fua&s;ent feirw yn yr anialwch ar y ffordd pan ddaethant allan o'r Aipht.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys yr holl bobl a'r a ddaethent allan oeddynt enwaededic, ond y bobl oll y rhai a ane|&s;id yn yr anialwch ar y ffordd pan ddaethent allan o'r Aipht nid enwaeda&s;ent.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys deugain mhlynedd y rhodia&s;e meibion I&s;rael yn yr anialwch, nes darfod holl genedl y rhyfel-w&ycirc;r y rhai a ddaethent o'r Aipht, y rhai ni wrandaw&s;ent ar lef yr Argl|wydd: y rhai y tynga&s;e yr Arglwydd wrthynt na ddango&s;id iddynt<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 14.23.</NOTE> y wl&acirc;d yr hon a dynga&s;e 'r Arglwydd wrth eu tadau y rhodde efe i ni [&s;ef] gwl&acirc;d yn llifeirio o laeth a m&ecirc;l.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Felly Io&s;uah ai henwaedodd hwynt, &s;ef y meibion [y rhai] a gododd efe yn eu lle hwynt: canys dienwaededic oeddynt hwy am nad en|waeda&s;id hwynt ar y ffordd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A phan ddarfu enwaedu yr holl genedl: yna 'r arho&s;a&s;ant yn eu lle nes eu hiachau hwynt</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna yr Arglwydd a ddywedodd wrth Io|&s;uah heddyw y * tynnais ymmaith wradwydd yr Aipht oddi arnoch: am hynny efe a alwodd enw y lle hwnnw Gilgal hyd y dydd heddyw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly meibion I&s;rael a wer&s;&s;ylla&s;ant yn Gilgal: a hwynt a gynhalia&s;ant y Pa&s;c ar y pedwerydd dydd ar dd&ecirc;c o'r m&icirc;s pryd nawn yn rho&s;&s;ydd Iericho.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A hwynt a fwytaw&s;ant drannoeth wedi 'r Pa&s;c fara croiw, a chra&s;-yd [wedi eu gwneu|thur] o &ycirc;d y wlad honno: o fewn corph y dydd hwnnw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y Manna a beidiodd drannoeth we|di iddynt fwyta o &ycirc;d y wl&acirc;d, ac ni bu Manna mwyach gan feibion I&s;rael: eithr bwytaw&s;ant o gynnyrch glw&acirc;d y Canaaneaid y flwyddyn honno.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A phan oedd Io&s;uah yn Iericho yna efe a dderchafodd ei lygaid, ac a edrychodd, ac wele<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 23.23.</NOTE> &wcirc;r yn &s;efyll gyferbyn ag ef ai gleddyf noeth yn ei law: ac Io&s;uah a aeth atto ef, ac a ddywe|dodd wrtho, ai gyd a ni ['r ydwyt] ti, ai gyd a'n gwrthwyneb-w&ycirc;r&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Dywedodd yntef nage, eithr tywy&s;og ll&ucirc; 'r Arglwydd ydwyf, yn awr y deuthum: yna Io&s;uah a &s;yrthiodd i lawr ar ei wyneb ac a addo|lodd, ac a ddywedodd hefyd wrtho ef, beth y mas fy Arglwydd yn el dywedyd wrth ei w&acirc;s&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A thywy&s;og ll&ucirc; 'r Arglwydd a ddywe|dodd
<PB REF="106">wrth Io&s;uah,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 3.5. Ruth. 1.7. Act. 7.33.</NOTE> dattot dy e&s;cidiau oddi am dy draed, canys y lle 'r hwn yr ydwyt ti yn &s;efyll arno &s;ydd &s;anctaidd: ac Io&s;uah a wnaeth felly.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn rhoddi Iericho yn llaw Io&s;uah. 22 yntef yn peri cadw yr addewid a wnel&s;id i Rahab. 26 Dia|ledd Duw ar yr hwn a adailade Iericho trachefn.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Iericho oedd yn gaeedic, ac yn argaee|dic rhac ofn meibion I&s;rael: nid oedd [heb] yn myned allan, nac yn dyfod i mewn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrth Io&s;uah, gw&ecirc;l rhoddais yn dy law di Ierichoai brenin: [a] chedyru y llu.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gan hynny amgylchwch y ddinas [chwi] ryfel-w&ycirc;r oll, gan amgylchynu y ddinas vn waith: gwnewch felly chwe diwrnod.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A dyged &s;aith o offeiriaid &s;aith o vdcyrn o gyrn hyrddod o flaen yr Arch, a'r &s;eithfed dydd yr amgylchwch y ddinas &s;aith waith: allei&s;ied yr offeiriaid a'r vdcyrn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phan g&ecirc;nir yn hirllaes a chorn yr hwrdd, [a] phan glywoch chwithau &s;ain yr vdcorn blo|eddied yr holl bobl a bloedd vchel: yna y &s;yrth m&ucirc;r y ddinas tani hi, ac eled y bobl i fynu bawb ar ei gyfer.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna Io&s;uah mab Nun a alwodd ar yr o|ffeiriaid, ac a ddywedodd wrthynt dygwch Arch y cyfammod: a dyged &s;aith o offeiriaid &s;aith o vdcyrn o gyrn hyrddod o flaen Arch yr Ar|glwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a ddywedodd wrth y bobl cerddwch, ac amgylchwch y ddinas: a'r hwn &s;ydd arfog e|led o flaen Arch yr Arglwydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A phan ddywedodd Io&s;uah wrth y bobl, y|na y &s;aith offeiriaid a dduga&s;ant &s;aith o vdcyrn o gyrn hyrddod, ac a gerdda&s;ant o flaen [Arch] yr Arglwydd, ac a lei&s;ia&s;ant mewn vdcyrn: ac Arch cyfammod yr Arglwydd oedd yn myned ar eu holhwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r rhai arfogion oeddynt yn myned o fla|en yr offeiriaid y rhai oeddynt yn llei&s;io mewn vdcyrn: yna y fyddin olaf oedd yn myned ar &ocirc;l yr Archda~n gerdded, a tha~n lei&s;io mewn vdcyrn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac Io&s;uah a orchymynna&s;e i'r bobl gan ddywedyd, na waeddwch, ac na edwch glywed eich llais, ac nac eled gair allan o'ch genau, hyd y dydd y dywedwyf wrthych, gwaeddwch, a bloeddiwch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Felly Arch yr Arglwydd a amgylchodd y ddinas gan [ei] hamgylchynu vnwaith: yna y daethant i'r gwer&s;&s;yll, ac y lleteua&s;ant yn y gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac Io&s;uah a gyfododd yn forau: a'r offei|riaid a dduga&s;ant Arch yr Arglwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r &s;aith offeiraid oeddynt yn dwyn &s;aith o vdcyrn o gyrn hyrddod o flaen Arch yr Arglwydd yn myned dann gerdded, ac yn llei|&s;io mewu vdcyrn: a'r rhai arfogion oeddynt yn myned oi blaen hwynt a'r fyddin olaf oedd yn myned ar ol Arch yr Arglwydd dann gerdded, a llei&s;io mewn vdcyrn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly 'r amgylchyna&s;ant y ddinas vn waith yr ail dydd, a dychwela&s;ant i r gwer&s;&s;yll: fel hyn y gwnaethant [dros] chwe diwrnod.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac ar y &s;eithfed dydd y cyfoda&s;ant yn fo|rau ar godiad y wawr, ac yr amgylcha&s;ant y ddinas y modd hwnnw, &s;aith waith: yn vnic y dwthwn hwnnw 'r amgylcha&s;ant y ddinas &s;eith-waith.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A phan lei&s;iodd yr offeiriaid yn eu hud|cyrn y &s;eithfed waith, yna Io&s;uah a ddywedodd wrth y bobl: gwaeddwch canys rhoddodd yr Ar|glwydd y ddinas i chwi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r ddinas fydd yn ddiofryd-beth, hi a'r hyn oll [&s;ydd] ynddi i'r Arglwydd: yn vnic Rahab y buttein-wraig fydd byw, hi a chwbl ar y [&s;ydd] gyd a hi yn t&ycirc;, canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;uah. 2.4.</NOTE> hi a guddiodd y cennadau y rhai a anfona&s;om ni.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Er hynny ymgedwch chwi oddi wrth y dwfryd-beth rhac eich gwneuthur eich hun yn ddiofryd-beth os cymmerwch o'r diofryd-beth:<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 27.21. Num. 21.2. Deut. 13.15.</NOTE> felly y go&s;odech wer&s;&s;yll I&s;rael yn ddiofryd|beth, ac y difwynech-ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ond yr holl arian, a'r aur, a'r lle&s;tri pr&ecirc;s, ar haiarn fyddant gy&s;&s;egredic i'r Arglwydd: deled [y rhai hynny] i mewn i dry&s;&s;or yr Ar|glwydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna y gwaeddodd y bobl, ac y llei&s;ia&s;ant mewn vdcyrn: a phan glybu y bobl lef yr vd|cyrn, yna y bobl a waedda&s;ant a llef vchel,<NOTE N="*" PLACE="marg">Hebreaid. 11.30.</NOTE> a'r m&ucirc;r a &s;yrthiodd i lawr oddi tanodd, felly y bobl a aethant i fynu i'r ddinas, pob vn ar el gyfer,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Mac. 12.15.</NOTE> ac a ennilla&s;ant y ddinas.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A hwynt a ddifroda&s;ant yr hyn oll [oedd] yn y ddinas yu &wcirc;r ac yn wraig, yn fachgen, ac yn henafgwr: yn eidion ac yn ddafad, ac yn a|&s;&s;yn a m&icirc;n y cleddyf.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac Io&s;uah a ddywedodd wrth y ddau &wcirc;r y rhai a fua&s;ent yn edrych an&s;odd y wlad, ewch i d&ycirc; y buttein-wraig: a dygwch allan oddi yno y wraig a'r hyn oll [&s;ydd] iddi,<NOTE PLACE="marg">Pen. 2.14.</NOTE> fel y tynga&s;och wrthi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Felly y llangciau y rhai fua&s;ent yn e|drych an&s;odd [y wlad] a ddaethant i mewn, ac a dduga&s;ant allan Rahab, ai thad, ai mam, ai bro|dyr, a chwbl ar a fedde hi, duga&s;ant allan hefyd ei holl dylwyth: a chyfleua&s;ant hwynt o'r tu a|llan i wer&s;&s;yll I&s;rael.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A llo&s;ca&s;ant y ddinas a th&acirc;n, a'r hyn oll [oedd] ynddi: yn vnic yr arian, a'r aur, a'r lle|&s;tri pr&ecirc;s, a'r haiarn a rodda&s;ant hwy yn nhry|&s;&s;or d&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Felly y cadwodd Io&s;uah yn fyw Rahab y buttein-wraig, a thylwyth ei thad, a'r hyn oll [oedd] genddi, a hi a drigodd ym my&s;c I&s;rael hyd y dydd hwn: am iddi guddio y cennadau y rhai a anfona&s;e Io&s;uah i chwilio Iericho.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac Io&s;uah a dyngodd y pryd hynny gan ddywedyd: melldigedic ger bron yr AR|glwydd [fyddo] 'r g&wcirc;r yr hwn a gyfyd,<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 16.34.</NOTE> ac a adailada y ddinas hon &s;ef Iericho: yn ei
<PB N="90" REF="106">gyntaf-anedic y &s;eilia efe hi, ac yn ei [fab] ie|uangaf y &s;efylla efe ei phyrth hi.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Felly yr Arglwydd oedd gyd ag Io&s;u|ah: fel y bu ei glod ef drwy 'r holl ddaiar.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cy&s;&s;egr-ledrad Achan yn peri aflwydd i bobl I&s;rael, hyd om cho&s;pwyd ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">ONd meibion I&s;rael a wnaethant yn ang|hywir am y diofryd-beth: canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua. 22.20. 1. Cron. 2.7.</NOTE> Achan mab Charmi fab Zabdi, fab Zerach o lwyth Iu|da a gymmerodd o'r diofryd-beth: am hynny yr enynnodd digllonedd yr Arglwydd yn erbyn meibion I&s;rael.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac Io&s;uah a anfonodd w&ycirc;r o Iericho i Ai yr hon [&s;ydd] wrth Bethafen, o du 'r dwyrain i Bethel, ac a lefarodd wrthynt gan ddywedyd, ewch i fynu a deliwch &s;ulw ar y wl&acirc;d: a'r gw&ycirc;r a aethant i fynn ac a edrycha&s;ant an&s;awdd Ai.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A hwynt a ddychwela&s;ant at Io&s;uah, ar a ddyweda&s;ant wrtho ef, nac eled yr holl bobl i fy|nu, [onid] yng-hylch dwy fil o w&ycirc;r, neu dair mil o w&ycirc;r a &acirc;nt i fynu a tharawant Ai: na pho|enwch y bobl yno canys ychydig [ydynt] hwy.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Felly fe a aeth o'r bobl i fynu yno yng|hylch tair mil o w&ycirc;r: a hwynt a ffoa&s;ant o flaen gw&ycirc;r Ai.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A gw&ycirc;r Ai a daraw&s;ant yng-hylch vn|gwr ar bymthec ar hugain o honynt, ac ai hym|lidia&s;ant o flaen y porth hyd Sebarim, a tharaw|&s;ant hwynt yn y goriwared: am hynny y to|ddodd calonnau y bobl, ac yr aethant fel dwfr.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna Io&s;uah a rwygodd ei wi&s;coedd, ac a &s;yrthiodd i lawr ar ei wyneb o flaen Arch yr Ar|glwydd hyd yr hwyr efe ac henuriaid I&s;rael, ac a o&s;oda&s;ant l&wcirc;ch ar eu pennau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A dywedodd Io&s;uah, ah ah &ocirc; Arglwydd I&ocirc;r i ba beth gan dro&s;gludo y tro&s;gludai&s;t y bo|bl ymna tros yr Iorddonen hon i'n rhoddi ni yn llaw 'r Amoriaid i'n difetha&lpunctel; &ocirc; na bua&s;em fodlon, ac [na] thriga&s;em tu hwnt i'r Iorddonen.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> [Y&s;tyria] wrthif &ocirc; Arglwydd, beth a ddy|wedaf pan dr&ycirc; I&s;rael [ei] warr o flaen ei elyn|nion&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys y Canaaneaid a holl drigolion y wl&acirc;d a glywant, ac a'n hamgylchant, ac a dor|rant ymmaith ein henw o'r tir: beth gan hynny a wnei i'th enw mawr&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrth Io&s;u|ah cyfot ti: pa ham yr ydwyt yn gorwedd fel hyn ar dy wyneb&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> I&s;rael a bechodd, a thro&s;edda&s;ant fyng-hyfammod yr hwn a orchymynnais iddynt: cymmera&s;ant hefyd o'r diofryd-beth, ie lledrat|ta&s;ant, a gwada&s;ant, go&s;oda&s;ant hefyd [hynny] ym my&s;c eu dodrefn eu hun.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny ni ddichon meibion I&s;rael &s;efyll yn wyneb eu gelynnion, [eithr] troant eu gwarr o flaen eu gelynnion canys y maent yn e&s;cymmyn-beth: ni byddaf mwyach gyd a chwi oni ddifethwch yr e&s;cymmyn-beth o'ch my&s;c.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Cyfot &s;ancteiddia y bobl, a dywet, ym|&s;ancteiddiwch erbyn y borau: canys fel hyn y dywedodd Arglwydd Dduw I&s;rael, diofryd|beth [&s;ydd] yn dy blith di &ocirc; I&s;rael, ni elli &s;efyll yn wyneb dy elynnion nes tynnti ynimaith y di|ofryd-beth o'ch my&s;c.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am hynny ne&s;&s;ewch y borau bob yn llwyth, a'r llwyth yr hwn a ddalio 'r Arglwydd ne&s;&s;aed bob yn deulu, a'r teulu'r hwn a ddalio 'r Arglwydd ne&s;&s;aed bob yn d&ycirc;, a'r t&ycirc; 'r hwn a dda|lio 'r Arglw&ycirc;dd ne&s;&s;aed bob yn &wcirc;r.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r hwn a ddelir a'r diofryd-beth [gan|ddo] a lo&s;cir mewn t&acirc;n, efe a'r hyn oll [&s;ydd] ganddo: o herwydd iddo ef dro&s;edd&ucirc; cyfam|mod yr Arglwydd, ac o herwydd iddo ef wneu|thur ynfydrwydd yn I&s;rael.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Felly Io&s;uah a gyfododd yn forau, ac a ddyne&s;&s;odd I&s;rael bob yn llwyth: a llwyth Iu|da a ddaliwyd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a ddyne&s;odd deulu Iuda, a dali|wyd teulu y Zarehiaid: ac efe a ddyne&s;odd deu|lu y Zarehiaid bob yn &wcirc;r, a daliwyd Zabdi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a ddyne&s;odd ei d&ycirc;ed ef bob yn &wcirc;r: a daliwyd Achan mab Charmi fab Zabdi, fab Zerach o lwyth Iuda.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna Io&s;uah a ddywedodd wrth Acha~, fy mab attolwg dyro ogoniant i Arglwydd Dduw I&s;rael, a chyffe&s;&s;a di iddo: a mynega attolwg i mi beth a wnaetho&s;t, na chela oddi wrthif.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac Achan a attebodd Io&s;uah, ac a ddy|wedodd: yn w&icirc;r myfi a bechais yn erbyn Ar|glwydd Dduw I&s;rael, canys fel hyn, ac fel hyn y gwneuthum.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Pan welais ym my&s;c yr y&s;pail ryw fan|tell fabilonic d&ecirc;g, a dau cant &s;icl o arian, ac vn llafn aur o ddec &s;icl a deugain ei bwys, yna y chwenychais hwynt, ac y cymmerais hwynt, ac wele hwynt yn guddiedic yn y ddaiar yng|hanol fy mhabell a'r arian tanynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna Io&s;uah a anfonodd gennadau, a hwynt a reda&s;ant i'r babell, ac wele hwynt yn guddiedic yn ei babell ef, a'r arian tanynt.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Am hynny hwynt ai cymmera&s;ant o ga|nol y babell, ac ai duga&s;ant at Io&s;uah, ac at holl feibion I&s;rael: a go&s;oda&s;ant hwy o flaen yr Ar|glwydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna Io&s;uah a gymmerth Achan fab Ze|rach, a'r arian, a'r fantell, ar llafn aur, ei feibion hefyd, ai ferched, ai warther, ai a&s;&s;ynnod, ei dde|faid hefyd ai abell, a'r hyn oll a fedde efe: a holl I&s;rael gyd ag ef ai duga&s;ant hwynt i ddyffryn Achor.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac Io&s;uah a ddywedodd, am i ti ein blino ni, yr Arglwydd a'th flina dithe y dydd hwn: yna holl I&s;rael ai llabyddai&s;ant ef a meini, ac ai llo&s;ca&s;ant hwythau a th&acirc;n wedi eu llabyddio a meini.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A bwria&s;ant arno ef garnedd fawr o ger|ric hyd y dydd hwn, felly y dychwelodd yr Arg|lwydd oddi wrth l&icirc;d ei ddigllonedd ef: am hynny y gelwir henw y fann honno dyffryn Achor hyw y dydd hwn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<PB REF="107">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Io&s;uah yn gwarche, ac yn ennill Ai. 29 Ac yn crogi ei brenin. 30 Yn adailadu allor. 32 Yn &s;crifennu, ac yn cyhoeddi y gyfraith i'r bobl.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa yr Arglwydd a ddywedodd wrth Io|&s;uah<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 7.18. &amp; 21.23.</NOTE> nac ofna, ac na ar&s;wyda, cymmer gyd a thi yr holl bobl ryfeloc, a chyfot, dos i fynu i Ai: gw&ecirc;l, mi a roddais yn dy law di frenin Ai, ai bobl, ei ddinas hefyd ai wl&acirc;d:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel y gwnelech i Ai ai brenin megis y gwnaetho&s;t i<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua. 6.21. Deut. 20.14.</NOTE> Iericho, ac iw brenin, etto * ei hanrhaith, ai hanifeiliaid a &s;clyfaethwch i chwi: go&s;ot ti gynllwyn yn erbyn y ddinas o'r t&ucirc; &ocirc;l iddi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna Io&s;uah a gyfododd a'r holl bobl ry|feloc i fyned i fynu i Ai: ac Io&s;uah a ddetho|lodd ddeng-mil ar hugain o w&ycirc;r cedyrn ner|thol, ac ai hanfonodd ymmaith liw n&ocirc;s.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a orchymynnodd iddynt gan ddy|wedyd, gwelwch, chwi a gynlwynwch yn er|byn y ddinas o'r tu &ocirc;l i'r ddinas, nac ewch ym|mhell iawn oddi wrth y ddinas, and byddwch bawb oll yn barod.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Minne hefyd, a'r holl bobl y rhai [ydynt] gyd a mi a ne&s;&s;awn ar y ddinas: a phan elont allan i'n cyfarfod ni megis y waith gyntaf, yna ni a ffoiwn oi blaen hwynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys hwynt a ddeuant allan ar ein h&ocirc;l ni, nes i'ni eu tynnu hwynt allan o'r ddinas, o blegit hwynt a ddywedant, ffoi y maent o'n bla|en ni fel y waith gyntaf: felly y ffoiwn oi blaen hwynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna chwi a godwch o'r cynllwyn, ac a o|re&s;cynnwch y ddinas: canys yr Arglwydd eich Duw ai dyru hi yn eich llaw chwi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A phan ennilloch y ddinas, llo&s;cwch y ddinas a th&acirc;n, gwnewch yn &ocirc;l gair yr Arglw|ydd: gwelwch mi a orchymynnais i chwi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Felly Io&s;uah ai hanfonodd, a hwynt a aethant i gynllwyn, ac a arho&s;a&s;ant rhwng Be|thel ac Ai, o du yr gorllewyn i Ai: ac Io&s;uah a leteuodd y no&s;&s;on honno ny my&s;c y bobl.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac Io&s;uah a gyfododd yn forau, ac a gy|frifodd y bobl: ac efe a aeth i fynu a henuriaid I&s;rael o flaen y bobl [tuag at] Ai.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r holl bobl ryfeloc y rhai [oeddynt] gyd ag ef a aethant i fynu, ac a ne&s;&s;a&s;ant, da|ethant hefyd yn erbyn y ddinas: a gwer&s;&s;ylla|&s;ant o du 'r gogledd i Ai, a glynn [oedd] rhyng-ddynt hwy ac Ai.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a gymmerth yng-hylch pum mil o w&ycirc;r: ac ai go&s;ododd hwynt i gynllw|yno rhwng Bethel ac Ai, o du 'r gorllewyn i'r ddinas.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r bobl a o&s;oda&s;ant yr holl wer&s;&s;yllau y rhai [oeddynt] o du 'r gogledd i'r ddinas, a'r rhann olaf o honynt o du 'r gorllewyn i'r ddi|nas: ac Io&s;uah a aeth y no&s;&s;on honno i ganol y dyffryn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A phan welodd brenin Ai [hynny,] yna gw&ycirc;r y ddinas a fry&s;&s;ia&s;ant ac a foreu-goda|&s;ant, aethant hefyd allan i gyfarfod I&s;rael i ry|fel, efe ai holl bobl ar yr am&s;er nodedic, ar hyd wyneb y gwa&s;tadedd: canys ni wydded efe fod cynllwyn iddo o'r tu ol i'r ddinas.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna Io&s;uah, a holl I&s;rael [fel pes] ta|raw&s;id hwy oi blaen hwynt a ffoa&s;ant tua yr anialwch.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r holl bobl y rhai [oeddynt] yn y ddi|nas a gynhullwyd i erlid ar eu h&ocirc;l hwynt: a hwynt a erlidia&s;ant ar &ocirc;l Io&s;uah, felly y llu&s;cw|yd hwynt o'r ddinas.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac ni adawyd g&wcirc;r yn Ai, nac [yn] Be|thel a'r nad aethant allan ar &ocirc;l I&s;rael: a ga|daw&s;ant y ddinas yn agored, ac erlidia&s;ant ar &ocirc;l I&s;rael.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna yr Arglwydd a ddywedodd wrth Io&s;uah, e&s;tyn y waiw-ffon yr hon [&s;ydd] yn dy law tuac at Ai, canys yn dy law di y rhoddaf hi: ac Io&s;uah a e&s;tynnodd y waiw-ffon yr hon [oedd] yn ei law tua 'r ddinas.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r cynllwyn-w&ycirc;r a gyfoda&s;ant yn e|brwydd oille, ac a reda&s;ant pan e&s;tynnodd efe ei law, daethant hefyd i'r ddinas, ac ennilla&s;ant hi: a hwynt a fry&s;&s;ia&s;ant, ac a lo&s;ca&s;ant y ddinas a th&acirc;n.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A gw&ycirc;r Ai a droe&s;ant yn eu h&ocirc;l, ac a e|drycha&s;ant, ac wele mwg y ddinas a ddercha|fodd hyd y nefoedd, ac nid [oedd] ganddynt hwy f&ocirc;dd i ffoi ymma, nac accw: canys y bobl y rhai a ffoa&s;ent i'r anialwch a ddychwelodd yn erbyn y rhai oeddynt yn erlid.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Pan welodd Io&s;uah, a holl I&s;rael i'r cynllwyn-w&ycirc;r ennill y ddinas, a derchafu o f&wcirc;g y ddinas: yna hwynt a ddychwela&s;ant, ac a daraw&s;ant w&ycirc;r Ai.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A hwyntau [y rhai oeddynt] yn y ddinas a aethant allan iw cyfarfod, felly 'r oeddent yng-hanol I&s;rael, y rhai hyn o'r tu ymma, a'r lleill o'r tu accw: a tharaw&s;ant hwy fel na ada|wyd [vn]<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 7.2.</NOTE> yng-weddill, nac yn ddiangol o honynt.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ond brenin Ai a ddalia&s;ant yn fyw: a duga&s;ant ef at Io&s;uah.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pan ddarfu i I&s;rael ladd holl bre&s;&s;wyl|w&ycirc;r Ai yn y maes, [ac] yn yr anialwch yr hwn yr er lidia&s;id hwynt ynddo, a [phan] &s;yrthia&s;ent hwy oll gan fin y cleddyf nes eu darfod: yna holl I&s;rael a ddychwela&s;ant i Ai, a tharaw&s;ant hi a m&icirc;n y cleddyf.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A chwbl a'r a &s;yrthia&s;ant y dwthwn hwn|nw yn w&ycirc;r ac yn wragedd oeddynt ddeuddeng|mil: [&s;ef] gw&ycirc;r Ai oll.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys ni thr&ocirc;dd Io&s;uah trachefn ei law 'r hon a e&s;tynna&s;e efe gyd a'r waiw-ffon: nes defetha holl drigolion Ai.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yn * vnic yr anifeiliaid ac anrhaith y ddi|nas a&s;cly&s;aethodd yr I&s;raeliaid iddynt eu hun: yn &ocirc;l gair yr Arglwydd yr hwn a orchymynna|&s;e efe i Io&s;uah.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac Io&s;uah a lo&s;codd Ai: ac ai go&s;ododd hi yn garnedd dragywydd [ac] yn diffaethwch
<PB N="91" REF="107">hyd y dydd hwn.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac efe a grogodd frenin Ai ar y prenn hyd yr hwyr: ac yng-hylch machludiad yr haul y gorchymynnod Io&s;uah iddynt<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 21.23.</NOTE> dde&s;cyn ei ge|lain ef oddi ar y pren, ai bwrw i ddrws porth y ddinas, a go&s;oda&s;ant garnedd fawr o gerric arni hyd y dydd hwn.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna Io&s;uah a adailadodd allor i Arglw|ydd Dduw I&s;rael ym mynydd Ebal,</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Megis y gorchymynna&s;e Mo&s;es gw&acirc;s yr Arglwydd i feibion I&s;rael, fel y mae yn &s;crifennedic<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.25. Deut. 27.5</NOTE> yn llyfr cyfraith Mo&s;es, [&s;ef] a|llor o gerric cyfan y rhai ni dderchafa&s;id haiarn arnynt: a hwynt a offrymma&s;ant arni boeth offrymmau i'r Arglwydd, ac a abertha&s;ant e|byrth hedd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac efe a &s;crifennodd yno ar y meini ad|fynegiad cyfraith Mo&s;es yr hon a &s;crifenna&s;e efe yng-&wcirc;ydd meibion I&s;rael.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A holl I&s;rael ai henuriaid, ei &s;wyddo|gion hefyd, ai barn-w&ycirc;r oeddynt yn &s;efyll o bob parth i'r Arch ger bron y Lefiadaidd offeiri|aid y rhai oeddynt yn dwyn Arch cyfammod yr Arglwydd, yn gy&s;tal yr e&s;tron a'r priodor:ei hanner [oedd] ar gyfer mynydd Garizim, ai hanner ar gyfer mynydd Ebal:<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 11.29. &amp; 27.12</NOTE> fel y gorchy|mynna&s;e Mo&s;es gw&acirc;s yr Arglwydd fendithio pobl I&s;rael o'r blaen.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Wedi hynny efe a ddarllenodd holl eiri|au y gyfraith, y fendith, a'r felldith: yn &ocirc;l y cwbl a'r &s;ydd &s;crifennedic yn llyfr y gy|fraith.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Nid oedd air o'r hyn oll a &s;crifenna|&s;e Mo&s;es, a'r nas darllenodd Io&s;uah ger bron holl gynnulleidfa I&s;rael,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 31.12.</NOTE> a'r gwragedd a'r plant, a'r dieithr yr hwn oedd yn rhodio yn eu my&s;c hwynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Rhai o frenhinoedd Canaan yn ymga&s;clu yn erbyn Io|&s;uah. 3 y cyfammod a wnaeth Io&s;uah a'r Gibeo|niaid. 21 A'r gwa&s;anaeth a o&s;odwyd arnynt hwy.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">VVEDI clywed [hyn] o'r holl fren|hinoedd y rhai [oeddynt] o'r tu hwnt i'r Iorddonen yn y mynydd, ac yn y gwa&s;ta|dedd, ac ym mhob porthladd i'r m&ocirc;r mawr ar gyfer Libanus: [&s;ef] yr Hethiaid, a'r Amori|aid, a'r Canaaneaid, a'r Phereziaid, a'r Hefiaid, a'r Iebu&s;iaid,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna hwynt a ymga&s;cla&s;ant yng-hyd i ymladd yn eerbyn Io&s;uah, ac yn erbyn I&s;rael o vn-fr&ycirc;d.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 21.1.</NOTE> thrigolion Gibeon a glyw&s;ant yr hyn a wnaethe Io&s;uah i Iericho, ac i Ai.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Hwyntau gan hynny a wnaethant yn gyfrwys, canys hwy a aethant, ac a ymddang|o&s;a&s;ant fel cennadon: cymmera&s;ant hefyd h&ecirc;n &s;ach-lennau ar eu ha&s;&s;ynnod, a h&ecirc;n go&s;tre|lau gw&icirc;n wedi eu hollti hefyd, ac wedi eu rhwymo.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A h&ecirc;n e&s;cidiau maglog am eu traed, a h&ecirc;n wi&s;coedd am danynt: a holl fara eu llyn|niaeth hwynt [oedd] &s;ych [a] brithl-wyd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac aethant at Io&s;uah i'r gwer&s;&s;yll i Gil|gal: a dyweda&s;ant wrtho ef, ac wrth w&ycirc;r I&s;ra|el: o wlad bell y daethom, ac yn awr gwnewch gyfammod a ni.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna gw&ycirc;r I&s;rael a ddyweda&s;ant wrth yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 11.19.</NOTE> Hefiaid: nid hwyrach dy fod yn ein my&s;c yn tri|go, pa fodd gan hynny y gwnafi gyfammod a thi&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A hwynt a ddyweda&s;ant wrth Io&s;uah, dy wei&s;ion di ydym ni: ac Io&s;uah a ddywe|dodd wrthynt, pwy ydych&lpunctel; ac o ba le y dae|thoch&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y dyweda&s;ant wrtho ef, dy wei&s;ion a ddaethant o wl&acirc;d bell iawn at enw yr Argl|wydd dy Dduw: canys ni a gl&ycirc;w&s;om ei glod ef, a'r hyn oll a wnaeth efe yn yr Aipht.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r hyn oll a wnaeth efe i ddau frenin yr Amoriaid y rhai [oeddynt] o'r tu hwnt i'r Iorddonen: i Sehon brenin He&s;bon, ac i Og brenin Ba&s;an yr hwn [oedd] yn A&s;taroth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny ein henafiaid ni a holl bre|&s;&s;wylw&ycirc;r ein gwl&acirc;d ni a lefara&s;ant wrthym ni gan ddywedyd, cymmerwch lynniaeth gyd a chwi i'r daith, ac ewch iw cyfarfod hwynt, a dywedwch wrthynt, eich gwei&s;ion ydym: yn awr gan hynny gwnewch gyfammod a ni.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dymma ein bara ni, yn boeth y cym|mera&s;om ef yn lynniaeth o'n tai ni y dydd y cychwyna&s;om ddyfod attoch: ac yn awr wele &s;ych, a thryfrith [o lwydni] yw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dymma hefyd y co&s;trelau gw&icirc;n y rhai a lenwa&s;om yn newyddion, ac wele hwynt wedi hollti: ein gwi&s;coedd hyn hefyd, a'n he&s;cidiau a heneiddia&s;ant rhac meithed y daith.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r gw&ycirc;r a gymmera&s;ant oi hymborth hwynt: ac nid ymgynghora&s;ant a genau 'r Ar|glwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly Io&s;uah a wnaeth heddwch a hwynt, ac a wnaeth gyfammod a hwynt ar ei cadw hwynt yn fyw: tywy&s;ogion y gynnu|lleidfa hefyd a dynga&s;ant wrthynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ond ym mhen y tri-diau wedi iddynt wneuthur cyfammod a hwynt: yna y clyw&s;ant mai cymmydogion iddynt [oeddynt] hwy, ac [mai] yn eu my&s;c yr oeddynt yn aros.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A meibion I&s;rael a gychwnna&s;ant, ac a ddaethant iw dina&s;oedd hwynt y trydydd dydd: ai dina&s;oedd hwynt [oedd] Gibeon, a Chaphi|ra, Beroth hefyd, a Chiriath Iearim.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ond ni tharawodd meibion I&s;rael mo|nynt hwy, o blegit tywy&s;ogion cynnulleidfa Arglwydd Dduw I&s;rael a dynga&s;ent wrthynt: am hynny yr holl gynnulleidfa a rwgnacha&s;ant yn erbyn y tywy&s;ogion.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna yr holl dywy&s;ogion a ddyweda&s;ant wrth yr holl gynnulleidfa, ni a dynga&s;om wr|thynt i Arglwydd Dduw I&s;rael: am hynny nid allwn yn awr gyffwrdd a hwynt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Hyn a wnawn ni iddynt hwy fel y cadwom
<PB REF="108">hwynt yn fyw: ac na byddo digofaint arnom ni o herwydd y llw 'r hwn a dynga&s;om wr|thynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r tywy&s;ogion a ddyweda&s;ant wrth|ynt byddant fyw: a byddant yn torri cynnyd, ac yn tynnu dwfr i'r holl gynnulleidfa, [a gwnaethant] fel yr archa&s;e y tywy&s;ogion idd|ynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna Io&s;uah a alwodd arnynt, ac a lefa|rodd wrthynt gan ddywedyd: pa ham y twylla|&s;och ni gan ddywedyd&lpunctel; pell iawn [ydym] ni o|ddi wrthych, a chwithau yn pre&s;&s;wylio yn ein my&s;c ni.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yn awr gan hynny melldigedic ydych: ac ni phalla [bod rhai] o honoch chwi yn [ga|eth] wei&s;ion, ac yn torri cynnyd ac yn tynnu dwfr i d&ycirc; fy Nuw.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A hwynt a atteba&s;ant Io&s;uah, ac a ddy|weda&s;ant, yn ddiau gan fynegu y mynegwyd i'th wei&s;ion, ddarfod i'r Arglwydd dy Dduw or|chymyn<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 7.1.</NOTE> i Mo&s;es ei w&acirc;s roddi i chwi 'r holl wl&acirc;d hon, a difetha holl drigolion y wl&acirc;d o'ch blaen chwi: am hynny yr ofna&s;om ni yn ddir|fawr rhagoch am ein henioes, ac y gwnaethom y peth hyn.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac yn awr wele ni yn dy law di: fel [y gwelech] yn dda, ac yn inion yn dy olwg wneu|thur i ni, [felly] gwna.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac felly y gwnaeth efe iddynt: ac efe ai gwaredodd hwynt o law meibion I&s;rael fel na ladda&s;ant hwynt.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac Io&s;uah ai rhoddodd hwynt y dwthwn hwnnw yn gymmyn-w&ycirc;r coed, ac yn wahen|w&ycirc;r dwfr i'r gynnulleidfa: ac i allor yr Arglw|ydd hyd y dydd hwn yn y lle 'r hwn a ddewi&s;a&s;e efe.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Io&s;uah yn gor&s;ygu pum brenin. 12 yn cael gan Dduw beri i'r haul &s;efyll yn ei vn-lle. 26 yn crogi y pum brenin, ac yn dini&s;trio eu dina&s;oedd hwynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Phan glybu Adonizedec brenin Ieru&s;a|lem i Io&s;uah ennill ai, ai difrodi hi, (fel y<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;uah. 6.15.</NOTE> gwnel&s;e efe i Iericho, ac iw brenin, felly y gwnaethe efe<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;. 8.3.</NOTE> i Ai, ac iw brenin) ac heddychu o drigolion Gibeon ag I&s;rael,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 9.16.</NOTE> a bod [yr I&s;raeli|aid] yn eu my&s;c hwynt,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna 'r ofna&s;ant yn ddirfawr o blegit di|nas fawr [oedd] Gibeon fel vn o'r dina&s;oedd brenhinawl: ac o herwydd mwy [ydoedd] hi nac Ai, ei holl w&ycirc;r hefyd [oeddynt] gedyrn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny Adonizedec brenin Ieru&s;alem a anfonodd at Hoham brenin Hebron: ac at Biram brenin Iarmuth, at Iaphia hefyd bre|nin Lachis, ac at Dabir brenin Eglon gan ddywedyd:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Deuwch i fynu attafi, a chynnorthwywch fi fel y tarawom ni Gibeon: canys hi a heddy|chodd ag Io&s;uah, ac a meibion I&s;rael.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am hynny pum brenin yr Amoriaid a ym|gynnulla&s;ant, ac a ddaethant i fynu [&s;ef] brenin Ieru&s;alem, brenin Hebron, brenin Iarmuth, brenin Lachis, [a] brenin Eglon hwyntwy ai holl fyddinoedd: a gwer&s;&s;ylla&s;ant wrth Gibe|on, a rhyfela&s;ant yn ei herbyn hi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A gw&ycirc;r Gibeon a anfona&s;ant at Io&s;uah i'r gwer&s;&s;yll i Gilgal gan ddywedyd, na thynu ymmaith dy ddwylo oddi wrth dy wei&s;ion: ty|ret i fynu yn fuan attom ni, achub ni hefyd a chynnorthwya ni, canys holl frenhinoedd yr A|moriaid y rhai ydynt yn trigo yn y mynydd|dir a ymgynnulla&s;ant i'n herbyn ni.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Felly Io&s;uah a e&s;cynnodd o Gilgal, efe a'r holl bobl ryfeloc gyd ag ef, a'r holl gedyrn nerthol.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrth Io&s;uah, nac ofna rhagddynt hwy canys yn dy law di y rhoddais hwynt: ni &s;aif neb o honynt yn dy wy|neb di.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Io&s;uah gan hynny a ddaeth yn ddiatrec at|tynt hwy: [canys] ar h&ycirc;d y nos yr aeth efe i fy|nu o Gilgal.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r Arglwydd ai drylliodd hwynt o fla|en I&s;rael, ac ai tarawodd hwynt a phla mawr yn Gibeon: ac ai hymlidiodd hwynt ffordd yr eir i fynu i Beth-horon, ac ai tarawodd hwynt hyd Azeca, ac hyd Macceda.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pan oeddynt yn ffoi o flaen I&s;rael [a] hwynt yng-oriwared Beth-horon, yna 'r Argl|wydd a fwriodd arnynt hwy gerric mawrion o'r nefoedd hyd Azeca fel y buont feirw: amlach [oedd] y rhai a fuant feirw gan y cerric cen|lly&s;c, na'r rhai a laddodd meibion I&s;rael a'r cle|ddyf.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y llefarodd Io&s;uah wrth yr Arglw|ydd, y dydd y rhoddodd yr Arglwydd yr Amori|aid o flaen meibion I&s;rael: ac efe a ddywedodd yng-olwg I&s;rael: &ocirc; haul aros yn Gibeon, a'r lleuad yn nyffryn Aialon.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 28.21. Eccle&s;ia. 46.4.</NOTE> haul a arho&s;odd, a'r lleuad a &s;afodd nes i'r genedl ddial ar ei gelynnion, onid yw hyn yn &s;crifennedic<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 1.18.</NOTE> yn llyfr yr iniawn&lpunctel; felly 'r haul a &s;afodd yng-hanol y nefoedd, ac ni fry&s;&s;iodd i fachludo dros ddiwrnod cyfan.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac ni bu y fath ddydd a hwnnw oi flaen ef, nac ar ei ol ef fel y gwrandawe yr Arglwydd ar lef d&ycirc;n: canys yr Arglwydd a ymladdodd dros I&s;rael.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna Io&s;uah a ddychwelodd, a holl I&s;ra|el gyd ag ef 'ir gwer&s;&s;yll i Gilgal.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ond y pum-brenin hynny a ffoa&s;ant: ac a ymguddia&s;ant mewn ogof ym Macce|da.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A mynegwyd i Io&s;uah gan ddywedyd: y pum brenin a gafwyd yng-hudd yn ogof Macceda.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y dywedodd Io&s;uah, treiglwch feini mawrion ar &s;afn yr ogof: a go&s;odwch wrthi w&ycirc;r iw cadw hwynt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac na &s;efwch chwi, erlidiwch ar &ocirc;l eich gelynnion a threwch y rhai olaf o honynt: na adewch iddynt ddyfod iw dina&s;oedd, canys yr
<PB N="92" REF="108">Arglwydd eich Duw ai rhoddodd hwynt yn eich llaw chwi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> a phan ddarfu i Io&s;uah, a meibion I&s;rael eu taro hwynt a phla mawr iawn nes eu difa: yna y gweddillion [y rhai] a adaw&s;id o honynt a ddaethant i'r dina&s;oedd caeroc</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r holl bobl a ddychwela&s;ant i'r gwer|&s;&s;yll at Io&s;uah ym Macceda yn heddychlon, heb &s;ymmud o neb ei dafod yn erbyn meibion I&s;|rael.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac Io&s;uah a ddywedodd agorwch enau yr ogof: a dygwch allan y pum brenin hynny attafi o'r ogof.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A hwynt a wnaethant felly, ac a dduga|&s;ant allan y pum brenin atto ef o'r ogof: &s;ef bre|nin Ieru&s;alem, brenin Hebron, brenin Iar|muth, brenin Lachis, [a] brenin Eglon.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A phan dduga&s;ant hwy y brenhinoedd hynny at Io&s;uah, yna Io&s;uah a alwodd am holl w&ycirc;r I&s;rael, ac a ddywedodd wrth dywy&s;ogion y rhyfelw&ycirc;r y rhai a aethent gyd ag ef, ne&s;&s;ewch go&s;odwch eich traed ar wddfau y brenhinoedd hynn: a hwynt a ne&s;&s;a&s;ant, ac a o&s;oda&s;ant eu traed ar eu gyddfau hwynt.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna Io&s;uah a ddywedodd wrthynt nac ofnwch, ac nac ar&s;wydwch: [eithr] ym&wcirc;rolwch ac ymegniwch, canys fel hyn y gwna 'r Arglw|ydd i'ch holl elynnion y rhai 'r ydych chwi yn ymladd iw herbyn.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac wedi hyn Io&s;uah ai tarawodd hw|ynt, ac ai rhoddodd i farwolaeth, crogodd hw|ynt hefyd ar bum-prenn: a buant yng-hrog ar y prennau hyd yr hwyr.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac ym mhryd machluiad yr haul y<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 21.23. Io&s;ua. 8.29.</NOTE> gorchymynnodd Io&s;uah iddynt eu de&s;cyn hwynt oddi ar y prennau, ai bwrw hwynt i'r ogof yr hon yr ymguddia&s;ent ynddi: a bwria|&s;ant gerric mawrion ar enau 'r ogof, [y rhai yd|ynt yno] hyd gorph y dydd hwn.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Io&s;uah hefyd a ennillodd Macceda y dwthwn hwnnw, ac ai tarawodd hi a min y cle|ddyf, ac a ddifrododd ei brenin hi gyd a hw|ynt, a phob enaid a'r [oedd] ynddi, ni adaw|odd efe [vn] gweddill: canys efe a wnaeth i frenin Macceda<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua. 6.21.</NOTE> fel y gwnaethe i frenin Ie|richo.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna yr aeth Io&s;uah a holl I&s;rael gyd ag ef o Macceda i Libna: ac a ymladdodd yn erbyn Libna.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A'r Arglwydd ai rhoddodd hi hefyd ai brenin yn llaw I&s;rael, ac yntef ai tarawodd hi a min y cleddyf, a phob enaid a'r [oedd] ynddi, ni adawodd ynddi [vn] yng-weddill: canys efe a wnaeth iw brenin hi fel y gwnel&s;e i frenin Iericho.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac Io&s;uah a drammwyodd a holl I&s;rael gyd ag ef o Libna i Lachis: ac a wer&s;&s;yllodd wrthi, ac a ymladdodd &icirc;w herbyn.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A'r Arglwydd a roddodd Lachis yn llaw I&s;rael, yr hwn ai ennillodd hi yr ail dydd, ac ai tarawodd hi a min y cleddyf, a phob enaid a'r [oedd] ynddi: yn &ocirc;l yr hyn oll a wnaethe efe i Libna.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna Horam brenin Gezer a ddaeth i fy|nu i gynnorthwyo Lachis: ond Io&s;uah ai ta|rawodd ef, ai bobl fel na adawyd iddo ef [vn] yng-weddill.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac Io&s;uah a drammwyodd ai holl bobl gyd ag ef o Lachis i Eglon: ac a wer&s;&s;ylla&s;ant wrthi, ac a ymladda&s;ant iw herbyn.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A hwynt ai hennilla&s;ant hi y diwrnod hwnnw, a tharaw&s;ant hi a m&icirc;n y cleddyf, ac efe a ddifrododd bob enaid a'r [oedd] ynddi y dwth|wn hwnnw: yn &ocirc;l yr hyn oll a wnaethe efe i Lachis.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yna 'r e&s;cynnodd Io&s;uah a holl I&s;rael gyd ag ef o Eglon i Hebron: a rhyfelaant iw herbyn.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Pan ennilla&s;ant hi, yna hwy ai taraw|&s;ant hi a min y cleddyf, ai brenin, ai holl ddina|&s;oedd, a phob enaid a'r [oedd] ynddi, ni adawodd efe [vn] yn weddill, yn &ocirc;l yr hyn oll a wnaethe efe i Eglon: canys efe ai difrododd hi, a phob e|naid a'r [oedd] ynddi.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yna Io&s;uah a ddychwelodd, a holl I&s;rael gyd ag ef i Dabir: ac efe a ymladdodd iw her|byn.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Pan ennillodd efe hi, ei brenin, ai holl ddi|na&s;oedd, yna hwynt ai taraw&s;ant a min y cle|ddyf, ac a ddifroda&s;ant bob enaid a'r [oedd] yn|ddi, ni adawodd efe [vn] yng-weddill: fel y gw|naethe efe i Hebron, felly y gwnaeth efe i Da|bir ac iw brenin, ac megis y gwnel&s;e efe i Libna ac iw brenin.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Felly y tarawodd Io&s;uah yr holl fy|nydd-dir a'r dehau, y gwa&s;tadedd hefyd a'r bron|nydd, ai holl frenhinoedd, ni adawodd efe [vn] yng-weddill: eithr efe a ddifrododd bob percha|&ecirc;n anadl, fel y gorchymynna&s;e Arglwydd Dduw I&s;rael.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Felly Io&s;uah ai tarawodd hwynt o Ca|des Barnea hyd Azza: a holl wl&acirc;d Go&s;en hyd Gibeon.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Yr holl frenhinoedd hyn hefyd ai gwle|dydd a ennillodd Io&s;uah ar vn-waith: canys Arglwydd Dduw I&s;rael oedd yn ymladd tros I&s;rael.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yna y dychwelodd Io&s;uah a holl I&s;rael gyd ag ef i'r gwer&s;&s;yll yn Gilgal.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Io&s;uah yn gorchfygu brenhinoedd eraill y rhai a ddae|thent yn ei erbyn ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Phan glybu Iabin brenin Hazor [y pe|thau hynny:] yna efe a anfonodd at Io|bab brenin Madon, ac at frenin Simron ac at frenin Ac&s;aph,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac at y brenhinoedd y rhai [oeddynt] o du yr gogledd [i'r wl&acirc;d] yn y mynydd-dir, ac yn y rho&s;dir [tua] i'r dehau i Ceneroth ac yn y gwa&s;tadedd: ac yn ardaloedd D&ocirc;r tua 'r gor|llewyn,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> [At] y Canaaneaid o'r dwyrain, a'r gorlle|wyn,
<PB REF="109">a'r Amoriaid, a'r Hethiaid, a'r Phereziaid, a'r Iebu&s;iaid yn y mynydd-dir: ac [at] yr He|&s;iaid tann * Hermon yng-wlad Mi&s;pah.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A hwynt a aethant allan, ai holl fyddino|edd gyd a hwynt, pobl lawer fel y tyfod yr hwn [&s;ydd] ar fin y m&ocirc;r o amldra: meirch hefyd, a cherbydau lawer iawn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r holl frenhinoedd hyn a ymgyfarfu|ant: daethant hefyd a gwer&s;&s;ylla&s;ant yng-hyd wrth ddyfroedd Merom, i ymladd yn erbyn I&s;|rael.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrth Io|&s;uah, nac ofna rhag-ddynt hwy, canys y foru yng-hylch y pr&ycirc;d hyn y rhoddaf hwynt oll yn lladdedig o flaen I&s;rael: llinynnau garrau eu meirch hwynt a dorri, ai cerbydau hwynt a lo&s;ci di a th&acirc;n.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna Io&s;uah a ddaeth a'r holl bobl ryfe|loc gyd ag ef yn ddi&s;ymmwth arnynt hwy wrth ddyfroedd Merom: ac a ruthra&s;ant idd|ynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r Arglwydd ai rhoddodd hwynt yn llaw I&s;rael, fel y taraw&s;ant hwynt, ac yr erlidi|a&s;ant hwynt hyd Sidon fawr, ac hyd Mi&s;re|phothamaim, ac hyd glynn Mi&s;pah o du 'r dwy|rain: a tharawodd hwynt fel na adawodd efe o honynt [vn] yng-weddill.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac Io&s;uah a wnaeth iddynt fel yr archa&s;e 'r Arglwydd iddo ef: llinynnau garrau eu meirch hwynt a dorrodd efe, ai cerbydau a lo&s;|codd a th&acirc;n.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Io&s;uah y pryd hynny a ddychwelodd, ac a ennillodd Hazor, ac a darawodd ei brenin a'r cleddyf: canys Hazor or blaen oedd benn yr holl deyrna&s;oedd hynny.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Taraw&s;ant hefyd bob enaid a'r [oedd] ynddi a min y cleddyf gan [eu] difrodi [hwynt:] ni adawyd vn perchen anadl: ac efe a lo&s;codd Hazor a th&acirc;n.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Felly holl ddina&s;oedd y brenhinoedd hynny, ai holl frenhinoedd hwynt a ennillodd Io&s;uah, ac ai tarawodd a m&icirc;n y cleddyf gan eu difrodi hwynt:<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 33.52. Deut. 7.2.</NOTE> megis y gorchymynna&s;e Mo|&s;es gw&acirc;s yr Arglwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond ni lo&s;codd I&s;rael yr vn o'r dina&s;o|edd y rhai oeddynt yn &s;efyll ar eu pelannau: na|myn Hazor yn vnic a lo&s;codd Io&s;uah.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A holl anrhaith y dina&s;oedd hynny, a'r anifeiliaid a &s;clyfaethodd meibion I&s;rael idd|ynt eu hun: yn vnic pob d&ycirc;n a daraw&s;ant hwy a min y cledyf, nes iddynt eu difetha hwynt, ni adaw&s;ant berchen anadl.</P>
<P N="15"><HI>15</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 34.11. Deut.7.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> Fel y gorchymynna&s;e 'r Arglwydd i Mo&s;es ei w&acirc;s, * felly y gorchymynnodd Mo&s;es i Io&s;uah: ac felly y gwnaeth Io&s;uah, ni thyn|nodd efe ymnaith air o'r hyn oll a orchymynna|&s;e yr Arglwydd i Mo&s;es.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Felly Io&s;uah a ennillodd yr holl fynydd|dir hwnnw, a'r holl ddehau, a holl wlad Go&s;en a'r gwa&s;tadedd, a'r rho&s;&s;ydd: a mynydd I&s;rael, ai wa&s;tadedd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O fynydd Halac yr hwn &s;ydd yn myned i fynu i Seir, hyd Baal Gad yng-lynn Liba|nus tann fynydd Hermon: ai holl frenhinoedd hwynt a ddaliodd efe, tarawodd hwynt hefyd a rhoddodd hwynt i farwolaeth.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Io&s;uah a gynhaliodd ryfel yn erbyn yr holl frenhinoedd hynny dyddiau lawer.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Nid oedd dinas a'r a heddychodd a mei|bion I&s;rael heb law 'r Hefiaid pre&s;&s;wylw&ycirc;r Gi|beon:<NOTE PLACE="marg">Io&s;ua. 9.3.</NOTE> yr holl rai [eraill] a ennilla&s;ant hwy drwy ryfel.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Am ddarfod i'r Arglwydd galedu eu ca|lon hwynt i gyfarfod ag I&s;rael mewn rhyfel fel y difrodent hwynt, ac na fydde iddynt dru|garedd: onid eu difetha hwynt fel y gorchy|mynna&s;e yr Arglwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r pryd hynny y daeth Io&s;uah ac a ddi|faodd yr Anaciaid o'r mynydd-dir, o Hebron, o Dabir, o Anab, ac o holl fynydd Iuda, ac o holl fynydd I&s;rael: Io&s;uah ai difrododd hwynt ai dina&s;oedd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ni adawyd [vn o'r] Anaciaid yng-w|lad meibion I&s;rael: yn vnic yn Azzah, yn Gath, ac yn A&s;dod y gadawyd hwynt.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Felly Io&s;uah a gymmerth yr holl wl&acirc;d yn &ocirc;l yr hyn oll a lefara&s;e yr Arglwydd wrth Mo&s;es,<NOTE PLACE="marg">Num. 2<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.53.</NOTE> ac Io&s;uah ai rhoddodd hi yn etifeddia|eth i I&s;rael, yn &ocirc;l eu rhannau hwynt drwy eu llwythau: a'r wl&acirc;d a orphywy&s;odd heb ryfel.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Pa frenhinoedd a orchfygodd I&s;rael o'r tu hwnt i'r Ior|donen.</P>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"DYmma frenhinoedd y wl&acirc;d [honno] y rhai a darawodd meibion I&s;rael, ac a ore&s;|cynna&s;ant eu gwlad hwynt or tu hwnt i'r Ior|ddonen tua chodiad yr haul: o afon Arnon hyd fynydd Hermon, a'r holl ro&s;-dir tua 'r dwy|rain.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 21.24. Deu. 3.6.</NOTE> Sehon brenin yr Amoriaid yr hwn oedd yn trigo yn He&s;bon, yn arglwyddiaethu o Aroer yr hon [&s;ydd] ar fin yr afon Arnon, ac [o] ganol yr afon, ac [o] hanner Gilead hyd yr afon Iabboc [ym] mr&ocirc; meibion Am|mon.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Ac or rh&ocirc;s hyd for Ceneroth o du 'r dwy|rain, ac hyd f&ocirc;r y rh&ocirc;s &s;ef y m&ocirc;r h&ecirc;li o du 'r dw|yrain tua Bethie&s;imoth: ac o du 'r deau<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 3.17. &amp; 4.48.</NOTE> fronnydd y brynn.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A goror Og brenin Ba&s;an [yr hwn oedd]<NOTE N="*" PLACE="marg">Deu. 3.11. Io&s;ua. 13.12.</NOTE> o weddill y cawri, yn trigo yn A&s;taroeth ac yn Edrai.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Ac efe oedd yn arglwyddiaethu ym my|nydd Hermon, ac yn Salcah, ac yn holl Ba&s;an hyd terfyn y Ge&s;&s;uriaid, a'r Maccathiaid: a hanner Gilead [hyd] derfyn Sehon brenin He&s;bon.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Mo&s;es gw&acirc;s yr Arglwydd a meibion I&s;|rael ai taraw&s;ant hwy: a<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 32.29. deut. 3.12. io&s;ua. 13.8.</NOTE> Mo&s;es gw&acirc;s yr Ar|glwydd ai rhoddodd hi yn etifeddiaeth i'r Ru|beniaid.
<PB N="93" REF="109">beniaid, ac i'r Gadiai, ac i hanner llwyth Ma|na&s;&s;es.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Dymma hefyd frenhinoedd y wl&acirc;d [hon] y rhai a darawodd Io&s;uah a meibion I&s;rael o'r tu ymma i'r Iorddonen ta 'r gorllewyn o Baal Gad yng-lynn Libanus hyd fynydd Halac yr hwn &s;ydd yn myned i fynu i Seir: ac Io&s;uah ai rhoddodd hi i lwythau I&s;rael yn etifeddiaeth yn &ocirc;l eu rhannau.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Yn y mynydd, ac yn y gwa&s;tadedd, yn y rho&s;dir hefyd, ac yn y bronnydd, ac yn yr anial|wch, ac yn y dehau: [lle 'r oedd] yr Hethiaid, yr Amoriaid, a'r Canaaneaid, y Phereziaid, yr He|fiaid, a'r Iebu&s;iaid.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua 6.2. pen. 8.29. &amp; 10.25.</NOTE> Brenin Iericho yn vn: brenin Ai 'r hwn [oedd o y&s;tlys Bethel yn vn.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Brenin Ieru&s;alem yn vn: brenin Hebron yn vn.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Brenin Iarmuth yn vn: brenin Lachis yn vn.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Brenin Eglon yn vn: brenin<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 10.23.</NOTE> Gezer yn vn.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Brenin<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 10.39.</NOTE> Dabir yn vn: brenin Geder yn vn.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Brenin Horma yn vn: brenin Arad yn vn.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Brenin<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua. 10.30.</NOTE> Libna yn vn: brenin Adulam yn vn.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Brenin<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 10.28. &amp; 10.19.</NOTE> Maccedah yn vn: brenin Be|thel yn vn.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Brenin Tapuah yn vn: brenin Hepher yn vn.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Brenin Aphec yn vn: brenin La&s;&s;aron yn vn.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Brenin Madon yn vn: brenin<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 11.10.</NOTE> Hazor yn vn.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Brenin Simron Meron yn vn: brenin Ac&s;aph yn vn.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Brenin Taanah yn vn: brenin Megido yn vn.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Brenin Cades yn vn: brenin Iocneam o Garmel yn vn.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Brenin Dor o ardal Dor yn vn:<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 14.1.</NOTE> brenin y cenhedloedd o Gilgal yn vn.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Brenin Tirzah yn vn: yr holl frenhino|edd [oeddynt] vn ar ddec ar hugain.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XIII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Rhanniad t&icirc;r Canaan rhwng llwythau I&s;rael. 14 Rhan y Lefiaid. 22 Dihenydd Balaam.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"PAn heneiddiodd Io&s;uah [a] phwy&s;o o ho|naw mewn oedran: yna y dywedodd yr Ar|glwydd wrtho ef, ty di a heneiddiai&s;t, daetho&s;t i ddyddiau [oedranus,] a th&icirc;r lawer iawn a ada|wyd iw ore&s;cyn.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Dymma y wl&acirc;d yr hon a adawyd: holl or|wledydd y Phili&s;tiaid, a holl Ge&s;&s;uri.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> O'r [afon] Sihor yr hon [&s;ydd yn rhedec] ar h&ycirc;d wyneb yr Aipht hyd derfyn Ecceron tua 'r gogledd a gyfrifir i'r Canaaneaid: [gwlad] pum tywy&s;og, y Phili&s;tiaid yr Azzathiaid, a'r A&s;dodiaid yr E&s;celoniaid y Githiaid, yr Eccero|niaid a'r Hefiaid.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> O du 'r dehau holl wl&acirc;d y Canaaneaid a'r ogof yr hon [oedd] ym my&s;c y Sidoniaid hyd Aphec [ac] hyd terfyn yr Amoriaid.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A gwl&acirc;d y Gibeliaid, a holl Libanus tua chyfodiad yr haul o Baal Gad tann fynydd Hermon: nes dyfod i Hemath.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Holl bre&s;&s;wylw&ycirc;r y mynydd o Libanus hyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 11.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"></NOTE> Mi&s;rephotmaim a'r holl Sidoniaid myfi ai gore&s;cynnaf hwynt o flaen meibion I&s;rael: yn vnic rhanna hi i I&s;rael yn etifeddiaeth fel y gorchymynnais i ti.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ac yn awr rhanna y wl&acirc;d hon yn etifeddi|aeth i'r naw llwyth hynn: ac i hanner llwyth Mana&s;&s;es.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Y Rubenniaid hefyd ar Gadiaid a gym|mera&s;anteu eu etifeddiaeth gyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 32.33.</NOTE> a hi: yr hon a ro|ddodd Mo&s;es iddynt hwy o'r tu hwnt i'r Ior|ddonen tua 'r dwyrain fel y rhodda&s;e Mo&s;es gw&acirc;s yr Arglwydd iddynt.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> O aroer yr hon [&s;ydd] ar fin afon Arnon a'r ddinas yr hon [&s;ydd] yng-hanol y dyffryn, a holl wa&s;tadedd Medebah hyd Dibon.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A holl ddina&s;oedd Sehon brenin yr A|moriaid yr hwn a deyrna&s;odd yn He&s;bon: hyd ardal meibion Ammon.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Gilead hefyd, a therfyn y Ge&s;uriaid y Maachiaid hefyd a holl fynydd Hermon a holl Iac&s;on hyd Salcah.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Holl frenhiniaeth Og yn Ba&s;an, yr hwn a deyrna&s;odd vn A&s;taroth, ac yn Edrai: efe a a|dawyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 3.11. pen. 12.4.</NOTE> o weddill y cawri, canys Mo&s;es ai taraw&s;&s;e hwynt, ac ai gore&s;cynna&s;e.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Ond meibion I&s;rael ni ore&s;cynna&s;ant y Ge&s;&s;uriaid na'r Maachiaid; eithr trigodd y Ge&s;|&s;uriaid, a'r Maachiaid ym mhlith I&s;rael hyd y dydd hwn.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Yn vnic i lwyth Lefi<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 18.21</NOTE> ni roddodd efe etifeddiaeth: [eithr] aberthau tanllyd Arglw|ydd Dduw I&s;rael oedd ei etifeddiaeth ef, fel y llefara&s;e efe wrtho.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A Mo&s;es a rodda&s;e i lwyth meibion Ru|ben [etifeddiaeth] drwy eu teuluoedd.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Ai terfyn hwynt oedd o Aroer yr hon [&s;ydd] ar f&icirc;n afon Arnon, a'r ddinas yr hon [&s;ydd] yng-hanol y dyffryn a'r holl wa&s;tadedd hyd Medeba.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> He&s;bon hefyd ai holl ddina&s;oedd y rhai [ydynt] yn y gwa&s;tadedd: Dibon a Bamoth Baal, a Beth baal Meon.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Iahaza hefyd a Chedemoth, a Mephaah.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Ciriathaim hefyd a Sibmah a Sereth Sahar ym mynydd-dir y glynn.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Beth-Peor hefyd, a bronnydd y brynn,<NOTE PLACE="marg">Deut. 3.17.</NOTE> a Beth Ie&s;imoth.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A holl ddina&s;odd y gwa&s;tadedd, a holl frenhiniaeth Sehon brenin yr Amoriaid yr hwn a deyrna&s;odd yn He&s;bon: yr hwn a ddarfua&s;e i Mo&s;es ei daro, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 31.8.</NOTE> thywy&s;ogion Midian, E&s;i, a
<PB REF="110">Recem, Zur hefyd, a Hur, a Rebah, pendefigion Sehon [y rhai] oeddynt yn pre&s;&s;wylio y wl&acirc;d.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Balaam hefyd fab Beor y dewin a la|ddodd meibion I&s;rael a'r cleddyf gyd ai lladde|digion hwynt.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> A therfyn meibion Ruben oedd yr Ior|ddonen ai therfyn: dymma etifeddiaeth meibion Ruben yn &ocirc;l eu teuluoedd, y dina&s;oedd, ai trefi.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Mo&s;es hefyd a roddodd i lwyth Gad [&s;ef etifeddiaeth] i feibion Gad drwy eu teul|uoedd.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Ac Iazer oedd derfyn iddynt hwy, a holl ddina&s;oedd Gilead, a hanner gwl&acirc;d meibion Ammon: hyd Aroer yr hon [&s;ydd] ar gyfer Rabbah.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Ac o He&s;bon hyd Ramath, Mi&s;pah, a Be|tonim: ac o Mahanann hyd gyffinid Dabir.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ac yn nyfryn Betharam, a Bethnimrah Succoth hefyd a Saphon gweddill brenhinia|eth Sehon, breum He&s;bon, [hyd] yr Iorddo|nen ai therfyn: hyd gwrr mor Ceneroth o'r tu hwnt i'r Iorddonen o du 'r dwyrain.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Dymma etifeddiaeth meibion Gad yn &ocirc;l eu teuluoedd: y dina&s;oedd ai trefydd.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Mo&s;es hefyd a roddodd [etifeddiaeth] i hanner llwyth Mana&s;&s;es: a bu ['r etifeddiaeth honno] i hanner llwyth meibion Mana&s;&s;es yn ol eu teuluoedd.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Ai terfyn hwynt oedd o Mahanaim [&s;ef] holl Ba&s;an, [nid amgen] holl frenhiniaeth Og brenin Ba&s;an tri vgain nhinas.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> A hanner Gilead, ac A&s;taroth, ac Edrai dina&s;oedd brenhiniaeth Og yn Ba&s;an [<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 32.39.</NOTE> a ro|ddoddefe]i feibion Machir mab Mana&s;&s;es, dros hanner meibion Machir yn &ocirc;l eu teuluoedd.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Dymma ['r etifeddiaethau] y rhai a ro|ddodd Mo&s;es iw etifeddu yn rho&s;&s;ydd Moab, am yr Iorddonen ag Iericho o du 'r dwyrain.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Ond<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;u. 18.7.</NOTE> i lwyth Lefi ni roddodd Mo&s;es etifeddiaeth: Arglwydd Dduw I&s;rael yw eu hetifeddiaeth hwynt fel<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 18.20.</NOTE> y llefarodd efe wr|thynt.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XIIII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Naw llwyth a hanner yn cael tir Canaan ei gyd. 6 Rhan Caleb.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"DYmma hefyd [y lleoedd] y rhai a etifedd|odd meibion I&s;rael yng-wl&acirc;d Canaan:<NOTE N="*" PLACE="marg">Num 34.17.</NOTE> y rhai a roddodd Eleazar yr offeiriad, ac Io|&s;uah mab Nun, a phennau cenedl llwythau mei|bion I&s;rael iddynt hwy iw etifeddu.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Wrth goel-bren eu hetifeddiaeth hwynt:<NOTE PLACE="marg">Num. 26.55. &amp; 33.54.</NOTE> fel y gorchymynna&s;e 'r Arglwydd drwy law Mo&s;es [eu rhoddi] i'r naw llwyth, ac i'r hanner llwyth.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Canys Mo&s;es a rodda&s;e etifeddiaeth i ddau lwyth, ac i hanner llwyth o'r tu hwnt i'r Iorddonen: ond i'r Lefiaid ni rodda&s;e efe etife|ddiaeth yn eu my&s;c hwynt.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Canys meibion Io&s;eph oeddynt ddau lwyth, Mana&s;&s;es, ac Ephraim: am hynny ni rodda&s;ant rann o'r t&icirc;r i'r Lefiaid, onid dina&s;oedd i drigo, ai meu&s;ydd pentrefol iw hanifeiliaid hw|ynt, ai gloud.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 35.2.</NOTE> Fel y gorchymynna&s;e yr Arglwydd i Mo&s;es, felly y gwnaeth meibion I&s;rael, pan ranna&s;ant y wl&acirc;d.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Yna meibion Iuda a ddaethant at Io&s;u|ah yn Gilgal, a Chaleb mab Iephun y Cenezi|ad a ddywedodd wrtho ef: tydi a wyddo&s;t y gair yr hwn a lefarodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es g&wcirc;r Duw o'm plegit i, ac o'th blegit dithe yn Cades Barnea.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Mab deugain mlwydd oeddwn i pan an|fonodd Mo&s;es gw&acirc;s yr Arglwydd fyfi o Cades Barnea i edrych an&s;odd y wlad: a dugum air iddo ef trachefn, fel [yr oedd] yn fyng-halon.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Ond fy mrodyr y rhai a aethant i fynu gyd a mi a ddigalonna&s;ant y bobl: etto myfi a gyflawnais [fyned] ar &ocirc;l yr Arglwydd fy Nuw.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Am hynny y tyngodd Mo&s;es y diwrnod hwnnw gan ddywedyd, oni bydd y wl&acirc;d yr hon y &s;athrodd dy droed ynddi yn etifeddiaeth i ti, ac i'th feibion hyd byth, [nid geir-wir fi:] am it gy|flawni [myned] ar &ocirc;l yr Arglwydd dy Dduw.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Ac yn awr wele 'r Arglwydd a'm cadw|odd yn fyw fel y llefarodd efe, dymma y bum|med flwyddyn a deugain er pan lefarodd yr Ar|glwydd y gair hwn wrth Mo&s;es: tra y rhodi|odd I&s;rael yn yr anialwch: ac yn awr wele fi he|ddyw yn fab pum mlwydd a phedwar vgain.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Yr ydwyf etto morr gryf heddyw a'r dydd yr anfonodd Mo&s;es fi,<NOTE PLACE="marg">Eccl. 46.9.</NOTE> fel [yr oedd] fy nerth i yna, felly [y mae] fy nerth i yn awr, i ryfela, ac i fyned allan, ac i ddyfod i mewn.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Yn awr gan hynny dyro i mi y mynydd ymma am yr hwn y llefarodd yr Arglwydd y dwthwn hwnnw: canys ti a glywai&s;t y dwthwn hunnw fod yr Anciaid yno, a dina&s;oedd maw|rion caerog, ond odid yr Arglwydd [fydd] gyd a mi, fel y gore&s;cynnwyf hwynt megis y llefa|rodd yr Arglwydd.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Yna Io&s;uah ai bendithiodd ef: ac a ro|ddodd Hebron i Galeb fab Iephun yn etife|ddiaeth.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Am hynny<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Mac. 2.56.</NOTE> y mae Hebron yn etifeddia|eth i Galeb fab Iephun y Ceneziad hyd y dydd hwn: o herwydd iddo ef gwplau [myned] ar &ocirc;l Arglwydd Dduw I&s;rael.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Ac enw<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua. 15.13</NOTE> Hebron o'r blaen [oedd] Caer Arba, yr [Arba hwnnw] oedd dd&ycirc;n mawr ym my&s;c yr Anaciaid: yna y wl&acirc;d a orphywy&s;odd heb ryfel.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XV.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Rhan meibion Iuda. 19 A dymuniad Ach&s;ah.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"AC etifeddiaeth llwyth meibion Iuda oedd yn &ocirc;l eu teuluoedd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 34.3.</NOTE> tua therfyn Edom, [ac] anialwch<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 33.36.</NOTE> Zin tua yr dehau o'r cwrr de|hau.</P>
<PB N="94" REF="110">
<P N="2">"<HI>2</HI> A therfyn y dehau oedd iddynt hwy o gwrr y m&ocirc;r h&ecirc;li: o'r graig yr hon &s;ydd yn wynebu tua 'r dehau.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Ac yr oedd yn myned allan o'r dehau hyd riw Acrabim, ac yr oedd yn cyredd i Zin, ac yn myned i fynu o du 'r dehau i Cades Barna: ac yn myned hefyd i He&s;ron, ac yn e&s;cynn i Ada|rah, ac yn amgylchynu i Garcaa.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Ac yn cyredd i A&s;mon, ac yn myned tu ag afon yr Aipht, a chyrrau y terfyn hwunw oe|ddynt tua 'r gorllewyn: hyn fydd i chwi yn der|fyn tua 'r dehau.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A'r terfyn tua 'r dwyrain [yw] 'r m&ocirc;r h&ecirc;li hyd eithaf yr Iorddonen: a'r terfyn o d&ucirc; 'r gog|ledd [&s;ydd] o graig y m&ocirc;r [ac] o gwrr &ycirc;r Ior|ddonen.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A'r terfyn hwn oedd yn myned i fynu i Bethhogla, ac yn cyredd o'r gogledd hyd Beth-Arabah: a'r terfyn hwn oedd yn myned i fynu at faen Bohan mab Ruben.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A'r terfyn hwn &s;ydd yn myned i fynu i Dabir o ddyffryn Achor, a thua 'r gorllewyn yn edrych tua Gilgal, yr hon [&s;ydd] o du 'r dehau i'r afon: y terfyn hwn hefyd &s;ydd yn myned hyd ddyfroedd En&s;emes, ai gwrr eithaf &s;ydd wrth<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 1.9.</NOTE> En-rogel.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Yna 'r terfyn hwn &s;ydd yn myned i fynu [drwy] ddyffryn meibion Hinnom gan y&s;tlys [dinas] y Iebu&s;iaid o du 'r dehau, honno [yw] Ieru&s;alem: y terfyn hwn hefyd &s;ydd yn myned i fynu i benn y mynydd yr hwn [&s;ydd] o flaen dy|ffryn Hinnon tua 'r gorllewyn, yr hwn [&s;ydd] yng-hwrr glynn Rephaim tua 'r gogledd.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Felly y terfyn hwn &s;ydd yn amgylchu o benn y mynydd hyd ffynnon y dyfroedd Neph|thoah, ac &s;ydd yn myned allan i ddina&s;oedd my|nydd Ephron: y terfyn hwn hefyd &s;ydd yn tu|eddu i Baala honno [yw] Ciriath-Iearim.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Yna y terfyn hwn &s;ydd yn amgylchynu o Baala tua 'r gorllewyn i fynydd Seir, ac y &s;ydd yn myned rhacddo at y&s;tlys mynydd Iea|rim o du 'r gogledd, honno [yw] Che&s;alon: felly y mae yn de&s;cyn i Beth&s;emes, ac yn my|ned i Thimnah.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A'r terfyn hwn &s;ydd yn myned i y&s;tlys Ecceron tua 'r gogledd, y terfyn hwn &s;ydd yn tueddu i Sichron, ac yn myned rhacddo i fy|nydd Baala, ac yn cyrheuddyd Iabneel: a chyrrau eithaf y terfyn hwn ydynt [wrth] y m&ocirc;r.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A therfyn y gorllewyn [yw] 'r m&ocirc;r mawr ai derfyn: dymma derfyn meibion Iuda o am|gylch drwy eu teuluoedd.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Ac i Galeb fab Iephun y rhoddodd efe ran ym my&s;c meibion Iuda yn ol gair yr Ar|glwydd wrth Io&s;uah: &s;ef<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 14.15.</NOTE> caer Arba (yr hwn oedd] dad yr Anaciaid) yw] Hebron.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A Chaleb a<NOTE N="*" PLACE="marg">Barn. 1.10.</NOTE> yrrodd oddi yno dri mab A|nac: Se&s;ai, ac Ahiman, a Thalmai meibion Anac.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Ac efe a aeth i fynu oddi yno at drigolion Dabir: ac enw Dabir o'r blaen [oedd] Ciri|ath Sepher.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Yna y dywedodd Caleb, pwy bynnac a darawo Ciriath Sepher, ac ai hennill hi: iddo ef y rhoddaf Ach&s;ah fy merch yn wraig.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ac Othniel mab Eenaz brawd Caleb ai hennillodd hi: yntef a roddodd Ach&s;ah ei ferch iddo ef yn wraig.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A phan ddaeth hi i mewn [atto ef] yna hi ai annogodd ef i gei&s;io gan ei thad [ryw] faes,<NOTE PLACE="marg">Barn. 1.14.</NOTE> ac adde&s;cynnodd oddi ar yr a&s;&s;yn: a dywedodd Caleb wrth i, beth [&s;ydd] arnat&lpunctel;</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Yna hi a ddywedodd [wrtho,] dyro i mi r&ocirc;dd, canys gwl&acirc;d y dehau a roddai&s;t i mi, dyro i mi hefyd ffynhonnau dyfroedd: a Chaleb a ro|ddodd iddi y ffynhonnau vchaf, a'r ffynhonnau i&s;af.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Dymma etifeddiaeth llwyth meibion Iuda drwy eu teuluoedd.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A'r dina&s;oedd o du eithaf i lwyth meibion Iuda tua therfyn Edom ar du 'r dehau oeddynt: Cabzeel, ac Eder, ac Iagur.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Cinah hefyd, a Dimonah, ac Adadah.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Cedes hefyd, a Hazor, ac Iethnan.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Ziph hefyd, a Thelem, a Bealoth.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Hazor hefyd, Haddatta, a Chiriath He&s;|ron honno [yw] Hazor.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Amam, ac Sema, a Molada.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Hazar hefyd, Gadah, a He&s;mon, a Beth|phaleth.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Ha&s;ar&s;ual hefyd, a Beer-&s;eba, a Ba|ziotha.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Baala, ac Iim, ac Azem.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Eltholad hefyd, a Che&s;il, a Horma.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Siglag hefyd, a Madmandah, a San|&s;anna.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Lebaoth hefyd a Silhim, ac Ain, a Rim|mon: yr holl ddina&s;oedd [oeddynt] naw ar hu|gain, ai trefydd.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Ac yn y gwa&s;tadedd: E&s;thaol, Zarea, ac A&s;enah.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Zauoah hefyd, ac Engannim, Thapua, ac Enam.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Iarmuth, ac Adulam, Socoh, ac Azecah.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Saaraim hefyd, ac Adithaim, Gederah hefyd a Gederothaim: pedair ar ddec o ddina|&s;oedd, ai trefydd.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Zenan, a Hadazah, a Migdal-gad.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> Dilean hefyd, a Mi&s;peh, ac Iecthel.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> Lachis, a Ba&s;ecath, ac Eglon.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> Cabbon hefyd, a Lachmas, a Chithlis.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> Gederoth hefyd, Beth-dagon, a Naama, a Maccedah: vn dinas ar bymthec ai tre|fydd.</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> Libnah, ac Ether, ac A&s;an.</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> Iphthach hefyd, ac A&s;nah, a Nezib.</P>
<P N="44">"<HI>44</HI> Ceila hefyd, ac Achzib, a Mare&s;ah: naw o ddina&s;oeddai trefi.</P>
<P N="45">"<HI>45</HI> Ecceron, ai phentrefydd, ai threfydd.</P>
<P N="46">"<HI>46</HI> Ecceron hyd y m&ocirc;r: yr holl rhai [yddynt] ger llaw A&s;dod, ai trefydd.</P>
<PB REF="111">
<P N="47">"<HI>47</HI> A&s;dod ai phentrefydd ai threfydd, Azza ai phentrefydd ai threfydd hyd afon yr Aipht: a'r m&ocirc;r mawr, ai derfyn.</P>
<P N="48">"<HI>48</HI> Ac yn y mynydd-d&icirc;r: Samir, ac Ia|thir, a Socoh.</P>
<P N="49">"<HI>49</HI> Dannah hefyd, a Chiriath Sannah, hon|no[yw] Dabir.</P>
<P N="50">"<HI>50</HI> Anab hefyd, ac E&s;themoh, ac Anim.</P>
<P N="51">"<HI>51</HI> Go&s;en hefyd a Cholon, a Giloh: vn ddi|nas ar ddec ai trefydd.</P>
<P N="52">"<HI>52</HI> Arab, a Dumah, ac Efan.</P>
<P N="53">"<HI>53</HI> Ianum hefyd, a Bethtaphua, ac Apecah.</P>
<P N="54">"<HI>54</HI> Humtah hefyd, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 14.15.</NOTE> chaer Arba, honno [yw] Hebron, a Sior: naw dinas ai trefydd.</P>
<P N="55">"<HI>55</HI> Maon, Carmel, a Ziph, ac Iutta.</P>
<P N="56">"<HI>56</HI> Iezrael hefyd, ac Iocdeam, a Zanoah.</P>
<P N="57">"<HI>57</HI> Cain, Gibea, a Thimnah: dec o ddina|&s;oedd ai trefydd.</P>
<P N="58">"<HI>58</HI> Halchul, Beth&s;ur, a Gedor.</P>
<P N="59">"<HI>59</HI> Naarah hefyd, a Bethanoth, ac Elthe|con: chwech o ddina&s;oedd ai trefydd.</P>
<P N="60">"<HI>60</HI> Ciriath Baal, honno[yw] Ciriath Iea|rim, a Rabbah: dwy ddinas ai trefydd.</P>
<P N="61">"<HI>61</HI> Yn yr anialwch Beth-harabah, Midin a Secacah.</P>
<P N="62">"<HI>62</HI> Mib&s;an hefyd, a dinas yr halen, ac Enge|di: chwech o ddina&s;oedd ai trefydd.</P>
<P N="63">"<HI>63</HI> Ond ni allodd meibion Iuda eu gore&s;|cyn hwynt, &s;ef y Iebu&s;iaid trigolion Ieru&s;a|lem: am hynny y trigodd y Iebu&s;iaid gyd a meibion Iuda yn Ieru&s;alem hyd y dydd hwn.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XVI.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Rhan Ephraim.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"AC etifeddiaeth meibion Io&s;eph oedd yn myned o'r Iorddonen [wrth] Iericho i ddyfroedd Iericho o du 'r dwyrain: a'r anial|wch yr hwn &s;ydd yn myned i fynu o Iericho i fynydd Bethel.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Ac y mae yn myned o Bethel i Luz: ac yn cyfeirio at derfyn Archiataroth:</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Ac yn de&s;cyn tua 'r gorllewyn i ardal Iaphleti hyd derfyn Beth-horon i&s;af, ac hyd Gazer: ai gyrrau eithaf ydynt hyd y m&ocirc;r.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Felly meibion Io&s;eph, Mana&s;&s;es, ac E|phraim a gymmera&s;ant etifeddiaeth.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A therfyn meibion Ephraim oedd yn &ocirc;l eu teuluoedd: a therfyn eu hetifeddiaeth hwynt o du 'r dwyrain oedd Atroth Adarhyd Beth-ho|ron vchaf.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A'r terfyn hwn &s;ydd yn myned tua 'r m&ocirc;r, [a] thua Micmetha o du 'r gogledd a'r terfyn hwn &s;ydd yn amgylchu o du 'r dwyrain i Thaa|nah Siloh: ac yn myned heibio iddi o du 'r dwy|rain i Ianohah.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ac yn myned i wared o Ianohah [i] Ata|roth, a Naarathah: ac yn cyfwrdd ag Iericho, ac yn myned allan i'r Iorddonen.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> O Thappuah y mae y terfyn hwn yn my|ned tua 'r dwyrain i afon Canah, ai gyrrau ei|thaf ydynt wrth y m&ocirc;r: dymma etifeddiaeth llw|yth meibion Ephraim yn &ocirc;l eu teuluoedd,</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A dina&s;oedd nailltuedic meibion Ephraim [oeddynt] ym my&s;c etifeddiaeth meibion Ma|na&s;&s;es: yr holl ddina&s;oedd ai pentrefydd.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Ond ni ore&s;cynna&s;ant hwy y Canaane|aid y rhai oeddynt yn trigo yn Gezer: am hyn|ny y trigodd y Canaaneaid ym mhlith yr E|phraimiaid hyd y dydd hwn, ac y maent yn gwa|&s;anaethu tann dreth.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XVII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Rhan hanner llwyth Mana&s;&s;es. 3 a than merched Zalphaad o hynny.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"AC etifeddiaeth llwyth Mana&s;&s;es oedd (ca|nys efe [oedd]<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 46.14.</NOTE> gyntafanedic Io&s;eph:) i Machir cyntafanedic Mana&s;&s;es tad Gilead, o herwydd ei fod efe yn rhyfel-wr, yr oedd Gile ad, a Ba&s;an yn eiddo ef.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Ac yr oedd [etifeddiaeth] i'r rhan arall o feibion Mana&s;&s;es yn &ocirc;l eu teuluoedd [&s;ef] i fei|bion Abiezer, ac i feibion Helec, ac i feibion A&s;|riel,<NOTE PLACE="marg">Num. 26.29.</NOTE> ac i feibion Sichem, ac i feibion Hepher, ac i feibion Semida: dymma feibion Mana&s;&s;es, fab Io&s;eph [&s;ef] y rhai gyrfiaid yn &ocirc;l eu teulu|oedd.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 26.33. &amp; 27.1. &amp; 32.1.</NOTE> am Zalphaad fab Hepher, fab Gi|lead, fab Machir, fab Mana&s;&s;es nid oedd iddo ef feibion onid merched: ac dymma enwau ei fer|ched ef Mahala a Noa, Hogla, Milcha, a Thir|&s;a:</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Y rhai a ddaethant o flaen Eleazar yr offei|riad, ac o flaen Io&s;uah mab Nun, ac o flaen y tywy&s;ogion gan ddywedyd, yr Arglwydd a or|chymynnodd i Mo&s;es roddi i ni etifeddiaeth ym my&s;c ein brodyr: am hynny efe a roddodd iddynt etifeddiaeth yn &ocirc;l gair yr Arglwydd ym my&s;c brodyr eu tadau hwynt.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A dec rhan-dir a &s;yrthia&s;ant i Mana&s;&s;es: heb law gwl&acirc;d Gilead, a Ba&s;an y rhai [ydynt] tu hwnt i'r Iorddonen.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Canys merched Mana&s;&s;es a etifedda&s;ant etifeddiaeth ym my&s;c ei feibion ef: a gwlad Gi|lead oedd eiddo y rhan arall o feibion Mana&s;|&s;es.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A therfyn Mana&s;&s;es oedd o A&s;er i Micme|thah, yr hon [&s;ydd] gyferbyn a Sichem: a'r terfyn hwn oedd yn myned ar y llaw ddehau hyd bre&s;&s;wyl-wyr Entaphua.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Gwl&acirc;d Taphua oedd eiddo Mana&s;&s;es: ond Taphua ['r hon oedd] wrth derfyn Ma|na&s;&s;es[oedd]eiddo meibion Ephraim.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A'r terfyn hwn &s;ydd yn myned i wared i afon Canah tu 'r dehau i'r afon, y dina&s;oedd hyn [oeddynt]eiddo Ephraim ym mhlith dina&s;oedd Mana&s;&s;es: a therfyn Mana&s;&s;es [&s;ydd] o du 'r gogledd i'r afon, ai diwedd oedd y m&ocirc;r.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Y dehau[oedd] eiddo Ephraim, a'r go|glodd eiddo Mana&s;&s;es, a'r m&ocirc;r oedd ei derfyn ef: ac yn A&s;er yr oeddynt yn cyfarfod, o'r gogledd, ac yn I&s;&s;achar o'r dwyrain.</P>
<PB N="95" REF="111">
<P N="11">"<HI>11</HI> Yn I&s;&s;achar hefyd, ac yn A&s;er yr oedd gan Mana&s;&s;es Beth&s;ean ai phe~trefydd, ac Ib|leam ai phentrefydd, a thrigolion Dor ai phen|trefydd, a thrigolion Endor ai phentrefydd, a phre&s;&s;wyl-w&ycirc;r Thaanac ai phentrefydd, a thri|golion Megido ai phentrefydd: [&s;ef] y tair ta|laith hynny.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Ond ni allodd meibion Mana&s;&s;es ore&s;cyn y dina&s;oedd hynny: eithr mynnodd y Canaane|aid bre&s;&s;wylio yn y wl&acirc;d honno.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Etto pan gryfhaodd meibion I&s;rael y|na hwynt a o&s;oda&s;ant y Canaaneaid tann dr&ecirc;th: ond gan ore&s;cyn ni ore&s;cynnodd efe hwynt.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Yna meibion Io&s;eph a lefara&s;ant wrth Io&s;uah gan ddywedyd: pa ham y rhoddai&s;t i mi yn etifeddiaeth vn afel, ac vn rhan, a minne yn bobl aml, wedi i'r Arglwydd hyd yn hyn<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 48.19.</NOTE> fy mendithio i&lpunctel;</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Ac Io&s;uah a ddywedodd wrthynt, os pobl aml ydwyt dos i fynu i'r coed, a thorr [go|ed] it yno yng-wl&acirc;d y Phereziaid a'r cawri: od yw mynydd Ephraim yn gyfyng i ti.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Yna meibion Io&s;eph a ddyweda&s;ant, ni bydd y mynydd ddigon i ni: hefyd [y mae] cer|bydau heirn gan yr holl Canaaneaid y rhai y|dynt yn trigo yn y dyffryn-dir [a] chan y rhai [ydynt] yn Beth&s;ean, ai phen trefydd, a chan y rhai [ydynt] yng-lynn Iezrael.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ac Io&s;uah a ddywedodd wrth d&ycirc; Io|&s;eph, wrth Ephraim ac wrth Mana&s;&s;es gan ddy|wedyd: pobl aml ydwyt, a nerth mawr [&s;ydd] gennit, na fydded it vn rhann [yn vnic,]</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Eithr bydded y mynydd eiddo ti, os coe|doc yw, yna arloe&s;a ef fel y byddo ei eitha|foedd ef eiddo ti: canys ti a ore&s;cynni y Canaa|neaid er [bod] cerbydau heirn ganddynt, [ac] er eu [bod] hwynt yn gryfion.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Go&s;odiad y tabernacl yn Siloh. 11 Rhan meibion Beniamin.</P>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"YNA holl gynnulleidfa meibion I&s;rael a ymgynnulla&s;ant i Siloh, ac a gyfleua&s;ant yno babell y cyfarfod: wedi daro&s;twng y wl&acirc;d oi blaen hwynt.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> A &s;aith lwyth oeddynt yn aros ym my&s;c meibion I&s;rael i 'r rhai ni ranna&s;ent eu heti|feddiaeth.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Yna Io&s;uah a ddywedodd wrth feibion I|&s;rael: pa h&ycirc;d yr ydych yn e&s;ceulu&s;o myned i o|re&s;cyn y wl&acirc;d yr hon a roddodd Arglwydd Dduw eich tadau i chwi&lpunctel;</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Moe&s;wch o honoch dry-w&ycirc;r o [bob] llwyth: fel yr anfonwyf hwynt, ac y cyfodant, ac y rhodiant y wlad, ac y do&s;parthant hi yn &ocirc;l eu hetifeddiaeth hwynt, ac y delont attaf [dra|chefn.]</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Felly ymrannant ynddi yn &s;aith ran: Iu|da a &s;aif ar ei derfyn o du 'r dehau, a th&ycirc; Io&s;eph &s;afant ar eu terfyn o du 'r gogledd.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Pan ddo&s;parthoch chwi y wlad yn &s;aith ran, yna dygwch [y do&s;parthiadau] attafi ym|ma: fel y bwriwyf goel-bren tro&s;och ymma o flaen yr Arglwydd ein Duw.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Canys ni [bydd] rhan i'r Lefiaid yn eich my&s;c chwi, o herwydd offeiriadaeth yr Arglw|yd [fydd] ei etifeddiaeth ef: Gad hefyd, a Ru|ben a hanner llwyth Mana&s;&s;es a gymmera&s;ant eu hetifeddiaeth o'r tu hwynt i'r Iorddonen o du 'r dwyrain, yr hon arodda&s;e Mo&s;es gw&acirc;s yr Ar|glwydd iddynt.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Yna 'r gw&ycirc;r a gyfoda&s;ant ac a aethant, ac Io&s;uah a orchymynnodd i'r rhai oeddynt yn myned i rannu y wl&acirc;d gan ddywedyd, ewch a rhodiwch drwy 'r wl&acirc;d, a do&s;perthwch hi, a dych|welwch attafi, ac ymma y bwriaf dro&s;och chwi goel-bren ger bron yr Arglwydd yn Siloh.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Felly y gw&ycirc;r a aethant ymmaith, ac a ger|dda&s;ant drwy 'r wl&acirc;d, ac ai &s;crifenna&s;ant hi bob yn ddinas yn &s;aith ran mewn llyfr: yna y dae|thant at Io&s;uah i'r gwer&s;&s;yll [yn] Siloh.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Ac Io&s;uah a fwriodd goel-bren dro&s;tynt hwy ger bron yr Arglwydd yn Siloh: ac Io|&s;uah a rannodd yno y wl&acirc;d i feibion I&s;rael yn &ocirc;l eu rhannau.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A choel-bren llwyth meibion Beniamin a ddaeth i fynu yn &ocirc;l eu teuluoedd: a therfyn eu hetifeddiaeth hwynt a aeth allan rhwng meibi|on Iuda, a meibion Io&s;eph.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A'r terfyn oedd iddynt hwy tua r' go|gledd o'r Iorddonen: y terfyn hefyd oedd yn myned i fynu gan y&s;tlys Iericho o du 'r gogled, ac yn dringo drwy 'r mynydd tua 'r gorllewyn, ai gyrrau eithaf oeddynt yn anialwch Betha|fen.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Y terfyn hwnn hefyd &s;ydd yn myned o|ddi yno i Luz, gan y&s;tlys Luz tua 'r deau, honno [yw] Bethel: a'r terfyn hwn &s;ydd yn de&s;cyn i Ateroth Adar, tua 'r mynydd yr hwn [&s;ydd] o du 'r dwyrain i Beth-horon i&s;af.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Felly y terfyn &s;ydd yn tueddu, ac yn am|gylchu cilfach y m&ocirc;r tua 'r dehau, o'r mynydd yr hwn[&s;ydd]ar gyfer Beth-horon tua 'r dehau, ai gyrrau eithaf ef [ydynt] wrth Ciriath Baal, honno [yw] Ciriath Iearim, dinas meibion Iuda: dymma du y gorllewyn.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A thu y dehau[&s;ydd] o gwrt Ciriath Ie|arim: a'r terfyn &s;ydd yn myned tua 'r gorlle|wyn, ac yn cyrhaeddyd hyd ffynnon dyfroedd Nephtoah.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Y terfyn hwn hefyd &s;ydd yn de&s;cyn tua chwrr y mynydd yr hwn [&s;ydd] ar gyfer glynn mab Hinnom, yr hwn [&s;ydd] yn nyffryn y caw|ri tua 'r gogledd: ac y mae efe yn de&s;cyn [drwy]'r glynn Hinnom gan y&s;tlys y Iebu&s;i|aid tua 'r dehau, ac yn dyfod i wared i ffynnon Rogel.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Acy mae yn tueddu o'r gogledd, ac yn myned i En&s;emes, ac yn cyrhaeddyd hyd Geli|loth, yr hon[&s;ydd]gyferbyn a rhiw Adummim: ac yn de&s;cyn [at]<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua 19.6</NOTE> faen Bohan mab Ruben.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Ac y mae efe yn myned ar hyd yr y&s;tlys [yr hwn &s;ydd] ar gyfer y rh&ocirc;s tua 'r gogledd,
<PB REF="112">ac yn de&s;cyn i'r rh&ocirc;s.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Y terfyn hwn hefyd &s;ydd yn myned rhac|ddo gan y&s;tlys Beth-hoglah tua 'r gogledd, a chwrr eithaf y terfyn oedd wrth lann y m&ocirc;r h&ecirc;li tua r gogled, [ac] hyc gwrr yr Iorddonen tua 'r dehau: dymma derfyn y dehau.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Yr Iorddonen hefyd &s;ydd yn ei derfynu ef o y&s;tlys y dwyrain: dymma etifeddiaeth mei|bion Beniamin drwy eu terfynau o amgylch yn &ocirc;l eu teuluoedd.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A dina&s;oedd llwyth meibion Beniamin yn &ocirc;l eu teuluoedd oeddynt Iericho, a Beth|hoglah, a glynn Ceziz.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Beth Arabah hefyd, a Semaraim, a Beth-el.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Afim hefyd, a Pharah, ac Ophrah.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> A Chephar, Ammonai, ac Ophni, a Ga|ba: deuddec o ddina&s;oedd ai trefydd.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Gibeon, a Ramah, a Beeroth.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Mi&s;peh hefyd, a Chephirah, a Mo&s;a.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Recem hefyd, ac Irpeel, a Tharolah.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Zela hefyd, Eleph, ac Iebu&s;i (honne [yw] Ieru&s;alem) Gibeath [a] Chiriath pe|dair ar ddeg o ddina&s;oedd ai pentrefydd: dym|ma etifeddiaeth meibion Beniamin yn &ocirc;l eu teu|luoedd.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Rhannau meibion Simeon. 10 Zabulon. 17 I|&s;&s;achar. 24 A&s;er. 32 Nephthali. 40 Dan. 49 a rhan Io&s;uah.</P>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A'R ail coel-bren a aeth allan i Simeon [&s;ef] dros lwyth meibion Simeon yn &ocirc;l eu teuluoedd: ai hetifeddiaeth hwynt oedd ym my&s;c etifeddiaeth meibion Iuda.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Ac yr oedd ganddynt hwy yn eu hetifeddi|aeth hwynt Beer&s;eba, a Seba, a Moladah.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Ha&s;ar-&s;ual hefyd, a Balah, ac A&s;em.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Eltholad hefyd, a Bethul, a Horma.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Ziglac hefyd, a Beth-marcaboth a Ha|zar&s;u&s;ah.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A Beth-lebaoth, a Saruhen: tair dinas ar ddeg ai trefydd.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ain, Rimmon, ac Ether, ac A&s;an: pedair o ddina&s;oedd ai trefydd.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A'r holl drefydd y rhai [oeddynt] o am|gylch y dina&s;oedd hyn hyd Baalath-beer, Ra|math [o du] 'r dehau: dymma etifeddiaeth llwyth meibion Simeon yn &ocirc;l eu teuluoedd.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> O ran-dir meibion Iuda yr [oedd] etife|ddiaeth meibion Simeon: canys rhann meibion Iuda oedd ormod iddynt, am hynny meibion Simeon a gymmera&s;ant etifeddiaeth ym my&s;c eu hetifeddiaeth hwynt.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A'r trydydd coel-bren a ddaeth i fynu dros feibion Zabulon yn &ocirc;l eu teuluoedd: a therfyn eu hetifeddiaeth hwynt oedd hyd Sa|rid.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ai terfyn hwynt &s;ydd yn myned i fynu tua 'r m&ocirc;r, a Maralah, ac yn cyffwrdd a Daba|&s;er: ac yn cyrheuddyd i'r afon yr hon [&s;ydd] ar gyfer Iocneam,</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Ac yn dychwelyd o Sarid tua thu 'r dwyrain [&s;ef tua] chyfodiad yr haul hyd derfyn Ci&s;&s;oth Tabor: ac yn myned i Ddaberath, ac yn e&s;cyn i Iaphia,</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Ac yn myned oddi yno ym mlaen tua'r dwyrain i Gittah Hepher, i Ittah Cazin: ac yn myned i Rimmon Methoar, [ac i] Neah.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A'r terfyn hwn &s;ydd yn amgylchu o du 'r dwyrain i Hanathon: ai ddiweddiad yng-lynn Iiphtahel.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Cattath hefyd a Nahalal, a Simron ac Idalah, a Bethlehem: deuddeg o ddina&s;oedd ai trefydd.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Dymma etifeddiaeth meibion Zabulon yn &ocirc;l eu teuluoedd: [nid amgen] y dina&s;oedd ymma, ai trefydd.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Y pedwerydd coel-bren a aeth allan dros I&s;&s;achar: [&s;ef] dros feibion I&s;&s;achar yn &ocirc;l eu teuluoedd.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Ai terfyn hwynt oedd Izrehelah, a Che&s;uloth, a Sunem.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Hapharaim hefyd, a Sion, ac Anaharath.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Rabbith hefyd, a Chi&s;ion, ac Abez.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Remeth hefyd, ac Engamin, ac Enha|dah a Beth-phazez.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> A'r terfyn hwn &s;ydd yn cyrhaeddyd i Thabor, a Sahazimah, a Beth&s;emes, ai cyrrau eithaf hwynt yw yr Iorddonen: vn dinas ar bymthec ai trefydd.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Dymma etifeddiaeth llwyth meibion I|&s;&s;achar yn &ocirc;l eu teuluoedd: [&s;ef] y dina&s;oedd, ai trefydd.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Yna y pummed coel-bren a aeth allan dros lwyth meibion A&s;er yn &ocirc;l eu teuluoedd.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Ai terfyn hwynt oedd: Helcath, a Hali, a Beten, ac Ac&s;aph.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Alamelec hefyd, ac Amad, a Mi&s;al: ac yn cyrheuddyd i Carmel tua 'r gorllewyn, ac i Sihor Libnah,</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ac y mae efe yn troi tua chyfodiad yr haul i Beth-dagon, ac yn cyrhaeddyd i Zabulon, ac i ddyffryn Iiphthahel tua 'r gogledd i Beth Emec, ac i Neiel, ac yn myned ar y llaw a&s;&s;wy i Chabul,</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> [Ac] Hebron hefyd, a Rehob, a Ham|mon, a Chanah: hyd Sidon fawr.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> A'r terfyn &s;ydd yn dychwelyd i Ramah, ac hyd Zor y ddinas gaerog: a'r terfyn yn troi i Ho&s;ah, ai gyrrau eithaf ydynt wrth y m&ocirc;r o randir Achzib.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Vmma hefyd, ac Aphec, a Rehob: dwy ddinas ar hugain ai trefydd.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Dymma etifeddiaeth llwyth meibion A|&s;er yn ol eu teuluoedd: [&s;ef] y dina&s;oedd hyn ai trefydd.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Y chweched coel-bren a aeth allan dros feibion Nephthali: [&s;ef] dros feibion Nephthali yn &ocirc;l eu teuluoedd.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Ai terfyn hwynt oedd o Heleph, [ac] o Aion yn Zaannim, ac Adami Neceb, ac Iabneel hyd Laccum: ai gyrrau eithaf oedd [wrth] yr
<PB N="96" REF="112">Iorddonen.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> A'r terfyn hwn &s;ydd yn dychwelyd tua 'r gorllewyn i Aznoth Tabor, ac yn myned oddi yno i Huccocah: ac yn cyrhaeddyd i Za|bulon o du 'r dehau, [ac] yn cyrhaeddyd i A&s;er o du 'r gorllewyn, ac i Iuda tua 'r Iorddonen o gyfodiad haul.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> A'r dina&s;oedd caeroc [ydynt] Zidim, Zer, a Hamniath, Raccath, a Chinereth.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Adamah hefyd, a Ramah, a Ha&s;or.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Cedes hefyd, ac Edrai, ac Enha&s;or.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> Iron hefyd a Migdal-el, Horem a Beth|anath, a Beth&s;emes: pedair dinas ar bymthec ai trefydd.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> Dymma etifeddiaeth llwyth meibion Nephthali yn &ocirc;l eu teuluoedd: [&s;ef] y dina&s;o|edd ai trefydd.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> Y &s;eithfed coel-bren a ddaeth allan dros lwyth meibion Dan yn &ocirc;l eu teuluoedd.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> A therfyn eu hetifeddiaeth hwynt oedd: Sorah, ac E&s;thaol, a Chiriath Semes.</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> Saalabbin hefyd, ac Aialon, ac Ithlah.</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> Elou hefyd, a Themnatha, ac Ecceron.</P>
<P N="44">"<HI>44</HI> Elthecc hefyd, a Gibbethon, a Baalath.</P>
<P N="45">"<HI>45</HI> Iehud hefyd, a Beneberac, a Gathrim|mon.</P>
<P N="46">"<HI>46</HI> Meiarcon hefyd, a Raccon gyd a'r ter|fyn ar gyfer Iapho.</P>
<P N="47">"<HI>47</HI> A therfyn meibion Dan a aeth yn rhy [fychan] iddynt: am hynny meibion Dan a a|ethant i fynu, ac a ymladda&s;ant yn erbyn Le&s;em ac ai hennilla&s;ant, taraw&s;ant hefyd hi a m&icirc;n y cleddyf, a gore&s;cynua&s;ant hi, a thriga&s;ant ynddi a galwa&s;ant Le&s;em<NOTE N="*" PLACE="marg">Barn. 18.29.</NOTE> yn Ddan, yn &ocirc;l henw Dau eu tad.</P>
<P N="48">"<HI>48</HI> Dymma etifeddiaeth llwyth meibion Dan yn &ocirc;l eu teuluoedd: [&s;ef] y dina&s;oedd hynn ai trefydd.</P>
<P N="49">"<HI>49</HI> Pan orphenna&s;ant rannu y wl&acirc;d honno yn etifeddiaethau yn &ocirc;l ei therfynau: yna mei|bion I&s;rael a rodda&s;ant etifeddiaeth i Io&s;uah fab Nun yn eu my&s;c hwynt.</P>
<P N="50">"<HI>50</HI> Wrth orchymyn yr Arglwydd y rhodda|&s;ant iddo ef y ddinas yr hon a ofynnodd efe, &s;ef<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;u. 24.30.</NOTE> Tinnah Serah ym mynydd Ephraim: ac efe a adailadodd y ddinas, ac a drigodd ynddi.</P>
<P N="51">"<HI>51</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 34.17.</NOTE> Dymma yr etifeddiaethau y rhai a rodd|odd Eleazar yr offeiriad, ac Io&s;uah mab Nun a phennaethiaid teuluoedd meibion I&s;rael yn eti|feddiaeth wrth goel-bren yn Sitoh, o flaen yr Arglwydd [wrth] ddrws papell y cyfarfod: felly y gorphenna&s;ant rannu 'r wl&acirc;d.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XX.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Y noddfeudd y rhai a barodd yr Arglwydd eu go&s;od yn y wl&acirc; d, ai hacho&s;ion.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"YNa y llefarodd yr Arglwydd wrth Io&s;uah gan ddywedyd,</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Llefara wrth feibion I&s;rael gan ddywe|dyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 21.13. Num. 35.6. Deut. 19.2.</NOTE> moe&s;wch i chwi ddina&s;oedd nodded [am] y rh&acirc;i y lleferais wrthych drwy law Mo&s;es.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Fel y ff&ycirc; yno y llofrudd yr hwn a laddo neb mewn amryfu&s;edd, [neu] mewn anwybod: a byddant i chwi yn noddfa rhac dialudd y gwaed.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Pan ff&ycirc; efe i vn o'r dina&s;oedd hynny yna &s;afed efe [wrth] ddrws porth y ddinas, a llefa|red lle y clywo henuriaid y ddinas honno ei a|cho&s;ion: yna cymmerant ef attynt i'r ddinas, a rhoddant l&ecirc; iddo, fel y trigo efe gyd a hwynt.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Ac os dialudd y gwaed a erlid ar ei &ocirc;l ef, na roddant y lleiddiad yn ei law ef: canys me|wn anwybod y tarawodd efe ei gymmydog, ac nid oedd g&acirc;s ganddo mo honawef o'r blaen,</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Ond triged efe yn y ddinas honno nes iddo &s;efyll o flaen y gynnulleidfa i farn: [ac]<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 35.<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"></NOTE> nes marw yr arch-offeiriad yr hwn fyddo yn y dyddiau hynny: yna dychweled y llofrudd, a deued iw ddinas ac iw d&ycirc;, &s;ef y ddinas yr hon y ffoa&s;e efe o honi.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Am hynny y cy&s;&s;egra&s;ant Cedes yn Ga|lile, ym mynydd Nephthali, a Sichem ym my|nydd Ephraim: a chaer Arbah (honn [yw] He|bron) ym mynydd Iuda.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Ac o'r tu hwnt i'r Iorddonen o du 'r dw|yrain i Iericho y rhodda&s;ant<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 4 43. 1. Cron. 6.78.</NOTE> Be&s;er (yn yr ani|alwch ar y gwa&s;tadedd) o lwyth Ruben: a Ra|moth yn Gilead o lwyth Gad, a Golan yn Ba|&s;an o lwyth Mana&s;&s;es.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Y rhai hynn oeddynt ddina&s;oedd y cyfar|fod i holl feibion I&s;rael, ac i'r dieithr yr hwn a ymdiethie yn eu my&s;c hwynt, fel y ff&ocirc;e pawb i|ddynt a'r a ladde neb mewn amryfu&s;edd: ac na bydde marw drwy law dialudd y gwaed nes i|ddo &s;efyll o flaen y gynnulleidfa.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XXI.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Dina&s;oedd y Lefiaid. 44 A gorphwy&s;tra I&s;rael.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"YNa pennaethiaid y Lefiaid a ne&s;&s;a&s;ant at Eleazar yr offeiriad, ac at Io&s;uah fab Nun: ac at bennaethiaid llwythau meibion I&s;rael,</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Ac a lefara&s;ant wrthynt yn Siloh o fewn gwl&acirc;d Canaan gan ddywedyd, yr Arglwydd a<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 35.2</NOTE> orchymynnodd drwy law Mo&s;es roddi i ni ddi|na&s;oedd i drigo: ai meu&s;ydd pentrefol i'n hani|feiliaid.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Felly meibion I&s;rael a rodda&s;ant i'r Le|fiaid oi hetifeddiaeth wrth orchymyn yr Arglw|ydd: &s;ef y dina&s;oedd hynny ai meu&s;ydd pen trefol.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Pan ddaeth allan y coel-bren dros deulu|oedd y Cehathiaid: yna 'r oedd i feibion Aaron yr offeiriad [y rhai oeddynt] o'r Lefiaid, o lwyth Iuda, ac o lwyth Simeon, ac o lwyth Benia|min dair dinas ar ddec wrth goel-bren.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Ac i'r rhan arall o feibion Cehath [yr o|edd] o deuluoedd llwyth Ephraim, ac o lwyth Dan, ac o hanner llwyth Mana&s;&s;es ddec dinas wrth goel-bren.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Ac i feibion Ger&s;on [yr oedd] o deuluoedd llwyth I&s;&s;achar, ac o lwyth A&s;er, ac o lwyth Nephthali, ac o hanner llwyth Mana&s;&s;es yn Ba&s;an dair dinas ar ddec wrth goel-bren.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> I feibion Merari yn ol eu teuluoedd [yr
<PB REF="113">oedd] o lwyth Ruben, ac o lwyth Gad, ac o lwyth Zabulon deuddec o ddina&s;oedd.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Felly meibion I&s;rael a rodda&s;ant i'r Le|fiaid y dina&s;oedd hynn, ai meu&s;ydd pentrefol: (fel y gorchymynna&s;e 'r Arglwydd drwy law Mo&s;es) wrth goel-bren.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A hwynt a rodda&s;ant o lwyth meibion Iu|da, ac o lwyth meibion Simeon, y dina&s;oedd hyn y rhai a henwyd erbyn [eu] henwau.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Fel y byddent i feibion Aaron o deuluo|edd y Cehathiaid, [ac] o feibion Lefi: canys iddynt hwy 'r oedd y coel-bren cyntaf.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Felly y rhodda&s;ant iddynt gaer Arbah tad Anac (honno [yw] Hebron) ym mynydd Iu|da: ai meu&s;ydd pentrefol oddi amgylch.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Ond maes y ddinas ai phencrefydd: a ro|dda&s;ant i<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua. 14.14. 1. Cron. 6.56</NOTE> Galeb fab Iephun yn etifeddiaeth iddo.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Ac i feibion Aaron yr offeiriad y rhodda|&s;ant ddinas nodded y llofrudd, &s;ef Hebron ai meu&s;ydd pentrefol, Libnah hefyd ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Iathir hefyd, ai meu&s;ydd pentrefol, E&s;i|hemoth hefyd ai men&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Holon hefyd, ai meu&s;ydd pentrefol, a Dabir ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Ain Hefyd, ai meu&s;ydd pentrefol, ac Iutta ai meu&s;ydd pentrefol, a Beth&s;emes ai meu&s;ydd pentrefol, naw dinas o'r ddau lwyth hynny.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ac o lwyth Beniamin, Gibeon ai meu|&s;ydd pentrefol: a Geba ai meu&s;ydd pentre|fol.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Anathoth ai meu&s;ydd pentrefol, Halmon hefyd ai meu&s;ydd pentrefol: pedair dinas.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Holl ddina&s;oedd meibion Aaron yr offei|riaid [oeddynt] dair dinas ar ddec ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A chan deuluoedd meibion Cehath y Lefiaid, y rhan arall o feibion Cehath yr oedd dina&s;oedd eu hetifeddiaeth hwynt o lwyth E|phraim.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A hwynt a rodda&s;ant iddynt ddinas no|dded y lleiddiad, &s;ef Sichem ai meu&s;ydd pen|trefol ym mynydd Ephraim: Gezer hefyd ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Cib&s;aim hefyd ai meu&s;ydd pentrefol, a Beth-Horon ai meu&s;ydd pentrefol: pedair o ddina&s;oedd.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ac o lwyth Dan, Eltece ai meu&s;ydd pen|trefol: Gibethon ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Aialon ai meu&s;ydd pentrefol, Gath Rimmon ai meu&s;ydd pentrefol: pedair o ddi|na&s;oedd.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Ac o hanner llwyth Mana&s;&s;es, Tanach ai meu&s;ydd pentrefol, Gath Rimmon hefyd ai meu&s;ydd pentrefol [&s;ef] dwy ddinas.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Yr holl ddina&s;oedd [y rhai oeddynt] eiddo y rhan arall o deuluoedd meibion Ce|hath [oeddynt] ddec ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ac i feibion Ger&s;on o deuluoedd y Lefi|aid [y rhodda&s;id] o hanner llwyth Mana&s;&s;es ddinas nodded y llofrudd, &s;ef Golan yn Ba&s;an ai meu&s;ydd pentrefol, Bee&s;teroth hefyd ai meu|&s;ydd pentrefol[&s;ef]dwy ddinas.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Ac o lwyth I&s;&s;achar, Ci&s;on ai meu|&s;ydd pentrefol: Daberath ai meu&s;ydd pen|trefol.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Iarmuth ai meu&s;ydd pentrefol, En|gannim ai meu&s;ydd pentrefol: pedair di|nas.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Ac o lwyth, A&s;er Mi&s;al ai meu&s;ydd pen|trefol: Abdon ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Helcath ai meu&s;ydd pentrefol, Rehob ai meu&s;ydd pentrefol: [&s;ef] pedair dinas.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Ac o lwyth Nephthali dinas nodded y lleiddiad, &s;ef Cedes yn Galile ai meu&s;ydd pen|trefol, Hamothdor hefyd ai meu&s;ydd pentre|fol, a Chartan ai meu&s;ydd pentrefol: tair di|nas.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Holl ddina&s;oedd y Ger&s;oniaid yn ol eu teuluoedd: tair dinas ar ddec ai meu&s;ydd pen|trefol.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Ac i deuluoedd meibion Merari y rhan arall o'r Lefiaid [y rhodda&s;id] o lwyth Zabulon Iocneam ai meu&s;ydd pentrefol: Cartah ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Dimnah ai meu&s;ydd pentrefol, Naha|lal ai meu&s;ydd pentrefol: pedair dinas.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Ac o lwyth Ruben, Be&s;er ai meu|&s;ydd pentrefol: ac Iahaza ai meu&s;ydd pentre|fol.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Cedmoth ai meu&s;ydd pentrefol, Mepha|ah ai meu&s;ydd pentrefol: pedair dinas.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> Ac o lwyth Gad dinas noddfa y llofrudd, &s;ef Ramoth Gilead ai meu&s;ydd pentrefol, Ma|hanaim hefyd, ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> He&s;bon ai meu&s;ydd pentrefol, Iahazer ai meu&s;ydd pentrefol: pedair dinas oll.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> Holl ddina&s;oedd Meibion Merari yn &ocirc;l eu teuluoedd ([&s;ef] y rhan arall o deuluoedd y Lefiaid) oeddynt wrth eu coel-bren hwynt ddeuddeng-nhinas.</P>
<P N="51">"<HI>51</HI> Holl ddina&s;oedd y Lefiaid o fewn meddi|ant meibion I&s;rael [oeddynt] wyth dinas a deugain ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> Y dina&s;oedd hynoeddynt bob vn ai meu|&s;ydd pentrefol oi hamgylch: felly ['r oedd] i'r holl ddina&s;oedd hynny.</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> Felly 'r Arglwydd a roddodd i I&s;rael yr holl wl&acirc;d yr hon a dyngodd efe ar [ei] rho|ddi wrth eu tadau hwynt: a hwynt ai gore&s;|cynna&s;ant hi, ac a wladycha&s;ant ynddi.</P>
<P N="44">"<HI>44</HI> Yr Arglwydd hefyd a roddodd lonydd|wch iddynt hwy o amgylch yn &ocirc;l yr hyn oll a dynga&s;e efe wrth eu tadau hwynt: ac ni &s;a|fodd neb yn eu hwyneb hwynt oi holl elyn|nion, ei holl elynnion a roddodd yr Arglwydd yn eu dwylo hwynt.</P>
<P N="45">"<HI>45</HI> Ni phallodd dim o'r holl bethau da y rhai a lefara&s;e 'r Arglwydd am d&ycirc; I&s;rael:<NOTE PLACE="marg">Io&s;ua. 23.14.</NOTE> [eithr] daeth y cwbl.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="22" TYPE="chapter">
<PB N="97" REF="113">
<HEAD>PEN. XXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Meibion Ruben, Gad, a hanner llwyth Mana&s;&s;es wrth ddychwelyd tu ag adref yn adailadu allor, 23 nid i offrymmu arni, 24 eithr i fod yn goffadwriaeth oi hundab hwynt a'r than arall o I&s;rael.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Io&s;uah a alwodd ani y Rubeniaid, a'r Gadiaid: ac am hanner llwyth Mana&s;&s;es,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac a ddywedodd wrthynt, chwi a gadwa|&s;och yrhyn oll a orchymynnodd Mo&s;es gw&acirc;s yr Arglwydd i chwi: ac a wrandaw&s;och ar fy llais yn yr hyn oll a orchymynnais i chwi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ni wrthoda&s;och eich brodyr er ys llawer o ddyddiau bellach, hyd y dydd hwn: ond cad|wa&s;och reol gorchymyn yr Arglwydd eich Duw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac yn awr yr Arglwydd eich Duw a e&s;m|wythaodd ar eich brodyr, fel y llefarodd wr|thynt: yn awr gan hynny troiwch, ac ewch rha|goch i'ch pabellau i wl&acirc;d eich meddiant, yr hon a<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 32.33. Io&s;ua 13.8.</NOTE> roddodd Mo&s;es gw&acirc;s yr Arglwydd i chwi o'r tu hwynt i'r Iorddonen.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yn vnic cedwch yn ddyfal ar wneuthur y gorchymyn, a'r gyfraith yr hon a orchymy|nnodd Mo&s;es gw&acirc;s yr Arglwydd i chwi, [&s;ef] caru 'r Arglwydd eich Duw, a rhodio yn ei holl lwybrau ef, a chadw ei orchymynnion ef, ac ym|lynu wrtho ef: ai wa&s;anaethu ef a'ch holl galon, ac a'ch holl enaid.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac Io&s;uah ai bendithiodd hwynt, ac ai gollyngodd ymmaith: a hwynt a aethant iw pe|byll.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac i hanner llwyth Mana&s;&s;es y rhodda&s;e 'r Arglwydd [etifeddiaeth] yn Ba&s;an, ac iw hanner [arall] ef y rhoddodd Io&s;uah gyd ai brodyr tu ymma i'r Iorddonen tua 'r gorlle|wyn: hefyd pan ollyngodd Io&s;uah hwynt iw pebyll, yna efe ai bendithiodd hwynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a lefarodd wrthynt gan ddywedyd, dychwelwch a chyfoeth mawr i'ch pabellau, &s;ef ag anifeiliaid lawer iawn, ag arian, ac ag aur, a phr&ecirc;s hefyd, ac a haiarn, ac a gwi&s;coedd lawer iawn: rhennwch a'ch brodyr anrhaith eich ge|lynnion.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Felly meibion Ruben, a meibion Gad, a hanner llwyth Mana&s;&s;es a ddychwela&s;ant, ac a aethant ymmaith oddi wrth feibion I&s;rael o Siloh, yr hon [&s;ydd] yng-wl&acirc;d Canaan: i fy|ned i wl&acirc;d Gilead, i wl&acirc;d eu meddiant hwy, yr hon yr ymafela&s;ent ynddi wrth orchymyn yr Arglwydd drwy law Mo&s;es.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pan ddaethant i gyffinniau 'r Iorddo|nen y rhai [ydynt] yng-wl&acirc;d Cauaan: yna meibion Rube~, a meibion Gad, a hanner llwyth Mana&s;&s;es a adailada&s;ant yno allor wrth yr Ior|ddonen, [&icirc;e] allor fawr mewn golwg.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pan glybu meibion I&s;rael ddywedyd i wele meibion Ruben, a meibion Gad, a hanner llwyth Mana&s;&s;es a adailada&s;ant allor ar gyfer gwl&acirc;d Canaan wrth derfynau 'r Iorddonen, gan y&s;tlys meibion I&s;rael:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> [Ie] pan glybu meibion I&s;rael [hy|nny:] yna holl gynnulleidfa meibion I&s;rael a ymgynnulla&s;ant i Siloh, i ddyfod i fynu yn eu herbyn hwynt i ryfel.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna meibion I&s;rael a anfona&s;ant at fei|bion Ruben, ac at feibion Gad, ac at hanner llwyth Mana&s;&s;es i wl&acirc;d Gilead, Phinees mab Eleazar yr offeiriad,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A dec o dywy&s;ogion gyd ag ef, vn tywy|&s;og, o'r t&ycirc; pennaf i bob vn o lwythau I&s;rael: y rhai oeddynt yn bennaf yn nh&ycirc; eu tadau ym my&s;c miloedd I&s;rael.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Felly hwynt a ddaethant at feibion Ru|ben, ac at feibion Gad, ac at hanner llwyth Ma|na&s;&s;es i wl&acirc;d Gilead: ac a ymddiddana&s;ant a hwynt gan ddywedyd,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Fel hyn y dywed holl gynnulleidfa 'r Arglwydd, pa anghywirdeb [yw] hwn yr hwn a wnaethoch a Duw I&s;rael gan ddychwe|lyd heddyw oddi ar &ocirc;l yr Arglwydd: pan adai|lada&s;och i chwi allor i wrthryfela heddyw yn erbyn yr Arglwydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ai bychan gennym ni<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 25.4.</NOTE> am anwiredd Peor, yr hwn nid ymlanhau&s;om oddi wrtho etto hyd y dydd hwn: am hynny y bu pla ym my&s;c cynnulleidfa yr Arglwydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Chwithau hefyd a ddychwela&s;och oddi ar &ocirc;l yr Arglwydd: ac am i chwi wrthryfela he|ddyw yn erbyn yr Arglwydd y llidia efe y foru yn erbyn holl gynnulleidfa I&s;rael.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac od yw gwl&acirc;d eich meddiant chwi yn aflan dewch dro&s;odd i wlad meddiant yr Argl|wydd yr hon y mae tabernacl yr Arglwydd yn aros ynddi, a chymmerwch feddiant yn ein my&s;c ni: ond na wrthryfelwch yn erbyn yr Ar|glwydd, ac na childynnwch i'n herbyn ninnau, drwy adailadu o honoch i chwi eich hun allor heb law allor yr Arglwyddein Duw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Oni wnaeth<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 7.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> Achan mab Zerach, gam|wedd, o herwydd y diofryd-beth, fel y bu digo|faint yn erbyn holl gynnulleidfa I&s;rael&lpunctel; ac efe [oedd] vn g&wcirc;r, [etto] nid efe [yn vnic] a fu farw am ei anwiredd ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna meibion Ruben, a meibion Gad, a hanner llwyth Mana&s;&s;es a atteba&s;ant, ac a lefa|ra&s;ant wrth bennaethiaid miloedd I&s;rael.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Arglwydd Dduw y duwiau, Arglwydd Dduw y duwiau efe fydd yn gwybod, ac I&s;rael yntef a gaiff wybod: os [gwnaethom] yn er|byn yr Arglwydd drwy anufydd-dod, na thrwy anghywirdeb: na waredet efe ni y dydd hwn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Od adailada&s;om i ni allor i ddychwelyd oddi ar &ocirc;l yr Arglwydd: neu os offrymma&s;om arni boeth offrwm, a bwyd offrwm, neu os a|bertha&s;om arni ebyrth hedd, efe 'r Arglwydd ai hymofyn.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac onid rhac ofn y peth [ymma] y gwna|ethom hynn gan ddywedyd: ryw am&s;er eich meibion chwi a adroddant wrth ein meibion ninneu gan ddywedyd, beth [&s;ydd] i chwi ag Arglwydd Dduw I&s;rael&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys yr Arglwydd o roddodd derfyn
<PB REF="114">rhyngom ni a chwi meibion Ruben, a meibion Gad, &s;ef yr Iorddonen, nid [oes] i chwi rann yn yr Arglwydd: felly y gwnae eich meibion chwi i'n meibion ni beidio ag ofni 'r Arglwydd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Am hynny y dyweda&s;om, gan adailadu gwnawn yn awr i ni allor: nid i boeth offrwm, nac i aberth.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Eithr bydded<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 31.48. Io&s;. 24.27.</NOTE> yn d&ycirc;&s;t rhyngom ni a chwi, a rhwng ein hiliogaeth ni ar ein h&ocirc;l, i [ga|el o honom] wa&s;anaethu gwa&s;anaeth yr Argl|wydd ger ei fron ef, a'n poeth offrymmau a'n he|byrth, ac a'n hoffrymmau hedd: fel na ddywe|do eich meibion chwi ryw am&s;er wrth ein mei|bion ni, nid [oedd] i chwi ran yn yr Arglwydd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Am hynny y dyweda&s;om, pau ddywe|dant hwy [felly] wrthym ni, neu wrth ein hep|pil ryw am&s;er: yna y dywedwn ninneu, gwel|wch lun allor yr Arglwydd yr hon a wnaeth ein tadau ni, nid i boeth offrwm, nac i aberth, ond i fod yn d&ycirc;&s;t rhyngom ni a chwi.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Na atto Duw i ni anufyddhau 'r Argl|wydd, a dychwelyd heddyw oddi ar &ocirc;l yr Argl|wydd gan adailadu allor i boeth offrwm, i fwyd offrwm, neu i aberth, heb law allor yr Arglw|ydd ein Duw yr hon [&s;ydd] ger bron ei bre|&s;&s;wylfod ef.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Pan glybu Phinees mab Eleazar yr o|ffeiriad, a thywy&s;ogion y gynnulleidfa, a phen|naethiaid miloedd I&s;rael y rhai [oeddynt] gyd ag ef y geiriau y rhai a lefara&s;e meibion Ruben, a meibion Gad, a meibion Mana&s;&s;es: yna da o|edd [y peth] yn eu golwg hwynt.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A Phinees mab Eleazar yr offeiriad a ddywedodd wrth feibion Ruben, ac wrth feibi|on Gad, ac wrth feibion Mana&s;&s;es, heddyw y|gwybuom fod yr Arglwydd yn ein plith ni, o herwydd na wnaethoch y camwedd hwn yn er|byn yr Arglwydd: yna y gwareda&s;och feibion I&s;rael o law 'r Arglwydd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Am hynny y dychwelodd Phinees mab Eleazar yr offeiriad, a'r tywy&s;ogion oddi wrth feibion Ruben, ac oddi wrth feibion Gad o wl&acirc;d Gilead, i wl&acirc;d Canaan at feibion I&s;rael: a duga&s;ant trachefn air iddynt.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A da oedd y peth yng-olwg meibion I|&s;rael, a meibion I&s;rael a fendithia&s;ant Dduw: ac ni ddyweda&s;ant am fyned i fynu yn eu her|byn hwynt i ryfel, i ddifetha y wl&acirc;d yr hon yr oedd meibion Ruben, a meibion Gad yn pre|&s;&s;wylio ynddi.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yna meibion Ruben, a meibion Gad a alwa&s;ant yr allor [Edd:] canys t&ycirc;&s;t [fydd] hi rhyngom ni, mai 'r Arglwydd [&s;ydd] Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="23" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Io&s;uah yn cynghori i'r bobl ymgadw rhag gau-dduwia|eth y cenhedloedd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Darfu yn &ocirc;l dyddiau lawer wedi i'r Ar|glwydd roddi llonyddwch i I&s;rael gan ei holl elynnion o amgylch: yna i Io&s;uah henei|ddio [a] myned yn oedrannus.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac Io&s;uah a alwodd am holl I&s;rael, am eu henuriaid, ac am eu pe~naethiaid, am eu barn|w&ycirc;r hefyd, ac am eu &s;wyddogion: ac efe a ddy|wedodd wrthynt, myfi a heneiddiais [ac] a eu|thum yn oedrannus.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Chwitheu hefyd a wel&s;och yr hyn oll a wnaeth yr Arglwydd eich Duw i'r holl gen|hedloedd hynny er eich mwyn chwi: canys yr Arglwydd eich Duw [yw] yr hwn &s;ydd yn ym|ladd tro&s;och.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gwelwch, daro&s;tyngais i chwi y cenhed|loedd hynny y rhai a adawyd yn etifeddiaeth i'ch llwythau chwi: o'r Iorddonen, a'r holl gen|hedloedd y rhai a dorrais i ymmaith hyd y m&ocirc;r mawr o fachludiad yr haul.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r Arglwydd eich Duw ai hymlid hwynt o'ch blaen chwi, ac ai gore&s;cyn hwynt o'ch g&wcirc;ydd chwi: fel yr etifeddoch eu gwl&acirc;d hwynt 'megis y dywedodd yr Arglwydd eich Duw wrthych.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny ym&wcirc;rolwch yn lew i gadw, ac i wneuthur y cwbl a'r y &s;ydd &s;crifennedic yn llyfr cyfraith Mo&s;es:<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 5.32. &amp; 28.14.</NOTE> na chiliwch oddi wr|thynt tua 'r llaw ddehau, na'r llaw a&s;&s;wy.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Na chyd-ymgyfeillwch a'r cenhedloedd ynnna, y rhai a adawyd gyd a chwi: ac na cho|fiwch am enw eu duwiau hwynt, ac na thyng|wch [iddynt,] na wa&s;anaethwch hwynt y chwaith, ac nac ymgrymmwch iddynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Onid yn yr Arglwydd eich Duw yr ym|lynwch: fel y gwnaethoch hyd y dydd hwn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys yr Arglwydd a ore&s;cynnodd o'ch blaen chwi genhedloedd mawrion, a nerthol: (ac am danoch chwi) ni &s;afodd neb yn eich wy|nebau chwi hyd y dydd hwn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Vn g&wcirc;r o honoch a erlid fil,<NOTE PLACE="marg">Leuit. 26.8. Deut 32.30.</NOTE> canys yr Arglwydd eich Duw yw 'r hwn &s;ydd yn ym|ladd tro&s;och, fel y llefarodd efe wrthych.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ymgedwch gan hynny yn ddyfal er mwyn eich eneidiau, i garu 'r Arglwydd eich Duw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys os gan ddychwelyd y dychwel|wch, ac yr ymlynwch wrth weddill y cenhed|loedd ymma, y rhai a adawyd gyd a chwi: os ymgyfathrechwch a hwynt, ac [os] deuwch i mewn attynt hwy, a hwyntau attoch chwi|thau,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gan wybed gwybyddwch na ore&s;cyn yr Arglwydd eich Duw y cenhedloedd hyn mwy|ach o'ch blaen chwi:<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 23.33. Num. 33.55. Deut. 7.15.</NOTE> onid byddant i chwi yn fagl, ac yn dramgwydd, ac yn ffrywill yn eich y&s;tly&s;au, ac yn ddrain yn eich llygaid, nes eich difa chwi o'r wl&acirc;d dda ymma 'r hon a roddodd yr Arglwydd eich Duw i chwi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac wele fi yn myned heddyw i ffordd yr holl fyd: am hynny gwybyddwed a'ch holl ga|lon, ac a'ch holl enaid<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua 21.45.</NOTE> na phallodd vn gair o'r holl eiriau daionus y rhai a lefarodd yr Ar|glwydd eich Duw am danoch chwi, hwynt oll a ddaethant i chwi, ni phallodd vn gair o ho|nynt.</P>
<PB N="98" REF="114">
<P N="15"><HI>15</HI> Ac fel y daeth i chwi bob peth daionus a'r a addawodd yr Arglwydd eich Duw wrthych: felly y dwg yr Arglwydd arnoch chwi bob peth drygionus nes eich difa chwi o'r wl&acirc;d dda ym|ma, yr hon a roddodd yr Arglwydd eich Duw i chwi:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan dro&s;&s;eddoch gyfammod yr Arglw|ydd eich Duw 'r hwn a orchymynnodd efe i chwi, a [phan] rodioch, a gwa&s;anaethu duwiau dieithr, ac ymgrymmu iddynt: yna y llidia di|gofaint yr Arglwydd yn eich erbyn chwi, ac y cyfergollir chwi yn ebrwydd o'r wl&acirc;d dda ym|ma yr hon a roddodd efe i chwi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="24" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Io&s;uah wedi iddo fynegu daioni Duw i'r bobl, ai hannog hwythau i ofni Duw, yn marw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Io&s;uah a gynnullodd holl lwythau I&s;|rael i Sichem: ac a alwodd am henuriaid I&s;rael, ac am eu pennaethiaid, ac am eu barn|w&ycirc;r, ac am eu &s;wyddogion, a hwynt a &s;afa&s;ant ger bron Duw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A dywedodd Io&s;uah wrth yr holl bobl fel hyn y dywedodd Arglwydd Dduw I&s;rael, tu hwnt i afon [Euphrates] y trigodd eich tadau chwi gynt [&s;ef] Tarah tad Abraham, a thad Nachor: a gwa&s;anaetha&s;ant dduwiau dieithr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ond mi a gymmerais eich t&acirc;d Abraham o'r tu hwnt i'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;.11.31 Iudith. 5.7.</NOTE> afon, ac ai harweiniais ef drwy holl wl&acirc;d Canaan: amlheais hefyd ei h&acirc;d ef, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 21.2. &amp; 25.26.</NOTE> rhoddais iddo I&s;aac.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> I I&s;aac hefyd y rhoddais Iacob, ac E&s;au: ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 36.8.</NOTE> i E&s;au y rhoddais fynydd Seir iw etifeddu,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 46.6.</NOTE> ond Iacob ai feibion a aethant i wared i'r Aipht.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac mi<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 3.10.</NOTE> a anfonais Mo&s;es ac Aaron, ac a darewais yr Aiphtiaid: pan wneuthum [hynny] yn eu my&s;c, wedi hynny y dugum chwi allan.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Felly y dugum eich tadau chwi o'r Aipht nes eich dyfod hyd y m&ocirc;r: a'r Aiphtiaid a erlidi|a&s;ant ar &ocirc;l eich tadau a cherbydau, ac a gw&ycirc;r meirch hyd y<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 14.9.</NOTE> m&ocirc;r c&ocirc;ch.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y gwaedda&s;ant ar yr Arglwydd, ac efe a o&s;ododd dywyllwch rhyngoch chwi a'r Aiphtiaid, ac efe a dd&ucirc;g y m&ocirc;r arnynt hwy ac ai gorchguddiodd, eich llygaid chwi hefyd a wel|&s;ant yr hyn a wneuthum yn yr Aipht: triga&s;och hefyd yn yr anialwch ddyddiau lawer.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac mi a'ch dugais i wl&acirc;d yr Amoriaid y rhai oeddynt yn trigo o'r tu hwnt i'r Iorddonen<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 21.29.</NOTE> a hwynt a ymladda&s;ant i'ch erbyn: ond myfi ai rhoddais hwynt yn eich llaw chwi fel y gore&s;|cynna&s;och eu gwl&acirc;d hwynt, a minne ai dife|thais hwynt o'ch blaen chwi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 22.5. Deut. 23 4.</NOTE> Balac hefyd mab Ziphor brenin Moab a gyfododd, ac a ryfelodd yn erbyn I&s;rael: ac efe a anfouodd, ac a alwodd am Balaam fab Peor i'ch melld&icirc;go chwi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ond ni fynnais i wrando ar Balaam: eithr gan fendithio y bendithiodd efe chwi, felly y gwaredais chwi oi law ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A chwi a aethoch tros yr Iorddonen, ac a ddaethoch i Iericho a gw&ycirc;r Iericho a ymla|dda&s;ant i'ch erbyn, yr Amoriaid, a'r Phereziaid, a'r Canaaneaid, a'r Hechiaid, a'r Girgaziaid, yr Hefiaid a'r Iebu&s;iaid: ac mi ai 'rhoddais hwynt yn eich llaw chwi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac mi a anfonais gaccwn o'ch blaen chwi,<NOTE PLACE="marg">Exod. 23.28. Deut. 7.20. Io&s;ua 11.20.</NOTE> a'r [rhai hynny] ai gyrrodd hwynt allan o'ch g&wcirc;ydd chwi, [&s;ef] dau frenin yr Amoriaid: nid a'th gleddyf di, ac nid a'th fwa.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A mi a roddais i chwi wl&acirc;d yr hon ni la|furia&s;och ynddi, a dina&s;oedd y rhai nid adaila|da&s;och, ac yr ydych yn trigo ynddynt: y gwin|llannoedd, a'r olew lannoedd y rhai ni phlan|na&s;och yr ydych yn [eu] bwyta.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yn awr gan hynny ofnwch yr Arglwydd a gwa&s;anaethwch ef mewn perffeithrwydd, a gwirionedd: a bwriwch ymmaith y duwiau y rhai a wa&s;anaethodd eich tadau o'r tu hwnt i'r afon, ac yn yr: Aipht, a gwa&s;anaethwch yr Ar|glwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac od yw ddrwg yn eich golwg wa&s;a|naethu 'r Arglwydd, dewi&s;wch iwch heddyw pa vn a wa&s;anaethwch ai 'r duwiau y rhai a wa|&s;anaethodd eich tadau, y rhai [oeddynt] o'r tu hwnt i'r Iorddonenn, ai ynte duwiau 'r Amori|aid y rhai 'r ydych yn trigo yn eu gwl&acirc;d: ond myfi mi a'm t&ycirc;lwyth a wa&s;anaethwn yr Arglw|ydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna 'r attebodd y bobl ac y dywedodd, na atto Duw i ni wrthod yr Arglwydd, i wa&s;ana|ethu duwiau dieithr.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys yr Arglwydd ein Duw yw 'r hwn a'n d&ucirc;g ni i fynu a'n tadau o wl&acirc;d yr Aipht o d&ycirc; 'r caethiwed: a'r hwn a wnaeth y rhyfe|ddodau mawrion hynny yn ein g&wcirc;ydd ni, ac a'n cadwodd ni ym mhob ffordd a'r a rodia&s;om yn|ddi, ac ym my&s;c yr holl bobloedd y rhai y tram|mwya&s;om yn eu plith.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yr Arglwydd hefyd a yrrodd allan yr holl bobloedd, a'r Amoriaid pre&s;&s;wylw&ycirc;r y wl&acirc;d o'n blaen ni: am hynny ninneu a wa&s;anae|thwn yr Arglwydd, canys efe [yw] ein Duw ni.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac Io&s;uah a ddywedodd wrth y bobl, ni ellwch wa&s;anaethu 'r Arglwydd: canys Duw &s;ancteiddiol [yw] efe: Duw eiddigus yw, nid arbed efe eich anwiredd na'ch pechodau.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> O gwrthodwch yr Arglwydd, a gwa&s;a|naethu duwiau dieithr:<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 23.15.</NOTE> yna efe a ddychwel, ac a'ch dryga chwi, ac efe a'ch difa chwi wedi gwneuthur i chwi ddaioni.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r bobl a ddywedodd wrth Io&s;uah: na|ge, eithr ni a wa&s;anaethwn yr Arglwydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A dywedodd Io&s;uah wrth y bobl, ty&s;tion ydych yn eich erbyn eich hun, ddewis o honoch i chwi 'r Arglwydd iw wa&s;anaethu: yna y dy|weda&s;ant hwythau ty&s;tion [ydym.]</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Am hynny yn awr [eb efe] bwriwch ymmaith y duwiau dieithr y rhai [ydynt] yn eich my&s;c chwi: a go&s;tyngwch eich calon at Arglwydd Dduw I&s;rael.</P>
<PB REF="115">
<P N="24"><HI>24</HI> A'r bobl a ddyweda&s;ant wrth Io&s;uah: yr Arglwydd ein Duw a wa&s;anaethwn, ac ar ei lais ef y gwrandawn.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Felly Io&s;uah a wnaeth gyfammod a'r bobl y dwthwn hwnnw: ac a o&s;ododd iddynt ddeddfau, a barnedigaethau yn Sichem.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac Io&s;uah a &s;crifennodd y geiriau hynn yn llyfr cyfraith Dduw: ac efe a gymmerth fa|en mawr, ac ai cyfleuodd ef yno tann y dderwen yr hon [oedd] yng-hy&s;&s;egr yr Arglwydd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Io&s;uah hefyd a ddywedodd wrth yr holl bobl, wele y maen hwn fydd yn de&s;tiolaeth rhyngom ni: canys efe a glywodd holl eiriau 'r Arglwydd y rhai a lefarodd efe wrthym: gan hynny bydded efe yn de&s;tiolaeth rhyngoch chwi rhac i chwi wadu eich Duw chwi.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna Io&s;uah a ollyngodd y bobl, bob vn iw etifeddiaeth.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac wedi y pethau hyn y bu farw Io&s;uah mab Nun, gw&acirc;s yr Arglwydd: yn fab deng|mlwydd a chant.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A hwynt ai cladda&s;ant ef yn herfyn ei eti|feddiaeth o fewn * Timnath-&s;erah, yr hon [oedd] ym mynydd Ephraim: o du 'r gogledd i fynydd Gaas.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac I&s;rael a wa&s;anaethodd yr Arglwydd holl ddyddiau Io&s;uah: a holl ddyddiau 'r henu|riaid y rhai a fuant fyw ar &ocirc;l Io&s;uah, a'r rhai a adwaenent holl waith yr Arglwydd yr hwn a wnaethe efe er I&s;rael.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 50.25. Exod. 13.19.</NOTE> e&s;cyrn Io&s;eph y rhai a dduga&s;e mei|bion I&s;rael i fynu o'r Aipht a gladda&s;ant hwy yn Sichem mewn rhan o'r maes yr hwn a bryn|na&s;e Iacob gan feibion<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 33.19.</NOTE> Hemor tad Sichem er cant [darn] o arian: a buant i feibion Io&s;eph yn etifeddiaeth.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Eleazar hefyd mab Aaron a fu farw: a chladda&s;ant ef ym mrynn Phinees ei fab; yr hwn [frynn] a rodda&s;id iddo ef ym mynydd Ephraim.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 N="Judges" TYPE="book">
<HEAD>&leaf; Llyfry Barn-vvyr.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Iuda wrth orchymyn yr Arglwydd yn blaenori yn y rhyfel yn erbyn y Canaaneaid, ac efe ac Io&s;eph yn gorchfygu yn rymmus Adonibezec, ac eraill. Llwfr|dra y llwythau eraill.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_AC wedi marw Io&s;u|ah, meibion I&s;rael a<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod 28.30. Num. 27.21. 1. Sam. 28.6.</NOTE> ymgynghora&s;ant a'r Arglwydd gan ddy|wedyd: pwy a aiff i fynu dro&s;om ni yn er|byn y Canaaneaid, i ymladd a hwynt yn gyntaf&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A dywedodd yr Arglwydd, Iuda a aiff i fynu: wele rhoddais y wl&acirc;d yn ei law ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac Iuda a ddywedodd wrth Simeon ei frawd, tyret i fynu gyd a mi i'm rhan-dir, fel yr ymladdom yn erbyn y Cannaaneaid, minne hefyd a &acirc;f gyd a thi i'th ran-d&icirc;r dithe: felly Si|meon a aeth gyd ag ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna Iuda a aeth i fynu, a'r Arglwydd a roddodd y Canaaneaid, a'r Phereziaid, yn eu llaw hwynt: a lladda&s;ant o honynt yn Bezec ddeng-mil o w&ycirc;r.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A hwynt a gaw&s;ant Adonibezec yn Be|zec, ac a ymlladda&s;ant yn ei erbyn, ac a ladda|&s;ant y Canaaneaid, a'r Phereziaid.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ond Adonibezec a ff&ocirc;dd, a hwynt a erli|dia&s;ant ar ei &ocirc;l ef: dalia&s;ant ef hefyd, a thorra|&s;ant fodiau ei ddwylaw ef, ai draed.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac Adonibezec a ddywedodd, d&ecirc;c a thru|gain o frenhinoedd wedi torri bodiau eu dwylo, ai traed a fuant yn ca&s;clu [briw&s;ion] dan fy mwrdd i, fel y gwneuthum, felly y talodd Duw i mi: felly hwynt ai duga&s;ant ef i Ieru|&s;alem, ac efe a fu farw yno.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A meibion Iuda a ymladda&s;ant yn erbyn Ieru&s;alem, ac ai hennilla&s;ant hi, ac ai taraw&s;ant a m&icirc;n y cleddyf: a llo&s;ca&s;ant y ddinas a th&acirc;n.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Wedi hynny meibion Iuda a aethant i wared i ymladd yn erbyn y Canaaneaid: y rhai oeddynt yn trigo yn y mynydd, ac yn y dehau, ac yn y gwa&s;tadedd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac Iuda a aeth yn erbyn y Canaaneaid y rhai oeddynt yn trigo yn Hebron, (ac enw He|bron o'r blaen [oedd]<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;u. 15.14.</NOTE> Caer Arba:) a hwynt a ladda&s;ant<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 13.22.</NOTE> Se&s;ai, ac Ahiman, a Thalmai.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a aeth oddi yno at drigolion Da|bir: ac enw Dabir o'r blaen [oedd] Ciriath|&s;epher.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A dywedodd Caleb, yr hwn a darawo Giriath-&s;epher, ac ai hennillo: mi a roddaf
<PB N="99" REF="115">Ach&s;ah fy merch yn wraig iddo.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna Othniel mab Cenaz,<NOTE PLACE="marg">Io&s;ua. 15.17.</NOTE> brawd Ca|leb ieuangach nac ef ai hennillodd: yntef a ro|ddes Ach&s;ah ei ferch yn wraig iddo.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A phan ddaeth hi i mewn [atto ef] yna hi ai annogodd ef i gei&s;io gan ei th&acirc;d [ryw] faes, ac a dde&s;cynnodd oddi ar yr a&s;&s;yn: a dywedodd Caleb wrthi, beth [a ddarfu] i ti&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna hi a ddywedodd wrtho, dyro i mi r&ocirc;dd, canys gwl&acirc;d y dehau a roddai&s;t i mi, dyro i mi hefyd ffynhonnau dyfroedd: a Chaleb a ro|ddodd iddi y ffynhonnau vchaf, a'r ffynhonnau i&s;af.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A meibion Ceni chwegrwn Mo&s;es a aethant i fynu o ddinas y palm-w&ycirc;dd gyd a mei|bion Iuda i anialwch Iuda 'r hwn [&s;ydd] yn nehau Arad: ac aethant, a thriga&s;ant gyd a'r bobl.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac Iuda a aeth gyd a Simeon ei frawd, ac a daraw&s;ant y Canaaneaid y rhai oeddynt yn pre&s;&s;wylio Sephath: ac ai difroda&s;ant hi, ac efe a alwodd enw 'r ddinas<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 21.3.</NOTE> Hormah.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Felly Iuda a ennillodd Azzah, ai therfy|nau, ac A&s;calon at therfynau, ac Ecron ai ther|fynau.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r Arglwydd oedd gyd ag Iuda, ac efe a ore&s;cynnodd y mynydd: ond ni [alle efe] ore&s;cyn trigolio~ y dyffryn, canys cerbydau heirn [oedd] ganddynt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac i Caleb y rhoe&s;ant Hebron, fel y<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 14.24. Io&s;ua. 14.13. &amp; 5.15.</NOTE> lle|fara&s;e Mo&s;es: ac efe a yrrodd oddi yno dri mab Anac.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ond meibion Beniamin ni ore&s;cynna|&s;ant y Iebu&s;iaid y rhai oeddynt yn pre&s;&s;wylio Ieru&s;alem: am hynny y trigodd y Iebu&s;iaid yn Ieru&s;alem hyd y dydd hwn.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A hwythau hefyd o d&ycirc; Io&s;eph a aethant i fynu i Bethel: a'r Arglwydd [oedd] gyd a hw|ynt.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A th&ycirc;-lwyth Io&s;eph a bara&s;ant chwilio Bethel: ac enw y ddinas o'r blaen [oedd] <NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 28.19.</NOTE> Luz.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r gwilw&ycirc;r a wel&s;ant &wcirc;r yn dyfod allan o'r ddinas: ac a ddyweda&s;ant wrtho, dangos i ni attolwg y fford yr elir i'r ddinas, ac ni a wnawn drugaredd a thi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Pan ddango&s;odd efe iddynt hwy y ffordd i fyned i'r ddinas, yna hwy a daraw&s;ant y ddinas a m&icirc;n y cleddyf: ac a ollynga&s;ant yn rhydd y g&wcirc;r, ai holl deulu.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'r g&wcirc;r a aeth i wl&acirc;d yr Hethiaid: ac a adailadodd ddinas, ac a alwodd ei henw Luz, dymma ei henw hi hyd y dydd hwn.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ond<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;u. 17.11.</NOTE> ni ore&s;cynnodd Mana&s;&s;es Beth|&s;ean, nai threfydd, na Thaanah nai threfydd, na thrigolion Dor, nai threfydd, na thrigolion Ib|leam, nai threfydd: eithr mynnodd y Canaa|neaid bre&s;&s;wylio yn y wl&acirc;d honno.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ond pan gryfhaodd I&s;rael, yna efe a o|&s;ododd y Canaaneaid yn drethawg: eithr gan ore&s;cyn nis gore&s;cynnodd hwynt.</P>
<P N="29"><HI>29</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;u. 16.10.</NOTE> Ephraim hefyd ni ore&s;cynnodd y Ca|naaneaid y rhai oeddynt yn gwladychu Gezer: eithr y Canaaneaid a bre&s;&s;wylia&s;ant yn eu my&s;c hwynt yn Gezer.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Zabulon ni ore&s;cynnodd drigolion Ci|tron, na phre&s;&s;wylw&ycirc;r Nahalol: eithr y Ca|naaneaid a wladycha&s;ant yn eu my&s;c hwynt, ac a fuant drethawg.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A&s;er ni ore&s;cynnodd drigolion Acco, na thrigolion Sidon: nac Ahalab, nac Aczib, na Helbah, nac Aphic, na Rehob.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ond A&s;er a drigodd ym my&s;c y Canaa|neaid trigolion y wl&acirc;d: canys ni ore&s;cynnodd efe hwynt.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Nephthali ni ore&s;cynnodd bre&s;&s;wylw&ycirc;r Beth-&s;emes na thrigolion Beth-anath, eithr efe a wladychodd ym my&s;c y Canaaneaid trigo|lion y wl&acirc;d: er hynny pre&s;&s;wyl-w&ycirc;r Beth-&s;e|mes, a Beth-anath a oeddynt tann dr&ecirc;th iddynt.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A'r Amoriaid a ymlidia&s;ant feibion Dan i'r mynydd: canys ni adaw&s;ant iddynt ddyfod i wared i'r dyffryn.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A dechreuodd yr Amoriaid bre&s;&s;wylio ym mynydd Heres, yn Aialon, ac yn Saalbim: a llaw t&ycirc; Io&s;eph a orthrechodd, a'r [Amoriaid] fuant tann dr&ecirc;th [iddynt.]</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A therfyn yr Amoriaid [oedd] o riw A|crabim: [&s;ef] o'r graig, ac vchod.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Angel Duw yn ceryddu I&s;rael am heddychu a'r Canaa|neaid. 11 Gau dduwiaeth yr I&s;raeliaid, ai co&s;pedi|gaeth. 22 Yr achos na ore&s;cynnwyd y Canaaneaid ar vn-waith.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC angel yr Arglwydd a ddaeth i fynu o Gilgal i Bochim, ac a ddywedodd: dugum chwi i fynu o'r Aipht, ac ar weiniais chwi i'r w|l&acirc;d [am] yr hon y tyngais wrth eich tadau, ac a ddywedais ni ddiddymmaf fyng-hyfammod a chwi byth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 7.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. deut. 12.3.</NOTE> wnewch chwithau gyfammod a thri|golion y wl&acirc;d hon, [ond] drylliwch eu hallorau: etto ni wrandaw&s;och ar fy llef i, pa ham y gw|naethoch hyn&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny y dywedais, ni yrraf hwynt all|an o'ch blaen chwi: eithr byddant i chwi<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua. 23.13.</NOTE> [yn ddrain] yn eich hy&s;tly&s;au, ai duwiau hwy fydd|ant i chwi yn fagl.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A phan lefarodd angel yr Arglwydd y geiriau hyn wrth holl feibion I&s;rael: yna y bobl a dderchafa&s;ant eu llef, ac a &wcirc;yla&s;ant.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac a alwa&s;ant enw y lle hwnnw Bochim: ac yno 'r abertha&s;ant i'r Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac Io&s;uah a ollyngodd y bobl ymmaith: a meibion I&s;rael a aethant b&ocirc;b vn iw etifeddia|eth, i feddiannu y wl&acirc;d.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r bobl a wa&s;anaetha&s;ant yr Arglwydd holl ddydiau Io&s;uah: a holl ddyddiau 'r henuri|aid y rhai a fuant fyw ar &ocirc;l Io&s;uah, y rhai a wel|&s;ent holl fawr-waith yr Arglwydd yr hwn a w|naethe efe er I&s;rael.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A bu farw Io&s;uah mab Nun gw&acirc;s yr
<PB REF="116">Arglwydd, yn fab cant a d&ecirc;c o flwyddau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A chladda&s;ant ef yn nherfyn ei etifeddiaeth, o fewn<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;u. 24.30.</NOTE> Thimnath-Heres ym mynydd Ephra|im: o du 'r gogledd i fynydd Gaas.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r holl oes honno hefyd a ga&s;clwyd at eu tadau: a chyfododd oes arall ar eu hol hwynt, y rhai nid adwaenent yr Arglwydd, nai weith|red oedd y rhai a wnaethe efe er I&s;rael.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna meibion I&s;rael a wnaethant ddry|gioni yng-olwg yr Arglwydd: ac a wa&s;anae|tha&s;ant Baalim.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac a wrthoda&s;ant Arglwydd Dduw eu tadau yr hwn ai duga&s;e hwynt o wl&acirc;d yr Aipht, ac a aethant ar &ocirc;l duwiau dieithr [&s;ef rhai] o ddu|wiau y bobloedd y rhai [oeddynt] oi hamgylch, ac a ymgrymma&s;ant iddynt: felly y digia&s;ant yr Arglwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys gwrthoda&s;ant yr Arglwydd, a gwa&s;anaetha&s;ant Baal, ac A&s;taroth:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y llidiodd digllonedd yr Arglwydd yn erbyn I&s;rael, ac efe ai rhoddodd hwynt yn llaw 'r anrheith-w&ycirc;r y rhai ai hanrheithia&s;ant hwynt: ac ai gwertha&s;ant hwy<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 44.12. e&s;a. 50.1.</NOTE> i law eu gelyn|nion o amgylch, fel na allent &s;efyll mwyach yn erbyn eu gelynnion.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> I ba le bynnac yr aethant, llaw 'r Ar|glwydd oedd yn ddrwg yn eu herbyn hwynt, fel y llefara&s;e 'r Arglwydd, ac fel y tynga&s;e 'r Ar|glwydd wrthynt hwy: a bu gyfyng iawn ar|nynt hwy.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna yr Arglwydd a gododd farn-w&ycirc;r, y rhai ai hachuba&s;ant hwy o law eu gorthrym|w&ycirc;r.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ond ni wrandaw&s;ant ychwaith ar eu barn-w&ycirc;r, eithr putteinia&s;ant ar &ocirc;l duwiau diei|thr, ac ymgrymma&s;ant iddynt: cilia&s;ant yn eb|rwydd o'r ffordd [yn] yr hon y rhodia&s;e eu tadau hwynt, gan wrando ar orchymynnion yr Ar|glwydd: [ond] ni wnaethant hwy felly.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A phan gode yr Arglwydd farn-w&ycirc;r ar|nynt hwy, yna 'r Arglwydd fydde gyd a'r barn|w&ycirc;r, ac ai gwarede hwynt o law eu gelynnion holl ddyddiau y barn-w&ycirc;r hynny: canys yr Ar|glwydd a do&s;turie wrth eu griddfan hwynt rhac eu gorthrym-w&ycirc;r, ai cu&s;tydd-w&ycirc;r.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A phan fydde<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 3.12.</NOTE> farw y barn-&wcirc;r, dych|welent, ac ymlygrent yn fwy na<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> tadau, gan fyned ar &ocirc;l duwiau dieithr, iw gwa&s;anaethu hw|ynt, ac i ymgrymmu iddynt: ni pheidia&s;ant ai gweithredoedd, nac ai ffordd ddrygionus.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna digllonedd yr Arglwydd a lidie yn erbyn I&s;rael: ac efe a ddywede, o blegit i'r gen|hedlaeth hon dro&s;&s;eddu fyng-hyfammod yr hwn a orchymynnais iw tadau hwynt, ac na wran|daw&s;ant ar fy llais,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ni chwanegaf inne yrru ymmaith neb oi blaen hwynt, o'r cenhedloedd y rhai a ada|wodd Io&s;uah pan fu farw,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> I brofi I&s;rael drwyddynt hwy, a gadw|ent hwy ffyrdd yr Arglwydd gan rodio ynddynt fel y cadwodd eu tadau hwynt, neu beidio.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Felly 'r Arglwydd a adawodd y cenhed|loedd hynny heb eu gore&s;cyn yn ebrwydd: ac ni roddoddd hwynt yn llaw Io&s;uah.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y Canaaneaid yn aros yn y wl&acirc;d i brofi I&s;rael. 9 O|thniel yn gwaredu I&s;rael. 21 Ehwd yn lladd Eglon. 31 A Samgar yn lladd y Phili&s;tiaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DYmma y cenhedloedd y rhai a adawodd yr Arglwydd i brofi I&s;rael drwyddynt (&s;ef y rhai oll ni &wcirc;yddent gwbl o ryfeloedd Ca|naan,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yn vnic i beri i genhedlaethau meibion I&s;|rael &wcirc;ybod, ac iw dy&s;cu hwynt i ryfel: y rhai yn ddiau ni wyddent hynny o'r blaen)</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pump tywy&s;og y Phili&s;tiaid, a'r holl Ca|naaneaid, a'r Sidoniaid, a'r Hefiaid (y rhai oedd yn aros ym mynydd Libanus: o fynydd Baal-hermon hyd y ffordd y deuir i Hamath)</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r [rhai hyn] a fuant i brofi I&s;rael drwy|ddynt, i &wcirc;ybod a wrandawent hwy ar orchy|mynnion yr Arglwydd y rhai a orchymynna&s;e efe iw tadau hwynt trwy law Mo&s;es.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A meibion I&s;rael a driga&s;ant ym my&s;c y Canaaneaid, yr Hethiaid, a'r Amoriaid a'r Phe|reziaid, yr Hefiaid hefyd a'r Iebu&s;iaid.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac a gymmera&s;ant eu merched hwynt iddynt yn wragedd, rhodda&s;ant hefyd eu merch|ed iw meibion hwynt: a gwa&s;anaetha&s;ant eu duwiau hwynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Felly meibion I&s;rael a wnaethant ddry|gioni yng-olwg yr Arglwydd, anghofia&s;ant he|fyd yr Arglwydd eu Duw: a gwa&s;anaetha&s;a|&s;ant Baalim, ac A&s;eroth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny digllonedd yr Arglwydd a lidiodd yn erbyn I&s;rael, ac efe ai gwerthodd hwynt i law Chu&s;an Ri&s;athaim brenin Me&s;a|potamia: a meibion I&s;rael a wa&s;anaethant Chu&s;an Ri&s;athaim &wcirc;yth mlhynedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A meibion I&s;rael a waedda&s;ant ar yr Ar|glwydd, a'r Arglwydd a godddd a chub-&wcirc;r i feibion I&s;rael, ac efe ai hachubodd hwynt: &s;ef Othniel mab Cenaz, brawd Caleb ieuangach nac ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac y&s;pryd yr Arglwydd a ddaeth arno ef ac efe a farnodd I&s;rael, ac a aeth allan i ryfel, a'r Arglwydd a roddodd yn ei law ef Chu&s;an Ri&s;a|thaim brenin Syria: ai law ef oedd dr&ecirc;ch na Chu&s;an Ri&s;athaim.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Felly y cafodd y wl&acirc;d lonydd ddeugain mlhynedd: a bu farw Othniel mab Cenaz.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna meibion I&s;rael a chwanega&s;ant w|neuthur yr hyn oedd ddrwg yng-olwg yr Ar|glwydd: a'r Arglwydd a nerthodd Eglon bre|nin Moab yn erbyn I&s;aael, am iddynt wneu|thur drygioni yng-olwg yr Arglwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a ga&s;clodd atto feibion Ammon, ac Amalec: ac a aeth, ac a darawodd I&s;rael, ac a ore&s;cynna&s;ant ddinas y palm-w&ycirc;dd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly meibion I&s;rael a wa&s;anaetha&s;ant Eglon brenin Moab ddau nau mlhynedd.</P>
<PB N="100" REF="116">
<P N="15"><HI>15</HI> Yna meibion I&s;rael a lefa&s;ant ar yr Ar|glwydd, a'r Arglwydd a gododd achub-&wcirc;r idd|ynt, &s;ef Ehwd mab Cera fab Iemini gwr ana|fus oi law ddehau: a meibion I&s;rael a anfo|na&s;ant anrheg gyd ag ef i Eglon brenin Moab.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac Ehwd a wnaeth iddo gleddyf dau finiawc o gufydd ei hyd: ac ai gwregy&s;odd ef tann ei ddillad ar ei gl&ucirc;n ddehau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a ddug yr anrheg i Eglon brenin Moab: ac Eglon [oedd] &wcirc;r tew iawn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A phan ddarfu iddo ef gyflwyno 'r an|rheg: yna efe a ollyngodd ymmaith y bobl y rhai a dduga&s;ent yr anrheg.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a drodd oddi wrth y delwau cerfi|edic y rhai [oeddynt] yn Gilgal, ac a ddywedodd [y mae] i mi air o gyfrinach a thi &ocirc; frenin: dy|wedodd yntef, go&s;teg: yna yr holl rai a'r a oe|ddynt yn &s;efyll yn ei ymyl ef a aethant allan oddi wrtho ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna Ehwd a ddaeth i mewn atto ef, ac yntef oedd yn ei&s;tedd mewn &s;tafell h&acirc;f, yr hon [oedd] iddo ef ei hunan, a dywedodd Ehwd gair Duw [&s;ydd] gennif attat ti: yna efe a gy|fododd oddi ar ei or&s;eddfa.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac Ehwd a e&s;tynnodd ei law a&s;&s;wy, ac a gymmerth y cleddyf oddi ar eu gl&ucirc;n ddehau: ac ai brathodd ef yn ei botten.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r carn a aeth i mewn ar &ocirc;ly llafn, a'r bra&s;der a ymgaeuodd am y llafn fel na ddeue yr cleddyf allan oi botten ef: onid y dom a aeth allan.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna Ehwd a aeth allan i'r cyntedd: ac a gaeuodd ddry&s;au yr &s;tafell arno, ac ai cloi|odd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pan aeth efe ymmaith, yna ei wei&s;ion a a ddaethant, ac a edrycha&s;ant, ac wele ddry&s;au yr &s;tafell yn gloiedic: am hynny y dyweda&s;ant, diau e&s;mwythau ei gorph y mae efe yn yr &s;tafell h&acirc;f.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A hwynt a ddi&s;gwilia&s;ant nes ciwily|lyddio [o honynt,] ac wele nid oedd efe yn a|gori dry&s;au yr &s;tafell: yna hwynt a gymmer|a&s;ant agoriad, ac a agora&s;ant, ac wele eu hargl|wydd hwy wedi cwympo i lawr yn farw.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Felly Ehwd a ddiangodd tra f&ucirc;ant hwy yn aros, ac efe a aeth heibio i'r fan y cerfeid y delwau, ac a ddiangodd i Seirah.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A phan ddaeth efe i mewn, yna efe a vd|canodd mewn vdcorn ym mynydd Ephraim: a meibion I&s;rael a dde&s;cynna&s;ant gyd ag ef o'r mynydd, ac yntef oi blaen hwynt.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna y dywedodd wrthynt canlynwch fi, canys yr Arglwydd a roddodd eich gelynion chwi, &s;ef Moab yn eich llaw chwi: a hwy a ae|thant i wared ar ei &ocirc;l ef, ac a ennilla&s;ant r&ycirc;dau yr Iarddonen tuag at Moab, ac ni adaw&s;ant neb i fyned trwodd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A hwy a daraw&s;ant o'r Moabiaid y pryd hynny yng-hylch deng-mil o w&ycirc;r, pawb yn rymmus, a phawb yn w&ycirc;r nerthol: ac ni ddi|angodd neb.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Felly y daro&s;tyng wyd Moab y dwthwn hwnnw tann law I&s;rael: a'r wl&acirc;d a gafodd lo|nydd bedwar vgain mlhynedd:</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac ar ei &ocirc;l ef y bu Samgar mab Anath, ac efe a darawodd o'r Phili&s;tiaid chwechan-nwr a gwialen ychen: yntef hefyd a waredodd I&s;|rael.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Debora a Barac yn rhyfela yn erbyn Si&s;era. 17 Ac Iael gwraig Heber yn ei ladd ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa meibion I&s;rael a chwanega&s;ant wneu|thur drigioni yng-olwg yr Arglwydd: we|di marw Ehwd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r Arglwydd ai gwerthodd hwynt i law Iabin brenin Canaan yr hwn oedd yn teyrna&s;u yn Ha&s;or: a thywy&s;og ei l&ucirc; ef [oedd] Si&s;ara, ac efe oedd yn trigo yn Haro&s;eth y cenhedloedd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna meibion I&s;rael a lefa&s;ant ar yr Ar|glwydd: canys naw cant cerbyd haiarn [oedd] ganddo ef, ac efe a orthrymmodd feibion I&s;rael yn d&ocirc;&s;t vgain mlhynedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A Debora rhyw brophwydes gwraig Lapidoth: hi oedd yn barnu I&s;rael yr am&s;er hwnnw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A hi oedd yn trigo tann balm-wydden Debora, rhwng Rama a Bethel ym mynydd Ephraim: meibion I&s;rael a ddeuent i fynu atti hi am farn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna hi a anfonodd, ac a alwodd am Ba|rac fab Abinoam o Cedes Nephthali: ac a ddy|wedodd wrtho, oni orchymynnodd Arglwydd Dduw I&s;rael [gan ddywedyd&lpunctel;] d&ocirc;s, a thynn tua mynydd Thabor, a chymmer gyd a thi ddeng-mil o w&ycirc;r o feibion Nephthali, ac o fei|bion Zabulon.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A mi a dynnaf attat Si&s;ara tywy&s;og ll&ucirc; Iabin, ai gerbydau, ai luo&s;ogrwydd ef<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 83.10.</NOTE> wrth afon Ci&s;on: ac ai rhoddaf ef yn dy law di.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A Barac a ddywedodd wrthi, od ei di gyd a mi minne a &acirc;f: ac onid ei gyd a mi nid &acirc;f.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna hi a ddywedodd, gan fyned yr &acirc;f gyd a thi, etto ni bydd gogoniant i ti yn y daith i'r hon yr ydwyt yn myned, canys yn llaw gw|raig y dyru yr Arglwydd Si&s;ara: a Debora a gyfododd, ac a aeth gyd a Barac i Cedes.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A Barac a gynhullodd Zabulon, a Neph|thali i Cedes, ac a aeth i fynu ar ei draed a deng-mil o w&ycirc;r: a Debora a aeth i fynu gyd ag ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A Heber y Cenead (o feibion<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 10.29,</NOTE> Hobab chwegrwn Mo&s;es) a ymnailltuodd oddi wrth y Ceneaid, ac a ledodd ei babell hyd wa&s;taedd Zaanaim yr hwn [&s;ydd] yn Cedes.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A mynega&s;ant i Si&s;ara, ddyfod o Barac mab Abinoam i fynu i fynydd Tha|bor.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A Si&s;ara a gynhullodd ei holl gerbydau [&s;ef] naw cant cerbyd haiarn, a'r holl bobl y rhai
<PB REF="117">[oeddynt] gyd ag ef: o Haro&s;eth y cenhedloedd hyd afon Ci&s;on.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna Debora a ddywedodd wrth Barac, cyfot, canys hwn [yw] 'r dydd [yn] yr hwn y rhoddodd yr Arglwydd Si&s;ara yn dy law di, o|nid aeth yr Arglwydd allan o'th flaen di&lpunctel; felly Barac a dde&s;cynnodd o fynydd Thabor, a deng mil o w&ycirc;r ar ei &ocirc;l.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r Arglwydd a ddrylliodd Si&s;ara, ai holl gerbydau, ai holl fyddin ef drwy f&icirc;n y clc|ddyf o flaen Barac: a Si&s;ara a dde&s;cynnodd oddi ar ei gerbyd, ac a ff&ocirc;dd ar ei draed.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Felly<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 83.10.</NOTE> Barac a erlidiodd ar &ocirc;l y cerby|dau, ac ar &ocirc;l y fyddin hyd Haro&s;ech y cenhedlo|edd: a holl lu Si&s;ara a &s;yrthiodd ar fin y cleddyf, ni adawyd vn o honynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ond Si&s;ara a ff&ocirc;dd ar ei draed i babell Iael gwraig Heber y Cenead: canys [yr oedd] heddwch rhwng Iabin brenin Hazor a th&ycirc; He|ber y Cenead.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac Iael a aeth i gyfarfod a Si&s;ara, ac a ddywedodd wrtho, tr&ocirc; fy arglwydd, tr&ocirc; attafi: yna efe a dr&ocirc;dd atti i'r babell, a hi ai gorchguddi|odd ef mewn gwrthban.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a ddywedodd wrthi, dioda fi atto|lwg ag ychydig o ddwfr, canys &s;ychedic wyf: yna hi a agorodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 5.25.</NOTE> gynnoc y llaeth, ac ai diododd ef, ac ai gorchguddiodd ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Dywedodd hefyd wrthi, &s;af [wrth] ddrws y babell: ac os daw neb i mewn, a gofyn i ti, a dywedyd, a oes ymma neb&lpunctel; yna dywet tithe nac [oes.]</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna Iael gwraig Heber a gymmerth hoel o'r babell, ac a gymmerodd forthwyl yn ei llaw, ac a ddaeth i mewn atto ef yn ddi&s;taw, ac a bwyodd yr boel yn ei arlais ef, ac ai gwthiodd i'r ddaiar: (canys efe oedd yn cy&s;cu, ac yn llu|ddedic) ac [felly] y bu efe farw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac wele Barac yn erlid Si&s;ara, ac Iael aeth iw gyfarfod ef, ac a ddywedodd wrtho, ty|ret, a dango&s;af i ti y g&wcirc;r yr hwn yr ydwyt ti yn ei gei&s;io: ac efe a ddaeth i mewn atti, ac wele Si&s;ara yn gorwedd yn farw, a'r hoel yn ei ar|lais ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Felly y daro&s;tyngodd Duw y dwthwn hwnnw Iabin brenin Canaan: o flaen meibion I&s;rael.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A llaw meibion I&s;rael a lwyddodd, ac a orchfygodd Iabin brenin Canaan: nes iddynt dde&s;truwio Iabin brenin Canaan.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>C&acirc;n Debora i ddiolch i Dduw am yr oruchafiaeth yn erbyn Si&s;era.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y canodd Debora, a Barac mab Abino|am y diwrnod hunnw gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Am ddial dialeddau ar I&s;rael, [ac] am ym|gymmell o'r bobl: bendithiwch yr Arglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Clywch o frenhinoedd, gwrandewch o dywy&s;ogion: myfi, myfi a ganaf i'r Arglwydd, canmolaf Arglwydd Dduw I&s;rael.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Oh Arglwydd pan aetho&s;t allan<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 4.11.</NOTE> o Seir, pan gerddai&s;t o faes Edom, y ddaiar a gryn|nodd, y nefoedd hefyd a ddifera&s;ant: a'r cwmy|lau a ddefnynna&s;ant ddwfr.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 97.3. exod. 19.16.</NOTE> mynyddoedd a dodda&s;ant o flaen yr Arglwydd: megis Sinai hwnnw o flaen Ar|glwydd Dduw I&s;rael.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yn nyddiau<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 3.31. pen. 4.18.</NOTE> Samgar mab Anath, yn nyddiau Iael y llwybrau a beidia&s;ant: a'r ffor|ddolion a gerdda&s;ant lwybrau ceimion.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Trefi a darfuant yn I&s;rael: darfuant nes i mi Debora gyfodi, nes i mi gyfodi yn fam yn I&s;rael,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> [I&s;rael] a ddewi&s;odd dduwiau newyddion, yna rhyfel [oedd] yn y pyrth: a welpwyd tari|an, na gwaiw-ffon ym my&s;c deugain mil yn I&s;|rael&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Fyng-halon [&s;ydd] tu ag at ddeddf-w&ycirc;r I&s;rael, [a thu ag at] y rhai ewylly&s;car ym mhlith y bobl: bendithiwch yr Arglwydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y rhai &s;y yn marchogeth ar a&s;&s;ynnod gwynnnion, y rhai &s;y yn aros ym Midin, a'r rhai &s;y yn rhodio ar hyd y ffordd, lleferwch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys trw&s;t y &s;aethyddion ym my&s;c y rhai a dynnent ddwfr [a beidiodd,] yno 'r adro|ddant gyfiawnderau 'r Arglwydd, cyfiawnde|rau [tu ag at] y trefydd yn I&s;rael: yna pobl yr Arglwydd a aethant i wared i'r porth.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Deffro, deffro Debora, deffro, deffro tra|etha g&acirc;n: cyfot Barac, a chaethgluda dy gaeth|glud &ocirc; fab Abinoam.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna 'r hwn a adewir a lywodraetha ar bendefigion y bobl: yr Arglwydd a rydd lywo|draeth ar gedyrn i mi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> O Ephraim [yr oedd] eu gwreiddin hw|ynt yn erbyn Amalec, ar dy &ocirc;l di [yr oedd] Ben|iamin ym my&s;c dy bobl: y deddf-w&ycirc;r a ddae|thant i wared o Machir, a &s;crifennyddion o Za|bulon.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A thywy&s;ogion I&s;&s;achar [oeddynt] gyd a Debora, &icirc;e I&s;&s;achar, a Barac, a anfonwyd ar ei draed i'r dyffryn: am ddo&s;parthiadau Ruben [yr oedd] mawr ofal calon.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Paham yr arho&s;ai&s;t rhwng y corlannau i wrando brefiadau y defaid&lpunctel; am ddo&s;parthia|dau Ruben yr oedd mawr ofal calon.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gilead a drigodd o'r tu hwnt i'r Iorddo|nen, a pha ham yr erys Dan mewn llongau&lpunctel; A&s;er a drigodd wrth borthladd y mor, ac a arho|&s;odd ar ei adwyau.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pobl Zabulon a roddes eu henioes i farw, felly [y gwnaeth] Nephthali ar vchel-fannau y maes.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Brenhinoedd a ddaethant, [ac] a ymla|dda&s;ant, yna brenhinoedd Canaan a ymladda|&s;ant yn Thaanac wrth ddyfroedd Megido: [ond] ni ddyga&s;ant [gymmaint a] dernyn o a rian.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> O'r nefoedd yr ymladda&s;ant: y &s;&ecirc;r oi graddau a ymladda&s;ant yn erbyn Si&s;ara.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Afon Ci&s;on ai &s;cubodd hwynt, yr h&ecirc;n afon
<PB N="101" REF="117">[&s;ef] afon Ci&s;on: fy enaid, ti a gerddai&s;t yn lew.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y drylliodd carnau y meirch gan aml garlamman ei gryfion ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Melldigwch Meroz medd angel yr Ar|glwydd, gan felldigo melldigwch ei thrigoli|on: am na ddaethant yn gynnorthwy i'r Ar|glwydd, yn gynnorthwy i'r Arglwydd yn er|byn y cedyrn.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Bendithier Iael gwraig Heber y Ce|nead goruwch gwragedd [eraill:] bendithier [hi] goruwch gwragedd [yn pre&s;&s;wylio]mewn pebyll.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Dwfr a gei&s;iodd efe, llaeth a roddes hi|the: mewn phiol ardderchog y d&ucirc;g hi yme|nyn.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ei llaw [a&s;&s;wy] at yr hoel, ai llaw dde|hau at forthwyl y gweithw&ycirc;r a yme&s;tynna&s;ant: a hi a ddrylliodd Si&s;ara, ac a dorrodd ei benn ef, archollodd hefyd, a thrywanodd ei arlais ef.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Wrth ei thraed yr ymgrymmodd efe, &s;yrthiodd a gorweddodd: wrth ei thraed yr ym|grymmodd efe, &s;yrthiodd lle 'r ymgrymmodd, yno y &s;yrthiodd yn anrhaithiedic.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Mam Si&s;ara a edrychodd drwy 'r ffe|ne&s;tr, ac a waeddodd drwy 'r dellt, pa ham yr oe|da ei gerbyd heb dyfod&lpunctel; paham yr arafodd ol|wynion ei gerbyd&lpunctel;</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ei harglwydde&s;au doethion ai hatteba|&s;ant, hithe hefyd a adroddodd ei geiriau wrthi ei hun.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Oni chaw&s;ant hwy, [ac oni] ranna&s;ant yr anrhaith&lpunctel; llangces [neu] ddwy i bob g&wcirc;r, anrhaith o [wi&s;coedd] &s;ymmud-liw (&s;ydd] ei|ddo Si&s;ara, [&icirc;e] anrhaith o wniadwaith &s;ym|mudliw: &s;ymmudliw o wniadwaith o'r ddautu, i rannwr pennaf yr anrhaith.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Felly y darfyddo am dy holl elynnion di &ocirc; Arglwydd, a'r rhai a'th hoffant di [fyddant] fel yr haul yn myned yn ei rym: a'r wi&acirc;d a ga|fodd lonydd ddeugain mhlynedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Y Madianiaid am bechod yr I&s;raeliaid yn cael eu gorthrymmu hwynt, hyd oni waredodd Gedeon hwynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNA meibion I&s;rael a wnaethant yr hyn oedd ddrwg yng-olwg yr Arglwydd: am hynny 'r Arglwydd ai rhoddodd hwynt yn llaw Madian &s;aith mlynedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Allaw Madian a orthrechodd I&s;rael: ac rhac ofn y Madianiaid, meibion I&s;rael a wnae|thant iddynt y lloche&s;au y rhai [ydynt] yn y mynyddoedd, a'r ogfeudd a'r amddeffynfaoedd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pan haua&s;e I&s;rael, yna Madian a aeth i fynu, ac Amalec, a meibion y dwyrain a aethant hefyd i fynu yn eu herbyn hwynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac a wer&s;&s;ylla&s;ant yn eu herbyn hwynt ac a ddini&s;tria&s;ant gnwd y ddaiar hyd oni dde|lechi Azza: ac ni adaw&s;ant ddim ymborth yn I&s;rael, na dafad, nac eidion, nac a&s;&s;yn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys hwynt, ai hanifeiliaid a aethant i fynu ai pebyll, daethant fel locu&s;tiaid o amldra, ac nid [oedd] rifedi arnynt hwy, nac ar eu came|lod: felly y daethant i'r wl&acirc;d iw de&s;truwio hi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac I&s;rael a aeth yn dlawd iawn o achos y Madianiaid: a meibion I&s;rael a lefa&s;ant ar yr Arglwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A phan lefodd meibion I&s;rael ar yr Ar|glwydd o blegit y Madianiaid:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna 'r Arglwydd a anfonodd brophwyd|wr at feibion I&s;rael, ac a ddywedodd wrthynt: fel hyn y dywedodd Arglwydd Dduw I&s;rael, myfi a'ch dugum chwi i fynu o'r Aipht, ac a'ch ar weiniais chwi o d&ycirc; y caethiwed.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Mi hefyd a'ch gwaredais chwi o law 'r Aiphtiaid, ac o law eich holl orthrym-w&ycirc;r: gyr|rais hwynt allan hefyd o'ch blaen chwi, a rho|ddais eu t&icirc;r hwynt i chwi:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A dywedais wrthych: myfi [ydwyf] yr Arglwydd eich Duw chwi<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 17.3<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. ler. 10.2.</NOTE> nac ofnwch ddu|wiau yr Amoriaid y rhai 'r ydych yn trigo yn eu gwl&acirc;d: ond ni wrandaw&s;och ar fy llais i.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna angel yr Arglwydd a ddaeth, ac a ei&s;teddodd tann y dderwen yr hon [&s;ydd] yn E|phrah, yr hon [oedd] eiddo Ioas t&acirc;d yr Efrlaid: a Gedeon ei fab ef oedd yn dyrnu gwenith mewn gwin-wryf, i ffoi rhac y Madianiaid.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac angel yr Arglwydd a ymddango&s;odd iddo ef, ac a ddywedodd wrtho: yr Arglwydd [&s;ydd] gyd a thi [&wcirc;r] cadarn nerthol.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A Gedeon a ddywedodd wrtho [gwran|do] arnaf fy arglwydd, od yw 'r Arglwydd gyd a ni, paham y digwyddodd hyn oll i ni&lpunctel; a pha le [y mae] ei holl ryfeddodau ef y rhai a fynegodd ein tadau i ni gan ddywedyd, ond yr Arglwydd a'n d&ucirc;g ni i fynu o'r Aipht&lpunctel; canys yn awr yr Arglwydd a'n gwrthododd n&icirc;, ac a'n rhoddodd i law y Madianiaid.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna 'r Arglwydd a edrychodd arno ef, ac a ddywedodd, dos yn dy rymmu&s;dra ymma, a gwaret I&s;rael o law y Madianiaid: oni anfo|nais i dy di&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Dywedodd yntef wrtho ef, attolwg fy Arglwydd pa fodd y gwaredaf fi I&s;rael&lpunctel; wele fy nh&acirc;d yn dlotaf ym Mana&s;&s;es, a minne 'n llei|af yn nh&ycirc; fy nh&acirc;d.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrtho ef diau y byddafi gyd a thi: a thi a darewi y Madia|niaid fel vn g&wcirc;r.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a ddywedodd wrtho, attolwg o chefais ffafor yn dy olwg: gwna erofi arwydd [fel y gwypwyf] mai ti &s;ydd yn llefaru wr|thif.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Na chilia attolwg oddi ymma hyd oni ddelwyf attat, ac oni ddygwyf fy offrwm, ac oni o&s;odwyf ef ger dy fron: dywedodd yntef, myfi a arho&s;af nes it ddychwelyd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna Gedeon a ddaeth, ac a barat&ocirc;dd fynn gafr, ac Epha o beillied yn fara croiw, y cig a o|&s;ododd efe mewn ba&s;ced, a'r i&s;cell a o&s;ododd efe mewn crochan: ac ai dug atto ef tann y dder|wen, ac ai cyflwynodd.</P>
<PB REF="118">
<P N="20"><HI>20</HI> Ac angel Duw a ddywedodd wrtho, cymmer y c&icirc;g a'r baracroiw, a go&s;ot ar y graig hon, a thywallt yr i&s;cell: ac efe a wnaeth felly.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna angel yr Arglwydd a e&s;tynnodd fla|en y ffon yr hon [oedd] yn ei law ef, ac a gy|ffyrddodd a'r c&icirc;g, ac a'r bara croiw, a'r t&acirc;nadder|chafodd o'r graig, ac a y&s;&s;odd y c&icirc;g, a'r bara croiw: ac angcl yr Arglwydd a aeth ymmaith oi olwg ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pan welodd Gedeon mai angel yr Ar|glwydd [oedd]efe: yna y dywedodd Gedeon oh Arglwydd Dduw, diau o herwydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 33.20. Pen. 13.22.</NOTE> i'm we|led angel yr Arglwydd wyneb yn wyneb [y byddaf marw.]</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrtho, tang|neddyf it, nac ofna, ni byddi farw.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna Gedeon a adailadodd yno allor i'r Arglwydd, ac ai galwodd Iehofa Salom: hyd y dydd hwn [y mae] hi etto yn Ephrah tref-tad yr E&s;riaid.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A'r no&s;on honno y dywedodd yr Arglw|ydd wrtho ef, cymmer y bu&s;tach yr hwn [&s;ydd] eiddo dy d&acirc;d, a bu&s;tach arall &s;aith mlwydd oed: a de&s;truwia allor Baal yr hon [&s;ydd] eiddo dy d&acirc;d, a thorr y llwyn yr hwn [&s;ydd] yn ei hym|yl hi.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac adailada di allor i'r Arglwydd dy Dduw ar benn y graig hon yn drefnus, a chym|mer yr ail bu&s;tach, ac offrymma boeth offrwm ar goed y llwyn yr hwn a dorri di.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna Gedeon a gymmerodd ddeng-wr oi wei&s;ion, ac a wnaeth fel y llefara&s;e'r Arglw|ydd wrtho ef: ac o herwydd ei fod yn ofni t&ycirc; ei d&acirc;d, a gw&ycirc;r y ddinas os gwnae efe [hynn] liw dydd, am hynny efe ai gwnaeth liw nos.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Pan gyfododd gw&ycirc;r y ddinas y borau, y|na wele allor Baal wedi ei dryllio, a'r llwyn yr hwn [oedd] yn ei hymyl wedi ei dorri: a'r ail bu&s;tach wedi ei boeth offrymmu ar yr allor yr hon a adailada&s;id.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A dywedodd pawb wrth ei gilydd, pwy a wnaeth y peth hyn&lpunctel; pan gei&s;ia&s;ant a [phan] chwilia&s;ant, yna y dyweda&s;ant, Gedeon mab Ioas a wnaeth y peth hyn.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna gw&ycirc;r y ddinas a ddyweda&s;ant wrth Ioas, d&wcirc;g dy fab fel y byddo efe marw: canys efe a ddrylliodd allor Baal, ac a dorrodd y llwyn yr hwn [oedd] yn ei hymyl hi.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac Ioas a ddywedodd wrth y rhai oll a oeddynt yn &s;efyll yn ei ymyl, ai chwi a ddad|leuwch dros Baal&lpunctel; ai chwi ai ceidw ef&lpunctel; yr hwn a ddadleuo dro&s;to ef, bydded farw y bore hwn: os Duw [yw] efe dadleued dro&s;to ei hun, am dd|ryllio ei allor.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Efe ai galwodd ef y dwthwn hwnnw Ie|rubbaal gan ddywedyd: ymddadleued Baal dro&s;to ei hun am ddryllio ei allor.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna y Madianiaid oll, a'r Amaleciaid, a meibion y dwyrain a ga&s;clwyd yng-hyd: ac a a|ethant, ac a wer&s;&s;ylla&s;ant yn nyffryn Iezrael.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ond y&s;pryd yr Arglwydd a wi&s;codd am Gedeon: ac efe a<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 10.3.</NOTE> vdcanodd mewn vdcorn, ac Abiazar a aeth ar ei &ocirc;l ef.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac efe a anfonodd gennadau drwy holl Mana&s;&s;es yr hwn pan alwyd ef ai canlynodd ef: anfonodd hefyd gennadau i A&s;er, ac i Zabu|lon, ac i Nephthali, ac aethant i fynu iw cyfar|fod hwynt.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yna Gedeon a ddywedodd wrth Dduw: o gwaredi di I&s;rael drwy fy llaw i megis y lle|ferai&s;t,</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Wele fi yn go&s;od cn&ucirc; o wl&acirc;n yn y llawr dyrnu: os gwlith fydd ar y cn&ucirc; yn vnic, a &s;ych|der ar yr holl ddaiar, yna y caf wybod y gwaredi di I&s;rael drwy fy llaw i, fel y lleferai&s;t.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac felly y bu, canys cyfododd yn forau, ac a &s;wppynnodd y cn&ucirc;, ac a wa&s;codd wlith o'r cn&ucirc; loned phiol o ddwfr.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A Gedeon a ddywedodd wrth Dduw na lidied dy ddigllonedd i'm herbyn,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 18.32.</NOTE> a mi a lefaraf vn waith etto: profaf yn awr y waith hon yn vnic drwy 'r cn&ucirc;: bydded attolwg &s;ychder ar y cn&ucirc; yn vnic, ac ar yr holl ddaiar bydded gwlith.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A Duw a wnaeth felly y no&s;&s;on honno: canys yr oedd &s;ychder ar y cn&ucirc; yn vnic, ac ar yr holl ddaiar yr oedd gwlith.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Yr Arglwydd yn peri i Gedeon yrru ymmaith y rhan fwyaf oi lu, 19 y modd y rhyfelodd, ac y gorchfy|godd Gedeon. 25 lladdiad Oreb a Zeb.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNA<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 8.35.</NOTE> Ierubbaal (hwnnw [yw] Gedeon) a gyfododd yn foreu, a'r holl bobl y rhai [o|eddynt] gyd ag ef, ac a wer&s;&s;ylla&s;ant wrth ffy|nnon Harod: a gwer&s;&s;yll y Madianiaid oedd iddynt o du'r gogledd wrth frynn Moreh yn y dyffryn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Gedeon, rhy luo&s;og yw 'r bobl y rhai [ydynt] gyd a thi i mi roddi y Madianiaid iw llaw hwynt: rhac i I&s;rael ymogoneddu i'm herbyn gan ddywedyd, fy llaw fy hun a'm gwaredodd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny yn awr, cyhoedda lle y clywo 'r bobl gan ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 20.8. 1. Mac. 3.56.</NOTE> yr hwn &s;ydd ofnus, ac ar&s;wydus dychweled, ac ymadawed y boreu o fynydd Gilead: yna y dychwelodd o'r bobl ddwy fil ar hugain, a deng-m&icirc;l a arho&s;a&s;ant.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Gedeon etto y mae gormod o bobl, d&wcirc;g hwynt i wared at y dyfroedd, a mi ai profaf hwynt yno i ti: ac am yr hwn y dywedwyf wrthit hwn a aiff gyd a thi, eled hwnnw gyd a thi, ac am y rhai oll y dy|wedwyf wrthit, hwn nid aiff gyd a thi, nac eled hwnnw gyd a thi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly efe a ddygodd y bobl i wared at y dy|froedd, a dywedodd yr Arglwydd wrth Gedeon, pwy bynnac a leppio ai dafod o'r dwfr fel y llep|pio c&icirc;, go&s;ot ef ar nailltu, felly pwy bynnac a ym|grymmo ar eiliniau i yfed.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A rhifedi y rhai a goda&s;ant [y dwfr] ai llaw ac eu genau oedd dry cha~nwr: ar holl bobl eraill a ymgrymma&s;ant ar eu gliniau i yfed dwfr.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrth Ge|deon,
<PB N="102" REF="118">drwy 'r trychan-nwr y rhai a leppia|&s;ant [y dwfr]y gwaredaf chwi, ac y rhoddaf y Madianiaid yn dy law di: am hynny cled yr holl bobl [eraill] ymmaith bob vn iw fangre ei hun.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Felly y bobl a gymmera&s;ant fwyd yn eu [dwylo] ai hudcyrn, a [Gedeon] a ollyngodd ymmaith holl w&ycirc;r I&s;rael pob vn iw babell a thry cha~-nwr a ddaliodd efe: a gwer&s;&s;yll y Ma|dianiaid oedd oddi tanodd iddo mewn dyffryn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r no&s;&s;on honno y dywedodd yr Arglw|ydd wrtho ef, cyfot dosi wared i'r gwer&s;&s;yll, ca|nys mi ai rhoddais ef yn dy law di.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac od wyt yn ofni myned i wared, dos di a Phurah dy langc i wared i'r gwer&s;&s;yll:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A gwrando beth a ddywedant, fel yr ym|nertho wedi hynny dy ddwylo, ac yr elech i wared i'r gwer&s;&s;yll: yna efe a aeth i wared a Phurah ei langc i gwrr y rhai arfogion y rhai [oeddynt] yn y gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r Madianiaid, a'r Amaleciaid, a holl<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 6.33.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"></NOTE> feibion y dwyrain oeddynt yn gorwedd yn y dyffryn fel y locu&s;tiaid o amldra: ai camelod [oedd] heb r&icirc;f fel y tyfod yr hwn [&s;ydd] ar fin y m&ocirc;r o amldra.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pan ddaeth Gedeon, yna wele &wcirc;r yn mynegu iw gyfell freuddwyd: ac efe a ddywe|dodd, wele breuddwyd a freuddwydiais, ac wele dorth o fara haidd yn ymdreiglo i wer&s;&s;yll y Madianiaid, ac hi a ddaeth hyd y babell, ac ai tarawodd fel y &s;yrthiodd, ac hi ai hymchwelodd fel y &s;yrthiodd y babell.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ai gyfell ef a atebodd, ac a ddywedodd nid [yw] hyn ddim onid cleddyf Gedeon mab Ioas g&wcirc;r o I&s;rael: Duw a roddodd Madian ai holl fyddin yn ei law ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan glybu Gedeon adroddiad y breudd|wyd ai ddirnad, yna efe a addolodd: ac a ddych|welodd i wer&s;&s;yll I&s;rael, ac a ddywedodd, cy|fodwch, canys rhoddodd yr Arglwydd wer&s;&s;yll y Madianiaid yn eich llaw chwi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a rannodd y trychan-nwr yn dair byddin, ac a roddodd vdcyrn yn llaw pawb o ho|nynt, a phi&s;&s;er gw&acirc;g, a llugyrn yng-hanol y pi&s;&s;erau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt hwy, edrych|wch arnaf, a gwnewch felly: wele pan ddelwyf igwrr y gwer&s;&s;yll, yna fel y gwnelwyfi&lpunctel; gw|newch chwithau.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pan vdcanwyf mewn vdcorn, myfi a'r holl rai a'r [a ydynt] gyd a mi: vdcenwch chwi|thau mewn vdcyrn o amgylch yr holl wer&s;&s;yll, a dywedwch [cleddyf] yr Arglwydd, a Gedeon.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Felly Gedeon a ddaeth i mewn a'r can-nwr y rhai [oeddynt] gyd ag efi gwrr y gwer&s;&s;yll yn nechreu y wiliadwriacth ganol, a'r gwilw&ycirc;r gan godi a goda&s;ant, ac a vdcana|&s;ant mewn vdcorn, ac a ddryllia&s;ant y pi&s;&s;erau y rhai [oeddynt] yn eu llaw hwynt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r tair byddin eraill a vdcana&s;ant mewn vdcyrn, ac a ddryllia&s;ant y pi&s;&s;erau ar a ddalia|&s;ant y llugyrn yn eu llaw a&s;&s;wy, a'r vdcyrn yn eu llaw ddehau i vdcanu: llefa&s;ant, cleddyf yr Arglwydd, a Gedeon.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A &s;afa&s;ant bob vn yn ei l&ecirc; o amgylch y gwer&s;&s;yll: a'r holl wer&s;&s;yll a dorrodd allan, gwaedda&s;ant hefyd, a ffoa&s;ant.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r try chant a vdcana&s;ant ag vdcyrn,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 9.4.</NOTE> a'r Arglwydd a o&s;ododd gleddyf pob vn yn erbyn ei gilydd, ac yn erbyn yr holl wer&s;&s;yll: felly y gwer&s;&s;yll a ff&ocirc;dd hyd Bethha&s;itah yn Zererah hyd fin Abel Meholah yn ymyl Tabbath.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna gw&ycirc;r I&s;rael a ga&s;clwyd o Neph|thali, ac o A&s;er, ac o holl Mana&s;&s;es: ac a erli|dia&s;ant ar &ocirc;ly Madianiaid.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A Gedeon a anfonodd gennadau i holl fynydd Ephraim gan ddywedyd, deuwch i wa|red yn erbyn y Madianiaid, ac achubwch oi bla|en hwynt y dyfroedd hyd Bethbarah, a'r Ior|ddonen: a cha&s;clwyd holl w&ycirc;r Ephraim, ac en|nilla&s;ant y dyfroedd hyd Bethbarah, a'r Ior|ddonen.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A dalia&s;ant ddau<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 83.12. E&s;a. 10.26,</NOTE> o dywy&s;ogion Madi|an &s;ef Oreb, a Zeeb, a lladda&s;ant Oreb ar graig Oreb, a lladda&s;ant Zeeb wrth w&icirc;n-wryf Zeeb, ac a erlidia&s;ant y Madianiaid: a duga&s;ant ben|nau Oreb, a Zeeb at Gedeon i'r tu hwnt i'r Ior|ddonen.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Cweryl Ephraim yn erbyn Gedeon. 27 I&s;rael yn gwneuthur gau-dduw o Ephod Gedeon. 30 Plant Gedeon ai diwedd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa gw&ycirc;r Ephraim a ddyweda&s;ant wrtho ef, pa ham y gwnaetho&s;t y peth hyn a ni, heb alw arnom ni pan aetho&s;t i ymladd yn erbyn y Madianiaid&lpunctel; ac ai dwrdia&s;ant ef yn d&ocirc;&s;t.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, beth a wneu|thum i yn awr megis chwi&lpunctel; onid gwell yw llo|ffiad grawn-win Ephraim, na cha&s;cliad grawn|win Abiazar&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Duw a roddodd yn eich llaw chwi dywy|&s;ogion Madian [&s;ef] Oreb, a Zeeb, a pheth a allwn i ei wneuthur wrthych chwi&lpunctel; yna 'r ara|fodd eu dig hwynt tu agatto ef, pan lefarodd efe y geiriau hyn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A Daeth Gedeon i'r Iorddonen: i fyned tro&s;ti hi, efe a'r trychan-nwr y rhai [oeddynt] gyd ag ef yn ddeffygiol, ac yn erlid.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a ddywedodd wrth w&ycirc;r Succoth, rhoddwch attolwg dorthau o fara i'r bobl y rhai ydynt i'm canlyn: canys lluddedic ydynt hwy a minne yn erlyd ar &ocirc;l Zebah, a Salmunna brenhinoedd Madian.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A dywedodd tywy&s;ogion Succoth a [yw] llaw Zebah, a Salmunna 'n awr yn dy law di: fel y rhoddem ni fara i'th l&ucirc; di&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y dywedodd Gedeon, o herwydd hynny pan roddo 'r Arglwydd Zebah a Sal|munna yn fy llaw i: yna y d&ycirc;rnaf eich cnawd chwi a drain yr anialwch, ac a mieri.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a aeth i fynu oddi yno i Penuel, ac a lefarodd wrthynt hwythau felly: a gw&ycirc;r Pe|nuel ai hatteba&s;ant ef, fel yr atteba&s;e gw&ycirc;r Succoth.</P>
<PB REF="119">
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a lefarodd hefyd wrth w&ycirc;r Penuel gan ddywedyd: pan ddychwelwyf mewn he|ddwch mi a dde&s;truwiaf y t&wcirc;r ymma.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A Zebah a Salmunna [oeddynt] yn Carcor, ai lluoedd gyd a hwynt yng-hylch pymtheng-mil, yr hyn oll a adaw&s;id o holl fy|ddin meibion y dwyrain: a lladdwyd cant ac v|gain mil o w&ycirc;r yn tynnu cleddyf.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A Gedeon a aeth i fynu tua 'r rhai oedd|ynt yn trigo mewn pabellau o'r tu dwyrain i Nobah, ac i Iogbeha: ac efe a darawodd y fy|ddin, canys y fyddin oedd y&s;ceulus.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ond Zebah a Salmunna a ffoa&s;ant, ac efe a erlidiodd ar eu h&ocirc;l hwynt: ac a ddaliodd ddau frenin Madian &s;ef Zebah a Salmunna, ac a wa&s;carodd yr holl l&ucirc;.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Felly Gedeon mab Ioas a ddychwe|lodd o'r rhyfel cyn codi 'r haul.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a ddaliodd langc o w&ycirc;r Succoth ac a ymofynnodd ag ef: ac yntef a &s;crifennodd iddo dywy&s;ogion Succoth ai henuriaid, [&s;ef] dau wr ar bymtheg a thrugain.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a ddaeth at w&ycirc;r Succoth ac a ddy|wedodd, wele Zebah a Salmunna: [drwy] 'r rhai yr ambercha&s;och fi ga~ ddywedyd, a [ydyw] llaw Zebah a Salmunna yn awr yn dy law di&lpunctel; fel y rhoddem far a i'th w&ycirc;r lluddedic&lpunctel;.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna efe a gymmerth henuriaid y ddinas a dram yr anialwch, a'r mi&ecirc;ri: ac a ddrylliodd w&ycirc;r Succoth a hwynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> T&wcirc;r Penuel hefyd a ddini&s;triodd efe: ac a laddodd w&ycirc;r y ddinas.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna efe a ddywedodd wrth Zebah, ac wrth Salmunna, pa fath w&ycirc;r [oedd] y rhai a ladda&s;och rhwi yn Thabor&lpunctel; a dyweda&s;ant te|byg i ti, [pob] vn o ddull meibion brenin.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a ddywedodd, fy mrodyr meibion fy mam [oeddynt] hwy: [fel] mai byw 'r Arg|lwydd pc gadaw&s;ech hwynt yn fyw ni laddwn chwi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna efe a ddywedodd wrth Iether ei gyntafanedic, cyfot, lladd hwynt, ond ni thynne y llangc ei gleddyf: o herwydd efe a ofnodd, ca|nys bachgen [oedd] efe etto.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y dywedodd Zebah a Salmunna, cy|fot ti a rhuthra i ni, canys fel [y byddo]'r g&wcirc;r [felly y bydd] ei rym: a Gedeon a gyfododd, ac a laddodd Zebah a Salmunna, ac a gymmerth y col&ecirc;rau y rhai [oeddynt] am yddfau eu came|lod hwynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A gw&ycirc;r I&s;rael a ddyweda&s;ant wrth Ge|deon, arglwyddiaetha arnom ni, tydi hefyd a'th fab, a mab dy fab: canys gwaredai&s;t ni o law Madian.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A Gedeon a ddywedodd wrthynt, ni ar|glwyddiaethafi arnoch, ac ni arglwyddiaetha fy mab arnoch, [eithr] yr Arglwydd a arglwy|ddiaetha arnoch.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Dywedodd Gedeon hefyd wrthynt, go|fynnaf arch oddi gennwch, ar roddi o bob vn o honoch chwi i mi glu&s;tdly&s;au ei anrhaith: canys clu&s;t-dly&s;au aur [oedd] ganddynt hwy, o her|wydd mai Imaeliaid oeddynt hwy.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A dyweda&s;ant gan roddi y rhoddwn [hwynt,] a lleda&s;ant ryw wi&s;c, a thafla&s;ant yno bob vn ei glu&s;t-dlws yr hwn a gaw&s;e efe yn &s;cly|faeth.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A phwys y clu&s;t-dly&s;au aur y rhai a ofy|nna&s;e efe oedd f&icirc;l, a &s;aith gant [o &s;iclau] aur, heb law 'r col&ecirc;rau, a'r arogl-bellenau, a'r gwi&s;|coedd porphor y rhai [oeddynt] am frenhinoedd Madian, ac heb law y tyrch y rhai [oeddynt] am yddfau eu camelod hwynt.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A Gedeon a wnaeth hynny yn Ephod, ac ai go&s;ododd yn ei ddinas ei hun Ephra, a holl I&s;rael a butteinia&s;ant ar ei h&ocirc;l hi yno: a bu [hynny] yn dramgwydd i Gedeon, ac iw d&ycirc; ef.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Felly y daro&s;tyngwyd Madian o flaen meibion I&s;rael, fel na chwanega&s;ant dderchafu eu pennau: a'r wl&acirc;d a gafodd lonydd ddeu|gain mhlynedd yn nyddiau Gedeon.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna Ierubbaal mab Ioas a aeth ym|maith, ac a drigodd yn ei d&ycirc; ei hun.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac i Gedeon yr oedd deng-mab a thru|gain a ddeuthe allan oi gorph ef: canys gwra|gedd lawer oeddynt ganddo ef.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ai ordderch-wraig ef yr hon [oedd] yn Sichem a ymddug hefyd iddo ef fab: ac efe a o|&s;ododd ei henw ef yn Abimelech.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Felly Gedeon mab Ioas a fu farw mewn oedran t&ecirc;g, ac a gladdwyd yin meddrod Ioas ei dad yn Ephra [tref] tad yr E&s;riaid.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A phan fu farw Gedeon, yna meibion I&s;|rael a ddychwela&s;ant, ac a butteinia&s;ant ar &ocirc;l Baalim: ac a o&s;oda&s;ant Baal-berith yn dduw iddynt.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Felly meibion I&s;rael ni chofia&s;ant yr Arglwydd eu Duw: yr hwn ai gwareda&s;e hw|ynt o law eu holl elynnion o amgylch.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac ni wnaethant drugaredd a th&ycirc; Ierub|baal Gedeon: yn &ocirc;l yr holl ddaioni a'r a wna|ethe efe i I&s;rael.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Abimelech yn barnu y bobl yn &ocirc;l Gedeon, ac yn lladd ei frodyr, 7 Dammeg Iotham.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Abimelech mab Ierubbaal a aeth i Sichem, at frodyr ei fam: ac a ymddanodd a hwynt, ac a holl dylwyth t&ycirc; t&acirc;d ei fam, gan ddywedyd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dywedwch attolwg lle y clywo holl ar|glwyddi Sichein, pa vn oref gennych ai arglw|yddiaethu arnoch o ddeng-wr a thrugain, oll yn feibion Ierubbaal, ai arglwyddiaethu o vn g&wcirc;r arnoch&lpunctel; cofiwch gan hynny mai eich a&s;cwrn, a'ch cnawd ydwyfi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna brodyr ei fam o ddyweda&s;ant oi ble|git ef lle y clybu holl arglwyddi Sichem yr holl eiriau hynny: ai calon hwynt a dr&ocirc;dd ar &ocirc;l Abimelech, canys dyweda&s;ant ein brawd ni [yw] efe.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A rhodda&s;ant iddo ddec a thrugain [o &s;i|clau] arian o d&ycirc; Baal-berith: ac Abimelech a
<PB N="103" REF="119">gyflogodd a hwynt ofer-w&ycirc;r gwammal, y rhai aethant ar ei &ocirc;l ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly efe a ddaeth i d&ycirc; ei dad i Ephra, ac a laddodd ei frodyr meibion Ierubaal [y rhai o|eddynt] ddeng-wr a thrugain ar vn garrec: ond Iotham mab ieuang af Ierubbaal a adawyd, ca|nys efe a ymguddia&s;e.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna holl arglwyddi Sichem, a holl d&ycirc; Mi|lo a ymga&s;cla&s;ant, ac a aethant, ac a vrdda&s;ant A|bimelech yn frenin yn nyffryn<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua. 24.26.</NOTE> y piler yr hwn [&s;ydd] yn Sichem.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan fynega&s;ant [hynny] i Iotham, yna efe a aeth, ac a &s;afodd ar benn mynydd Garizim, ac a dderchafodd ei l&ecirc;f, ac a waeddodd: dywe|dodd hefyd wrthynt, gwrandewch arnafi &ocirc; argl|wyddi Sichem, fel y gwrandawo Duw arnoch chwithau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y coed gan fyned a aethant i eneinio bre|nin arnynt: a dyweda&s;ant wrth yr oli-wydden teyrna&s;a arnom ni.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ond yr oliwydden a ddywedodd wrthynt a beidiafi a'm bra&s;ter a'r hwn drwofi 'r anrhy|deddant Dduw, a dynion&lpunctel; ac a &acirc;fi i lywodrae|thu ar y prennau [eraill&lpunctel;]</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y coed a ddyweda&s;ant wrth y ffigu&s;|bren: tyret ti, teyrna&s;a arnom ni.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ond y ffigu&s;-bren a ddywedodd wrthynt a beidiafi a'm mely&s;dra, ac a'm ffrwyth goref&lpunctel; ac a &acirc;fi i lywodraethu ar y prennau [eraill&lpunctel;]</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y coed a ddyweda&s;ant wrth y w&icirc;n|wydden: tyret ti, teyrna&s;a arnom ni.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond y win-wydden a ddywedodd wr|thynt hwy, a beidiafi a'm mely&s;-win yr hwn &s;ydd yn llawenhau Duw, a dynion&lpunctel; ac a &acirc;fi i ly|wodraethu ar y prennau [eraill&lpunctel;]</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna 'r holl goed a ddyweda&s;ant wrth y fieren: tyret ti, teyrna&s;a arnom.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r fieren a ddywedodd wrth y prennau os mewn gwirionedd yr eneiniwch chwi fi yn frenin arnoch, deuwch ac ymddyriedwch yn fyng-hy&s;cod i: ac onid&ecirc;, fe aiff t&acirc;n allan o'r fie|ren, ac a y&s;&s;a cedr-wydd Libanus.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Felly yn awr os mewn gwirionedd, a pherffeithrwydd y gwnaethoch, ac y go&s;oda|&s;och Abimelech yn frenin: ac os gwnaethoch yn dda ag Ierubbaal, ac ai d&ycirc; ef, ac os yn &ocirc;l ha|eddedigaeth ei ddwylaw ef y gwnaethoch iddo (bernwch eich hun:)</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys fy nh&acirc;d a ymladdodd dro&s;och chwi, ac a anturiodd ei enioes ym mhell, ac a'ch gwaredodd chwi o law y Madianiaid.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A chwithau a gyfoda&s;och yn erbyn t&ycirc; fy nh&acirc;d i heddyw, ac a ladda&s;och ei feibion ef [y rhai oeddynt] ddeng-wr a thrugain ar vn gar|rec: ac a o&s;oda&s;och Abimelech (mab ei lawfor|wyn ef) yn frenin ar arglwyddi Sichem o her|wydd [ei fod] efe yn frawd i chwi.</P>
<P N="91"><HI>91</HI> Gan hynny os mewn gwirionedd, ac mewn perffeithrwydd y gwnaethoch ag Ierubbaal, ac ai d&ycirc; ef y dydd hwn: llawenychwch gyd ag Abi|melech, a llawenyched yntef gyd a chwithau.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac onid &ecirc;, aed t&acirc;n allan o Abimelech, ac y&s;&s;ed arglwyddi Sichem, a th&ycirc; Milo: hefyd e|led t&acirc;n allan o arglwyddi Sichem, ac o d&ycirc; Mi|lo, ac y&s;&s;ed Abimelech.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna Iotham a giliodd, ac a ff&ocirc;dd, ac a a|eth ymmaith, i Beera: ac a drigodd yno rhac ofn Abimelech ei frawd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Felly Abimelech a deyrna&s;odd ar I&s;ra|eldair blynedd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ond Duw a anfonodd y&s;pryd drwg rhwng Abimelech, ac arglwyddi Sichem: ac arglwyddi Sichem a anghywira&s;ant ag Abi|melech,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Fel y dele y traha [a wnel&s;id a] deng|mab a thrugain Ierubbaal: ac fel y go&s;odid eu gwaed hwynt ar Abimelech eu brawd yr hwn ai lladdodd hwynt, ac ar arglwyddi Sichem y rhai ai cynnorthwya&s;ant ef i ladd ei frodyr.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Felly arglwyddi Sichem a o&s;oda&s;ant i|ddo ef fradwriaeth ar hennau y mynyddoedd, ac y&s;peilia&s;ant bawb a'r a oedd yn trammwy hei|bio iddynt ar hyd y ffordd: a mynegwyd [hyn|ny] i Abimelech.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna Gaal mab Ebed a ddaeth efe ai fro|dyr, ac a drammwya&s;ant i Sichem: ac arglwy|ddi Sichem a ymddyrieda&s;ant ynddo ef.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am hynny 'r aethant i'r maes, ac a ga&s;|cla&s;ant rawn-win eu gw&icirc;n-lla~noedd, ac ai &s;ang|a&s;ant, a gwnaethant yn llawen: a daethant i mewn i d&ycirc; eu duw, bwyttaw&s;ant hefyd, ac yfa|&s;ant, a melldithia&s;ant Abimelech.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna Gaal mab Ebed a ddywedodd, pwy [yw] Abimelech&lpunctel; a phwy [yw] Sichem fel y gwa&s;anaethem ef? onid mab Ierubbaal [yw e|fe&lpunctel;] ond Zebul [yw] ei &s;wyddog&lpunctel; gwa&s;ana|ethwch w&ycirc;r Hemor tad Sichem, canys paham y gwa&s;anaethwn ni ef&lpunctel;</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ona bydde 'r bobl hyn tann fy llaw i, fel y bwriwn ymmaith Abimelech: ac efe a ddywe|dodd wrth Abimelech amlh&acirc; dy l&ucirc; a thyret alla~.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Pan glybu Zebul tywy&s;og y ddinas ei|riau Gaal mab Ebed: yna y llidiodd ei ddigllo|nedd ef.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac efe a anfonodd gennadau at Abime|lech yn ddirgel gan ddywedyd: wele Gaal mab Ebed ai frodyr yn dyfod i Sichem, ac wele hwynt yn gwarche y ddinas i'th erbyn.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Gan hynny cyfot yn awr liw n&ocirc;s a'r bobl y rhai [ydynt] gyd athi, a chynllwyn yn y maes.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A chyfot yn foreu yng-hylch codiad yr haul, a rhuthra yn erbyn y ddinas: ac wele [pan] ddelo efe a'r bobl y rhai [ydynt] gyd ag ef allan i'th erbyn, yna gwna iddo 'r hyn a ellech.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Felly Abimelech a gyfododd, a'r holl bobl y rhai [oeddynt] gyd ag ef liw n&ocirc;s: ac a gyn|llwyna&s;ant yn erbyn Sichem yn bedair byddin.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Yna Gaal mab Ebed a aeth allan, ac a &s;a|fodd [wrth] ddrws porth y ddinas: ac Abime|lech a gyfododd, a'r bobl y rhai [oeddynt] gyd ag ef o'r cynllwyn.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Pan welodd Gaal y bobl, yna efe a
<PB REF="120">ddywedodd wrth Zebul, wele bobl yn dyfod i wared o bennau 'r mynyddoedd: a dywedodd Zebul wrtho ef; cy&s;cod y mynyddoedd yr ydwyt ti 'n ei weled fel dynion.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A Gaal a chwanegodd etto lefaru, ac a ddywedodd: wele bobl yn dyfod i wared o ga|nol y t&icirc;r, ac vn fyddin yn dyfod o ffordd gwa&s;ta|dedd Meonenim.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yna y dywedodd Zebul wrtho ef, pa le yn awr [y mae] dy enau di [a] 'r hwn y dywedai&s;t, pwy [yw] Abimelech pan wa&s;anaethem ef&lpunctel; ond dymma y bobl y rhai a ddirmygai&s;t di&lpunctel; dos allan attolwg yn awr, ac ymladd iw herbyn.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Yna Gaal a aeth allan o flaen arglwyddi Sichem: ac a ymladdodd yn erbyn Abimelech.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ond Abimelech ai herlidiodd ef, ac efe a ff&ocirc;dd oi flaen ef: a llawer a gwympa&s;ant yn ar|cholledic hyd ddrws y porth.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac Abimelech a drigodd yn Arumah: a Zebul a yrrodd ymmaith Gaal ai frodyr o bre|&s;&s;wylio yn Sichem.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A thrannoeth y daeth y bobl allan i'r ma|es: a mynegwyd [hynny] i Abimelech.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ac efe a gymmerth y bobl, ac ai rhannodd yn dair byddin, ac a gynllwynodd yn y maes: ac efe a edrychodd, ac wele y bobl yn dyfod allan o'r ddinas, ac efe a gyfododd yn eu herbyn, ac ai tarawodd hwynt.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ac Abimelech, a'r byddinoedd y rhai [oeddynt] gyd ag ef a ruthra&s;ant, ac a &s;afa&s;ant wrth ddrws porth y ddinas: a'r ddwy fyddin [e|raill] a ruthra&s;ant ar yr holl rai a [oeddynt] yn y maes, ac ai taraw&s;ant hwy.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Pan ymladdodd Abimelech yn erbyn y ddinas yr holl ddiwrnod hwnnw, yna efe a eni|llodd y ddinas, ac a laddodd y bobl y rhai [oe|ddynt] ynddi: ac a dde&s;truwiodd y ddinas, ac ai hauodd a halen.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Pan glybu holl arglwyddi t&wcirc;r Sichem [hynny:] yna y daethant i amddeffynfa t&ycirc; duw Berith.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A mynegwyd i Abimelech, ymga&s;clu o holl arglwyddi t&wcirc;r Sichem.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Yna Abimelech a aeth i fynu i fynydd Zalmon, efe a'r holl bobl y rhai [oeddynt] gyd ag ef, ac Abimelech a gymmerth fwyeill yn ei law, ac a dorrodd gangen o brenn, ac ai d&ucirc;g hi, ac ai go&s;ododd ar ei yc&s;wydd: ac a ddywedodd wrth y bobl y rhai [oeddynt] gyd ag ef, gwel|&s;och beth a wneuthum, bry&s;&s;iwch gwnewch fel finne.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Yna 'r holl bobl a dorra&s;ant bob vn ei gangen, ac a aethant ar &ocirc;l Abimelech, ac ai go|&s;oda&s;ant wrth yr amddeffynfa, ac a lo&s;ca&s;ant a hwynt yr amddeffynfa a th&acirc;n: felly holl ar|glwyddi t&wcirc;r Sichem a fuant feirw, yng-hylch mil o w&ycirc;r a gwragedd.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Yna Abimelech a aeth i Thebez: ac a wer|&s;&s;yllodd yn erbyn Thebez, ac ai hennillodd hi.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ac yr oedd t&wcirc;r cadarn yng-hanol y ddi|nas a'r holl w&ycirc;r a'r gwragedd, a holl arglwyddi y ddinas a ffoa&s;ant yno, ac a gaeua&s;ant arnynt: ac a ddringa&s;ant ar nenn y t&wcirc;r.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Ac Abimelech a ddaeth at y t&wcirc;r, ac a ym|laddod yn ei erbyn: ac a ne&s;aodd at ddrws y t&wcirc;r iw lo&s;ci ef a th&acirc;n.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Yna rhyw wraig<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 11.21.</NOTE> a daflodd ddarn o fa|en melin ar benn Abimelech: ac a ddrylliodd ei benglog ef.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Am hynny efe a alwodd yn fuan ar y llangc yr hwn oedd yn dwyn ei arfau ef, ac a ddy|wedodd wrtho, tynn dy gleddyf a lladd fi, fel na ddywedant am danaf gwraig ai lladdodd ef: yna 'r llangc ai trywanodd ef fel y bu efe farw.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Pan welodd gw&ycirc;r I&s;rael farw o Abime|lech, yna hwynt a aethant bob vn iw fangre.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Felly y talodd Duw ddrygioni Abime|lech yr hwn a wnel&s;e efe iw d&acirc;d gan ladd ei dd&ecirc;c brawd a thrugain.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> A holl ddrygioni gw&ycirc;r Sichem a da|lodd Duw ar eu penn hwynt: a melldith Io|tham mab Ierubbaal a ddaeth arnynt hwy.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Llywodraeth Tholah ac Iair. 4 Sorriant Duw wrth I&s;rael am eu pechodau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNA y cyfododd ar &ocirc;l Abimelech i waredu I&s;rael Tholah mab Phuah mab Dodo, g&wcirc;r o I&s;&s;achar: ac efe oedd yn trigo yn Samir ym mynydd Ephraim.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a farnodd I&s;rael dair blynedd ar hu|gain, ac a fu farw, ac a gladdwyd yn Samir.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac ar ei &ocirc;l ef y cyfododd Iair y Gileadiad: ac efe afarnodd I&s;rael ddwy flynedd ar hugain.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac iddo ef yr oedd deng-mab ar hugain yn marchogeth ar ddec ar hugain o ebolion a&s;&s;yn|nod, a dec dinas ar hugain [oedd] ganddynt: y rhai a elwid<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut 3.14.</NOTE> trefydd Iair hyd y dydd hwn, y rhai [oeddynt] yng-wl&acirc;d Gilead.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna Iair a fu farw, ac a gladdwyd yn Camon.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A meibion I&s;rael<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 2.11. &amp; 3.7. &amp; 4.1. &amp; 6.1. &amp; 13.1. Pen. 2.13.</NOTE> a chwanega&s;ant wneu|thur yrhyn oedd ddrwg yng-olwg yr Arglw|ydd, ac a wa&s;anaetha&s;ant* Baalim, ac A&s;taroth, a duwiau Syria, a duwiau Sidon, a duwiau Moab, a duwiau meibion Ammon, a duwiau y Phili&s;tiaid: a gwrthoda&s;ant yr Arglwydd, ac nis gwa&s;anaetha&s;ant ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny y llidiodd digllonedd yr Argl|wydd yn erbyn I&s;rael: ac efe ai rhoddodd hwynt yn llaw y Phili&s;tiaid, ac yn llaw meibi|on Ammon.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A hwynt a flina&s;ant, ac a ddryllia&s;ant fei|bion I&s;rael o'r flwyddyn honno allan (&s;ef tair blynedd ar bymthec) [ie] holl feibion I&s;rael y rhai [oeddynt] tu hwnt i'r Iorddonen, yng-wl&acirc;d yr Amoriaid yr hon [&s;ydd] yn Gilead.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A meibion Ammon a aethant trwy'r Ior|ddonen i ymladd hefyd yn erbyn Iuda, ac yn erbyn Beniamin, ac yn erbyn t&ycirc; Ephraim: fel y bu gyfyng iawn ar I&s;rael.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna meibion I&s;rael a lefa&s;ant ar yr Ar|glwydd, gan ddywedyd: pecha&s;om yn dy er|byn,
<PB N="104" REF="120">o herwydd gwrthoda&s;om ein Duw ni, a gwa&s;anaetha&s;om Baalim.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth feibion I&s;rael: oni [waredais chwi] rhac yr Aiphti|aid, ac rhac yr Amoriaid, ac rhac meibio~ Ammo~, ac rhac y Phili&s;tiaid&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y Sidoniaid hefyd a'r Amaleciaid a'r Moaniaid a'ch gorthrymma&s;ant chwi: a chwi a alwa&s;och arnaf, a minne a'ch gwaredais chwi oi llaw hwynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Etto chwi<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 32.15. Ier. 2.13.</NOTE> a'm gwrthoda&s;och i, ac a wa&s;anaetha&s;och dduwiau dieithr: am hynny ni waredaf chwi mwyach.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ewch, a llefwch at y duwiau y rhai a ddewi&s;a&s;och: hwynt a'ch gwaredant chwi yn am&s;er eich cyfyngdra.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A meibion I&s;rael a ddyweda&s;ant wrth yr Arglwydd, pecha&s;om, gwna di i ni fel y gw|elech yn dd&acirc;: etto gwaret ni attolwg y dydd hwn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna hwynt a fwria&s;ant ymmaith y du|wiau dieithr oi my&s;c hwynt, ac a wa&s;anaetha|&s;ant yr Arglwydd: ai enaid ef a do&s;tyriodd o he|rwydd adfyd I&s;rael.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna meibion Ammon a ymgynnulla|&s;ant, ac a wer&s;&s;ylla&s;ant yn Gilead: a meibion I&s;rael a ymga&s;cla&s;ant, ac a wer&s;&s;ylla&s;ant yn Mi&s;pah.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y bobl hefyd [a] thywy&s;ogion Gilead a ddyweda&s;ant bob vn wrth ei gilydd, pa &wcirc;r byn|nac a ddechreuo ymladd yn erbyn meibion Am|mon: efe a fydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 11.16.</NOTE> yn bennaeth ar drigolion Gi|lead.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Brodyr Iephthah, wedi iddynt ei yrru ef ymmaith oddi wrthynt vnwaith, yn ei gyrchu ef trachefn i fod yn llywydd arnynt hwy. 12 Cennadwriaeth Ieph|thah at yr Ammoniaid. 30 Adduned Iephthah ai oruchafiaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Iephthah y Gileadiad oedd [&wcirc;r] ca|darn nerthol, ac efe [oedd] fab i wraig or|dderch: a Gilead a genhedla&s;e 'r Iephthah hwnnw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A gwraig Gilead a ymddug iddo feibion: a meibion y wraig a gynnydda&s;ant, ac a fwria|&s;ant ymmaith Iephthah, ac a ddyweda&s;ant wr|tho ef, nid etifeddi di yn nh&ycirc; ein tad ni, canys mab gwraig ddieithr ydwyt ti.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna Iephthah a ff&ocirc;dd rhac ofn ei frodyr, ac a drigodd yng-wlad Tob: a'r gw&acirc;g ddyni|on ofer a ymga&s;cla&s;ant at Iephthah, ac a aeth|ant allan gyd ag ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac wedi [talm] o ddyddiau meibion Am|mon a ryfela&s;ant yn erbyn I&s;rael.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phan oedd meibion Ammon yn ymladd ag I&s;rael, yna henuriaid Gilead a aethant i gyrchu Iephthah o wl&acirc;d Tob.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A dyweda&s;ant wrth Iephthah, tyret a bydd i ni yn dywy&s;og: fel yr ymladdom yn er|byn meibion Ammon.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna Iephthah a ddywedodd wrth henuri|aid Gilead, onid chwi a'm ca&s;aua&s;ochi, ac a'm gyrra&s;och o d&ycirc; fy nhad&lpunctel; pa ham y deuwch attafi ynawr pan [yw] yn gyfyng arnoch&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A henuriaid Gilead a ddyweda&s;ant wrth Iephthah, am hynny y dychwela&s;om yn awr at|tat ti fel y delyt gyd ani, ac yr ymladdit yn erbyn meibion Ammon: ac y byddit i ni yn bennaeth ar holl drigolion Gilead.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac Iephthah a ddywedodd wrth henuri|aid G&icirc;lead, o throiwch fi yn &ocirc;l i ymladd yn erbyn meibion Ammon, a rhoddi o'r Arglwydd hw|ynt o'm blaen i, a fyddaf fi 'n bennaeth arnoch chwi&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna henuriaid Gilead a ddyweda&s;ant wrth Iephthah: yr Arglwydd fyddo 'n dy&s;t rhyngom ni, oni wnawn ni felly yn &ocirc;l dy air di.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Felly Iephthah a aeth gyd ag henuriaid Gilead, a'r bobl ai go&s;oda&s;ant ef yn bennaeth ac yn dywy&s;og arnynt: ac Iephthah a adroddodd ei holl eiriau ger bron yr Arglwydd yn Mi&s;|pah.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna Iephthah a anfonodd gennadau at frenin meibion Ammon gan ddywedyd: beth [&s;ydd]i mi a [wnelwyf] a thi fel y delit ti attafi i ymladd yn erbyn fyng-wl&acirc;d i&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A brenin meibion Ammon a ddywedodd wrth gennedau Iephthah, o<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 21.13.</NOTE> herwydd i I&s;rael ddwyn fyng-wl&acirc;di, (pan ddaeth efe i fynu o'r Aipht) o Arnon hyd Iabboc, ac hyd yr Iorddo|nen: yn awr gan hynny dod adref hwynt mewn heddwch.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac Iephthah a chwanegodd etto: ac a anfonodd gennadau at frenin meibion Am|mon,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a ddywedodd wrtho, fel hyn y dyw|edodd Iephthah:<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 2.9.</NOTE> ni dd&ucirc;g I&s;rael d&icirc;r Moab, na th&icirc;r meibion Ammon.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ond pan ddaethant hwy i fynu o'r Aipht: yna I&s;rael a rodiodd mewn anialwch hyd y mor c&ocirc;ch, ac a ddaeth i Cades.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 20.14,</NOTE> I&s;rael a anfonodd gennadau at fre|nin Edom gan ddywedyd, g&acirc;d i mi drammwy attolwg drwy dy wl&acirc;d ti, ond ni wrandawodd brenin Edom, ac efe a anfonodd hefyd at frenin Moab, ond ni fynne yntef [ei ollwng ef,] felly I&s;rael a arho&s;odd yn Cades.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna hwynt a rodia&s;ant yn yr anialwch, ac a amgylchyna&s;ant wl&acirc;d Edom, a gwl&acirc;d Moab, ac a ddaethant o du codiad haul i wl&acirc;d Moab, ac hwy a wer&s;&s;ylla&s;ant tu hwnt i Arnon:<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 21.13.22.24.</NOTE> ac ni ddaethant o fewn terfyn Moab, canys Arnon [oedd] derfyn Moab.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> I&s;rael<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 2.26.</NOTE> a anfonodd gennadau at Sehon brenin yr Amoriaid, [&s;ef]brenin He&s;bon: ac I&s;|rael a ddywedodd wrtho, g&acirc;d i ni drammwy at|tolwg drwy dy wl&acirc;d ti hyd ein glw&acirc;d.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ond nid ymddyriedodd Sehon i I&s;rael fyned trwy ei derfyn ef, eithr Sehon a ga&s;clodd ei holl bobl, ac hwy a wer&s;&s;ylla&s;ant yn Ia&s;a: ac efe a ymladdodd yn erbyn I&s;rael.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac Arglwydd Dduw I&s;rael a roddodd Sehon ai holl bobl yn llaw I&s;rael, a'r [I&s;rae|liaid]
<PB REF="121">ai taraw&s;ant hwynt: felly I&s;rael a ore&s;|cynnodd holl wl&acirc;d yr Amoriaid trigolion y w|l&acirc;d honno.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Gore&s;cynna&s;ant hefyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 2.36.</NOTE> holl derfynau 'r Amoriaid: o Arnon hyd Iabboc, ac o'r anial|wch hyd yr Iorddonen.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Felly yn awr Arglwydd Dduw I&s;rael a fwriodd yr Amoriaid allan o flaen ei bobl I&s;|rael: gan hynny [ai] tydi ai meddiannit hi&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ond yr hyn a ore&s;cyn Chamos dy dduw di a feddienni di&lpunctel; a'r hyn oll a ore&s;cynno 'r Arglwydd ein Duw o'n blaen ni a feddiannwn ninn~au&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac yn awr a wyt ti yn well na<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 22.2. Deut. 23.4. Io&s;ua. 24.9.</NOTE> Balac mab Ziph&ocirc;r brenin Moab&lpunctel; a ymry&s;onodd efe erioed ag I&s;rael, neu gan ymladd a ymladdodd efe iw herbyn hwy&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Pan oedd I&s;rael yn trigo yn He&s;bon, ac yn ei phentrefydd, ac yn Aroer, ac yn ei phentre|fydd ac yn yr holl ddina&s;oedd y rhai [oeddynt] wrth derfynau Arnon, drychant-mhlynedd&lpunctel; pa ham nad achuba&s;och [hwynt] y pryd hynny&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am hynny ni phechais i yn dy erbyn di, ond yr ydwyt ti 'n gwneuthur cam a mi, gan ymladd yn fy erbyn i: yr Arglwydd yr hwn [&s;ydd] farn-wr a farno heddyw rhwng meibi|on I&s;rael a meibion Ammon.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Er hynny ni wrandawodd brenin meibi|on Ammon ar eiriau Iephthah y rhai a anfona|&s;e efe atto.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna y daeth y&s;pryd yr Arglwydd ar Iephthah, ac efe a aeth tre&s;odd i Gilead, ac i Mana&s;&s;es: aeth hefyd tro&s;odd i Mi&s;pah Gilead, ac o Mi&s;pah Gilead yr aeth efe at feibio~ Annno~.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac Iephthah a addunedodd adduned i'r Arglwydd, ac a ddywedodd: os gan roddi y rhoddi di feibion Ammon yn fy llaw i,</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna 'r hwn a ddelo allan o ddry&s;au fy nh&ycirc; (i'm cyfarfod pan ddychwelwyf mewn hedd|wch oddi wrth feibio~ Ammo~) a fydd eiddo 'r Ar|glwydd, a mi ai hoffrymma ef yn boeth offrwm.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Felly Iephthah a aeth at feibion Ammo~ i ymladd yn eu herbyn: a'r Arglwydd ai rhodd|odd hwynt yn ei law ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac efe ai tarawodd hwynt o Aroer hyd [y ffordd] y delech di i Mennith [&s;ef] vgain nhi|nas, ac hyd wa&s;tadedd y gwinllanoedd a phl&acirc; mawr iawn: felly y daro&s;tyngwyd meibion Ammon o flaen meibion I&s;rael.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Pan ddaeth Iephthah i Mi&s;pah iw d&ycirc; ei hun, yna wele ei ferch ef yn dyfod allan iw gy|farfod a thympanau, ac a dawn&s;iau: a hi [oedd] ei vnic [etifedd] ef, nid [oedd] ganddo fab na merch [arall] o honaw ei hun.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A phan welodd efe hi, yna efe a rwygodd ei wi&s;coedd, ac a ddywedodd ahah fy merch gan ddaro&s;twng y daro&s;tyngai&s;t fi, ti hefyd ydwyt [vn] or rhai ydynt yn fy mole&s;tu: canys myfi a agorais fyng-enau wrth yr Arglwydd, ac ni allaf gilio.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A hi a ddywedodd wrtho ef, fy nhad [od] agorai&s;t dy enau wrth yr Arglwydd gwna im<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> yn &ocirc;l yr hyn a aeth allan o'th enau: wedi i'r Ar|glwydd wneuthur er dy fwyn di ddialedd ar dy elynnion di, meibion Ammon.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Hi a ddywedodd hefyd wrth ei th&acirc;d, gw|neler i mi y peth hyn: paid a mi ddau f&icirc;s fel yr elwyf, ac yr arho&s;wyf ar y mynyddoedd ac yr &wcirc;ylwyf o herwydd fy morwyndod, mi a'm cy|feille&s;au.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac efe a ddywedodd, d&ocirc;s, ac ai gollyng|odd hi ddau fis: felly hi a aeth ai chyfeille&s;au, ac a &wcirc;ylodd o herwydd ei morwyndod ar y mynydd|oedd.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac ym mhen y ddau fis hi a ddychwelodd at ei thad, ac efe a wnaeth a hi 'r adduned yr hon a adduna&s;e efe: a hi ni adnabu&s;e &wcirc;r, a bu [hyn] yn ddefod yn I&s;rael.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Merched I&s;rael a aent bob blwyddyn i alaru am ferch Iephthah y Gileadiad: bedwar diwrnod yn y flwyddyn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Yr Ephraimiaid yn cweryla ar Iephthah ac yntef yn eu lladd hwynt. 8 Ib&s;an yn llywodraethu ar ei &ocirc;lef. 11 Ac Elon ar ei &ocirc;l yntef. 13 Ac Abdon ar &ocirc;l hwnnw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A</HI> Gw&ycirc;r Ephraim a ymga&s;cla&s;ant, ac a ae|thant tua 'r gogledd: ac a ddyweda&s;ant wrth Iephthah, pa ham yr aetho&s;t ti dro&s;odd i ymladd yn erbyn meibion Ammo~, ac na elwai&s;t ar nom ni i fyned gyd a thi&lpunctel; dy d&ycirc; di a lo&s;cwn ni am dy ben di a th&acirc;n.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac Iephthah a ddywedodd wrthynt hwy, myfi mi a'm pobl oeddem yn ymry&s;on yn d&ocirc;&s;t yn erbyn meibion Ammon: ac mi a'ch gelwais chwi, ond ni wareda&s;och fi oi llaw hwynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Felly [pan] welais i nad oeddech yn fy ach|ub, yna y go&s;odais fy enioes ar fy llaw: ac yr euthym yn erbyn meibion Ammon, a'r Arglw|ydd ai rhoddodd hwynt yn fy llaw i: i ba beth gan hynny y daethoch i fynu attafi y dydd hwn i ymladd i'm herbyn&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna Iephthah a ga&s;clodd holl w&ycirc;r Gilead, ac a ymladdodd ag Ephraim: a gw&ycirc;r Gilead a daraw&s;ant yr Ephraimiaid, am ddywedyd o ho|nynt hwy ffoaduriaid Ephraim ym my&s;c yr E|phraimiaid [ac] ym my&s;c Mana&s;&s;es [ydych] chwi y Gileadiaid.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r Gileadiaid a ennilla&s;ant rydau 'r Ior|ddonen o flaen yr Ephraimiaid, a phan ddywede [vn o'r] Ephraimiaid a ddianga&s;ent, gedwch i mi fyned trwodd, yna gw&ycirc;r Gilead a ddywedent wrtho, ai Ephratead [ydwyt] ti&lpunctel; a dywede yntef nage.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y dywedent wrtho, dywet yn awr Schibboleth, dywede yntef Sibboleth, canys ni fedre efe lefaru felly, yna y dalient ef, ac y lla|ddent ef wrth rydau 'r Iorddonen: a chwymp|odd y pryd hynny o Ephraim ddwy fil a deugain</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac Iephthah a farnodd I&s;rael chwe bly|nedd: yna y bu farw Iephtha y Gileadiad, ac efe a gladdwyd yn [vn] o ddina&s;oedd Gilead.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac ar ei &ocirc;l ef Ib&s;an o Bethlehem a farnodd I&s;rael.</P>
<PB N="105" REF="121">
<P N="9"><HI>9</HI> Ac iddo ef yr oedd deng-mab ar hugain a deng-mherched ar hugain [y rhai] a anfonodd efe allan, a deng-mherched ar hugain [eraill] a dd&ucirc;g efe iw feibion oddiallan: ac efe a farnodd I&s;rael &s;aith mlynedd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y bu farw Ib&s;an, ac y claddwyd ef yn Bethlehem.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac ar ei &ocirc;l ef Elon y Zabuloniad a far|nodd I&s;rael, ac efe a farnodd I&s;rael ddeng|mlhynedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna Elon y Zabuloniad a fu farw: ac efe a gladdwyd yn Aialon yng-wl&acirc;d Zabulon.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac Abdon mab Hilel y Parathoniad a farnodd I&s;rael ar ei &ocirc;l ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac iddo ef yr oedd deugain o feibion, a dec ar hugain o &wcirc;yrion yn marchogeth ar ddec a thrugain o ebolion a&s;&s;ynnod: ac efe a farnodd I&s;rael wyth mlynedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna Abdon mab Hilel y Parathoniad a fu farw: ac efe a gladdwyd yn Pirathon yng-wlad Ephraim, ym mynydd yr Amaleciaid.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Y Phili&s;tiaid yn gorthrymmu I&s;rael am eu hanwiredd. 3 Angel Duw yn ymddiddan a gwraig Manoah ag yn addo iddi f&acirc;b yr hwn a warede I&s;rael. 24 Gane|digaeth Sam&s;on.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A</HI> Meibion I&s;rael a<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 2.11. &amp; 3.7. &amp; 4.1. &amp; 6.1. &amp; 10.6.</NOTE> chwanega&s;ant wneu|thur yr hyn oedd ddrwg yng-olwg yr Ar|glwydd: am hynny y rhoddodd yr Arglwydd hwynt yn llaw y Phili&s;tiaid ddeugain mlhy|nedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna 'r oedd rhyw &wcirc;r yn Zorah o dylwyth y Daniaid, ai enw ef [oedd] Manoah, ai wraig ef [oedd] amhlantadwy, &s;ef heb planta.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac angel yr Arglwydd a ymddango&s;odd i'r wraig: ac a ddywedodd wrthi, wele yn awr amhlantadwy ydwyt ti, ac heb planta, ond ti a feichiogi, ac a e&s;cori ar fab.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac yn awr<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 6.2.</NOTE> ymochel, ac nac &ycirc;f w&icirc;n, na diod gadarn: ac na fwytta ddim aflan.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys wele ti a feichiogi, ac a e&s;cori ar fab, ac ni chyffwrdd ellyn ai benn ef, canys Na|zaread Duw fydd y bachgen o'r gr&ocirc;th: ac efe a ddechreu waredu I&s;rael o law y Phili&s;tiaid.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y daeth y wraig, ac a fynegodd iw g&wcirc;r gan ddywedyd, g&wcirc;r Duw a ddaeth attafi, ai br&ycirc;d ef [oedd] fel pr&ycirc;d angel Duw yn ofna|dwy iawn: ond ni ofynnais iddo o ba le yr oedd efe, ac ni fynegodd yntef i mi ei henw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond efe a ddywedodd wrthif, wele, ti a feichiogi, ac a e&s;cori ar fab: ac yn awr nac &ycirc;f w&icirc;n, na diod gadarn, ac na fwytta ddim aflan, canys Nazaread Duw fydd y bachgen o'r gr&ocirc;th hyd yn nydd ei farwolaeth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna Manoah a weddiodd ar yr Arglwydd, ac a ddywedodd: attolwg fy Arglwydd gad ti i &wcirc;r Duw 'r hwn a anfonai&s;t ti ddyfod eil-waith attom ni, fel y dy&s;co efe i ni beth a wnelom ni i'r bachgen yr hwn a enir.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A Duw a wrandawodd ar lef Manoah: ac angel Duw a ddaeth eilwaith at y wraig pan oedd hi yn ei&s;tedd yn y maes, a Manoah ei g&wcirc;r heb [fod] gyd a hi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r wraig a fry&s;&s;iodd, ac a redodd, ac a fy|negodd iw g&wcirc;r, ac a dywedodd hefyd wrtho ef: wele ymddango&s;odd y g&wcirc;r i mi yr hwn a dda|etth attafi y dydd [arall.]</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna Manoah a gyfododd, ac a aeth ar &ocirc;l ei wraig: ac a ddaeth at y g&wcirc;r, ac a ddywedodd wrtho ef, ai ti [yw]'r g&wcirc;r yr hwn a leferai&s;t wrth y wraig&lpunctel; dy wedodd yntef [&icirc;e] myfi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A dywedodd Manoah, deled yn awr dy eiriau: [ond] pa ddull fydd y bachgen ai weith|redoedd&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac angel yr Arglwydd a ddywedodd wrth Manoah: rhac yr hyn oll a ddywedais wrth y wraig, ymocheled hi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Na fwyttaed hi o ddim a'r a ddel allan o'r win-wydden, nac yfed hi w&icirc;n, na diod ga|darn, ac na fwyttaed dim aflan: cadwed yr hyn oll a orchymynnais iddi hi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y dywedodd Manoah wrth angel yr Arglwydd: gad attolwg i ni dy attal, fel y pa|rat&ocirc;m fynn gafr ger dy fron di.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac angel yr Arglwydd a ddywedodd wrth Manoah, pe attelit fi ni fwytawn o'th fara di, ond os gwnei boeth offrwm, gwna ef i'r Ar|glwydd: canys ni wydded Manoah mai angel yr Arglwydd [oedd] efe.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A Manoah a ddywedodd wrth angel yr Arglwydd, beth [yw] dy enw&lpunctel; fel i'th anrhyde|ddom di pan ddelo dy eiriau di [i benn.]</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac angel yr Arglwydd a ddywedodd wr|tho ef i ba beth yr ymofynni a'm fy enw&lpunctel; canys rhyfeddol yw.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna Manoah a gymmerth fynn gafr, a bwyd offrwm, ac a boeth offrymmodd ar y graig i'r Arglwydd: ac efe a wnaeth yn rhy|fedd, a Manoah ai wraig oeddynt yn edrych.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Canys pan dderchafodd y fflam oddi ar yr allor tua 'r nefoedd, yna angel yr Arglwydd a dderchafodd yn fflam yr allor: Manaoh ai wraig oeddynt yn edrych, a hwynt a &s;yrthia&s;ant i l awr ar eu hwynebau.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac ni chwanegodd angel yr Arglwydd ymddangos mwyach i Manoah, nac iw wraig ef: yna y gwybu Manoah mai angel yr Arglw|ydd [oedd] efe.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A Manaoh a ddywedodd wrth ei wraig,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 33.2<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> pen. 6.22.</NOTE> gan farw y byddwn farw: canys Duw o wel&s;om.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yno ei wraig a ddywedodd wrtho ef, pe mynna&s;e 'r Arglwydd ein lladd ni, ni chymmer|a&s;e efe y poeth offrwm, a'r bwyd offrwm o'n llaw ni, ac ni ddango&s;a&s;e efe i ni 'r holl bethau hyn: ac ni phara&s;e efe i ni y pryd hyn glywed y fath bethau.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r wraig a ymddug fab, ac hi a alwodd ei enw ef Sam&s;on: a'r bachgen a gynnyddodd, a'r Arglwydd ai benthiodd ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac y&s;pryd yr Arglwydd a ddechreuodd ar am&s;eroedd<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 8.14.</NOTE> ddyfod arno ef yng-wer&s;&s;yll Dan: rhwng Sorah, ac E&s;thoal.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<PB REF="122">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Sam&s;on yn gwreica ym my&s;c y Phili&s;tiaid. 6 Yn lladd llew. 12 Yn dal cynglwy&s;t ar ddirnad dammeg. 17 Ei wraig yn ei fradychu ef. 19 Yntef yn lladd dec ar hugain o'r Phili&s;tiaid i dalu y gynglwy&s;t. 20 Ei wraig yn priodi vn arall.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A</HI> Sam&s;on a aeth i wared i Thimnath: ac a ganfu wraig yn Thimnath o ferched y Phili&s;tiaid.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a ddaeth i fynu, ac a fynegodd iw d&acirc;d, ac iw fam, ac a ddywedodd, gwelais wraig yn Thimnath o ferched y Phili&s;tiaid: cymmer|wch yn awr honno yn wraig i mi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y dywedodd ei dad ai fam wrtho ef, onid [oes] ym my&s;c merched dy frodyr, nac ym my&s;c fy holl bobl wraig, pan ydwyt ti yn my|ned i gei&s;io gwraig o'r Phili&s;tiaid dienwaede|dic&lpunctel; a dywedodd Sam&s;on wrth ei d&acirc;d, cymmer hi i mi canys y hi &s;ydd [dda] iawn gennif,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond ni wybu ei d&acirc;d ef nai fam mai oddi wrth yr Arglwydd [yr oedd] hyn, [ac] mai cei|&s;io achos yr oedd efe yn erbyn y Phili&s;tiaid: ca|nys y Phili&s;tiaid oeddynt y pryd hynny yn ar|glwyddiaethu ar I&s;rael.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna Sam&s;on a aeth i wared, ai d&acirc;d, ai fam i Thimnath: ac a ddaethant hyd winllannoedd Thimnath, ac wele genew llew yn rhuo yn ei gyfarfod ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac y&s;pryd yr Arglwydd a ddaeth arno ef, ac efe a holltodd [y llew] fel yr holltid mynn, ac nid [oedd] dim yn ei law ef: ac ni fynegodd efe iw dad, nac iw fam yr hyn a wnel&s;e.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna efe a aeth i wared, ac a ymddiddanodd a'r wraig, ac yr oedd hi yn hawddg&acirc;r yng-olwg Sam&s;on.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yn &ocirc;l ychydig ddyddiau efe a ddychwe|lodd iw chymmeryd hi, ac a drodd i edrych y&s;|cyrbwd y llew: ac wele haid o wenyn a m&ecirc;l yng-horph y llew.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe ai cymmerth yn ei law, a thann ger|dded y cerddodd, ac y bwyttaodd, ac efe a aeth at ei d&acirc;d ai fam, ac a roddodd iddynt, a hwynt a fw|yttaw&s;ant: ond ni fynegodd iddynt hwy mai o gorph y llew y duga&s;e efe y m&ecirc;l.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly ei dad ef a aeth i wared at y wraig: a Sam&s;on a wnaeth yno wl&ecirc;dd, canys felly y gwnae y gw&ycirc;r ieuaingc.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan wel&s;ant hwy ef, yna y cymmera|&s;ant ddec ar hugain o gyfeillion i fod gyd ag ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna Sam&s;on a ddywedodd wrthynt, rho|ddaf i chwi ddychymmyg yn awr, os gan fyne|gu y mynegwch ef i mi o fewn &s;aith niwrnod y wl&ecirc;dd, ac ai cewch: yna y rhoddaf i chwi dd&ecirc;c ar hugain o linllionennau, a dec ar hugain p&acirc;r o wi&s;coedd newyddion.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond os chwi ni fedrwch ei fynegu i mi, yna chwi a roddwch i mi ddec ar hugain o linlli|onennau, a dec p&acirc;r ar hugain o wi&s;coedd: hwy|thau a ddyweda&s;ant, traetha dy ddychymmyg fel y clywom ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, o'r hwn oedd yn bwytta y daeth bwyd allan, ac o'r cryf y daeth allan felu&s;tra: ond ni fedrent ddirnad y dychymmig [mewn] tri diwrnod.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac yn y &s;eithfed dydd y dy&wcirc;eda&s;ant wrth wraig Sam&s;on huda dy &wcirc;r fel y mynego efe i ni y dychymmyg, rhac i ni dy lo&s;ci di, a th&ycirc; dy d&acirc;d a th&acirc;n: ai i'n gore&s;cyn ni i'n gwahodda|&s;och, ai nade&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna gwraig Sam&s;on a &wcirc;ylodd wrtho ef, ac a ddywedodd, yn ddiau y mae yn g&acirc;s gen|nit fi, ac ni'm hoffai&s;t: dy chymmyg a roddai&s;t i feibion fy mhobl, ac ni's mynegai&s;t i mi: a dy|wedodd yntef, wele nis mynegais i'm tad, nac i'm mam, ai mynegwn gan hynny i ti&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Felly hi a &wcirc;ylodd wrtho ef y &s;aith niwr|nod hynny tra yr oeddid yn cynnal y wl&ecirc;dd, ac yn y &s;eithfed dydd y mynegodd efe iddi hi: canys yr oedd hi yn ei flino ef, yna hi a fynegodd y dy|chymmyg i feibion ei phobl.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna gw&ycirc;r y ddinas a ddyweda&s;ant wr|tho ef y &s;eithfed dydd cynn machludo yr haul, beth [&s;ydd] felu&s;ach na m&ecirc;l&lpunctel; a pheth gryfach na llew&lpunctel; dywedodd yntef wrthynt, oni bua&s;e i chwi aredic a'm anner i, ni chaw&s;ech allan fy nychymmyg.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac y&s;pryd yr Arglwydd a ddaeth arno ef, ac efe a aeth i wared i A&s;calon, ac a darawodd o honynt ddec ar hugain, ac a gymmerth eu hi&s;pa|il, ac a roddodd y gwi&s;coedd newyddion i'r rhai a fynega&s;ent y dychymmyg: ai ddigllonedd ef a lidiodd, ac efe a aeth i fynu i d&ycirc; ei d&acirc;d.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A phriododd gwraig Sam&s;on ei gyfell ef ei hun, yr hwn oedd gyfeillgar ag ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Sam&s;on yn llo&s;ci yd y Phili&s;tiaid. 6 Hwythau yn llo&s;ci ei wraig ef ai th&acirc;d. 19 Sam&s;on yn cael dwfr o gil|ddant carr g&ecirc;n a&s;&s;yn.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC wedi [talm] o ddyddiau yn am&s;er cyn|haiaf y gwenith, yna Sam&s;on a aeth i ymweled ai wraig, a mynn gafr, ac a ddywe|dodd, mi a &acirc;f i mewn at fyng-wraig i'r &s;tafell: ond ni chanhiade ei th&acirc;d hi iddo ef fyned i mewn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna ei th&acirc;d a lefarodd gan ddywedyd, ty|ga&s;wn it ei cha&s;au hi, am hynny y rhoddais hi i'th gyfell di: onid [yw] ei chwaer ieuangach yn lanach na hi&lpunctel; bydded [honno] i ti attolwg yn ei lle hi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A Sam&s;on a ddywedodd wrthynt, difeiach ydwyf y waith hon na'r Phili&s;tiaid: am hyn|ny y gwnaf niwed iddynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna Sam&s;on a aeth allan, ac a ddaliodd dry-chant o lwynogod: ac a gymmerth ffaglau, ac a drodd gynffon y naill at y llall, ac a o&s;ododd vn ffagl rhwng [pob] dwy gynffon yn y canol.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly efe a gynueuodd d&acirc;n yn y ffaglau, ac a lo&s;codd hyd yn oed y da&s;au a'r &ycirc;d a oedd ar ei draed, y gwinllannoedd hefyd [a'r] oliwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y Phili&s;tiai d a ddyweda&s;ant, pwy a wnaeth hyn&lpunctel; hwythau a ddyweda&s;ant, Sam&s;on
<PB N="106" REF="122">daw y Thimniad, canys efe a dd&ucirc;g ei wraig ef, ac ai rhoddodd iw gyfell: a'r Phili&s;tiaid a ae|thant i fynu, ac ai llo&s;ca&s;ant hi ai th&acirc;d a th&acirc;n.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A dywedodd Sam&s;on wrthynt, er i chwi wneuthur fel hyn: etto mi a ymddialaf arnoch chwi, ac wedi [hynny] y peidiaf.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe ai tarawodd hwynt [ar] gl&ucirc;n [ac] ar froddwyd a phl&acirc; mawr: yna efe a aeth i wared, ac a arho&s;odd yng-hoppa craig Etam.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y Phili&s;tiaid a aethant i fynu, ac a wer&s;&s;ylla&s;ant yn Iuda: ac a ymleda&s;ant yn Lehi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A gw&ycirc;r Iuda a ddyweda&s;ant, pa ham y daethoch i fynu i'n herbyn ni&lpunctel; a dyweda&s;ant hwythau i rwymo Sam&s;on y daethom i fynu, i wneuthur iddo ef fel y gwnaeth efe i nin|nau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna tair m&icirc;l o w&ycirc;r o Iuda a aethant i wared i goppa craig Etam, ac a ddyweda&s;ant wrth Sam&s;on, oni wyddo&s;t ti mai yr Phili&s;ti|aid &s;ydd yn arglwyddiaethu arnom ni&lpunctel; pa ham gan hynny y gwnaetho&s;t hyn a ni&lpunctel; dywedodd yntef wrthynt, fel y gwnaethant hwy i mi, felly y gwneuthum inne iddynt hwythau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dyweda&s;ant hwythau wrtho, i'th rwy|mo di y daethom i wared, [ac] i'th roddi yn llaw y Phili&s;tiaid: a Sam&s;on a ddywedodd wrthynt, tyngwch wrthif na ruthroch i'm herbyn eich hu|nain.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Hwythau ai hatteba&s;ant ef gan ddy|wedyd, ni [ruthrwn] eithr gan rwymo i'th rwy|mwn di, ac i'th roddwn yn eu llaw hwynt, ond ni lladdwn monot: a rhwyma&s;ant ef a dwy o raffau newyddion, ac ai duga&s;ant ef i fynu o'r graig.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Efe a ddaeth hyd Lehi, a'r Phili&s;tiaid a floeddia&s;ant wrth gyfarfod ag ef: ac y&s;pryd yr Arglwydd a ddaeth arno ef, a'r rhaffau y rhai oeddynt am ei freichiau a [aethant] fel edafedd ll&icirc;n y rhai a lo&s;ca&s;yd yn t&acirc;n, a'r cylymmau a a ddatoda&s;ant oddi am ei ddwylaw ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a gafodd &ecirc;n a&s;&s;yn &icirc;r, ac a e&s;tyn|nodd ei law, ac ai cymmerodd, ac a darawodd a a hi fil o w&ycirc;r.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna Sam&s;on a ddywedodd, a g&ecirc;n yr a&s;&s;yn [y lledais] ben-twrr, [&icirc;e] ddau ben-twrr: a g&ecirc;n yr a&s;&s;yn y tarewais fil o w&ycirc;r.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A phan orphennodd efe lefaru, yna efe a daflodd yr &ecirc;n oi law: ac efe a alwodd y lle hwn|nw Ramath Lehi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac efe a &s;ychedodd yn d&ocirc;&s;t, ac a lefodd ar yr Arglwydd, ac a ddywedodd, tydi a roddai&s;t yn llaw dy w&acirc;s yr ymwared mawr ymma: ac yn awr a fyddafi farw gan &s;yched&lpunctel; ac a &s;yrthiafi yn llaw y rhai dienwaededic&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna Duw a holltodd y cilddant yr hwn [oedd] yn yr &ecirc;n fel y daeth allan ddwfr o hon|aw, ac efe a yfodd, ai y&s;pryd a ddychwelodd, fel yr adfywhaodd efe: am hynny y galwyd ei henw ffynnon y geilwad, yr hon [&s;ydd] yn Lehi hyd y dydd hwn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac efe a farnodd I&s;rael yn nyddiau y Phili&s;tiaid vgain mlhynedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y modd y diangodd Sam&s;on o Azzah, 18 Y twyllodd Dalila ef, 33 Ac y bu efe farw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Sam&s;on a aeth i Azzah, ac a ganfu yno buttein-wraig, ac efe a aeth i mewn at|ti hi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> [A mynegwyd] i'r Azzathiaid gan ddywe|dyd, daeth Sam&s;on ymma, a hwynt a gylchy|na&s;ant, ac a gynllwyna&s;ant iddo ef ar h&ycirc;d y nos ym mhorth y ddinas: a hwynt a ymo&s;tega&s;ant yr holl n&ocirc;s gan ddywedyd [tawn a &s;&ocirc;n] hyd y boreuawl oleuni, yna y lladdwn ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pan orwedda&s;e Sam&s;on hyd hanner n&ocirc;s, yna efe a gyfododd yng-hefnynt y nos, ac a y|maflodd yn nry&s;&s;au porth y ddinas, ac yn y ddau bo&s;t, ac efe a aeth ymmaith a hwynt yng-hyd a'r barr, ac ai go&s;ododd ar ci y&s;cwyddau, ac ai d&ucirc;g hwynt i fynu i benn y mynydd yr hwn [oedd] gyferbyn a Hebron.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac wedi hyn efe a garodd wraig yn ny|ffryn Sorec: ai henw Dalila.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna pendefigion y Phili&s;tiaid a aethant i fynu atti hi, ac a ddyweda&s;ant wrthi, huda ef, ac edrych ym mha [le y mae] ei fawr nerth ef, a pha fodd y gorthrechwn ef, fel y rhwymom ef iw gy&s;tuddio: ac ni a roddwn i ti b&ocirc;b vn fil, a chant [o &s;iclau] arian.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A Dalila a ddywedodd wrth Sam&s;on mynega i mi attolwg ym mha [fann y mae] dy fawr nerth di&lpunctel; a pha fodd i'th rwymid i'th gy|&s;tuddio&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna Sam&s;on a ddywedodd wrthi, pe rhwyment fi a &s;aith o &wcirc;dyn irion y rhai ni &s;ycha|&s;ent: yna y gwanhawn, ac y byddwn fel g&wcirc;r arall.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A phendefigion y Phili&s;tiaid a dduga&s;ant i fynu atti hi &s;aith o &wcirc;dyn irion y rhai ni chri|na&s;ent: a hi ai rhwymodd ef a hwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> (A chyullwynw&ycirc;r oedd yn aros genddi mewn &s;tafell, a hi a dywedodd wrtho ef, [y mae] y Phili&s;tiaid [yn dyfod] arnat Sam&s;on: ac efe a dorrodd y gwdyn, fel y torrir edef garth wedi cyffwrdd [a'r] t&acirc;n, felly nid adnabuwyd ei gryfder ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac [eil-waith] y dywedodd Dalila wrth Sam&s;on, wele ti a'm twyllai&s;t, ac a ddywedai&s;t gelwydd wrthif: yn awr mynega i mi attolwg pa fodd i'th rwymir.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y dywedodd efe wrthi, pe gan rwymo y rhwyment fi a rhaffau newyddion y rhai ni wnaethpwyd gwaith a hwynt: yna i'm gwanheuid, ac y byddwn fell g&wcirc;r ar|all.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny Dalila a gymmerth raffau newyddion, ac ai rhwymodd ef a hwynt, ac a ddywedodd wrtho, [y mae] y Phili&s;tiaid [yn dy|fod] arnat ti Sam&s;on, (ac yr oedd cynllwyn yn
<PB REF="123">aros mewn &s;tafell:) ac efe ai torrodd hwynt oddi ar ei freichiau fel edef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dalila hefyd a ddywedodd wrth Sam|&s;on, hyd yn hyn y twyllai&s;t fi, ac y dywedai&s;t gelwydd wrthif, mynega i mi a pha beth i'th rw|ymid: dywedodd yntef wrthi hi pe phlethit ti &s;aith o gudynnau fy mhen wrth garfan gwe|hydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A hi ai gwnaeth hwynt yn &s;iccr a hoel, ac a ddywedodd wrtho ef, [y mae] y Phili&s;tiaid [yn dyfod] arnat ti Sam&s;on: ac efe a dde|ffrodd oi gw&s;c, ac efe a aeth ymmaith a hoel y w&ecirc;, ac a'r garfan.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y dywedodd hi wrtho ef, pa fodd y dywedi cu gennif dy di, a'th galon heb [fod] gyd a mi&lpunctel; ac ni fynegai&s;t i mi ym mha [fann y mae] dy nerth di.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac o herwydd ei bod hi yn ei fl&icirc;no ef ai geiriau beunydd, ac yn ei boeni ef: yna ei enaid a ymofidiodd i farw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am hynny efe a fynegodd iddi ei holl fe|ddwl, ac a ddywedodd wrthi, ni chyffyrddodd ellyn a'm penn i canys Nazaread Duw ydwyfi o gr&ocirc;th fy mam: ped eillid fi, yna y cilie fy nerth oddi wrthif, ac y gwanhawn, ac y byddwn fel [y mae] p&ocirc;b d&ycirc;n [arall.]</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pan welodd Dalila fynegu o honaw ef iddi hi ei holl feddwl, yna 'r anfonodd hi, ac y galwodd am bendefigion y Phili&s;tiaid gan ddy|wedyd, deuwch i fynu vn-waith, canys efe a fy|negodd i mi ei holl feddwl: yna pendefigion y Phili&s;tiaid a ddaethant i fynu atti hi, ac a dduga|&s;ant arian yn eu dwylo.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A hi a wnaeth iddo gy&s;cu ar ei gliniau, ac a alwodd ar &wcirc;r, ac a barodd eillio &s;aith gudyn ei ben ef: a hi a ddechreuodd ei gy&s;tuddio ef, ai nerth a ymadaw&s;e oddi wrtho ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna hi a ddywedodd, [y mae] y Phili&s;ti|aid [yn dyfod] arnat ti Sam&s;on: ac efe a dde|ffr&ocirc;dd oi gw&s;c,<NOTE PLACE="marg">Num. 24.1.</NOTE> ac a ddywedodd &acirc;f allan y waith hon fel cynt, ac yme&s;cydwaf, ond ni wydded efe fod yr Arglwydd wedi cilio oddi wrtho.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r Phili&s;tiaid ai dalia&s;ant ef, ac a dynna|&s;ant ei lygaid ef, ac ai duga&s;ant ef i wared i Az|zah, ac ai rhwyma&s;ant ef a gefynnau, ac efe a fu yn malu yn nh&ycirc; y carcharorion.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Eithr gwallt ei benn ef a ddechreuodd dyfu ar &ocirc;l ei eillio.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna pendefigion y Phili&s;tiaid a ymga&s;c|la&s;ant i aberthu aberth mawr i Ddagon eu duw, ac i orfoleddu: canys dyweda&s;ant ein duw ni a roddodd Sam&s;on ein gelyn yn ein llaw ni.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pan welodd y bobl ef, yna y canmola|&s;ant ei duw: canys dyweda&s;ant, ein duw ni a roddodd ein gelyn yn ein dwylo ni, a'r hwn a o|edd yn anrheuhio ein gwlad ni, a'r hwn a ladd|edd lawer o honom ni.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A phan oedd eu calon hwynt yn llawen, yna y dyweda&s;ant, gelwch am Sam&s;on i beri i ni chwerthyn: a hwynt a alwa&s;ant am Sam|&s;on o'r carchar-d&ycirc; fel y chwar&acirc;e oi blaen hwynt, a hwynt ai cyfleua&s;ant ef rhwng y colofnau.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna Sam&s;on a ddyweddodd wrth y llangc yr hwn oedd yn ymaflyd 'yn ei law ef, gollwng, a gad i mi gael gafel ar y colofnau y rhai y &s;iccrhauwyd y t&ycirc; arnynt: fel y pwy&s;wyf arnynt.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r t&ycirc; oedd yn llawn o w&ycirc;r a gwragedd, a holl bendefigion y Phili&s;tiaid [oeddynt] yno: ac ar y nenu [yr oedd] yng-hylch tair m&icirc;l o w&ycirc;r a gwragedd yn edrych pan ydoedd Sam|&s;on yn chware.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna Sam&s;on a lefodd ar yr Arglwydd, ac a ddywedodd: &ocirc; Arglwydd I&ocirc;r, cofia fi atto|lwg yn vnic y waith hon &ocirc; Dduw, fel y dialwyf [ag] vn dialedd ar y Phili&s;tiaid am fy nau ly|gaid i.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A Sam&s;on a gofleidiodd y ddwy golofn ganol y rhai yr oedd y t&ycirc; wedi ei &s;iccrhau ar|nynt, ac efe a ymgynhaliodd wrthynt hwy: vn [oedd] yn ei ddeheulaw, a'r llall yn ei law a&s;&s;wy.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna y dywedodd Sam&s;on, bydded farw fy enioes gyd a'r Phili&s;tiaid, ac efe a ymdyn|nodd yn gryf, fel y &s;yrthiodd y t&ycirc; ar y pendefigi|on, ac ar yr holl bobl [y rhai] oeddynt ynddo: a'r meirw y rhai a laddodd efe wrth farw o ho|naw oeddynt fwy [o nifer] nac a ladda&s;e efe yn ei fywyd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ai frodyr ef, a holl d&ycirc; ei dad ef a ddae|thant i wared, ac ai duga&s;ant ef, ac a aethant i fynu, ac ai cladda&s;ant ef rhwng Sorah, ac E&s;t|haol ym meddrod Manoah ei dad: ac efe a farna|&s;e I&s;rael vgain mlhynedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gau-dduwiaeth Micah.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yr oeddg&wcirc;r o fynydd Ephraim aienw Micah,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a ddywedodd wrth ei fam, y m&icirc;l a'r cant [&s;icl] arian hynny y rhai a dducpwyd oddi arnat, ac y rhegai&s;t [am danynt] fel y dywe|dai&s;t hefyd lle y cluwais, wele yr arian gyd a mi, myfi ai cymmerais hwynt: yna y dywedodd ei fam ef, bendigedic [fyddech] fy mab gan yr Arglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pan roddodd efe y m&icirc;l a'r cant [&s;icl] ari|an adref iw fam: yna ei fam a ddywedodd gan gy&s;&s;egru y cy&s;&s;egrais yr arian i'r Arglwydd o'm llaw fy hun i'm mab i wneuthur delw ger|fiedic, a thoddedic, am hynny yn awr mi ai rho|ddaf eil-waith.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Wedi talu o honaw yr arian iw fam: yna ei fam ef a gymmerth ddau cant [&s;icl] o arian, ac ai rhoddodd i'r toddudd, ac efe ai gwnaeth yn ddelw gerfiedic a thoddedic, a hi a fu yn nh&ycirc; Mi|cah.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A chan y g&wcirc;r hwn Micah [yr oedd] teml: ac efe a<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 8.27.</NOTE> wnaeth Ephod a<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 31.19. o&s;e. 3.4.</NOTE> Theraphiaid, ac a gy&s;&s;egrodd vn oi feibion i fod yn offeiriad iddo.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yn y dyddiau hynny nid [oedd] brenin yn I&s;rael: p&ocirc;b vn a wnae yr hyn oedd inion yn ei olwg ei hun.</P>
<PB N="101" REF="123">
<P N="7"><HI>7</HI> Ac yr oedd llangc o Bethlehem Iuda o dylwyth Iuda: a Lefiad [oedd] efe, ac efe a ymdeithia&s;e yno.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> (A'r g&wcirc;r a aeth o'r ddinas [&s;et] o Bethle|hem Iuda) i drigo pa le bynnac y caffe efe [l&ecirc;:] ac efe a ddaeth i fynydd Epraim hyd yn nh&ycirc; Mi|cah yn ei ymdaith.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A Micah a ddywedodd wrtho ef, o ba le y daetho&s;t ti&lpunctel; dywedodd yntef wrtho, Lefiad ydw|yf o Bethlehem Iuda, a myned yr ydwyf i dri|go lle y caffwyf [l&ecirc;.]</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna Micah a ddywedodd wrthe ef, trig gyd a mi, a bydd i mi yn dad, ac yn offeiriad, a minne a roddaf i ti ddec [o &s;iclau] arian bob blwyddyn, a dwy wi&s;c, a'th lynniaeth: felly y Lefiad a aeth [gyd ag ef.]</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r Lefiad a fu fodlon i aros gyd a'r g&wcirc;r: a'r llangc oedd iddo fel vn oi feibion ei hun.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A Micah a vrddodd y Lefiad, a'r llangc f&ucirc; yn offeiriad iddo: ac a arho&s;odd yn nh&ycirc; Mi|cah.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y dywedodd Micah, yn awr y gwn y gwna 'r Arglwydd daioni i mi: gan fod Lefi|ad gennifi 'n offeiriad.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Meibion Dan yn gyrru i chwilio y wl&acirc;d am ehangder iddynt hwy. 11 Ew rhyfel wyr hwynt yn dwyn eu|lyn dduwiau Micah ai offeiriad. 27 ac yn ennill Lais.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y dyddiau hynny nid [oedd] frenin yn I&s;rael: ac yn y dyddiau hynny llwyth Dan oedd yn cei&s;io iddo etifeddiaeth i drigo, canys ni<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua 19.47.</NOTE> &s;yrthia&s;e iddo ef hyd y dydd hwnnw e|tifeddiaeth ym my&s;c llwythau I&s;rael.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Am hynny meibion Dan a anfona&s;ant oi t&ycirc; lwyth hump o w&ycirc;r oi br&ocirc; [&s;ef] gw&ycirc;r grym|mus, o Sorah, ac o E&s;thaol i gerdded y wl&acirc;d, ac iw chwilio, ac a ddyweda&s;ant wrthynt, ewch, chwiliwch y wl&acirc;d; yna y daethant i fynydd E|phraim hyd t&ycirc; Micah ac a letteua&s;ant yno.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> [Pan oeddynt] hwy wrth d&ycirc; Micah, yna hwynt a adnabuant lais y llangc [&s;ef] y Lefiad: ac a droa&s;ant yno, ac a ddy weda&s;ant wrtho, pwy a'th dd&ucirc;g di ymma&lpunctel; a pheth yr ydwyt ti yn ei wneuthur ymma&lpunctel; a pheth [&s;ydd] i ti ymma&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, fel hyn, ac fel hyn y gwnaeth Micah i mi: ac efe a'm cy|flogodd i, ai offeiriad ef ydwyfi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A hwynt a ddyweda&s;ant wrtho ef, ymgyng|hora attolwg a Duw: fel y gwypom a lwy|dda ein ffordd yr hon yr ydym ni yn rhodio arni.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r offeiriad a <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dyw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dd wrthynt ewch mewn heddwch: yr Arglwydd a lwydda eich ffordd chwi yr hon a gerdd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ch chwi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y pum-wr a ae<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">hant ymmaith, ac a ddaethant i Lais: pan wel&s;ant hwy y bobl y rhai [oeddynt] ynddi yn trigo mewn diogel|wch yn &ocirc;l arfer y Sidoniaid yn llonydd, ac yn ddiofal, ac heb ddim yn gwneuthur &s;arhaed ar y wlad, [na neb] yn <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">if<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ddu y frenhiniaeth, ai [bod] hwynt ym mhell oddiwrth y Sidoniaid, ac heb gyweithas rhyngddynt a neb.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y daethant at en brodyr i Sorah, ac E&s;thoal: ai brodyr a ddyweda&s;ant wrthynt, beth [a ddywedwch] chwi&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Hwythau a ddyweda&s;ant, cyfodwch ac awn i fynu arnynt, canys gwel&s;om y wl&acirc;d, ac wele da iawn [yw hi:] ai tewi 'r ydych chwi&lpunctel; na ru&s;&s;wch fyned i ddyfod i mewn i ore&s;cyn y wl&acirc;d.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> (Pan ddeloch, chwi a ddeuwch at bobl ddiofal, a gwl&acirc;d ehang [ei] therfynau) canys Duw ai rhoddodd hiyn eich llaw chwi: [&s;ef] lle 'r hwn nid [oes] ynddo brinder o ddim oll a'r y [&s;ydd] yn y b&ycirc;d.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny yr aeth oddi yno, o dylwyth y Daniaid, o Sorah, ac o E&s;thaol chwe chan|wr wedi ymwregy&s;&s;u ag arfau rhyfel.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A hwynt a aethant i fynu, ac a wer&s;&s;y|lla&s;ant yn Ciriath-Iearim yn Iuda: am hynny y galwa&s;ant y fann honno * Mahaneh Dau hyd ydydd hwn, wele [y mae] o'r tu &ocirc;l i Ciri|oth-Iearint.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac hwy a aethant oddi yno i fynydd E|phraim: a daethant hyd t&ycirc; Micah.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r pum-wr y rhai a aethent i chwilio gwl&acirc;d Lais a lefara&s;ant, ac a ddyweda&s;ant wrth eu brodyr, oni &wcirc;yddoch chwi fod yn y tai hyn E|phod, a Theraphiaid, a delw gerfiedic, a tho|ddedic:&lpunctel; gan hynny gwybyddwch yn awr beth a wneloch.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A hwy a droa&s;ant yno, ac a ddaethant hyd d&ycirc; y llangc [&s;ef] y Lefiad [yn] nh&ycirc; Micah: ac a gyfarcha&s;ant iddo yn heddychlon.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r chwe chan-wr y rhai oeddynt wedi eu gwregy&s;&s;u ag arfau rhyfel, oeddynt yn &s;efyll [wrth] ddrws y porth: [&s;ef] y rhai [oeddynt] o feibion Dan.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna 'r pum-wr y rhai a <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ethent i chwi|lio y wl&acirc;d a e&s;cynna&s;ant, [ac] a aethant i mewn yno, [a] duga&s;ant ymmaith y ddelw gerfiedic a'r Ephod, a'r Teraphiaid, a'r ddelw doddedic: a'r offeiriad oedd yn &s;efyll wrth ddrws y porth gyd a'r chwe-chan-wr y rhaioeddynt wedi ym|wregy&s;&s;u ag arfau rhyfel.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pan aeth y rhai hynny i d&ycirc; Micah, a [phan] dduga&s;ant ymmaith y ddelw gerfiedic, yr Ephod, a'r Teraphiaid, a'r ddelw doddedic: yna 'r offeiriad a ddywedodd wrthynt, beth yr y|dych chwi yn ei wneuthur?</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Hwyntau a ddyweda&s;ant wrtho, taw-&s;&ocirc;n, go&s;ot dy law ar dy &s;afn, a thyret gyd a ni, a bydd i ni yn d&acirc;d ac yn offeiriad: ai gwell i ti fod yn offeiriad i d&ycirc; vn g&wcirc;r&lpunctel; na'th fod yn offeiriad i lwyth, ac i de<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">lu yn I&s;rael&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A da fu [hynny gan] galon yr offeiriad, ac efe a gymmerth yr Ephod, a'r Teraphiaid, a'r ddelw gerfiedic rac efe a aeth ym my&s;c y bobl.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A hwynt a droa&s;ant, ac a aethant ym|maith: ac a o&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">a&s;ant y plant, a'r anifeiliaid, a'r golud oi bl<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">n hwynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> [Pan] oeddynt hwy ym mhell oddi
<PB REF="124">wrth d&ycirc; Micah: yna y gw&ycirc;r y rhai [oeddynt] yn y tai, y rhai [oeddynt] wrth d&ycirc; Micah, a ymga&s;cla&s;ant, ac a erlidia&s;ant feibion Dan.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A hwynt a waedda&s;ant ar feibion Dan, hwythau a droa&s;ant eu hwynebau: ac a ddywe|da&s;ant wrth Micah: beth [a ddarfu] i ti pan yd|wyt yn bloeddio&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yntef a ddywedodd, y duwiau y rhai a wneuthum i a dduga&s;och chwi ymmaith, a'r o|ffeiriad, ac a aethoch i ffordd, a pheth [&s;ydd] gen|nifi mwyach&lpunctel; pa ham gan hynny y dywedwch wrthif beth [a ddarfu] i ti&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A meibion Dan a ddyweda&s;ant wr|tho, na ph&acirc;r glywed dy lef yn ein my&s;c ni: rhac i w&ycirc;r digllon ruthro i'th erbyn, a cholli o honot dy enioes, ac enioes dy [dylw&ycirc;th.]</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Felly meibion Dan a aethant iw ffordd: pan ganfu Micah mai cryfach oeddynt hwy nag ef, yna efe a dr&ocirc;dd, ac a ddychwelodd iw d&ycirc; ei hun.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A hwynt a gymmera&s;ant yr hyn a wnae|the Micah, a'r offeiriad yr hwn oedd ganddo ef, ac a ddaethant i Lais at bobl lonydd, a diofal, ac ai taraw&s;ant hwynt a m&icirc;n y cleddyf: ac a lo&s;ca&s;ant y ddinas a th&acirc;n.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac nid [oedd] waredudd, canys pell [o|edd] hi oddi wrth Sidon, ac nid [oedd] cywei|thas rhyngddynt a n&ecirc;b, hefyd [yr oedd] hi mewn dyffryn yr hwn [ydoedd] wrth Bethre|hob: yna 'r adailada&s;ant y ddinas, ac a driga&s;ant ynddi.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A galwa&s;ant<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua. 19.47.</NOTE> enw y ddinas Dan, yn &ocirc;l henw Dan eu tad yr hwn a ane&s;yd i I&s;rael: ac er hynny Lais [oedd] henw y ddinas yn gyn|taf.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna meibion Dan a o&s;oda&s;ant iddynt y ddelw gerfiedic: ac Ionathan mab Ger&s;om mab Mana&s;&s;es efe ai feibion fuant yn offeiriaid i lwyth Dan, hyd ddydd caeth gludiad y wl&acirc;d.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Felly y go&s;oda&s;ant iddynt y ddelw ger|fiedic yr hon a wnaethe Micah, yr holl ddyddi|au a'r y bu t&ycirc; Dduw yn Silo.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Anaturiol bechod y Gibeaid. 29 y modd y darniodd y Lefiad ei wraig, i beri i I&s;rael do&s;turio wrth ei gam ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn y dyddiau hynny,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 17.6. &amp; 18.1.</NOTE> pan nad [oedd] frenin yn I&s;rael: yr oedd rhyw Lefiad yn aros yn y&s;tly&s;au mynydd Ephraim, ac efe a gymmerodd iddo<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 25.6.</NOTE> ordderch-wraig o Bethle|hem Iuda.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ai ordderchwraig ef a butteiniodd gyd ag ef, ac a aeth ymmaith oddi wrtho ef i d&ycirc; ei th&acirc;d i Bethlehem Iuda: ac yno y bu hi bedwar m&icirc;s o ddyddiau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna ei g&wcirc;r hi a gyfododd, ac a aeth ar ei h&ocirc;l i ddywedyd yn d&ecirc;g wrthi hi, [ac] iw throi adref, ei langc hefyd [oedd] gyd ag ef, a chwpl o a&s;&s;ynnod: a hi ai d&ucirc;g ef i mewn i d&ycirc; ei thad, pan welodd tad y llangces ef, yna efe a lawenychodd am gyfarfod ag ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ai chwegrwn ef, t&acirc;d y llangces ai daliodd ef [yno], ac efe a dariodd gyd ag ef dri-diau: bwyta&s;ant hefyd, ac yfa&s;ant, a lleteua&s;ant yno.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r pedwerydd dydd y cyfoda&s;ant yn fo|rau, yntef a gyfododd i fyned ymmaith: a thad y llangces a ddywedodd wrth ei ddaw, nertha dy galon a thammed o fara, ac wedi hynny d&ocirc;s ymmaith.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Felly hwynt a ei&s;tedda&s;ant, ac a fwyta|&s;ant ill dau yng-hyd, ac a yfa&s;ant: a th&acirc;d y llang|ces a ddywedodd wrth y g&wcirc;r, bydd fodlon at|tolwg, ac aros dros n&ocirc;s fel y llawenhao dy ga|lon.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond y g&wcirc;r a gyfododd i fyned ymmaith: ai chwegrwn ef a fu daer arno: am hynny efe a dr&ocirc;dd, ac a leteuodd yno.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a gyfododd yn forau y pummed dydd i fyned ymmaith, a th&acirc;d y llangces a ddy|wedodd, cy&s;&s;ura dy galon attolwg, ac hwy a dri|ga&s;ant nes go&s;twng y dydd: ac a fwyta&s;ant ill dau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yno y g&wcirc;r a gyfododd i fyned ymmaith efe ai ordderch, ai langc: ai chwegrwn t&acirc;d y llangces a ddywedodd wrtho ef, wele yn awr y dydd a lae&s;odd i hwyrhau, arho&s;wch tros n&ocirc;s at|tolwg, wele yr haul yn machludo, trig ymma fel y llawenycho dy galon, a chodwch yn forau y foru i'ch taith, fel yr elech i'th babell.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r g&wcirc;r ni fynne aros, eithr cyfododd ac aeth ymmaith, a daeth hyd ar gyfer Iebus, hon [yw] Ieru&s;alem: a chyd ag ef gwpl o a|&s;&s;ynuod llwythoc, ai ordderch-wraig gyd ag ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> [Pan oeddynt] hwy wrth Iebus, yr o|edd y dydd ar ddarfod, yna y llangc a ddywedodd wrth ei fei&s;ir, dos attolwg fel y tr&ocirc;m i ddinas y Iebu&s;iaid, ac y lleteuom ynddi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ai fei&s;tr a ddywedodd wrtho ef, ni throiwn ni i ddinas e&s;tronol, yr hon nid [yw] o feibion I&s;rael: eithr nyni a awn hyd Gibea.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a ddywedodd wrth ei langc, tyret a ne&s;&s;awn i vn o'r lleoedd hynny, fel y lleteuom yn Gibea, neu Ramah.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly y cerdda&s;ant, ac yr aethant: a'r haul a fachludodd iddynt wrth Gibea yr hon [oedd] eiddo Beniamin.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac hwy a droa&s;ant yno i ddyfod i mewn i Lete&ucirc; i Gibea: ac efe a ddaeth i mewn, ac a ei&s;teddodd yn heol y ddinas, canys nid [o|edd] neb ai cymmere hwynt [iw] d&ycirc; i lete&ucirc;.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac wele &wcirc;r h&ecirc;n yn dyfod oi waith o'r maes yn hwyr, a'r g&wcirc;r [oedd] o fynydd Ephra|im, ond ei fod ef yn ymdaith yn Gibea: a gw&ycirc;r y lle hwnnw [oeddynt] feibion Iemini.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a dderchafodd ei lygaid, ac a gan|fu y g&wcirc;r yr hwn oedd yn ymdaith yn heol y ddinas: yna y g&wcirc;r h&ecirc;n hwnnw a ddywedodd, i ba le yr ei di, ac o ba le y daeiho&s;t&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yntef a ddywedodd wrtho, trammwyo 'r ydym ni o Bethlehem Iuda i y&s;tly&s;au mynydd Ephraim o'r lle i'm [heniw,] a mi a euthum
<PB N="108" REF="124">hyd Bethlehem Iuda: a myned yr ydwyf i d&ycirc; yr Arglwydd ac nid [oes] neb a'm derbyn i d&ycirc;,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y mae [gynnym ni] wellt, ac ebran he|fyd i'n ha&s;&s;ynnod, a bara hefyd, a gwin i mi, ac i'th law-forwyn, ac i'r llangc [yr hwn &s;ydd] gyd a'th wei&s;ion: heb prinder o ddim oll.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r hen-wr hwnnw a ddywedodd, tang|neddyf i ti [cei] gyd a mi beth bynnac &s;ydd yn ddiffig arnat, yn vnic nac aros tros nos yn yr heol.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Felly efe ai d&ucirc;g ef i mewn iw d&ycirc;, ac a borthodd yr a&s;&s;ynnod: ac hwy a olcha&s;ant eu traed, ac a fwyttaw&s;ant, ac a yfa&s;ant.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> [Pan] oeddynt hwy yn llawenhau ei ca|lon, yna wele w&ycirc;r y ddinas, gw&ycirc;r anwir a am|gylchyna&s;ant y t&ycirc; [ac] oeddynt yn curo wrth y drws: ac a ddyweda&s;ant &wcirc;rth y g&wcirc;r, perchen y t&ycirc; [&s;ef] yr henwr hwnnw gan ddywedyd, d&wcirc;g allan y g&wcirc;r yr hwn a ddaeth i mewn i'th d&ycirc; di fel yr adwaenom ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r g&wcirc;r [&s;ef] perchen y t&ycirc; a<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 19.8.</NOTE> aeth allan, ac a ddywedodd wrthynt, peidiwch fy mrodyr, na wnewch niwed attolwg: wedi i'r g&wcirc;r hwn ddyfod i'm t&ycirc; i, na wnewch yr &s;celerder hyn.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Wele fy merch yr hon [&s;ydd] forwyn, ai odderch yntef, dygaf hwynt allan yn awr, a chy&s;tuddiwch hwynt, neu gwnewch iddynt yr hyn fyddo da yn eich golwg: ond i'r g&wcirc;r hwn na wnewch ddim o'r &s;celerder ymma.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ond ni fynne 'r gw&ycirc;r wrando arno, am hynny y g&wcirc;r a ymaflodd yn ei ordderch, ac ai dug hi allan attynt hwy: ac hwi ai hadnabuant hi, ac a ymwnaetha~t a hi 'r holl nos hyd y borau, a phan gyfododd y wawr hwynt ai gollynga|&s;ant hi ymmaith.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna 'r wraig a ddaeth pan ymddango|&s;odd y borau: ac a &s;yrthiodd wrth ddrws t&ycirc; 'r g&wcirc;r yr hwn [yr oedd] ei harglwydd ynddo hyd oleuni [y dydd.]</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ai harglwydd a gyfododd yn forau, ac a agorodd ddr&ycirc;&s;&s;au 'r t&ycirc;, ac a aeth allan i fyned iw daith: ac wele ei ordderch-wraig ef yn gorwedd wrth ddrws y t&ycirc;, ai llaw ar y trothwy.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac efe a ddywedodd wrthi, cyfot, fel yr elom ymmaith, ond nid oedd hi yn atteb: yna efe ai cymmerth hi ar yr a&s;&s;yn, a'r g&wcirc;r a gyfododd, ac a aeth ymmaith iw fangre ei hun.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Pan ddaeth iw d&ycirc;, yna efe a gymmerth gyllell, ac a ymaflodd yn ei ordderch, ac ai dar|niodd hi, ai he&s;cyrn yn ddeuddec darn: ac at hanfonodd i holl derfynau I&s;rael.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A phawb a'r a welodd [hynny] a ddywed|odd ni wnaethpwyd, ac ni welpwyd y fath beth er y dydd y daeth meibion I&s;rael o wl&acirc;d yr Aipht hyd y dydd hwn: y&s;tyriwch ar hynny, ymgynghorwch, a threuthwch [eich meddwl.]</P>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr I&s;raeliaid yn ymgyfarfod ym My&s;pah. 3 Ac wedi gw|rando ewyn y Lefiad, Yn gyrru i gyrchu y rhai a w|naethent yr &s;celerder iw co&s;pi.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa<NOTE N="*" PLACE="marg">O&s;e. 10.9.</NOTE> holl feibion I&s;rael a aethant allan, a'r gynnulleidfa a ymga&s;clodd o vn fr&ycirc;d o Ddan hyd Beer&s;eba, a gwl&acirc;d Gilead at yr Ar|glwydd i Mi&s;pah.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A phennaethiaid yr holl bobl a &s;afa&s;ant [o] holl lwythau I&s;rael yng-hynnulleidfa pobl Dduw: [&s;ef] pedwar can m&icirc;l o w&ycirc; r traed yn tynnu cleddyf.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> (A meibion Beniamin a glyw&s;ant fyned o feibion I&s;rael i Mi&s;pah:) yna meibion I&s;ra|el a ddyweda&s;ant, lleferwch pa fodd y bu y dry|gioni hyn&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y g&wcirc;r hwnnw y Lefiad [&s;ef] g&wcirc;r y wraig yr hon a ladde&s;id a attebodd, ac a ddywe|dodd: i Gibea yr hon [&s;ydd] eiddo Beniamin y deuthum i, mi a'm gordderch i leteua.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A gw&ycirc;r Gibea a gyfoda&s;ant i'm herbyn i ac a amgylchyna&s;ant y t&ycirc; yn fy erbyn liw n&ocirc;s: amcana&s;ant fy lladd i, a threi&s;ia&s;ant fyng-ordd|erch fel y bu hi farw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna 'r ymaflais yn fyng-ordderch, ac y derniais hi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 19.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">9.</NOTE> anfonais hefyd hi i bob gwl&acirc;d o e|tifeddiaeth I&s;rael: Canys gwnaethant ffieidd|dra, ac &s;celerder yn I&s;rael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Wele meibion I&s;rael [ydych] chwi oll moe&s;&s;wch rhyngoch air, a chyngor ymma.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y cyfododd yr holl bobl o vn fr&ycirc;d gan ddywedyd: nac eled n&ecirc;b o honom iw babell, ac na throed n&ecirc;b o honom iw d&ycirc;.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ond yn awr, hyn [yw] 'r peth yr hwn a wnawn ni i Gibea: [ny ni a awn i fynu] iw her|byn wrth goel-bren.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac ni a gymmerwn ddeng-wr o'r cant drwy holl lwythau I&s;rael, a chant o'r mil, a mil o'r deng-mil i ddwyn llynniaeth i'r bobl: i w|neuthur (pan ddelont i Gibea Beniamin) yn &ocirc;l yr holl ffieidd-dra yr hwn a wnaeth hi yn I&s;|rael.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Felly 'r ymga&s;clodd holl w&ycirc;r I&s;rael at y ddinas yn gydtun fel vn g&wcirc;r.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A llwythau I&s;rael a anfona&s;ant w&ycirc;r at holl lwythau Beniamin gan ddywedyd, beth [yw]'r drygioni ymma yr hwn a wnaethpwyd yn eich my&s;c chwi&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yn awr rhoddwch y gw&ycirc;r anwir hyn|ny y rhai [oeddynt] yn Gibea fel y lladdom hw|ynt, ac y deleom ddrygioni o I&s;rael: ond ni fynne meibion Baniamin wrando ar lais eu brodyr meibion I&s;rael.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eithr meibion Beniamin a ymgynnulla|&s;ant o'r dina&s;oedd at Gibea: i fyned allan i ry|fel yn erbyn meibion I&s;rael.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A chyfrifwyd meibion Beniamin y dydd hwnnw o'r dina&s;oedd yn chwe mil ar hugain o w&ycirc;r yn tynnu cleddyf: heb law trigolion Gi|bea, y rhai a gyfrifwyd yn &s;aith gant o w&ycirc;r eth|oledic.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> O'r holl bobl hyn [yr oedd] &s;aith gant o w&ycirc;r etholedic<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 3.15</NOTE> anafus oi llaw ddehau: pob vn o honynt a ergydie a charreg at y blewyn heb ballu.</P>
<PB REF="125">
<P N="17"><HI>17</HI> Gw&ycirc;r I&s;rael hefyd a gyfrifwyd heblaw Beniamin yn bedwar cant mil yn tynnu cledd|yf: pawb o honynt yn rhyfel-w&ycirc;r.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A meibion I&s;rael a gyfoda&s;ant, ac a aeth|ant i fynu i Bethel, ac a ymgynghora&s;ant a Duw, ac a ddyweda&s;ant, pwy o honom ni a aiff i fynu yn gyntaf i ryfela yn erbyn meibio~ Ben|iamin&lpunctel; a dywedodd yr Arglwydd, Iuda [a aiff] yn gyntaf.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna meibion I&s;rael a gyfoda&s;ant yn fo|rau: ac a wer&s;&s;ylla&s;ant yn erbyn Gibea.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A gw&ycirc;r I&s;rael a aethant allan i ryfel yn erbyn Beniamin: a gw&ycirc;r I&s;rael a fyddina&s;ant ryfel iw herbyn hwy wrth Gibea.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A meibion Beniamin a ddaethant allan o Gibea: ac a ddifetha&s;ant o I&s;rael y dwthwn hwnnw ddwy fil ar hugain o w&ycirc;r i'r llawr.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Etto ymgryfhaodd y bobl [&s;ef] gw&ycirc;r I&s;rael: ac a chwanega&s;ant luniaethu rhyfel yn y ll&ecirc; 'r hwn y byddina&s;ent ynddo y dydd cyn|taf.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys meibion I&s;rael a aethent i fynu, ac a &wcirc;yla&s;ent ger bron yr Arglwydd hyd yr hwyr, ymgynghora&s;ent hefyd a'r Arglwydd gan ddy|wedyd, a chwanegafi ne&s;&s;au i ryfel yn erbyn meibion Beniamin fy mrawd&lpunctel; a dyweda&s;e 'r Arglwydd, dos i fynu yn ei erbyn ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna meibion I&s;rael a ne&s;&s;a&s;ant at feibi|on Beniamin yr ail dydd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Bemamin hefyd a aeth allan o Gibea iw cyfarfod hwynt yr ail dydd, a hwynt a ddifetha|&s;ant o feibion I&s;rael eil-waith dair mil ar bym|thec o w&ycirc;r i'r llawr: y rhai hyn oll oeddynt yn tynnu cleddyf.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna meibion I&s;rael a'r holl bobl a aeth|ant i fynu, ac a ddaethant i Bethel, &wcirc;yla&s;ant he|fyd, ac arho&s;a&s;ant yno ger bron yr Arglwydd, ac ymprydia&s;ant y dwthwn hwnnw hyd yr hw|yr: ac offrymma&s;ant boeth-offrymmau, ac off|rymmau hedd ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A meibion I&s;rael a ymgynghora&s;ant a'r Arglwydd: (canys yno ['r oedd] Arch cyfam|mod Duw yn y dyddiau hynny.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A Phinees mab Eleazar mab Aaron oedd yn &s;efyll ger ei fron ef yn y dyddiau hynny) gan ddywedyd, a chwanegafi mwyach fyned allan i ryfel yn erbyn meibion Beniamin fy mrodyr, neu a beidiaf&lpunctel; a dywedodd yr Arglwydd, ewch i fynu, canys y foru y rhoddaf ef yn dy law di.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac I&s;rael a o&s;ododd rai i warche ar Gi|bea oddi amgylch.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Felly meibion I&s;rael a aethant i fynu yn erbyn meibion Beniamin y trydydd dydd: ac a fyddina&s;ant wrth Gibea fel cynt.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna meibion Beniamin a aethant allan i gyfarfod a'r bobl [a] thynnwyd hwynt o'r ddi|nas: a hwynt a ddechreua&s;ant daro [rhai] o'r bobl yn archolledic fel cynt (yn y priffyrdd o'r rhai, vn &s;ydd yn myned i fynu i Bethel, ac arall i Gibea drwy 'r maes) yng-hylch deng-wr ar hugain o I&s;rael.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Am hynny meibion Beniamin a ddywe|da&s;ant, cwympwyd hwynt o'n blaen ni fel cynt: ond meibion I&s;rael a ddyweda&s;ent, ffoiwn fel y tynnom hwynt o'r ddinas i'r priffyrdd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna holl w&ycirc;r I&s;rael a gyfoda&s;ant oi lle, ac a fyddina&s;ant yn Baal-thamar a'r [&s;awl] a oedd [o] I&s;rael yn cynllwyn a ddaeth allan oi fangre [&s;ef] o wyrgloddiau Gibea.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A daeth ar gyfer i Gibe a ddeng-mil o w&ycirc;r etholedic o holl I&s;rael, a'r rhyfel a drwm|haodd: ond ni&wcirc;yddent fod y drwg hwnnw yn digwyddo iddynt.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A'r Arglwydd a darawodd Beniamin o flaen I&s;rael fel y difethodd meibion I&s;rael o'r Beniaminiaid y dwthwn hwnnw bum-mil ar hugain a chan-nwr: a hwynt oll yn tynnu cle|ddyf.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Felly meibion Beniamin a wel&s;ant mai eu lladd yr oeddyd: canys gw&ycirc;r I&s;rael a rhodd|a&s;ant l&ecirc; i'r Beniaminiaid, o herwydd hyd&ecirc;ru o honynt wrth y cynllwyn-w&ycirc;r y rhai a o&s;oda&s;ent yn erbyn Gibea.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A'r cynllwyn-w&ycirc;r a fry&s;&s;ia&s;ant, ac a ru|thra&s;ant yn erbyn Gibea: a'r cynllwyn-w&ycirc;r a vdcana&s;ant yn hiraethlon, ac a daraw&s;ant yr holl ddinas a min y cleddyf.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac yr oedd am&s;er nodedic rhwng gw&ycirc;r I&s;rael a'r cynllwyn-w&ycirc;r: [&s;ef] peri o honynt i fflam fawr [a] mwg dderchafu o'r ddinas.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Pan dr&ocirc;dd gw&ycirc;r I&s;rael [eu cefnau] yn y rhyfel, yna Beniamin a ddechreuodd daro yn archolledic o w&ycirc;r I&s;rael ynghylch deng-wr ar hugain, canys dyweda&s;ant, diau gan daro eu taro hwynt o'n blaen ni, fel yn y rhyfel cyntaf.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Pan ddechreuodd y fflam dderchafu o'r ddinas [fel] colofn o f&wcirc;g: yna Beniamin a e|drychodd yn ei ol, ac wele ffagl y ddinas oedd yn derchafu i'r nefoedd.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Yna gw&ycirc;r I&s;rael a droa&s;ant yn &ocirc;l, a gw&ycirc;r Beniamin a frawycha&s;ant: o herwydd hwy a ganfuant fod drygioni yn digwyddo iddynt hwy.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Am hynny hwynt a droa&s;ant o flaen gw&ycirc;r I&s;rael tua ffordd yr anialwch, a'r rhyfel ai hymlidiodd hwynt: a'r rhai [a ddaethent] o'r dina&s;oedd oeddynt yn eu my&s;c hwy yn eu dife|tha hwynt.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> [Felly] 'r amgylchyna&s;ant y Beniami|niaid, erlidia&s;ant hwynt [hyd] Menuha, &s;athra|&s;ant hwynt hyd yng-hyfer Gibea tua chodiad haul.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A lladdwyd o'r Beniaminiaid dair mil ar bymthec o w&ycirc;r: y rhai oll [oeddynt] w&ycirc;r nerthol.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A hwynt a droa&s;ant, ac a ffoa&s;ant i'r ania|lwch tua chraig Rimmon, a'r [I&s;raeliaid] a loffa&s;ant [o] honynt ar h&ycirc;d y priffyrdd bum-mil o w&ycirc;r: erlidia&s;ant hefyd ar eu hol hwynt hyd Gidom, a lladda&s;ant o honynt ddwy f&icirc;l o w&ycirc;r.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> A'r hyn oll o gwympodd o Beniamin o|eddynt bum-mil ar hugain o w&ycirc;r yn tynnu
<PB N="109" REF="125">cleddyf y dwthwn hwnnw: hwynt oll [oe|ddynt] w&ycirc;r nerthol.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Etto chwe chan-wr a droa&s;ant, ac a ffo|a&s;ant i'r anialwch i graig Rimmon: ac a arho|&s;a&s;ant yng-hraig Rimmon bedwar mis.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Yna gw&ycirc;r I&s;rael a ddychwela&s;ant at fei|bion Beniamin, ac ai taraw&s;ant hwy a m&icirc;n y cleddyf yn dd&ycirc;n, ac yn anifail, a pheth bynnac a gafwyd: yr holl ddina&s;oedd hefyd a'r a adaw&s;id a lo&s;ca&s;ant hwy a th&acirc;n.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Widi i'r I&s;raeliaid dyngu na roddent hwy eu mer|ched i'r Beniaminiaid, 10 hwynt a ladda&s;ant y Iabe|&s;iaid, ac a rodda&s;ant eu merched hwynt y rhai oe|ddynt weryfon i'r Beniaminiaid. 19 ac ai cyng|hora&s;ant hwy i ddwyn rhai o ferched Silo.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A</HI> Gw&ycirc;r I&s;rael a dynga&s;ant ym Mi&s;pah gan ddywedyd: ni ddyru neb o honom ni ei ferch i Beniaminiad yn wraig.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A daeth y bobl i Bethel, ac a arho&s;a&s;ant y|no hyd yr <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wyr ger bron Duw: derchafa&s;ant hefyd eu llef, ac &wcirc;yla&s;ant ag wylofain mawr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dyweda&s;ant, &ocirc; Arglwydd Dduw I&s;ra|el pa ham y bu y peth hyn yn I&s;rael, fel y dar|fydde heddyw am vn llwyth o I&s;rael&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A thrannoeth y bobl a foreu-goda&s;ant, ac a adailada&s;ant yno allor: ac a offrymma&s;ant bo|eth offrymmau, ac offrymmau hedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna meibion I&s;rael a ddyweda&s;ant, pwy [yw efe] (o holl lwythau I&s;rael,) yr hwn ni ddaeth i fynu gyd a'r gynnulleidfa at yr Arglw|ydd&lpunctel; canys ll&wcirc; mawr oedd yn ei erbyn ef yrhwn ni ddel&s;e i fynu at yr Arglwyddi Mi&s;pah, gan ddywedyd, llwyr rodder ef: farwolaeth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A meibion I&s;rael a edifarha&s;ant o her|wydd Beniamin eu brawd: a dyweda&s;ant torr|wyd ymmaith heddyw vn llwyth o I&s;rael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Beth a wnawn ni am wragedd iddynt hwy [&s;ef] i'r rhai a adawyd, gan dyngu o ho|nom ni i'r Arglwydd na roddem iddynt [yr vn] o'n merched ni yn wragedd&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Dyweda&s;ant hefyd, pwy vn o lwythau I|&s;rael a'r na ddaeth i fynu at yr Arglwydd i Mi&s;|pah&lpunctel; ac wele ni ddel&s;e neb o Iabes Gilead at y fyddin, [nac] at y gynnulleidfa.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys y bobl a gyfrifwyd: ac wele nid [oedd] yno neb o drigolion Iabes Gilead.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny y gynnulleidfa a anfona&s;ant yno ddeuddeng-mil o w&ycirc;r grymmus, ac a or|chymynna&s;ant iddynt gan ddywedyd, ewch, a tharewch bre&s;&s;wylw&ycirc;r Iabes Gilead a m&icirc;n y cleddyf, y gwragedd hefyd a'r plant.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 31.17.</NOTE> Dymma hefyd y peth yr hwn a wnewch chwi: difethwch bob gwryw, a phob gwraig a'r a orweddodd gyd a g&wcirc;r.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A hwynt a gaw&s;ant ym mhlith trigoli|on Iabes Gilead bedwar cant o langce&s;au yn weryfon y rhai nid adnabua&s;ent &wcirc;r drwy gydor|wedd a g&wcirc;r: a duga&s;ant hwynt i'r gwer&s;&s;yll i Silo yr hon [&s;ydd] yng-wl&acirc;d Canaan.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna 'r holl gynnulleidfa a anfona&s;ant, ac a lefara&s;ant wrth feibion Beniamin y rhai [oeddynt] yng-hraig Rimmon: ac a gyhoe|dda&s;ant heddwch iddynt hwy.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r Beniaminiaid a ddychwela&s;ant yr am&s;er hwnnw, a hwynt a rodda&s;ant iddynt hwy y gwragedd y rhai a gadwa&s;ent yn fyw o wra|gedd Iabes Gilead: ond ni chaw&s;ant hwy ddi|gon felly.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r bobl a ediferhaodd dros Beniamin: o herwydd i'r Arglwydd wneuthur rhwygiad ym mi&s;c llwythau I&s;rael.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna henuriaid y gynnulleidfa a ddywe|da&s;ant, beth a wnawn ni am wragedd i'r lleill&lpunctel; canys de&s;truwiwyd y gwragedd o Beniamin.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Dyweda&s;ant hefyd [bydded] etifeddia|eth i'r hwn a ddiangodd o Beniamin, fel na ddeleuir llwyth o I&s;rael.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac ni allwn ni roddi iddynt wragedd o'n merched ni: canys meibion I&s;rael a dynga&s;ant gan ddywedyd, melldigedic [fyddo] 'r hwn a roddo wraig i Beniaminiad.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am hynny y dyweda&s;ant, wele [y mae] g&wcirc;yl i'r Arglwydd bob blwyddyn yn Silo, yr hwn [a gynhelir] o du 'r gogledd i Bethel, tua chyfodiad haul i'r briffordd y &s;ydd yn myned i fynu o Bethel i Sichem: ac o du 'r dehau i Li|banus.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Am hynny y gorchymynna&s;ant hwy i feibion Beniamin gan ddywedyd: ewch, a chyn|llwynwch yn y gwin-llannoedd,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Edrychwch hefyd, ac wele os merched Silo a ddeuant allan i ddawn&s;io mewn dawn&s;i|au, yna ewch chwithau allan o'r gwin-llanno|edd, a chippiwch i chwi bob vn ei wraig o fer|ched Silo: ac ewch i wl&acirc;d Beniamin.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A phan ddelo eu tadau, neu eu brodyr hwynt i achwyn attom ni, yna y dywedwn wr|thynt, rhoddwch i ni hwynt, o blegit ni chym|mera&s;om ni bob vn ei wraig yn y rhyfel: achos na rodda&s;och chwi [hwynt] iddynt [ni] by|ddwch chwi euog y pryd [hyn.]</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A meibion Beniamin a wnaethant felly, a chymmera&s;ant wragedd yn &ocirc;l eu rhifedi eu hun o'r rhai a gippia&s;ent, ac a oeddynt yn dawn|&s;io: ac aethant ymmaith, a dychwela&s;ant iw heti|feddiaeth eu hun, ac adailada&s;ant hefyd ddina&s;o|edd, a thriga&s;ant ynddynt.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A meibion I&s;rael a ymadaw&s;ant oddi y|no y pryd hynny, pob vn at ei lwyth, ac at ei deu|lu ei hun: aethant felly oddi yno bob vn iw eti|feddiaeth.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yn y dyddiau hynny nid [oedd] brenin yn I&s;rael:<NOTE PLACE="marg">Pen. 17.6. &amp; 18.1. &amp; 19.1.</NOTE> pob vn a wnae 'r hyn oedd dda yn ei olwg.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 N="Ruth" TYPE="book">
<PB REF="126">
<HEAD>Llyfr Ruth.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Elimelech ai wraig ai ddau fab yn myned i wl&acirc;d Moab, ac yn marw yno efe ai ddau fab. 19 Nao|mi ei wraig ef, a Ruth gwraig vn o'r meibion yn dychwelyd i Beth-lehem.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_YN y dyddiau yr ydoedd y brawd-w&ycirc;r yn barnu, pan oedd newyn yn y wl&acirc;d: yna 'r aeth g&wcirc;r o Bethlehem Iuda i ymdeithio yng-wl&acirc;d Moab, efe ai wraig, ai ddau fab.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac enw y g&wcirc;r [oedd] Elimelech, ac enw ei wraig Naomi, ac enw ei ddau fab ef Mahlon, a Chilon Ephrateaid o Bethlehem Iuda: ac hwy a ddaethant i wl&acirc;d Moab, ac a fuant yno.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> yna Elimelech g&wcirc;r Naomi a fu farw: hithe a arho&s;odd hi ai dau fab.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A hwy a gymmera&s;ant iddynt wragedd [o'r] Moabie&s;au, enw y naill [oedd] Orpha, ac enw y llall [oedd] Ruth: a thriga&s;ant yno yng-hylch deng-mhlynedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A Mahlon, a Chilon a fuant feirw ill dau: a'r wraig a drigodd [yn ymddifad] oi dau fab, ac oi g&wcirc;r.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna hi a gyfododd ai merched yng-hy|fraith, ac a ddychwelodd o wl&acirc;d Moab: canys clyw&s;e hi yng-wl&acirc;d Moah, ddarfod i'r Argl|wydd ymweled ai bobl, gan roddi iddynt fara.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A hi a aeth o'r lle 'r hwn yr oedd hi ynddo, ai dwy waudd gyd a hi: a hwy a aethant i ffordd gan ddychwelyd i wl&acirc;d Iuda.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna Naomi a ddywedodd wrth ei dwy waudd, ewch, dychwelwch bob vn i d&ycirc; ei mam: gwneled yr Arglwydd drugaredd a chwi, fel y gwnaethoch a'r meirw, ac a minne.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr Arglwydd a ganniadhao i chwi gael llonydd bob vn yn nh&ycirc; ei g&wcirc;r: pan gu&s;&s;anodd hi hwynt, yna y derchafa&s;ant hwy eu llef, ac yr &wcirc;yla&s;ant.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac a ddyweda&s;ant wrthi hi: diau y dych|welwn ni gyd a thi at dy bobl di.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A dywedodd Naomi, dychwelwch fy merched, i ba beth y deuwch gyd mi&lpunctel; a [oes] genniff feibion etto yn fyng-hroth<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 25.5. Mat. 22.24. Mar. 12.19. Luc. 20.28.</NOTE> i fod yn w&ycirc;r i chwi&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dychwelwch fy merched, ewch ym|maith, canys ydwyf ry h&ecirc;n i briodi g&wcirc;r: pe dy|wedwn y mae gennif obaith, a bod heno gyd a g&wcirc;r, ac ymddwyn meibion hefyd,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A ddi&s;gwilieth chwi am danynt hwy hyd oni gynnyddent hwy&lpunctel; a ymarho&s;ech chwi am danynt hwy heb &wcirc;ra&lpunctel; nage fy merched, ca|nys [y mae] mwy o dri&s;twch i mi o'ch plegic chwi, am: law 'r Arglwydd fyned i'm her|byn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y derchafa&s;ant eu llef, ac yr &wcirc;yla|&s;ant eilwaith:ac Orpha a gu&s;&s;anodd ei chwegr, ond Ruth a lynodd wrthi hi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A dywedodd [Naomi] wele dy chwaer yng-hyfraith a ddychwelodd at ei phobl, ac at ei duwiau: dychwel dithe ar &ocirc;l dy chwaer yng|hyfraith.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ruth a ddywedodd, nac erfynnia arnafi y|mado a thi, gan gilio oddi wrthit: canys pa le bynnac yr elech di yr &acirc;f inne, ac ym mha le byn|nac y lletteuech di y lletteuaf inne, dy bobl di [fydd] fy mhobl i, a'th Dduw di, fy Nuw inne.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Lle y byddi di marw y byddaf inne farw, ac yno i'm cleddir inne: fel hyn y gwnelo 'r Arglwydd i mi, ac fel hyn y chwanego efe, os [dim onid] angeu a wna y&s;carieth rhyngofi, a thithe.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pan welodd hi ei bod hi wedi ymroddi i fyned gyd a hi: yna hi a beidiodd a dywedyd wr|thi hi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Felly hwynt ill dwy a aethant, nes i|ddynt ddyfod i Bethlehem: yna 'r holl ddinas a gyffr&ocirc;dd oi herwydd hwynt, a dyweda&s;ant, ond hon [yw] Naomi&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A hi a ddywedodd wrthynt hwy, na el|wch fi Naomi: gelwch fi Mara, canys yr Holl alluog a'm gwnaeth: yn chwerw iawn.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Myfi a euthum yn gyflawn, a'r Arglw|ydd a'm d&ucirc;g i eilwaith yn w&acirc;g: pa ham y gel|wch chwi fi Naomi&lpunctel; gan i'r Arglwydd fy na|ro&s;twng, ac i'r Holl-alluog fy nrygu.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Felly y dychwelodd Naomi, a Ruth (y Moabies) ei gwaudd gyd a hi a ddychwe|lodd o wlad Moab: hwynt a ddaethant i bethlehem yn nechreu cynhaiaf yr heiddiau.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Ruth yn lloffa ym maes Booz, 8 ai garedigrwydd yntef iddi hi.</P>
</ARGUMENT>
<PB N="110" REF="126">
<P N="1">AC i &wcirc;r Naomi ['r ydoedd] cyfathrachwr, o &wcirc;r cadarn nerthol, o dylwyth Elime|lech, ai enw Booz.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna Ruth y Moabies a ddywedodd wrth Naomi, mi a &acirc;f yn awr i'r maes, ac a ga&s;c|laf dwy&s;ennau ar &ocirc;l yr hwn y caffwyf ffafor yn ei olwg: hithe a ddywedodd wrthi hi, dos fy merch.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac hi aeth, ac a ddaeth, ac a loffodd yn y maes ar &ocirc;l y medel-w&ycirc;r: a digwyddodd wrth ddamwain [fod] y rhan honno o'r maes yn ei|ddo Booz yr hwn [oedd] o d&ycirc;lwyth Elime|lech.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac wele Booz a ddaeth o Bethlehem, ac a ddywedodd wrth y medel-w&ycirc;r, yr Arglwydd [a fyddo] gyd a chwi: hwythau a ddyweda&s;ant wrtho ef, yr Arglwydd a'th fendithio.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y dywedodd Booz wrth y llangc yr hwn oedd yn &s;efyll yn ymyl y medel-w&ycirc;r: pwy pieu 'r llangces hon&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r llangc yr hwn oedd yn &s;efyll wrth y medel-w&ycirc;r a attebodd, ac a ddywedodd: llang|ces o Moab [ydyw] hi, yr hon a ddychwelodd gyd a Naomi o wl&acirc;d Moah.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A hi a ddwedodd, attolwg yr ydwyf gael lloffa, a chynnull dyrneidiau ar &ocirc;l y medel-w&ycirc;r: ac hi a ddaeth, ac a arho&s;odd er y boreu hyd yr awr hon: oddieithr ei&s;tedd o honi hi ychydig yn t&ycirc;.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y dywedodd Booz wrth Ruth, oni chlywi di fy merch&lpunctel; na ddos ymmaith i ga&s;|clu i faes arall, ac na thrammwya ychwaith oddi ymma: eithr aros ymma gyd a'm llangce|&s;au mau fi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> [Bydded] dy lygaid ar y maes yr hwn a fedant hwy, a d&ocirc;s ar eu h&ocirc;l hwynt, oni orchy|mynnais i'r llangciau na chyffyrddent a thi&lpunctel; pan &s;ychedech, dos yna at y lle&s;tri, ac &ycirc;f o ho|nynt yr hyn a ollyngo y llangciau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna hi a &s;yrthiodd ar ei hwyneb, ac a ym|grymmodd i lawr: ac a ddywedodd wrtho ef, pa ham y cefais ffafor yn dy olwg di, fel yr ad|waenit fi, a minne yn alltudes&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A Booz a attebodd, ac a ddywedodd wr|thi hi, gan fynegu y mynegwyd: mi 'r hyn oll a wnaetho&s;t i'th chwegr ar &ocirc;l mar wolaeth dy &wcirc;r: fel y gadewai&s;t dy d&acirc;d a'th fam, a gwl&acirc;d dy anedigaeth, ac y daetho&s;t at bobl y rhai nis adw|aenit o'r blaen.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yr Arglwydd a d&acirc;lo am dy waith: a by|dded dy obrwy yn berffaith gan Arglwydd Dduw I&s;rael yr hwn y daetho&s;t i obeithio tann ei adenydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna hi a ddywedodd, caffwyf ffafor yn dy olwy di fy arglwydd, gan i ti fyng-hy&s;&s;uro i, a chan i ti lefaru wrth [fodd] calon dy wa&s;a|naeth-ferch: er nad ydwyf fel vn o'th law-forwynion di.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A dywedodd Booz wrthi hi, yn am&s;er bw|yd tyret ymma, a bwytta o'r bara, a throcha dy dammed mewn finegr: a hi a ei&s;teddodd wrth y&s;tlys y medel-w&ycirc;r, ac efe a e&s;tynnodd iddi gra&s;-&ycirc;d, a hi a fwytaodd, ac a ddigonwyd, ac a adawodd weddill.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna hi a gyfododd i loffa: a gorchymyn|nodd Booz iw wei&s;ion gan ddywedyd, lloffed hefyd rhwng yr y&s;cubau, ac na feiwch arni hi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A chan ollwng gollyngwch hefyd iddi o'r y&s;cubau: a gadewch [hwynt] fel y ca&s;clo hi, ac na cheryddwch hi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Felly hi a loffodd yn y maes hyd yr hw|yr: a hi a ddyrnodd yr hyn a ga&s;cla&s;e hi, ac yr oedd yng-hylch Epha o haidd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A hi ai cymmerth, ac a aeth i'r ddinas, ai chwegr a ganfu 'r hyn a ga&s;cla&s;e hi: hefyd hi a dynnodd allan, ac a roddodd iddi 'r hyn a weddilla&s;e hi wedi cael digon.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y dywedodd ei chwegr wrthi hi, pa le y lloffai&s;t heddyw, a pha le y gweithiai&s;t&lpunctel; by|dded yr hwn a'th adnabu yn fendigedic: a hi a y&s;py&s;odd iw chwegr yr hwn y gweithia&s;e hi gyd ag ef, ac a ddywedodd, enw 'r gwr yr hwn y gweithiais gyd ag ef heddyw [yw] Booz.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna y dywedodd Naomi wrth ei gwa|udd, bend&icirc;gedic [fyddo] efe gan yr Arglwydd yr hwn ni phaid [a dangos] ei drugaredd tua 'r rhai byw, a'r rhai meirw: dywedodd Naomi befyd wrthi hi, agos i ni [yw] 'r g&wcirc;r hwnnw, * o'n cyfathrach ni [y mae] efe.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A Ruth y Moabies a ddywedodd, efe a ddywedodd hefyd yn ddiau wrthif, gyd a'r llangciau y rhai [ydynt] gennif yr arho&s;i nes gorphen yr holl gynhaiaf yr hwn [&s;ydd] i mi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A dywedodd Naomi wrth Ruth ei gwa|udd: da [yw] fy merch i ti fyned gyd ai lang|ce&s;i ef, fel na ruthrant i'th erbyn mewn maes arall.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Felly hi a ddilynodd langce&s;au Booz i loffa nes darfod cynhaiaf yr haidd, a chynhaiaf y gwenith: ond hi a drigodd gyd ai chwegr.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyngor Naomi i Ruth yng-hylch Booz.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Naomi ei chwegr hi a ddywedodd wr|thi hi, fy merch oni chei&s;iaft lonyddwch i ti 'r hwn fyddo da i ti&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac yn awr ein cyfathrach-wr ni [yw] Booz yr hwn y b&ucirc;o&s;ti gyd ai lance&s;i&lpunctel; wele efe yn nithio yn llawr dyrnu 'r haidd y nos hon.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ymolch gan hynny, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 104.15. Matth 6.17.</NOTE> ym&icirc;ra, a go&s;ot dy ddillad am danat, a dos i wared i'r llawr dyr|nu: na fydd gydnabyddus i'r g&wcirc;r nes iddo orph|en bwytta, ac yfed.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A phan gy&s;co efe, yna gwybydd y fan yr hon y gorweddo efe ynddi, yn a d&ocirc;s, a dinoetha ei draed ef, a gorwedd: ac efe a fynega i ti 'r hyn a wnelech.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A hi a ddywedodd wrthi, gwnaf yr hyn oll a erchai&s;t i mi.</P>
<PB REF="127">
<P N="6"><HI>6</HI> Felly hi a aeth i wared i'r llawr dyrnu, ac a wnaeth yn &ocirc;l yr hyn oll a orchymynna&s;e ei chwegr iddi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan fwytaodd Booz, a [phan] yfodd fel y lawenhaodd ei galon, yna efe a aeth i gy&s;cu i gwrr yr y&s;cafn: hithe a ddaeth yn ddi&s;taw, ac a ddinoethodd ei droed ef, ac a orweddodd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yng-hanol y n&ocirc;s y g&wcirc;r a ddychlam|modd, ac a ymdr&ocirc;dd: ac wele wraig yn gorw|edd wrth ei draed ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna efe a ddywedodd, pwy [ydwyt] ti&lpunctel; a hi a ddywedodd myfi [yw] Ruth dy lawforw|yn di, lleda gan hynny dy aden tros dy lawfo|rwyn, canys fyng-hyfathrachwr i [ydwyt] ti.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe a ddyweddodd bendigedic [fydd|ech] fy merch gan yr Arglwydd, gwnaetho&s;t yn well dy drugaredd ddiwethaf na'r gyntaf: gan nad aecho&s;t ar &ocirc;l gw&ycirc;r ieuaingc, na thlawd na chyfoaethog.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yn awr fy merch nac ofna, yr hyn oll a ddywedai&s;t a wnaf it: canys holl ddinas fy mhobl a &wcirc;yr mai gwraig rinweddol [yd|wyt] ti.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac yn awr gw&icirc;r yw fy mod i yn gyfath|rach-wr: etto er hynny y mae cyfathrach-wr n&ecirc;s na mi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Aros h&ecirc;no, a'r boreu os efe a ymgyfathra|cha a thi da yw, ymgyfathrached, ond os efe ni fyn ymgyfathrachu athi, yna myfi a ymgyfath|rachaf a thi [fel] mai byw 'r Arglwydd: cw&s;c hyd y boreu.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A hi a orweddodd wrth ei draed ef hyd y boreu, a hi a gyfododd cyn yr adwaene neb ei gilydd: canys efe a ddywedodd, na chaffer gwy|bod ddyfod y wraig i'r y&s;cubor.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a ddywedodd, moes dy fantell yr hon [&s;ydd] am danat, ac ymafl ynddi, a hi a ymaflodd ynddi: ac efe a fe&s;urodd chwech [me|&s;ur] o haidd, ac ai go&s;ododd arni, a hi aeth i'r ddinas.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan ddaeth hi at ei chwegr, hi a ddywe|dodd, pwy [ydwyt] ti fy merch&lpunctel; a hi a fynegodd iddi 'r hyn oll a wnaethe y g&wcirc;r iddi hi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A hi a ddywedodd y chwech [me&s;ur] hyn o haidd a roddodd efe i mi: canys dywedodd wrchif, ni ddeui yn wag at dy chwegr.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y dywedodd hithe, aros fy merch oni &wcirc;ypech pa fodd y digwyddo y peth [hyn:] canys ni orphywys y g&wcirc;r nes gorphen y peth hyn heddyw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Booz yn priodi Ruth. 13 Hithe yn beichiogi ar Obed. 18 Achau Dafydd o d&acirc;d i d&acirc;d.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Booz a aeth i fynu i'r porth, ac a ei&s;te|ddodd yno, ac wele y cyfathrachwr yn my|ned heibio [am] yr hwn y dyweda&s;e Booz, ac efe a ddywedodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 21.3. 2. Bren. 6.8.</NOTE> ho hwn a hwn, tyret yn nes, ei&s;tedd ymma: ac efe a ne&s;aodd ac a ei&s;teddodd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna efe a gymmerth ddeng-wr o henuri|aid y ddinas, ac a ddywedodd, ei&s;teddwch ymma: a hwynt a ei&s;tedda&s;ant.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a ddywedodd wrth y cyfathrachwr: rhan o'r maes yr hon [oedd] eiddo ein brawd E|limelech a werth Naomi yr hon a ddychwelodd o wl&acirc;d Moab.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Am hynny y dywedais y mynegwn it gan ddywedyd, pryn ger bron y trigolion a cher bron henuriaid fy mhobl, os rhyddhei rhyddh&acirc; [ef] ac oni ryddhei di mynega i mi, fel y gwypwyf: Canys nid oes onid ti iw rydd|hau, a minne [&s;ydd] ar dy &ocirc;l di: ac efe a ddy|wedodd myfi ai rhyddhaf.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y dywedodd Booz, y diwrnod y pry|nech di 'r maes o law Naomi: ti ai pryni hefyd gan ruth y Moabites gwraig y marw, i gyfo|di enw yr marw ar ei etifeddiaeth ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r cyfathrachwr a ddywedodd, ni allaf [ei] ryddhau i mi rhac colli fy etifeddiaeth: rhyddha di it dy hun fy rhann i, canys ni allafi [ei]ryddhau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> (A hyn [oedd ddefod] gynt yn I&s;rael, am ryddh&acirc;d, ac am gyfnewid i &s;iccrhau pob peth, g&wcirc;r a ddio&s;ce ei e&s;cid, ac ai rhodde iw gymy|dog: a hyn [oedd] de&s;tiolaeth yn I&s;rael.)</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny y dywedodd y cyfathrachwr wrth Booz, pryn it dy hun: ac efe a ddio&s;codd ei e&s;cid.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A dywedodd Booz wrth yr henuriaid, ac wrth yr holl bobl, ty&s;tion [ydych] chwi heddyw i mi brynu 'r hyn oll [oedd] eiddo Elimelech, a'r hyn oll [oedd] eiedo Chilon, a Mahlon o law Naomi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ruth hefyd y Moabites gwraig Mah|lon a brynais im yn wraig i gyfodi enw y ma|rw ar ei etifeidiaeth ef, fel na thorrer ymmaith enw y marw oddi wrth ei frodyr, nac oddi wrth borth ei fangre ef: ty&s;tion [ydych] chwi heddyw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r holl bobl y rhai [oeddynt] yn y porth a'r henuriaid a dyweda&s;ant, [yr ydym] yn dy&s;ti|on: yr Arglwydd aroddo 'r wraig yr hon &s;ydd yn dyfod i'th d&ycirc; di, fel Rahel, ac fel Lea, y rhai a adailada&s;ant ill dwy d&ycirc; I&s;rael, fel y gwnelech di rymmu&s;tra yn Ephrata, ac y go&s;odech enw yn Bethlehem.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Bydded hefyd dy d&ycirc; di, fel t&ycirc; Pharez (<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 38.29.</NOTE> yr hwn a ymddug Chamar i Iuda:) o'r h&acirc;d yr hwn a ddyru 'r Arglwydd it o'r llangces hon.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Felly Booz a gymmerodd Ruth, a hi a fu iddo ef yn wraig, ac efe aeth i mewn atti hi: a'r Arglwydd a roddodd iddi hi feichiogi, a hi a ymddug fab.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r gwragedd a ddyweda&s;ant wrth Nao|mi, bendigedic [fyddo] yr Arglwydd yr hwn ni rwy&s;trodd it gyfathrach-wr heddyw: fel y ge|lwid ei enw ef yn I&s;rael.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe &s;ydd i't yn adnewyddu [dy[ enioes, ac i ymgeledddu dy ben-wynnedd: canys dy waudd yr hon a'th g&acirc;r di a blantodd iddo ef, a hon [&s;ydd] well i ti na &s;aith o feibion.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A Naomi a gymmerth y plentyn, ac ai
<PB N="111" REF="127">go&s;ododd ef yn ei monwes, ac a fu yn fammaeth iddo.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r cymydoge&s;au a rodda&s;ant iddo enw, gan ddywedyd ganwyd mab i Naomi: ac a al|wa&s;ant ei enw ef Obed, hw [oedd] t&acirc;d I&s;ai d&acirc;d Dafydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Dymma genhedlaethau Pharez, Pha|rez a genhedlodd Hezron.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A Hezron a genhedlodd Ram, a Ram a genhedlodd Aminadab.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac Aminadab a genhedlodd Naa&s;&s;on, a Naa&s;&s;on a genhedladd Salmah.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A Salmon a genhedlodd Booz, a Booz, a genhedlodd Obed.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac Obed a genhedlodd I&s;ai, ac I&s;ai a genhedlodd Ddafydd.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 N="1 Samuel" TYPE="book">
<HEAD>Llyfr cyntaf i Samuel.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Hanes Elcana ai wragedd. 10 Gweddi Hannah ai ha|dduned i Dduw. 15 Ai hatteb hefyd i Eli. 20 Gane|digaeth Samuel. 24 Ai gy&s;&s;egriad i'r Arglwydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_AC yr oedd rhyw Ephra|te-wr o Ramathaim Zophim o fynydd E|phraim, ai enw Elcana mab Ieroham, fab Eli|hu, fab Thohu, fab Zuph</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A dwy wragedd [oeddynt] iddo ef, enw y naill [oedd] Ha~nah, ac enw y llall Peninnah: ac i Peninnah yr ydoedd plant, ond i Hannah nid [oedd] plant.</P>
<P N="3"><HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Deur. 16.16.</NOTE> A'r g&wcirc;r hwnnw a aei i fynu oi ddinas b&ocirc;b blwyddyn i addoli, ac i aberthu i Arglwydd y lluoedd yn Siloh: ac yno dau fab Eli [&s;ef] Hophni a Phinees [oeddynt] offeiriaid i'r Ar|glwydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Bu hefyd y diwrnod yr aberthodd Elcana roddi o honaw ef i Peninnah ei wraig, ac iw meibion, ai merched oll rannau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac i Hannah y rhoddes efe vn rhan wyne|bol, canys efe a g&acirc;re Hannah, er i'r Arglwydd gaeu ei br&ucirc; hi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ai gwrthwyneb-wraig ai cythruddodd hi a digter, fel y cyffroawdd hi: am i'r Arglwydd gaeu ei br&ucirc; hi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> (Ac felly y gwnaeth efe b&ocirc;b blwyddyn) pan e&s;cynne hithe i d&ycirc; yr Arglwydd hi ai cy|thrudde hi felly, fel yr &wcirc;yle, ac na fwyttae.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna Elcana ei g&wcirc;r a ddywedodd wrthi, Hannah pa ham yr &wcirc;yli di&lpunctel; a pha ham na fwyt|tei&lpunctel; a pha beth a flina dy galon&lpunctel; onid &wcirc;yfi well i ti na d&ecirc;c o feibion&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna Hannah a gyfododd wedi iddi fwyt|ta, ac yfed yn Silo: ac Eli yr offeiriad oedd yn ei&s;tedd ar faingc, wrth h&ocirc;&s;t teml yr Arglwydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A hi yn athri&s;t a weddiodd hefyd ar yr Arglwydd, a chan &wcirc;ylo a &wcirc;ylodd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Hefyd hi a addunodd adduned, ac a ddy|wedodd: &ocirc; Arglwydd y lluoedd, os gan edrych yr edrychi ar gy&s;tudd dy law-forwyn, ac am co|ffei fi, ac nid anghofi dy law-forwyn, onid rho|ddi i'th lawforwyn f&acirc;b: yna y rhoddaf ef i'r Ar|glwydd holl ddyddiau ei enioes, ac nid aiff ellyn ar ei ben ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A bu fel yr oedd hi yn gweddio llawer ger bron yr Arglwydd: i Eli ddal &s;ulw ar ei genau hi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys Hannah oedd yn llefaru wrthiei hun, yn vnic ei gwefu&s;au a &s;ymmudent, ai llais ni chlywid: ac Eli a dybiodd ei [bod] hi yn feddw</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna Eli a ddywedodd wrthi hi, pa h&ycirc;d y byddi feddw&lpunctel; hwrw ymmaith dy w&icirc;n oddi wr|thyt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A Hannah a attebodd, ac a ddywedodd, nid [felly] fy arglwydd, gwraig galed arni [ydwyf] fi, gw&icirc;n hefyd na diod gadarn nid yfais: eithr<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 42.5.</NOTE> ty|welltais fy meddwl ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Na chyfrif dy law-forwyn yn ferch y fall: canys o amldra fy mefyrdod, a'm llid, y llefe|rais hyd yn hyn.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna yr attebodd Eli, ac a ddywedodd, d&ocirc;s mewn h&ecirc;ddwch: a Duw yr I&s;raela roddo dy ddymuniad yr hwn a ddymunai&s;t ganddo ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A hi a ddywedodd, caffed dy law-forwyn ffafor yn dy olwg: felly yr aeth y wraig iw tha|ith, ac a fwyttaodd, ac ni bu morr athri&s;t mwy.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y cyfoda&s;ant yn foreu, ac a addola|&s;ant ger bron yr Arglwydd, ac a ddychwela&s;ant, ac a ddaethant iw t&ycirc; [i] Ramah: yna Elcana a adnabu Hannah ei wraig, a'r Arglwydd at co|fiodd hi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A bu o fewn cylchoedd dyddiau feichiogi
<PB REF="128">o Hannah, ac e&s;cor ar fab, a hi a alwodd ei enw ef Samuel: canys gan yr Arglwydd y dymunais ef [eb y hi.]</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna yr aeth Elcana g&wcirc;r i fynu, ai holl dy-lwyth i aberthu i'r Arglwydd aberth bly|nyddawl, ai adduned.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ond Hannah nid aeth i fynu, canys hi a ddywedodd wrth ei g&wcirc;r [ni ddeuafi] hyd oni ddiddyfnir y bachgen: yna y dygaf ef, fel y dang|o&s;ir ef o flaen yr Arglwydd, ac y trigo yno bych.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna Elcana ei g&wcirc;r hi a ddywedodd wr|thi hi, gwna yr hyn a welech yn dda, aros hyd oni ddiddyfnech ef: yn vnic yr Arglwydd a gy|flawno ei air, felly yr arh&ocirc;dd y wraig, ac a fa|godd ei m&acirc;b nes iddi ei ddiddyfnu ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A phan ddiddyfnodd hi ef, hi ai d&ucirc;g ef i fynu gyd a hi, a thri o fu&s;tych, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 16.36.</NOTE> vn Epha o bei|llied, a cho&s;tr &ecirc;led o w&icirc;n, a hi ai d&ucirc;g ef i mewn i d&ycirc; yr Arglwydd <HI>yn</HI> Silo a'r bachgen yn ieuangc.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> yna y lladda&s;ant fu&s;tach, ac a dduga&s;ant y bachgen at Eli.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A hi a ddywedodd [y&s;tyr] wrthif fy ar|glwydd [fel] y mae dy enaid yn fyw fy arglw|ydd, myfi <HI>yw</HI> yr wraig yr hon oedd yn &s;efyll ym|ma gyd a thi, gan weddio ar yr Arglwydd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am y bachgen hwn y gweddiais, a'r Ar|glwydd a roddodd i mi fy nymuniad yr hwn a ddymunais ganddo ef.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Minne hefyd ai rhoddais ef i'r Arglw|ydd, yr holl ddyddiau y rhai y byddo efe [byw] y rhoddwyd ef i'r Arglwydd: ac efe a ymgrym|modd yno i'r Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 C&acirc;n Hannah. 12 beiau meibion Eli, Samuel yn gw|a&s;anaethu o flaen yr Arglwydd. 20 Eli yn bendithio Elcana, a Hannah. 23 Eli yn ceryddu ei feibion yn rhy dyner. 27 Prophwyd yr Arglwydd yn bygwth dialedd ar Eli, am na lywodraethe ei feibion yn well.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Hannah a weddiodd, ac a ddywedodd, llawenychodd fyng-halon yn yr Arglwydd fyng-horn a dderchafwyd yn yr Arglwydd: fyng-enau a ehangwyd ar fyng-elynion: canys llawenychais yn dy iechydwriaeth di.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> nid &s;anctaidd [neb] fel yr Arglwydd, ca|nys nid dim hebot ti: ac nid [oes] graig megis ein Duw ni.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Na chwanegwch lefaru yn vchel vchel, [na] ddeued allan [vn gair] balch och genau: canys Duw gwybodaeth [yw] yr Arglwydd, ai amcannion ef a gyflawnir.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Bwa y cedyrn a dorrwyd, a'r gwenniaid a ymwregy&s;a&s;ant a nerth.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> [Y rhai] digonol a ymgyfloga&s;ant er ba|ra, a'r rhai newynoc a beidia&s;ant hyd onid e&s;co|rodd yr amhlantadwy ar &s;aith, a lle&s;cau yr am&icirc; [ei] meibion.</P>
<P N="6"><HI>6</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 32.39. doeth. 16.13. iob. 13.2.</NOTE> Yr Arglwydd &s;ydd yn marwhau, ac yn bywhau, efe &s;ydd yn dwyn i wared i'r bedd, ac efe a ddwg i fynu.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr Arglwydd &s;ydd yn tlodi, ac yn cyfoe|thogi, yn daro&s;twn, ac yn derchafu.</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 113.7.</NOTE> Efe &s;ydd yn cyfodi y rhaidus o'r ll&wcirc;ch, o'r domm y derchafa efe y tlawd, iw go&s;od gyd a thywy&s;ogion, efe a bair iddynt etifeddu teyrn|gader gogoniant: canys eiddo yr Arglwydd golofnau y ddaiar, ac efe a o&s;ododd y b&ycirc;s ar|nynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Traed ei &s;ainct a geidw efe, a'r anuwoli|on a ddi&s;tawant mewn tywyllwch: canys nid trwy [ei] nerth [ei hun] y gorchfyga g&wcirc;r,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 7.10.</NOTE> rhai a ymry&s;onant a'r Arglwydd a ddryll&icirc;r, efe a dar&acirc;na yn eu herbyn hwynt o'r ne|foedd: yr Arglwydd a farn derfynau y ddaiar: ac a ddyru nerth iw frenin, ac a dderchafa gorn ei eneiniog.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna yr aeth Elcana i Ramah iw d&ycirc;, a'r llangc a fu wenidog i'r Arglwydd ger bron Eli yr offeiriad.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ond meibien Eli [oeddynt] feibion y fall: nid adwaenent hwy mo'r Arglwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A defod yr offeiriad gyd a'r bobl [oedd hyn:] p&ocirc;b g&wcirc;r a'r a offrymlne offrwm, yna bach|gen yr offeiriad a ddeue pan fydde y c&icirc;g yn ber|wi, a chig wain dri daint yn e&icirc; law,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac ai tarawe [hi] yn y badell, neu yn yr efyddyn, neu yn y crochan, neu yn y pair, yr hyn oll a gyfode y gigwain a gymmere yr offeiriad iddo: felly y gwnaent yn Silo i holl I&s;rael y rhai oeddynt y dyfod yno.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Is cynn arogl-lo&s;ci o honynt y bra&s;der, y deue bachgen yr offeiriad hefyd, ac a ddywede wrth y g&wcirc;r a fydde yn aberthu, dyro g&icirc;g iw ro|&s;tio i'r offeiriad, canys ni chymmer efe gennit g&icirc;g benw, onid amrwd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Os y g&wcirc;r a ddywede wrtho, gan lo&s;ci llo&s;cant yn awr y bra&s;der, yna cymmer it: fel yr ewylly&s;io dy galon: yntef a ddywede wrtho, er hynny yn awr y rhoddi, ac onid &ecirc;, mi ai cymmer|af drwy gryfder.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> a phechod y llangciau oedd fawr iawn ger bron yr Arglwydd: canys ffieiddiodd y dy|nion fwyd offrwm yr Arglwydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A Samuel oedd yn gweini o flaen yr Ar|glwydd yn langc wedi ei ymwregy&s;u ag<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 28 4.</NOTE> E|phod liain.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ai fam a wnaeth iddo fantell fechan, ac ai d&ucirc;g iddo o flwyddyn i flwyddyn, pan ddele hi i fynu gyd at g&wcirc;r i aberthu yr aberth blyny|ddawl.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna Eli a fendithiodd Elcana, ai wraig, ac a ddywedodd, go&s;oded yr Arglwydd i ti h&acirc;d o'r wraig hon: am y dymuniad yr hwn a ddymu|nodd gan yr Arglwydd: felly yr aethant hwy iw mangre eu hun.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r Arglwydd a ymwelodd a Hannah, a a hi a feichiogodd, ac a e&s;corodd ar dri to feibion, a dwy o ferched: a'r llangc Samuel a gynny|ddodd o flaen yr Arglwydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac Eli [ydoedd] h&ecirc;n iawn, ac efe a gly|bu yr hyn holl a wnel&s;e ei feibion ef i holl I&s;|rael, a'r modd y gorwedda&s;ent gyd a'r gwrag|edd y rhai oeddynt yn ymga&s;clu [wrth] ddrws pabell y cyfarfod.</P>
<PB N="112" REF="128">
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt hwy, pa ham y gwnaethoch yn &ocirc;l y geiriau hyn&lpunctel; canys clywaf gan yr holl bobl hyn ddryg-air i chwi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Na [wnewch felly] fy meibion, canys nit d&acirc; y gair yr hwn yr ydwyfi yn ei glywed, [&s;ef] eich bod chwi yn traws-arwain pobl yr Arglwydd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Os g&wcirc;r a becha yn erbyn g&wcirc;r, y &s;wyddo|gion ai barnant ef: ond os yn erbyn yr Arglw|ydd y pecha g&wcirc;r, pwy a eiriol tro&s;to ef&lpunctel; ond ni wrandaw&s;ant ar lais eu t&acirc;d: am y mynne yr Ar|glwydd eu lladd hwynt.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'r llangc Samuel a aeth yn fawr, ac yn dda gan Dduw, a d&ycirc;nion hefyd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna y daeth g&wcirc;r i Dduw at Eli, ac a ddywedodd wrtho ef, fel hyn y dywed yr Ar|glwydd, onid gan ymddangos yr ymddang o&s;ais i d&ycirc; dy d&acirc;d, pan oeddynt yn yr Aipht tann dylw|yth Pharao&lpunctel;</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Gan ei ddewis ef hefyd, a holl lwythau I&s;rael yn offeiriad i mi i offrymmu ar fy allor, i lo&s;ci arogl-darth, i wi&s;co Ephod ger fy mron:<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 10.14.</NOTE> rhoddais hefyd i d&ycirc; dy d&acirc;d ti holl ebyrth tan|llyd meibion I&s;rael.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Pa ham y &s;ethrwch chwi fy aberth a'm bwyd offrwm, y rhai a orchymynnais [i'm] teml, ac yr anrhydeddai&s;t dy feibion yn fwy na myfi, gan eich pe&s;cu eich hunain o flaen-ffrw|yth holl fwyd offrwm fy-mhobl I&s;rael&lpunctel;</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Am hynny medd Arglwydd Dduw I&s;|rael, gan ddywedyd y dywedais: dy d&ycirc; di, a th&ycirc; dy d&acirc;d a rodiant o'm blaen i byth: eithr yn awr medd yr Arglwydd, pell fydd hynny oddi wr|thifi, canys fy anrhydedd-w&ycirc;r a anrhydeddaf, a'm dirmyg-w&ycirc;r a ddirmygir.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Wele y dyddiau yn dyfod pan dorrwyf dy fraich di, a braich t&ycirc; dy d&acirc;d ti, fel na byddo he|nuriad yn dy d&ycirc; di.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A thi a gei weled [dy] elyn yn nheml [yr Arglwydd] yn lle yr hyn oll a wnaeth efe o ddaioni I&s;rael: ac ni hydd henuriad yn dy d&ycirc; di b&ycirc;th.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ond ni chorraf ymmaith bawb o'th eiddo di oddi wrth fy allor, i beri i'th lygaid ballu, ac i beri i'th galon ofidio: a holl liaws dy d&ycirc; di a fy|ddant feirw yn w&ycirc;r.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A hyn [fydd] i ti yn arwydd, yr hwn a ddaw i'th ddau fab, i Hophni a Phinees: yn yr vn dydd y byddant feirw ill dau.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A chyfodaf i mi offeiriad ffyddlon a w|naiff fel [yr ewylly&s;iwyf] yn fyng-halon, a'm meddwl: a mi a adailadaf iddo ef d&ycirc; &s;iccr, ac efe a rodia ger bron fy eneiniog yn dragywydd.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A bydd i'r rhai oll a adewir yn dy d&ycirc; di ddyfod i y mgrymmu iddo ef am ddernyn o ari|an, a thippin o fara: a [phob vn] a ddywed, go&s;ot fi yn awr mewn rhyw offeiriadaeth i [gael] bw|ytta tammed o fara.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Mor amheuthyn oedd prophwydoliaeth yn am&s;er Eli. 4 Duw yn dangos i Samuel ddini&s;tr ty Eli. 18 A Sa|muel yn mynegu hynny i Eli.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'R bachgen Samuel a wa&s;anaethodd yr Arglwydd ger bron Eli: a gair yr Arglw|ydd oedd werthfawr yn y dyddiau hynny, nid [oedd ychwaith]weledigaeth eglur.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r pryd hynny (pan oedd Eli yn gorwedd yn ei fangre, wedi iw lygaid ef ddechreu tywy|llu, [fel] na alle efe weled,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A chyn i oleuni Duw ddiffoddi, a Samu|el yn cy&s;cu yn nheml yr Arglwydd yr hon [yr oedd] Arch Dduw ynddi)</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y galwodd yr Arglwydd ar Sanuel: dywedodd yntef wele fi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A rhedodd at Eli, a dywedodd, wele fi, ca|nys gelwai&s;t arnaf: yntef a ddywedodd, ni el|wais i, dychwel [a] gorwedd, ac efe a aeth, ac a orweddodd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r Arglwydd a alwodd eil-waith ar Sa|muel: a Samuel a gyfododd, ae a aeth at Eli, a dywedodd wele fi, canys gelwai&s;t arnaf: yntef a ddywedodd, na elwais fy mab, dychwel [a] gorwedd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac nid adwaene Samuel etto yr Arglwydd, ac nid eglura&s;id iddo ef air yr Arglwydd etto.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r Arglwydd a alwodd Samuel trachefn y drydedd waith, ac efe a gyfododd, ac a aeth at Eli, ac a ddywedodd wele fi, canys gelwai&s;t ar|naf: yna y deallodd Eli mai yr Arglwydd a al|wa&s;e ar y bachgen.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny Eli a ddywedodd wrth Samu|el, d&ocirc;s a gorwedd, ac os geilw efe arnat, yna dy|wet, llefara Arglwydd, canys dy w&acirc;s &s;y yn cly|wed: felly Samuel a aeth, ac a orweddod yn ei le</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y daeth yr Arglwydd, ac a &s;afodd, ac a alwodd megis o'r blaen Samuel, Samuel: a dywedodd Samuel, llefara, canys y mae dy w&acirc;s yn clywed.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Samu|el wele fi yn gwneuthur p&ecirc;th yn I&s;rael, yr hwn pwy bynnac ai clywo fe *a ferwinia ei ddwy glu&s;t efe.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yn y dydd hwnnw y cyfodaf yn erbyn Eli yr hyn oll a ddywedais am ei d&ycirc; ef, gan dde|chreu a diweddu [ar yr vnwaith.]</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Mynegais hefyd iddo ef y barnwn i ei d&ycirc; ef yn dragywydd, am yr anwiredd yr hwn a &wcirc;yr efe, o herwydd iw feibion hauddu iddynt fell|dith, ac nas gwaharddodd efe iddynt hwy.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac am hynny y tyngais wrth d&ycirc; Eli [nid byw fi] os gwneir iawn am anwiredd t&ycirc; Eli ag aberth, nac a bwyd offrwm byth.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y cy&s;codd Samuel hyd y boreu, ac efe a agorodd ddry&s;au t&ycirc; yr Arglwydd: ond Sa|muel oedd yn ofni mynegu y weledigaeth i Eli.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac Eli a alwodd ar Samuel, ac a dywed|odd, Samuel fy mab: yntef a ddywedodd wele fi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y dywedodd efe, beth [yw] yr gair yr hwn a lefarodd efe wrthit&lpunctel; na chela attolwg oddi wrthif&lpunctel;<NOTE N="*" PLACE="marg">Ruth. 1.17</NOTE> fel hyn y gwnelo Duw i ti, ac fel hyn y chwanego, os celi di oddi wrthif ddim o'r holl beth yr hwn a lefarodd efe wrthit.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Felly Samuel a fynegodd iddo yr holl
<PB REF="129">eiriau, ac nis celodd rhagddo: dywedodd yntef, yr Arglwydd [yw] efe, gwnaed a [fyddo] yn dd&acirc; yn ei olwg.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A chynnyddodd Samuel, a'r Arglwydd oedd gyd ag ef, ac ni adawodd [i vn] oi eiriau ef &s;yrthio i'r ddaiar.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A gwybu holl I&s;rael o Dan hyd Beer|&s;eba mai prophwyd yr Arglwydd [oedd] Sa|muel ffydlon.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r Arglwydd a ymddango&s;odd trachefn yn Silo: canys yr Arglwydd a ymeglurhaodd i Samuel yn Silo drwy air yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y Phili&s;tiaid yn rhyfela a'r I&s;raeliaid, 11 yn dwyn yr Arch. ac yn lladd meibion Eli. 18 Marwolaeth Eli a gwraig Phinees.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Bu gair Samuel wrth holl I&s;rael: ac I&s;|rael a aeth i gyfarfod a'r Phili&s;tiaid i ry|fel, a gwer&s;&s;ylla&s;ant ger llaw Eben-ezer a'r Phili&s;tiaid a wer&s;&s;ylla&s;ant yn Aphec.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r Phili&s;tiaid a ymdacla&s;anc i gyfarfod ag I&s;rael, a'r g&acirc;d a ymledodd, alladdwyd I&s;rael o flaen y Phili&s;tiaid: canys [y Phili&s;tiaid] a da|raw&s;ant o'r fyddin yn y maes yng-hylch pedair mil o w&ycirc;r.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y daeth y bobl i'r gwer&s;&s;yll, ac henu|riaid I&s;rael a ddyweda&s;ant, pa ham y tarawodd yr Arglwydd ni heddyw o flaen y Phili&s;tiaid&lpunctel; cymmerwn attom o Silo Arch cyfammod yr Arglwydd, a deled i'n my&s;c ni, fel y cadwo hi ni o law ein gelynion.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Felly y bobl a anfonoddi i Silo, ac a ddu|ga&s;ant oddi yno Arch cyfammod Arglwydd y lluoedd yr hwn<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 25.17.</NOTE> &s;ydd yn aros [rhwng] y Ce|rubiaid, ac yno [yr oedd] dau fab Eli, Hophni, a Phinees gyd ag Arch cyfammod yr Arglwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac wrth ddyfod o Arch cyfammod yr Ar|glwydd i'r gwer&s;&s;yll, yna holl I&s;rael a floeddi|a&s;ant a bloedd ddirfawr, fel y dad&s;einiodd y ddaiar.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y clybu y Phili&s;tiaid lais y floedd, ac a ddyweda&s;ant: pa beth [yw] llais y floedd fawr hon yng-wer&s;&s;yll yr Hebr&aelig;aid&lpunctel; a gwybuant mai Arch yr Arglwydd a ddaethe i'r gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r Phili&s;tiaid a ofna&s;ant, o herwydd hwy a ddyweda&s;ant, Duw a ddaeth i'r gwer&s;&s;yll: dyweda&s;ant hefyd, gwae ni canys ni bu yr fath beth o flaen hyn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gwae ni, pwy a'n gwared ni o law y Duwiau nerthol hyn&lpunctel; dymma y Duwiau hyn|ny a daraw&s;ant yr Aiphtiaid a ph&ocirc;b pl&acirc; yn yr a|nialwch.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ymgryfhewch, a byddwch fel gw&ycirc;r &ocirc; Phi|li&s;tiaid, rhac i chwi wa&s;anaethu yr Hebr&aelig;aid<NOTE N="*" PLACE="marg">Barn-wyl. 13.1</NOTE> fel y gwa&s;anaetha&s;ant hwy chwi: byddwch gan hynny fel gw&ycirc;r, ac ymleddwch.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r Phili&s;tiaid a ymladda&s;ant, a lladdwyd I&s;rael, a ffoawdd pawb iw babell, a bu pl&acirc; mawr iawn: canys &s;yrthiodd o I&s;rael ddeng|mil ar hugain o w&ycirc;r traed.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac Arch Duw a ddygwyd ymmaith, a dau fab Eli, Hophni, a Phinees a fuant feirw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A gwr [o] Beniamm a redodd o'r fyddin, ac a ddaeth i Silo y diwrnod hwnnw, ai ddillad wedi [eu] rhwygo a phridd ar ei hen.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pan ddaeth efe, wele yna Eli yn ei&s;tedd ar ei&s;teddfa [ger] llaw yr ffordd yn di&s;gwil, ca|nys yr oedd ei galon ef yn ofni am Arch Douw: a'r g&wcirc;r a ddaeth i fynegu i'r ddinas, a'r holl ddinas a waeddodd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pan glywodd Eli lais y waedd, yna y dywedodd efe, beth [yw] llais y cynnwrf ym|ma&lpunctel; a'r g&wcirc;r a fry&s;&s;iodd, ac a ddaeth, ac a fyne|godd i Eli.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> (Ac Eli [oedd] fab tair blwydd ar bym|thec a phedwar vgain,<NOTE PLACE="marg">Pen. 3.2.</NOTE> a phalla&s;e ei lygaid ef fel na alle efe weled.)</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r gwr a ddywedodd wrth Eli, myfi &s;ydd yn dyfod o'r fyddin, myfi hefyd a ffoes he|ddyw o'r fyddin: a dywedodd yntef, pa beth a ddigwyddodd fy mab&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y gennad a attebodd, ac a ddywe|dodd, I&s;rael a ffoawdd o flaen y Phili&s;tiaid, a bu hefyd bl&acirc; mawr ym my&s;c y bobl, a'th ddau fab he|fyd Hophni a Phinees a fuant feirw, ac Arch Dduw a ddygpwys ymmaith.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A phan grybwyllodd efe am Arch Dduw, yna yntef a &s;yrthiodd oddi ar yr ei&s;teddle yng-&wcirc;y&s;c ei gefn ger llaw y porth, ac a&s;cwrn ei wddf ef a dorrodd, ac efe a fu farw, canys y g&wcirc;r [oedd] h&ecirc;n a thrwm: ac efe a farna&s;e I&s;rael ddeugain mlhynedd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ai waudd ef, gwraig Phinees oedd fei|chiog [yn agos] i e&s;cor, pan glybu &s;on am ddw|yn ymmaith Arch Dduw, a marw oi chwe|grwn, ai g&wcirc;r: yna hi a ymgrymmodd, ac a e|&s;corodd, canys ei gwew&ycirc;r a ymoroe&s;ent ynddi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac yng-hylch y pr&ycirc;d y bu hi farw, y dy|wedodd [y gwragedd] y rhai oddynt yn &s;efyll gyd a hi, nac ofna, canys ar fab yr e&s;corai&s;t, ond nid attebodd hi, ac nid y&s;tyriodd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ond hi a alwodd y bachgen Ichabod, gan ddywedyd, y gogoniant a ymadawodd a I&s;|rael: am gymmeryd ymmaith Arch Dduw, ac am [farw] ei chwegrwn ai g&wcirc;r.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Hi a ddywedodd trachefn, y gogoniant a ymadawodd a I&s;rael, am ddwyn ymmaith Arch Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dialedd Duw ar dy Dagon, ac ar ddina&s;oedd y Phili&s;ti|aid y rhaiy dygpwyd yr Arch iddynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y Phili&s;tiaid a gymmera&s;ant Arch DDuw, ac ai duga&s;ant hi o Eben-ezer i A&s;dod.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r Phili&s;tiaid a gymmera&s;ant Arch Dduw, ac ai duga&s;ant i mewn i d&ycirc; Dagon, ac ai go&s;oda&s;ant hi yn ymyl Dagon.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r A&s;dodiaid a gyfoda&s;ant yn foreu dran|noeth, ac wele Ddagon wedi &s;yrthio i lawr ar ei wyneb ger bron Arch yr Arglwydd, yna y cymmera&s;ant Ddagon, ac ai go&s;oda&s;ant eil|waith yn ei le.</P>
<PB N="113" REF="129">
<P N="4"><HI>4</HI> Coda&s;ant hefyd yn foreu drannoeth, ac wele Ddagon wedi &s;yrthio i lawr ar ei wyneb ger bron Arch yr Arglwydd, a phen Dagon, a dwy gledr ei ddwylo oeddynt wedi eu torri ar y trothwy, yn vnic dagon a adawyd o honaw ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am hynny ni &s;athr offeiriaid Dagon, na neb a ddelo i mewn i d&ycirc; Ddagon ar drothwy Dagon yn A&s;dod hyd y dydd hwn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A thrwm fu llaw 'r Arglwydd ar yr A&s;do|diaid, canys efe ai de&s;truwiodd hwynt, ac ai tara|wodd hwynt,<NOTE PLACE="marg">P&s;el. 78.66.</NOTE> &s;ef A&s;dod, ai holl derfynau a chlwyf y marchogion.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan welodd gw&ycirc;r A&s;dod mai felly [r o|edd,] yna y dyweda&s;ant, ni chaiff Arch Duw I&s;rael aros gyd a ni, canys caled yw ei law ef arnom, ac ar Ddagon ein duw ni.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny yr anfona&s;ant, ac y ca&s;cla&s;ant holl be~defigion y Phili&s;tiaid attynt, ac a ddywe|da&s;ant: beth a wnawn ni i Arch Duw I&s;rael&lpunctel; yna hwynt a atteba&s;ant, dyger Arch Duw I&s;|rael o amgylch [i] Gath, a hwy a ddyga&s;ant Arch Duw I&s;rael oddi amgylch.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac wedi iddynt ei dwyn hi o amgylch, yna y bu llaw yr Arglwydd yn erbyn y ddinas a dini&s;tr mawr iawn, ac efe a darawodd w&ycirc;r y ddi|nas o fychan hyd fawr a chlwyfau y marchogi|on, y rhai a lecha&s;ant ynddynt hwy.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny yr anfona&s;ant hwy Arch Dduw i Acaron, a phan ddaeth Arch Dduw i Acaron, yna 'r Acaroniaid a waedda&s;ant gan ddywedyd: duga&s;ant attom ni o amgylch Arch Duw 'r I&s;rael i'n lladd ni, a'n pobl.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny yr anfona&s;ant, ac y ca&s;cla&s;ant holl be~defigion y Phili&s;tiaid, ac a ddyweda&s;ant: danfonwch ymmaith Arch Duw I&s;rael a dy|chweler hi adref, fel na laddo hi ni, a'n pobl: ca|nys dini&s;tr angefol [oedd] drwy yr holl ddinas [a] throm iawn oedd law Duw yno.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r gw&ycirc;r y rhai ni buant feirw a daraw|yd a chlwyf y marchogion: a gwaedd y ddinas a dderchafodd [i'r] nefoedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Tywy&s;ogion y Phili&s;tiaid yn offrymmu gyd a'r Arch, ac yn ei gollwng hi adref. 19 Dialedd Duw ar y Beth|&s;eme&s;iaid am edrych yn yr Arch.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Bu Arch yr Arglwydd yng-wlad y Phili|&s;tiaid &s;aith o fi&s;oedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r Phili&s;tiaid a alwa&s;ant am yr offeiriaid, ac am y dewiniaid gan ddywedyd: beth a wna|wn ni i Arch yr Arglwydd&lpunctel; hy&s;py&s;&s;wch i ni pa fodd yr anfonwn hi adref.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y dyweda&s;ant hwythau, os ydych ar ddanfon ymmaith Arch Duw I&s;rael, nac anfo|nwch hi yn w&acirc;g, onid gan roddi y rhoddwch i|ddi offrwm tros gamwedd: yna i'ch iacheuir, ac y bydd hy&s;pys iwth pa ham nad ymadawodd ei law ef oddi wrthych chwi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y dyweda&s;ant hwythau, beth [fydd] yr offrwm tros gamwedd yr hwn a roddom ni iddi hi&lpunctel; ac hwy a ddyweda&s;ant pump o ffole~nau aur, a phump o lygod aur [yn &ocirc;l] rhif pendefigi|on y Phili&s;tiaid: canys yr vn pl&acirc; [&s;ydd] arnynt hwy oll, ac ar eich pendefigion chwi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am hynny y gwnewch luniau eich ffolen|nau, a llunniau eich llygod y rhai ydynt yn di|fwyno y tir, a rhoddwch ogoniant i Dduw I&s;|rael, ond odid efe a y&s;cafnha ei law oddi arnoch, ac oddi ar eich duwiau, ac oddi ar eich tir.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A pha ham y caledwch chwi eich calon, megis y caledodd yr Aiphtiaid, a Pharao eu ca|lon&lpunctel; pan wnaeth efe wrthiau yn eu plith hwy,<NOTE PLACE="marg">Exod. 12.31.</NOTE> oni ollynga&s;ant hwy hwynt i fyned&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac yn awr cymmerwch, a gwnewch vn fenn newydd, a dwy fuwch flith y rhai nid aeth iau arnynt: a deliwch y buchod dann y fenn, a dygwch eu lloi hwynt oddi ar eu h&ocirc;l i d&ycirc;.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna cymmerwch Arch yr Arglwydd a rhoddwch hi ar y fenn, a'r tly&s;&s;au aur y rhai a ro|dda&s;och iddi yn offrwm dros gamwedd a o&s;od|wch mewn c&icirc;&s;t wrth ei hy&s;tlys hi, a gollyngwch hi i fyned.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna edrychwch os aiff hi i fynu i Beth&s;e|mes tua ei chartref, efe a wnaeth i ni y mawr ddrwg hwn: ac onid &ecirc;, yna y cawn wybod nad ei law ef a gyffyrddodd a ni [ond mai] damwain oedd hyn i ni.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r gw&ycirc;r a wnaethant felly, ac a gymme|ra&s;ant ddwy fuwch, flithion, ac ai dalia&s;ant hwy tann y fenn, ac a gaeua&s;ant eu lloi mewn t&ycirc;: ac* a o&s;oda&s;ant Arch yr Arglwydd ar y fenn, a'r gi&s;t, air llygod aur, a lluniau en ffolennau hw|ynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y buchod a aethant yn inion a'r h&ycirc;d y ffordd tua ffordd Beth&s;emes, ar h&ycirc;d yr vn bri|ffordd yr aethant, gan gerdded, a brefu, ac ni &wcirc;y|ra&s;ant tua 'r llaw ddehau, na'r llaw a&s;&s;wy: a phendefigion y Phili&s;tiaid a aethant ar eu h&ocirc;l hyd derfyn Beth&s;emes.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A [thrigolion] Beth&s;emes oeddynt yn medi cynhaiaf y gwenith yn y dyffryn, ac a dder|chafa&s;ant eu llygaid, ac a ganfuant yr Arch, ac a lawenycha&s;ant wrth ei gweled.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r fenn a ddaeth i faes Io&s;uah y Beth|&s;eme&s;iad, ac a &s;afodd yno: ac yno ['r oedd] maen mawr, a hwynt a hollta&s;ant goed y fenn, ac a offrymma&s;ant y buchod yn boeth offrymmau i'r Arglwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y Lefiaid a dde&s;cynna&s;ant Arch yr Arglwydd, a'r g&icirc;&s;t yr hon [oedd] gyd a hi, yr hon [yr oedd] y tly&s;&s;au aur ynddi, ac ai go&s;oda|&s;ant ar y maen mawr, a gw&ycirc;r Beth&s;emes a off|rymma&s;ant boeth offrymmau, ac a abertha&s;ant ebyrth i'r Arglwydd y dydd hwnnw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A phendefigion y Phili&s;tiaid ill pump a wel&s;ant, ac a ddychwela&s;ant i Acaron y dydd hwnnw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac dymma y ffolennau aur, y rhai a ro|dda&s;e y Phili&s;tiaid yn offrwm tros gamwedd i'r Arglwydd: dros A&s;dod vn, dros Ga&s;a vn, dros A&s;calon vn, dros Gath vn, [ac] vn dros A|caron,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A'r llygod aur [yn&ocirc;l] rhifedi holl ddina|&s;oedd
<PB REF="130">y Phili&s;tiaid [yn perthynu] i'r pum pen|defig, yn gy&s;tal y dina&s;oedd caeroc, a'r trefi heb gaerau: hyd y [maen] mawr Abel yr hwn y go|&s;oda&s;a~t arno Arch yr Arglwydd, [yr hwn &s;ydd] hyd y dydd hwn ym maes Io&s;uah y Beth&s;e|me&s;iad.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a darawodd o w&ycirc;r Beth&s;emes<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 4.15.20.</NOTE> am iddynt edrych yn Arch yr Arglwydd, ie ta|rawodd ym my&s;c y bobl ddeng-wr a thrugain, a deng-mil a deugain o w&ycirc;r: a'r bobl a alara&s;ant, am i'r Arglwydd daro y bobl a phla [mor] fawr.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna gw&ycirc;r Beth&s;emes a ddyweda&s;ant: pwy a ddichon &s;efyll yn wyneb yr Arglwydd Dduw &s;anctaidd hwn&lpunctel; ac at bwy yr aiff efe o|ddi wrthym ni&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Am hynny yr anfona&s;ant gennadau at drigolion Ciriathiearim gan ddyweddyd: y Phi|li&s;tiaid a dduga&s;ant adref Arch yr Arglwydd, deuwch i wared, a chymmerwch hi i fynu attoch chwi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dyfodiad yr Arch i Giriath-Iearim. 3 I&s;rael wrth gyngor Samuel yn cymmeryd edifeirwch. 11 ac yn gorchfygu y Phili&s;tiaid, 15 llywodraeth Samuel ar I&s;rael.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNA gw&ycirc;r<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua 15.<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">.</NOTE> Ciriathiearim a ddaethant, ac a gymmera&s;ant i fynu Arch yr Arglwydd, ac ai duga&s;ant hi i d&ycirc; Abinadab yn y brynn: ac a &s;ancteiddia&s;ant Eleazar ei fab ef i gadw Arch yr Arglwydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac o'r dydd y trigodd yr Arch yn Ciri|athiear im y bu ddyddiau lawer, nid amgen v|gain mhlynedd a ddarfuant, a holl d&ycirc; I&s;rael a alara&s;ant ar &ocirc;l yr Arglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna Samuel a lefarodd wrth holl d&ycirc; I|&s;rael gan ddywedyd: os dychwelwch chwi at yr Arglwydd a'ch holl galon, bwriwch ym|maith dduwiau dieithr o'ch my&s;c, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua 24.15.23. Barnwyr 2.13.</NOTE> A&s;taroth: a pharatoiwch eich calon at yr Arglwydd, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 6.4. Mat. 4.10.</NOTE> gwa&s;anaethwch ef yn vnic, ac efe a'ch gwared chwi o law y Phili&s;tiaid.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Am hynny meibion I&s;rael a fwria&s;ant ymmaith<NOTE N="*" PLACE="marg">Barnwyr 2.12.</NOTE> Baalim, ac A&s;taroth: a'r Arglwydd yn vnic a wa&s;anaetha&s;ant hwy.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y dywedodd Samuel, ymge&s;clwch holl I&s;rael i Mi&s;pah: ac mi a weddiaf tro&s;och chwi at yr Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A hwy a ymga&s;cla&s;ant i Mi&s;pah, ac a dyn|na&s;ant ddwfr, ac [ai] tywallta&s;ant ger bron yr Arglwydd, ac a ymprydia&s;ant y diwrnod hwnnw, ac a ddyweda&s;ant hefyd yno, pecha&s;om yn erbyn yr Arglwydd: a Samuel a farnodd feibion I&s;rael ym Mi&s;pah.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan glybu y Phili&s;tiaid fod meibion I|&s;rael wedi ymga&s;clu i Mi&s;pah, yna pendefigi|on y Phili&s;tiaid a aethant i fynu yn erbyn I&s;ra|el: a meibion I&s;rael a glyw&s;ant, ac a ofna&s;ant rhac y Phili&s;tiaid.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A meibion I&s;rael a ddyweda&s;ant wrth Samuel, na thaw di a gweiddi tro&s;om ni ac yr Arglwydd ein Duw, ar iddo ef ein gwared ni o law y Phili&s;tiaid.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y cymmerth Samuel vn llaeth-oen, ac ai hoffrymmodd ef ei gyd yn boeth offrwm i'r Arglwydd, a Samuel a waeddodd ar yr Ar|glwydd dros I&s;rael, a'r Arglwydd ai gwranda|wodd ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pan oedd Samuel yn offrymmu y po|eth offrwm, yna y Phili&s;tiaid a ne&s;&s;a&s;ant i ry|fel yn erbyn I&s;rael, a'r Arglwydd a daranodd a thwrwf mawr yn erbyn y Phili&s;tiaid y diwrnod hwnnw, ac ai drylliodd hwynt, fel y lladdwyd hwynt o flaen I&s;rael.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna gw&ycirc;r I&s;rael a aethant o Mi&s;pah, ac a erlidia&s;ant y Phili&s;tiaid: ac ai taraw&s;ant hyd oni [ddaethant] tann Bethcar.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A chymmerodd Samuel ryw faen, ac ai go&s;ododd rhwng Mi&s;pah a Sen, ac a alwodd ei enw ef Eben-ezer, ac a ddywedodd: hyd yn hyn yr Arglwydd a'n cynnorthwyodd ni.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Felly y daro&s;tyngwyd y Phili&s;tiaid, ac ni chwanega&s;ant mwyach ddyfod i derfyn I|&s;rael: a llaw 'r Arglwydd a fu yn erbyn y Phi|li&s;tiaid holl ddyddiau Samuel.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r dina&s;oedd y rhai a gymmera&s;e y Phili&s;tiaid oddi ar I&s;rael a roddwyd adref i I|&s;rael, o Acaron hyd Gath: ac I&s;rael a ryddha|odd eu terfynau o law y Phili&s;tiaid: ac yr oedd heddwch rhwng I&s;rael a'r Am<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">riaid.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A Samuel a farnodd I&s;rael holl ddy|ddiau ei fywyd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Aeth hefyd o flwyddyn i flwyddyn, ac a amgylchodd, Bethel, a Gilgal, a Mi&s;pah: ac e|fe a farnodd I&s;rael yn yr holl leoedd hynny.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ai ddychwelfa [ydoedd] i Ramah, canys ynd, [yr oedd] ei d&ycirc; ef, yno hefyd y varnodd efe I&s;rael: ac yno 'r adailadodd efe allor i'r Ar|glwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Pobl I&s;rael (am i feibion Samuel gam arfer eu llywodra|eth) yn gofyn brenin.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Phan heneiddiodd Samuel, yna y go|&s;ododd efe ei feibion yn farnw&ycirc;r ar I&s;rael.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A henw ei fab cyntafanedic ef oedd<NOTE N="*" PLACE="marg">1 Cron. 6.28.</NOTE> Ioel, ac enw yr ail Abiah [y rhai hyn oeddynt] farn|w&ycirc;r yn Beer&s;eba.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ai feibion ni rodia&s;ant yn ei ffyrdd ef, ei|thr troa&s;ant ar &ocirc;l cybydd-dra, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 16.19.</NOTE> chymmera&s;ant obrwy, a g&wcirc;yra&s;ant farn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna holl henuriaid I&s;rael a ymga&s;cla&s;ant, ac a ddaethant at Samuel i Ramah,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Dyweda&s;ant hefyd wrtho ef, wele ti a he|neiddiai&s;t, a'th feibion ni rodia&s;ant yn dy ffyrdd di:<NOTE N="*" PLACE="marg">O&s;ea 13.10. act. 13.21.</NOTE> yn awr go&s;ot arnom ni frenin i'n barnu ni megis yr holl genhedloedd [eraill.]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r ymadrodd fu ddrwg gan Samuel, pan ddyweda&s;ant, dyro i ni frenin i'n barnu: a Samuel a weddiodd at yr Arglwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Samuel, gwrando ar lef y bobl yn yr hyn oll a ddyweda~t wrthit: canys nid ti y maent yn ei ddirmygu o|nid myfi a ddirmyga&s;ant rhac teyrna&s;u arnynt.</P>
<PB N="114" REF="130">
<P N="8"><HI>8</HI> Yn &ocirc;l yr holl weithredoedd y rhai a wna|ethant o'r dydd y dugum hwynt o'r Aipht hyd y dydd hwn, ac [fel] y gwrthoda&s;ant fi, ac y gwa|&s;anaetha&s;ant dduwiau dieithr: felly y gwnaeth|ant hwy hefyd i ti.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac yn awr gwrando ar eu llais hwynt, et|to gan de&s;tiolaethu te&s;tiolaetha iddynt, a dang|os iddynt ddull y brenin yr hwn a deyrna&s;a ar|nynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly Samuel a fynegodd holl eiriau 'r Arglwydd wrth y bobl y rhai oeddynt yn cei&s;io brenin ganddo ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a ddywedodd, dymma ddull y bre|nin yr hwn a deyrna&s;a arnoch chwi: efe a gym|mer eich meibion, ac ai ge&s;yd iddo yn ei gerby|dau, ac ym my&s;c ei w&ycirc;r meirch, i redeg o flaen ei gerbydau ef:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac [ai] ge&s;yd [hwynt] iddo yn dywy&s;ogi|on miloedd, ac yn dywy&s;ogion dec a deugain, ac i aredic ei &acirc;r ef, ac i fedi ei gynhaiaf ef, ac i wneu|thur arfau ei ryfel ef, a pheiriannau ei gerbydau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'ch merched a gymmer ef yn Apothecare&s;au, yn gogefau hefyd, ac yn bobydde&s;au.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Efe a gymmer hefyd eich meu&s;ydd a'ch gwinllannoedd, a'ch olew lannoedd goref, ac ai dyru iw wei&s;ion.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Eich hadau hefyd, a'ch gwin-llannoedd a ddegymma efe, ac ai dyru iw &s;tafellyddion, ac iw wei&s;ion.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eich gwei&s;ion hefyd, a'ch morwynion, eich gw&ycirc;r ieuaingc goref hefyd, a'ch a&s;&s;ynnod, a gymmer efe, ac [ai] ge&s;yd iw waith.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Eich defaid hefyd a ddegymma efe, chw|itheu hefyd fyddwch yn wei&s;ion iddo ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r dydd hwnnw y gwaeddwch rhac eich brenin yr hwn a ddewi&s;a&s;och i chwi: ac nid et|tyb yr Arglwydd chwi yn y dydd hwnnw.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Er hynny y bobl a wrthoda&s;ant wrando ar lais Samuel, ac a ddyweda&s;ant, nid [felly:] eithr brenin fydd arnom ni.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A byddwn ninnau hefyd fel yr holl gen|hedloedd [eraill:] a'n brenin a'n barna ni, efe a aiff allan hefyd o'n blaen ni, ac efe a ymladd ein rhyfeloedd ni.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A gwrandawodd Samuel holl eiriau y bobl, ac ai hadroddodd hwynt lle y clybu 'r Ar|glwydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrth Sa|muel, gwrando ar eu llef hwynt, a go&s;ot frenin arnynt: a dywedodd Samuel wrth w&ycirc;r I&s;rael, ewch bob vn iw ddinas ei hun.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Saul wedi methu ganddo gael a&s;&s;ynnod ei d&acirc;d, 6 Yn myned i ymofyn a Samuel am danynt hwy. 19 Yn cini&acirc;wa, ac yn lletteu gyda Samuel, ac yn cael argoe|lion y bydde efe frenin.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yr oedd g&wcirc;r cadarn nerthol o Benia|min, ai enw<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 14.51. 1. Cron. 8.33.</NOTE> Cis mab Abiel fab Zeror, fab Becorath, fab Aphiah, mab i wr o Iemini yn gadarn o nerth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac iddo ef yr oedd mab ai enw Saul, yn &wcirc;r ieuangc, a th&ecirc;g, ac nid [oedd] neb o feibion I&s;rael degach nag ef: oi y&s;cwydd i fynu yroedd yn vwch na'r holl bobl [eraill.]</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac a&s;&s;ynnod Cis tad Saul a gyfrgolla|&s;ent, yna y dywedodd Cis wrth Saul ei fab, cymmer yn awr vn o'r llangciau gyd a thi, a chy|fot, d&ocirc;s, cais yr a&s;&s;ynnod.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a aeth trwy fynydd Ephraim, ac a drammwyodd drwy wl&acirc;d Sali&s;a, ac nis caw|&s;ant [hwynt,] yna y trammwya&s;ant trwy wl&acirc;d Salim, ac nis [caw&s;ant hwynt,] ac efe a aeth trwy wl&acirc;d Iemini, ond nis caw&s;ant [hwynt.]</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Hwynt a ddaethant i wl&acirc;d Zuph, yna y dy|wedodd Saul wrth ei langc yr hwn [oedd] gyd ag ef, tyret a dychwelwn rhac i'm tad beidio a'r a&s;&s;ynnod, a gofalu am danom ni.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Dywedodd yntef wrtho ef, wele yn awr [y mae] yn y ddinas hon &wcirc;r i Dduw, a'r gwr [&s;ydd] anrhydeddus, yr hyn oll a ddywedo efe gan ddyfod a ddaw: awn yno yn awr, nid hwyr|ach y mynega efe i ni y ffordd yr hon y mae i ni fyned iddi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y dywedodd Saul wrth ei langc, we|le od awn ni pabeth a ddygwn ni i'r gwr&lpunctel; canys y bara a ddarfu yn ein lle&s;tri ni, a gobr [arall] nid [oes] iw ddwyn i &wcirc;r Duw: beth [&s;ydd] gennim&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r llangc a attebodd eilwaith Saul, ac a ddywedodd: wele cafwyd gyd a mi bedwaredd ran &s;icl o arian: ac mi a roddaf [hynny] i &wcirc;r Duw er mynegi i ni ein ffordd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> (Gynt yn I&s;rael fel hyn y dywede g&wcirc;r wrth fyned i ymgynghori a Duw, deuwch, ac awn hyd at y gweledudd: canys y prophwyd heddyw a elwid gynt yn weledudd.)</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y dywedodd Saul wrth ei langc, da y dywedi, tyret, awn: felly yr aethant i'r ddi|nas yr hon yr [oedd] g&wcirc;r Duw ynddi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fel yr oeddynt yn myned i riw y ddinas, yna hwy a gaw&s;ant llangce&s;au yn dyfod allan i dynnu dwfr: ac a ddyweda&s;ant wrthynt, a [yd|yw]'r gweledudd ymma&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Hwythau ai hatteba&s;ant hwynt, ac a ddy|weda&s;ant, ydyw wele [efe] o'th flaen: bry&s;&s;ia yr awr hon, canys heddyw y daeth efe i'r ddinas, o herwydd aberth [&s;ydd] heddyw gan y bobl yn yr vchelfa.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pan ddeloch gyntaf i'r ddinas, chwi ai cewch ef cyn myned i fynu i'r vchelfa i fwytta, canys ni fwyttu y bobl hyd oni ddelo efe, o her|wydd efe a fendiga yr aberth, ar &ocirc;l hynny y bw|yttu y rhai a wahodd wyd, am hynny ewch i fy|nu canys heddyw y cewch ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly 'r aethant i fynu i'r ddinas, [pan] ddaethant i ganol y ddinas, wele yna Samuel yn dyfod iw cyfarfod, i fyned i fynu i'r vchelfa.</P>
<P N="15"><HI>15</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 15.1. Act. 13.21.</NOTE> A'r Arglwydd a fynega&s;e yng-hlu&s;t Sa|muel (vn diwrnod cyn dyfod Saul) gan ddy|wedyd:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yng-hylch y pryd [hyn] y foru 'r anfonaf attat ti &wcirc;r o wlad Beniamin, a thi ai heneini ef
<PB REF="131">yn flaenor ar fy mhobl I&s;rael, ac efe a wared fy mhobl o law y Phili&s;tiaid: canys edrychais ar fy mhobl, o herwydd daeth eu gwaedd attaf.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Pan ganfu Samuel Saul, yna 'r Arg|lwydd a ddywedodd wrtho ef, wele y g&wcirc;r yr hwn a ddywedais wrthit ti, hwn a lywodraetha ar fy mhobl.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna Saul a ne&s;&s;aodd at Samuel yng|hanol y porth, ac a ddywedodd: mynega i mi attolwg pa le ymma [y mae] t&ycirc; y gweledudd&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A Samuel a attebodd Saul, ac a ddywe|dodd, myfi [yw] y gweledudd, dos i fynu o'm blaen i'r vchelfa, a bwyttewch gyd a'm fi hedd|yw, a mi a'th ollyngaf y boreu, ac mi a fynegaf i ti yr hyn oll a ewylly&s;iech di.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac [am] yr a&s;&s;ynnod y rhai a gyfrgolla|&s;ant gennit er ys tri-dieu, na ofala am danynt, canys cafwyd hwynt: ac i bwy [y mae] holl be|thau dymunol I&s;rael, onid i ti, ac i holl d&ycirc; dy dad ti&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna Saul a attebodd ac a ddywedodd, onid mab Iemini [ydwyfi&lpunctel;] o'r lleiaf o lwythau I&s;rael&lpunctel; a'm teulu [&s;ydd] leiaf o holl deuluoedd llwyth Beniamin, a pha ham y dywedai&s;t wr|thif y modd hyn&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A Samuel a gymmerth Saul ai langc, ac ai d&ucirc;g hwynt i'r &s;tafell, ac a roddes iddynt le o flaen y gwahodd-w&ycirc;r, a hwynt [oeddynt] yng-hylch deng-wr ar hugain.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A Samuel a ddywedodd wrth y c&ocirc;g, dy|ro y rhan yr hon a roddais attat ti: [&s;ef] y rhan am yr ho~ ydywedais wrthit, cadw hon gyd a thi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y c&ocirc;g a gyfododd y&s;gwyddoc a'r hyn [oedd] arni, a [Samuel] ai go&s;odes ger bron Saul, ac a ddywedodd, wele y gweddill, go&s;ot ger dy fron, bwytta, canys erbyn y pryd hyn y cadwyd ef i ti, gan ddywedyd, y bobl a wahodd|ais i: a bwyttaodd Saul gyd a Samuel y dydd hwnnw.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Pan dde&s;cynna&s;ant o'r vchelfa [i'r] ddi|nas, yna yr ymddiddanodd efe a Saul ar benn y t&ycirc;.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A phan gyfoda&s;ant yn foreu yng-hylch codiad y wawr, yna y galwodd Samuel ar Saul ar benn y t&ycirc; gan ddywedyd: cifot fel i'th hebryngwyf ymmaith, yna y cyfododd Saul, ac efe a Samuel a aethant ill dau allan.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Hwynt a dde&s;cynna&s;ant i gwrr eithaf y ddinas, yna Samuel a ddywedodd wrth Saul, dywet wrth y llangc am fyned o'n blaen ni, (felly 'r aeth efe) ond &s;af di yr awr hon, a myneg|af i ti air Duw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Samuel yn eneinio Saul yn frenin.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Samuel a gymmerodd phioled o o|lew, ac ai tywalltodd ar ei ben ef, ac ai cu|&s;anodd ef, ac a ddywedodd: onid yr Arglwydd a'th eneiniodd di yn flaenor ar ei etifeddiaeth ef&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pan elech di beddyw oddi wrthif, yna y cei ddau &wcirc;r wrth<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 35.20.</NOTE> fedd Rahel yn nherfyn Beniamin yn Zalezah, a hwynt a ddywedant wrthit, cafwyd yr a&s;&s;ynnod y rhai yr aetho&s;t iw cei&s;io, ac wele dy dad a ollyngodd hebio chwedl yr a&s;&s;ynnod, a gofalu y mae tro&s;och chwi gan ddywedyd: beth a wnaf am fy mab&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna yr ei di ym mhellach oddi yno, ac y deui hyd ac wa&s;tadedd Thabor, ac yno i'th gy|ferfydd try-w&ycirc;r yn myned i fynu at Dduw [i] Bethel: vn yn dwyn tri o fynnod, ac vn yn dw|yn tair torth o fara, ac vn yn dwyn co&s;tr&ecirc;led o w&icirc;n.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A hwy a'th gyfarchant, ac a roddant i ti ddwy [dorth] o fara, [y rhai] a gymmeri oi llaw hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yn &ocirc;l hynny y deui<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 7.1.</NOTE> i fryn Duw yn yr hwn y mae &s;efyllfaoedd y Phili&s;tiaid: a phan ddelech yno [i'r] ddinas, ti a gyfarfyddi a thyrfa o bro|phwydi yn de&s;cyn o'r vchelfa, ac oi blaen hwynt nabal, a thympan, a phibell, a thelyn, a hwythau yn prophwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y&s;pryd yr Arglwydd a ddaw arnat ti, fel y prophwydech gyd a hwynt, a thi a droir yn &wcirc;r arall.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A phan ddelo yr argoelion hyn i ti, gwna fel y byddo 'r achos, canys Duw [&s;ydd] gyd a thi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A dos i wared o'm blaen i Gilgal, ac we|le mi a ddeuafi wared attat ti, i offrymmu off|rymmau poeth [ac] i aberthu ebyrth hedd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 13.8.</NOTE> di&s;|gwil am danaf &s;aith niwrnod, hyd oni ddelwyf attat, ac mi a hy&s;py&s;&s;af i ti yr hyn a wnelech.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A phan dr&ocirc;dd efe ei gefn i fyned oddi wrth Samuel, yna Duw a rodd iddo ef galon arall: a'r holl argoelion hynny a ddaethant y dydd hwnnw [i ben.]</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pan ddaethant yno at y brynn, wele fin|teu o brophwydi yn ei gyfarfod ef: yna y&s;pryd Duw a ddaeth arno yntef, a phrophwydodd yn eu my&s;c hwynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phawb a'r ai hadwaenent ef o'r blaen a edrycha&s;ant, ac wele [efe] gyd a'r prophwydi yn prophwydo: yna y bobl a ddyweda&s;ant bawb wrth ei gilydd, beth yw hyn gan fab Cis&lpunctel;<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 19.24.</NOTE> a [ydyw] Saul hefyd ym my&s;c y prophwydi&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac vn oddi yno a attebodd, ac a ddywed|odd: etto pwy [yw] eu t&acirc;d hwy&lpunctel; am hynny yr aeth yn ddihareb, a [ydyw] Saul hefyd ym my&s;c y prophwydi&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pan orphennodd efe brophwydo, yna y daeth efe i'r vchelfa.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac ewythr Saul frawd ei dad a ddywed|odd wrtho ef, ac wrth ei langc ef, pa le yr aeth|och&lpunctel; yna y dywedodd efe, i gei&s;io 'r a&s;&s;ynnod, pan wel&s;om nas [ceid,] yna y daethom at Samuel.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac ewythr Saul a ddywedodd, mynega attolwg i ni beth a ddywedodd Samuel wr|thych chwi&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y dywedodd Saul wrth ei ewythr, gan fynegu mynegodd i ni fod yr a&s;&s;ynnod we|di eu cael: ond am chwedl y frenhiniaeth yr hwn a ddyweda&s;e Samuel, nid yng&ecirc;nodd efe wrtho ef.</P>
<PB N="115" REF="131">
<P N="17"><HI>17</HI> A Samuel a alwodd y bobl at yr Argl|wydd i Mi&s;pah.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac efe a ddywedodd wrth feibion I&s;ra|el, fel hyn y dy wedodd Arglwydd Dduw I&s;ra|el, myfi a ddygais i fynu I&s;rael o'r Aipht: ac a'ch gwaredais chwi o law 'r Aiphtiaid, ac o law 'r holl deyrna&s;oedd y rhai a'ch gorthrymment chwi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ond chwi heddyw a wrthoda&s;och eich Duw yr hwn &s;ydd yn eich gwared chwi oddi wrth eich holl ddryg-fyd, a'ch helbul, ac a ddy|weda&s;och wrtho ef<NOTE N="*" PLACE="marg">Sam. 8.19.</NOTE> [nid felly,] eithr go&s;ot ar|nom ni frenin: am hynny &s;efwch yr awr hon ger bron yr Arglwydd yn &ocirc;l eich llwythau, ac yn &ocirc;l eich miloedd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna Samuel a barodd i holl lwythau I|&s;rael ne&s;&s;au, ac fe a ddaliwyd llwyth Beniamin.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Pan barodd efe i lwyth Beniamin ne|&s;&s;au yn &ocirc;l eu teuluoedd, yna y daliwyd teulu Mathri, felly Saul mab Cis a ddaliwyd, a phan gei&s;ia&s;ant ef nis caed ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Am hynny y gofynna&s;ant eil-waith i'r Arglwydd, a ddaethe 'r g&wcirc;r yno etto&lpunctel; a'r Ar|glwydd a ddywedodd, wele efe yn ymguddio ym mhlith y dodrefn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna y rheda&s;ant, ac y cymmera&s;ant ef oddi yno, ac efe a &s;afodd yng-hanol y hobl: ac yr oedd efe oi y&s;cwydd i fynu yn vwch na'r holl bobl.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y dywedodd Samuel wrth yr holl bobl, oni wel&s;och chwi yr hwn a ddewi&s;odd yr Arglwydd, nad [oes neb] megis ef ym my&s;c y bobl&lpunctel; a'r holl bobl a floeddia&s;ant, ac a ddywe|da&s;ant, byw fyddo 'r brenin.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna Samuel a draethodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 17.15.</NOTE> gyfraith y de|yrnas wrth y bobl, ac ai &s;crifennodd mewn llyfr, ac ai go&s;ododd ger bron yr Arglwydd, a Sa|muel a ollyngodd ymmaith yr holl bobl bob vn iw d&ycirc;.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A Saul hefyd a aeth iw d&ycirc; ei hun i Gi|bea: a ll&ucirc; o'r rhai y cyffyrdda&s;e Duw ai calon a aethant gyd ag ef.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ond meibion y fall a ddyweda&s;ant, pa fodd y gwared hwn ni&lpunctel; felly y dirmyga&s;ant ef, ac ni dduga&s;ant anrheg iddo ef: eithr ni chym|merodd efe arno glywed hyn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Nahas yn rhefela yn erbyn Iabes, 11 A Saul yn ei orchfygu ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Nahas yr Ammoniad a ddaeth i fynu, ac a wer&s;&s;yllodd yn erbyn Iabes Gilead: a holl w&ycirc;r Iabes a ddyweda&s;ant wrth Nahas, gwna gyfa~mod a ni, ac ni a'ch wa&s;anaethwn di.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A Nahas yr Ammoniad a ddywedodd wr|thynt, yn hyn y cyfammodaf a chwi, drwy dyn|nu ymmaith bob llygad dehau i chwi, fel y go|&s;odwyf y gwradwydd hyn ar holl I&s;rael.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna henuriaid Iabes a ddyweda&s;ant wr|tho, paid a ni &s;aith niwrnod, fel yr anfonom gen|nadau i holl derfynau I&s;rael, ac oni [bydd] a'n gwaredo, yna y deuwn allan attat ti.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r cennadau a ddaethant i Gibea Saul, ac a adrodda&s;ant y geiriau lle y clybu y bobl: a'r holl bobl a dderchafa&s;ant eu llef, ac a &wcirc;yla&s;ant.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac wele Saul yn dyfod ar &ocirc;l y gwartheg o'r maes, yna y dywedodd Saul beth &s;ydd yn peri i'r bobl &wcirc;ylo&lpunctel; yna yr adrodda&s;ant iddo eiri|au gw&ycirc;r Iabes.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y&s;pryd Duw a ddaeth ar Saul pan glybu efe y geiriau hynny: ai ddigofaint ef a enynnodd yn ddirfawr.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a gymmerth iau o &ycirc;chen, ac ai drylli|odd, ac [ai] danfonodd drwy holl derfynau I&s;ra|el yn llaw y cennadau gan ddywedyd: yr hwn nid elo ar &ocirc;l Saul, ac ar &ocirc;l Samuel fel hyn y gwneir iw wartheg ef: ac ofn yr Arglwydd a &s;yrthiodd ar y bobl, ac hwy a aethant allan yn gyt&ucirc;n.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pan gyfrifodd efe hwynt yn Bezec, yna meibion I&s;rael oeddynt dry-chan mil, a gw&ycirc;r Iuda yn ddeng-mil ar hugain.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y dy&wcirc;eda&s;ant wrth y cennadau a dda|ethent, fel hyn y dywedwch wrth w&ycirc;r Iabes Gilead, y foru erbyn gwre&s;&s;ogi 'r haul y bydd i chwi ymwared: felly y cennadau a ddaethant, ac a fynega&s;ant [hynny] i w&ycirc;r Iabes, a hwy|theu a llawenycha&s;ant.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny gw&ycirc;r Iabes a ddyweda&s;ant, y foru y deuwn allan attoch chwi, ac y gwnewch i ni, yn &ocirc;l [yr hyn] oll a weloch yn dda.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y daeth Saul drannoeth, ac a o&s;od|odd y bobl yn dair byddin, a hwy a ddaethant i ganol y gwer&s;&s;yll yn y wiliadwriaeth foreu, ac a daraw&s;ant yr Ammoniaid nes gwre&s;&s;ogi o'r dydd: a'r gweddillion yna a wa&s;carwyd fel na thrigodd o honynt ddau yng-hyd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y dywedodd y bobl wrth Samuel, pwy &s;y yn dywedyd, a deyrna&s;a Saul arnom ni&lpunctel; rhoddwch y gw&ycirc;r hynny fel y rhoddom hw|ynt i farwolaeth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A Saul a ddywedodd, na rodder neb i fa|rwolaeth heddyw: canys heddyw y gwnaeth yr Arglwydd ymwaredd yn I&s;rael.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna Samuel a ddywedodd wrth y bobl, deuwch fel yr elom i Gilgal, ac yr adnewyddom y frenhiniaeth yno.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Felly 'r holl bobl a aethant i Gilgal, ac yno y go&s;oda&s;ant Saul yn frenin ger bron yr Arglwydd yn Gilgal, a hwy a abertha&s;ant yno ebyrth hedd ger bron yr Arglwydd: am hynny Saul a lawenychodd yno, a holl w&ycirc;r I&s;rael yn ddirfawr.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Samuel yn dangos ei ddiniweidra'ei hun, ac aniolch|garwch y bobl, 23 yn gweddio tro&s;tynt, ac yn eu cynghori.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNA Samuel a ddywedodd wrth holl I|&s;rael, wele gwrandewais ar eich llef yn yr hyn oll a ddyweda&s;och wrthif: a go&s;odais fre|nin arnoch.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac yr awr hon wele y brenin yn rhodio o'th blaen chwi, a minne a heneiddiais, ac a ben|nwynnais,
<PB REF="132">ac wele fy meibion hwythau gyd a chwi: minne hefyd a rodiais o'ch blaen chwi o'm mebyd hyd y dydd hwn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Wele fi:<NOTE N="*" PLACE="marg">Eccle&s;ia&s;t. 46.19.</NOTE> te&s;tiolaethwch i'm herbyn ger bron yr Arglwydd, a cher bron ei eneiniog, &ycirc;ch pwy a gymmerais, neu a&s;&s;yn pwy a gymme|rais, neu pwy a orthrymmais i, pwy a friwais, neu o law pwy y cymmerais obrwy, fel y da|llwn i fy llygaid ag ef, ac mi ai talaf i chwi&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y dyweda&s;ant hwy, ni orthrymmai&s;t ni, ni friwai&s;t ni ychwaith, ac ni chymmerai&s;t ddim o law neb.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Dywedodd yntef wrthynt, yr Arglwydd [&s;ydd] dy&s;t 'n eich erbyn chwi, ei eneiniog ef he|fyd [&s;ydd] d&ycirc;&s;t y dydd hwn, na chaw&s;och ddim yn fy llaw i: a'r [bobl] a ddyweda&s;ant t&ycirc;&s;t [y|dynt hwy.]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Dywedodd Samuel hefyd wrth y bobl: yr Arglwydd [&s;ydd d&ycirc;&s;t] yr hwn a fawrhaodd Mo&s;es, ac Aaron, a'r hwn a dd&ucirc;g i fynu eich ta|dau chwi o dir yr Aipht.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac yn awr &s;efwch fel yr ymre&s;ymmwyf a chwi, ger bron yr Arglwydd: am holl gyfiawn|derau yr Arglwydd y rhai a wnaeth efe i chwi, ac i'ch tadau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 46.56.</NOTE> Wedi i Iacob ddyfod i'r Aipht, a gwei|ddi o'ch tadau chwi ar yr Arglwydd, yna yr Arglwydd a<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 4.16.</NOTE> anfonodd Mo&s;es, ac Aaron, a hwynt a dduga&s;ant eich tadau chwi o'r Aipht, ac ai cyfleua&s;ant hwy yn y lle hwn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Barn-wyr 4.2.</NOTE> Yna 'r anghofia&s;ant yr Arglwydd eu Duw, ac efe ai gwerthodd hwynt i law Si&s;era tywy&s;og milwriaeth Hazor, ac i law y Phili&s;ti|aid, ac i law brenin Moab, ac hwy a ymladda|&s;ant iw herbyn hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y gwaedda&s;ant hwy ar yr Arglw|ydd, ac y dyweda&s;ant, pecha&s;om, canys gwrtho|da&s;om yr Arglwydd, a gwa&s;anaetha&s;om Baa|lim, ac A&s;taroth, er hynny gwaret ni yr awr hon o law ein gelynion, fel y gwa&s;anaethom di:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r Arglwydd a anfonodd Ierubbaal, a Bedan, Iephthah hefyd, a Samuel, ac a'ch gwaredodd o law eich gelynion o amgylch, a chwi a bre&s;&s;wylia&s;och yn ddiogel.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Er hynny pan wel&s;och ddyfod Nahas brenin meibion Ammon yn eich erbyn, yna y dyweda&s;och wrthif, nage: onid brenin a deyrna|&s;a arnom ni, er [bod] yr Arglwydd eich Duw yn frenin [i] chwi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yn awr wele 'r brenin yr hwn a ddewi|&s;a&s;och chwi [a] 'r hwn a gei&s;ia&s;och: wele gan hynny 'r Arglwydd a roddes frenin arnoch chwi</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Os ofnwch chwi yr Arglwydd, ai wa&s;a|naethu ef, a gwrando ar ei lais ef, heb anufy|ddhau o honoch air yr Arglwydd, eithr bod o ho|noch chwi, a'r brenin hefyd yr hwn a deyrna&s;a arnoch ar &ocirc;l yr Arglwydd eich Duw [yna y parhewch.]</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ond os chwi ni wrandewch ar lais yr Arglwydd, eithr annufyddhau gair yr Arglw|ydd: yna y bydd llaw 'r Arglwydd yn eich er|byn chwi, fel yn erbyn eich tadau.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Sefwch hefyd yn awr, a gwelwch y peth mawr hyn, yr hwn a wnaiff 'r Arglwydd o flaen eich llygaid chwi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Onid cynhaiaf gwenith [yw] heddyw&lpunctel; galwaf ar yr Arglwydd, ac efe a ddyru dar&acirc;nau, a glaw: yna gwybyddwch a gwelwch, mai mawr [yw] eich drygioni chwi, yr hwn a wnae|thoch yng-olwg yr Arglwydd, am gei&s;io i chwi frenin.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Felly y galwodd Samuel ar yr Arglw|ydd, a'r Arglwydd a roddes dar&acirc;nau, a glaw y dydd hwnnw: fel yr ofnodd yr holl bobl yr Ar|glwydd, a Samuel yn ddirfawr.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r holl bobl a ddyweda&s;ant wrth Sa|muel, gweddia tros dy wei&s;ion at yr Arglwydd dy Dduw, fel na byddom feirw: canys chwa|nega&s;om ddrygioni ar ein holl bechodau wrth gei&s;io i ni frenin.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna y dywedodd Samuel wrth y bobl, nac ofnwch, (chwi a wnaethoch yr holl ddrygio|ni hyn: etto na chiliwch oddi ar &ocirc;l yr Arglw|ydd, onid gwa&s;anaethwch yr Arglwydd a'ch holl galon.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> (Ie na chiliwch, canys [felly 'r aech] ar &ocirc;l oferedd y rhai ni le&s;&acirc;nt, ac ni'ch gwaredant canys oferedd [ydynt] hwy.)</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys ni wrthyd yr Arglwydd ei bobl er mwyn ei enw mawr ef: o herwydd yr Arglw|ydd a ewylly&s;iodd eich gwneuthur chwi yn bobl iddo ef ei hun.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Minne hefyd, na atto Duwi mibechu yn erbyn yr Arglwydd, a pheidio a gweddio tro&s;&s;och: eithr dy&s;caf chwi yn y ffordd dda ac inion.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Er hynny ofnwch yr Arglwydd, a gwa|&s;anaethwch ef mewn gwirionedd a'ch holl ga|lon, canys gwelwch morr fawredic y gwnaeth a chwi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ond os dilynwch ddrygioni, chwi he|fyd a'ch brenin a ddifethir.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Samuel yn dangos i Saul y colle efe ei frenhiniaeth am ei ryfyg yn aberthu.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">WEdi teyrna&s;u o Saul vn flwyddyn (canys dwy flynedd y teyrna&s;odd efe ar I&s;rael.)</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna Saul a ddewi&s;odd iddo dair mil o I|&s;rael, a dwy fil oeddynt gyd a Saul ym Mic|mas, ac ym mynydd Bethel: a m&icirc;l oeddynt gyd ag Ionathan yn Gibea Beniamin: a gweddill y bobl a anfonodd efe, bawb iw babell ei hun.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac Ionathan a darawodd &s;efyllfa y Phi|li&s;tiaid yr hon [oedd yn Geba, a chlybu y Phili|&s;tiaid [hynny:] a Saul a ganodd mewn vd|corn drwy 'r holl dir gan ddywedyd: clywed yr Hebr&aelig;aid.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A holl I&s;rael a glyw&s;ant ddywedyd, da|ro o Saul &s;efyllfa y Phili&s;tiaid, am hynny I|&s;rael a ffieiddiwyd ym my&s;c y Phili&s;tiaid: a'r bobl a ymga&s;clodd ar &ocirc;l Saul i Gilgal.</P>
<PB N="116" REF="132">
<P N="5"><HI>5</HI> A'r Phili&s;tiaid a ymgynnulla&s;ant i ym|ladd ag I&s;rael, [&s;ef] deng-mil ar hugain o ger|bydau, a ch&wcirc;e mil o w&ycirc;r meirch a phobl [eraill] cyn amled a'r tyfod yr hwn [&s;ydd] ar f&icirc;n y m&ocirc;r: ac hwy a ddaethant i fynu, ac a wer&s;&s;ylla&s;ant ym Micmas o du 'r dwyrain i Bethafen.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pan welodd gw&ycirc;r I&s;rael fod yn gyfyng arnynt (canys gwa&s;ca&s;yd ar y bobl:) yn a y bobl a ymguddia&s;ant mewn og feudd, ac mewn am|ddeffynfeudd, ac mewn crelgiau, ac mewn t&ycirc;|rau, ac mewn pydewau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A [rhai o'r] Hebr&aelig;aid a aethant tros yr Iorddonen i d&icirc;r Gad, a Gilead ta Saul [oedd] etto yn Gilgal, a'r holl bobl yn ddychrynnedic a aethant ar ei &ocirc;l ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a ddi&s;gwiliodd &s;aith niwrnod hyd yr am&s;er terfynedic yr hwn [a ddyweda&s;e] Sa|muel, ond ni ddaeth Samuel i Gilgal: am hyn|ny y gwa&s;carodd y bobl oddi wrtho ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y dywedodd Saul, dygwch attafi boeth offrwm, ac offrwm hedd, ac efe a offrym|modd boeth offrwm.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A phan orphennodd efe offrymmu y po|eth offrwm, yna wele Samuel a ddaeth: a Saul a aeth allan iw gyfarfod ef [ac] iw gyfar ch ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y dywedodd Samuel, beth a wnae|tho&s;t di, a Saul a ddywedodd, o herwydd gwe|led o honof i'r bobl wa&s;caru oddi wrthif, ac na ddaetho&s;t dithe erbyn y dyddiau terfynedic, ac i'r Phili&s;tiaid ymga&s;clu i Miemas:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny y dywedais, y Phili&s;tiaid yn awr a ddeuant i wared attafi i Gilgal, ac ni we|ddiais ger bron yr Arglwydd am hynny 'r antu|riais i, ac yr offrymmais boeth offrwm.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A Samuel a ddywedodd wrth Saul, yn|fyd y gwnaetho&s;t, ni chedwai&s;t orchymyn yr Ar|glwydd dy Dduw yr hwn a orchymynnodd efe i ti: canys yr Arglwydd yn awr a gadarnhau&s;e dy frenhiniaeth di ar I&s;rael hyd yn dragywydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ond yn awr ni &s;aif dy frenhiniaeth di, yr Arglwydd a gei&s;iodd iddo &wcirc;r wrth [fodd] ei ga|lon ei hun, yr Arglwydd hefyd ai hordeiniodd ef yn flaenor ar ei bobl, o herwydd na chedwai&s;t di yr hyn a orchymynnodd yr Arglwyddi ti.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y cyfododd Samuel, ac yr aeth i fy|nu o Gilgal i Gibea Beniamin: a chyfrifodd Saul y bobl a gafwyd gyd ag ef yng-hylch chwe chant o w&ycirc;r.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys Saul ac Ionathan ei fab, a'r bobl y rhai a gafwyd gyd a hwynt oeddynt yn aros yn Gibea Beniamin: a'r Phili&s;tiaid a wer&s;&s;y|lla&s;ant ym Micmas.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna yr aeth allan o wer&s;&s;yll y Phili&s;ti|aid anrhaith-w&ycirc;r, a thair byddin, vn fyddin a drodd tua ffordd Ophrah, tua gwlad Sual.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r fyddin arall a drodd [tua] ffordd Beth-horon, a'r drydedd fyddin a drodd [tua] ffordd y terfyn &s;y 'n edrych tua dyffryn Zeboim tua 'r anialwch.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac ni cheid g&ocirc;f drwy holl wl&acirc;d I&s;rael, canys dyweda&s;e y Phili&s;tiaid [gwiliwn] rhac gwneuthur o'r Hebr&ecirc; gleddyf neu waiwffon.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna holl I&s;rael a aent i wared at y Phi|li&s;tiaid i flaen-llymmu bob vn ei gwlltwr, ai gaib, ei fwyall hefyd, ai chwynnogl.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ond yr oedd llif-ddur [i wneuthur] mi|nau i'r cwlltyrau, ac i'r ceibiau, i'r pig-ffyrch hefyd, ac i'r bwyill, ac i flaenllymmu y &s;wm|bylau.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Felly yn nydd y rhyfel ni chaed yna na chleddyf, nag waiw-ffon yn llaw 'r vn o'r bobly rhai [oeddynt] gyd a Saul, a rhyn ag Ionathan ond [yr hyn] a gaed gyd a Saul, ac Ionathan ei f&acirc;b ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A &s;efyllfa y Phili&s;tiaid a aeth allan i fwlch Micmas.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ionathan ai e&s;wein ef (yr hwn a oedd yn dwyn ei arfau ef) yn tarfu y Phili&s;tiaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Bu ddyddcwaith i Ionathan fab Saul ddywedyd wrth y llangc a oedd yn cludd ei ar fau ef, tyret, ac awn tro&s;odd at &s;efyllfa y Phili&s;tiaid yr hon [&s;ydd] o'r tu accw: ond ni fy|negodd efo iw d&acirc;d.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A Saul a arho&s;odd yng-hwrr Gibea tann [brenn] pomgranad yr hwn [oedd] ym Mi|gron: a'r bobl y rhai [oeddynt] gyd ag ef [oedd|ynt] yng-hylch chwe chan-wr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac Ahia mab Ahitob frawd<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 4.21.</NOTE> Ichabod fab Phinees fab Eli offeiriad yr Arglwydd yn Si|lo oedd yn dwyn yr Ephod: ond ni wydded y bobl i Ionathan fyned ymmaith.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A rhwng y bylchau lle cei&s;iodd Ionathan fyned tro&s;odd at &s;efyllfa y Phili&s;tiaid [yr oedd] y&s;cithredd y graig o'r naill du i'r bwlch, ac y&s;ci|thredd y graig o'r tu arall i'r bwlch: ac enw y naill [oedd] Bozez, ac enwy llall Seneh.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A &s;afiad y naill y&s;cithredd [oedd] oddi wrth y gogledd tua Micmas, a'r llall oddi wrth y dehau tua Gibea.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y dywedodd Ionathan wrth y llangc yr hwn oedd yn dwyn ei arfau ef, tyret, ac awn tro&s;odd at &s;efyllfa y rhai dienwaededic hyn, ond odid fe a weithia 'r Arglwydd gyd a ni: canys nid [oes] rwy&s;tr i'r Arglwydd<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 14.11.</NOTE> waredu drwy lawer neu drwy ychydig.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A chlududd ei arfau ef a ddywedodd wr|tho ef, gwna 'r hyn oll [&s;ydd] yn dy galon: cer|dda rhagot, wele fi gyd a thi fel y mynnech.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y dywedodd Ionathan wele pan e|lom ni tro&s;odd at y gw&ycirc;r [hynn] ac ymddangos iddynt,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Os dywedant fel hyn wrthym, arho&s;wch nes i ni ddyfod attoch chwi: yna y &s;afwn, yn ein lle, ac nid awn i fynu attynt hwy.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ond os fel hyn y dywedant, deuwch i fy|nu attom ni, yna 'r awn i fynu, canys yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Maca. 4.30.</NOTE> Arg|lwydd ai rhoddes hwynt yn ein llaw ni: a hyn [fydd] yn argoel i ni.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Felly 'r ymddango&s;a&s;ant ill dau i &s;e|fyllfa y Phili&s;tiaid, yna y Phili&s;tiaid a ddywe|da&s;ant
<PB REF="133">wele 'r Hebr&aelig;aid yn dyfod allan o'r tyll|au y rhai y llecha&s;ant ynddynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A gw&ycirc;r y &s;efyllfa a atteba&s;ant Ionathan, a chlududd ei arfau ef, ac a ddyweda&s;ant: deu|wch i fynu attom ni fel yr y&s;py&s;om beth i chwi: yna y dywedodd Ionathan wrth glududd ei ar|fau, tyret i fynu ac fy &ocirc;l, canys yr Arglwydd ai rhoddes hwynt yn llaw I&s;rael.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Felly Ionathan a aeth i fynu ar ei ddwy|lo, ac ar ei draed, a chlududd ei arfau ar ei &ocirc;l ef, a hwy a &s;yrthia&s;ant o flaen Ionathan: ei e&s;wyn hefyd oedd yn lladd ar ei &ocirc;l ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A [hon] oedd y bl&acirc; gyntaf [yn] yr hon y tarawodd Ionathan a chlududd ei arfau yng|hylch vgain-wr: megis o fewn yng-hylch han|ner cyfer dau [ychen] o dir.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A bu fraw yn y gwer&s;&s;yll, yn y maes, ac ym my&s;c yr holl bobl, y rhai a aethent o'r &s;efyll|fa i anrheithio: hwythau hefyd a ddychrynna&s;a~t: y ddaiar hefyd a grynnodd am ei bod [wedi ei tharo] a dychryn Duw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna di&s;gwil-w&ycirc;r Saul yn Gibea Ben|iamin a edrycha&s;ant, ac wele y dyrfa a wa&s;car|odd, ac a aeth, a [hynny] dan ymguro.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am hynny y dywedodd Saul wrth y bobl y rhai [oeddynt] gyd ag ef: cyfrifwch yn awr, ac edrychwch pwy a aeth oddi wrthym ni: pan gyfrifa&s;ant, yna wele Ionathan a chlududd ei arfau nid [oeddynt yno.]</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y dywedodd Saul wrth Ahiah, dwg ymma Arch Dduw: canys yr oedd Arch Dduw y pryd hynny gyd a meibion I&s;rael.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A thra yr ydoedd Saul yn ymddiddan a'r offeiriad, yna y terfy&s;c yr hwn [oedd] yng|wer&s;&s;yll y Phili&s;tiaid gan fyned a aeth, ac a amlhaodd, am hynny y dywedodd Saul wrth yr offeiriad, tynn attat dy law.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna yr ymgynhullodd Saul, a'r holl bobl y rhai [oeddynt] gyd ag ef, ac a ddaethant i'r rhyfel:<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 2.23.</NOTE> ac wele gleddyf pob vn yn erbyn ei gyfne&s;af [a] dini&s;tr mawr odieth [oedd yno.]</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yr Hebr&aelig;aid hefyd [y rhai] oeddynt gyd a'r Phili&s;tiaid o'r blaen, y rhai a aethent i fynu gyd a hwynt i'r gwer&s;&s;yll oddi amgylch: &icirc;e hwyntwy hefyd [a droa&s;ant] i fod gyd a'r I&s;|raeliaid y rhai [oeddynt] gyd a Saul ac Iona|than.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A holl w&ycirc;r I&s;rael y rhai oeddynt yn lle|chu ym mynydd Ephraim a glyw&s;ant ffoi o'r Phili&s;tiaid: a hwy ai herlydia&s;ant hefyd oi h&ocirc;l yn y rhyfel.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Felly yr achubodd yr Arglwydd I&s;rael y dydd hwnnw, a'r rhyfel a aeth tros Beth-afen.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A gw&ycirc;r I&s;rael oeddynt wedi eu gorth|rymmu [gan newyn] y dydd hwnnw, o herwydd tyngheda&s;e Saul y bobl gan ddywedyd, mell|digedic [fyddo] y g&wcirc;r yr hwn a fwyttao fwyd hyd yr hwyr, fel y dialwyf ar fyng-elynion: felly nid archwaithodd yr vn o'r bobl [ddim] bwyd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna yr holl wl&acirc;d a ddaethant i goed, lle 'r oedd m&ecirc;l ar hyd wyneb y t&icirc;r.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Er dyfod y bobl i'r coed, ie wele [lle 'r o|edd] m&ecirc;l yn diferu: etto ni choddodd [vn] law at ei enau, canys ofna&s;e y bobl y llw.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ond Ionathan ni chlyw&s;e pan dyng|heda&s;e ei dad ef y bobl, am hynny yr e&s;tynnodd efe flaen y wialen yr hon [oedd] yn ei law ef, ac ai gwlychodd yn nil y m&ecirc;l: ac a dr&ocirc;d ei law at ei enau, ai lygaid a oleua&s;ant.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna vn o'r bobl a fynegodd, ac a ddywe|dodd, gan dyngu y tyngodd dy dad ti y bobl gan ddywedyd: melldigedic [fyddo] 'r g&wcirc;r yr hwn a fwyttu fwyd heddyw: a'r bobl oedd dde|ffygiol.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna y dywedodd Ionathan, fy nh&acirc;d a flinodd y wl&acirc;d heddyw, gwelwch yn awr fel y goleuodd fy llygaid o herwydd i mi archwae|thu y chydig o'r m&ecirc;l hwn.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Pa faint mwy, pe bwytta&s;e 'r bobl hedd|yw o anrhaith eu gelynion, yr hon a gaw&s;ant hwy, oni bua&s;e yn awr fwy y dini&s;tr ym my&s;c y Phili&s;tiaid&lpunctel;</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A hwy a daraw&s;ant ar y Phili&s;tiaid y dydd hwnnw o Micmas [hyd] Aialon: a'r bobl a lwyr ddeffygiodd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A dychwelodd y bobl at yr anrhaith, ac a gymmera&s;ant y defaid, a'r gwarthec, a'r lloi, ac ai lladda&s;ant ar y ddaiar: a'r bobl a fwyttaodd *gyd a'r gwaed.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Pan fynega&s;ant hwy i Saul gan ddywe|dys, wele y bobl fy 'n pechu yn erbyn yr Argl|wydd gan fwytta yng-hyd a'r gwaed: yna efe a ddywedodd, tro&s;&s;edda&s;och, treiglwch attafi he|ddyw faen mawr.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Dywedodd Saul hefyd, ymwa&s;cerwch ym-my&s;c y bobl, a dywedwch wrthynt, dygwch attafi bob vn ei &ycirc;ch, a phob vn ei lwdn dafad, a lleddwch [hwynt] ymma, fel y bwyttaoch, ac na ph<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">choch yn erbyn yr Arglwydd, gan fwyt|ta yng-hyd a'r gwaed: a'r bobl oll a dduga&s;ant bob vn ei &ycirc;ch yn ei law y no&s;waith honno, ac ai lladda&s;ant yno.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Yna 'r adailadodd Saul, allor i'r Arglw|ydd: hon a ddechreuodd efe [ei] hadailadu yn allor i'r Arglwydd.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A dywedodd Saul, awn i wared ar &ocirc;l y Phili&s;tiaid liw n&ocirc;s, ac y&s;clyfaethwn oddi arnynt hyd oni oleuo 'r boreu, ac na ollyngwn ym|maith vn o honynt, hwythau a ddyweda&s;ant gw|na yr hyn oll [fyddo] da yn dy olwg: yna y dy|wedodd yr offeiriad, ne&s;&s;awn ymma at Dduw.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yna y gofynnodd Saul i Dduw, a &acirc; fi i wared ar &ocirc;l y Phili&s;tiaid&lpunctel; a roddi di hwynt yn llaw I&s;rael&lpunctel; ond nid attebodd efe y dydd hwnnw</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yna y dywedodd Saul,<NOTE PLACE="marg">Barn. 20.1.</NOTE> dyne&s;&s;wch ym|ma holl bennaethiaid y bobl: mynnwch &wcirc;ybod hefyd, ac edrychwch ym mhwy y mae y pechod hwn heddyw.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Canys [megis] mai byw yr Arglwydd yr hwn &s;ydd yn gwaredu I&s;rael, pe bydde hyn yn Ionathan fy mab, diau y llwyr roddid ef i
<PB N="117" REF="133">farwolaeth: ac nid attebodd [neb] o'r holl bobl ef.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Dywedodd efe hefyd wrth holl I&s;rael, chwi a fyddwch ar y naill du, minne hefyd, ac Ionathan fy mab fyddwn ar y tu arall: a dy|wedodd y bobl wrth Saul, gwna [a fyddo] d&acirc; yn dy olwg.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Yna y dywedodd Saul wrth Arglwydd Dduw I&s;rael, dod oleufyneg: a daliwyd Io|nathan, a Saul, ond y bobl a aethant allan.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Dywedodd Saul hefyd, bwriwch [goel|bren] rhyngofi, ac Ionathan fy mab: a daliwyd Ionathan.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yna y dywedodd Saul wrth Ionathan, mynega i mi beth a wnaetho&s;t, ac Ionathan a fynegodd iddo ef, ac a ddywedodd: gan arch|waithu yr archwaithais ychydig o f&ecirc;l ar flaen y wialen yr hon [oedd] yn fy llaw, wele fi, a fy|ddafi farw&lpunctel;</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Dywedodd Saul hefyd, felly gwneled Duw [i mi] ac felly y chwaneged, onid gan fa|rw y byddi di farw Ionathan.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Yna y dywedodd y bobl wrth Saul, a le|ddir Ionathan yr hwn a wnaeth yr ymwared mawr hyn yn I&s;rael&lpunctel; na atto Duw: [nid] byw yr Arglwydd o &s;yrth [vn] o wallt ei benn ef i'r ddaiar, canys gyd a Duw y gweithiodd efe he|ddyw: a'r bobl a wared&acirc;&s;ant Ionathan, fel na lladdwyd ef.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> A Saul a ddaeth i fynu oddi ar &ocirc;l y Phi|li&s;tiaid, a'r Phili&s;tiaid a aethant iw ll&ecirc; eu hun.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Felly y cynhaliodd Saul y frenhiniaeth ar I&s;rael, ac yr ymladdodd oddi amgylch yn er|byn meibion Ammon, ac yn erbyn Edom, yn erbyn brenhinoedd Zobah hefyd, ac yn erbyn y Phili&s;tiaid, ac yn erbyn ywy bynnac yr &wcirc;yne|bodd, efe ai gorchfygodd [hwynt.]</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Cynnullodd l&ucirc; hefyd a tharawodd Ama|lec, ac a waredodd I&s;rael o law ei anrheithudd.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> A meibion Saul oeddynt Ionathan, a Ie&s;&s;ui, a Malchu&s;iah: dymma henwau ei ddwy ferched ef, enw yr hynaf [oedd] Merab, ac enw yr ieuangaf Michol.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ac enw gwraig Saul [oedd] Ahinoam merch Ahimaaz: ac enw tywy&s;og ei filwriaeth ef [oedd] Abner m&acirc;b N&ecirc;r, ewythr frawd ei dad i Saul.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Cis hefyd [oedd] dad Saul: a N&ecirc;r tad Abner [oedd] fab Abiel.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> A bu ryfel caled yn erbyn y Phili&s;tiaid holl ddyddiau Saul: a Saul a wele b&ocirc;b g&wcirc;r glew, a ph&ocirc;b mab nerthol, ac ai cymmere atto ei hun.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Saul yn erbyn gorchymyn yr Arglwydd yn arbed A|gag a'r anifeiliaid teccaf o'r eiddo yr Amaleciaid. 19 A Samuel yn ei geryddu ef am hynny.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y dywedodd Samuel wrth Saul,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 9.16.</NOTE> yr Arglwydd a'm hanfonodd i i'th eneinio di yn frenin ar ei bobl, [&s;ef] ar I&s;rael: ac yn awr gwrando ar lais geiriau yr Arglwydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel hyn y dywedodd Arglwydd y lluoedd, c&ocirc;fiais yr hyn a wnaeth Amalec i I&s;rael, y modd y gofddodd efe iw erbyn ar y ffordd,<NOTE PLACE="marg">Exod. 17.14. num. 24.20.</NOTE> pan ddaeth efe i fynu o'r Aipht.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> D&ocirc;s yn awr a tharo Amalec, a dini&s;tria yr hyn oll [&s;ydd] ganddo, ac nac eiriach ef: ond lladd [hwynt] yn &wcirc;r, ac yn wraig, yn ddyn|bach, ac yn bleutyn &s;ugno, yn &ycirc;ch, ac yn oen, yn g&acirc;mel ac yn a&s;&s;yn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna Saul a gynhullodd y bobl, ac ai cy|frifodd hwynt yn Telaim yn ddau cant mil o w&ycirc;r traed, ac yn ddeng-mil o w&ycirc;r Iuda.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A Saul a ddaeth hyd ddmas i Amalec, ac a gynllwynodd yn yr afon.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Dywedodd Saul hefyd wrth y Ceneaid, cerddwch, ciliwch, ewch i wared o fy&s;c yr Ama|leciaid, rhac i mi eich de&s;truwio chwi gyd a hw|ynt, o herwydd ti a wnaetho&s;t drugaredd a holl feibion I&s;rael, pan ddaethannt i fynu o'r Aipht: a'r Ceneiaid a ymadaw&s;ant o fy&s;c yr Amaleci|aid.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Felly Saul a darawodd yr Amaleciaid o Hafila [ffordd] y delech dil Sur, yr hon [&s;ydd] ar gyfer yr Aipht.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac a ddaliodd Agag brenin yr Amaleciaid yn fyw: ac efe a laddodd yr holl bobl a m&icirc;n y cle|ddyf.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ond Saul a'r bobl a arbeda&s;ant Agag, a'r defaid goref, a'r &ycirc;chen, a'r [gwarthec] brei|&s;ion, a'r &wcirc;yn, a'r hyn oll a [ydoedd] dd&acirc;, ac ni fynnent eu de&s;truwio hwynt: a ph&ocirc;b peth gw|&acirc;el, a &s;alw, hwnnw a ddifroda&s;ant hwy.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y bu gair yr Arglwydd wrth Sa|muel gan ddywedyd:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Edifar yw gennif o&s;od Saul yn frenin, canys efe a ddychwelodd oddi ar fy &ocirc;l i, ac ni chyflawnodd fyng-eiriau i: yna y cyffr&ocirc;dd Sa|muel, ac a lefodd ar yr Arglwydd ar h&ycirc;d y n&ocirc;s.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y cyfododd Samuel yn foreu i gy|farfod Saul: a mynegwyd i Samuel gan ddy|wedydd, daeth Saul i Garmel, ac wele, efe a o|&s;ododd iddo l&ecirc;, efe a amgylchodd hefyd, ac a drammwyodd, ac a aeth i wared i Gilgal.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A Samuel a ddaeth at Saul, a Saul a ddywedodd wrtho ef, bendigedic [fyddech] di i'r Arglwydd, mi a gyflawnais air yr Arglwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y ddywedodd Samuel, beth yntef [yw] brefiad y defaid hyn [&s;y] yn fyng-hlu&s;tiau, i&lpunctel; a beichiad y gwarthec, yr hwn yr ydwyfi yn ei glywed&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A Saul a ddywedodd, oddi ar yr Amale|ciaid y duga&s;ant hwy, canys y bobl a arbedodd y defaid goref, a'r &ycirc;chen i aberthu i'r Arglwydd dy Dduw: a'r rhan arall a ddifroda&s;om ni.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y dywedodd Samuel wrth Saul, bydd fodlon, a mi a fynegaf i ti yr hyn a lefarodd yr Arglwydd wrthifi neithwyr: yntef a ddy|wedodd wrtho ef llefara.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A Samuel a ddywedodd, ond pan [oe|ddit] ti yn fychan yn dy olwg dy hun [y gwna|ed] ti yn benn [ar] deuluoedd I&s;rael&lpunctel; ac yr
<PB REF="134">eneiniodd yr Arglwydd di yn frenin ar I&s;ra|el&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac yr anfonodd yr Arglwydd di i daith, ac y dywedodd wrthit, dos a difroda y pechadu|riaid hynny, &s;ef yr Amaleciaid, ac ymladd iw herbyn nes it eu difa hwynt&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pa ham gan hynny na wrandewai&s;t ar lais yr Arglwydd&lpunctel; eithr troai&s;t at yr anrhaith, a gwnaetho&s;t ddrwg yng-olwg yr Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A Saul a ddywedodd wrth Samuel, yn w&icirc;r mi a wrand&ecirc;wais ar lais yr Arglwydd, ac a rodiais yn y ffordd yr hon i'm anfonodd yr Ar|glwydd [iddi,] a dugum Agag brenin Amalec, ac mi a ddifrodais yr Amaleciaid.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ond y bobl a gymmerth o'r y&s;pail, y defaid, a'r gwarthec [&s;ef] blaenion y ddifro|daeth i aberthu i'r Arglwydd dy Dduw yn Gil|gal.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A Samuel a ddywedodd: a [yw] ewyll|ys yr Arglwydd ar boeth offrymmau, ne ebyrth, megis ar wrando ei air ef: wele<NOTE N="*" PLACE="marg">Eccle&s;i. 4.17. o&s;e. 6.7. math. 9.19.</NOTE> gwrando &s;ydd well nac aberth, ac vfyddhau na bra&s;der hyr|ddod.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys anufydd-dod [&s;ydd fel] pechod dewiniaeth, a thro&s;eddiad [&s;ydd] anwiredd, a delw-addoliaeth: o herwydd it fwrw ymmaith gair yr Arglwydd, y bwrriodd efe dithe o [fod] yn frenin.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y dywedodd Saul wrth Samuel, pechais, canys tro&s;eddais air yr Arglwydd a'th eiriau dithe: o herwydd i'm ofni y bobl, a gw|rando ar eu llais hwynt.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ond yn awr cymmer ymmaith attolwg fy mhechod, a dychwel gyd a mi, fel yr addolwyf yr Arglwydd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A Samuel a ddywedodd wrth Saul, ni ddychwelaf gyd a thi, canys bwriai&s;t ymmaith air yr Arglwydd, am hynny yr Arglwydd a'th fwrriodd dithe ymmaith o fod yn frenin ar I&s;|rael.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Pan dr&ocirc;dd Samuel i fyned ymmaith, yntef a ymaflodd yng-hwrr ei fantell ef, a hi a rwygodd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna y dywedodd Samuel wrtho ef, yr Arglwydd a rwygodd frenhiniaeth I&s;rael oddi wrthit ti heddyw, ac ai rhoddes i gymydog i ti gwell na thi.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> O herwydd cadernid I&s;rael ni ddywed gelwydd, ac nid edifarh&acirc;: canys nid d&ycirc;n [yw] efe i edifarhau.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna y dywedodd [Saul,] pechais, anrhy|dedda fi attolwg yn awr ger bron henuriaid fy mhobl, a cher bron I&s;rael: a dychwel gyd a mi fel yr addolwyf yr Arglwydd dy Dduw.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Felly Samuel a ddychwelodd ar &ocirc;l Saul, a Saul a addolodd yr Arglwydd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna y dywedodd Samuel, cyrchwch at|tafi Agag brenin yr Amaleciaid: ac Agag a dda|eth atto ef yn hoiw, ac Agag a ddywedodd, chw|erwder marwolaeth yn ddiau a aeth ymma|ith.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A Samuel a ddywedodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 17.11. num. 14.45.</NOTE> fel y diblant|odd dy gleddyf di wragedd, felly y diblentir dy fain dithe ym my&s;c gwragedd: yna Samuel a|ddarniodd Agag ger bron yr Arglwydd yn Gil|gal.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Felly Samuel a aeth i Ramah, a Saul a aeth i fynu iw d&ycirc; yn Gibea Saul.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac nid ymwelodd Samuel mwyach a Saul hyd ddydd ei farwolaeth ef: onid Samu|el a alarodd am Saul:<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 6.6.</NOTE> ac edifar fu gan yr Ar|glwydd o&s;od Saul yn frenin ar I&s;rael.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn peri i Samuel eneinio Dafydd yn frenin. 13 Ac yn rhoddi ei y&s;pryd ei hun ar Ddafydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'R Arglwydd a ddywedodd wrth Samu|el, pa hyd y gal&ecirc;ri di am Saul, gan i mi ei fwrw ef ymmaith o deyrna&s;u ar I&s;rael&lpunctel; lla|nw dy gorn ag olew, a dos, mi a'th anfonaf di at I&s;ai y Bethlehemiad, canys ym my&s;c ei feibion ef y canfyddais i'm frenin.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A Samuel a ddywedodd pa fodd yr &acirc;fi&lpunctel; canys Saul a glyw, ac a'm lladd i: yna y dy|wedodd yr Arglwydd, cymmer anner [o blith] y gwartheg gyd a thi, a dywet, deuthum i aber|thu i'r Arglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A galw ar I&s;ai i'r aberth, a mi a y&s;py&s;&s;af i ti yr hyn a wnelech, fel yr eneiniech i mi yr hwn a ddywedaf wrthit.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Felly y gwnaeth Samuel yr hyn a arch|a&s;e yr Arglwydd, ac a ddaeth i Bethlehem, ac henuriaid y ddinas a ddychrynna&s;ant wrth gy|farfod ag ef, ac a ddyweda&s;ant, ai heddychlon [yw] dy ddyfodiad&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a ddywedodd, heddychlon: deuthum i aberthu i'r Arglwydd, ym&s;ancteiddiwch a deu|wch gyd a mi i'r aberth: ac efe a &s;ancteiddiodd I&s;ai, ai feibion, ac ai galwodd hwynt i'r aberth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A phan ddaethant, yna efe a welodd Eli|ab, ac a ddywedodd: diau [ddyfod] ei eneiniog ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrth Sa|muel, nac edrych ar ei ol&wcirc;g ef, nac ar vchter ei gorpholaeth ef, canys gwrthodais ef: o herwydd nid [edrych Duw ar] yr hyn a edrych dyn,<NOTE N="*" PLACE="marg">Cron. 28: 9. ier. 11.20. iere. 17.10. iere. 20.12. p&s;al. 7.10.</NOTE> ca|nys d&ycirc;n a edrych ar y llygaid, ond yr Arglwydd a edrych ar y galon.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna I&s;ai a alwodd am Abinadab, ac a barodd iddo ef fyned o flaen Samuel: a dywe|dodd yntef, ni ddewi&s;odd yr Arglwydd hwn ych|waith.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y gwnaeth I&s;ai i<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 21.21.</NOTE> Samma ddyfod, a ddywedodd yntef, ni ddewi&s;odd yr Arglwydd hwn ychwaith.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y parodd I&s;ai iw &s;aith mab ddyfod ger bron Samuel: a Samuel a ddywedodd wrth I&s;ai, ni ddewi&s;odd yr Arglwydd [yr vn] o'r rhai hyn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dywedodd Samuel hefyd wrth I&s;ai, a ddarfu y plant&lpunctel; yntef a ddywedodd, yr ieuangaf
<PB N="118" REF="134">etto &s;ydd yn aros, ac wele [y mae] efe yn bugei|lio y defaid: yna y dywedodd Samuel wrth I&s;ai,<NOTE PLACE="marg">2. Sam. 7.8. p&s;al. 78.71. p&s;al. 89.21.</NOTE> danfon, a chyrch ef, canys nid ei&s;teddwn ni i lawr, nes ei ddyfod ef ymma.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna yr ynfonodd, ac y cyrchodd ef, ac efe [oedd] wrid-coch a th&ecirc;g yr olwg, a hardd o wedd: a dywedodd yr Arglwydd, cyfot, enei|nia ef, canys dymma efe.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y cymmerth Samuel gorn yr olew, ac ai heneiniodd ef yng-hanol ei frodyr, a daeth<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 7.45. act. 13.22.</NOTE> y&s;pryd yr Arglwydd ar Ddafydd o'r dydd hwnnw allan: yna Samuel a gyfododd, ac a aeth i Ramah.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ond y&s;pryd yr Arglwydd a giliodd oddi wrth Saul: ac y&s;pryd drwg oddi wrth yr Ar|glwydd ai poenodd ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A gwei&s;ion Saul a ddyweda&s;ant wrtho ef, wele yn awr drwg y&s;pryd Duw yn dy boe|ni di.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dyweded attolwg ein mei&s;tr ni [wrth] dy wei&s;ion [y rhai ydynt] ger dy fron [am] yddynt gei&s;io g&wcirc;r yn medru canu telyn, a by|dded pan ddelo drwg y&s;pryd Duw arnat ti, yna iddo ef ganu ai law, a [hynny] fydd da i ti.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y dywedodd Saul wrth ei wei&s;ion, edrychwch yn awr i mi [am] &wcirc;r yn medru canu yn dd&acirc;, a dugwch ef attafi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac vn o'r llangciaid a attebodd, ac a ddy|wedodd, wele gwelais fab i I&s;ai y Bethlehemi|ad yn medru canu, ac yn gadarn [o]nerth, ac yn rhyfel-wr, yn ddoeth o ymadrodd hefyd, ac yn &wcirc;r lluniaidd, a'r Arglwydd [&s;ydd] gyd ag ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna yr anfonodd Saul gennadau at I|&s;ai, ac a ddywedodd: anfon atafi Ddafydd dy fab yr hwn [&s;ydd] gyd a'r praidd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac I&s;ai a gymmerth a&s;&s;yn [lwythoc] o fara, a cho&s;tr&ecirc;led o w&icirc;n, ac vn mynn gafr, ac ai hanfonodd gyd a Dafydd ei fab at Saul.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A Dafydd a ddaeth at Saul, ac a &s;afodd ger ei fron ef, yntef ai haffodd ef yn ddirfawr, ac efe a aeth yn gludydd arfau iddo ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna Saul a anfonodd at I&s;ai, gan ddy|wedyd: arho&s;ed Dafydd attolwg ger fy mron i, canys efe a gafodd ffafor yn fyng-olwg.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A phan fydde [drwg] y&s;pryd Duw ar Saul yna y cymmere Dafydd y delyn, ac y c&acirc;|ne ai [ddwylaw:] a bydde e&s;mwythdra i Saul, a d&acirc; [oedd hynny] iddo ef, a'r y&s;pryd drwg a gilie oddi wrtho ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y modd y gorchfygodd Dafydd Goliath.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y Phili&s;tiaid a ga&s;cla&s;ant eu byddino|edd i ryfel, ac a ymgynnulla&s;ant i Socho, yr hon [&s;ydd] yn Iuda, ac a wer&s;&s;ylla&s;ant rhwng Socho, ac Azecah yng-hwrr Dammim.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Saul hefyd a gw&ycirc;r I&s;rael a ymga&s;cla&s;ant, ac a wer&s;&s;ylla&s;ant yn nyffryn Elah: ac a luniae|tha&s;ant ryfel yn erbyn y Phili&s;tiaid.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r Phili&s;tiaid oeddynt yn &s;efyll ar fynydd o'r naill du, ac I&s;rael oeddynt yn &s;efyll ar fy|nydd o'r tu arall, a'r dyffryn [oedd]rhyngddynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y daeth g&wcirc;r rhyngddynt hwy o wer&s;|&s;ylloedd y Phili&s;tiaid ai enw Goliath o Gath: ei vchter [oedd] chwe chufydd a rhychwant.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A h&ecirc;lm o br&ecirc;s ar ei ben, a lluric emmoc a wi&s;codd efe, a phwys y lluric [oedd] bum mil o &s;iclau pr&ecirc;s.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A botty&s;&s;au pr&ecirc;s [oeddynt] am ei draed ef, a tharian pr&ecirc;s rhwng ei y&s;cwyddau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A phaladr ei waiw-ffon ef [oedd] fel car|fan gwehyddion, a blaen ei waiw-ffon ef [oedd] chwe-chant &s;icl o haiarn: a'r hwn oedd yn dwyn y tarian oedd yn myned oi flaen ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a &s;afodd, ac a waeddodd ar fyddino|edd I&s;rael, ac a ddywedodd wrthynt: i ba beth y deuwch i luniaethu rhyfel, onid [ydwyf] fi Phili&s;tiad&lpunctel; a chwithau yn wei&s;ion i Saul&lpunctel; dewi&s;wch i chwi &wcirc;r i ddyfod i wared attafi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Os efe a orchfyga wrth ymladd a mi, ac a'm lladd i, yna y byddwn ni yn wei&s;ion i chwi, ond os myfi ai gorchfygaf ef, ac ai laddaf ef, yna y byddwch chwi yn wei&s;ion i ni, ac y gwa&s;ana|ethwch ni.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y Phili&s;tiad hefyd a ddywedodd, myfi a wradwyddais fyddinoedd I&s;rael y dydd hwn, moe&s;wch attafi &wcirc;r fel y cyd-ymladdom ni.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pan glybu Saul, a holl I&s;rael y geiriau hynny [gan] y Phili&s;tiad, yna y brawycha&s;ant, ac yr ofna&s;ant yn ddirfawr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r Dafydd hwn [oedd] fab i Ephrate|wr o Bethlehem Iuda, ai enw ef I&s;ai,<NOTE PLACE="marg">Pen. 16.1.</NOTE> ac iddo ef [yr oedd] &wcirc;yth o feibion: a'r g&wcirc;r [oedd] yn ny|ddiau Saul yn h&ecirc;n yn dyfod ym mhlith [h&ecirc;n] ddynion.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A thri mab hynaf I&s;ai a aethant [ac] a ddaethant ar &ocirc;l Saul i'r rhyfel: ac enw ei dri mab ef y rhai a aethant i'r rhyfel [oeddynt] Eli|ab y cyntafanedic, ac Abinadab yr ail, a Sam|ma y trydydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A Dafydd hwnnw [oedd] ieuangaf: a'r tri hynaf a aethant ar &ocirc;l Saul.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Dafydd hefyd a<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 16.19.</NOTE> aeth, ond efe a ddychwe|lodd oddi wrth Saul i fugeilio defaid ei dad yn Bethlehem.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Felly y Phili&s;tiad a ne&s;&s;aodd yn foreu, ac yn hwyr, ac a barhaodd ddeugain nhiwrnod.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A dywedodd I&s;ai wrth Ddafydd ei fab, cymmer yn awr i'th frodyr Epha o'r cr&acirc;&s;-&ycirc;d hwn, a'r d&ecirc;c torth hyn: ac ar redeg dwg [hw|ynt] i'r gwer&s;&s;yll at dy frodyr.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> D&wcirc;g hefyd y d&ecirc;c co&s;&s;yn &icirc;r hyn i dy|wy&s;og y m&icirc;l, ac ymwel a'th frodyr mewn hedd|wch, a dwg [yn rhydd] eu gwy&s;tl hwynt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna Saul, a hwythau, a holl w&ycirc;r I&s;rael [oeddynt] yn nyffryn Elah yn ymladd a'r Phi|li&s;tiaid.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Felly Dafydd a gyfododd yn foreu, ac a adawodd y defaidd gyd a cheidwad, ac a gym|merth <HI>y pethau hynny,</HI> ac a aeth megis y gorch|ymynna&s;e I&s;ai iddo ef: ac a ddaeth i'r gwer&s;&s;yll,
<PB REF="135">a'r llu a aethe allan i'r g&acirc;d, ac a floeddia&s;ent yn y rhyfel.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys I&s;rael a'r Phili&s;tiaid a fyddina|&s;ent fyddin yn erbyn byddin.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A Dafydd a adawodd y m&ucirc;d oddi wrtho tann law ceidwad y dodrefn: ac a redodd i'r fy|ddin, ac a ddaeth, ac a gyfarchodd ei frodyr.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Pan oedd Dafydd yn ymddiddan a hw|ynt, yna wele yr g&wcirc;r (yr hwn [oedd yn &s;efyll] rhwng y ddeu-lu) yn dyfod i fynu o fyddinoedd y Phili&s;tiaid (Goliath y Phili&s;tiad o Gath [o|edd]ei enw ef,) ac efe a ddywedodd yr vn fath ei|riau fel y clybu Dafydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A holl w&ycirc;r I&s;rael pan wel&s;ant y g&wcirc;r hwnnw a ffoa&s;ant rhagddo ef, ac a ofna&s;ant yn ddirfawr.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Dywedodd gw&ycirc;r I&s;rael hefyd oni wel|&s;och chwi y gwr hwn yn dyfod i fynu&lpunctel; diau i wradwyddo I&s;rael y mae yn dyfod i fynu: a'r g&wcirc;r yr hwn ai lladdo ef, y brenin a gyfoethoga hwnnw<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;u. 15.16.</NOTE> a chyfoeth mawr, ei ferch hefyd a rydd efe iddo ef, a th&ycirc; ei d&acirc;d ef a wnaiff efe yn rhydd yn I&s;rael.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna y llefarodd Dafydd wrth y gw&ycirc;r y rhai oeddynt yn &s;efyll gyd ag ef gan ddy|wedyd: beth a wneir i'r g&wcirc;r yr hwn a laddo y Phili&s;tiad hwn&lpunctel; ac a dynn ymmaith y gwrad|wydd oddi ar I&s;rael&lpunctel; canys pwy [yw] y Phili|&s;tiad dienwaededic hwn, pan wradwydde efe fy|ddinoedd y Duw byw&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r bobl a ddywedodd wrtho ef fel hyn, gan ddywedyd: felly y gwneir i'r g&wcirc;r yr hwn ai lladdo ef.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac Eliab ei frawd hynaf ef ai clybu ef pan oedd efe yn ymddiddan a'r gw&ycirc;r, a digter Eliab a enynnodd yn erbyn Dafydd, ac efe a ddywedodd, pa ham y daetho&s;t i wared ymma&lpunctel; a chyd a phwy y gadewai&s;t yr ychydic ddefaid hynny yn yr anialwch&lpunctel; myfi a adwen dy falch|der di, a drygioni dy galon di, canys i weled y y rhyfel y daetho&s;t di i wared.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna y dywedodd Dafydd, beth a wneu|thum i yn awr&lpunctel; onid oedd neges [i mi&lpunctel;]</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac efe a ddychwelodd oddi wrtho ef at vn arall, ac a ddywedodd yr vn modd, a'r bobl ai hatteba&s;ant ef air yng-air [fel] o'r blaen.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Pan glybuwyd y geiriau y rhai a lefar|odd Dafydd, yna y mynegwyd hwynt ger bron Saul, ac efe a barodd ei ddwyn ef [atto ef.]</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A Dafydd a ddywedodd wrth Saul, na lwfrhaed calon d&ycirc;n erddo ef, dy w&acirc;s di a aiff, ac a ymladd a'r Phili&s;tiad hwn.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna y dywedodd Saul wrth Ddafydd, ni elli di fyned at y Phili&s;tiad hwn i ymladd ag ef, canys llangc [ydwyt] ti, ac yntef &s;ydd yn rhy|fel-wr oi febyd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A Dafydd a ddywedodd wrth Saul, bu|gail oedd dy w&acirc;s di ar ddefaid ei d&acirc;d, pan dda|eth y llew, a'r arth a chymmeryd oen o'r praidd.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A mi a euthum ar ei &ocirc;l ef, ac ai tarewais ef, ac [ai] hachubais oi &s;afn ef: pan gyfododd ef i'm herbyn i, yna mi a y maflais yn ei farf ef, ac ai tarewais, ac ai lleddais ef.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Felly dy w&acirc;s di a laddodd y llew, a'r arth: a'r Phili&s;tiad dienwaededic hwn fydd megis vn o honynt, canys efe a amharchodd fy|ddinoedd y Duw byw.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Dywedodd Dafydd hefyd, yr Arglwydd yr hwn a'm hachubodd i o grafangc y llew, ac o balf yr arth, efe a'm hachub i o law y Phili&s;tiad hwn: yna y dywedodd Saul wrth Ddafydd, dos, a'r Arglwydd fyddo gyd a thi.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A Saul a wi&s;codd Ddafydd ai wi&s;coedd ei hun, ac a roddodd helm o br&ecirc;s ar ei benn ef: ac ai gwi&s;codd ef [mewn] lluric.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Yna y gwregy&s;odd Dafydd ei gleddyf ar vchaf ei wi&s;coedd, ac a gei&s;iodd gerdded am na phrofa&s;e efe, yna y dywedodd Dafydd wrth Saul, ni allafi fyned yn y rhai hyn, canys ni phrofais i: am hynny y dio&s;codd Dafydd hw|ynt oddi am dano.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Yna y cymmerth efe ei ffon yn ei law, ac a ddew&icirc;&s;odd iddo bump o gerric llyfnion o'r afon, ac ai go&s;ododd hwynt yng-h&ocirc;d y bugeili|aid yr hon [oedd] ganddo, &s;ef yn yr &s;crepan: ai ffon dafl [oedd] yn ei law ef: ac efe a ne&s;&s;aodd at y Phili&s;tiad.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A'r Phili&s;tiad a gerddodd, gan fyned, a ne&s;&s;au at Ddafydd: a'r g&wcirc;r oedd yn cludo y ta|rian oi flaen ef.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Pan edrychodd y Phili&s;tiad o amgylch, a chanfod Dafydd, yna efe ai dremygodd ef, ca|nys llangc oedd efe, gwrid-coch, a th&ecirc;g yr o|lwg.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> A'r Phili&s;tiad a ddywedodd wrth Dda|fydd, ai c&icirc; ydwyfi, gan dy fod yn dyfod attafi a ffynn&lpunctel; a'r Phili&s;tiad a regodd Ddafydd drwy ei dduwiau ef.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Y Phili&s;tiad hefyd a ddywedodd wrth Ddafydd, tyret attafi, a rhoddaf dy gnawd i e|hediaid y nefoedd, ac i anifeilaid y maes.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Yna y dywedodd Dafydd wrth y Phi|li&s;tiad, ti ydwyt yn dyfod attafi a chleddyf, ac a gwaiw-ffon, ac a tharian: a minne ydwyf yn dyfod attat ti yn enw Arglwydd y lluoedd, Duw byddinoedd I&s;rael yr hwn a geblai&s;t ti.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Y dydd hwn y dyru yr Arglwydd dydi yn fy llaw i, a mi a'th darawaf di, ac a gymme|raf ymmaith dy ben di oddi arnat ti, ac a roddaf gelanedd gwer&s;&s;yll y Phili&s;tiaid y dydd hwn i ehediaid y nefoedd, ac i fwy&s;t-filod y ddaiar: a holl [drigolion] y ddaiar a g&acirc;nt &wcirc;ybod fod Duw i I&s;rael.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A'r holl gynnulleidfa hon a g&acirc;nt &wcirc;ybod, nad a chleddyf, nac a gwaiw-ffon y gwared yr Arglwydd: canys eiddo yr Arglwydd [yw] y rhyfel, ac efe a'ch rhydd chwi yn ein llaw ni.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> A phan gyfododd y Phili&s;tiad, a dyfod a ne&s;&s;au i gyfarfod Dafydd: yna y bry&s;&s;iodd Da|fydd, ac y rhedodd tu a'r fyddin i gyfarfod a'r Phili&s;tiad.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> A Dafydd a e&s;tynnodd ei law i'r g&ocirc;d, ac a
<PB N="119" REF="135">gymmerth oddi yno garrec, ac a chwrndaflodd, ac a darawodd y Phili&s;tiad yn ei dalcen: a'r garrec a &s;oddodd yn ei dalcen ef, ac efe a &s;yrthi|odd i lawr ar ei wyneb.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Felly<NOTE N="*" PLACE="marg">Eccle&s;ia&s;t. 47.4. 1. Mac. 4.30.</NOTE> y gorthrechodd Dafydd y Phi|li&s;tiad, a ffon-dafl, ac a charrec, ac a darawodd y Phili&s;tiad, ac ai lladdodd ef: er nad [oedd] cle|ddyf yn llaw Dafydd.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Yna y rhedodd Dafydd, ac a &s;afodd ar y Phili&s;tiad, ac a gymmerth gleddyf hwnnw, ac ai tynnodd o'r wain, ac ai lladdodd ef, ac a dorrodd ei benn ag ef: pan welodd y Phili&s;tiaid farw oi cawr hwynt, yna y ffoa&s;ant hwy.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> A gw&ycirc;r I&s;rael, ac Iuda a gyfoda&s;ant, ac a floeddia&s;ant, ac a erlydia&s;ant y Phili&s;tiaid hyd [y ffordd] y d&ecirc;lech i'r dyffryn, ac hyd byrth Aca|ron: a'r Phili&s;tiaid a &s;yrthia&s;ant yn ar cholledic ar hyd ffordd Saarim, &s;ef hyd Gath, ac hyd Aca|ron.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Yna meibion I&s;rael a ddychwela&s;ant o ymlid ar &ocirc;l y Phili&s;tiaid: ac a anrheithia&s;ant eu gwer&s;&s;ylloedd hwynt.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> A Dafydd a gymmerodd benn y Phili|&s;tiad, ac ai d&ucirc;g i Ieru&s;alem: ai arfau ef a o&s;o|dodd efe yn ei babell.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> A phan welodd Saul Ddafydd yn my|ned i gyfarfod a'r Phili&s;tiad, efe a ddywedodd wrth Abner tywy&s;og y filwriaeth, mab i bwy [yw] 'r llangc hwn, Abner&lpunctel; ac Abner a ddy|wedodd [fel] y mae yn fyw dy enaid &ocirc; frenin nis g&wcirc;n.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Yna y dywedodd y brenin, ymofyn di mab i bwy [yw] 'r gwr ieuangc hwn.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> A phan ddychwelodd Dafydd o ladd y Phili&s;tiad, yna Abner ai cymmerodd ef, ac ai d&ucirc;g ef o flaen Saul: a phenn y Phili&s;tiad yn ei law.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> A Saul a ddywedodd wrtho ef, mab i bwy [wyt] ti y gwr ieuangc&lpunctel; yna y dywedodd Dafyd, mab i'th w&acirc;s I&s;ai y Bethlehemiad.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y Gefeillach a oedd rhwng Ionathan a Dafydd. 11 Saul yn ca&s;au, ac yn ofni Dafydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Phan orphennodd efe ymddiddan a Saul, yna enaid Ionathan a ymgylymmodd wrth enaid Dafydd: fel y carodd Ionathan ef, megis ei enaid ei hunan.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A Saul ai cymmerth ef [atto] y diwrnod hwnnw: ac ni adawodd iddo ddychwelyd i d&ycirc; ei d&acirc;d.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna Ionathan a wnaeth gyfammod a Dafydd: o herwydd efe ai care megis ei enaid ei hun.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac Ionathan a ddio&s;codd y fantell yr hon [oedd] am dano ei hun, ac ai rhoddes i Dda|fydd, ai wi&s;coedd, &icirc;e hyd yn oed ei gleddyf, ai fwa, ai wregys.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A Dafydd a aeth yn gall i ba [le] bynnac yr anfonodd Saul ef, a Saul ai go&s;ododd ef ar y rhyfel-w&ycirc;r: ac efe oedd gymmeradwy yng|olwg yr holl bobl, ac yng-olwg gwei&s;ion Saul hefyd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A bu (wrth ddyfod o honynt) pan ddych|welodd Dafydd o ladd y Phili&s;tiad, yna ddyfod o'r gwragedd allan o holl ddina&s;oedd I&s;rael dan ganu, a dawn&s;io i gyfarfod a'r brenin Saul: a thympanau, a gorfoledd, ac ag [offer] tri-thant.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r gwragedd yn chware a ymmatebent, ac a ddywedent:<NOTE N="*" PLACE="marg">Pennod. 21.11 &amp; 29.5. Eccle&s;ia&s;t. 47.6.7.</NOTE> tarawodd Saul ar ei filoedd, a Dafydd ar ei fyrddiwn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny y digiodd Saul yn ddirfawr, a'r ymadrodd hwn oedd ddrwg yn ei olwg ef, ac efe a ddywedodd, rhodda&s;ant i Ddafydd fyr|ddiwn, ac i mi y rhodda&s;ant filoedd: [beth] mwy [a roddent] iddo ef, eithr y frenhiniaeth&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A bu Saul yn gwilied Dafydd o'r dydd hwnnw allan.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Bu hefyd drannoeth i ddrwg y&s;pryd Duw ddyfod ar Saul, ac efe a brophwydodd yng-hanol y t&ycirc;, yna Dafydd a ganodd ai law, fel o'r blaen: a gwaiw-ffon [oedd] yn llaw Saul.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna Saul a &s;iglodd y waiw-ffon, ac a ddywedodd, tarawaf trwy Ddafydd, a thrwy 'r pared: a Dafydd a giliodd ddwy-waith oi &wcirc;ydd ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A Saul a ofnodd rhac Dafydd: o her|wydd bod yr Arglwydd gyd ag ef, a chilio o honaw ef oddi wrth Saul.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny Saul ai gyrrodd ef ymmaith oddi wrtho ef, ac ai go&s;ododd ef tano ei hun yn dywy&s;og [ar] fil: ac efe a lywodraethodd y bobl.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A bu Ddafydd gall yn ei holl ffyrdd: a'r Arglwydd [oedd] gyd ag ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan welodd Saul ei fod ef yn gall iawn: yna 'r ofnodd efe rhacddo ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eithr holl I&s;rael, ac Iuda a garodd Dda|fydd: am ei fod ef yn eu llywodraethu hwynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y dywedodd Saul wrth Ddafydd, wele Merab fy merch hynaf, hi a roddafi i ti yn wraig, yn vnic bydd i mi yn fab nerthol, ac ym|ladd ryfeloedd yr Arglwydd: (canys dyweda|&s;e Saul, ni bydd fy llaw i yn ei erbyn ef, onid llaw y Phili&s;tiaid fydd yn ei erbyn ef.)</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A Dafydd a ddywedodd wrth Saul, pwy [ydwyf] fi, a pheth [yw] fy mywyd [neu] d&ycirc;lwyth fy nh&acirc;d i yn I&s;rael, fel y byddwn yn ddaw i'r brenin&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Eithr yn yr am&s;er [y dyle&s;id] rhoddi Me|rab merch Saul i Ddafydd, yna hi a rhoddwyd i Adriel y Meholathiad yn wraig.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna Michol merch Saul a garodd Ddafydd: a mynega&s;ant [hynny] i Saul, a'r peth fu fodlon ganddo.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> (A dywedodd Saul, rhoddaf hi iddo ef, fel y byddo hi iddo 'n fagl, ac y byddo llaw y Phili&s;tiaid yn ei erbyn ef:) felly Saul a ddy|wedodd wrth Ddafydd, drwy 'r llall yr ymgyfa|threchi a mi heddyw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A Saul a orchymynnodd iw wei&s;ion [fel hyn:] ymddiddenwch a Dafydd yn ddi&s;taw,
<PB REF="136">gan ddywedyd, wele y brenin &s;ydd hoff ganddo dydi, ai holl wei&s;ion ef a'th garant di: yn awr gan hynny ymgyfathracha a'r brenin.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A gwei&s;ion Saul a adrodda&s;ant wrth Ddafydd y geiriau hyn: a Dafydd a ddywedodd ai y&s;cafn [yw] yn eich golwg chwi ymgyfathra|chu a brenin, a minne yn &wcirc;r tlawd, a gwael&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A gwei&s;ion Saul a fynega&s;ant iddo, gan ddywedyd: fel hyn y llefarodd Dafydd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y dywedodd Saul, fel hyn y dywed|wch wrth Ddafydd, nid yw y brenin yn ewylly|&s;io cynhy&s;caeth, onid [cael] cant o flaen-grwyn y Phili&s;tiaid i ddial ar elynnion y brenin: (ca|nys Saul a feddyliodd am ladd Dafydd drwy law y Phili&s;tiaid.)</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ai wei&s;ion ef a fynega&s;ant i Ddafydd y geiriau hynn, a'r ymadrodd fu fodlon gan Dda|fydd am ymgyfathrachu a'r brenin: ond ni dda|ethe yr am&s;er.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna y cyfododd Dafydd, ac efe a aeth, ai w&ycirc;r, ac a darawodd ddau can-wr, o'r Phili&s;ti|aid, a Dafydd a ddygodd eu blaen-grwyn hwynt, ac ai cwbl dala&s;ant i'r brenin, i ymgy|fathrachu a'r brenin: am hynny y rhoddes Saul Michol ei ferch yn wraig iddo yntef.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna y gwelodd Saul, ac y gwybu mai 'r Arglwydd [oedd] gyd a Dafydd: a Michol merch Saul ai carodd ef.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A Saul a ofnodd fwy-fwy rhac Dafydd, a bu Saul yn elyn i Ddafydd byth.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna tywy&s;ogion y Phili&s;tiaid a aent a|llan, a phan elent hwy, Dafydd a fydde gallach na holl wei&s;ion Saul, ai enw ef oedd anrhyde|ddus iawn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ionathan yn rhybyddio Dafydd o g&acirc;s ei d&acirc;d Saul iddo ef. 11 Michol ei wraig yn ei achub ef. 23 Saul yn prophwydo wrth erlid Dafydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNA ydywedodd Saul wrth Ionathan ei fab, ac wrth ei holl wei&s;ion am ladd Da|fydd: ond Ionathan mab Saul oedd h&ocirc;ff iawn ganddo Ddafydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Am hynny y mynegodd Ionathan i Dda|fydd gan ddywedyd: Saul fy nh&acirc;d &s;y yn cei&s;io dy ladd di: ac yn awr ymgadw attolwg hyd y boreu, ac aros mewn [lle] dirgel, ac ymguddia.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A mi a &acirc;f allan, ac a &s;afaf ger llaw fy nh&acirc;d yn y maes, yr hwn [y byddi] di ynddo, mi hefyd a ymddiddanaf a'm t&acirc;d o'th blegit ti: ac mi a edrychaf beth [a ddywedo efe,] ac a fynegafi ti.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac Ionathan a ddywedodd yn dda am Ddafydd wrth Saul ei d&acirc;d: ac a ddywedodd wrtho ef, na pheched y brenin yn erbyn ei w&acirc;s, [&s;ef] yn erbyn Dafydd, o herwydd na phechodd efe i'th erbyn di, ac o herwydd [bod] ei weithre|doedd ef yn dda iawn i ti.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys efe a o&s;odes ei enioes yn ei law,<NOTE PLACE="marg">Barn. 12 3. 1. Sam. 28.21. P&s;al. 119.109.</NOTE> ac a darawodd y Phili&s;tiad, a'r Arglwydd a wna|eth iechydwriaeth mawr i holl I&s;rael, ti a we|lai&s;t [hyn] ac a lawenychai&s;t: pa ham gan hyn|ny y pechi yn erbyn gwaed diniwed, gan ladd Dafydd yn ddiachos&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna Saul a wrandawodd ar lais Iona|than, a Saul a dyngodd [nid] byw yw'r Argl|wydd os lleddir ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Felly Ionathan a alwodd ar Ddafydd, ac Ionathan a fynegodd iddo ef yr holl eiriau hyn: ac Ionathan a ddug Ddafydd at Saul, ac efe a fu ger ei fron ef megis cynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y bu chwaneg o ryfel: a Dafydd a a|eth allan ac a ymladdodd yn erbyn y Phili&s;ti|aid, ac ai tarawodd hwynt a phla mawr, ac hwy a ffoa&s;ant rhagddo ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A drwg y&s;pryd yr Arglwydd oedd ar Saul pan oedd efe yn ei&s;tedd yn ei d&ycirc;, ai waiw|ffon yn ei law: a<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 16.23.</NOTE> Dafydd yn canu ai law.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A che&s;iodd Saul daro ai waiwffon drwy Ddafydd, a thrwy yr pared, ond efe a giliodd o &wcirc;ydd Saul, ac yntef a darawodd y waiw-ffon yn y pared, a Dafydd a ffoawdd, ac a ddiangodd y no&s;waith honno.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Saul hefyd a anfonodd gennadau i d&ycirc; Ddafydd iw wilied ef, ac iw ladd ef y boreu: a Michol ei wraig ef a fynegodd i Ddafydd gan ddywedyd, onid achubi dy enioes heno, y foru i'th leddir.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Felly Michol a ollyngodd Ddafyddi lawr drwy 'r ffene&s;tr, ac efe a aeth, ac a ff&ocirc;dd, ac a ddiangodd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y cymmerodd Michol ryw ddelw, ac ai go&s;ododd yn y gwely, a chlu&s;tog [o flew] geifr a o&s;ododd hi yn obennydd iddi: ac ai gob|lygodd a dillad.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pan anfonodd Saul gennadau i ddala Dafydd: yna hi a ddywedodd, [y mae] efe yn gl&acirc;f.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Anfonodd Saul eilwaith gennadau i e|drych Dafydd, gan ddywedyd: dygwch ef i fy|nu attafi yn ei wely, fel y lladdwyf ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan ddaeth y cennadau, yna wele y ddelw ar y gwely: a chlu&s;tog [o flew] geifr yn o|bennydd iddi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y dywedodd Saul wrth Michol, pa ham y twyllai&s;t fi fel hyn, ac y gollyngai&s;t fyng-elyn i ddiangc&lpunctel; a Michol a ddywedodd wrth Saul, efe a ddywedodd wrthif, gollwng fi, onid &ecirc; mi a'th laddaf di.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Felly Dafydd a ffoawdd, ac a ddiang|odd, ac a ddaeth at Samueli Ramah, ac a fy|negodd iddo yr hyn oll a wnaethe Saul iw er|byn ef, ac efe a aeth gyd a Samuel, ac a driga|&s;ant yn Naioth.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A mynegwyd i Saul gan ddywedyd: wele [y mae] Dafydd yn Naioth o fewn Ra|mah.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna Saul a anfonodd gennadau i ddala Dafydd, pan wel&s;ant gynnulleidfa y prophwy|di yn prophwydo, a Samuel yn &s;efyll, wedi ei o&s;od arnynt hwy: yna yr oedd ar gennadau Saul y&s;pryd Duw, fel y prophwyda&s;ant hwy|thau hefyd.</P>
<PB N="119" REF="136">
<P N="21"><HI>21</HI> Pan fynega&s;ant [hyn] i Saul, yna efe a anfonodd gennadau eraill, a hwythau hefyd a brophwyda&s;ant: ac eilwaith y danfonodd Saul gennadau y drydedd waith, a phrophwyda&s;ant hwythau hefyd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna yntef hefyd a aeth i Ramah, ac a dda|eth hyd y ffynnon fawr yr hon [&s;ydd] yn Se|chu, ac efe a ofynnodd, ac a ddywedodd, pa le [y mae] Samuel a Dafydd&lpunctel; ac [vn] a ddywe|dodd wele [y maent hwy] yn Naioth o fewn Ramah.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a aeth yno i Naioth yn Ramah: ac arno yntef hefyd y daeth yr vn y&s;pryd Duw, a chan fyned yr aeth, ac y prophwydodd, nes ei ddyfodi Naioth yn Ramah.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac efe a ddio&s;codd ei ddillad, ac a broph|wydodd hefyd ger bron Samuel, ac a &s;yrthiodd i lawr yn noeth yr holl ddiwrnod hwnnw, a'r holl n&ocirc;s:<NOTE PLACE="marg">Pen. 10.11.</NOTE> am hynny y dywedent, a ydyw Saul hefyd ym my&s;c y prophwydi&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y cyfammod yr hwn a oedd rhwng Ionathan a Dafydd. 30 Saul yn digio wrth Ionathan o achos Dafydd. 36 Ionathan yn &s;aethu tair &s;aeth i rybyddio Da|fydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNA y ffoawdd Dafydd o Naioth yn Ra|mah, ac a ddaeth, ac a ddywedodd ger bron Ionathan, beth a wneuthum&lpunctel; beth [yw] fy an|wiredd, a pheth [yw] fy mhechod o flaen dy d&acirc;d ti, gan ei fod efe yn cei&s;io fy enioes i&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a ddywedodd wrtho, na atto Duw, ni byddi farw, wele ni wnaiff fy nh&acirc;d na pheth mawr, na pheth bychan heb [ei] fynegu i mi: pa ham gan hynny y c&ecirc;le fy nh&acirc;d y peth hyn o|ddi wrthifi&lpunctel; ni [wna efe] hyn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna Dafydd a dyngodd eilwaith, (ac a ddy|wedodd, dy d&acirc;d a &wcirc;yr yn hy&s;pys i mi gael ffafor yn dy olwg di, am hynny y dywedodd, na cha|ffed Ionathan &wcirc;ybod hyn rhac ei dri&s;tau ef:) cyn w&icirc;red a bod yr Arglwydd yn fyw, a'th enaid dithe yn fyw [nid oes] onid megis camm rhyn|gofi ag angeu.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y dywedodd Ionathan wrth Dda|fydd: dywet beth [yw] dy ewyllys, a mi ai cwplhaf i ti.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A Dafydd a ddywedodd wrth Ionathan, wele [y dydd cyntaf o'r] mis [yw] foru, a minne gan ei&s;tedd a ddylwn ei&s;tedd gyd a'r brenin i fwytta: gollwng fi gan hynny fel yr ymgu|ddiwyf yn y maes hyd bryd nawn y trydydd [dydd.]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Os dy d&acirc;d gan goffau a goffa am danaf: yna y dywedi, Dafydd gan ofyn a ofynnodd [gennad] gennifi i redeg i Bethlehem ei ddinas ei hun, canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 1.21.</NOTE> aberth blynyddawl [&s;ydd] yno gan yr holl genedl.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Os fel hyn y dywed efe, d&acirc;, heddwch [&s;ydd] i'th w&acirc;s: ond os gan ddigio y digia efe gwybydd fod y malis wedi ei baratoi ga~ddo ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Felly y gwnei drugaredd a'th w&acirc;s<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 18.3. &amp; 23.18.</NOTE> ca|nys mewn cyfammod yr Arglwydd y dugai&s;t dy was gyd a thi: ac od oes anwiredd ynofi, lladd di fi, canys i ba beth y dygi di fi at dy d&acirc;d&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y dywedodd Ionathan, na atto Duw [hynny] i ti: canys os gan wybod y caf wybod fod y malis wedi ei baratoi gan fy nh&acirc;d i ddy|fod i'th erbyn, onis mynegwn i ti&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A Dafydd a ddywedodd wrth Ionathan, pwy a fynega i mi os ettyb dy d&acirc;d ti ddim yn galed&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y dywedodd Ionathan wrth Dda|fydd, tyret fel yr elom i'r maes: ac hwy a aethant ill dau i'r maes.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dywedodd Ionathan hefyd wrth Dda|fydd, Arglwydd Dduw I&s;rael [fyddo t&ycirc;&s;t] y chwiliafi [feddwl] fy nhad yng-hylch y pryd [hyn] y foru [neu] drennydd, ac os daioni [fydd] tu ag at Ddafydd, ac oni anfonaf yna attati fel y mynegwyf it,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Fel hyn y gwnel yr Arglwydd i Iona|than ac y chwanego: os da fydd gan fy nhad [ddwyn] y drwg i'th erl yn yna y mynega&s;it, ac a'th ollyngaf fel yr elech mewn heddwch: a by|dded yr Arglwydd gyd a thi, megis y bu gyd a'm tad i.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly nid tra fyddwyfi byw, ac nid a mi [yn vnic] y gwnei drugaredd yr Arglwyd fel na byddwyf marw:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ond na thorr ymmaith dy drugaredd a'm t&ycirc; maufi byth, na phan dde&s;truwio 'r Arglwydd elynnion Dafydd bob vn oddi ar wyneb y ddai|ar.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Felly y cyfammododd Ionathan a th&ycirc; Ddafydd [ac efe a ddywedodd:] gofynned yr Arglwydd oddi ar law gelynion Dafydd [eu camwedd.]</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y chwanegodd Ionathan dyngu wrth Ddafydd, o herwydd efe ai care ef: (canys fel ei enaid ei hun y care efe ef.)</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac Ionathan a ddywedodd wrtho ef, y fo|ru [yw 'r dydd cyntaf o'r] mis, a thi a goffeir, am y bydd dy ei leddle yn w&acirc;g.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Wedi i ti lechu dridieu yna tyret i wa|red yn fuan, a thyret i'r lle yr hwn yr ymguddi|ai&s;t ynddo,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 19.2.</NOTE> yn y dydd[y bu]y gwaith hyn [o'r blaen] ac aros wrth faen Ezel.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A mi a &s;aethaf dair o &s;aethau at [ei] y&s;tlys [ef:] fel pes gollyngwn [hwynt] at n&ocirc;d.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Wele hefyd mi a anfonaf y llangc [gan ddywedyd,] d&ocirc;s, cais y &s;aethau: os gan ddywe|dyd y dywedaf wrth y llangc, wele y &s;aethau [ennyd] oddi wrthit o'r tu ymma i ti dwg hw|ynt: yna tyret ti, canys heddwch [&s;ydd] i ti, ac ni bydd dim [niwed, fel] mai byw yw 'r Arg|lwydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ond os fel hyn y dywedaf wrth y bach|gen, wele y &s;aethau [ennyd] oddi wrthit o'r tu hwnt: d&ocirc;s ymmaith, canys yr Arglwydd a'th anfonodd ymmaith.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Am y peth yr hwn a leferais i, mi a thi: wele 'r Arglwydd [fyddo] rhyngofi, a thi yn dragywydd.</P>
<PB REF="137">
<P N="24"><HI>24</HI> Felly 'r ymguddiodd Dafydd yn y ma|es a phan oedd y dydd cyntaf o'r mis, y brenin a ei&s;teddodd wrth y bwyd i fwytta.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ie y brenin a ei&s;teddodd ar ei ei&s;teddfa, megis ar am&s;eroedd eraill, [&s;ef] ar yr ei&s;teddfa wrth y pared, ac Ionathan a gyfododd, ac Abner a ei&s;teddodd wrth y&s;tlys Saul: a lle Dafydd oedd wag.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac nid yng&ecirc;nodd Saul ddim y diwrnod hwnnw: canys meddyliodd [mai] damwain [oedd] hyn, am nad [oedd] efe l&acirc;n, o herwydd [ei fod] yn aflan [ni ddaeth.]</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A bu drannoeth, yr ail [dydd] o'r mis fod lle Dafydd yn w&acirc;g: yna y dywedodd Saul wrth Ionathan ei f&acirc;b, pa ham na ddaeth mab I|&s;ai at y bwyd na doe, na heddyw&lpunctel;</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna Ionathan a attebodd Saul: Da|fydd gan ofyn a ofynnodd i mi [am gael my|ned] hyd Bethlehem.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Canys efe a ddywedodd, gollwng fi atto|lwg, o herwydd ein tylwyth ni [ydynt yn off|rymmu] aberth yn y ddinas, a'm brawd yntef a'm gwahoddoddi, ac yn awr o chefais ffafor yn dy olwg di, gad i'm fyned attolwg, fel y gwe|lwyf fy mrodyr: o herwydd hyn ni ddaeth efe i fwrdd y brenin.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna y llidiodd digter Saul yn erbyn Ionathan, ac efe a ddywedodd wrtho, [ti] fab y gyndyn wrthny&s;&s;ic, oni &wcirc;yddwn i ti ddewis mab I&s;ai yn wradwydd it, ac yn gywilydd [a] gwarth i'th fam.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Canys yr holl ddyddiau ar y byddo mab I&s;ai yn fyw ar y ddaiar, ni'th &s;icrheuir di na'th deyrnas: yn awr gan hynny, anfon, a chyrch ef attaf, canys marwolaeth [a gaiff] efe.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna Ionathan a attebodd Saul ei dad, ac a ddywedodd wrtho: pa ham y bydd efe ma|rw&lpunctel; beth a wnaeth efe&lpunctel;</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna Saul a ergydiodd y waiw-ffon tuag atto ef, iw daro ef: wrth hyn y gwybu Iona|than [fod] y bwriad ymma gan ei d&acirc;d ef, &s;ef lladd Dafydd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Felly Ionathan a gyfododd oddi wrth y bwrdd mewn llid digllawn: ac ni fwytt&acirc;odd fwyd yr ail dydd o'r m&icirc;s, canys gofidiodd dros Ddafydd, o herwydd iw d&acirc;d ei wradwyddo ef.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A'r borau, yr aeth Ionathan i'r maes er|byn yr am&s;er a o&s;oda&s;e ef i Ddafyd: a bachgen bychan gyd ag ef.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac efe a ddywedodd wrth ei fachgen, rh&ecirc;d, cais yn awr y &s;aethau, y rhai 'r ydwyfi yn eu &s;aethu: y bachgen a redodd, yna yntef a &s;ae|thodd &s;aeth gan gyrheuddyd tro&s;to ef.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Pan ddaeth y bachgen hyd y fan[yr oedd] y &s;aeth yr hon a &s;aetha&s;e Ionathan: yna y lle|fodd Ionathan ar &ocirc;l y bachgen, ac a ddywedodd, onid [yw] y &s;aeth ennyd oddi wrthit o'r tu hwnt&lpunctel;</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Llefodd Ionathan drachefn ar &ocirc;l y bach|gen, cyflymma, bry&s;&s;ia, na &s;af: yna bachgen Ionathan a ga&s;clodd y &s;aethau, ac a ddaeth at ei fei&s;tr.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A'r bachgen ni &wcirc;ydded ddim, onid Io|nathan a Dafydd a wyddent y peth.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Yna Ionathan a roddes ei offer at y bachgen yr hwn [oedd] gyd ag ef, ac a ddywe|dodd wrtho ef, dos, d&ucirc;g [y rhai hyn] i'r ddinas.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Y bachgen a aeth ymmaith, yna Dafydd a gyfododd o'r tu dehau [i'r maen,] ac a &s;yrthi|odd i lawr ar ei wyneb, ac a ymgrymmodd dair gwaith: a hwy a ymgu&s;ana&s;ant bob vn ei gi|lydd, ac a &wcirc;yla&s;ant y naill wrth y llall, a Da|fydd a ragorodd.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Yna y dywedodd Ionathan wrth Dda|fydd, d&ocirc;s mewn heddwch: yr hyn a dynga&s;om ni ein dau yn enw 'r Arglwydd gan ddywedyd, yr Arglwydd fyddo rhyngofi a thi, a rhwng fy h&acirc;di, a'th h&acirc;d dithe, [&s;afed hynny] yn dragy|wydd.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yna [Dafydd] a gyfododd ac a aeth ym|maith: ac Ionathan a ddaeth i'r ddinas.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dafydd yn cael gan Ahimelec yr offeiriad y bara go&s;od iw fwytta, a chleddyf Goliath iw wi&s;co.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNA y daeth Dafydd i Nob at Ahimelec yr offeiriad, ac Ahimelec a ddychrynnodd wrth gyfarfod a Dafydd, ac a ddywedodd wr|tho ef: paham yr ydwyt ti yn vnic, ac heb n&ecirc;b gyd a thi&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y dywedodd Dafydd wrth Ahimelec yr offeiriad, y brenin a orchymynnodd i mi beth, ac a ddywedodd wrthif, na chaed neb &wcirc;ybod ddim o'r peth [am] yr hwn i'th anfonais, ac [am] yr hwn y gorchymynnais i ti: a'r llangci|au a gyfarwyddais i i'r lle a'r lle.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac yn awr beth &s;ydd dann dy law&lpunctel; dodi mi bump torth: neu ['r peth] a geffir.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r offeiriad a att&ecirc;bodd Ddafydd, ac a ddy|wedodd,<NOTE PLACE="marg">Exod. 25.30. Lefit. 24.5. Matth. 12.3.4.</NOTE> nid [oes] fara cyffredin tann fy llaw i: eithr y mae bara cy&s;&s;egredic [ymma,] os y llangciau a ymgadwa&s;ant yn enwedig oddi wrth wragedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna 'r attebodd Dafydd yr offeiriad ac a ddywedodd wrtho, diau attal gwragedd oddi wrthym ni erys dau ddydd neu dri, er pan gych|wynnais i, lle&s;tri y llangciau hefyd ydynt yn &s;anctaidd, er [bod] y ffordd honno yn haloge|dic, etto diau y &s;ancteiddir [y bara] heddyw yn y lle&s;tr&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Felly yr offeiriad a roddes iddo ef [y ba|ra] &s;anctaidd, canys nid oedd yno fara, onid ba|ra go&s;od yr hwn a dynna&s;id ymmaith oddi ger bron yr Arglwydd i o&s;od bara poeth yn y dydd y tynnid ef ymmaith.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac yr oedd yno y diwrnod hwnnw vn o wei&s;ion Saul yn aros ger bron yr Arglwydd ai enw Doeg yr Edomiad, y pennaf o'r bugeiliaid y rhai [oeddynt] gan Saul.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A dywedodd Dafydd wrth Ahimelec onid oes ymma tann dy law di waiw-ffon, neu gle|ddyf&lpunctel; canys ni chymmerais fyng-hleddyf, na'm harfau ychwaith i'm llaw, o herwydd bod gor|chymyn y brenin ar ffr&wcirc;&s;t.</P>
<PB N="121" REF="137">
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y dywedodd yr offeiriad, cleddyf Go|liath y Phili&s;tiad yr hwn a leddai&s;t di yn nyffryn<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 17.2.</NOTE> Elah, wele ef wedi ei oblygu mewn brethyn o'r tu &ocirc;l i'r Ephod: o chymmeri hwnnw i ti cymmer: canys nid [oes] ymma arall onid hwnnw: a Dafydd, a dywedodd nid [oes] o fath hwnnw, dyro ef i mi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dafydd hefyd a gyfododd, ac a ff&ocirc;dd y dydd hwnnw o &wcirc;ydd Saul: ac a ddaeth at A|chis brenin Gath.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna gwei&s;ion Achis a ddyweda&s;ant wrtho ef, onid hwn <HI>yw</HI> Dafydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 17.9. &amp; 18.7. &amp; 29.5. Ecclus. 47.6.</NOTE> brenin y wl&acirc;d&lpunctel; onid i hwn y can&acirc;&s;ant yn y dawn&s;iau gan ddy|wedyd: Saul a laddodd ei filoedd, a Dafydd ei fyrddiwn&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A Dafydd a o&s;ododd y geiriau hynny yn ei galon: ac a ofnodd yn ddirfawr rhac Achis brenin Gath.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a newidiodd ei ymadrodd yn ei g&wcirc;ydd hwynt, ac a gymmerth arno ynfydu rhwng eu dwylo hwynt, ac a &s;cribliodd ar ddry|&s;au y porth, ac a ollyngodd ei boeryn i lawr ar ei farf.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y dywedodd Achis wrth ei wei&s;ion: wele gwelwch y g&wcirc;r yn gwallgofi, pa ham y duga&s;och ef attafi&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> [Ai] ei&s;ieu ynfydion &s;ydd arnafi, pan dduga&s;och hwn i ynfydu o'm blaen i&lpunctel; a gaiff hwn ddyfod i'm t&ycirc; i&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="22" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Pa wyr a ddaethant at Ddafydd yn ei herwriaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNA Dafydd a aeth ymmaith oddi yno, ac a ddiangodd i ogof Adulam: pan glybu ei frodyr ef, a holl d&ycirc; ei d&acirc;d ef [hynny,] yna hwy a ddaethant i wared atto ef yno.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ymgynnullodd hefyd atto ef bob g&wcirc;r hel|bulus, a phob g&wcirc;r a'r a oedd mewn dyl&ecirc;d, a phob g&wcirc;r cy&s;tuddiedic o feddwl, ac efe a fu yn dywy&s;og arnynt hwy: ac yr oedd gyd ag ef yng-hylch pedwar cant o w&ycirc;r.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A Dafydd a aeth ymmaith oddiyno i Mi&s;|pa Moab: ac a ddywedodd wrth frenin Moab, deled attolwg fy nh&acirc;d, a'm mam [i aros] gyd a chwi, hyd oni wypwyf beth a wn&ecirc;l Duw i mi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe ai d&ucirc;g hwynt ger bron brenin Mo|ab: ac arho&s;a&s;ant gyd ag ef yr holl ddyddiau tra fu Dafydd yn yr amddeffynfa.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna Gad y prophwyd a ddywedodd wrth Ddafydd, nac aros yn yr amddeffynfa, d&ocirc;s ym|maith a cherdda rhagot i wl&acirc;d Iuda: felly Da|fydd a ymadawodd, ac a ddaeth i goed Hareth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pan glybu Saul fod Dafydd yn adnaby|ddus a'r gw&ycirc;r y rhai [oeddynt] gyd ag ef: yna Saul oedd yn aros yn Gibea tann y pren yn Ramah, ai waiw-ffon yn ei law, ai holl wei&s;ion yn &s;efyll oi amgylch.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A Saul a ddywedodd wrth ei wei&s;ion y rhai oeddynt yn &s;efyll oi amgylch, clywch at|tolwg feibion Iemini: a ddyru mab I&s;ai i chwi oll feu&s;ydd, a gwin-llannoedd&lpunctel; [a] e&s;yd efe chwi oll yn dywy&s;ogion miloedd, ac yn dywy|&s;ogion cantoedd&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys chwi oll a gyd-fwriada&s;och i'm herbyn i, ac nid oedd a fynege i mi, pan wnaeth fy mab gyngrair a mab I&s;ai, ac nid oes [neb] o honoch yn dolurio o'm plegit, nac yn datcu|ddio i'm clu&s;t ddarfod i'm mab annog fyng|w&acirc;s yn gynllwyn-wr i'm herbyn, megis y dydd hwn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna yr attebodd Doeg yr Edomiad, (yr hwn oedd wedi ei o&s;od ar wei&s;ion Saul) ac a ddywedodd: gwelais fab I&s;ai yn dyfod i Nob at Ahimelec fab Ahitob.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe a ymgynghorodd tro&s;to ef a'r Arglwydd, ac a roddes fwyd iddo ef: cleddyf Goliath y Phili&s;tiad a roddes efe hefyd iddo ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna 'r arfonodd y brenin i alw am A|himelec fab Ahitob yr offeiriad, a holl d&ycirc; et d&acirc;d ef [&s;ef] yr offeiriaid y rhai [oeddynt] yn Nob: a hwynt oll a ddaethant at y brenin.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A Saul a ddywedodd, gwrando yn awr mab Ahitob: dywedodd yntef, wele fi fy ar|glwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y dywedodd Saul wrtho ef, pa ham y cydfwriada&s;och i'm herbyn i, ti a mab I&s;ai&lpunctel; gan roddi iddo fara, a chleddyf, ac ymgynghori a Duw tro&s;to ef, fel y cyfode yn fy erbyn yn gyn|llwyn-wr megis [y gwelir] heddiw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac Ahimelec a attebodd y brenin, ac a ddywedodd: pwy ym my&s;c dy holl wei&s;ion di [&s;ydd] m&ocirc;r ffyddlon a Dafydd&lpunctel; ac yn ddaw i'r brenin, ac yn myned mewn vfydd-dod it, ac yn anrhydeddus yn dy d&ycirc; di&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ai 'r dydd [hwnnw] y dechreuais i ym|gynghori a Duw tro&s;to ef&lpunctel; na atto Duw i mi [fr&acirc;dfwriadu i'th erbyn:] na o&s;oded y brenin ddim yn erbyn ei w&acirc;s, [nac] yn erbyn neb o d&ycirc; fy nh&acirc;d, canys ni &wcirc;ybu dy w&acirc;s di o'r peth hyn oll, [nac] ychydic na llawer.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y dywedodd y brenin, gan farw y byddi farw Ahimelec: tydi a holl d&ycirc; dy d&acirc;d.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r brenin a ddywedodd wrth y rhedeg|w&ycirc;r y rhai oeddynt yn &s;efyll oi amgylch ef, troi|wch, a lleddwch offeiriaid yr Arglwydd, canys [y mae] eu llaw hwynt hefyd gyd a Dafydd, ac o herwydd iddynt &wcirc;ybod ffoi o honaw ef, ac na fynega&s;ant i mi: ond ni fynne gwei&s;ion y bre|nin e&s;tyn eu llaw i ruthro yn erbyn offeiriaid yr Arglwydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y dywedodd y brenin wrth Ddo|eg, tro di, a rhuthra yn erbyn yr offeiriaid: yna Doeg yr Edomiad a dr&ocirc;dd, ac efe a ruthrodd yn erbyn yr offeiriaid, ac a laddodd y diwrnod hwnnw bump a phedwar vgain o w&ycirc;r yn dwyn Ephod liain.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Efe hefyd a darawodd Nob dinas yr o|ffeiriaid a m&icirc;n y cleddyf, yn &wcirc;r, ac yn wraig, yn ddyn-b&acirc;ch ac yn blentyn &s;ugno: yn &ycirc;ch he|fyd, ac yn a&s;&s;yn, ac yn oen, a min y cleddyf.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ond vn mab i Ahimelec fab Ahitob a ddi|angodd, (ai enw ef [oedd] Abiathar:) ac a ff&ocirc;dd
<PB REF="138">ar &ocirc;l Dafydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac Abiathar a fynegodd i Ddafydd ddarfod i Saul ladd offeiriaid yr Arglwydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y dywedodd Dafydd wrth Abia|thar, gwyb&ucirc;m y dydd hwnnw pan [oedd] Do|eg yr Edomiad yno, gan fynegu y mynege efe i Saul: myfi fum yn achos [marwolaeth] i holl dylwyth t&ycirc; dy d&acirc;d ti.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Aros gyd a mi, nac ofna, canys yr hwn a gei&s;io fy enaid i, a gais dy enaid tithe: o her|wydd [mewn] cadwraeth [y byddi] di gyd a mi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="23" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dafydd yn tarfu y Phili&s;tiaid oddi wrth Ceila. 7 Saul yn dyfod tu a Cheila yn erbyn Dafydd. 27 ac yn gorfod iddo droi yn erbyn y Phili&s;tiaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAN fynega&s;ant hwy i Ddafydd gan ddy|wedyd: wele y Phili&s;tiaid yn ymladd yn er|byn Ceila, ac y maent hwy yn anrheithio 'r y&s;|cuborau:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y gofynnodd Dafydd i'r Arglwydd gan ddywedyd, a &acirc;fi, ac a darawaf y Phili&s;tiaid hynn&lpunctel; a'r Arglwydd a ddywedodd wrth Dda|fydd, d&ocirc;s, a tharo y Phili&s;tiaid, ac achub Ceila.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A gw&ycirc;r Dafydd a ddyweda&s;ant wrtho ef, wele ni yn ofnus ymma yn Iuda: pa faint fwy os awn i Geila yn erbyn byddinoedd y Phili&s;tiaid&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna Dafydd eilwaith a ymgynghorodd a'r Arglwydd, a'r Arglwydd ai hattebodd ef: ac a ddywedodd: cyfot, a dos i waredi Geila, canys myfi &s;ydd yn rhoddi y Phili&s;tiaid yn dy law di.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A Dafydd ai w&ycirc;r a aethant i Geila, ac a ymladdodd a'r Phili&s;tiaid, ac a ddug eu gwar|theg hwynt, ac ai tarawodd hwynt a phl&acirc; mawr: felly y gwaredodd Dafydd drigolion Ceila.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> (A bu pan<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 22.20.</NOTE> ffoawdd Abiathar mab Ahime|lec at Ddafydd i Geila, ddwyn o honaw ef E|phod yn ei law)</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A mynegwyd i Saul ddyfod Dafydd i Geila: a dywedodd Saul, Duw ai rhoddes ef yn fy llaw i, canys caewyd arno ef pan ddaeth i ddinas a phyrth ac a barrau [iddi.]</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna Saul a gyhoeddodd ryfel i'r holl bobl: gan fyned i wared i Geila i warche ar Ddafydd, ac ar ei w&ycirc;r ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pan wybu Dafydd fod Saul yn bwriadu iw erbyn ef y drwg hwn: yna efe a ddywedodd wrth Abiathar yr offeiriad, d&wcirc;g yr Ephod.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y dywedodd Dafydd, &ocirc; Arglwydd Dduw I&s;rael, gan glywed y clybu dy w&acirc;s fod Saul yn cei&s;io dyfod i Geila i dde&s;truwio y ddi|nas er fy mwyn i.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A ddyru arglwyddi Ceila fi yn ei law ef&lpunctel; a ddaw Saul i wared megis y clybu dy w&acirc;s di&lpunctel; &ocirc; Arglwydd Dduw I&s;rael mynega at|tolwg i'th w&acirc;s: a'r Arglwydd a ddywedodd, e|fe a ddaw i wared.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y dywedodd Dafydd, a ddyru arg|lwyddi Ceila fyfi a'm gw&ycirc;r yn llaw Saul&lpunctel; a'r Arglwydd a ddywedodd, rhoddant.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y cyfododd Dafydd ai ddynion, [y rhai oeddynt] yng-hylch chwe chant o w&ycirc;r, ac a aethant o Geila, ac a rodia&s;ant lle y galla&s;ant: a mynegwyd i Saul fod Dafydd wedi diangc o Geila, ac efe a beidiodd a myned.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A Dafydd a arho&s;odd yn yr anialwch mewn amddeffynfeudd, ac a arh&ocirc;dd mewn my|nydd yn anialwch Ziph: a Saul ai cei&s;iodd ef bob dydd, ond ni roddes Duw ef yn ei law ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y gwelodd Dafydd fod Saul wedi myned allan i gei&s;io ei enioes ef: a Dafydd [o|edd] yn anialwch Ziph mewn coed.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna Ionathan mab Saul a gyfododd, ac a aeth at Ddafydd i'r coed: ac ai cynnorthwy|odd ef yn Nuw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Dywedodd efe hefyd wrtho ef, nac ofna: canys llaw Saul fy nh&acirc;d ni'th gaiff di, a thi a deyrna&s;i ar I&s;rael, a minne a fyddaf yn ne&s;&s;af ar dy &ocirc;l di, a Saul fy nhad &s;ydd yn g&wcirc;ybod hyn hefyd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Felly hwynt ill dau a wnaethant gy|fammod ger bron yr Arglwydd: a Dafydd a arho&s;odd yn y coed, ond Ionathan a aeth ym|maith iw d&ycirc; ei hun.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y daeth y Ziphiaid i fynu at Saul i Gibea gan ddywedyd: onid yw Dafydd yn ym|guddio gyd a ni mewn amddeffynfeudd yn y co|ed, ym mryn Hachila yr hwn [&s;ydd] o'r tu de|hau i'r diffaethwch&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac yn awr &ocirc; frenin tyret i wared yn &ocirc;l holl ddymuniad dy galon: a [bydded] arnom ni ei roddi ef yn llaw y brenin.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y dywedodd Saul, bendigedic [fy|ddoch] chwi i'r Arglwydd: canys to&s;turia&s;och wrthif.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ewch attolwg, parattoiwch etto, myn|nwch wybod hefyd, ac edrychwch am ei gynniw|erfa ef lle y mae efe yn trammwyo, [a] phwy ai gwelodd ef yno: canys dywetpwyd i mi ei fod efe yn gyfrwys iawn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Edrychwch gan hynny, a gwybyddwch yr holl loche&s;au y rhai y mae efe yn ymguddio ynddynt, a dychwelwch attafi a &s;iccrwydd, fel yr elwyf gyd a chwi: ac os bydd efe yn y wlad, chwiliaf am dano ef drwy holl filoedd Iuda.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y cyfoda&s;ant hwy, ac yr aethant i Ziph o flaen Saul: ond Dafydd ai w&ycirc;r [oedd|ynt] yn anialwch Maon, mewn rhos o'r tu de|hau i'r diffaethwch.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Saul hefyd a aeth ai w&ycirc;r iw gei&s;io [ef,] a mynegwyd i Ddafydd, am hynny efe a ddaeth i wared i'r graig, ac a arho&s;odd yn anialwch<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua 15.55.</NOTE> Maon: pan glybu Saul [hynny,] yna efe a erlidiodd ar &ocirc;l Dafydd yn anialwch Maon.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A Saul a aeth o'r naill du i'r mynydd, a Dafydd ai w&ycirc;r o'r tu arall i'r mynydd: ac yr o|edd Dafydd yn bry&s;&s;io i fyned ymmaith oddi wrth Saul: canys Saul ai w&ycirc;r ef a amgylchy|na&s;ent
<PB N="122" REF="138">Dafydd, ai w&ycirc;r, iw dala hwynt.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna cennad a ddaeth at Saul gan ddy|wedyd: bry&s;&s;ia a d&ocirc;s, canys y Phili&s;tiaid a ru|thra&s;ant ar y wl&acirc;d.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Am hynny y dychwelodd Saul o erlid ar &ocirc;l Dafydd, ac efe a aeth i gyfarfod a'r Phili&s;ti|aid: herwydd hynny y galwa&s;ant y fann honno Sela Hamahlecoth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="24" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dafydd yn gallu lladd Saul, ac yn ei arbed ef. 18 Saul yn cydnabod ei fai, ac yn peri i Ddafydd dyngu bod yn dda wrth ei hiliogaeth ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A</HI> Dafydd a aeth i fynu oddi yno: ac a arho|&s;odd yn amddeffynfeudd<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua. 15.62.</NOTE> En-gedi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A phan ddychwelodd Saul oddi ar &ocirc;l y Phili&s;tiaid: yna y mynegwyd iddo ef gan ddy|wedyd, wele Ddafydd yn anialwch En-gedi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y cymmerth Saul dair m&icirc;l o w&ycirc;r etholedig o holl I&s;rael: ac efe a aeth i gei&s;io Dafydd ai w&ycirc;r ar h&ycirc;d coppa y creigiau [ym mhlith] y geifr gwylltion.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a ddaeth at gorlannau y defaid [y rhai oeddynt] ar y ffordd, ac yno yr oedd ogof, a Saul a aeth i mewn i wa&s;anaethu ei gorph: a Dafydd ai w&ycirc;r oeddynt yn aros yn y&s;tly&s;au yr ogof.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna gw&ycirc;r Dafydd a ddyweda&s;ant wrtho ef, wele 'r dydd [am] yr hwn y dywedodd yr Ar|glwydd wrthit, wele fi yn rhoddi dy elyn yn dy law di, fel y gwnelech iddo ef megis y byddo da yn dy olwg di: yna Dafydd a gyfododd, ac a dorrodd gwrr y fantell (yr hon [oedd] am Saul) yn ddirgel.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac wedi hyn chw&icirc;th fu gan Ddafydd o herwydd iddo dorri cwrr [y fantell] yr hon [o|edd] gan Saul.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a ddywedodd wrth ei w&ycirc;r, na atto 'r Arglwydd i mi wneuthur y peth hwn i'm mei&s;tr eneiniog yr Arglwydd, gan e&s;tyn fy llaw yn ei erbyn ef: oblegit eneiniog yr Arglw|ydd [yw] efe.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Felly y go&s;tegodd Dafydd ei w&ycirc;r a'r gei|riau [hyn,] ac ni adawodd iddynt gyfodi yn er|byn Saul: a Saul a gododd i fynu o'r ogof, ac a aeth i ffordd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac yn &ocirc;l hyn Dafydd a gyfododd, ac a a|eth allan o'r ogof, ac a lefodd ar &ocirc;l Saul gan ddywedyd, fy arglwydd frenin: pan edrychodd Saul oi &ocirc;l, yna Dafydd a o&s;tyngodd ei wyneb tua 'r ddaiar, ac a ymgrymmodd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A Dafydd a ddywedodd wrth Saul, pa ham y gwrandewi eiriau d&ycirc;n, gan ddywedyd&lpunctel; wele y mae Dafydd yn cei&s;io niwed i ti.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Wele dy lygaid a wel&s;ant y dydd hwn ddarfod i'r Arglwydd dy roddi di yn fy llaw i heddyw yn yr ogof, a dywetpwyd [wrthif] am dy ladd di, ond [fy enaid] a'th arbedodd di: a dywedais, ni e&s;tynnaf fy llaw yn erbyn fy mei&s;tr, canys eneiniog yr Arglwydd [yw] efe.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fy nh&acirc;d hefyd gw&ecirc;l, gw&ecirc;l etto gwrr dy fantell yn fy llaw i: canys pan dorrais ym|maith gwrr dy fantell di heb dy ladd, g&wcirc;y|bydd a gw&ecirc;l nad oes yn fy llaw i ddrygioni, na chamwedd, ac na phechais i'th erbyn, er dy fod ti yn h&ecirc;la a'm fy enioes i iw chymmeryd hi y|maith.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Barned yr Arglwydd rhyngofi a thithe, a dialed yr Arglwydd fi arnat ti, ac na fydded fy llaw i i'th erbyn di.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Megis y dywed yr h&ecirc;n ddihareb, o'r rhai anwir y daw allan anwiredd: ond ni bydd fy llaw i i'th erbyn di.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ar &ocirc;l pwy 'r aeth brenin I&s;rael allan&lpunctel; ar &ocirc;l pwy 'r ydwytti'n erlid&lpunctel; ar &ocirc;l c&icirc; marw&lpunctel; ar &ocirc;l vn gwybedyn&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ond bydded yr Arglwydd yn farn-wr, a barned rhyngofi a thi: edryched hefyd a dad|leued fy nadl, ac achubed fi o'th law di.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A phan orphennodd Dafydd lefaru y geiriau hyn wrth Saul, yna y dywedodd Saul, ai dy l&ecirc;f di [yw] hon fy mab Dafydd&lpunctel; a Saul a dderchafodd ei l&ecirc;f, ac a &wcirc;ylodd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Efe a ddywedodd hefyd wrth Ddafydd, cyfiawnach [ydwyt] ti na mi: canys ti a delai&s;t i mi y daioni, a minne a delais i ti y drygioni.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A thi a ddango&s;ai&s;t heddyw yr hyn a wna|etho&s;t a mi o ddaioni: o herwydd rhoddes yr Arglwydd fi yn dy law di, ac ni'm lleddai&s;t.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ond os caffe gwr ei elyn, a ollynge efe ef mewn ffordd dda&lpunctel; am hynny yr Arglwydd a dalo i ti ddaioni am yr hyn a wnaetho&s;t i mi y dydd hwn.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac wele yn awr y gwn gan deyrna&s;u y teyrne&s;i di: ac y &s;aif brenhiniaeth I&s;rael yn dy law di.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Twng dithe wrthifi yn awr i'r Arglw|ydd, na thorrech ymmaith fy h&acirc;d i ar fy &ocirc;l: ac na ddifethech fy enwi o d&ycirc; fy nh&acirc;d.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Felly Dafydd a dyngodd wrth Saul: a Saul a aeth iw d&ycirc;, Dafydd hefyd ai w&ycirc;r a ae|thant i fynu i'r amddeffynfa.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="25" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Marwolaeth Samuel. 10 Afrywiowgrwydd Nabal. 18 Synwyr Abigail. 38 Marwolaeth Nabal. 39 Da|fydd yn priodi Abigail.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 28.3. Ecclus. 46.13.</NOTE> by farw Samuel, a holl I&s;rael a ymgynnulla&s;ant, ac a alara&s;ant am dano ef ac ai cladda&s;ant ef o fewn ei dy ei h&ucirc;n yn Rama: a Dafydd a gyfododd, ac a aeth i wared i ania|lwch Paran.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac [yr oedd] g&wcirc;r ym Maon ai gyfoeth yn Carmel, a'r g&wcirc;r [oedd] rymmus iawn, ac iddo ef [yr oedd] dair mil o ddefaid, a m&icirc;l o eifr: ac yr oedd efe yn cneifio ei ddefaid yn Car|mel.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac enw 'r g&wcirc;r [oedd] Nabal, ac enw ei wraig Abigail: a'r wraig [oedd] yn dda [ei] deall, ac yn deg [ei] gw&ecirc;dd, a'r g&wcirc;r [oedd] ga|led, a drwg [ei] weithredoedd, a Chalibiad [o|edd] efe.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A chlybu Dafydd yn yr anialwch fod Na|bal
<PB REF="139">yn cneifio ei ddefaid.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna Dafydd a anfonodd dd&ecirc;c o langciau: a Dafydd a ddywedodd wrth y llangciau, ewch i fynu i Garmel, a cherddwch i mewn at Nabal, a chyferchwch ef yn fy enwi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Dywedwch hefyd, fel hyn [y byddo it] yn [dy] fywyd, [caffech] di heddwch, a'th d&ycirc; hedd|wch, a'r hyn oll [&s;ydd] eiddo ti heddwch.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac yn awr clywais fod rhai yn cneifio i ti: yn awr y bugeiliaid y rhai [&s;ydd] genit a fuant gyd a ni, ni wnaethom &s;arhaed arnynt hwy ac ni bu ddim ei&s;ie iddynt yr holl ddyddiau y buant hwy yn Carmel.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gofyn i'th langciau, a hwy a fynegant it, fel y caffo 'r llangciau hyn ffafor yn dy olwg di, canys ar ddiwrnod da y daethom ni, dyro atto|lwg yr hyn a ddelo i'th law i'th wei&s;ion, ac i'th fab Dafydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A llangciau Dafyd a ddaethant, ac wedi iddynt ddywedyd wrth Nabal yn &ocirc;l yr holl eiri|au hynny yn enw Dafydd: yna y taw&s;ant.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna Nabal a attebodd wei&s;ion Da|fydd ac a ddywedodd, pwy [yw] Dafydd, neu pwy [yw] mab I&s;ai&lpunctel; llawer &s;ydd o wei&s;ion he|ddyw yn torri allan bob vn oddi wrth eu mei|&s;tred.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A gymmerafi fy mara, a'm dwfr, a'm c&icirc;g yr hwn a leddais i'r cneif-w&ycirc;r, ai rhoddi i w&ycirc;r y rhai nis gwn o ba le [y maent] hwy&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna llangciau Dafydd a droa&s;ant iw ffordd, ac a ddychwela&s;ant, ac a ddaethant, ac a fynega&s;ant iddo ef yn &ocirc;l yr holl eiriau hynny.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A Dafydd a ddywedodd wrth ei w&ycirc;r, ymwregy&s;wch bob vn ei gleddyf, yna 'r ymwre|gy&s;odd pob vn ei gleddyf, ymwregy&s;odd Da|fydd hefyd ei gleddyf: ac yng-hylch pedwar cant o w&ycirc;r a aethant i fynu ar &ocirc;l Dafydd, a dau cant a driga&s;ant gyd a'r dodrefn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna vn o'r llangciau a fynegodd i Abi|gail gwraig Nabal, gan ddywedyd: wele Da|fydd a anfonodd gennadau o'r anialwch i gy|farch ein mei&s;tr ni, ond efe ai difenwodd hw|ynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r gw&ycirc;r [fuant] yn dda iawn wrthym ni, ac ni wnaed &s;arhaed arnom ni, ac ni bu i ni ddim yn ei&s;ieu yr holl ddyddiau y rhodia&s;om gyd a hwynt pan oeddem yn y maes.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> M&ucirc;r oeddynt hwy i ni n&ocirc;s a dydd: yr holl ddyddiau y buom gyd hwynt yn porthi y praidd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac yn awr g&wcirc;ybydd, ac edrych beth a wnelech, canys paratowyd niwed yn erbyn ein mei&s;tr ni, ac yn erbyn ei holl d&ycirc; ef: canys efe [&s;ydd] fab i'r fall, fel na ellir ymddiddan ag ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna Abigail a fry&s;&s;iodd, ac a gymmerth ddau cant o fara, a dwy go&s;tr&ecirc;led o w&icirc;n, a phump o ddefaid parod, a phum hobed o gra&s;|&ycirc;d, a chant [cawelled] o re&s;ynau, a dau cant [torth] o ffigus, ac ai go&s;ododd ar yr a&s;&s;yn|nod.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A hi a ddywedodd wrth ei gwei&s;ion cerddwch o'm blaeni, wele fi yn dyfod ar eich &ocirc;l: ond wrth Nabal ei g&wcirc;r nid yng&ecirc;nodd hi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A hi yn marchogeth ar yr a&s;&s;yn, ac yn dyfod i wared ar h&ycirc;d &ycirc; mynydd yn ddirgel, yna wele Dafydd ai w&ycirc;r yn de&s;cyn iw herbyn, a hi a gyfarfu a hwynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y dywedodd Dafydd, diau gadw o honofi yn ofer yr hyn oll [oedd] gan hwn yn yr anialwch, fel na bu ddim yn ei&s;ieu o'r hyn oll [oedd] ganddo ef, canys efe a dalodd i mi ddrwg dros dda.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Felly y gwnelo Duw i elynnion Da|fydd, ac felly chwaneged, os gadawaf o'r hyn oll [&s;ydd] ganddo ef erbyn y boreu [vn] a b&icirc;&s;&s;o ar bared.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Pan welodd Abigail Ddafydd, yna hi a fry&s;&s;iodd, ac a dde&s;cynnodd oddi ar yr a&s;&s;yn: a hi a &s;yrthiodd ger bron Dafydd ar ei hwyneb, ac a ymgrymmodd i lawr.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A hi a &s;yrthiodd wrth ei draed ef, ac a ddywedodd, ynofi fy arglwydd y [mae] yr an|wiredd: etto llefared dy wa&s;anaeth-ferch at|tolwg wrthit, a gwrando eiriau dy law-for|wyn.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Attolwg na o&s;oded fy arglwydd ei ga|lon yn erbyn y g&wcirc;r anwir hwn, [&s;ef] yn erbyn Nabal, canys fel [y mae] ei enw ef, felly [y mae] yntef, Nabal, [yw] ei enw ef, ac ynfy|drwydd [&s;ydd] gyd ag ef: a minne dy wa&s;ana|ethferch ni welais wei&s;ion fy arglwydd y rhai a anfonai&s;t.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac yn awr fy arglwydd, [fel] y mae yr Arglwydd yn fyw, (ac [mai] byw dy enaid ti) yr Arglwydd a'th luddiodd di rhac dyfod [i dy|wallt] gwaed, ac i ymddial a'th law dy hun, felly yn awr bydded dy elynion di megis Na|bal, a'r &s;awl a gei&s;iant niwed i'm harglwydd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac yn awr yr anrheg ymma yr hon a ddug dy wa&s;anaethferch i'm harglwydd, rho|dder hi i'r llangciau y rhai &s;y yn canlyn fy arg|lwydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A madde attolwg gamwedd dy wa&s;ana|eth-ferch: canys yr Arglwydd gan wneuthur a wnaiff i'm harglwydd d&ycirc; &s;iccr, o herwydd fy arglwydd &s;y yn ymladd rhyfeloedd yr Arglw|ydd, a drygioni ni chafwyd ynot ti yn dy holl ddyddiau.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Er cyfodi o ddyn i'th erlyd ti, ac i gei&s;io dy enaid: etto enaid fy arglwydd a fydd wedi ei rwymo mewn rhwymyn y bywyd, gyd a'th Arglwydd dy Dduw, ac enaid dy elynnion a chwrndeifl efe fel o ganol caudab y ffon-dafl.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A phan wnelo 'r Arglwydd i'm harglw|ydd yn &ocirc;l yr hyn oll a lefarodd efe o ddaioni am danat, a phan i'th orchymyn di yn flaenor ar I&s;rael,</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna ni bydd hyn yn gwymp, nac yn dramgwydd calon i'm harglwydd megis ty|wallt gwaed heb achos, a dial o'm harglwydd ef ei hun: pan wnelo Duw ddaioni i'm harg|lwydd, yna cofia di dy law-forwyn.</P>
<PB N="123" REF="139">
<P N="32"><HI>32</HI> Yna y dywedodd Dafydd wrth Abigail bendigedic [fyddo] Arglwydd Dduw I&s;rael yr hwn a'th anfonodd di y dydd hwn i'm cyfar|fod i.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Bendigedic hefyd [yw] dy gyngor, a ben|digedic [fyddech] dithe: yr hon a'm lluddiai&s;t y dydd hwn rhac dyfodi [dywallt] gwaed, ac i ymddial a'm llaw fy hun.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yn w&icirc;r fel y mae Arglwydd Dduw I&s;|rael yn fyw yr hwn a'm hattaliodd i rhac dy ddry gi di: oni bua&s;e i t&icirc; ddyfod i'm cyfarfod i yn fu|an, diau na adaw&s;id i Nabal erbyn goleum y boreu [vn] a bi&s;&s;e ar bared.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Yna y cymmerodd Dafydd oi llaw hi yr hyn a dduga&s;e hi iddo ef: ac efe a ddywedodd wrthi hi, dos i fynu mewn heddwch i'th d&ycirc;, gw&ecirc;l mi a wrandewais ar dy lais, ac a ganiateais dy ddy&s;yfiad di.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Felly Abigail a ddaeth at Nabal, ac wele [yr oedd] gwl&ecirc;dd ganddo ef yn ei d&ycirc;, fel gwl&ecirc;dd y brenin, a chalon Nabal oedd lawen ynddo ef, canys meddw iawn oedd efe: ac nid yng&ecirc;nodd hi wrtho ef air bychan, na mawr nes goleuo yr boreu.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A'r boreu pan aeth y meddwdod allan o Nabal, yna y mynegodd ei wraig iddo ef y gei|riau hynny: ai galon ef fu farw oi fewn, ac efe oedd fel carrec.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yna yng-hylch [pen] y deng-nhiwrnod y tarawodd yr Arglwydd Nabal fel y bu efe farw.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Pan glybu Dafydd farw Nabal, yna y dywedodd efe, bendigedic [fyddo] yr Arglwydd yr hwn a ddialodd fy &s;arhaed i o law Nabal, ac a attaliodd ei was rhac drwg, canys yr Arglw|ydd a drodd ddrygioni Nabal ar ei ben ei hun: Dafydd hefyd a anfonodd i ymddiddan ag Abi|gail am ei chymmeryd hi yn wraig iddo ef.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A phan ddaeth gwei&s;ion Dafydd at A|bigail i Garmel: hwy a lefara&s;ant wrthi hi gan ddywedyd, Dafydd a'n hanfonodd ni attati i'th gymmeryd ti yn wraig iddo ef.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Yna hi a gyfododd, ac a ymgrymmodd [a&icirc;] hwyneb tua yr ddaiar: ac a ddywedodd, we|le dy forwyn yn wa&s;anaeth-ferch i olchi traed gwei&s;ion fy arglwydd.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Abigail hefyd a fry&s;&s;iodd, ac a gyfododd, ac a farchogodd ar a&s;&s;yn, a phump o langce&s;au yn ei chanlyn, a hi a aeth ar &ocirc;l cennadau Da|fydd, ac a aeth yn wraig iddo ef.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> A Dafydd a gymmerth Ahinoam o<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;. 15.56. 2. Sam. 3.14.</NOTE> Iezrehel, ac hwy a fuant ill dwyoedd yn wra|gedd iddo ef.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A Saul a rodda&s;e Michol ei ferch ef gw|raig Dafydd i Phalti fab Lais o Galim.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="26" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dafydd eilwaith yn gallu lladd Saul, ac yn ei arbed ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Yna y Ziphiaid a ddaethant at Saul i Gibea gan ddywedyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 23.19.</NOTE> onid [ydyw] Dafydd yn llechu ym mryn Hachila ar gyfer y diffaeth|wch&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y cyfododd Saul, ac a aeth i wared i a|nialwch Ziph a thair m<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">l o etholedigion gw&ycirc;r I&s;rael gyd ag ef, i gei&s;io Dafydd yn anialwch Ziph.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A Saul a wer&s;&s;yllodd ym mryn Hachila, yr hwn [&s;ydd] ar gyfer y diffaethwch wrth y ffordd: a Dafydd oedd yn aros yn yr anialwch, ac efe a ganfu Saul wedi dyfod ar ei &ocirc;l ef i'r a|nialwch.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> (Canys Dafydd a anfona&s;e chwil-w&ycirc;r, ac a &wcirc;ybu ddyfod o Saul yn &s;iccr.)</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y cyfododd Dafydd, ac y daeth i'r lle yr hwn y gwer&s;&s;ylla&s;e Saul ynddo, a chanfu Dafydd y lle yr hwn yr oedd Saul yn gorwedd ynddo, ac Abner mab Ner tywy&s;og ei filwria|eth ef: a Saul oedd yn gorwedd yn y wer&s;&s;yll|fa, a'r bobl yn gwer&s;&s;yllu oi amgylch ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y llefarodd Dafydd, ac y dywedodd efe wrth Ahimelec yr Hethiad, ac wrth Abi&s;ai fab Serfia brawd Ioab gan ddywedyd, pwy a aiff i wared gyd a mi at Saul i'r gwer&s;&s;yll&lpunctel; yna y dywedodd Abi&s;ai, myfi a &acirc;f i wared gyd a thi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Felly y daeth Dafydd, ac Abi&s;ai at y bobl liw nos, ac wele Saul yn gorwedd, [ac] yn cy&s;|cu yn y wer&s;&s;yllfa, ai waiwffon wedi ei gwthio i'r ddaiar [wrth] ei obennydd ef: ac Abner, a'r bobl oeddynt yn gorwedd oi amgylch ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y dywedodd Abi&s;ai wrth Ddafydd, Duw a roddes heddyw dy elyn di yn dy law di: ac yn awr gad i mi ei daro ef attolwg a gwai|wffon hyd y ddaiar vn waith, ac nis ail tarawaf ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A Dafydd a dywedodd wrth Abi&s;ai, na ddifetha ef, canys pwy a e&s;tynne ei law yn erbyn eneiniog yr Arglwydd, ac a fydde ddiniwed&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dywedodd Dafydd hefyd, [fel] y mae yr Arglwydd yn fyw, y naill ai yr Arglwydd ai teru ef: neu ei ddydd ef addaw i farw, neu efe a dde&s;cyn i'r rhyfel, ac a ddifethir.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yr Arglwydd a'm cadwo i rhac e&s;tyn fy llaw yn erbyn eneiniog yr Arglwydd: ac yn awr cymmer attolwg y waiw-ffon yr hon [&s;ydd wrth] ei obennydd ef, a'r phioled ddwfr, ac awn ymmaith.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A Dafydd a gymmerth y waiw-ffon, a'r phiol<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d ddwfr oddi wrth obennydd Saul, a hwy a aethant ymmaith: ac nid oedd [neb] yn gweled, nac yn gwybod, nac yn neffro, canys hwynt oll oeddynt yn cy&s;cu, o herwydd trwm|gw&s;c yr Arglwydd a &s;yrthia&s;e arnynt hwy.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna Dafydd a aeth i'r tu hwnt, ac a &s;afodd ar ben y mynydd o hir-bell, [ac] encyd fa|wr rhyngddynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A Dafydd a lefodd ar y bobl, ac ar Ab|ner fab Ner gan ddywedyd, onid attebi di Ab|ner&lpunctel; yna Abner a attebodd, ac a ddywedodd, pwy [ydwyt] ti [yr hwn] a elwai&s;t ar y brenin&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A Dafydd a ddywedodd wrth Abner, o|nid g&wcirc;r [ydwyt] ti&lpunctel; a phwy [&s;ydd] fel ti yn I&s;|rael&lpunctel; a pha ham na chedwai&s;t dy arglwydd
<PB REF="140">frenin&lpunctel; canys daeth vn o'r bobl i ddifetha y bre|nin dy fei&s;tr di.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Nit da [yw] y peth hyn yr hwn a wnae|tho&s;t di [fel] y mae 'r Arglwydd yn fyw, canys meibio~ [euog] o farwolaeth [ydych] chwi, am na chadwa&s;och eich mei&s;tr &s;ef eneiniog 'r Arglw|ydd: ac yn awr edrychwch pa le [y mae] gwaiw|ffon y brenin, a'r phioled ddwfr y rhai [oeddynt wrth] ei obennydd ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna Saul a adnabu lais Dafydd, ac a ddywedodd, ai dy lef di [yw] hon fy mab Da|fydd&lpunctel; yna y dywedodd Dafydd, fy llef fi [ydyw] hi fy arglwydd frenin.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Dywedodd efe hefyd, pa ham [fel] hyn fy arglwydd yr ydwyt yn erlid ar &ocirc;l dy w&acirc;s&lpunctel; canys beth a wneuthum&lpunctel; neu pa ddrygioni [&s;ydd] yn fy llaw&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac yn awr, attolwg gwrandawed fy ar|glwydd frenin eiriau ei wa&s;anaeth-wr: os yr Arglwydd a'th annogodd di i'm herbyn arogler aberth, ond os meibion dynion, melldigedic[fy|ddant] hwy ger bron yr Arglwydd, o herwydd iddynt fyng-yrru i ymmaith heddyw, fel nad yd|wyf yn cael glynu yn etifeddiaeth yr Arglwydd gan ddywedyd, dos gwa&s;anaetha dduwiau di|eithr.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yn awr gan hynny na &s;yrthied fyng-wa|ed i i'r ddaiar o flaen wyneb yr Arglwydd: ca|nys brenin I&s;rael a aeth allan i gei&s;io vn gwy|bedyn, megis ped ymlidie efe bettris yn y my|nyddoedd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna Saul a ddywedodd, pechais, dych|wel Dafydd fy mab, canys ni'th ddrygaf di mwy, oherwydd gwerth-fawr fu fy enioes i yn dy olwg di y dydd hwn: wele ynfyd y gwneu|thum, ac mi a ymryfu&s;ais yn ddirfawr.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A Dafydd a attebodd, ac a ddywedodd wele waiw-ffon y brenin: deled vn o'r llangci|au tro&s;odd, a chymmered hi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r Arglwydd a dalo i b&ocirc;b vn ei gyfiawn|der ei hun, ai ffyddlondeb: canys yr Arglwydd a'th roddes di heddyw yn [fy] llaw i, ond ni fyn|nais i e&s;tyn fy llaw yn erbyn eneiniog yr Ar|glwydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac wele megis y mawrhauwyd dy ena|id ti heddyw yn fyng-olwg i: felly y mawrha|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">r fy enaid inne yng-&wcirc;ydd yr Arglwydd, fely gwaredo efe fi o'm holl gyfyngdra.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y dywedodd Saul wrth Ddafydd, bendigedic [ydwyt] ti fy mab Dafydd, hefyd gan wneuthur y gwnei, a chan orchfygu y gorchfygi, a Dafydd a aeth iw ffordd, a Saul a ddychwelodd iw fangre ei hun.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="27" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dafydd yn ffoi at Achis, ac yn cael aros yn Siclag. 8 Ac oddi yno yn lladd rhai o'r Phili&s;tiaid heb wybod i Achis.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DYwedodd Dafydd hefyd yn ei galon yn awr difethir fi ryw ddydd drwy law Saul: onid goref i mi ddiang i d&icirc;r y Phili&s;tiaid, (fel yr anobeithio Saul [ddyfod] i mi,) ac nim cais i yn holl derfynau I&s;rael&lpunctel; felly y diangaf oi law ef&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna Dafydd a gyfododd, ac a drammwy|odd, efe a'r chwe chan-&wcirc;r y rhai [oeddynt] gyd ag ef, at Achis fab Maoc brenin Gath.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A Dafydd a arho&s;odd gyd ag Achis yn Gath, efe, ai w&ycirc;r, p&ocirc;b vn ai deulu ei hun: Da|fydd ai ddwy wragedd Ahinoam yr Iezraheli|thes, ac Abigail gwraig Nabal y Garmelithes.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y mynegwyd i Saul ffoi o Ddafydd i Gath: ac ni chwanegodd efe ei gei&s;io ef mwy.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A Dafydd a ddywedodd wrth Achis, o chefais yn awr ffafor yn dy olwg di, rhodder i mi le yn vn o'r maes drefi fel y trigwyf yno: canys pa ham yr erys dy w&acirc;s di yn ninas y brenin gyd a thi&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna Achis a roddes iddo ef y dydd hwnnw Siclag: am hynny y mae Siclag yn eiddo brenhinoedd Iuda hyd y dydd hwn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A rhifedi y dyddiau y rhai yr arho&s;odd Dafydd yng-wl&acirc;d y Phili&s;tiaid [oeddynt] ddyddiau a phedwar mis.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna Dafydd a aeth i fynu, ai w&ycirc;r, ac a ru|thra&s;ant ar y Ge&s;uriaid, ar Girziaid, a'r Amale|ciaid: hwynt oeddynt yn pre&s;&s;wylio y wl&acirc;d hon|no erioed, ffordd y delech i Sur, &icirc;e hyd wl&acirc;d yr Aipht.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A Dafydd a darawodd y wl&acirc;d, ac ni ada|wodd yn fyw &wcirc;r, na gwraig: ac efe a dd&ucirc;g dde|faid, a gwarthec, a&s;&s;ynnod hefyd a cham&ecirc;lod, a gwi&s;coedd, ac a ddychwelodd, ac a ddaeth at Achis.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac Achis a ddywedodd, i ba le y rhuthra|&s;och chwi heddyw&lpunctel; yna y dywedodd Dafydd yn erbyn tu dehau Iuda, ac yn erbyn tu dehau yr<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 2.9.</NOTE> Ierameeliaid, ac yn erbyn tu dehau y Ce|neaid.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac ni adaw&s;e Dafydd yn fyw &wcirc;r na gwraig iw dwyn i Gath, gan ddyweddyd: rhac mynegu o honynt i'n herbyn gan ddywe|dyd: fel hyn y gwnaeth Dafydd, ac felly [yr o|edd] ei arfer ef yr holl ddyddiau tra yr arho&s;odd efe yng-wl&acirc;d y Phili&s;tiaid.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac Achis a gredodd Ddafydd gan ddy|wedyd: efe ai gwnaeth ei hun yn ffiaid, ac yn wrthgas gan ei bobl ei hun yn I&s;rael, am hynny y bydd efe yn w&acirc;s i mi yn dragywydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="28" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Saul yn ymgyngh&ocirc;ri a dewines, ac yn cael clywed ei ddini&s;tr ei hun.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'R Phili&s;tiaid yn y dyddiau hynny a gyn|nulla&s;ant eu byddinoedd yn llu, i ymladd yn erbyn I&s;rael: a dywedodd Acbis wrth Dda|fydd, gwybydd di yn y&s;pys yr ei di gyd a mi all|an i'r gwer&s;&s;ylloedd ti a'th w&ycirc;r.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A dywedodd Dafydd wrth Achis, yn ddi|auti a gei &wcirc;ybod yr hyn a wnaiff dy w&acirc;s di: a dywedodd Achis wrth Ddafydd, yn w&icirc;r minne a'th o&s;odaf di yn geidwad ar fy mhen i byth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> (A<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 25.1,</NOTE> Samuel a fua&s;e farw, a holl I&s;rael a
<PB N="124" REF="140">alara&s;ent am dano ef, ac ai cladda&s;ent ef yn Ra|mah, &s;ef yn ei ddinas ei hum: a Saul a<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 22.18. deut. 18.10.11.</NOTE> yrra&s;e ymmaith y &s;wynyddion, a'r dewiniaid o'r wl&acirc;d)</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y Phili&s;tiaid a ymgynnulla&s;ant, ac a ddaethant, ac a wer&s;&s;ylla&s;ant yn Sunem: a Saul a ga&s;clodd holl I&s;rael, a hwy a wer&s;|&s;ylla&s;ant yn Gilboa.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pan welodd Saul wer&s;&s;yll y Phili&s;tiaid yna yr ofnodd efe, ai galon a ddychrynnodd yn ddirfawr.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A phan ymgynghorodd Saul a'r Arglw|ydd yna 'r Arglwydd nis attebodd ef: na thrwy freuddwydion, na thrwy<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 28.30.</NOTE> Vrim, na thrwy bro|phwydi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y dywedodd Saul wrth ei wei&s;ion, cei&s;iwch i mi wraig berchen y&s;pryd dewiniaeth, fel yr elwyf atti, ac yr ymofynnwyf a hi: ai wei|&s;ion a ddyweda&s;ant wrtho ef, wele [y mae] g&wcirc;|raig berchen y&s;pryd dewiniaeth yn Endor.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna Saul a newidiodd ei ddillad, ac a wi&s;codd ddillad eraill, ac efe a aeth a dau &wcirc;r gyd ag ef, a hwy a ddaethant at y wraig liw n&ocirc;s, ac efe a ddywedodd, dewin a attolwg i mi drwy y&s;|pryd dewiniaeth, a dwg i fynu attafi yr hwn a ddywedwyf wrthit ti.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r wraig a ddywedodd wrtho ef, wele ti a wyddo&s;t yr hyn a wnaeth Saul, yr hwn a ddi|fethodd y &s;wynyddion, a'r dewiniaid o'r wl&acirc;d: pa ham gan hynny yr ydwyt ti yn go&s;od magl yn erbyn fy enaid i, i beri i mi farw&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A Saul a dyngodd wrthi hi i'r Ar|glwydd gan ddywedyd: [nid] byw yr Arglwydd os ddigwydda i ti niwed am y peth hyn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y dywedodd y wraig, pwy a ddygafi i fynu attat ti&lpunctel; ac efe a ddywedodd, dwg Samu|el i fynu attafi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r wraig a ganfu Samuel, ac a alwodd a llef vchel: a'r wraig a lefarodd wrth Saul gan ddywedyd: pa ham y twyllai&s;t fi, canys ti [yd|wyt] Saul&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r brenin a ddywedodd wrthi hi, nac ofna, canys beth a welai&s;t&lpunctel; a'r wraig a ddywe|dodd wrth Saul, duwiau a welais yn derchafu o'r ddaiar.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yntef a ddywedodd wrthi hi, pa ddull [&s;ydd] arno ef&lpunctel; a hi a ddywedodd, g&wcirc;r h&ecirc;n &s;ydd yn dyfod i fynu, a hwnnw yn gwi&s;co mantell: a gwybu Saul mai Samuel [oedd] efe, ac efe a o&s;tyngodd ei wyneb i lawr, ac a ymgrymmodd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A Samuel a ddywedodd wrth Saul, pa ham y cyffroai&s;t fi, gan beri i mi ddyfod i fynu&lpunctel; yna y dywedodd Saul, mae yn gyfyng iawn arnafi, canys y mae y Phili&s;tiaid yn ryf&ecirc;la yn fy erbyn i, a Duw a giliodd oddi wrthifi, ac ni'm hattebodd mwyach na thrwy law prophwydi, na thrwy freuddwydion, am hynny y gel|wais arnat ti i y&s;py&s;&s;u i mi beth a wnawn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y dywedodd Samuel, pa ham gan hynny yr ydwyt ti yn ymofyn a mi, gan i'r Ar|glwydd gilio oddi wrthit ti, a b&ocirc;d i ti yn elyn&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yr Arglwydd yn ddiau a wnaeth iddo megis, ac y llefarodd drwy<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 15.28.</NOTE> fy llaw i: canys yr Arglwydd a rwygodd y frenhiniaeth o'th law di, ac ai rhoddes hi i'th gymmydog Da|fydd,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O herwydd na wrandewai&s;t di ar lais yr Arglwydd, ac na chyflawnai&s;t di lidiawgrw|ydd ei ddigter ef yn erbyn yr Amaleciaid, am hynny y gwnaeth yr Arglwydd y peth hyn i ti y dydd hwn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yr Arglwydd hefyd a ddyru I&s;rael gyd a thi yn llaw y Phili&s;tiaid, ac y<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 31.6.</NOTE> foru [y byddi] di a'th feibion gyd a mi: a'r Arglwydd a ddyru wer&s;&s;yllau I&s;rael yn llaw y Phili&s;tiaid.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna Saul a fry&s;&s;iodd, ac a &s;yrthiodd oi h&ycirc;d gyh&ycirc;d ar y ddaiar, ac a ofnodd yn ddirfawr rhac geiriau Samuel: nerth hefyd nid oedd yn|ddo ef, canys ni fwyta&s;e fwyd yr holl ddiwrnod, na'r holl no&s;waith honno.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y daeth y wraig at Saul, a hi a gan|fu mai dychrynnedig iawn oedd efe: a hi a ddy|wedodd wrtho ef, wele gwrandawodd dy law|forwyn ar dy lais di, go&s;odais hefyd fy enioes mewn enbydrwydd, ac vfyddheais dy eiriau y rhai a leferai&s;t wrthif.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yn awr gan hynny gwrando dithe atto|lwg ar lais dy wa&s;anaeth-ferch, a gad i mi o&s;od ger dy fron di dammed o fara, fel y bwyttaech: ac y byddo nerth ynot, pan elech i ffordd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ond efe a wrthododd, ac a ddywedodd, ni fwytt&acirc;f: etto ei wei&s;ion a'r wraig hefyd ai cymmella&s;ant ef, ac efe a wrandawodd ar eu llais hwynt: ac efe a gyfododd oddi ar y ddaiar, ac a ei&s;teddodd ar y gwely.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac [yr oedd] gan y wraig l&ocirc; br&acirc;s yn t&ycirc; yna hi a fry&s;&s;iodd, ac ai lladdodd ef: cymmerth hefyd beillied, ac ai tel&icirc;nodd, ac ai pobodd yn gr&icirc;.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna hi ai d&ucirc;g [hwynt] ger bron Saul, a cher bron ei wei&s;ion ef, a hwy a fwytta&s;ant: ac a gyfoda&s;ant, ac a aethant ymmaith y no&s;on honno.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="29" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Tywy&s;ogion y Phili&s;tiaid yn peri gyrru Dafydd yn ei &ocirc;l.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y Phili&s;tiaid a gynnulla&s;ant eu holl fy|ddinoedd i Aphec: a'r I&s;raeliaid oeddynt yn gwer&s;&s;yllu wrth Ain yr hon [&s;ydd] yn Iez|rahel.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A thywy&s;ogion y Phili&s;tiaid oeddynt yn trammwy yn gantoedd, ac yn filoedd: ond Da|fydd ai w&ycirc;r oeddynt yn cerdded yn olaf gyd ag Achis.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna tywy&s;ogion y Phili&s;tiaid a ddywe|da&s;ant, beth [a wna] yr Hebr&aelig;aid hyn [ymma&lpunctel;] ac Achis a ddywedodd wrth dywy&s;ogion y Phi|li&s;tiaid, onid dymma Ddafydd gw&acirc;s Saul bre|nin I&s;rael, yr hwn afu gyd a mi y dyddiau hyn, neu yr blynyddoedd hyn, ac ni chefais ddim yn|tho ef, er y dydd y ffoawdd efe [attaf] hyd y dydd hwn&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Er hynny tywy&s;ogion y Phili&s;tiaid a lidi|a&s;ant
<PB REF="141">wrtho ef, a thywy&s;ogion y Phili&s;tiaid a ddyweda&s;ant wrtho ef, tr&ocirc; di y g&wcirc;r hwn fel y dychwelo iw le yr hwn y go&s;odai&s;t ef arno, ac na ddeled i wared gyd a ni i'r rhyfel, rhac ei fod yn wrthwyneb-&wcirc;r i ni yn y rhyfel:<NOTE PLACE="marg">1. Cron. 12.19.</NOTE> canys a pha beth y rhyng a hwn f&ocirc;dd iw fei&s;tr onid a phen|nau y gw&ycirc;r hyn&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Onid hwn [yw] Dafydd yr hwn y cana|&s;ant iddo yn y dawn&s;iau gan ddywedyd: Saul a darawodd ei filoedd,<NOTE PLACE="marg">Pen. 18.7. &amp; 21.11.</NOTE> a Dafydd ei fyrddiwn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna Achis a alwodd ar Ddafydd, ac a ddywedodd wrtho ef, [fel mai] byw yw yr Ar|glwydd diau dy [fod] ti yn inion, ac yn dd&acirc; yn fyng-olwg i, pan elit allan, a phan ddelit i mewn gyd a mi yn y gwer&s;&s;yll, canys ni chefais ynot ddrygioni o'r dydd y daetho&s;t attafi hyd y dydd hwn: eithr nid [wyt] ti wrth fodd y tywy&s;ogion.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dychwel yn awr gan hynny a dos mewn heddwch: ac na anfodlona dywy&s;ogion y Phi|li&s;tiaid.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y dywedodd Dafydd wrth Achis, ond beth a wneuthum i, a pheth a gefai&s;t di yn dy w&acirc;s o'r dydd yr hwn y bum o'th flaen di hyd y dydd hwn, fel na ddelwn i ymladd yn erbyn gelynnion fy arglwydd frenin.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac Achis a attebodd, ac a ddywedodd wrth Ddafydd, gwn mai da [ydwyt] ti yn fyng-o|lwg i, megis angel Duw: ond tywy&s;ogion y Phili&s;tiaid a ddyweda&s;ant, na ddeued efe i fynu gyd a ni i'r rhyfel.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny yn awr cyfot yn foreu, a gw|ei&s;ion dy fei&s;tr y rhai a ddaethant gyd a thi: pan gyfodoch yn foreu, a goleuo i chwi, yna ewch ymmaith.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Felly Dafydd a gyfododd, efe ai w&ycirc;r i fyned ymmaith y boreu, i ddychwelyd &icirc; d&icirc;r y Phili&s;tiaid: a'r Phili&s;tiaid a aethant i fynu i Iezrehel.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="30" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr Amaleciaid yn llo&s;ci, ac yn y&s;peilio Siclag. 8 Da|fydd yn eu hymlid, yn eu difetha, ac yn eu hy&s;peilio hwythau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAn ddaeth Dafydd ai w&ycirc;r i Siclag y try|dydd dydd: yna yr Amaleciaid a ruthra&s;ent, ar du yr dehau, ac ar Siclag, ac a daraw&s;ent Siclag, ac ai llo&s;ca&s;ent hi a th&acirc;n.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Caeth-gluda&s;ent hefyd y gwragedd y rhai [oeddynt] ynddi, o fychan hyd fawr, ni ladda&s;ent hwy n&ecirc;b, eithr duga&s;ent [hwy] ymmaith, ac ae|thent iw ffordd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Felly y daeth Dafydd ai w&ycirc;r i'r ddinas, ac wele hi wedi ei llo&s;ci a th&acirc;n: eu gwragedd hw|ynt hefyd, ai meibion, ai merched a gaeth-glu|da&s;id ymmaith.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y derchafodd Dafydd, a'r bobl y rhai [oeddynt] gyd ag ef eu llef, ac a &wcirc;yla&s;ant hyd nad [oedd] egni ynddynt i &wcirc;ylo.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Dwy wragedd Dafydd hefyd a gaeth|gluda&s;id: Ahinoam yr Iezrehelies, ac Abigail gwraig Nabal y Carmeliad.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A bu yn gyfyng iawn ar Ddafydd, canys y bobl a feddylia&s;ant ei labyddio ef, o herwydd chwerwa&s;e enaid yr holl bobl, p&ocirc;b vn am ei fei|bion, ac am ei ferched: ond Dafydd a ymgy&s;&s;u|rodd yn yr Arglwydd ei Dduw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A Dafydd a dywedodd wrth Abiathar yr offeiriad mab Ahimelec, d&wcirc;g i mi attolwg yr Ephod: ac Abiathar a ddug yr Ephod at Dda|fydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna Dafydd a ymgynghorodd a'r Ar|glwydd, gan ddywedyd, [a] erlidia fi ar &ocirc;l y dorf hon&lpunctel; a oddiweddafi hi&lpunctel; ac efe a ddywedodd wr|tho ef, erlid, canys gan oddiweddid y goddiwe|ddi, a chan waredu y gwaredi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Felly Dafydd a aeth, efe a'r chwe chan|&wcirc;r y rhai [oeddynt] gyd ag ef, a hwy a ddae|thant hyd afon Be&s;or, a'r rhan arall a arho&s;a|&s;ant [yno.]</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A Dafydd a erlidiodd, efe a phedwar cant o w&ycirc;r: (canys dau can-wr a &s;afa&s;ant yn &ocirc;l [&s;ef] y rhai a flina&s;ent fel na allent fyned tros afon Be&s;or.)</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A hwy a gaw&s;ant Aipht-ddyn yn y maes, ac ai duga&s;ant ef at Ddafydd: rhodda&s;ant hefyd iddo ef fara, ac efe a fwytt&acirc;dd, a hwy ai dioda|&s;ant ef a dwfr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A hwy a rodda&s;ant iddo ef ddarn o ffi|gus, a dau [gawell] o re&s;&s;yng, ac efe a fwytt&acirc;dd, ai y&s;pryd a ddychwelodd atto ef, canys ni fwyt|ta&s;e fara, ac ni yfa&s;e ddwfr dridiau, a thair nos.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A Dafydd a ddywedodd wrtho ef, [gw&acirc;s]i bwy [wyt] ti, ac o ba le y [daetho&s;t] ti&lpunctel; ac efe a ddywedodd, llangc o'r Aipht [yd|wyf] fi, [a] gw&acirc;s i &wcirc;r o Amalec, a'm mei&s;tr a'm gadawodd, o blegit i mi glefychu er ys tri|diau bellach.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Nyni a anrhaithia&s;om du yr dehau i Ce|reth, a'r hyn [&s;ydd] eiddo Iuda, a thu yr dehau i Caleb: Siclag hefyd a lo&s;ca&s;om ni a th&acirc;n.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A Dafydd a ddywedodd wrtho, a ei di a mi i wared at y dorf hon&lpunctel; yntef a ddywedodd <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wng wrthifi i Dduw, na leddech fi, ac na rodd|ech fi yn llaw fy mei&s;tr, ac mi a &acirc;f a thi i wared at y dorf hon.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe ai d&ucirc;g ef i wared, ac wele hwynt wedi ymwa&s;caru ar h&ycirc;d wyneb yr holl d&icirc;r: yn bwytta, ac yn yfed, ac yn llemmen, o herwydd yr holl y&s;pail fawr yr hon a ddyga&s;ent hwy o w|l&acirc;d y Phili&s;tiaid, ac a wl&acirc;d Iuda.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A Dafydd ai tarawodd hwynt o'r cyfnos hyd bryd nawn drannoeth: ac ni ddiangodd vn o honynt, eithr pedwar cant o w&ycirc;r ieuaingc, y rhai a farchoga&s;ant ar gam&ecirc;lod, ac a ffoa&s;ant.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A Dafydd a achubodd yr hyn oll a ddu|ga&s;e yr Amaleciaid: Dafydd hefyd a waredodd ei ddwy wragedd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac nid oedd yn ei&s;ieu iddynt, na bychan na mawr, na mab, na merch, na [dim] o'r anrha|ith, hyd ynoed yr hyn oll a dduga&s;ent hwy gan|ddynt: hynny oll, a dd&ucirc;g Dafydd adref.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> D&ucirc;g Dafydd hefyd yr holl defaid, a'r
<PB N="125" REF="141">gwartheg: [ac ai] gyrra&s;ant o flaen ei yrr ef, a hwy a ddyweda&s;ant, dymma anrhaith Da|fydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A Dafydd a ddaeth at y dau can-wr y rhai a flina&s;ent fel nad allent fyned ar &ocirc;l Da|fydd, ac a bara&s;id iddynt aros wrth afon Be&s;or, a hwy a aethant i gyfarfod Dafydd, ac i gyfar|fod a'r bobl y rhai [oeddynt] gyd ag ef: a phan ne&s;&s;aodd Dafydd at y bobl, efe ai cyfarchodd hwynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna 'r attebodd pob g&wcirc;r drygionus, ac eiddo 'r fall o'r gw&ycirc;r yr rhai a aethent gyd a Dafydd, ac a ddyweda&s;ant, o herwydd nad ae|thant hwy gyd a ni, ni roddwn ni iddynt hwy [ddim] o'r anrhaith yr hon a achuba&s;om ni: eithr i bob vn ei wraig, ai feibion: am hynny dygant [hwynt] ymmaith, ac ymadawant.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna y dywedodd Dafydd, ni wnewch chwi felly fy mrodyr: am yr hyn a roddes yr Arglwydd i ni, yr hwn a'n cadwodd ni, ac a ro|ddes y dorf yr hon a ddaethe i'n herbyn ni yn ein llaw ni.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pwy gan hynny a wrendu arnoch chwi yn y peth hyn&lpunctel; canys vn fath [fydd] rhann yr hwn a elo i wared i ryfel, a rhann yr hwn a ar|ho&s;o gyd a'r dodrefn, hwy a gyd rannant.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac o'r dydd hwnnw allan efe a o&s;ododd hynn yn gyfraith, ac yn farnedigaeth yn I&s;rael hyd y dydd hwn.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Pan ddaeth Dafydd i Siclag, efe a an|fonodd o'r anrhaith, i henuriaid Iuda, [&s;ef] iw gyfeillion gan ddywedyd: wele i chwi anrheg o anrhaith gelynnion yr Arglwydd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> [Sef] i'r rhai [oeddynt] yn Bethel, ac i'r rhai [oeddynt] yn Ramoth tu a'r dehau, ac i'r rhai [oeddynt] yn Iather.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Hefyd i'r rhai [oeddynt] yn Aroer, ac i'r rhai [oeddynt] yn Siphmoth, ac i'r rhai [oe|ddynt] yn E&s;temoa.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac i'r rhai [oeddynt] yn Rachal, ac i'r rhai [oeddynt] yn nina&s;oedd y Ierahmeeliaid, ac i'r rhai [oeddynt] yn nina&s;oedd y Ceneaid.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac i'r rhai [oeddynt] yn Horma, ac i'r rhai [oeddynt] yng-Hora&s;an, ac i'r rhai [oe|ddynt] yn Athach.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac i'r rhai [oeddynt] yn Hebron, ac i'r holl leoedd y rhai y rhodia&s;e Dafydd efe ai w&ycirc;r ynddynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="31" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dihenydd Saul, ai feibion.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'R<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 10.1.</NOTE> Phili&s;tiaid oeddynt yn ymladd yn er|byn I&s;rael, a gw&ycirc;r I&s;rael a ffoa&s;ant rhac y Phili&s;tiaid, ac a &s;yrthia&s;ant yn archolledic ym mynydd Gilboa.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r Phili&s;tiaid a erlidia&s;ant Saul, ai fei|bion: a'r Phili&s;tiaid a ladda&s;ant Ionathan, A|binadab hefyd, a Malei&s;&s;ua meibion Saul.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A thrwmhaodd y rhyfel yn erbyn Saul, a'r perchen bw&acirc;u ai caw&s;ant ef, ac efe a ofnodd yn ddirfawr rhac y &s;aethyddion.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y dywedodd Saul wrth glydudd ei arfau, tynn dy gleddyf a thrywana fi ag ef, rhac i'r rhai dienwaededic ymma ddyfod a'm trywa|nu i, a'm gwradwyddo, ond ni fynne ei e&s;wyn ef, canys efe a ddychrynna&s;e yn ddirfawr: am hynny Saul a gymmerodd y cleddyf, ac a &s;yr|thiodd arno ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pan welodd ei e&s;wyn ef farw o Saul: y|na yntef hefyd a &s;yrthiodd ar ei gleddyf, ac a fu farw gyd ag ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Felly y bu farw Saul, ai dri mab ef, ai e&s;|wyn, ai holl w&ycirc;r ef y dydd hwnnw ar vn waith.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan welodd gw&ycirc;r I&s;rael y rhai [oeddynt] o'r tu hwnt i'r dyffryn, a'r rhai [oeddynt] o'r tu hwnt i Iorddonen ffoi o w&ycirc;r I&s;rael, a marw Saul ai feibion: yna y gadaw&s;ant y dina&s;oedd, ac y ffoa&s;ant, a'r Phili&s;tiaid a ddaethant, ac a bre&s;&s;wylia&s;ant ynddynt hwy.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r borau pan ddaeth y Phili&s;tiaid i y&s;|peilio y lladdedigion: yna y caw&s;ant Saul ai dri mab, yn gorwedd ym mynydd Gilboa.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A hwy a dorra&s;ant ei benn ef, ac a ddio&s;|ca&s;ant ei arfau ef, ac a anfona&s;ant i wl&acirc;d y Phi|li&s;tiaid o bob parth, i fynegu yn nh&ycirc; eu delwau hwynt, ac ym my&s;c y bobl.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A go&s;oda&s;ant ei arfau ef yn nh&ycirc; A&s;taroth ai gorph ef a hoelia&s;ant hwy ar f&ucirc;r Beth&s;an.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pan glybu trigolion Iabes Gilead hyn|ny, &s;ef yr hyn a wnaethe y Phili&s;tiaid i Saul,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna 'r holl w&ycirc;r nerthol a gyfoda&s;ant, ac a rodia&s;ant yr holl n&ocirc;s, ac a dduga&s;ant ymmaith gorph Saul, a chyrph ei feibion ef oddi ar f&ucirc;r Beth&s;an: ac a ddaethant i Iabes, ac ai llo&s;ca|&s;ant hwynt yno.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A hwy a gymmera&s;ant eu he&s;cyrn hwynt, ac ai cladda&s;ant ta~n brenn yn Iabes: ac a ymprydia&s;ant &s;aith niwrnod.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 N="2 Samuel" TYPE="book">
<PB REF="142">
<HEAD>&leaf; Yr ail llyfr i Samuel.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Vn yn dwyn newydd i Ddafyd o farwolaeth Saul. 14 Gwobr yr hwn ai dug. 17 Galar-nad Dafydd am Saul, ac Ionathan.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_AC yn &ocirc;l marwolaeth Saul pan ddychwela&s;e Dafydd<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 30.17.</NOTE> o ladd yr A|maleciaid: wedi aros o Ddafydd ddeu-ddydd yn Siclag,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y trydydd dydd wele &wcirc;r yn dyfod o'r gwer&s;&s;yll oddi wrth Saul, ai ddillad wedi eu rhwygo, a phridd ar ei benn: a phan ddaeth efe at Ddafydd, yna efe a &s;yrthiodd i lawr, ac a ymgrymmodd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A Dafydd a ddywedodd wrtho ef, o ba le y daetho&s;t di&lpunctel; yntef a ddywedodd wrtho ef, o wer|&s;&s;yll I&s;rael y diengais i.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y dywedodd Dafydd wrtho ef, beth yw 'r matter mynega attolwg i mi&lpunctel; yntef a ddy|wedodd, y bobl a ffoawdd o'r rhyfel, a llawer he|fyd o'r bobl a &s;yrthiodd, ac a fuant feirw: Saul hefyd ac Ionathan ei fab a fuant feirw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A Dafydd a ddywedodd wrth y llangc yr hwn oedd yn mynegu [hyn] iddo ef: pa fodd y gwyddo&s;t di farw Saul, ar Ionathan ei fab&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna 'r llangc yr hwn oedd yn mynegu i|ddo ef a ddywedodd, digwyddodd i mi ddyfod i fynydd Gilboa, ac wele Saul oedd yn pwy&s;o ar ei waiw-ffon: wele hefyd y cerbydau a'r mar|chogion yn ei erlid ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a edrychodd oi &ocirc;l, ac am canfu i: ac a alwodd arnafi, minne a ddywedais wele fi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Dywedodd yntef wrthifi, pwy [ydwyt] ti&lpunctel; minne a ddywedais wrtho ef, Amaleciad [ydwyf] fi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y dywedodd efe wrthifi, &s;af attolwg arnaf a lladd fi, cays dychryn a'm daliodd i, o herwydd [bod] fy holl enaid ynofi etto.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly mi a &s;efais arno ef, ac ai lleddais ef, canys gwybum na bydde efe byw ar &ocirc;l ei gwymp: a chymmerais y goron yr hon [oedd] ar ei benn ef, a'r fraichled yr hon [oedd] am ei fraich ef, ac ai dugum hwynt ymma at fy ar|glwydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna Dafydd a ymaflodd yn ei ddillad, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen.3.31. &amp; 13.31.</NOTE> ai rhwygodd hwynt: a'r holl w&ycirc;r hefyd y rhai [oeddynt] gyd ag ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Galara&s;ant hefyd, ac &wcirc;yla&s;ant, ac ym|prydia&s;ant hyd yr hwyr am Saul, ac am Io|nathan ei fab, ac am bobl yr Arglwydd, ac am d&ycirc; I&s;rael, o herwydd iddynt &s;yrthio trwy gle|ddyf.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A Dafydd a ddywedodd wrth y llangc yr hwn oedd yn mynegu [hyn] iddo ef, o ba le i'th [henniw] di&lpunctel; yntef a ddy wedodd mab i &wcirc;r dieithr o Amaleciad ydwyfi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y dywedodd Dafydd wrtho ef:<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 105.15.</NOTE> pa fodd nad ofnai&s;t di e&s;tyn dy law i ddifetha enei|niog yr Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A Dafydd a alwodd ar vn o'r gwei&s;ion, ac a ddywedodd, ne&s;&s;&acirc;, rhuthra iddo ef: ac efe ai tarawodd ef, fel y bu efe farw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y dywedodd Dafydd wrtho ef, [by|dded] dy waed ti ar dy benn dy hun: canys dy e|nau dy hun a de&s;tiolaethodd yn dy erbyn gan ddywedyd: myfi a leddais eneiniog yr Ar|glwydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A Dafydd a alar-nadodd yr alar-nad hon am Saul, ac am Ionathan ei fab ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Dywedodd hefyd am ddy&s;cu meibion Iuda [&s;aethu] a b&wcirc;a: wele y mae yn &s;crifenne|dic<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua 10.13.</NOTE> yn llyfr yr iniawn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Oh ardderchawgrwydd I&s;rael, efe a ar|chollwyd ar dy vchelfaoedd di: pa fodd y cwym|podd y cedyrn&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Nac<NOTE N="*" PLACE="marg">Mic. 1.10.</NOTE> adroddwch [hyn] yn Gath, na fy|negwch yn heolydd A&s;celon: rhac llawenychu merched y Phili&s;tiaid, rhac gorfoleddu o fer|ched y rhai dienwaededic.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Oh fynyddoedd Gilboa, na [dde&s;cyned] ar|noch chwi wlith na glaw, na meu&s;ydd o offrym|mau: canys yno y &s;yrthiodd tarian y cedyrn, [&s;ef] tarian Saul, fel pe bua&s;e heb ei eneinio ag olew.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Oddi wrth waed lladdedigion, oddi wrth fra&s;der cedyrn ni phlygodd b&wcirc;a Ionathan yn &ocirc;l: a chleddyf Saul ni ddychwelodd yn w&acirc;g.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Saul ac Ionathan [oeddynt] gariadol ac annwyl yn eu bywyd, ac yn eu marwolaeth ni wahanwyd hwynt: cynt oeddynt na'r er&ycirc;rod, [a] chryfach oeddynt na'r llewod.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Merched I&s;rael &wcirc;ylwch am Saul: yr hwn oedd yn eich dilladu chwi ag &s;carlat gyd ag hyfrydwch, yr hwn oedd yn gwi&s;co addurn|wi&s;c aur ar eich gwi&s;c chwi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Pa fodd y cwympodd y cedyrn yng-ha|nol y rhyfel&lpunctel; Ionathan a laddwyd ar dy vchel|faoedd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Gofid [&s;ydd] arnafi am danati fy mrawd Ionathan, c&ucirc; iawn fuo&s;t gennyfi: rhyfeddach o|edd dy gariad tua ag attafi na chariad gwragedd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Pa fodd y &s;yrthiodd y cedyrn, ac y difeth|wyd arfau rhyfel&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Eneiniad Dafydd yn Hebron ac Iuda. 8 Isbo&s;eth yn llywodraethu I&s;rael trwy help Abner. 17 Gwyr Dafydd yn gorchfygu gwyr Abner.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn &ocirc;l hyn yr ymgynghorodd Dafydd a'r Arglwydd gan ddywedyd, a &acirc;fi i fynu i vn o ddina&s;oedd Iuda? a'r Arglwydd a ddy|wedodd wrtho ef, d&ocirc;s i fynu: yna y dywedodd Dafydd, i ba le yr &acirc;f i fynu&lpunctel; dywedodd yntef, i
<PB N="126" REF="142">Hebron.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna Dafydd a aeth i fynu yno, ai ddwy wragedd hefyd Ahinoam yr Iezralithes, ac A|bigail gwraig Nabal y Carmeliad.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A Dafydd a ddug i fynu ei w&ycirc;r y rhai [o|eddynt] gyd ag ef, pob vn ai deulu: a hwy a arho&s;a&s;ant yn nina&s;oedd Hebron.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna gw&ycirc;r Iuda a ddaethant, ac a enei|nia&s;ant Ddafydd yno yn frenin ar d&ycirc; Iuda: a mynega&s;ant i Ddafydd gan ddywedyd, mai gw&ycirc;r Iabes Gilead<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam 31.13.</NOTE> a gladda&s;ent Saul.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A Dafydd a anfonodd gennadau at w&ycirc;r Iabes Gilead, ac a dywedodd wrthynt hwy: bendigedic [ydych] chwi i'r Arglwydd, y rhai a wnaethoch y drugaredd hon a'ch arglwydd Saul, ac ai cladda&s;och ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yn awr yr Arglwydd a waelo a chwi drugaredd, a gwirionedd: minne hefyd a dalaf i chwi am y daioni hwn, o blegit i chwi wneu|thur y peth hyn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yn awr gan hynny, ymnerthed eich dwy|lo, a byddwch feibion grymmus: canys marw a fu eich arglwydd Saul, a th&ycirc; Iuda a'm hen|einia&s;ant innef yn frenin arnynt hwy.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond Abner mab Ner tywy&s;og y filwriaeth yr hon [oedd] gan Saul a gymmerth I&s;bo&s;eth fab Saul, ac ai dug ef i Mahanaim.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac ai go&s;ododd ef yn frenin ar Gilead, ac ar yr A&s;&s;uriaid, ac ar Iezrahel: ac ar Ephraim ac ar Beniamin, ac ar holl I&s;rael.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Mab deu-gain-mlwydd [oedd] I&s;bo&s;eth mab Saul, pan deyrna&s;odd efe ar I&s;rael, a dwy flynedd y teyrna&s;odd efe: t&ycirc; Iuda yn vnic oedd|ynt gyd a Dafydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> (A rhifedi y dyddiau y rhai y bu Dafydd yn frenin yn Hebron ar d&ycirc; Iuda oedd &s;aith mlynedd, a chwe mis.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac Abner mab Ner, a gwei&s;ion I&s;bo|&s;eth fab Saul a aethant allan o Mahanaim i Gibeon.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ioab hefyd mab Serfia, a gwei&s;ion Da|fydd a aethant allan, ac a gyfarfuant a hwynt wrth lynn Gibeon: a'r rhai hyn a ei&s;tedda&s;ant wrth y llynn or nailldu, a'r lleill wrth y llynn o'r tu arall.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna Abner a ddywedodd wrth Ioab, cy|foded yn awr y llangciau, a chwar&acirc;nt ger ein bronnau ni: a dywedodd Ioab cyfodant.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y cyfoda&s;ant, ac yr aethant tro&s;odd dan rif: deuddec o Beniamin, &s;efodd i wrth I&s;|bo&s;eth fab Saul, a deuddec o wei&s;ion Dafydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A phob vn a ymaflodd ym mhen ei gilydd ac [a yrrodd] ei gleddyf yn y&s;tlys ei gyfell, felly y cyd &s;yrthia&s;ant hwy: am hynny y galwyd y lle hwnnw erw 'r cryfion yr hon [&s;ydd] yn Gi|beon.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A bu ryfel caled iawn y dwthwn hwn|nw: a tharawyd Abner, a gw&ycirc;r I&s;rael o flaen gwei&s;ion Dafydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A thri mab Serfia oeddynt yno, [&s;ef] Ioab, ac Abi&s;ai, ac A&s;ahel: ac A&s;ahel [oedd] mor fuan ar ei draed ag vn o'r iwrchod y rhai [ydynt] yn y maes.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac A&s;ahel a ddilynodd ar &ocirc;l Abner: ac wrth fyned ni throdd ar y tu dehau, nac ar y tu a&s;&s;wy oddi ar &ocirc;l Abner.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna Abner a edrychodd oi &ocirc;l ac a ddywe|dodd, ai tydi [fydd] ymma A&s;ahel&lpunctel; a dywedodd yntef [&icirc;e] myfi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y dywedodd Abner wrtho ef, tr&ocirc; ar dy law ddehau, neu ar dy law a&s;&s;wy, a dal it vn o'r llangciau, a chymmer it ei arfau ef: ond ni fynne A&s;ahel droi oddi ar ei &ocirc;l ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac Abner a ddywedodd eilwaith wrth A|&s;ahel, cilia di oddi ar fy &ocirc;l i: i ba beth y tarawaf di i lawr, canys pa fodd y codwn fyng-olwg ar Ioab dy frawd ti [wedi hynnny&lpunctel;]</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Pan wrthododd efe ymado, yna Abner ai tarawodd ef a b&ocirc;n y waiw-ffon tann y bum|med [ais,] a'r waiw-ffon a' aeth allan o'r tu cefn iddo ef, fel y &s;yrthiodd efe yno, ac y bu farw yn ei l&ecirc;: a phawb a'r oedd yn dyfod i'r lle yr hwn y &s;yrthia&s;e A&s;ahel ynddo, ac y bua&s;e efe farw, a &s;a|fa&s;ant.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ioab hefyd, ac Abi&s;ai a erlidia&s;ant ar &ocirc;l Abner: pan fachludodd yr haul yna hwy a dda|ethant hyd frynn Ammah yr hwn [&s;ydd] gyfer|byn a Giah tu ag anialwch Gibeon.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A meibion Beniamin a ymga&s;cla&s;ant ar &ocirc;l Abner, ac yr oeddynt yn un fintai: ac a &s;afa|&s;ant ar benn vn brynn.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna Abner a alwodd ar Ioab, ac a ddy|wedodd, ai byth y dini&s;tria 'r cleddyf&lpunctel; oni wy|ddo&s;t ti mai chwerwder fydd yn y diwedd&lpunctel; hyd ba bryd gan hynny y byddi heb ddywedyd wrth y bobl am ddychwelyd oddi ar &ocirc;l eu brodyr hw|ynt&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A dywedodd Ioab, fel mai byw yw Duw oni bua&s;e [yr hyn] a ddywedai&s;t, diau yna y bo|rau 'r aethe y bobl i fynu, bob vn oddi ar &ocirc;l ei frawd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Felly Ioab a vdcanodd mewn vdcorn, a'r hol bobl a &s;afa&s;ant, ac nid erlidia&s;ant mwy|ach ar &ocirc;l I&s;rael, ac ni chwanega&s;ant ymladd mwyach.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna Abner ai w&ycirc;r a aethant drwy 'r rhos ar hyd y n&ocirc;s honno: ac aethant tros yr Iorddo|nen, a thrammwya&s;ant holl Bithron, a daethant i Mahanaim.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac Ioab a ddychwelodd oddi ar &ocirc;l Ab|ner, ac a ga&s;clodd yr holl bobl: ac yr oedd yn ei|&s;ieu o wei&s;ion Dafydd bedwar g&wcirc;r ar bymthec ac A&s;ahel.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A gwei&s;ion Dafydd a daraw&s;ent o Ben|iamin, ac o w&ycirc;r Abner dry-chant, a thri vgain g&wcirc;r [fel] y buant feirw.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A hwy a dduga&s;ant A&s;ahel, ac ai cladda|&s;ant ef ym meddrod ei d&acirc;d yr hwy [oedd] yn Bethlehem: ac Ioab ai w&ycirc;r a rodia&s;ant ar h&ycirc;d y n&ocirc;s, ac yn Hebron y goleuodd arnynt hwy.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y plant a ennillodd Dafydd yn Hebron. 12 Dafydd
<PB REF="143">(wedi i Abner Droi atto ef) yn cael ei wraig Michol adief. 26 Ioab yn lladd Abner trwy fr&acirc;d.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Bu y rhyfel yn h&icirc;r rhwng t&ycirc; Saul a th&ycirc; Ddafydd: a Dafydd oedd yn myned gry|fach gryfach, ond t&ycirc; Saul oedd yn myned wannach wannach.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A meibion a anwyd i Ddafydd yn He|bron: ai gyntafanedic ef oedd Amnon o Ahino|am yr Iezrahelithes.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ai ail [mab] ef [oedd]<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 3.1.</NOTE> Chilab o Abi|gail gwraig Nabal y Carmeliad: a'r trydydd [oedd] Ab&s;alom mab Maacah ferch Talmai brenin Ge&s;ur.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r Pedwerydd [oedd] Adonia mab Haggith: a'r pummed [oedd] Sephathiah mab Abital.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r chweched [oedd] Ithream o Egla gwraig Ddafydd: y rhai hyn a anwyd i Dda|fydd yn Hebron.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A thra 'r ydoedd y rhyfel rhwng t&ycirc; Saul a th&ycirc; Dvafydd, yr oedd Abner yn ymegnio dros d&ycirc; Saul.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond i Saul y [bua&s;e] ordderch-wraig, ai henw Ri&s;pa merch Aiah: ac [I&s;bo&s;eth] a ddy|wedodd wrth Abner, pa ham yr aetho&s;t i mewn at ordderch-wraig fy nhad&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y digiodd Abner yn ddirfawr o her|wydd geiriau I&s;bo&s;eth, ac a ddywedodd, ai pen c&icirc; [ydwyfi&lpunctel;] (yr hwn ydwyf heddyw 'n erbyn Iuda yn gwneuthur trugaredd a th&ycirc; Saul dy d&acirc;d ti, ai frodyr ef, ac ai gyfeillion, a heb dy ro|ddi di yn llaw Dafydd) pan o&s;odai&s;t i'm her|byn fai [am] y wraig hon heddyw&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Fel hyn y gwnelo Duw i Abner, ac fel hyn y chwanego iddo ef: onid megis y tyngodd yr Arglwydd wrth Ddafydd, felly y gwnaf iddo ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gan droi y frenhiniaeth oddi wrth d&ycirc; Saul, a derchafu gor&s;edd-faingc Dafydd ar I&s;rael, ac ar Iuda, o Ddan hyd Beer&s;eba.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac ni feiddiodd efe mwyach atteb gair i Abner rhac ei ofn ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna Abner a anfonodd ge~nadau at Dda|fydd tro&s;io ei hun gan ddywedyd: eiddo pwy yw 'r wl&acirc;d&lpunctel; [a] chan ddywedyd, gwna di gyng|rair a mi, ac wele fy llaw i [fydd] gyd a thi, i droi attat ti holl I&s;rael.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A dywedodd yntef da, mifi a wnaf gy|fammod a thi: etto vn peth yr ydwyfi yn ei gei|&s;io gennit, gan ddywedyd: ni weli fy wyneb oni ddygi di Michol ferch Saul ger fy mron i pan ddelech i'm hedrych.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna yr anfonodd Dafydd gennadau at I&s;bo&s;eth fab Saul gan ddywedyd: dyro [i mi] fyng-wraig Michol yr hon a ddyweddiais i mi am gant o flaen-grwyn y Phili&s;tiaid.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac I&s;bo&s;eth a anfonodd, ac ai dug hi o|ddi wrth [<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">i] g&wcirc;r [&s;ef] oddi wrth Phaltiel fab Lais.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ai g&wcirc;r a aeth gyd a hi, gan fyned ac &wcirc;y|lo ar ei hol hi hyd Bahurim: yna y dywedodd Abner wrtho ef, dos [a]dychwel, ac efe a ddych|welodd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac Abner a lefarodd wrth henuriaid I&s;|rael gan ddywedyd: cyn hyn yr oeddech chwi 'n cei&s;io Dafydd yn frenin arnoch.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac yn awr gwnewch [hynny:] canys yr Arglwydd a lefarodd am Ddafydd gan ddy|wedyd, drwy law Dafydd fyng-w&acirc;s y gware|daf fy mhobl I&s;rael o law y Phili&s;tiaid, ac o law eu holl elynnion hwynt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Dywedodd Abner [hyn] hefyd wrth Beniamin: ac yna 'r aeth Abner i ymddiddan a Dafydd yn Hebron am yr hyn oll [oedd] dda yng-olwg I&s;rael, ac yng-olwg holl dy Benia|mm.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Felly Abner a ddaeth at Ddafydd i He|bron ac vgain-wr gyd ag ef: a Dafydd a wna|eth wledd i Abner, ac i'r gw&ycirc;r y rhai [oeddynt] gyd ag ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y dywedodd Abner wrth Dafydd, cyfodaf fel yr elwyf, ac y ca&s;clwyf holl I&s;rael at fy arglwydd frenin, fel yr gwnant gyfammod a thi, ac y teyrna&s;ech di yn &ocirc;l yr hyn oll a chwen|nycho dy galon: yna Dafydd a ollyngodd Ab|ner, ac efe a aeth mewn heddwch.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac wele wei&s;ion Dafydd, ac Ioab yn dy|fod oddi wrth y dorf, ac anrhaith fawr a dduga|&s;ent hwy ganddynt: ond nid oedd Abner gyd a Dafydd yn Hebron, canys efe ai gollynga&s;e ef, ac yntef a aethe mewn heddwch.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna Ioab a'r holl lu yr hwn [oedd] gyd ag ef a ddaethant: a mynegwyd i Ioab gan ddywedyd, Abner mab Ner a ddaeth at y brenin, ac efe ai gollyngodd ef i fyned mewn heddwch.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac Ioab a ddaeth at y brenin, ac a ddywe|dodd, beth a wnaetho&s;ti&lpunctel; wele daeth Abner attat ti, pa ham y gollyngai&s;ti ef i fyned ym|maith&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ti a adwaenit Abner fab Ner, mai i'th dwyllo di y daeth efe: ac i &wcirc;ybod dy fynediad, a'th ddyfodiad, ac i &wcirc;ybod yr hyn oll yr ydwyt ti yn ei wneuthur.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna Ioab a aeth allan oddi wrth Dda|fydd, ac a anfonodd gennadau ar &ocirc;l Abner, a hwy ai duga&s;ant ef yn &ocirc;l oddi wrth ffynnon Si|riah heb &wcirc;ybod i Ddafydd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Pan ddychwelodd Abner i Hebron,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 2.5.</NOTE> yna Ioab ai tr&ocirc;dd ef i fewn y porth i ymddiddan ag ef mewn heddwch: ac ai tarawodd ef yno, [ta~n] y bummed [ais] fel y bu efe farw, o herwydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 2.23.</NOTE> gwaed A&s;ahel ei frawd ef.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> wedi hynny y clybu Dafydd, ac y dy|wedodd, dieuog [ydwyfi,] a'm brenhiniaeth gyd a'r Arglwydd byth, oddi wrth waed Abner fab N&ecirc;r.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Syrthied [y gwaed] ar benn Ioab, ac ar holl d&ycirc; ei dad ef: fel na phallo [fod vn] o d&ycirc; Ioab yn ddiferllyd, neu yn wahan-glwyfus, neu 'n ymgynnal wrth fagl, neu yn &s;yrthio ar gleddyf, neu mewn ei&s;ieu bara.</P>
<PB N="127" REF="143">
<P N="30"><HI>30</HI> Felly Ioab ac Abi&s;ai ei frawd ef a laddda|&s;ant Abner: o herwydd ladd o honaw ef A&s;a|hel eu brawd hwynt mewn rhyfel yn Gibeon.)</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A Dafydd a ddywedodd wrth Ioab, ac wrth yr holl bobl y rhai [oeddynt] gyd ag ef, rhwygwch eich dillad, ac ymwregy&s;&s;wch mewn &s;ach-liain, a galerwch o flaen Abner: a'r brenin Dafydd oedd yn myned ar &ocirc;l yr elor.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Pan gladda&s;ant hwy Abner yn Hebron: yna 'r brenin a ddyrchafodd ei l&ecirc;f ac a &wcirc;ylodd ar fedd Abner, yr holl bobl hefyd a &wcirc;yla&s;ant.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A'r brenin a alarnadodd am Abner, Ac a ddywedodd: ai fel y mae 'r ynfyd yn marw y bydd marw Abner&lpunctel;</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Dy ddwylo aid [oeddynt] yn rhwym, ac nid oedd dy draed wedi rhoddi mewn egwy|dydd, &s;yrthiai&s;t fel y &s;yrthie [vn] o flaen mei|bion enwir: a'r holl bobl a chwanega&s;ant &wcirc;ylo am dano ef.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Yna y daeth yr holl bobl i beri i Ddafydd fwytta bara a hi etto yn ddydd: ond Dafydd a dyngodd gan ddywedydd, fel hyn y gwnelo Duw i mi, ac fel hyn y chwanego efe os arch|waethaf fara na dim oll cyn machludo 'r haul.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A'r holl bobl a &wcirc;ybuant [hynny,] a da oedd [hyn] yn eu golwg hwynt: a'r hyn oll a wnaeth y brenin oedd dda yng-olwg y bobl.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yna 'r holl bobl, a holl I&s;rael y diwr|nod hwnnw a &wcirc;ybuant: na ddarfua&s;e o fodd y brenin ladd Abner fab N&ecirc;r.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A'r brenin a ddywedodd wrth ei wei&s;ion: oni wyddoch chwi i Dywy&s;og, ac i [&wcirc;r] mawr &s;yrthio heddyw yn I&s;rael&lpunctel;</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A minne [ydwyf] eiddil, a brenin [ne|wydd] eneiniog, a'r gw&ycirc;r hyn meibion Serfia ydynt lewach nam fi: yr Arglwydd a dalo i'r hwn a wnaeth y drwg, yn ol ei ddrygioni.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Baanah a Rechab yn lladd Isbo&s;eth. 12 a Dafydd yn peri eu lladd hwythau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAN glybu mab Saul farw o Abner yn Hebron yna ei ddwylo ef a lae&s;a&s;ant: a holl I&s;rael a ddychrynna&s;ant.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A dau wr oeddynt gan fab Saul yn dy|wy&s;ogion [ar] y torfoedd, enw vn [oedd] Ba|anah, ac enw 'r ail Rechab meibion Rimmon y Beerothiad o feibion Beniamin: canys Bee|roth hefyd a gyfrifa&s;yd gyd a Beniamin.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r Beerothiaid hyn a ffoa&s;e~t i Gittaim: ac a fua&s;ent yno yn ddieithriaid hyd y dydd hwn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac i Ionathan fab Saul [yr oedd] mab cloff: mab pum mlwydd oedd efe, pan ddaeth y gair am Saul ac Ionathan o Iezrael, yna ei fammeth ai cymmerth ef, ac a ff&ocirc;dd, a bu wrth fry&s;&s;io o honi i ffoi, yna efe a &s;yrthiodd fel y clo|ffodd efe, ai enw ef [oedd] Mephibo&s;eth.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A meibion Rimmon y Beerothiad [&s;ef] Rechab a Baanah a aethant, ac a ddaethant pan wre&s;oga&s;e y dydd i d&ycirc; I&s;bo&s;eth: ac efe oedd yn gorwedd ar wely ganol dydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac wele hwy a ddaethant i mewn i ganol y t&ycirc; [fel] rhai yn prynnu gwenith, ac hwy ai ta|raw&s;ant ef tann y bummed [a&s;en:] yna Re|chab, a Baanah ei frawd a ddianga&s;ant.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan ddaethent i'r t&ycirc;, yna efe oedd yn gor|wedd ar ei wely o fewn &s;tafell ei wely, ac hwy ai taraw&s;a~t ef, ac ai lladda&s;ant ef, ac a dorra&s;ant ei benn ef: ac a gymmera&s;ant ei benn ef, ac a gerdda&s;ant [ar hyd] ffordd y rhos ar hyd y n&ocirc;s.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac hwy a dduga&s;ant ben I&s;bo&s;eth at Dda|fydd i Hebron, ac a ddyweda&s;ant wrth y brenin, wele benn I&s;bo&s;eth fab Saul dy elyn di 'r hwn a gei&s;iodd dy ennoes di: a'r Arglwydd a roddes i'm harglwydd frenin ddial y dydd hwn ar Saul, ac ar ei h&acirc;d ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna Dafydd a attebodd Rechab, a Baa|nah ei frawd me~ibion Rimmon y: Boerothiad, ac a ddywedodd wrthynt hwy: [fel y mae byw 'r Arglwydd yr hwn a ryddhaodd fy enaid o bob cyfyngdra,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pan<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 1.15.</NOTE> fynegodd [vn] i mi gan ddy we|dyd, wele bu farw Saul, (ac efe oedd megis vn yn dwynllawen-chwedl yn ei olwg ei hun) yna ymaflais ynddo, a lleddais ef yn Sielag: yr hwn [a dybia&s;e] y rhodda&s;wn i iddo obrwy am ei gennadwriaeth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pa feint mwy [y gwnaf i] ddynion annu|wiol [y rhai] a ladda&s;ant &wcirc;r cyfion yn ei d&ycirc;, ar ei wely&lpunctel; yn awrgan hynny oni chei&s;iaf ei waed ef oddi ar eich llaw chwi&lpunctel; ac [oni] thorraf chwi ymmaith o'r t&icirc;r&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y gorchymynnodd Dafydd iw lan|gciau eu lladd hwynt, ac hwy a dorra&s;ant eu dwylo hwynt, ai traed, ac ai croga&s;ant hwy v|wch ben y llyn yn Hebron: a phen I&s;bo&s;eth a gymmera&s;ant hwy, ac ai cladda&s;ant ym me|ddrod<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 3.32,</NOTE> Abner yn Hebron.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Eneiniad Dafydd yn frenin ar I&s;rael. 7 Dafydd yn ennull ymddiffynfa Sion. 19 ac yn gorchfygu y Phili&s;tiaid dwywaith.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN a holl lwythau I&s;rael a ddaetha~t at Da|fydd i Hebron:<NOTE PLACE="marg">1. Cron. 11.8.</NOTE> ac a lefara&s;ant gan ddywe|dyd, wele dy a&s;cwrn di, a'th gnawd di ydym ni.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cyn hyn hefyd pan oedd Saul yn frenin arnom ni ti oeddit yn rheoli I&s;rael: a dywe|dodd yr Arglwydd wrthit ti, ti<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 78.71.</NOTE> a borthi fy mhobl I&s;rael, a thi a fyddi yn flaenor ar I&s;rael.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Felly holl henuriaid I&s;rael a ddaethant at y brenin i Hebron, a'r brenin Dafydd a wna|eth gyfammod a hwynt yn Hebron ger bron yr Arglwydd: ac hwy a eneinia&s;ant Ddafydd yn frenin ar I&s;rael.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Mab deng mlwydd ar hugain [oedd] Dafydd pan deyrna&s;odd efe [gyntaf: a] deu|gain mhlynedd y teyrna&s;od efe.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yn Hebron<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 2.11.</NOTE> y teyrna&s;odd efe ar Iuda &s;aith mlynedd, a chwe m&icirc;s: ac yn Ieru&s;alem y teyrna&s;odd efe dair blynedd ar ddec ar hugain ar holl I&s;raell, a Iuda.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ar brenin ai w&ycirc;r a aethant i Ieru&s;alem at yr Iebu&s;iaid pre&s;&s;wyl-wyr y wl&acirc;d: y rhai a le|fara&s;ant
<PB REF="144">wrth Ddafydd gan ddywedyd, ni ddeui di ymma om thynni ymmaith y deillion, a'r clo|ffion, [y rhai ydynt] yn dywedyd ni ddaw Da|fydd ymma.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond Dafydd a ennillodd amddeffynfa Sion: honno [yw] dinas Ddafydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> (A dyweda&s;e Dafydd y dwthwn hwnnw, pwy bynnac a clo ar rigolau [y tai,] ac a deru yr Iebu&s;iaid, a'r cloffion, a'r deillion y rhai &s;ydd g&acirc;s gan enaid Dafydd:<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 11.6.</NOTE> am hynny y dy we|da&s;ant y dall, a'r cloff ni ddaw i mewn i'r t&ycirc;.)</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A Dafydd a arho&s;odd yn yr amddeffynfa, ac ai galwodd hi dinas Dafydd, a Dafydd a a|dailadodd oi hamgylch hi, o Milo, hyd i mewn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A Dafydd a aeth [rhagddo,] gan fyned, a chynnyddu: ac Arglwydd Dduw y lluoedd [oedd] gyd ag ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A Hiram brenin Tyrus a anfonodd gen|nadau at Ddafydd, a choed cedr, a &s;eiri pren|nau, a &s;eiri meini: ac adailada&s;ant d&ycirc; i Ddafydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y gwybu Dafydd mai 'r Arglwydd ai &s;icrhau&s;e ef yn frenin ar I&s;rael: ac a ddercha|fa&s;e ei frenhiniaeth ef er mwyn ei bobl I&s;rael.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A Dafydd a gymmerodd etto<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 3.5.</NOTE> ordderch wragedd, a gwragedd o Ieru&s;alem, wedi i|ddo ddyfod o Hebron: a ganwyd i Ddafydd fei|bion a merched trachefn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 3.5.</NOTE> dymma henwau y rhai a anwyd iddo ef yn Ieru&s;alem: Sammuah, a Sobab, Natha~ hefyd a Salomon.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ibhar hefyd, ac Eli&s;uah, a Nepheg, ac Iaphia.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eli&s;amah hefyd, ac Eliada, ac Eliphalet.</P>
<P N="17"><HI>17</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 14.8, &amp; 12.16.</NOTE> Pan glybu y Phili&s;tiaid iddynt enei|nio Dafydd yn frenin ar I&s;rael, yna 'r holl Phi|li&s;tiaid a ddaethant i fynu i gei&s;io Dafydd: pan glybu Dafydd [hynny,] yna efe a aeth i wared i'r amddeffynfa.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r Phili&s;tiaid a ddaethant: ac a ymle|da&s;ant yn nyffryn Rephaim.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna Dafydd a ymgynhorodd a'r Ar|glwydd gan ddywedyd, a &acirc; fi i fynu at y Phili&s;ti|aid&lpunctel; a roddi di hwynt yn fy llaw i&lpunctel; a'r Ar|glwydd a ddywedodd wrth Ddafydd, dos i fy|nu, canys gan roddi y rhoddaf y Phili&s;tiaid yn dy law di.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 28.21.</NOTE> Dafydd a ddaeth i Baal Perazim, a Dafydd ai tarawodd hwynt yno, ac a ddywe|dodd, yr Arglwydd a rwygodd fyng-elynnion o'm blaen i megis rhwygiad dyfroedd: am hyn|ny y galwodd efe henw y lle hwnnw Baal-pe|razim.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac yno y gadaw&s;ant hwy eu delwau: a Dafydd ai w&ycirc;r<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 14.18.</NOTE> ai llo&s;codd hwynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r Phili&s;tiaid etto a chwanega&s;ant ddy|fod i fynu: ac a ymleda&s;a~t yn nyffryn Rephaim.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna Dafydd a ymgynghorodd a'r Ar|glwydd, ac yntef a ddywedodd, na dd&ocirc;s i fynu: amgylchyna ar eu h&ocirc;l hwynt, a thyret arnynt hwy gyferbyn a'r mor-w&ycirc;dd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A phan glywech drw&s;t cerddediad ym mrig y m&ocirc;r-w&ycirc;dd, yna cychwyn: canys yna 'r Arglwydd a aiff allan o'th flaen di i daro gwer|&s;&s;yll y Phili&s;tiaid.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A Dafydd a wnaeth megis y gorchy|mynna&s;e 'r Arglwydd iddo ef: ac a darawodd y Phili&s;tiaid o Geba, hyd oni ddelech di i Gazer.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Lladdiad vzza wrth fyned o'r Arch o dy Abinadab. 14 Dafydd yn dawn&s;io o flaen yr Arch. 16 A Michol am hynny yn ei ga&s;&acirc;u ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">ACha&s;clodd Dafydd etto 'r holl etholedigi|on yn I&s;rael [&s;ef] deng-m&icirc;l ar hugain,</P>
<P N="2"><HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 13.5.</NOTE> Dafydd a gyfododd, ac a aeth, a'r holl bobl y rhai [oeddynt] gyd ag ef o Baal Iuda i ddwyn i fynu oddi yno Arch Dduw, enw 'r hon a elwir [ar] enw Arglwydd y lluoedd yr hwn &s;ydd yn aros arni [rhwng] y Cerubiaid.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A hwy a o&s;oda&s;ant Arch Dduw ar fenn newydd, ac ai duga&s;a~t hi o d&ycirc; Abinadab yr hwn [oedd] yn Gibeah: Vzza hefyd, ac Ahio meibi|on Abinadab oeddynt yn gyrru y fenn newydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A hwy ai duga&s;ant hi<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 7.2.</NOTE> o d&ycirc; Abinadab yr hwn [&s;ydd] yn Gibeah, gyd ag Arch Dduw: ac Ahio oedd yn myned o flaen yr Arch.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Dafydd hefyd a holl d&ycirc; I&s;rael oeddynt yn chware ger bron yr Arglwydd a phob [offer] o goed ffynnidwydd: &s;ef a thelynau, ac a Na|blau, ac a thympanau, ac ag vdcyrn, ac a cym|balau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pan ddaethant hyd lawr dyrnu<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 13.9.</NOTE> Nachon: yna Vzza a e&s;tynnodd ei law at Arch Dduw, ac a ymaflodd ynddi hi, canys 'r &ycirc;chen a ledpei|a&s;ent.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A digofaint yr Arglwydd a lidiodd wrth Vzza, a Duw'ai tarawodd ef yno am yr amryf|u&s;edd hyn: ac efe a fu farw yno wrth Arch Dduw</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A bu ddrwg gan Ddafydd am i'r Arglw|ydd rwygo rhwygiad yn Vzza: ac efe a alwodd y lle hwnnw Perets Vzza hyd y dydd hwn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A Dafydd a ofnodd yr Arglwydd y dydd hwnnw, ac a ddywedodd, pa fodd y daw Arch yr Arglwydd attafi i mewn&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac ni fynne Dafydd droi Arch yr Argl|wydd atto ef i ddinas Dafydd: ond Dafydd a barodd eithroi hi i d&ycirc; Obed Edom y Gethiad.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac Arch yr Arglwydd a arho&s;odd yn nh&ycirc; Obed Edom y Gethiad dri mis: a'r Ar|glwydd a fendithiodd Obed Edom, ai holl d&ycirc;.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A mynegwyd i'r brenin Dafydd gan ddywedyd, yr Arglwydd a fendithiodd d&ycirc; O|bed Edom, a'r hyn oll [oedd] ganddo<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 15.25.</NOTE> er mwyn Arch Dduw: yna Dafydd a aeth, ac a dd&ucirc;gi fy|nu Arch Dduw o d&ycirc; Obed Edom, iddinas Dafydd mewn llawenydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A phan gychwynnodd y rhai oeddynt yn dwyn Arch yr Arglwydd chwech o gammau: yna efe a offrymmodd &ycirc;ch, ac [anifail] br&acirc;s.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A Dafydd a ddawn&s;iodd ai holl egni ger bron yr Arglwydd: a Dafydd a ymwregy&s;odd hefyd ag Ephod liain.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Felly Dafydd, a holl d&ycirc; I&s;rael a dduga|&s;ant
<PB N="128" REF="144">i fynu Arch yr Arglwydd, drwy flodde&s;t, a &s;ain vdcorn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan oedd Arch yr Arglwydd yn dyfod o mewn i ddinas Dafydd: yna Michol merch Saul a edrychodd drwy yr ffene&s;tr, ac a ganfu y brenin Dafydd yn ymwroli, ac yn llemmen o flaen yr Arglwydd, a hi ai dirmygodd ef yn ei chalon.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A phan dduga&s;ant hwy Arch yr Arglw|ydd, hwy ai go&s;oda&s;ant hi yn ei lle yng-hanol y babell, yr hon a e&s;tynna&s;e Dafydd iddi: yna Dafydd a offrymmodd boeth offrymmau, ac offrymmau hedd ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pan orphennodd Dafydd offrymmu po|eth offrwm ac offrymmau hedd: <NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 18.2.</NOTE> yn a efe a fen|dithiodd y bobl yn enw Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a rannodd i'r holl bobl, [&s;ef] i holl dyrfa I&s;rael, yn &wcirc;r, ac yn wraig i bob vn, vn dei|&s;en o fara, ac vn dryll o g&icirc;g, ac vn go&s;t&ecirc;led [o w&icirc;n:] felly 'r aeth yr holl bobl bawb iw d&ycirc; ei hun.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna y dychwelodd Dafydd i fend&icirc;go ei d&ycirc;: a Michol merch Saul a ddaeth i gyfarfod Dafydd, a hi a ddywedodd, oh mor ogoneddus oedd brenin I&s;rael heddyw yr hwn a ymddio&s;|codd heddyw yng-&wcirc;ydd llawforwynion ei wei|&s;ion fel yr ymddio&s;ce vn o'r ynfydion.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y dywedodd Dafydd wrth Michol, ger bron yr Arglwydd yr hwn a'm dewi&s;odd i o flaen dy dad ti, ac o flaen ei holl d&ycirc; ef gan fyng|orchymyn i yn flaenor ar bobl yr Arglwydd [&s;ef] ar I&s;rael [y chwareais:] a mi a chwar&acirc;f ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Byddaf etto waelach na hyn, a byddaf o|&s;tyngeiddic yn fyng-olwg fy hun: a chyd a'r llawforwynion ([am] y rhai y dywedai&s;t wrth|if) i'm gogoneddir.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Am hynny i Micholmerch Saul ni bu e|tifedd hyd ddydd ei marwolaeth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dafydd yn chwennychu ac heb gael adailadu teml yr Arglwydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 17.1.</NOTE> Phan ei&s;teddodd y brenin yn ei d&ycirc;: a rhoddi o'r Arglwydd lonydd iddo ef rhac ei holl elynion oddiamgylch:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y dywedodd y brenin wrth Nathan y prophwyd, wele yn awr fi yn pre&s;wylo mewn t&ycirc; o cedr-w&ycirc;dd: ac Arch Dduw yn aros o fewn y cortinau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna Nathan a ddywedodd wrth y brenin, dos, gwna 'r hyn oll [&s;ydd] yn dy galon, canys yr Arglwydd [&s;ydd] gyd a thi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A bu y no&s;&s;on honno i air yr Arglwydd ddyfod at Nathan gan ddywedyd:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Dos, a dywet wrth fyng-w&acirc;s Dafydd, fel hyn y dywed yr Arglwydd: ai ty di a adailedi i mi d&ycirc; lle y cyfanneddwyfi&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys nid arho&s;ais mewn t&ycirc; er y dydd yr arweiniais blant I&s;rael o'r Aipht hyd y dydd hwn: eithr bum yn rhodio mewn pabell ac me|wn tabernacl.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ym mha [le] bynnac y rhodiais gyd a holl feibion I&s;rael, a yngenais i air wrth vn o lyw|odraeth w&ycirc;r I&s;rael i'r rhai y gorchymynnais borthi fy mhobl I&s;rael, gan ddywedyd pa ham nad adailada&s;och i mi d&ycirc; o cedr-w&ycirc;dd&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yn awr fel hyn y dywedi di wrth fyng|w&acirc;s Dafydd, fel hyn y dywedodd Arglwydd y lluoedd,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam 61.12. P&s;al. 78.70.</NOTE> myfi a'th gymmerais di o'r gorlan oddiar &ocirc;l y praidd: i fod yn flaenor ar fy mhobl I&s;rael.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A bum gyd a thi ym mha [le] bynnac y rhodiai&s;t, torrais ymmaith hefyd dy holl elynni|on di o'th flaen: a gwneuthum enw mawr i ti megis enw 'r rhai mwyaf [ar ydynt] yn y t&icirc;r.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> (Go&s;odaf hefyd i'm pobl I&s;rael l&ecirc;, a phla~|naf ef, fel y trigo efe yn ei le ei hun, ac na &s;ym|muder ef mwyach: a meibion anwiredd ni chwanegant ei gy&s;tuddio ef megis gynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Sef er y dydd yr hwn yr ordeiniais i farn|w&ycirc;r ar fy mhobl I&s;rael) a rhoddaf hefyd lony|ddwch i ti oddi wrth dy holl elynnion:<NOTE PLACE="marg">1. Cron. 17.10.</NOTE> yr Ar|glwydd hefyd &s;ydd yn mynegu i ti, y gwnaiff yr Arglwydd d&ycirc; i ti.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pan<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren 8.20.</NOTE> gyflawnir dy ddyddiau di, a huno o honot gyd a'th dadau, yna y go&s;odaf dy h&acirc;d ti ar dy &ocirc;l di, yr hwn a ddaw allan o'th emy&s;caroedd di: a mi a gadarnhaf ei frenhiniaeth ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Efe<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 5.5. 1. Cron. 22.10.</NOTE> a adailada d&ycirc; i'm enw i: minne a gadarnhaf or&s;eddfaingc ei frenhiniaeth ef byth.</P>
<P N="14"><HI>14</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 1.5. P&s;al. 8.9.31.</NOTE> Myfi a fyddaf iddo ef yn d&acirc;d, ac yntef fydd i mi yn fab: pan dro&s;eddo efe, yna y cery|ddaf ef a gwialen ddynawl, &s;ef a phlagau meibi|on Dynion.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ond fy nhrugaredd ni ymedu ag ef: me|gis ac y tynnais ymmaith oddi wrth Saul yr hwn a dynnais ymmaith o'th flaen di.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'th d&ycirc; di a &s;iccrheuir a'th frenhiniaeth yn dragywydd o'th flaen di: dy or&s;edd-faingc a fydd gadarn byth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yn &ocirc;l yr holl eiriau hyn, ac yn&ocirc;l yr holl weledigaeth hon: felly y llefarodd Natha~ wrth Ddafydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y daeth y brenin Dafydd, ac a ei&s;te|ddodd ger bron yr Arglwydd, ac a ddywedodd, pwy [ydwyfi] &ocirc; Arglwydd Dduw, a phwy [yw] fy nh&ycirc;lwyth, pan ddygit ti fi hyd ym|ma&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac etto bychan oedd hyn yn dy olwg di &ocirc; Arglwydd Dduw,<NOTE PLACE="marg">1. Cron. 17.17.</NOTE> am hynny y lleferai&s;t am d&ycirc; dy w&acirc;s dros h&icirc;r am&s;er: fel dymma arfer d&ycirc;n &ocirc; Arglwydd Dduw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Pa beth mwyach a ddywed Dafydd yn chwaneg wrthit&lpunctel; canys ti a adwaeno&s;t dy w&acirc;s &ocirc; Arglwydd Dduw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Er mwyn dy air di, ac yn &ocirc;l dy feddwl dy hun y gwnaethofi yr holl fawredd hyn, iw hy&s;|py&s;&s;u i'th w&acirc;s.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Am hynny i'th fawrhauwyd &ocirc; Arglw|ydd Dduw: canys nid [oes neb] feltydi, ac nid [oes] Duw onid ti, yn &ocirc;l yr hyn oll a glyw|&s;om ni a'n clu&s;tiau.</P>
<PB REF="145">
<P N="23"><HI>23</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 4.7.</NOTE> pha vn genedl [&s;ydd] yn y tir megis dy bobl I&s;rael yr hon yr aeth Duw iw gware|du yn bobl iddo ef ei hun, ac i o&s;od iddo enw; ac i wneuthur eroch chwi fawrhydri, a [phethau] ofnadwy yn dy dir di, [&ocirc; arglwydd<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 17.11.</NOTE> gan fwrw allan] genhedloedd, ai duwiau o flaen dy bobl y rhai a waredai&s;t ti o'r Aipht&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys ti a &s;iccrheai&s;t i ti dy bobl I&s;rael yn bobl i ti byth: a thi Arglwydd ydwyt iddynt hwy yn Dduw.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac yn awr &ocirc; Arglwydd Dduw cwpl&acirc; byth y gair yr hwn a leferai&s;t am dy w&acirc;s, ac am ei d&ycirc; ef: a gwna megis y dywedai&s;t.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Fel y mawrhaer dy enw yn dragywydd gan ddywedyd, Arglwydd y lluoedd [&s;ydd] Douw ar I&s;rael, a bydded t&ycirc; dy w&acirc;s Dafydd yn gadarn ger dy fron di.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Canys ti &ocirc; Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael a fynegai&s;t i'th w&acirc;s gan ddywedyd, ad|ailadaf d&ycirc; i ti: am hynny dy w&acirc;s a gafodd ei ga|lon [atto,] i weddio attati y weddi hon.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac yn awr &ocirc; Arglwydd Dduw, ti ydwyt Dduw, a'th eiriau di fyddant mirionedd, a thi a leferai&s;t am dy w&acirc;s y daioni hwn.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yn awr gan hynny rhynged bodd it fen|digo t&ycirc; dy w&acirc;s i fod ger dy fron di yn dragy|wydd: canys ti &ocirc; Arglwydd Douw a leferai&s;t, ac a'th fendith di y bendithier t&ycirc; dy w&acirc;s yn dra|gywydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y cenhedloedd a wnaeth Dafydd iddynt dalu teyrn|ged iddo ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC wedi<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 18.1. P&s;al. 60.2.</NOTE> hyn y tarawodd Dafydd y Phi|li&s;tiaid, ac ai daro&s;tyngodd hwynt: a Da|fydd a ddug ymmaith ffrwyn y gaethiwed o law y Phili&s;tiaid.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Hefyd efe a darawodd Moab, ac ai me&s;u|rodd hwynt a rheffyn gan eu cwympo hwynt i lawr, ac efe ai me&s;urodd a dau reffyn iw lladd [hwynt,] ac a lloned y rheffyn iw bywhau: felly y Moabiaid fuant i Ddafydd yn wei&s;ion yn dwyn tr&ecirc;th.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Tarawodd Dafydd hefyd Hadarezar fab Rehob brenin Zoba, pan oedd efe yn myned i o&s;od ei gryfder wrth afon Euphrates.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A Dafydd a ennillodd oddi arno ef f&icirc;l [o gerbydau,] a &s;aith gant o farchogion, ac vgain mil o w&ycirc;r traed: a thorrodd Dafydd linynnau garr [meirch] pob cerbyd, ac efe a adawodd o honynt gant cerbyd [yn gyfan.]</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y daeth y Syriaid o Ddama&s;cus i gyn|northwyo Hadarezar brenin Zoba: a Dafydd a laddodd o'r Syriaid ddwy fil ar hugain o w&ycirc;r.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A Dafydd a o&s;ododd &s;wyddogion ar y Sy|riaid o Ddama&s;cus, a'r Syriaid a fuant wei&s;ion i Ddafydd yn dwyn tr&ecirc;th: a'r Arglwydd a gad|wodd Ddafydd ym mha le bynnac yr aeth efe.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dafydd hefyd a gymmerth dariannau aur y rhai oeddynt gan wei&s;ion Hadarezar: ac ai d&ucirc;g hwynt i Ieru&s;alem.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O Beta hefyd, ac o Berothai dina&s;oedd Hadarezar, y d&ucirc;g y brenin Dafydd lawer iawn o br&ecirc;s.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pan glybu<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 18.9.</NOTE> Tohi brenin Hamath, daro o Ddafydd holl nerth Hadarezar.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna Tol<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> a anfonodd<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 18.10.</NOTE> Ioram ei fab at y brenin Dafydd i gei&s;io ganddo ef heddwch, ac i ddiolch iddo ef, (am iddo ymladd yn er hyn Ha|darezar, ai fauddu ef, canys g&wcirc;r rhyfelgar oedd Hadarezar [yn erbyn] Tohi) a lle&s;tri arian, a lle&s;tri aur, a lle&s;tri pr&ecirc;s oeddynt ganddo ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y rhai hynny hefyd a gy&s;&s;egrodd y bre|nin Dafydd i'r Arglwydd: gyd a'r arian, a'r aur, y rhai a gy&s;&s;egra&s;e efe o'r holl genhedloedd y rhai a ore&s;cynna&s;e efe.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> [Sef] oddi ar y Syriaid, ac oddi ar y Moabiaid, ar oddi ar feibion Ammon, ac oddi ar y Phili&s;tiaid, ac oddi ar yr Amaleciaid, ac o an|rhaith Hadarezar mab Rehob brenin Zoba.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Felly Dafydd a ennillodd [iddo] enw pan ddychwelodd efe o ladd y Syriaid yn nyff|ryn yr halen: [&s;ef] tair mil ar bymthec.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Efe a o&s;ododd bennaethiaid ar Edom,<NOTE PLACE="marg">1. Cron. 18.13.</NOTE> ar holl Edom y go&s;ododd efe bennaethiaid, a bu holl Edom yn wei&s;ion i Ddafydd: a'r Arglw|ydd a gadwodd Ddafydd ym mha le bynnac y rhodiodd efe.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A theyrna&s;odd Dafydd ar holl I&s;rael: yr oedd Dafydd hefyd yn gwneuthur barn, a chyfiawnder iw holl bobl.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac Ioab mab Serfia [oedd] benn ar y llu: ac Iebo&s;aphat mab Ahilud yn gofiadur.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A Zadoc mab Ahitob, ar<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 18.16.</NOTE> Ahimelec mab Abiathar [oeddynt] offeiriaid: Seraiah yn &s;cri|fennydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Benaiabu hefyn mab Iehoi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">da [oedd] ar y Crethiaid, a'r Pelethiaid: a<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 18.17</NOTE> meibion Da|fydd oeddynt dywy&s;ogion.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Caredigrwydd Dafydd i Mephibo&s;eth mab Ionathan.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y dywedodd Dafydd, a oes etto vn we|di ei adel o d&ycirc; Saul, fel y gwnelwyf druga|redd ag ef er mwyn Ionathan&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac yr [oedd] gw&acirc;s o d&ycirc; Saul, ai enw Zi|ba a hwy ai galwa&s;ant ef at Ddafydd: a'r bre|nin a ddywedodd wrtho ef, ai tydi [yw] Ziba&lpunctel; a dywedodd yntef, dy w&acirc;s [yw] efe.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y dywedodd y brenin, a oes neb etto o d&ycirc; Saul, fel y gwnelwyf drugaredd Dduw ag ef&lpunctel; dywedodd Ziba wrth y brenin [y mae] etto f&acirc;b i Ionathan<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 4.4.</NOTE> yn gloff oi draed.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y dywedodd y brenin wrtho ef, pa le y mae efe&lpunctel; a Ziba a ddywedodd wrth y brenin, wele ef yn nh&ycirc; Machir fab Ammielo Lo-debar.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y brenin Dafydd a anfonodd, ac ai d&ucirc;g ef o d&ycirc; Machir fab Ammiel o Lo-debar.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pan ddaeth Mephibo&s;eth mab Ionathan, m&acirc;b Saul at Ddafydd, yna efe a &s;yrthiodd at ei wyneb, ac a ymgrymmodd: a Dafydd a ddy|wedodd, Mephibo&s;eth&lpunctel; dywedodd yntef, wele dy w&acirc;s.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna Dafydd a ddywedodd wrtho ef, nac ofna, canys gan wneuthur y gwnaf drugaredd a
<PB N="129" REF="145">thi, er mwyn Ionathan dy d&acirc;d, ami a roddaf yn ei &ocirc;l i ti holl dir Saul dy d&acirc;d: a thi a fwyttei fara ar fy mwrdd i yn wa&s;tadol.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a ymgrymmodd, ac a ddywedodd, beth [ydyw] dy w&acirc;s di: pan edrychit ar g&icirc; marw o'm math i.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y brenin a alwodd ar Ziba gw&acirc;s Saul, ac a ddywedodd wrtho ef: yr hyn &ocirc;ll oedd eiddo Saul, ac eiddo ei holl d&ycirc; ef a roddais i fab dy fei&s;tr di.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A thi a erddi y tir iddo ef, ti a'th feibion, a'th wei&s;ion, ac ai dygi i mewn, fel y byddo bara i fab dy fei&s;tr di, ac y bwytao efe, a Mephibo&s;eth mab dy fei&s;tr di a fwytu yn wa&s;tadol fara ar fy mwrdd i: (ac i Ziba ['r oedd] pymthec o feibi|on, ac vgain o wei&s;ion)</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y dywedodd Ziba wrth y brenin, yn &ocirc;l yr hyn oll a orchymynnodd fy Arglwydd y brenin i'th w&acirc;s, felly y gwnaiff dy w&acirc;s: yna [y dywedodd Dafydd,] Mephibo&s;eth a fwytu ar fy mwrdd i, fel vn o feibion y brenin.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac i Mephibo&s;eth [yr oedd] mab by|chan ai enw [oedd] Micha: a phawb a'r [a oe|ddynt] yn cyfanneddu t&ycirc; Ziba [oeddynt] wei&s;i|on i Mephibo&s;eth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A Mephibo&s;eth a drigodd yn Ieru&s;a|lem, canys ar fwrdd y brenin yr oedd efe yn bwyta yn wa&s;tadol: ac yr oedd efe yn gloff oi ddeu-droed.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr Ammarch a wnaeth brenin Ammon i wei&s;ion Da|fydd. 7 Ioab yn ryfela yn erbyn yr Ammoniaid, ac yn eu gorchfygu hwynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn &ocirc;l hyn y darfu i frenin meibion Am|mon farw:<NOTE PLACE="marg">1. Cron. 19.1.</NOTE> a Hanon ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y dywedodd Dafydd, mi a wnaf gare|digrwydd a Hanon mab Nahas, megis y gwna|eth ei d&acirc;d ef garedigrwydd a mi, a Dafydd a anfonodd gyd ai wei&s;io~ iw gy&s;&s;uro ef am ei d&acirc;d: a gwei&s;ion Dafydd a ddaethant i wlad meibion Ammon.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A thywy&s;ogion meibion Ammon a ddy|weda&s;ant wrth Hanon eu harglwydd, ai anrhy|deddu y mae Dafydd dy d&acirc;d ti yn dy olwg di, o herwydd iddo ddanfon cy&s;&s;ur-w&ycirc;r attati&lpunctel; onid er mwyn chwilio 'r ddinas, ai throedio, ai dife|tha yr anfonodd Dafydd ei wei&s;ion attat ti&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna Hanon a gymmerth wei&s;ion Dafydd ac a eilliodd hanner eu barfau hwynt, ac a dor|rodd eu gwi&s;coedd hwynt yn [eu] hanner hyd eu cluniau: ac ai gollyngodd hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pan fynegwyd [hyn] i Ddafydd, yna efe a anfonodd iw cyfarfod hwynt, (canys y gw&ycirc;r oeddynt wedi eu cywilyddio &ycirc;n fawr) a dywe|dodd y brenin arho&s;wch yn Iericho hyd oni dyfo eich barfau chwi, yna dychwelwch.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna meibion Ammon a wel&s;ant eu bod yn ffiaidd gan Ddafydd:<NOTE PLACE="marg">1. Cron. 19.6.</NOTE> a meibion Ammon a anfona&s;ant, ac a gyfloga&s;ant o'r Syriaid, o d&ycirc; Rehob, ac o Syriaid Zoba vgain m&icirc;l o w&ycirc;r tra|ed, a chan frenin Maacah f&icirc;l o w&ycirc;r, ac o I&s;tob ddeuddeng-mil o w&ycirc;r.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan glybu Dafydd: yna efe a anfonodd Ioab, a holl lu y cedyrn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A meibion Ammon a aethant, ac a luniae|tha&s;ant ryfel [wrth] ddrws y porth: a'r Syri|aid, [o] Zoba, a Rehob, I&s;tob hefyd, a Maacah [oeddynt] ar naill-du yn y maes.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pan ganfu Ioab fod wyneb y rhyfel yn ei erbyn ef ym mlaen, ac yn &ocirc;l: yna efe a etho|lodd o holl etholedigion I&s;rael, ac a ymdaclodd yn erbyn y Syriaid.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A gweddill y bobl a roddes efe tann law Abi&s;ai ei frawd: (ac yntef a ymdaclodd yn erbyn meibion Ammon.)</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a ddywedodd, os tr&ecirc;ch fydd y Sy|riaid na mi, yna bydd di i mi yn gynnorthwy: ond os meibion Ammon fyddant tr&ecirc;ch na thi, yna y deuaf i'th gynnorthwyo dithe.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ymnertha, ac ymegniwn dros ein pobl, a thros ddina&s;oedd ein Duw ni: a'r Ar glwydd a wnaiff yr hyn fyddo da yn ei olwg ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y ne&s;&s;aodd Ioab, a'r bobl y rhai [o|eddynt] gyd ag ef yn erbyn y Syriaid i'r rhy|fel: a hwy a ffoa&s;ant oi flaen ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pan welodd meibion Ammon ffoi o'r Syriaid, yna hwythau a ffoa&s;ant o flaen Abi&s;ai, ac a ddaethant i'r ddinas: a dychwelodd Ioab oddi wrth feibion Ammon, ac a ddaeth i Ieru|&s;alem.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan welodd y Syriaid eu lladd o flaen I&s;rael, yna 'r ymgynnulla&s;ant yng-hyd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac Hadarezar a anfonodd, ac a ddug y Syriaid y rhai [oeddynt] o'r t&ucirc; hwnt i'r afon, ac a ddaethant i Helam: a<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 19.16</NOTE> Sobac tywy&s;og llu Hadarezar oi blaen hwynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Pan fynegwyd i Ddafydd [hynny,] yna efe a ga&s;clodd holl I&s;rael, ac a aeth tros yr Ior|ddonen, ac a ddaeth i Helam, a'r Syriaid a ym|dacla&s;ant yn erbyn Dafydd, ac a ymladda&s;ant ag ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r Syriaid a ffoa&s;ant o flaen I&s;rael, a Dafydd a laddodd o'r Syriaid &s;aith gant [o] gerbydau, a deugain mil o w&ycirc;r meirch: ac efe a darawodd Sobac tywy&s;og eu ll&ucirc;, fel y bu efe farw yno.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pan welodd yr holl frenhinoedd [y rhai oeddynt] yn wei&s;ion i Hadarezar eu lladd hwynt o flaen I&s;rael, yna 'r heddycha&s;ant ag I|&s;rael, a gwa&s;anaetha&s;ant hwynt: a'r Syriaid a ofna&s;ant gynnorthwyo meibion Ammon mwyach.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dafydd yn gwneuthur godineb a gwraig Vrias. 14 yn peri lladd Vrias. 27 ac yn priodi y wraig.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yng-hyfnod y flwyddyn yn yr am&s;er y bydde y brenhinoedd yn myned allan [i ry|fel] y danfonodd Dafydd<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 20.1.</NOTE> Ioab ai wei&s;ion gyd ag ef, a holl I&s;rael, a hwy a dde&s;truwia&s;ant fei|bion Ammon, ac a warchaea&s;ant ar Rabba, a Dafydd oedd yn aros yn Ieru&s;alem.</P>
<PB REF="146">
<P N="2"><HI>2</HI> Pan ydoedd hi yn bryd nawn, yna y cyfo|dodd Dafydd oddi ar ei wely, ac a rodiodd ar nenn t&ycirc; y brenin, ac oddi ar y nenn efe a ganfu wraig yn ymolchi: a'r wraig oedd d&ecirc;g iawn yr olwg.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna Dafydd a anfonodd, ac a ymofynnodd am y wraig: ac a ddywedodd, onid hon [yw] Bath&s;eba merch Eliam, gwraig Vrias yr He|thiad&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A Dafydd a anfonodd gennadau, ac ai cymmerth hi, a hi a ddaeth i mewn atto ef, ac efe, a orweddodd gyd a hi, a hi a ymlanhaodd oi ha|flendid, ac a ddychwelodd iw th&ycirc; ei hun.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r wraig a fechiogodd: ac a anfonodd, ac a fynegodd i Dafydd, ac a ddywedodd: yr ydwy|fi yn feichiog.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna Dafydd a anfonodd at Ioab [gan ddywedyd, danfon attafi Vrias yr Hethiad: ac Ioab a anfonodd Vrias at Ddafydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan ddaeth Vrias attoef, yna Dafydd a a ymofynnodd am lwyddiant Ioab, at am Iwy|ddiant y bobl, ac am ffynniant y rhyfel.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Dywedodd Dafydd hefyd wrth Vrias, dos i wared i'th d&ycirc;, a golch dy draed: ac Vrias a aeth allan o d&ycirc; 'r brenin, a &s;aig y brenin aeth ar ei &ocirc;l ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ond Vrias a gy&s;codd wrth ddrws t&ycirc; y brenin gyd a holl wei&s;ion ei arglwydd: at nid aeth efe i wared iw dy ei hun.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y mynega&s;ant i Ddafydd gan ddy|wedyd, nid aeth Vrias i wared iw d&ycirc; ei hun: a Dafydd a ddywedodd wrth Vrias, onid o'th daith yr ydwyt ti yn dyfod&lpunctel; pa ham nad aetho&s;t ti i wared i'th d&ycirc; dy hun&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A dywedodd Vrias wrth Ddafydd, yr Arch, I&s;rael hefyd, ac Iuda ydynt 'n aros mewn pebyll, ac Ioab fy mei&s;tr, a gwe&s;ion fy mei&s;tr y|dynt yn gwer&s;&s;yllu ar h&ycirc;d wyneb y maes, a &acirc;fi gan hynny i'm t&ycirc; fy hun, i fwytta, ac i yfed, ac i orwedd gyd a'm gwraig&lpunctel; [mynn] dy enioes di, ac enioes dy enaid di ni wnaf y peth hyn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna Dafydd a ddywedodd wrth Vrias, aros ymma etto heddyw, ac y foru i'th ollyngaf di: ac Vrias a arho&s;odd yn Ieru&s;alem y dw|thwn hwnnm, a thrannoeth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna Dafydd ai galwodd ef, i fwytta, ac i yfed ger ei fron ef, ac ai meddwodd ef: ac yn hw|yr efe a aeth i orwedd iw gu&s;icl gyd a gwei&s;io~ ei arglwydd, ac nid aeth efe: wared im d&ycirc; ei hun.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r boreu yr &s;crifennodd Dafydd lythr at Ioab, ac ai hanfonod gyd ag Vrias.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a &s;crifennodd yn ei lythr gan ddy|wedyd: cyfleuwch Vrias ar gyfer wyneb y rhy|fel-w&ycirc;r glewaf, a dychwelwch oi &ocirc;l ef, fel y tar|ewer ef, ac y byddo efe marw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A phan oedd Ioab yn gwarche ar y ddi|nas: yna efe a roddes Vrias yu y lle yr hwn y gwydded efe fod y gw&ycirc;r nerthol ynddo.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A gw&ycirc;r y ddinas a aethant allan, ac a ym|lladda&s;ant ag Ioab, a &s;yrthiodd [rhai] o'r bobl, [&s;ef] o wei&s;ion Dafydd: ac Vrias yr He|thiad a fu farw hefyd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna Ioab a anfonodd, ac a fynegodd i Ddafydd holl hanes y rhyfel.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a orchymynnodd i'r gennad, gan ddywedyd: pan orphennech lefaru holl hanes y rhyfel wrth y brenin,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna os cyfyd llidiawgrwydd y brenin fel y dywedo wrthit, pa ham y ne&s;&s;aua&s;och at y ddinas i ryfela&lpunctel; oni wyddech y taflent hwy oddi ar y gaer&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Pwy a darawodd Abimelec fab Ierub|be&s;eth&lpunctel; onid gwraig a daflodd arno ef ddarn o faen melin oddi ar y m&ucirc;r fel y bu efe farw yu Thebes&lpunctel; pa ham y ne&s;&s;aua&s;och at y m&ucirc;r&lpunctel; yna y dywedi, dy w&acirc;s Vrias yr Hethiad a fu farw hefyd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Felly y gennad a aeth, ac a ddaeth ac a fynegodd i Ddafydd yr hyn oll yr anfona&s;e Io|ab ef [iw fynegu.]</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna yr gennad a ddywedodd wrth Dda|fydd, yn ddiau y gw&ycirc;r oeddynt dr&eacute;ch na ni, ac a ddaethant attom ni i'r maes: ninneu hefyd a ae|thom arnynt hwy hyd ddr&wcirc;s y porth.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r &s;aethyddion a &s;aetha&s;ant at dy wei&s;i|on oddi ar y m&ucirc;r, a [rhai] o wei&s;ion y brenin a fuant feirw: a'th was Vrias yr Dethiad a fu farw hefyd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna Dafydd a ddywedodd wrth y gen|nad, fel hyn y dywedi di wrth Ioab, na fydded yn ddrwg yn dy olwg di y peth hyn, canys fel hyn, ac fel hyn y difetha y cleddyf: cadarnh&acirc; dy ry|fel yn erbyn y ddinas, fel y de&s;truwiech hi, a chy&s;&s;ura dithe ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Pan glybu gwraig Vrias farw Vrias ei g&wcirc;r: yna y galarodd hi am ei phri&ocirc;d.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A [phan] aeth y galar heibio, yna Dafydd a anfonodd, ac ai d&ucirc;g hi iw d&ycirc; ef, i fod iddo ef yn wraig, a hi a ymddug iddo ef f&acirc;b: a drwg yng|olwg yr Arglwydd oedd y peth a wnaethe Da|fydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Nathan yn ceryddu Dafydd o achos gwraig Vrias. 18 Y plentyn yr hwn a ennillodd Dafydd o Bath&s;eba yn marw. 24 Ganedigaeth Salomon, 29 Gore&s;cynni|ad Rabbath.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa yr Arglwydd a anfonodd Nathan at Ddafydd: ac efe a ddaeth atto ef, ac a ddy|wedodd wrtho ef, dau &wcirc;r oeddynt yn yr vn ddi|nas, y naill yn gyfoethog, n'r llall yn dlawd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gan y cyfoethog yr oedd llawer tawn o ddefaidd, a gwartheg.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A chan y tlawd nid [oedd] dim onid vn oe|nic fechan yr hon a bryn&acirc;&s;e efe, ac a fag&acirc;&s;c, a hi a gynnydda&s;&s;e gyd ag ef, a chyd ai feibion ef he|fyd: oi dammed ef yr &ycirc;fe hi, ac yn ei fonwes ef y gorwedde hi, ac yr oedd hi iddo megis merch.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac ymdeithudd a ddaeth at y g&wcirc;r cyfoeth|og, ond efe a arbedodd gymmeryd oi ddefaid ei hun, ac oi ychen ei hun i arlwyo i'r ymdeithudd yr hwn a ddaethe atto ef: ond efe a gymmerth oenic y g&wcirc;r tlawd, ac ai parat&ocirc;dd i'r g&wcirc;r yr hwn a ddaethe atto ef.</P>
<PB N="130" REF="146">
<P N="5"><HI>5</HI> Yna digofaint Dafydd a ddigiodd yn ddir|fawr wrth y g&wcirc;r: ac efe a ddywedodd wrth Na|than, [fel] y mae hyw yr Arglwydd euog o far|wolaeth [yw] yr g&wcirc;r yr hwn a wnaeth hyn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r oenic a d&aacute;l efe adref<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod 3.2.1.</NOTE> yn bedwar dyb|lyg: o herwydd nad arbedodd efe.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y dywedodd Nathan wrth Ddafydd, ti [yw] yr g&wcirc;r: fel hyn y dywedodd Arglwydd Dduw I&s;rael,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 16.13.</NOTE> myfi a'th eneiniais di yn fre|nin ar I&s;rael, myfi hefyd a'th waredais di o law Saul,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Rhoddais hefyd i ti o&ycirc; dy arglwydd, a gw|ragedd dy arglwydd yn dy fonwes, ac mi a ro|ddais i ti d&ycirc; I&s;rael, ac Iuda: ac os [rhy] fychan [fua&s;e hynny,] myfi a rodda&s;wn fwy o lawer.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pa ham y dremygai&s;t air yr Arglwydd gan wneuthur yr hyn oedd ddrwg yn ei olwg ef&lpunctel; Vrias yr Hethiad a darewai&s;t di a chleddyf, ai wraig ef a gymmerai&s;t i ti yn wraig: a thi ai lleddai&s;t ef a chleddyf meibion Ammon.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yn awr gan hynny ni ym&ecirc;du cleddyf a'th d&ycirc; di byth: o herwydd i ti fy nirmygu i, a chymmeryd gwraig Vrias yr Hethiad i fod yn wraig i ti.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, wele myfi a gyfodaf i'th erbyn ddrwg o'th d&ycirc; dy hun, ac mi a ddygaf dy wragedd diyng-&wcirc;ydd dy ly|gaid,<NOTE PLACE="marg">Deut. 28.36. 2 Sam. 16.22.</NOTE> ac ai rhoddaf [hwynt] i'th gymydog: ac efe a orwedd gyd a'th wragedd di yng-olwg yr haul hwn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Er i ti wneuthur mewn dirgelwch: etto myfi a wnaf y peth hyn ger bron holl I&s;rael, a cher bron yr haul.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y dywedodd Dafydd wrth Nathan,<NOTE N="*" PLACE="marg">Eccle. 47, 13.</NOTE> pechais yn erbyn yr Arglwydd: a Nathan a ddywedodd wrth Ddafydd, yr Arglwydd hefyd a dynnodd ymmaith dy bechod ti, ni byddi di marw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Etto o herwydd i ti beri i elynnion yr Ar|glwydd ei gablu ef drwy yr peth hyn: am hynny y mab yr hwn a enir i ti a &s;ydd marw yn ddiau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna Nathan a aeth iw d&ycirc;: a't Arglwydd a darawodd y plentyn pr hwn a blanta&s;e gwraig Vrias i Ddafydd fel y clafychodd efe.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dafydd am hynny a ymbiliodd a Duw dros y bachgen: a Dafydd a ymprydiodd ym|pryd, ac a ddaeth, ac a arho&s;odd tros nos ac a or|wedodd ar y ddaiar.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna henuriaid y t&ycirc; a gyfoda&s;ant atto ef, i beri iddo godi oddi ar y ddaiar: ond ni fynne efe, ac ni fwyttae efe fara gyd a hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac ar y &s;eithfed dydd y bu farw y plentyn: a gwei&s;ion Dafydd a ofna&s;ant fynegu iddo ef farw y bachgen: canys dyweda&s;ent, wele, tra oedd y bachgen yn fyw y llefara&s;om wrtho ef, ond ni wrandawodd ar ein llais ni, pa fodd gan hynny y dywedwn ni wrtho farw y plentyn, rhac gwneuthur [o hynny] niwed [iddo ef&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pan welodd Dafydd ei wei&s;ion yn &s;i|brwd, yna y deallodd Dafydd farw y plentyn: a Dafydd a dywenodd wrth ei wei&s;ion, a fu farw y plentyn&lpunctel; a hwy a ddyweda&s;ant efe a fu farw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna Dafydd a gyfododd oddiar y ddaiar, ac a ymolchodd, ac a ymeneiniodd, ac a newidi|odd ei ddillad, ac a ddaeth i d&ycirc; 'r Arglwydd, ac a addolodd: wedi hynny y daeth efe iw d&ycirc; ei hun, ac a ofynnodd, a hwynt a rodda&s;ant iddo fara ac efe a fwyt&acirc;dd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna ei wei&s;ion a ddyweda&s;ant wrtho ef, pa beth [yw] hyn a wnaetho&s;t di&lpunctel; dros y plentyn byw 'r ymprydiai&s;t, ac yr &wcirc;ylai&s;t, ond pan fu y plentyn farw, ti a gyfodai&s;t, ac a fwyteai&s;t fara.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac efe a ddywedodd, tra yr ydoedd y plen|tyn yn fyw 'r ymprydiais, ac yr wylais: canys mi a ddywedais, pwy a &wcirc;yr a drugarh&acirc; fy Ar|glwydd fel y byddo byw y plentyn&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac yn awr efe fu farw, i ba beth yr ympry|diwn&lpunctel; a allafi et ddwyn ef yn ei &ocirc;l mwyath&lpunctel;my|fi a &acirc;f atto ef, ond ni ddychwel efe attafi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna Dafydd a gy&s;&s;urodd Bath&s;eba ei wraig, ac a aeth atti hi, ac a orweddodd gyd a hi: a hi a ymddug fab, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 22.9.</NOTE> efe alwodd ei enw ef Sa|lomon, a'r Arglwydd ai carodd ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys efe a anfona&s;e drwy law Nathan y prophwyd, ac efe a alwodd ei<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron, 22.29.</NOTE> enw ef Iedi|diah o blegit yr Arglwydd [ai care ef.]</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna Ioab a ymladdodd yn erbyn Rab|bah meibion Ammon: ac efe a ennullodd y fre|hinawl ddinas.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac Ioab a anfonodd gennadau at Dda|fydd, ac a ddywedodd: rhyfelais yn erbyn Rab|bah ennillais hefyd ddinas y dyfroedd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yn awr gan hynny ca&s;cl weddill y bobl, a gwer&s;&s;ylla yn erbyn y ddinas, ac ennill hi: rhac i mi ennill y ddinas, a galw fy henw i arni hi.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Felly Dafydd a ga&s;clodd y bobl ac a aeth yn erbyn Rabba: ac a ymladdodd yn ei her|byn hi ac ai hennillodd hi.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron, 20.2.</NOTE> efe a dd&ucirc;g goron eu brenin hwynt oddi am ei ben (ai phwys hi [oedd] dalent o aur, ac [yr oedd] maen gwerthfawr [ynddi) a hi a o|&s;odwyn ar ben Dafydd: ac efe a dd&ucirc;g ymmaith lawer iawn o anrhaith y ddinas.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac efe a dd&ucirc;g ymmaith y bobl y rhai [oedd] ynddi, ac ai go&s;ododd tan lifau, a than o|gau heirn, a than fwyill heirn, ac ai bwriodd hwynt i'r odynau calch, ac felly y gwnaeth i holl ddina&s;oedd meibion Ammon: yna Dafydd a ddychwelodd a'r holl bobl i Ieru&s;alem.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Amnon yn trei&s;io Thamar. 28 Ab&s;alom yn peri lladd Amnon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn &ocirc;l hyn yr ydoedd gan Ab&s;alom fab Dafydd chwaer d&ecirc;g, ai henw Thamar: ac Amnon mab Dafydd ai carodd hi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac yr oedd mor fl<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n ar Amnon, fel y clafy|chodd efe o herwydd Thamar ei chwaer, canys gweryf [oedd] hi: ac anhawdd y gwele Amnon wneuthur dim iddi hi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A chyfell [oedd] gan Amnon, ai enw Io|nadab mab Simah frawd Dafydd: ac Ionadab [oedd] &wcirc;r call iawn.</P>
<PB REF="147">
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a ddywedodd wrtho ef, ti fab y brenin pa ham yr ydwyt yn curio fel hyn beunydd&lpunctel; oni fynegi di i nu&lpunctel; yna Amnon a ddywedodd wrtho ef, caru yr ydwyfi Thamar chwaer Ab&s;alom fy mrawd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna Ionadab a ddywedodd wrtho ef, gor|wedd ar dy wely, a chymmer arnat glafychu: pan ddelo dy dad i'th edrych, yna dywet, wrtho ef, deued attolwg Thamar fy chwaer, fel y paro i mi fwyta bara, ac yr arlwyo fwyd yn fyng-o|lwg, fel y gwelwyf, ac y bwytawyf oi llaw hi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Felly Amnon a orweddodd, ac a gym|merth arno glafychu: a'r brenin a ddaeth iw edrych ef, ac Amnon a ddywedodd wrth y bre|nin, deued attolwg Thamar fy chwaer i gra&s;&s;u dwy dei&s;en yn fyng-olwg i, fel y bwytawyf oi llaw hi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna Dafydd a anfonodd adref at Thamar gan ddywedyd: dos yn awr i d&ycirc; Amnon dy frawd, a pharatoa fwyd iddo ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Felly Thamar a aeth i d&ycirc; Amnon ei brawd, (ac efe oedd yn gorwedd) a hi a gymmerth be|illied, at ai telinodd, ac a wnaeth dei&s;ennau yn ei &wcirc;ydd ef, ac a gra&s;odd y tei&s;ennau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna hi a gymmerth y radell, ac ai tywall|todd [hwynt] ger ei fron ef, ond efe a wrthododd fwytta: ac Amnon a ddywedodd, dug wch allan bawb oddi wrthifi, a phawb a aethant allan oddi wrtho ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna Amnon a ddywedodd wrth Thamar, D&wcirc;g y bwyd i'r &s;tafell, fel y bwytawyf o'th law di: a Thamar a gymmerth y tei&s;ennau y rhai a wnaethe hi, ac ai d&ucirc;g at Amnon ei brawd i'r &s;ta|fell.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pan dd&ucirc;g hi [hwynt] atto ef i fwytta: y|na efe a ymaflodd ynddi hi, ac a ddywedodd wr|thi hi, tyret, gorwedd gyd a mi fy chwaer.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A hi a ddywedodd wrtho ef, paid fy mrawd na threi&s;ia fi, canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Le&s;it. 18.9.</NOTE> ni wneir fel hyn yn I&s;rael: na wna di yr ynfydrwydd hyn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys pa fodd y bwriaf ymmaith fyng|warth&lpunctel; a thi a fyddi fel vn o'r ynfydion yn I&s;ra|el: yn awr gan hynny ymddiddan attolwg a'r brenin, canys ni ommedd efe fi i ti.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ond ni fynne efe wrando ar ei llais hi: eithr efe a fu dr&ecirc;ch na hi, ac ai trei&s;iodd, ac a or|weddodd gyd a hi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna Amnon ai ca&s;&acirc;odd hi a th&acirc;s mawr iawn, canys mwy [oedd] y c&acirc;s a'r hwn y ca&s;a|ua&s;e efe hi, na'r cariad a'r hwn y car&acirc;&s;e efe hi: ac Amnon a ddywedodd wrthi hi, cyfot d&ocirc;s ym|maith.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A hi a ddywedodd wrtho ef, nid [oes a|chos i hyn:] y drygioni hwn [&s;ef] fyng-yrru ym|maith fydd fwy na'r llall yr hwn a wnaetho&s;t a mi, ond ni fynne efe wrando arni hi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Eithr efe a alwodd ar ei langc [&s;ef] ei we|nidog, ac a ddywedodd, hebrwng allan attolwg hon oddi wrthifi: a chl&ocirc;a y dr&wcirc;s ar ei h&ocirc;l hi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> (Ac am deni hi [yr oedd] mantell &s;ymmud|liw: canys felly y dilladid merched y brenin, y rhai [oeddynt] forwynion a mantellau:) yna ei wenidog ef ai d&ucirc;g hi allan, ac a gl&ocirc;dd y drws ar ei h&ograve;l hi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A Thamar a gymmerodd ludw ar ei phen, ac a rwygodd y fantell &s;ymmud-llw yr hon [oedd] am deni hi: ac a o&s;ododd ei llaw ar ei phen, ac a aeth ymmaith da~n gerdded a gweiddi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac Ab&s;alom ei brawd hi a ddywedodd wrthi hi, ai Amnon dy frawd a fu gyd a thi&lpunctel; er hynny yn awr taw a &s;&ocirc;n fy chwaer, dy frawd ti [yw] efe, na o&s;od dy galon ar y peth hyn: felly Thamar a drigodd yn anrhaithiedic yn nh&ycirc; Ab|&s;alom ei brawd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Pan glybu y brenin Dafydd yr holl be|thau hynny: yna efe a ddigiodd yn aruthr.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac ni ddywedodd Ab&s;alom wrth Amnon na drwg, na d&acirc;: er hynny Ab&s;alom a ga&s;aodd Amnon o herwydd iddo ef drei&s;io Thamar ei chwaer ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac ar &ocirc;l dwy flynedd o ddyddiau, yr oedd gan Ab&s;alom rai yn cneifio yng-wa&s;tadedd Ha|zor, yr hwn [fydd] wrth Ephraim: ac Ab&s;alom a wahoddodd holl feibion y brenin.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys Ab&s;alom a ddaeth at a y brenin, ac a ddywedodd, wele yn awr tai yn cneifio i'th w&acirc;s di: deued attolwg y brenin ai wei&s;ion gyd a'th w&acirc;s di.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y dywedodd y brenin wrth Ab&s;alom, nage fy m&acirc;b, ni ddeuwn ni i gyd yn awr, ac ni orme&s;wn arnat ti: etto [Ab&s;alo~]a fu daer arno ef, ond ni fynne efe fyned, eithr efe ai bendithiodd ef</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna y dywedodd Ab&s;alom, oni ddaw Am|non fy mrawd yn awr gyd a ni&lpunctel; a'r brenin a ddy|wedodd wrtho ef, i ba beth yr aiff efe gyd a thi&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Etto Ab&s;alom fu daer arno ef, fel y goll|yngodd efe Amnon gyd ag ef, a holl feibion y brenin.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac Ab&s;alom a orchymynnodd iw lagci|au gan ddywedyd, eorychwch attolwg pan fy|ddo llawen calon Amnon gan w&icirc;n, a [phan] ddywedwyf wrthych, tarewch Amnon, yna lle|ddwch ef, nac ofnwch: canys oni orchymynnais i chwi&lpunctel; ymnerthwch, a byddwch feibio~ glewio~.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A llangciau Ab&s;alom, a wnaethant i Am|non fel y gorchymynna&s;e Ab&s;alom: a holl fei|bion y brenin a gyfoda&s;ant, a ph&ocirc;b vn a farcho|godd ar ei f&ucirc;l, ac hwy a ffoa&s;ant.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A [thra yr oeddynt hwy] ar y ffordd y da|eth y chwedl at Ddafydd gan ddywedyd: Ab|&s;alom a laddodd holl feibion y brenin, ac ni ada|wyd vn o honynt.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna y brenin a gyfododd, ac a rwygodd ei ddillad, ac a orweddodd ar y ddaiar: ei holl wei&s;ion ef hefyd oeddynt yn &s;efyll ai gwi&s;coedd yn rhwygedit.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna Ionadab mab Simah frawd Da|fydd a attebodd, ac a ddywedodd, na ddyweded fy arglwydd iddynt hwy ladd yr holl langciau [&s;ef] meibion y brenin, canys Amnon yn vnic a fu farw: canys yr oedd ym mryd Ab&s;alom [hyn|ny er y dydd y trei&s;iodd efe Thamar ei chwaer ef</P>
<PB N="123" REF="147">
<P N="33"><HI>33</HI> Ac yn awr na o&s;oded fy arglwydd frenin y peth ar ei galon gan dybied farw holl feibion y brenin: canys Amnon yn vnic a fu farw.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yna Ab&s;alom a ffodd: a'r llangc yr hwn oedd yn gwilio a dderchafodd ei lygaid, ac a edry|chodd, ac wele bobl lawer yn myned o'r ffordd ar ei &ocirc;l ef, ar h&ycirc;d y&s;tlys y mynydd.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac Ionadab a ddywedodd wrth y brenin, wele feibion y brenin yn dyfod: fel y dywe|dodd dy w&acirc;s felly y mae.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A phan orphenna&s;e efe ymddiddan, yna wele meibion y brenin a ddaetha~t, ac a derchafa|&s;ant eu llef, ac a &wcirc;yla&s;ant: a'r brenin hefyd, ai holl wei&s;ion a wyla&s;ant ag wylofain mawr iawn.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac Ab&s;alom a ffoawdd, ac a aeth ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 3.3.</NOTE> Thal|mai fab Ammthur brenin Ge&s;ur: a [Dafydd] a alarodd am ei fab yr holl ddyddiau hynny.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Felly Ab&s;alom a ffoawdd, at a aeth i Ge&s;ur: ac yno y bu efe dair blynedd.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac [enaid] Dafydd y brenin a hiraethodd am fyned at Ab&s;alom: canys efe a gy&s;&s;ura&s;id am Amnon, o herwydd ei farw efe.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dafydd wedi cymmodi ag Ab&s;alom, heb adel iddo ddy|fod yn ei wydd tros ddwy flynedd. 29 Y modd y ca|fodd efe ddyfod yng-wydd ei dad o'r diwedd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Ioab mab Serfia a wybu fod calon y brenin tu ag at Ab&s;alom.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac Ioab a anfonodd i Thecoab, ac a dd&ucirc;g oddi yno wraig ddoeth: ac a ddywedodd wrthi hi: cymmer arnat attolwg alaru, a gwi&s;c yn awr alar-wi&s;c, at nac ym&icirc;ra ag olew, eithr bydd fel gwraig yn galaru eu&s;us er ys llawer a ddy|ddiau am y marw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A thyret at y brenin, a llefara wrtho yn &ocirc;l yr ymadrodd hyn: ac Ioab a o&s;ododd yr ymadro|ddion yn ei genau hi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y wraig o Theocab a ddywedodd wrth y brenin, canys hi a &s;yrthiodd i lawr ar ei hwy|neb, ac a ymgrymmodd, ac a ddywedodd, cyn|northwya &ocirc; frenin.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y dywedodd y brenin wrthi hi, beth [a ddarfu] iti&lpunctel; a hi a ddywedodd, yn w&icirc;r gw|raig weddw ydwyfi, canys fyng-wr a fu farw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac i'th lawforwyn [yr oedd] dau fab, a hw|ynt ill dau a ymry&s;onna&s;ant yn y maes, ond n&iuml;d [oedd] ymthryw&ycirc;n-wr rhyngddynt hwy: a'r naill a darawodd y llall, ac ai lladdodd ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac wele yr holl dylwyth a gyfododd yn er|byn dy lawforwyn, a hwy a ddyweda&s;ant, dyro yr hwn a darawodd ei frawd fel y lladdom ni ef am enioes ei frawd yr hwn a laddodd efe, ac y difethom hefyd yr etifedd: felly y diffoddent fy marworyn yr hwn a adawyd, heb adel im g&wcirc;r enw, nac eppil ar wyneb y ddaiar.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r brenin a ddywedodd wrth y wraig, d&ocirc;s i'th d&ycirc; dy hun: a mi a roddaf orchymyn o'th ble|git.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y dywedodd y wraig o Thecoah wrth y brenin, [bydded] y camwedd hwn arnafi fy arglwydd frenin, ac ar d&ycirc; fy nh&acirc;d i: a'r brenin ai or&s;edd-faingc ef yn ddiniwed.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r brenin a ddywedodd, d&wcirc;g attafi yr hwn a yngena wrthit, fel na chwanego efe mwyach gyffwrdd a thi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna hi a ddywedodd, cofied attolwg y brenin dy Arglwydd Dduw, rhac amlhau dial|w&ycirc;r y gwaed i dde&s;truwio, a rhac difetha o ho|nynt hwy fy mab i: ac efe a ddywedodd [fel] mai byw yr Arglwydd ni &s;yrth [vn] o wallt dy fab di i lawr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y dywedodd y wraig, attolwg, ca|ffed dy law-forwyn ddywedyd gair wrth fy ar|glwydd frenin: yntef a dywedodd dywet.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r wraig a ddywedodd, pa ham gan hyn|ny y meddyliai&s;t fel hyn yn erbyn pobl Dduw&lpunctel; neu [pa ham] y mae yr brenin yn llefaru y gair hwn megis [vn] beius&lpunctel; gan na dd&ucirc;g y brenin adref ei herwr.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys gan farw yr ydym ni yn marw, &icirc;e fel dyfroedd wedi eu tywallt a'r y ddaiar, y rhai ni che&s;clit: ac-ni eiriach Duw enioes, etto efe a feddwl foddion, fel na yrro efe ymmaith yr herwr oddi wrtho ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac yn awr mi a ddaethum i ymddiddan a'm harglwydd frenin am y peth hyn, o blegit i'r bobl fy nychrynnu i: am hynny y dywedodd dy law-forwyn, ymddiddanaf yn awr a'r brenin, ond odid efe a wnaifff y brenin ddymuniad ei law-forwyn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r brenin a wrendu, fel y gwaredo efe ei law-forwyn o law y g&wcirc;r [yr hwn a gei&s;io] fy nifethai, a'm mab hefyd o etifeddiaeth Dduw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'th law forwyn a ddywedodd, bydded attolwg gair fy arglwydd frenin yn gy&s;&s;ur: (canys fel angel Duw yw fy arglwydd frenin i wrando yna, a'r drwg) a'r Arglwydd dy Dduw fyddo gyd a thi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna 'r attebodd y brenin, ac y dywedodd wrth y wraig, na ch&ecirc;la attolwg oddi wrthifi y peth yr hwn yr ydwyf yn ei ofyn i ti: a dywe|dodd y wraig, llefared yn awr fy arglwydd fre|nin.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r brenin a ddywedodd, a [ydyw] llaw Ioab gyd a thi yn hyn oll&lpunctel; yna 'r attebodd y wraig, ac y dywedodd, [fel] mai byw dy enaid ti fy arglwydd frenin nid gwiw [troi] ar y llaw ddehau, nac ar y llaw a&s;&s;wy oddi wrth yr hyn oll a ddywedodd fy arglwydd frenin, canys dy w&acirc;s Ioab a orchymynnodd i mi, ac a o&s;ododd yr holl eiriau hyn yng-enau dy law-forwyn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ar fedr troi wyneb y chwedl y gwnaeth dy w&acirc;s Ioab y peth hyn: ond fy arglwydd [&s;ydd] ddoeth fel doethineb angel Duw i &wcirc;y|bod yr hyn oll [&s;ydd] ar y ddaiar.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r brenin a ddywedodd wrth Ioab, wele yn awr gwneuthum y peth hyn: d&ocirc;s, a dwg y llangc Ab&s;alom yn ei &ocirc;l.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna Ioab a &s;yrthiodd i lawr ar ei wy|neb, ac a ymgrymmodd, ac a fendithiodd y bre|nin:
<PB REF="148">ac Ioab a ddywedodd, heddyw y gwybu dy w&acirc;s di gael o honof ffafor yn dy olwg di (fy ar|glwydd frenin) am i'r brenin gyflawni dymuni|ad ei w&acirc;s.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac Ioab a gyfododd, ac a aeth i Ge&s;ur: ac a dd&ucirc;g Ab&s;alom i Ieru&s;alem.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r brenin a ddywedodd, troed iw d&ycirc; ei h&ucirc;n ac nac edryched [yn] fy wyneb i: felly Ab|&s;alom a dr&ocirc;dd iw d&ycirc; ei hun, ac ni welodd wyneb y brenin.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac nid oedd &wcirc;r mor d&ecirc;g [ac] mor glod|fawr ag Ab&s;alom o fewn holl I&s;rael: o wadn ei droed, hyd ei goryn nid oedd wrthyni ynddo ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A phan gneifie efe ei benn, (canys vn waith yn y flwyddyn y cneifie efe ei wallt, o her|wydd ei fod yn drwm arno, am hynny efe ai cneifie ef) yna efe a bwy&s;e wallt ei benn yn ddau cant &s;icl wrth bwys y brenin.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A thri mab a anwyd i Ab&s;alom, ac vn ferch, ai henw hi [oedd] Thamar: yr oedd hi yn wraig d&ecirc;g yr olwg.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Felly Ab&s;alom a drigodd ddwy flynedd gyfan yn Ieru&s;alem: ac ni welodd wyneb y brenin.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna Ab&s;alom a ddanfonodd at Ioab, iw anfon ef ac y brenin, ond ni fynne efe ddyfod at|to ef: ac efe a anfonodd etto 'r ailwaith, ond ni fynne efe ddyfod.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Am hynny efe a ddywedodd wrth ei wei|&s;ion gwelwch rand&icirc;r Ioab ger fy llaw i, a haidd [&s;ydd] ganddo ef yno, ewch a llo&s;cwch hi a th&acirc;n: a gwei&s;ion Ab&s;alom a lo&s;ca&s;ant y rhan-d&icirc;r a th&acirc;n.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yno Ioab a gyfododd, ac a ddaeth at Ab|&s;alom iw d&ycirc;, ac a ddywedodd wrtho ef, pa ham y llo&s;codd dy wei&s;ion di y rha~-dir yr hon [oedd] gennifi a th&acirc;n&lpunctel;</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac Ab&s;alom a ddywedodd wrth Ioab, wele mi a anfonais attat ti gan ddywedyd, tyret ymma fel i'th anfonwyf di at y brenin i ddywe|dyd, i ba beth y daethum i o Ge&s;ur&lpunctel; gwell fua|&s;e i mi fy [mod] i yno etto: ac yn awr gadawer i mi weled wyneb y brenin, ac od oes gamwedd ynof, yna lladded fi.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna Ioab a ddaeth at y brenin, ac a fyne|godd iddo ef, ac efe a alwodd am Ab&s;alom, yn|tef a ddaeth at y brenin, ac a ymgrymmodd iddo i lawr ar ei wyneb ger bron y brenin: a'r brenin a gu&s;&s;anodd Ab&s;alom.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Traeturiaeth Ab&s;olom. Hu&s;ai yn ffyddlon i Ddafydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC wedi hyn y parat&ocirc;dd Ab&s;alom iddo eu hun gerbydau, a meirch: a deng-&wcirc;r a deu|gain i redeg oi flaen ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac Ab&s;alom a gyfode yn fore, ac a &s;afe ger llaw ffordd y porth: ac yna Ab&s;alom a alwe atto bob g&wcirc;r yr hwn yr oedd iddo fatter i ddyfod at y brenin am farn, ac a ddywede, o ba ddinas [yr ydwyt] ti&lpunctel; yntef a ddywede, o vn o lwythau I|&s;rael [y mae] dy w&acirc;s di.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac Ab&s;alom a ddywede wrtho ef, wele [y mae] dy ymadroddion yn dda, ac yn inion: ond nid [oes] gan y brenin a wrandawo arnat ti.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dywede Ab&s;alom hefyd, oh na'm go&s;o|did i yn farn-wr yn y wlad, fel y dele attafi bob g&wcirc;r yr hwn fydde ganddo ymrafel neu gyng|haws, fel y gwnawn i gyfiawnder iddo.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phan ne&s;&s;&acirc;e neb i ymgrymmu iddo ef: yna efe a e&s;tynne ei law, ac a ymafle ynddo ef, ac ai cu&s;&s;an<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ef,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac fel hyn y gwnae Ab&s;alom i holl I&s;rael y rhai a ddeuent am farn at y brenin: felly Ab|&s;alom a ennillodd galon holl w&ycirc;r I&s;rael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac ym mhen deugain mlhynedd y dywe|dodd Ab&s;alom wrth y brenin, mi a &acirc;f yn awr, ac a dalaf fy adduned yr hon a addunedais i'r Ar|glwydd yn Hebron.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys dy w&acirc;s a addunodd adduned pan o|eddwn i yn aros o fewn Ge&s;ur yn Syria gan ddywedyd: os gan ddychwelyd y dychwel yr Arglwydd fi i Ieru&s;alem, yna y gwa&s;anaethaf yr Arglwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A r brenin a ddywedodd wrtho ef, dos mewn heddwch: felly efe a gyfododd, ac a aeth i Hebron.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna Ab&s;alom a anfonodd chwil-w&ycirc;r drwy holl lwythau I&s;rael gan ddywedyd: pan glywoch lef yr vdcorn yna dywedwch, Ab&s;alom &s;ydd yn teyrna&s;u yn Hebron.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A dau cant o w&ycirc;r a aethant gyd ag Ab|&s;alom o Ieru&s;alem ar wahodd, ac yr oeddynt yn myned yn ei perffaithrwydd, ac heb wybod dim oll.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac Ab&s;alom a anfonodd am Abitophel y Geloniad cynghor-&wcirc;r Dafydd oi ddinas Gilo, tra fydde efe yn offrymmu aberthau: a'r cyd|frad-wriaeth [oedd] gref, a'r bobl oedd yn my|ned, ac yn amlhau gyd ag Ab&s;alom.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y daeth cennad at Ddafydd gan ddywedyd: y mae calon gw&ycirc;r I&s;rael ar &ocirc;l Ab|&s;alom.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y dywedodd Dafydd wrth ei holl wei&s;ion y rhai [oeddynt] gyd ag ef yn Ieru&s;a|lem, cyfodwch, a ffoiwn, canys ni ddiang-wn ni gan Ab&s;alom: bry&s;&s;iwch i fyned, rhac iddo ef fry&s;&s;io a'n dala ni, a bwrw drygioni i'n herbyn ni, a tharo y ddinas a m&icirc;n y cleddyf.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A gwei&s;i<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n y brenin a ddyweda&s;ant wrth y brenin: wele dy wei&s;ion [yn barod] ar &ocirc;l yr hyn oll a ddewi&s;o fy arglwydd frenin.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Felly y brenin a aeth, ai holl d&ycirc;lwyth ar ei &ocirc;l: a'r brenin a adawodd ddeg o ordderch|wragedd i gadw 'r t&ycirc;.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ar brenin a aeth a'r holl bobl ar ei &ocirc;l: ac a &s;afa&s;ant mewn lle pell.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ai holl wei&s;ion ef oeddynt yn cerdded ger ei law ef, yr holl Gerethiaid, a'r holl Pele|thiaid: a'r holl Gethiaid [&s;ef] y chwe chan-wr y rhai a ddae thent ar ei &ocirc;l ef o Gath oeddynt yn cerdded o flaen y brenin.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y dywedodd y brenin wrth Ittai y Gethiad, i ba beth yr ei di hefyd gyd a ni? dych|wel,
<PB N="132" REF="148">a thrig gyd a'r brenin, canys dieithr ydwyt ti, a chyrwydrad hefyd o'th fr&ocirc; dy hun.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Doe y daetho&s;t ti, a fudwn i di heddyw i fyned gyd a ni&lpunctel; myfi a &acirc;f i ryw l&ecirc;: dychwel, a d&wcirc;g dy frodyr gyd a thi [mewn] trugaredd, a gwirionedd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac Ittai a attebodd y brenin, ac a ddywe|dodd, [fel] mai byw 'r Arglwydd, ac mai byw fy arglwydd frenin, yn vnic yn y lle'r hwn y byddo fy arglwydd frenin ynddo pa vn byn|nac ai i angen, ai i enioes, yno yn ddiau y bydd dy w&acirc;s.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna Dafydd a ddywedodd wrth Ittai, d&ocirc;s, a cherdda: ac Ittai y Gethiad a aeth ai holl w&ycirc;r, a'r holl blant y rhai [oeddynt] ganddo ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r holl wl&acirc;d oeddynt yn llefain a llef v|chel, pan ydoedd yr holl bobl yn myned: a'r bre|nin a aeth tros afon Cedron, a'r holl bobl a ae|thant ar h&ycirc;d ffordd yr anialwch.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna wele Zadoc, a'r holl Lefiaid [oedd|ynt] gyd ag ef, yn dwyn Arch cyfammod Duw, a hwy a o&s;oda&s;ant i lawr Arch Dduw, ac Abia|thar a aeth i fynu, nes darfod i'r holl bobl ddy|fod allan o'r ddinas.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y dywedodd y brenin wrth Zadoc, dychwel ag Arch Dduw i'r ddinas: os cafi ffafor yng-olwg yr Arglwydd, efe a'm dwg i eil-waith, ac a bar i mi ei gweled hi, ai phabell.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ond os fel hyn y dywed efe, nid wyf fodlon it: wele fi, gwnaed i mi fel [y byddo] da yn ei olwg.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r brenin a ddywedodd wrth Zadoc yr offeiriad, onid<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 9.9.</NOTE> gweledudd [ydwyt] ti&lpunctel; dych|wel i'r ddinas mewn heddwch, a'th ddau fab gyd a thi [&s;ef] Ahunaaz dy fab, ac Ionathan mab Abiathar.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Gwelwch fi yn aros yn rho&s;&s;ydd yr ani|alwch, nes dyfod gair oddi wrthit iw fynegu i mi.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Felly Zadoc, ac Abiathar a dduga&s;ant yn &ocirc;l Arch Dduw i Ieru&s;alem: ac a arho&s;a&s;ant yno.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A Dafydd a aeth i fynu i frynn yr oliw|&ycirc;dd, yr oedd yn myned i fynu, ac yn &wcirc;ylo, ai benn wedi ei oruchguddio, ac yr oedd efe yn myned yn droed-noeth: a'r holl bobl y rhai[oe|ddynt] gyd ag ef a oruchguddia&s;ant bawb ei ben, ac a aethant i fynu, gan fyned ac &wcirc;ylo.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna y mynegwyd [i] Ddafydd gan ddy|wedyd, Ahitophel [&s;ydd] mewn cydfradwria|eth ag Ab&s;alom: a Dafydd a ddywedodd, &ocirc; Ar|glwydd diddymma attolwg gyngor Ahitophel.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A phan ddaeth Dafydd hyd benn [y bryn] yr hwn yr addole efe Dduw ynddo, yna wele Hu&s;at 'r Arciad yn ei gyfarfod ef wedi rhwygo ei bais, a phridd ar ei benn.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A Dafydd a ddywedodd wrtho ef: od ei tro&s;odd gyd a mi, byddi yn faich arnafi.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ond os dychweli i'r ddinas, a dywedyd wrth Ab&s;alom, dy w&acirc;s di &ocirc; frenin fyddaf, gw|as dy d&acirc;d [fum] er y&s;talm, ac yn awr dy w&acirc;s di|the [ydwyfi] hefyd: a diddymma i mi gyngor Ahitophel.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Oni [bydd] gyd a thi yno Zadoc, ac A|biathar yr offeiriaid&lpunctel; am hynny pob gair a'r a glywech o d&ycirc; 'r brenin, mynega [ef] i Zadoc, ac i Abiathar yr offeriaid.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Wele [y mae] yno gyd a hwynt eu dau fab, [&s;ef] Ahimaaz [mab] Zadoc, ac Ionathan [mab] Abiathar: danfonwch gan hynny gyd a hwynt attafi bob peth a'r a glywoch.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Felly Hu&s;ai cyfell Dafydd a ddaeth i'r ddinas: ac Ab&s;alom a ddaeth i Ieru&s;alem.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ziba yn bradychu ei fei&s;tr. 5 Simei yn rhegu Dafydd. 16 Dyfodiad Hu&s;ai at Ab&s;alom. 21 Cyngor Ahito|phel am y gordderch-wragedd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAN aethe Dafydd ychydig o benn [y brynn,] yna wele Ziba gwas Mephibo&s;eth yn ei gyfarfod ef: a chwpl o a&s;&s;ynnod wedi eu cyfrwyo, ac arnynt hwy ['r oedd] dau cant [torth] o fara, a chant o re&s;ynnau, a chant o ffi|gus, a cho&s;treled o w&icirc;n.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y dywedodd y brenin wrth Ziba, beth [yw] y rhai hyn [&s;ydd] gennit&lpunctel; Ziba a ddywe|dodd, a&s;&s;ynnod i d&ycirc;lwyth y brenin i farcho|geth, a bara, a ffigus i'r llangciau iw vwytta, a g&wcirc;in i'r deffygiedic iw yfed yn yr anialwch [ydynt hwy.]</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r brenin a ddywedodd, ond pa le[y mae] mab dy fei&s;tr di&lpunctel; a Ziba a ddywedodd wrth y bre|nin, wele y mae efe yn aros yn Ieru&s;alem, ca|nys efe a ddywedodd, t&ycirc; I&s;rael a roddant tra|chefn i mi heddyw frenhiniaeth fy nhad.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y dywedodd y brenin wrth Ziba, wele eiddo ti 'r hyn oll [oedd] gan Mephibo&s;eth: a Ziba a ddywedodd, yr ydwyf yn attolwg gael o honof ffafor yn dy olwg di fy arglwydd fre|nin.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pan ddaeth y brenin Dafydd hyd Bahu|rim, yna wele vn o dylwyth t&ycirc; Saul yn my|ned allan oddi yno, ai enw ef[oedd] Simei mab Gera yn myned gan gerdded a melldigo.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a daflodd Ddafydd a cherric, a holl wei&s;ion y brenin Dafydd: er[bod] yr holl bobl, a'r holl gedyrn ar ei law ddehau, ac ar ei law a&s;&s;wy.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac fel hyn y dywede Simei wrth ei felldi|thio ef: tyret allan, tyret allan &wcirc;r gwaedlyd, a g&wcirc;r i'r fall.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr Arglwydd a dr&ocirc;dd arnat ti holl waed t&ycirc; Saul, yr hwn y teyrna&s;ai&s;t yn ei le, a'r Ar|glwydd a roddodd y frenhiniaeth yn llaw Ab|&s;alom dy fab di: ac wele di yn dy ddrygioni dy hun, canys g&wcirc;r g waedlyd [ydwyt] ti.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y dywedodd Abi&s;ai mab Serfia wrth y brenin, pa ham y melldithia y ci<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 24.15. Pen. 3.8.</NOTE> marw hwn|fy arglwydd frenin&lpunctel; g&acirc;d i mi fyned attolwg fel y torrwyf ymmaith ei ben ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r brenin a ddywedodd, beth [&s;ydd] i mi a [wnelwyf] a chwi meibion Serfia&lpunctel; canys melldithio y mae efe o herwydd yr Arglwydd a
<PB REF="149">ddywedodd wrtho ef, melldithia Ddafydd, ant hynny pwy a ddywed pa ham y gwnaetho&s;t hyn&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A Dafydd a ddywedodd wrth Abi&s;ai, ac wrth ei holl wei&s;ion, wele fy mab yr hwn a dda|eth allan o'm emi&s;caroedd yn cei&s;io fy enioes, ac yn awr pa feint mwy [y cais] mab Iemini&lpunctel; gedwch iddo, a melldithied, canys yr Arglwydd a archodd iddo.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ond odid fe a edrych yr Arglwydd ar fyng-hy&s;tudd i: a'r Arglwydd a ddyru i mi ddai|oni am ei felldith ef y dydd hwn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A Dafydd a aeth ai w&ycirc;r i ffordd: Simei oedd yn myned ar h&ycirc;d y&s;tlys y mynydd ar ei gy|fer ef, ac fel yr oedd efe yn myned, efe a felldithi|odd, ac a daflodd gerric, ac a lychiodd l&wcirc;ch iw erbyn ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y daeth y brenin, a'r holl bobl y rhai [oeddynt] gyd ag ef yn ddeffygiol: ac efe a or|phywy&s;odd yno.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac Ab&s;alom a'r holl bobl [&s;ef] gw&ycirc;r I&s;|rael a ddaethant i Ieru&s;alem: ac Ahitophel gyd ag ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A phan ddaeth Hu&s;ai 'r Arciad cefell Dafydd at Ab&s;alom, yna Pu&s;ai a ddywedodd wrth Ab&s;alom: byw fo'r brenin, byw fyddo 'r brenin.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna Ab&s;alom a ddywedodd wrth Hu&s;ai: ai dymma dy garedigrwydd di i'th gefell&lpunctel; pa ham nad aetho&s;t ti gyd a'th gefell&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A Hu&s;ai a ddywedodd wrth Ab&s;alom, nid tim, eithr yr hwn a ddwi&s;o r' Arglwydd, ar bobl ymma, &s;ef holl w&ycirc;r I&s;rael: eiddo ef fydd|afi, a chydag ef yr arhoe&s;af fi,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ar' bwy befyd y gwa&s;anaethaf, onid ger bron ei fab ef&lpunctel; megys y gwa&s;anaethais ger bron dy dad ti felly y byddaf ger dy fron dithe.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna y Dywedodd Ab&s;alom wrth Ahi|tophell: rhoddwch eich cyngor beth a wnawn ni:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac Ahitophel a ddywedodd wrth Ab&s;a|lom, d&ocirc;s i mewn ar ordderch-wragedd dy d&acirc;d y rhai a adawodd efe i gadw y t&ycirc;: pan glywo holl I&s;rael dy fod yn ffiaid gan dy dad, yna y cryfhe|uir llaw y rhai oll [ydynt] gyd a thi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Felly y tana&s;ant i Ab&s;alom y babell ar nen y t&ycirc;:<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 12.11.</NOTE> ac Ab&s;alom a aeth i mewn at ordd|erch-wragedd ei d&acirc;d yng-wydd holl I&s;rael.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A chyngor Ahitophel, yr hwn a gyng|horai efe yn y dyddiau hynny [oedd] fel pe ym|ofynne [vn] a gair Duw: felly ['r oedd] holl gyngor Ahttophel i Ddafydd hefyd, fel i Ab&s;a|lom.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ab&s;alom yn dewis cyngor Hu&s;ai o flaen cyngor Ahito|phel. 29 Yntef am hynny yn ymgrogi.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DYwedodd Ahitophel hefyd wrth Ab&s;a|lom: g&acirc;d i mi yn awr ddeuddeng-mil o w&ycirc;r, ac mi a gyfodaf, ac a elidiaf ar &ocirc;l Dafydd liw n&oacute;s.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A mi a ddeuaf arno ef, tra fyddo efe yn llu|ddedic, ac yn wann ei ddwylaw, ar ai brawy|chaf ef, fel y ffu 'r holl bobl y rhai [ydynt] gyd|ag ef: felly y tarawaf y brenin ei hunan.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A throaf yr holl bobl attat ti: [a] phan ddychwelo pob vn [wedi lladd] y g&wcirc;r yr hwn yr ydwyt ti 'n ei gei&s;io, yr holl bobl fydd [mewn] heddwch.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A da fu 'r peth yng-olwg Ab&s;olom, ac yng-olwg holl henuriaid I&s;rael.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y dywedodd Ab&s;alom, galw attolwg hefyd ar Hu&s;ai yr Arciad: a gwrandawn beth a ddywedo yntef hefyd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pan ddaeth Hu&s;ai at Ab&s;alom, yna y lle|farodd Ab&s;alom wrtho ef gan ddywedyd: fel hyn y dywedodd Ahitophel, a wnawn ni ei gyngor ef, ai nis [gwnawn&lpunctel;] dywet ti.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y dywedodd Pu&s;ai wrth Ab&s;alom: nid da y cyngor yr hwn a gynghorodd Ahitu|phel y waith hon.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys eb Hu&s;ai, ti a wyddo&s;t am dy dad ai w&ycirc;r, mai cryfion [ydynt] hwy, a chreulon, megis arth wedi difa ei chenawon yn y maes: dy dad hefyd [fydd] ryfel-wr, ac nid erys efe tros nos gyd a'r bobl.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Wele yn awr y mae efe yn llechu, mewn rhyw ogof neu mewn rhywle: a phan &s;yrthio [rhai] o honynt'yn y dechreu, yna y [bobl] a glyw, ac a ddywed, bu pla yn erbyn y bobl y rhai ]oeddynt] ar &ocirc;l Ab&s;alom.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna 'r vn grymmy&s;af yr hwn [y mae] ei galon fel calon llew a lwfrh&acirc;: canys g&wcirc;yr holl I&s;rael mai glew [yw] dy d&acirc;d ti, ac [mai] mei|bion nerthol [yw] y rhai [&s;ydd] gyd ag ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny y cynghoraf lwyr ga&s;clu at|tat ti holl I&s;rael o Dan hyd Beer&s;eba fel y ty|wod y rhai [ydynt] wrth y m&ocirc;r o amldra, a'th wyneb dy hun aiff i'r rhyfel.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Felly y deuwn atto efi vn o'r lleoedd yr hwn y ceffir ef ynddo, ac a wer&s;&s;yllwn iw er|byn ef fel y &s;yrth y gwlith ar y ddaiar: ac ni a|dewir [dim] o honaw ef nac vn ychwaith o'r gw&ycirc;r y rhai [ydynt] gyd ag ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond os i ddinas yr ymga&s;cl ef, yna holl I&s;rael a ddygant raffau at y ddinas honno: ac ni ai tynnwn hi hyd yr afon, fel na cheffir yno vn garregan.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y dywedodd Ab&s;alom, a holl w&ycirc;r I&s;rael, gwell [yw] cyngor Hu&s;ai yr Arciad, na chyngor Ahitophel: canys yr Arglwydd a ordeinia&s;e ddiddymmu cyngor da Ahitophel, fel y dyge yr Arglwydd ddrygioni ar Ab&s;a|lom.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y dywedodd Hu&s;ai wrth Zadoc, ac wrth Abiathar yr offeiriaid, fel hyn, ac fel hyn, y cynghorodd Ahitophel i Ab&s;alom, ac i henuri|aid I&s;rael: ac fel hyn, ac fel hyn y cynghorais inne.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yn awr gan hynny anfonwch yn fuan a mynegwch i Ddafydd gan ddywedyd, nac aros trosn&ocirc;s yn rho&s;&s;ydd yr anialwch, onid gan fy|ned
<PB N="133" REF="149">dos, rhac difetha y brenin, a'r holl bobl y rhai [ydynt] gyd ag ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ionathan hefyd, ac Ahimaaz oeddynt yn &s;efyll wrth ffynnon Rogel, ac fe aeth llang|ces ac a fynegodd iddynt, hwythau a aethant ac a fynega&s;ant i'r brenin Dafydd: ni allent hwy ymddangos i fyned i'r ddinas.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Etto llangc ai gwelodd hwynt, ac a fy|negodd i Ab&s;alom, a'm hynny 'r aethant ill dau yn fuau, ac y daethant i d&ycirc; g&wcirc;r yn Bahurim, ac iddo ef [yr oedd] pydew yn ei gyntedd, ac hwy a aethant i wared yno.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y wraig a gymmerth, ac a ledodd glawr ar wyneb y pydew, ac a d&acirc;nodd arno ef falurion: fel na &wcirc;ybuwyd y peth.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A phan ddaeth gwei&s;ion Ab&s;alom at y wraig i'r t&ycirc;, hwy a ddyweda&s;ant, pa le [y mae] Ahimaaz ac Ionathan&lpunctel; a'r wraig a ddywedodd wrthynt, hwy a aethant tros y ffrwd ddwfr: pan gei&s;ia&s;ant, ac nas caw&s;ant [hwy,] yna y dychwela&s;ant i Ieru&s;alem.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'c ar &ocirc;l iddynt hwy fyned ymmaith, y|na [y lleill] a ddaethant i fynu o'r pydew, ac a a|ethant, ac a fynega&s;ant i'r brenin Dafydd: ac a ddyweda&s;ant wrth Ddafydd, cyfodwch, ac ewch yn fuan tros y dyfroedd, canys fel hyn y cyng|horodd Ahitophel yn eich erbyn chwi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y cododd Dafydd a'r holl bobl y rhai [oeddynt] gyd ag ef, ac a aethant tros Iorddonen, nes goleuo 'r boreu, fel nad oedd vn yn ei&s;ieu a'r nad aethe tros yr Iorddonen.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Pan welodd Ahitophel na wneuthid ei gyngor ef, yna efe a gyfrwyodd ei a&s;&s;yn, ac a gy|fododd, ac a aeth iw d&ycirc; ei hun, yn ei ddinas ei hun, ac a gymmerodd drefn am ei d&ycirc;, ac a ymd&acirc;|godd: felly efe a fu farw, ac a gladdwyd ym me|ddrod ei d&acirc;d.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna Dafydd a ddaeth i Mahanaim: ac Ab&s;alom a aeth tros yr Iorddonen, efe a holl w&ycirc;r I&s;rael gyd ag ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac Ab&s;alom a o&s;ododd Ama&s;a yn lle Io|ab ar y llu: ac Ama&s;a [oedd] fab i &wcirc;r ai enw I|thra yr hwn [oedd] I&s;raeliad, yr hwn a ddaeth at Abigail ferch, Nahas chwaer Serfia, mam Ioab.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Felly y gwer&s;&s;yllodd I&s;rael, ac Ab&s;a|lom yng-wl&acirc;d Gilead.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A phan ddaeth Dafydd i Mahanaim: yna Sobi mab Nahas o Rabbath meibion Ammon, a Machir mab Ammiel o Lodebar, a Barzelai y Gileadiad o Rogelim,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> [A dduga&s;ant] wel&acirc;u, a chawgiau, a lle&s;tri pridd, a gwenith, a haidd, a blawd, a chra|&s;yd: ff&acirc; hefyd, a ffacbys, a chra&s;bys.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> M&ecirc;l hefyd, ac ymenyn, a defaid, a chaws gwarthec a dduga&s;ant hwy i Ddafydd, ac i'r bobl y rhai [oeddynt] gyd ag ef iw bwytta: ca|nys dyweda&s;ant, [y mae] 'r bobl yn ne wynoc, yn fl&icirc;n hefyd, ac yn &s;ychedic yn yr anialwch.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Do&s;parthiad llu Dafydd. 9 Derwen yn crogi Ab&s;a|lom erbyn gwallt ei ben. 33 Galar Dafydd tros Ab&s;alom.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNA Dafydd a gyfrifodd y bobl y rhai [o|eddynt] gyd ag ef: ac efe a o&s;ododd arnynt hwy filwriaid, a chan-wriaid.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A Dafydd a anfonodd y bobl, &s;ef y drydedd rann tann law Ioab, a'r drydedd rann tann law Abi&s;ai fab Serfia brawd Ioab, ar drydedd rann tann law Ithai y Gethiad: a'r brenin a ddywe|dodd wrth y bobl, gan fyned yr &acirc;f finne hefyd gyd a chwi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y dywedodd y bobl, nid ei di allan, ca|nys os gan ffoi y ffoiwn ni, ni o&s;odant hwy [eu] meddwl arnom ni, ac os bydd marw ein hanner ni, ni o&s;odant [eu] meddwl arnom, canys yn awr [yr ydwyti] fel deng-m&icirc;l o honom ni: yn awr gan hynny gwell [yw] i ti fod i'n cynnorth|wyo ni o'r ddinas.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y dywedodd y brenin wrthynt hwy gwnaf yr hyn fyddo da yn eich go&s;wg chwi: a'r brenin a &s;afodd ger llaw'r porth a'r holl bobl a aethant allan yn gantoedd, ac yn filoedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r brenin a orchymynnodd Ioab, ac Abi|&s;ai, ac Ithai gan ddywedyd, [chwarewch] yn araf er fy mwyn i a'r llangc Ab&s;alom: a'r holl bobl a glyw&s;ant pan orchymynnodd y brenin i'r holl bennaethiaid yn achos Ab&s;alom.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Felly 'r aeth y bobl i'r maes i gyfarfod I|&s;rael, a'r rhyfel fu yng-hoed Ephraim.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac yno y lladdwyd pobl I&s;rael o flaen gwei&s;ion Dafydd: ac yno y bu lladfa fawr y dwth wn hwnnw [&s;ef] vgain m&icirc;l.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys y rhyfel oedd yno wedi gwa&s;caru ar h&ycirc;d wyneb yr holl wl&acirc;d: a'r coed a ddife|thodd fwy o'r bobl, nac a ddifethodd y cleddyf y diwrnod hwnnw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac Ab&s;alom a gyfarfu a gwei&s;ion Da|fydd yn [eu] hwyneb: ac Ab&s;alom oedd yn marchogeth ar f&ucirc;l, a'r m&ucirc;l aeth tann dderwen fawr ddyrus, ai ben ef a lynodd yn y dderwen, felly yr oedd efe rhwng y nefoedd a'r ddaiar, a'r m&ucirc;l yr hwn [oedd] tano ef a aeth ymmaith.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A rhyw vn a ganfu [hynny] ac a fyne|godd i Ioab, ac a ddywedodd, wele, gwelais Ab&s;alom yng-hrog mewn derwen.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y dywedodd Ioab wrth y g&wcirc;r yr hwn oedd yn mynegu iddo ef, os gwelai&s;t ti [ef] pa ham na's tarewai&s;t ef yno i'r llawr&lpunctel; fel [y bua&s;e] ar nafi roddi i ti ddeg [&s;icl] o artan, ac vn gwregys&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y dywedodd y g&wcirc;r wrth Ioab, pe cawn bwy&s;o ar fy llaw fil [o &s;iclau] arian, nid e|&s;tynnwn fy llaw ar fab y brenin, canys gorchy|mynnodd y brenin lle y clyw&s;om ni wrthit ti, ac wrth Abi&s;ai, ac wrth Ithai gan ddywedyd, gwi|liwch [gyffwrdd] o neb a'r llangc Ab&s;alom.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pe gwnel&s;wn [hynny, rhodda&s;id ffal|&s;ter yn erbyn fy enioesi, canys nid oes dim yn guddiedic oddi wrth y brenin: tithe hefyd a &s;a|fa&s;it yn [fy] erbyn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y dywedodd Ioab, nid arhoaf fel
<PB REF="150">hyn o'th flaen di: ac efe a gymmerth dair o bic|cell<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">u yn ei l<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">w, ac ai gwthiodd yng-halon Ab|&s;alom, ac efe etto yn fyw yng-hanol y dder|wen.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r deg llangc [y rhai] oeddynt yn dwyn arfau Ioab, a amgylchyna&s;ant, ac a daraw&s;ant Ab&s;alom, ac ai lladda&s;ant ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna Ioab a vdcanodd mewn vdcorn, a'r bobl a ddychwelodd o erlyd ar &ocirc;l I&s;rael: canys Ioab a ataliodd y bobl.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac hwy a gymmera&s;ant Ab&s;alom, ac ai bwria&s;ant ef mewn ff&ocirc;s fawr yn y coed, ac a o|&s;oda&s;ant arno ef garnedd gerric fawr iawn: a holl I&s;rael a ffoa&s;ant pob vn iw babell.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac Ab&s;alom a gymmera&s;e, ac a o&s;oda&s;e iddo yn ei fywyd golofn<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 14.17.</NOTE> yn nyffryn y brenin, canys efe a ddywedodd, nid [oes] fab gennif i wneuthur coffa am fy enw: ac efe a alwodd y golofn ar ei enw ei hun, ac hi a elwir lle Ab&s;a|lom hyd y dydd hwn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna Ahimaaz mab Zadoc a ddywedodd, rhedaf yn awr, a mynegaf i'r brcnin ddarfod i'r Arglwydd ei farnu ef o law ei elynnion.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac Ioab a ddywadodd wrtho ef, ni[by|ddi] di yn gennad-wr y dydd hwn, eithr mynegi ddiwrnod arall: ond heddyw nifynegidi o her|wydd marw mab y brenin.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y dywedodd Ioab wrth Chu&s;t, d&ocirc;s dywet i'r brenin yr hyn a welai&s;t: a Chu&s;i a ym|grymmodd i Ioab, ac a redodd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna Abimaaz mab Zadoc a ddywedodd eilwith wrth Ioab, pa beth a fydd, os mi a re|daf yn awr ar &ocirc;l Chu&s;i: a dywedodd Ioab, i ba beth y rhedi di fy mab gan nad [oes] gennit ti gennadwriaeth addas&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Beth bynnac a fyddo mi a redaf, a dywe|dodd yntef wrtho ef, rh&ecirc;d: felly Ahimaaz a re|dodd rhyd y gwa&s;tadedd, ac a aeth heibio i Chu&s;i.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A Dafydd oedd yn ei&s;tedd rhwng y ddau borth: a'r gwiliedudd aeth ar ne~n y porth ar y m&ucirc;r, ac a dderchafodd ei lygaid, ac a edrychodd, ac wele &wcirc;r yn rhedeg ei hunan.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A'r gwiliedudd a waedodd, ac a fyne|godd i'r brenin, a'r brenin a ddywedodd, os er hun [y mae] efe, cennadwriaeth [&s;ydd] yn ei e|nau ef: ac efe a ddaeth, ac a ne&s;aodd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'r gwiliedudd a ganfu &wcirc;r arall yn rhe|deg, a'r gwiliedudd a alwodd ar y porthor, ac a ddywedodd, wele &wcirc;r [arall] yn rhedeg ei hu|nan: a dywedodd y brenin, hwn hefyd &s;ydd gen|nad.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r gwiliedudd a ddywedodd, yr ydwyf fi yn gweled rhediad y blaenaf fel rhediad Ahi|maaz mab Zadoc: yna y dywedodd y brenin, g&wcirc;r da [yw] hwnnw, ac a chennadwriaeth dda y daw efe.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna Ahimaaz a alwodd, ac a ddywedodd wrth y brenin, heddwch, ac a ymgrymmodd i lawr ar ei wyneb i'r brenin: ac a ddywedodd, bendigedic [fyddo]'r Arglwydd dy Dduw 'r hwn a warchaodd ar y gw&yacute;r y rhai a gyfodent eu llaw yn erbyn fy arglwydd frenin.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A'r brenin a ddywedodd, ai diang ol y llangc Ab&s;alom&lpunctel; yna y dywedodd Ahimaaz, gwelais gythryfwl mawr, pan anfonodd Ioab w&acirc;s y brenin, a'th w&acirc;s dithe, ond ni wybum i ddim.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A'r brenin a ddywedodd, tr&ocirc;, &s;af ymma: ac efe a dr&ocirc;dd, ac a &s;afodd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac wele Chu&s;i a ddaeth, a dywedodd Chu&s;i, mynegir i ti fy arglwydd frenin mai yr Arglwydd a'th farnodd di heddyw o law pawb a'r &s;ydd yn ymgyfodi i'th erbyn.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna y dywedodd y brenin wrth Chu&s;i, a ddiangodd y llangc Ab&s;alo~&lpunctel; a dywedodd Chu|&s;i, fel y llangc hwnnw y byddo gelynion fy ar|glwydd frenin, a'r holl rai a ymgyfodant i'th er|byn mewn drygioni.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A'r brenin a gyffr&ocirc;dd, ac a aeth i fynu i &s;tafell y porth, ac a &wcirc;ylodd, ac fel hyn y dywe|dodd efe wrth fyned, &ocirc; fy mab Ab&s;alom, fy mab, fy mab Ab&s;alom, &ocirc; na bawn farw tro&s;ot ti Ab|&s;alom fy mab, fy mab.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dafydd wrth gyngor Ioab yn ymddangos yn gy&s;&s;urus i'r bobl. 23 Dyfodiad Semei a Mephibo&s;eth at Ddafydd. 34 Barzelai yn gwrthod myned gyd a'r bre nin. 41 I&s;rael ac luda yn ymry&s;on.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNA y mynegwyd i Ioab: wele y brenin yn &wcirc;ylo, ac yn galaru am Ab&s;alom.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r fuddugoliaeth a fu y dwthwn hwnnw yn alar i'r holl bobl: canys clywodd y bobl y diwrnod hwnnw ddywedyd, dri&s;tau o'r brenin am ei fab.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r bobl a aethant yn lledradaidd y diwr|nod hwnnw gan fyned i mewn i'r ddinas: fel pobl a fydde yn myned yn lledradaidd wedi eu cywilyddio wrth ffoi o ryfel.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Felly y brenin a oblygodd ei wyneb, a'r brenin a waeddodd a ll&ecirc;f vchel: &ocirc; fy mab Ab&s;a|lom, Ab&s;alom fy mab, fy mab.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna Ioab a ddaeth i mewn i'r t&ycirc; at y bre|nin, ac a ddywedodd: gwradwyddai&s;t heddyw wynebau dy holl wei&s;ion, y rhai a amddeffyn|na&s;ant dy enioes di heddyw, ac enioes dy feibi|on, a'th ferched, ac enioes dy wragedd, ac enioes dy ordderch-wragedd,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gan garu dy gei&s;ion, a cha&s;au dy garedi|gion: canys mynegai&s;t heddyw nad oedd gen|nit ti dywy&s;ogion, na gwei&s;ion, o herwydd mi a wn heddyw os Ab&s;alom fua&s;e byw, a ninne i gyd yn feirw heddyw: yna mai da fua&s;e [hyn|ny] yn dy olwg di.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Cyfot yn awr gan hynny tyret allan, a dy|wet yn d&ecirc;g wrth dy wei&s;ion: canys tyngais i'r Arglwydd os ti ni ddeui allan nad erys neb gyd a thi y no&s;&s;on hon, a gwaeth fydd hyn i ti, na'r holl ddrwg yr hwn a ddaeth i'th erbyn di o'th fe|byd hyd yr awr hon.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y brenin a gyfododd, ac a ei&s;teddodd
<PB N="134" REF="150">yn y porth: a mynegwyd i'r holl bobl gan ddywedyd, wele y brenin yn ei&s;tedd yn y porth, a'r holl bobl a ddaethant o flaen y brenin, canys I&s;rael a ffoa&s;e bob vn iw pebyll.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac yr oedd yr holl bobl yn ymry&s;on drwy holl deuluoedd I&s;rael gan ddywedyd: y bre|nin a'u gwaredodd ni o law ein gelynnion, ac efe a'n gwaredodd ni o law y Phili&s;tiaid, ac yn awr efe a ff&ograve;dd &oacute;'r wl&acirc;d rhac Ab&s;alom.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac Ab&s;alom yr hwn a eneinia&s;om ni arnom a fu farw mewn rhyfel: ac yn awr pa ham yr ydych yn peidio a chyrchu yr brenin tra|chefn&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y brenin Dafydd a anfonodd at Za|doc, ac at Abiathar yr offeiriaid gan ddywedyd, lleferwch wrth henuriaid Iuda gan ddywedyd, pa ham yr ydych chwi olaf i ddwyn eilwaith y brenin iw d&ycirc;&lpunctel; canys gair holl I&s;rael a ddaeth at y brenin [am ei ddwyn eilwaith] iw d&ycirc; ei hun.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fy mrodyr [ydych] chwi, fy a&s;cwrn a'm cnawd [ydych] chwi: pa ham gan hynny 'r y|dych yn olaf i ddwyn adref y brenin&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dywedwch hefyd wrth Ama&s;a, onid fy a&s;cwrn i a'm cnawd i [ydwyt] ti&lpunctel; fel hyn y gwnelo Duw imi, ac fel hyn y chwanego, onid tywy&s;og y llu fyddi di ger fy mron i yn lle Io|ab byth.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly efe a dr&ocirc;dd galon holl w&ycirc;r Iuda, fel [calon] vn g&wcirc;r: a hwy a anfona&s;ant at y brenin [gan ddywedyd,] dychwel di a'th holl wei&s;ion.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Felly y brenin a ddychwelodd, ac a dda|eth hyd yr Iorddonen: ac Iuda a ddaeth i Gil|gal i fyned i gyfarfod a'r brenin, i ddwyn y bre|nin tros yr Iorddonen.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A Simei mab Gera mab Iemini, yr hwn [oedd] o Bahurim a fey&s;&s;iodd: ac a dda|eth i wared gyd a gw&ycirc;r Iuda, i gyfarfod a'r bre|nin Dafydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A m&icirc;l o w&ycirc;r o Beniamin [oeddynt] gyd ag ef,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 16.15.</NOTE> Ziba hefyd gw&acirc;s t&ycirc; Saul, ai bymtheng|mab, ai vgain gw&acirc;s gyd ag ef: ac a aethant tros yr Iorddonen o flaen y brenin.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac y&s;craff aeth tro&s;odd i ddwyn trwodd dylwyth y brenin, ac i wneuthur yr hyn fydde dda yn ei olwg ef: yna Semei mab Gera a &s;yr|thiodd ger bron y brenin, pan ddaeth efe tros yr Iorddonen.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a ddywedodd wrth y brenin, na ddannoded* fy arglwydd i mi anwiredd, ac na chofia yr hyn a wnaeth dy w&acirc;s yn anwir, y dydd yr aeth fy arglwydd frenin o Ieru&s;alem: gan o&s;od o'r brenin [hynny] at ei galon.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Canys dy w&acirc;s &s;ydd yn cydnabod bechu o h&ocirc;nofi: ac wele deuthum heddyw yn gyntaf o holl d&ycirc; Io&s;eph i ddyfod i wared i gyfarfod a'm harglwydd frenin.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac Abi&s;ai mab Serfia a attebodd, ac a ddywedodd, ai o herwydd hyn ni roddir Se|mei i farwolaeth&lpunctel; am iddo ef felldithio eneiniog yr Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y dywedodd Dafydd, beth [&s;ydd] i mi [a wnelwyf] a chwi meibion Serfia, gan eich bod i mi yn wrthwyneb-w&ycirc;r heddyw&lpunctel; a ro|ddir i farwolaeth heddyw neb yn I&s;rael (canys oni wn i mai heddy&wcirc; 'r ydwyfi yn frenin ar I&s;|rael&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r brenin a ddywedodd wrth Serhei, ni byddi di farw: a'r brenin a dyngodd wrtho ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Mephibo&s;eth mab Saul hefyd a ddaeth i wared i gyfarfod a'r brenin: ac ni olcha&s;e efe ei draed, ac ni eillia&s;e ei farf, ac ni olcha&s;e ei ddillad, er y dydd yr aethe yr brenin, hyd y dydd [yn] yr hwn y daeth efe mewn heddwch.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A phan ddaeth efe i Ieru&s;alem i gyfar|fod a'r brenin: yna y dywedodd y brenin wr|tho ef, pa ham nad aetho&s;t ti gyd a mi Mephi|bo&s;eth&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac efe a ddywedodd, fy arglwydd frenin, fyng-w&acirc;s a'm twyllodd: canys dywedodd dy m&acirc;s, cyfrwyaf i mi a&s;&s;yn fel y marchogwyf ar|ni hi, ac yr elwyf at y brenin, o herwydd cloff [yw] d&ycirc; w&acirc;s.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac efe a athrododd rhwng dy was a'm har|glwydd frenin: ond fy arglwydd frenin [&s;ydd] fel angel Duw,<NOTE PLACE="marg">Pen. 16.30.</NOTE> am hynny gwna yr hyn [fyddo] da yn dy olwg.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys nid oedd holl d&ycirc; fy nhad i onid dynion meirw ger bron fy ar glwydd y brenin, etto tydi a o&s;odai&s;t dy m&acirc;s ym mhlith y rhai oe|ddynt yn bwytta ar dy fwrdd dy hun: pa gyfia|wnder gan hynny &s;ydd i mi hellach fel y gwae|ddwn mwy ar y brenin&lpunctel;</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A'r brenin a ddywedodd wrtho ef, i ba beth yr adroddi dy fatterion ym mhellach&lpunctel; dy|wedais, ti, a Ziba rhennwch y t&icirc;r.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A Mephibo&s;eth a ddywedodd wrth y bre|nin, &icirc;e cymmered efe y cwbl: gan ddyfod fy ar|glwydd frenin iw d&ycirc; mewn heddwch.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna Barzelai y Gileadiad a ddaeth i wared o Rogelim: ac a aeth tros yr Iorddonen gyd a'r brenin, iw hebrwng ef tros yr Iorddonen.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A Barzelai [oedd] h&ecirc;n iawn, yn fab ped|war vgain mlwydd: ac efe oedd yn arlwyo i'r brenin tra 'r ydoedd efe ym Mahanaim, canys g&wcirc;r mawr iawn [oedd] efe.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A'r brenin a ddywedodd wrth Barzelai: tyret ti tro&s;odd gyd a mi, a mi a'th borthaf di gyd a mi yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yna Barzelai a ddywedodd wrth y bre|nin: pa feint [yw] dyddiau blynyddoedd fy e|nioes i, fel yr elwni i fynu gyd a'r brenin i Ieru|&s;alem&lpunctel;</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Mab pedwar vgain mlwydd [ydwyfi] heddyw, a wn i ragoriaeth rhwng da a drwg&lpunctel; a ddichon dy w&acirc;s di archwaethu yr hyn a fwytaf, neu 'r hyn a yfaf&lpunctel; a glywaf fi bellach lais cer|ddorion, a cherddore&s;au&lpunctel; pa ham gan hynny y bydd dy w&acirc;s mwyach yn faich ar fy arglwydd frenin&lpunctel;</P>
<PB REF="151">
<P N="36"><HI>36</HI> Dy w&acirc;s a aiff ychydig tu hwnt i'r Ior|ddonen gyd a'r brenin: a pha ham y t&acirc;l y brenin imi y taledigaeth ymma&lpunctel;</P>
<P N="37"><HI>37</HI> G&acirc;d attolwg i'th w&acirc;s ddychwelyd fel y byddwyf marw yn fy ninas fy hun, [ac fel i'm cleddir] ym meddrod fy nhad, a'm mam: ac we|le Chimham dy was di, efe a aiff tro&s;odd gyd a'm harglwydd frenin, a gwna iddo yr hyn [fy|ddo] da yn dy olwg.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yna y dywedodd y brenin, Chimham a aiff gyd a mi, ac mi a wnaf iddo ef yr hyn [fy|ddo] da yn dy olwg di: A pheth bynnac a er|fynniech di arnafi, mi ai gwnaf erot ti.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Felly 'r holl bobl a aethant tros yr Ior|ddonen, y brenin hefyd a aeth tro&s;odd: a'r brenin a gu&s;&s;anodd Barzelai, ac ai bendithiodd ef, ac efe a ddychwelodd iw fangre ei hun.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Yna y brenin a aeth tro&s;odd i Gilgal, a Chimham a aeth gyd ag ef: a holl bobl Iudaa dro&s;gluda&s;ant y brenin, a hanner pobl I&s;rael hefyd.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac wele holl w&ycirc;r I&s;rael yn dyfod at y brenin: a dyweda&s;ant wrth y brenin, pa ham y lledrataodd ein brodyr ni gw&ycirc;r Iuda dy di, ac y tro&s;gluda&s;ant y brenin ai dylwyth tros yr Ior|ddonen, a holl w&ycirc;r Dafydd gyd ag ef&lpunctel;</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ac attebodd holl w&ycirc;r Iuda yn erbyn gwyr I&s;rael, canys agos [yw] 'r brenin i ni: pa ham gan hynny y digia&s;och chwi am y peth hyn&lpunctel; a fwytaw&s;om ni [ddim] o'r [eiddo] yr bre|nin&lpunctel; neu a anrhegodd efe ni ag anrheg&lpunctel;</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yna gw&ycirc;r I&s;rael a atteba&s;ant w&ycirc;r Iu|da, ac a ddyweda&s;ant, d&ecirc;c rhan [&s;ydd] i ni yn y brenin, hefyd gyd a Dafydd [yr ydwyfi] yn fwy na thi, pa ham gan hynny y diy&s;tyrai&s;t fi: oni ddywedais i yn gyntaf am gyrchu adref fy mrenin&lpunctel; ac ymadrodd gw&ycirc;r Iuda oedd gale|dach nac ymadrodd gw&ycirc;r I&s;rael.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Seba yn gwrthryfela yn erbyn Dafydd. 10 Ioab trwy fr&acirc;d yn lladd Ama&s;a. 22 Dihenydd Seba.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yno y digwyddodd bod g&wcirc;r i'r fall ai enw Seba mab Bichri, g&wcirc;r o Iemini: ac efe a vdcanodd mewn vdcorn, ac a ddywed|odd, nid oes i ni rann mewn Dafydd, nac etife|ddiaeth i ni ym mab I&s;ai, [eled] pawb iw ba|bell, &ocirc; I&s;rael.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Felly holl w&ycirc;r I&s;rael a aethant i wared oddi ar &ocirc;l Dafydd ar &ocirc;l Seba mab Bichri: ond gw&ycirc;r Iuda a lyn&acirc;&s;ant wrth ei brenin o'r Iordd|onen hyd Ieru&s;alem.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pan ddaeth Dafydd iw d&ycirc; ei hun i Ieru|&s;alem, yna y brenin a gymmerth<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 16.22.</NOTE> y d&ecirc;c gor|dderch-wraig y rhai a adaw&s;e efe i gadw yr t&ycirc;, ac ai rhoddes hwynt [mewn] carchar-d&ycirc;, ac ai porthodd hwynt, ond nid aeth efe i mewn attynt hwy, eithr buant yn rhwym hyd ddydd eu marwolaeth yn byw mewn gweddwdod.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y dywedodd y brenin wrth Ama&s;a, dyfyn i mi w&ycirc;r Iuda [erbyn] y trydydd dydd: a &s;af dithe ymma.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly Amafa a aeth i ddyfyn Iuda: ond efe a drigodd yn hwy na'r am&s;er terfynedic yr hwn a o&s;oda&s;e efe iddo.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y dywedodd Dafydd wrth Abi&s;ai, Seba mab Bichri a'n dryga ni yn waeth nac Ab&s;alom: cymmer di wei&s;ion dy arglwydd ac erlid ar ei &ocirc;l ef, rhac iddo gael y dina&s;oedd cae|roc, a diangc [o'n] golwg ni.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A gw&ycirc;r Ioab, a'r Cerethiaid,<NOTE PLACE="marg">Pen. 8.19.</NOTE> y Pelethi|aid hefyd, a'r holl gedyrn a aethant ar ei &ocirc;l ef: ac aethant allan o Ieru&s;alem, i erlid ar &ocirc;l Seba mab Bichri.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> [Pan oeddynt] hwy wrth y maen mawr yr hwn [&s;ydd] yn Gibeon, yna Ama&s;a a ddaeth oi blaen hwynt: ac Ioab oedd wedi gwregy&s;u ei gochol ar ei ddillad, ac arni [yr oedd] gwre|gys [a] chleddyf wedi ei gwply&s;u wrth ei lwy|nau ef mewn gwain, pan ele efe [y cleddyf] a &s;yrthie.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A dywedodd Ioab wrth Ama&s;a, a wyt ti yn llawen fy mrawd&lpunctel; a llaw ddehau Ioab a ymaflodd ym marf Ama&s;a iw gu&s;&s;anu ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ond ni ymochelodd Ama&s;a rhac y cle|ddyf yr hwn [oedd] yn llaw Ioab, canys ag ef y tarawodd efe ef dan y bummed [ais,] ac a oll|yngodd ei berfedd ef i'r llawr, ac nid ail daraw|odd ef, felly efe a fu farw: yna Ioab, ac Abi|&s;ai ei frawd a ganllynodd ar &ocirc;l Seba mab Bi|chri.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac vn o wei&s;ion Ioab oedd yn &s;efyll yn ei ymyl ef: ac a ddywedodd, pwy bynnac a'r a ewylly&s;io [yn dda] i Ioab, a phwy bynnac ar a [ewylly&s;io yn dda] i Ddafydd [eled] ar &ocirc;l Ioab.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac Ama&s;a a ymodrabaedda&s;e mewn gwaed yng-hanol y briffordd: pan welodd y y g&wcirc;r &s;efyll o'r holl bobl, yna efe a &s;ymmudodd Ama&s;a oddi ar y briffordd i'r maes, ac a daflodd gadach arno ef, pan welodd efe bawb ar a oedd yn dyfod atto ef yn &s;efyll.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pan &s;ymmudwyd ef oddi ar y briffordd: yr holl wyr a aethant ar &ocirc;l Ioab i erlid ar &ocirc;l Se|ba m&acirc;b Bichri.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a drammwyodd drwy holl lwy|thau I&s;rael i Abel, ac i Beth-maacha, ac i holl [leoedd] Berim: ac hwy a ymga&s;cla&s;ant ac a ddaethant arei &ocirc;l ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Felly y daethant hwy, ac a warchaua|&s;ant arno ef yn Abel Beth-maacha, ac a fwria|&s;ant glawdd yn erbyn y ddinas [yr hon] a &s;afodd [ei phobl] ar y rhagfur: a'r holl bobl y rhai [oe|ddynt] gyd ag Ioab oeddynt yn dini&s;trio, gan gwympo y m&ucirc;r.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna gwraig ddoeth o'r ddinas, a lefodd: clywch, clywch, dywedwch attolwg wrth Io|ab, ne&s;&s;&acirc; hyd ymma fel yr ymddiddan wyf a thi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Pan ne&s;&s;aodd efe atti hi, yna y wraig a ddywedodd ai ti [yw] Ioab&lpunctel; diwedodd yntef [&icirc;e] myfi: a hi a ddywedodd wrtho ef, gwrando eiriau dy lawforwyn, dywedodd yntef yr ydwyf yn gwrando.</P>
<PB N="135" REF="151">
<P N="18"><HI>18</HI> Yna hi a ddywedodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 20.11.</NOTE> fel hyn gynt y lle|farent gan ddywedyd, ac y gofynnent [am hedd|wch] yn Abel, ac felly y cwplaent.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Myfi [ydwyf vn] o heddychol ffyddloni|aid I&s;rael: ti ydwyt yn cei&s;io difetha dinas a mam yn I&s;rael, pa ham y difethi di etifeddiaeth yr Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac Ioab a attebodd: ac a ddywedodd, na atto Duw, na atto Duw i mi, na difetha na di|ni&s;trio.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Nid felly [y mae] yr peth, eithr g&wcirc;r o fy|nydd Ephraim (Seba mab Bichri [yw] ei enw ef) a dderchafodd ei law yn erbyn y brenin Da|fydd, rhoddwch ef yn vnic, ac mi a &acirc;f ymmaith oddi wrth y ddinas: a dywedodd y wraig wrth Ioab, wele ei benn ef a fwrir attat ti dros y m&ucirc;r.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna yr wraig oi doethineb ei hun a aeth at yr holl bobl, a hwynt a dorra&s;ant ben Seba mab Bichri, ac ai tafla&s;ant ac Ioab, yna efe a vdcanodd mewn vdcorn, ac bwy a wa&s;cara&s;ant oddi wrth y ddinas, p&ocirc;b vn iw pabellau: ac Ioab a ddychwelodd i Ieru&s;alem at y brenin.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 8.16.</NOTE> Ioab [oedd] ar holl luoedd I&s;rael: a Banaiah mab Iehoiada ar y Cerethiaid, ac ar y Pelethiaid.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac Adoram [oedd] ar y dr&ecirc;th: ac Io&s;a|phat mab Ahilud yn gofiadur.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Seia hefyd yn &s;crifennudd: a Zadoc, ac Abiathar yn offeiriaid.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ira hefyd yr Iairiad oedd raglaw i Ddafydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Newyn mawr yn I&s;rael am bechod Saul hyd oni chrog|wyd pump oi hiliogaeth ef. 15 Pedair c&acirc;d rhwng Dafydd a'r Phili&s;tiaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Bu newyn yn nyddiau Dafydd dair bly|nedd &ocirc;l ynol, yna Dafydd a ofynnodd gyn|gor ger bron yr Arglwydd: a'r Arglwydd a ddywedodd, o herwydd Saul, ac o herwydd [ei] d&ycirc; gwaedlyd [y mae hyn,] o blegit lladd o honaw ef y Gibeoniaid.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna yr brenin a alwodd am y Gibeoniaid, ac a ymddiddanodd a hwynt: (a'r Gibeoniaid hynny nid [oeddent] o feibion I&s;rael, onid<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;u. 9.3.</NOTE> o weddill yr Amoriaid, a meibion I&s;rael a dynga|&s;ent iddynt hwy, etto Saul a gei&s;iodd eu lladd hwynt oi &s;erch i feibion I&s;rael, ac Iuda.)</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A Dafydd a ddywedodd wrth y Gibeoni|aid beth a wnaf i chwi&lpunctel; ac a pha beth y gwnaf iawn, fel y bendithioch chwi etifeddiaeth yr Ar|glwydd&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r Gibeoniaid a ddyweda&s;ant wrtho ef, ni fynnwn ni arian, nac aur gan Saul, na chan ei d&ycirc; ef, ac ni fynnwn ni ladd neb yn I&s;rael: ac efe a ddywedodd, yr hyn a ddywedoch chwi a w|naf i chwi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y dyweda&s;ant hwy wrth y brenin, y g&wcirc;r yr hwn a'n difethodd ni, ac a fwriadodd i'n herbyn ni: [drwy 'r hwn] ei'n dini&s;triwyd ni rhac &s;efyll yn vn o derfynau I&s;rael,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Rhodder i ni &s;aith o w&ycirc;r oi feibion ef, fel y crogom ni hwynt i'r Arglwydd yn Gibea Saul (&ocirc; ddewi&s;edic yr Arglwydd:) a dywedodd y bre|nin, myfi ai rhoddaf.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond y brenin a do&s;turiodd wrth Mephibo|&s;eth fab Ionachan, fab Saul: o herwydd<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 18.3.</NOTE> ll&wcirc; yr Arglwydd yr hwn [oedd] rhyngddynt hwy [&s;ef] rhwng Dafydd, ac Ionathan mab Saul.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r brenin a gymmerth ddau fab Ri&s;pha merch Aia y rhai a ymddug hi i Saul [&s;ef] Ar|moni a Mephibo&s;eth: a phum mab [<NOTE N="*" PLACE="marg">2. &s;am. 6.23.</NOTE> chwaer] Michol merch Saul y rhai a blantodd hi i Adri|el fab Barzelai y Maholathiad.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe ai rhoddes hwynt yn llaw y Gibe|oniaid, ac hwynt ai croga&s;ant hwy yn y mynydd ger bron yr Arglwydd, a'r &s;aith hyn a gyd gw|ympa&s;ant: a hwynt a roddwyd i farwolaeth yn y dyddiau cyntaf [o'r] cynhaiaf, yn nechreuad cynhaiaf yr haidd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna Ri&s;pha merch Aia a gymmerch &s;a|ch-liain, ac hi ai he&s;tynnodd ef iddi ai y graig o ddechreu y cynhaiaf nes def&ecirc;ru dwfr arnynt hwy o'r nefoedd: ac ni adawodd hi i ehediaid y y nefoedd orphywys arnynt hwy y dydd, na bwy&s;t-fil y maes liw n&ocirc;s.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A mynegwyd i Ddafydd yr hyn a wnae|the Ri&s;pha merch Aia gordderch wraig Saul.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna yr aeth Dafydd, ac a dd&ucirc;g e&s;cyrn Saul, ac e&s;cyrn Ionathan ei fab ef oddi wrth berchennogion Iabes Gilead: y rhai ai lledrata|&s;ent hwy o heol Beth&s;an yr hon<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 31.1<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> y crogafe y Phili&s;tiaid hwynt ynddi, y diwrnod y lladdodd y Phili&s;tiaid Saul yn Gilboa.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Felly y d&ucirc;g efe i fynu oddi yno e&s;cyrn Saul, ac e&s;cyrn Ionathan ei fab ef: a hwynt a ga&s;cla&s;ant e&s;cym y rhai a groga&s;id.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A hwynt a gladda&s;ant e&s;cyrn Saul, ac Ionathan ei fab yng-wlad Beniamin yn Zela ym meddrod Cis ei dad, a hwy a wnaethant yr hyn oll a orchymynna&s;e yr brenin: a bu Duw yn fodlon i'r wl&acirc;d ar &ocirc;l hyn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A bu eil-waith ryfel rhwng y Phili&s;tiaid, ag I&s;rael: a Dafydd a aeth i wared at wei&s;ion gyd ag ef, ac hwy a ymladda&s;ant a'r Phili&s;tiaid, a deffygiodd Dafydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna Ie&s;bibenob yr hwn [oedd] o feibion rhyw gawr, (a phwys ei waiwffon ef yn drych|ant &s;iclo br&ecirc;s) ac efe oedd wedi ei wregy&s;u [a chleddyf] newydd, a feddyliodd ladd Dafydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ond Abi&s;ai mab Serfia ai helpiodd ef, ac a darawodd y Phili&s;tiad, ac ai lladdodd ef: yna gw&ycirc;r Dafydd a dynga&s;ant wrtho ef gan ddy|wedyd, nid ei di allan mwyach gyd a ni i ryfel, rhac it ddiffoddi goleuni I&s;rael.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac ar &ocirc;l hyn fe fu eil-waith ryfel yn<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 20.4.</NOTE> Gob yn erbyn y Phili&s;tiaid: yna Sibbechai yr Hu|&s;iad a laddodd Saph yr Hwn [oedd] o feibion y cawr.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A bu etto ryfel yn Gob yn erbyn y Phi|li&s;tiaid: ac Elhanan mab<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 20.4.</NOTE> Iaere Dregim y Bethlehemiad a darawodd [frawd] Goliath y
<PB REF="152">Gethiad, a phren ei waiw-ffon ef [oedd] fel car|fan gwehydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A bu etto ryfel yn Gath: ac yr oedd g&wcirc;r corphol, a chwech o fy&s;edd ar bob llaw iddo, a chwech o fy&s;edd ar bob troed iddo, &s;ef pedwar ar hugain o rifedi, efe hefyd [oedd] fab i'r cawr.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac efe a amharchodd I&s;rael: ac Iona|tha~ mab<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam 16.9.</NOTE> Simea brawd Dafydd ai lladdodd ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Y pedwar hyn a aned i'r cawr o Gath: a chwympa&s;ant drwy law Dafydd, a thrwy law ei wei&s;ion ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="22" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dafydd yn canu mawl a diolch i'r Arglwydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Dafydd a lefarodd wrth yr Arglwydd ei|riau y g&acirc;n hon: yn y dydd y gwaredodd yr Arglwydd ef o law ei holl elynnion, ac o law Saul.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a ddywedodd: yr Arglwydd [yw] fyng-hraig,<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 18.2.</NOTE> a'm hamddeffynfa, a'm gware|dudd i.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Duw [yw] fyng-hadernid, ynddo ef yr ymddyriedaf: fy nharian, a chorn fy iechydwri|aeth, fy nerchafiad a'm noddfa, fy achubwr, rhac trais i'm hachubai&s;t fi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Galwaf ar yr Arglwydd canmoladwy: felly i'm cedwir rhac fyng-elynnion.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys gofidion angau a'm cylchyna&s;ant: afonydd y fall a'm dychrynna&s;ant i.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Doluriau vffern a'm gogylchyna&s;ant i: maglau angau a'm rhacflaena&s;ant i.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yn fyng-hyfyngdra y gelwais ar yr Ar|glwydd, ac y gwaeddais at fy Nuw: ac efe a glybu fy llef oi deml, a'm gwaedd [a aeth] iw glu&s;tiau ef.<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 18.6.</NOTE></P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y cynnyrfodd, ac y crynnodd y ddaiar, &s;eiliau y nefoedd a gyffroa&s;ant, ac a ym&s;igla&s;ant am iddo ef ddigio.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Derchafodd mwg oi ffroenau ef, a th&acirc;n oi enau ef a y&s;&s;odd: gl&ocirc; a enynna&s;ant ganddo ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Efe a o&s;tyngodd y nefoedd, ac a dde&s;cyn|nodd: a thywyllwch [oedd] tann ei draed ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Marchogodd efe hefyd ar y Cerub, ac a ehedodd: ie efe a hedodd ar adenydd y gwynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Efe a o&s;ododd y tywyllwch yn bebyll oi amgylch: [&s;ef] ca&s;cliad y dyfroedd, [a] chwmy|lau yr awyr.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gan y di&s;cleirdeb [yr hwn &s;ydd] ger ei fron ef yr enynnodd y marwor tan-llydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr Arglwydd a dar&acirc;nodd o'r nefoedd: a'r Goruchaf a roddes ei lef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a anfonodd [ei] &s;aethau, ac ai gw|a&s;carodd hwynt: [anfonodd efe] fellt, a drylliodd hwynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gwaelodion y m&ocirc;r a ymddango&s;a&s;ant, [a] &s;eiliau y byd a ddinoethwyd: gan gerydd yr Arglwydd, [a] chan chwythad anadl ei ffroenau ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Efe a anfonodd oddi vchod, cymmerodd fi [a] thynnodd fi o ddyfroedd lawer.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gwaredodd fi rhac fyng-elyn cadarn: a rhac fyng-ha&s;eion, am eu b&ocirc;d yn dr&ecirc;ch na mi,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Achuba&s;ant fy mlaen yn nydd fyng-ofid: a'r Arglwydd oedd yn gynhaliad i mi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Efe a'm d&ucirc;g i ehangder: efe a'm gware|dodd i, canys ymhoffodd ynof.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yr Arglwydd a'm gobrwya yn &ocirc;l fyng|hyfiawnder: yn &ocirc;l glendid fy nwylo y t&acirc;l efe i mi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys mi a gedwais ffyrdd yr Arglw|ydd: ac ni wneuthum yn ddrygionus yn erbyn fy Nuw.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> O herwydd ei holl farnedigaethau ef [ydynt] ger fy mron i: ac oddi wrth ei ddeddfau ni chiliais i.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Bum hefyd berffaith tu ag atto ef: ac ymgedwais rhac fy anwiredd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A'r Arglwydd a'm gobrwyodd inne yn &ocirc;l fyng-hyfiawnder: [ac] yn &ocirc;l fyng-lendid o flaen ei lygaid ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'r trugarog y gwnei drugaredd: a'r g&wcirc;r perffaith y gwnei berffeithrwydd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r gl&acirc;n y gwnei lendid: ac a'r cyndyn yr ymgyndynni.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys ti a waredi y bobl gy&s;tuddiedic: ac a o&s;t yngi dy lygaid yn erbyn y rhai vchel.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Canys ti [a oleui] fyng-hannwyll i &ocirc; Ar|glwydd: a'r Arglwydd a lewyrcha fy nhywyll|wch.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> O blegit ynot ti y rhedaf drwy fyddin: yn fy Nuw y llammaf dros f&ucirc;r.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Duw [&s;ydd] berffaith ei ffordd: ymadrodd yr Arglwydd &s;ydd buredic, tarian [yw] efe i bawb a ymddyriedant ynddo ef.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Canys pwy [&s;ydd] Dduw heb law yr Arglwydd&lpunctel; a phwy [&s;ydd] graig eithr ein Duw ni&lpunctel;</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Duw a'm cadarnhaodd i a nerth: ac a r&ycirc;ddhaodd fy ffordd i yn berffaith.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Efe &s;ydd yn go&s;od fy nhraed fel [traed] ew&icirc;god: ac efe am &s;efydlodd i ar fy vchelfaoedd.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Efe &s;ydd yn dy &s;cu fy nwylo i ryfel: fel y dryllid b&wcirc;a dur [yn] fy mreichiau.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Rhoddai&s;t hefyd i mi darian dy iechydw|riaeth; ac a'th fwynder y lluo&s;ogai&s;t fi.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ehanghai&s;t fyng-herddediad tanaf: fel na lithrodd fy &s;odlau.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Erlidiais fyng-elynnion, a difethais hw|ynt: ac ni ddychwelais nes eu difa hwynt.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Difeais hwynt hefyd, a thrywenais hw|ynt fel na chyfodant: ac hwy a &s;yrthia&s;ant dann fy nhraed i.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Canys ti a'm gwregy&s;ai&s;t i a nerth i ry|fel: cwympai&s;t tanaf y rhai a ymgyfodent i'm herbyn.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Rhoddai&s;t hefyd i mi warrau fyng-elyn|nion: fel y difethwn fyng-ha&s;eion.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Di&s;gwilia&s;ant, ac nid [oedd] achubudd: [&s;ef] am yr Arglwydd, ac nis attebodd hwynt.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yna y maluriais hwynt fel llwch y ddai|ar: melais hwynt fel to~m yr heolydd, [a] chenais hwynt.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Gwaredai&s;t fi rhac cynhennau fy mhobl:
<PB N="136" REF="152">cedwai&s;t fi yn benn [ar] genhedloedd, pobl nis adnabam a'm gwa&s;anaethant.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Meibion d<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">thr a gymmerant arnynt ymddaro&s;twng i mi: pan glywant, gwrandaw|ant arnafi.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Meibion dieithr a ballant: ac a ddych|rynnant oi carchar-dai.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Byw fyddo yr Arglwydd, a bendigedic [fyddo] fyng-hraig, a derchafer Duw, craig fy iechydwriaeth.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Duw &s;ydd yn rhoddi i mi allu i ymddial: ac &s;ydd yn dar<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&s;twng pobloedd tanaf i.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Ac &s;ydd yn fy nhywys i o blith fyng-glyn|nion: ti hefyd a'm derchefai&s;t oddi wrth y rhai a gyfodent i'm herbyn, rhac y g&wcirc;r traws i'm ha|chubai&s;t i.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Am hynny y moliannaf di &ocirc; Arglwydd ym mhlith<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 15.1.</NOTE> y cenhedloedd: ac y canaf i'th enw.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> [Efe &s;ydd] d&wcirc;r iechydwriaeth i'r brenin, t&wcirc;r iechydwriaeth [ydiw efe] iw frenin: ac yn gwneuthur trugaredd iw eneiniog, i Dda|fydd, ac iw h&acirc;d ef hyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 7.11.</NOTE> yn dragywydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="23" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Geiriau diweddaf Dafydd. 8 Henwau, a chyflafan ce|dyrn Dafydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Dymma eiriau diweddaf Dafydd: dywe|dodd Dafydd mab I&s;ai, a dywedodd y g&wcirc;r yr hwn a o&s;odwyd yn vchel, eneiniog Duw Iacob, a pheraidd yng-haniadau I&s;rael.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y&s;pryd yr Arglwydd a lefarodd ynofi: ai ymadrodd ef [oedd] ar fy nhafod.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Duw I&s;rael a ddywedodd wrthifi, craig I&s;rael a ddywedodd: [byddi] lywodraethwr ar ddynion yn gyfiawn yn llywodraethu [mewn] ofn Duw:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac fel boreuol oleuni <HI>pan</HI> gyfodo haul fo|reucwaith heb gwmylau, <HI>ac nid fel</HI> eginin <HI>yr hwn a dyf</HI> o'r ddaiar drwy lewyrchiad, a glaw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys nid felly y [bydd] fy nh&ycirc; i gyd a Duw: o herwydd cyfammod tragywyddol a o|&s;ododd efe i mi, wedi ei luniaethu yn hollawl, ac yn gadwedig, canys fy holl iechydwriaeth, a'm holl ddymuniad [yw] na wnaiff efe [iddo] flagu|ro [felly.]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r <HI>rhai</HI> anwir <HI>fyddant</HI> oll fel drain &s;ymu|dedic: canys mewn llaw nis cymmerir hwynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond y g&wcirc;r [yr hwn] a gyffwrdd a hwynt a gynnorthwyir a haiarn, ac a phaladr gwaiffon: ac a th&acirc;n y llo&s;cir hwynt yn [eu] trig-le.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Dymma enwau y cedyrn y rhai [oeddynt] gan Ddafydd: yr hwn a ei&s;tedde yng-hader doethineb, yn bennaeth y tywy&s;ogion oedd Adi|no yr E&s;inad, [efe a ruthrodd] yn erbyn wyth|gant o rhai archolledig ar vnwaith.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac ar ei &ocirc;l ef [yr oedd] Eleazar mab Do|do,<NOTE PLACE="marg">1. Cron. 11.12.</NOTE> fab Ahohi, ym mhlith y tri cedyrn gyd a Da|fydd, pan ddifenwa&s;ant hwy y Phili&s;tiaid [y rhai] a ymgynnulla&s;ant yno i ryfel, pan aeth gw&ycirc;r I&s;rael i fynu.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Efe a gyfododd, ac a darawodd ar y Phi|li&s;tiaid nes deffygio ei law ef, a glynu oi law ef &wcirc;rth y cleddyf, a'r Arglwydd a wnaeth iechyd|wriaeth mawr y diwrnod hwnnw: a'r bobl a ddychwela&s;ant ar ei &ocirc;l ef yn vnic i anrheithio.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac ar ei &ocirc;l ef [yr oedd] <NOTE N="*" PLACE="marg">1 Cron. 11.27.</NOTE> Samma mab Age yr Harariad: a'r Phili&s;tiaid a ymgynnulla|&s;ant yn dorf, ac yr oedd yno rann o'r maes yn llawn o ffacbys; a'r bobl a ffoawdd o flaen y Phi|li&s;tiaid.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ond efe a &s;afodd yng-hanol y rhandir, ac ai hachubodd, ac efe a darawodd y Phili&s;tiaid: felly y gw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">aeth yr Arglwydd ymwared mawr.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A thri o'r d&ecirc;g pennaeth ar hugain a dde&s;|cynna&s;ant,<NOTE PLACE="marg">1. Cron. 11.15.</NOTE> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> a ddaethant y cynhaiaf at Dda|fydd i ogof Adulam: a thorf y Phili&s;tiaid oedd yn gwer&s;&s;y llu yn nyffryn y cawri.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A Dafydd [oedd] yna mewn amdde|ffynfa: a &s;efyllfa y Phili&s;tiaid yna [ydoedd] yn Bethlehem.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y bly&s;&s;iodd Dafydd, ac y dywedodd: pwy a'm didda i a dwfr o bydew Bethlehem, yr hwn [&s;ydd] yn y porth&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna yr tri chedyrn a ruthra&s;ant i wer&s;&s;yll y Phili&s;tiaid, ac a dynna&s;ant ddwfr o bydew Bethlehem yr hwn [oedd] yn y porth ac a gym|mera&s;ant hefyd, ac a dduga&s;ant at Ddafydd: ond ni fynne efe ei yfed ef, eithr efe ai diod-off|rymmodd ef i'r Arglwydd,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac a ddywedodd, na atto yr Arglwydd i mi wneuthur hyn, a [yfwn i] waed y gw&ycirc;r a ae|thant mewn [enbydrwydd] am eu henioes&lpunctel;<NOTE PLACE="marg">1. Cron. 11.19.</NOTE> am hynny ni fynne efe ei yfed: hyn a wnaeth y tri chedyrn hynny.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 11.21.</NOTE> Abi&s;ai brawd Ioab, mab Serfia o|edd bennaf o'r tri, ac efe a e&s;cydwodd ei waiwffo~ ar dry-chant [ac ai] lladdodd [hwynt:] ac iddo ef [y bu] enw ym mhlith y tri.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Onid anrhydeddu&s;ach [oedd efe] na'r tri hyn&lpunctel; a bu iddynt yn dywy&s;og: etto ni chyrrhedd|odd efe y tri [cyntaf.]</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A Banaia mab Iehoiada, mab g&wcirc;r grymmus o Cabzel, aml o weithredoedd: efe a laddodd ddau o gedyrn Moab, ac efe aeth i wa|red, ac a laddodd ryw lew o fewn y pydew yn am&s;er yr eira.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac efe a darawodd Aipht-ddyn, g&wcirc;r go|lygus [o faint,] ac yn llaw yr Aiphtiad [yr oedd] gwaiw-ffon, eithr efe a ddaeth i wared atto ef a gwialen: ac a gippiodd y waiw-ffon o law yr Aiphtiad, ac ai lladdodd ef, ai waiw-ffon ei hun.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Hyn a wnaeth Banaia mab Iehoiada: ac iddo [y bu] enw ym mhlith y tri cedyrn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Anrhydeddu&s;ach [oedd] na'r d&ecirc;c ar hu|gain, ond ni chyrheddodd efe y tri [cyntaf:] etto Dafydd ai go&s;ododd ef yn ei gyngor.</P>
<P N="24"><HI>24</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 2.18.</NOTE> A&s;ahel brawd Ioab [oedd vn] o'r d&ecirc;c ar hugain: Elhanan mab Dodo y Bethlehemiad.</P>
<P N="25"><HI>25</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 11.27.</NOTE> Samma 'r Harodiad, Elica yr Harodiad</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Helez<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 11.27.</NOTE> y Paltiad, Ira mab Icces y Theociad.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Abie&s;er yr Anatothiad, Mebunnai yr Hu|&s;athiad,</P>
<PB REF="153">
<P N="28"><HI>28</HI> Salomon yr Ahohiad, Mahari y Neto|phathiad.</P>
<P N="29"><HI>29</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 11.30.</NOTE> Heleb mab Baana y Net<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">phathiad: Ithai mab Ribai o Gibea meibion Beniamin.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Benaia y Pirathoniad,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 11.32.</NOTE> Hidal o afonydd Gaas.</P>
<P N="31"><HI>31</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 11.32.33.</NOTE> Abi-albon yr Arbathiad, Azmafeth* y Barhumiad.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Elihaba y Saalboniad, o feibion Ia&s;en Ionathan.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Samma yr Harariad, Ahiam mab Sarar yr Arariad.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Eliphelet mab Aha&s;bai, mab Maachathi: Eliam mab Ahitophel y Giloniad.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> He&s;rai y Carmeliad, Paarai, yr Arbiad.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Igal mab Nathan o Zobah, Bani y Ga|diad.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Selec yr Ammoniad: Nahari y Beero|thiad yn dwyn arfau Ioab mab Serfia.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ira yr Ithriad, Gareb yr Ithriad.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Vrias yr Hethiad, dau ar bymthec, ar hugain oll.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="24" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gorfod i Ddafydd am rifo y bobl ddewis vn o dr&icirc; dial. 14 Deng-mil a thrugain yn meirw o'r bobl am eu rhifo hwynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa digllonedd yr Arglwydd a enynnodd yn erbyn I&s;rael:<NOTE PLACE="marg">1. Cron. 21.1.</NOTE> pan annogodd [Satan] Ddafydd yn eu herbyn hwynt, gan ddywedyd, dos, cyfrif I&s;rael, ac Iuda.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys y brenin a ddywedodd wrth Ioab tywy&s;og y ll&ucirc; yr hon [oedd] ganddo ef, cylch&ycirc;na yn awr holl lwythau I&s;rael o Dan hyd Beer&s;e|ba, a chyfrif y bobl: fel y gwypwyf rifedi y bobl.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac Ioab a ddywedodd wrth y brenin, yr Arglwydd dy Dduw a chwanego yr bobl yn gant cymmeint ac y maent, fel y gwelo llygaid fy arglwydd frenin: ond pa ham yr ewylly&s;ia fy arglwydd frenin y peth hyn&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A gair y brenin fu drech nac Ioab, ac na thywy&s;ogion y ll&ucirc;: Ioab am hynny a aeth all|an, a thywy&s;ogion y llu o &wcirc;ydd y brenin i gy|frif pobl I&s;rael.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac hwy a aethant tros yr Iorddonen: ac a wer&s;&s;ylla&s;ant yn Aroer, o'r tu dehau i'r ddinas 'r hon [&s;ydd] yng-hanol dyffryn Gad, hyd Iazer</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y daethant hwy i Gilead, ac i wl&acirc;d Tachtim Hod&s;i: daethnant hefyd i Dan Iaan, ac o amgylch i Sidon.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Daethant hefyd i amddeffynfa Tyrus, ac i holl ddina&s;oedd yr Hefiaid, a'r Canaaneaid: ac hwy a aethant tua thu dehau Iuda i Beer&s;eba.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Felly y cylchyna&s;ant hwy yr holl wl&acirc;d: ac a ddaethant ym mhen naw mis, ac vgain nhiwr|nod i Ieru&s;alem.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y rhoddes Ioab nifer cyfrif y bobl at y brenin: ac I&s;rael ydoedd wyth gant mil o w&ycirc;r grymmus yn tynnu cleddyf, a gw&ycirc;r Iuda [oe|ddynt] bump cant m&icirc;l o w&ycirc;r.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna calon Dafydd ai tarawodd ef, ar &ocirc;l iddo gyfrif y bobl: a dywedodd Dafydd wrth yr Arglwydd, pechais yn ddirfawr [yn] yr hyn a wneuthum, ac yn awr delea attolwg o Arglw|ydd anwiredd dy w&acirc;s, canys ynfyd iawn y gw|neuthum.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A Dafydd a gyfododd yn foreu: a daeth gair yr Arglwyddi at Gad y prophwy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">, gwele|dudd Dafydd gan ddywedyd:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dos, a dywet wrth Ddafydd, fel hyn y dywedodd yr Arglwyod, yr ydwyfi yn go&s;od tri pheth o'th flaen di: dewis it vn o honynt, a gwnaf [hynny] i ti.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Felly Gad a ddaeth at Ddafydd,<NOTE PLACE="marg">1. Cron. 21.12.</NOTE> ac a fy|negodd iddo, ac a ddywedodd wrtho, pa [vn a fynni] ddyfod it, ai &s;aith mlynedd o newyn yn dy wl&acirc;d, ai it ffoi dri m&icirc;s o flaen dy orthrymw&ycirc;r, ac efe yn dy erlid ti, ai yntef bod haint yn y w|l&acirc;d dri diwrnod&lpunctel; ac yn awr gwybydd, ac edrych pa beth a atteb af i'r hwn a'm hanfonodd i.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A dywedodd Dafydd wrth Gad, y mae yn gyfyng iawn arnafi, g&acirc;d i mi &s;yrthio yn awr yn llaw yr Arglwydd (canys aml yw ei druga|reddau ef) fel na chwympwyf yn llaw d&ycirc;n.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y rhoddes yr Arglwydd haint yn I&s;rael o'r boreu hyd yr am&s;er nodedic: a bu farw o'r bobl o Ddan hyd Beer&s;eba ddeng mil a thrugain o w&ycirc;r.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r angel a e&s;tynna&s;e ei law [at] Ieru|&s;alem iw dini&s;trio hi, ond<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 15.11.</NOTE> edifarhaodd ar yr Arglwydd y drwg hwn, ac a ddywedodd wrth yr angel yr hwn oedd yn dini&s;trio yr bobl, digon bellach, llae&s;a dy law: ac angel yr Arglwydd [oedd] wrth lawr dyrnu<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 21.15.</NOTE> Arafna y Iebu&s;iad.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y llefarodd Dafydd wrth yr Ar|glwydd pan ganfu efe yr angel yr hwn a dara|w&s;e y bobl, a dywedodd, wele mi a bechais, ac a wneuthum yn ddrygionus, ond beth a wnaeth y defaid hyn&lpunctel; bydded attolwg dy law arnafi, ac ar d&ycirc; fy nh&acirc;d i.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A God a ddaeth at Ddafydd y dwthwn hwnnw: ac a ddywedodd wrtho ef, dos i fynu, cyfot allor i'r Arglwydd yn llawr dyrnu Ara|niah y Iebu&s;iad.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Felly Dafydd a aeth i fynu yn &ocirc;l gair Gad, fel y gorchymynna&s;e yr Arglwydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac Arafna a edrychodd, ac a ganfu y brenin ai wei&s;ion yn dyfod tu ag atto ef: ac A|rafna a aeth allan, ac a o&s;tyngodd ei wyneb ei lawr ger bron y brenin.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac Arafna a ddywedodd, pa ham y daeth fy arglwydd frenin at ei w&acirc;s&lpunctel; yna y dywedodd Dafydd, i brynu gennit ti y llawr dyrnu i a|adailadu allor i'r Arglwydd, fel yr attalier y pla hwn oddi wrth y bobl.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y dywedodd Arafna wrth Dda|fydd, cymmered, ac offrymmed fy arglwydd frenin yr hyn fyddo da yn ei olwg: wele yr ych|en yn boeth offrwm, a'r ffu&s;tiau, ac offer yr ychen yn lle cynnyd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Hyn oll a rodda&s;e y brenin Arafna i'r brenhin, a dywedodd Arafna hefyd wrth y bre|nin, yr Arglwydd dy Dduw a fyddo bodlon i ti.</P>
<PB N="137" REF="153">
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y dywedodd y brenim wrth Arafna, nid [felly] eithr gan brynnu y prynnaf [ef] mewn pr&icirc;s gennit, ac nid offrymmaf i'r Arglw|ydd fy Nuw boeth offrymmau rhad: felly Da|fydd a brynodd y llawr-dyrnu, a'r ychen er dec a deugain o &s;iclau arian.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac yno 'r adailadodd Dafydd allor i'r Arglwydd, ac a offrymmodd boeth offrymmau, ac offrymmau hedd: a'r Arglwydd a gymmo|dodd a'r wl&acirc;d, a'r pl&acirc; a attaliwyd oddi wrth I|&s;rael.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 N="1 Kings" TYPE="book">
<HEAD>Y llyfr cyntaf or Brenhinoedd.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Abi&s;ag yn cynhe&s;u Dafydd. 5 Adonia yn ei wneu|thyd ei hun yn frenin. 29 Dafydd yn peri vrddo Salomon yn frenin. 50 ac Adonia yn gorfod i|ddo gymmeryd noddfa.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_A'R brenin Dafydd [o|edd]* h&ecirc;n, [ac] a aethe mewn oedran, er iddynt ei anhuddo ef mewn di|llad etto ni chynhe&s;e efe.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna ei wei&s;ion a ddyweda&s;ant wrtho ef, cei&s;ier i'm harglwydd frenin langces o forwyn, a &s;afed hi o flaen y brenin, a bydded yn gwneu|thur ymgeledd iddo ef: a gorwedded yn dy fon|wes fel y gwre&s;ogo fy arglwydd frenin.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Felly y cei&s;ia&s;ant langces d&ecirc;g drwy holl fr&ocirc; I&s;rael, ac a gaw&s;ant Abi&s;ag y Sunamites, ac ai duga&s;ant hi at y brenin.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r llangces [oedd] d&ecirc;g iawn, ac yr ydo|edd hi yn gwneuthur ymgeledd i'r brenin, ac hi ai gwa&s;anaethodd ef: <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nd ni bu i'r brenin a wnaeth a hi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac Adonia mab Haggith a ymddercha|fodd gan ddywedyd, myfi a fyddaf frenin: ac efe a ddarparodd iddo gerbydau a gw&ycirc;r meirch, a<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 15.1.</NOTE> deng-wr a deugain yn rhedeg oi flaen ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ai d&acirc;d nis cy&s;tuddia&s;e ef yn ei ddyddiau gan ddywedyd, paham y gwnaetho&s;t fel hyn&lpunctel; yntef hefyd [oedd] d&ecirc;g iawn o br&ycirc;d, ac efe a a|ne&s;yd wedi Ab&s;alom.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ai gyfrinach ef oedd gyd ag Ioab fab Serfia, a chyd ag Abiathar yr offeiriad: a hwynt a gynnorthwya&s;ant Adonia.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond Zadoc yr offeirlad, a Benaiah mab Iehoiada, a Nathan y prophwyd, a Semei, a Rei, a'r cedyrn y rhai [a fua&s;ent] gyd a Da&s;ydd nid [oeddynt] gyd ag Adoma.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac Adonia a aberthodd ddefaid, a gwar|theg, a [chig] br&acirc;s wrth faen Zoheleth, yr hwn [&s;ydd] wrth ffynnon Rogel, ac a wahoddodd ei holl frodyr meibion y brenin, a holl w&ycirc;r Iuda gwei&s;ion y brenin.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ond Nathan y prophwyd, a Benaiah, a'r cedryn, a Salomon ei frawd ni wahoddodd efe.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny y dywedodd Nathan wrth Bath&s;eba mam Salomon gan ddywedyd: oni chlywai&s;ti fod Adonia mab<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 3.4.</NOTE> Haggith yn teyr|na&s;u&lpunctel; a'n harglwydd Dafydd heb wybod [hyn|ny&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Tyret gan hynny yn awr attolwg, rho|ddaf it gyngor fel yr achubech dy enioes dy hun, ac enioes Salomon dy fab.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dos a cherdda at y brenin Dafydd, a dy|wet wrtho ef, oni thyngai&s;t di fy arglwydd fre|nin wrth dy wa&s;anaeth-wraig gan ddywedyd&lpunctel; Salomon dy fab di a deyrna&s;a yn ddiau ar fy &ocirc;l i, ac efe a ei&s;tedd ar fyngor&s;edd-faingc i: pa ham gan hynny y mae Adonia yn teyrna&s;u&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Wele tra fyddech yno etto yn llefaru wrth y brenin, minne a ddeuaf ar dy &ocirc;l di, ac a gyflawnaf dy eiriau di.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Felly yr aeth Bath&s;eba at y brenin i'r &s;tafell, a'r brenin oedd h&ecirc;n iawn, ac Abi&s;ag y Sunamites oedd yn gwa&s;anaethu y brenin.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A Bath&s;eba a o&s;tyngodd ei phen, ac a ymgrymmodd i'r brenin: a'r brenin a ddywe|dodd, beth [ddarfu] i ti&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Hithe a ddywedodd wrtho ef, fy arglw|ydd ti a dyngai&s;t i'r Arglwydd dy Dduw wrth dy wa&s;anaethyddes: Salomon dy fab a deyr|na&s;a yn ddiau ar fy &ocirc;l i, ac efe a ei&s;tedd ar fyng|or&s;eddfaingc i.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac yn awr wele Adonia &s;ydd frenin, ac yr awr hon fy arglwydd frenin nis gwybuo&s;t di [hyn.]</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Hefyd efe a aberthodd wartheg, ac [ani|feiliaid] brei&s;ion, a defaid yn lluo&s;og, ac a wa|hoddodd
<PB REF="154">holl feibion y brenin, ac Abiathar yr offeiriad, ac Ioab tywy&s;og y filwriacth: ond dy w&acirc;s Salomon ni wahoddodd efe.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Tithe fy Arglwydd frenin [y mae] lly|gaid holl I&s;rael arnat ti, am fynegu iddynt pwy a ei&s;tedd ar or&s;edd-faingc fy arglwydd y brenin ar ei &ocirc;l ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Os amgen, pan orweddo fy arglwydd frenin gyd ai dadau, yna y byddafi a'm mab Salomon yn bechaduriaid.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac wele tra 'r oedd hi etto yn ymddiddan a'r brenin, y daeth Nathan y prophwyd he|fyd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Felly y mynega&s;ant i'r brenin gan ddy|wedyd: wele Nathan y prophwyd, ac efe a a|eth i mewn o flaen y brenin, ac efe a ymgrym|modd i'r brenin ar ei wyneb hyd lawr.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y dywedodd Nathan, fy arglwydd frenin a ddywedai&s;t di, Adonia a deyrna&s;a ar fy &ocirc;l i, ac efe a ei&s;tedd ar fyng-or&s;edd faingc&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys efe a aeth i wared heddyw, ac a a|berthodd &ycirc;chen, ac [anifeiliaid] brei&s;ion, a de|faid lawer, ac a wahoddodd holl feibion y bre|nin, a thywy&s;ogion y filwriaeth, ac Abiathar yr offeiriad: ac wele hwynt yn bwytta ac yn yfed oi flaen ef, ac y maent yn dywedyd, bydded byw y brenin Adonia.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ond myfi dy w&acirc;s, a Zadoc yr offeiriad, a Banaiah mab Iehoiada, a'th w&acirc;s Salomon ni wahoddodd efe.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ai trwy fy arglwydd frenin y bu y peth hyn, heb ddangos o honot i'th w&acirc;s, pwy a ei&s;te|dde ar or&s;edd-faingc fy arglwydd y brenin ar ei &ocirc;l ef&lpunctel;</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Y brenin Dafydd a attebodd, ac a ddy|wedodd, gelwch Bath&s;eba attafi: a hi a ddaeth o flaen y brenin, ac a &s;afodd ger bron y bre|nin.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A'r brenin a dyngodd, ac a ddywedodd, [fel] y mae 'r Arglwydd yn fyw, yr hwn a ware|dodd fy enaid io bob ing:</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yn ddiau megis y tyngais wrthit ti i Arglwydd Dduw I&s;rael, (gan ddywedyd: Salomon dy fab a deyrna&s;a yn ddiau ar fy &ocirc;l i, ac efe a ei&s;tedd ar fyng-or&s;eddfaingc i yn fy lle i) felly y gwnaf y dydd hwn.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna Bath&s;eba a o&s;tyngodd ei phen, [ai] hwyneb i lawr, ac a ymgrymmodd i'r brenin, ac a ddywedodd: bydded fy arglwydd frenin Da|fydd fyw byth.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A'r brenin Dafydd a ddywedodd, gel|wch attafi am Zadoc yr offeiriad, ac am Na|than y prophwyd, ac am Banaiah fab Iehoia|da: a hwynt a ddaethant o flaen y brenin.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna y brenin a ddywedodd wrthynt, cymmerwch wei&s;ion eich arglwydd gyd a chwi, a pherwch i Salomon fy mab farchogeth ar fy mules fy hun, ac ewch ag ef i wared i Gi|hon.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac eneinied Zadoc yr offeiriad, a Nathan y prophwyd ef yno yn frenin ar I&s;rael: yna vd|cenwch mewn vdcorn, a dywedwch, bydded byw y brenin Salomon.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Deuwch chwithau i fynu ar ei &ocirc;l ef, a de|ued efe i fynu, ac ei&s;tedded ar fyng-or&s;eddfa i, a theyrna&s;ed efe yn fy llei, canys ef a ordeiniais i fod yn flaenor ar I&s;rael, ac ar Iuda.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A Banaiah mab Iehoiada a attebodd y brenin, ac a ddywedodd <HI>Amen,</HI> yr vn modd y y dywedd 'r Arglwydd, Duw fy arglwydd fre|nin.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Megis y bu 'r Arglwydd gyd a'm har|glwydd y brenin, felly bydded gyd a Salo|mon: a gwnaed yn fwy ei or&s;edd-faingc ef, na gor&s;edd-faingc fy arglwydd y brenin Dafydd.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Felly yr aeth Zadoc yr offeiriad i wared, a Nathan y prophwyd, a Banaiah mab Ieho|iada, a'r Cerethiaid, a'r Pelethiaid, ac a wnae|thant i Salomon farchogeth ar f&ucirc;les y brenin Dafydd, ac a aethant ag ef i Gihon.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A Zadoc yr offeiriad a gymmerodd gorn yr olew o'r babell, ac a eneiniodd Salomon: yna 'r vdcana&s;ant mewn vdcorn, a'r holl bobl a ddyweda&s;ant, bydded byw y brenin Salomon.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A'r holl bobl a aethant i fynu ar ei &ocirc;l ef yn pibyddio mewn pibellau, ac yn llawenychu a llawenydd mawr fel y rhwyge 'r ddaiar gan eu llefain hwy.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A chlybu Adonia ai holl wahoddedigi|on y rhai [oeddynt] gyd ag ef, a hwynt a ddar|fa&s;e iddynt fwytta: Ioab hefyd a glywodd lais yr vdcorn, ac a ddywododd, pa ham [y mae] twrwf y ddinas yn derfy&s;col&lpunctel;</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ac efe etto yn llefaru, yna wele daeth Ionathan mab Abiathar yr offeiriad: a dywe|dodd Adonia, tyret i mewn canys g&wcirc;r grym|mus [ydwyt] ti, a daioni a fynegi di.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yna 'r attebodd Ionathan, ac y dywe|dodd wrth Adonia: yn ddiau y brenin Dafydd ein harglwydd ni a o&s;ododd Salomon yn fre|nin.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A'r brenin a anfonodd gyd ag ef Zadoc yr offeiriad, a Nathan y prophwyd, a Banaiah fab Iehoiada, y Cerethiaid hefyd, a'r Pelethi|aid, a hwy a bara&s;ant iddo ef farchogeth ar fules y brenin.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Zadoc hefyd yr offeiriad, a Nathan y pro|phwyd ai heneinia&s;ant ef yn frenin yn Gihon: ac a aethant i fynu oddi yno yn llawen, a'r ddi|nas a derfy&s;codd, dyna 'r twrwf yr hwn a glyw|&s;och chwi.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> A Salomon a ei&s;teddodd hefyd ar or|&s;edd-faingc y frenhiniaeth.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A gwei&s;ion y brenin a ddaethant hefyd i fendithio y brenin Dafyd ein harglwydd ni gan ddywedyd: dy Dduw a wnelo enw Salomon yn well na'th enw di, ac a wnelo yn fwy ei or|&s;edd-faingc ef na'th or&s;edd-faingc di: a'r bre|nin a ymgrymmodd ar y gwely.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Fel hyn hefyd y dywedodd y brenin, ben|digedic [fyddo] Arglwydd Dduw I&s;rael, yr hwn a roddodd heddyw vn i ei&s;tedd ar fyng-or|&s;edd-faingc,
<PB N="132" REF="154">a'm llygaid yn gweled.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Yna yr holl wahoddedigion, y rhai [oe|dd yng] gyd ag Adonia a ddychrynna&s;ant, ac a gyfoda&s;ant, ac a aethant bob vn iw daith.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ac Adonia oedd yn ofni rhac Salomon, ac a gyfododd, ac a aeth, ac a ymaflodd yng-hyrn yr allor.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> A mynegwyd i Salomon gan ddywe|dyd, wele y mae Adonia yn ofni y brenin Salo|mon, ac efe a ymaflodd yng-hyrn yr allor gan ddywedyd: tynged y brenin Salomon i mi he|ddyw, na ladd efe ei w&acirc;s a'r cleddyf.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Yna y dywedodd Salomon, os bydd efe yn fab rhinweddol, ni &s;yrth [vn] oi wallt ef i lawr: ond os ceir drygioni ynddo ef, yna y bydd efe marw.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> A'r brenin Salomon a anfonodd, a hw|ynt ai de&s;cynna&s;ant ef oddi ar yr allor, ac efe a ddaeth, ac a ymgrymmodd i'r brenin Salomon: a dywedodd Salomon wrtho ef, dos i'th d&ycirc;.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II. Dafydd yn cyngh&ocirc;ri Salomon i ofni 'r Arglwydd. 5 Ac yn dangos beth a wnae efe i Ioab, Barzelai, a Semei. 10 Ac yn marw. 13 Bai Adonia, ai farwolaeth. 35 Zadoc yn cael lle Abiathar.</HEAD>
<P N="1">YNa dyddiau Dafydd a ne&s;&s;aua&s;ant i farw, ac efe a orchymynnodd i Salomon ei fab gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Myfi ydwyf yn myned ar h&ycirc;d ffordd yr holl fyd, am hynny ymnertha a bydd yn &wcirc;r.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A chadw gadwriaeth yr Arglwydd dy Dduw gan rodio yn ei ffyrdd ef, gan gadw ei ddeddfau ef, ai orchymynnion, ai farnedigathau, ai de&s;tiolaethau, fel yr &s;crife~nwyd yng-hyfraith Mo&s;es, megis<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 29.9. Io&s;u. 1.7.</NOTE> y ffynno gennit yr hy n oll a w|nelech, a'r hyn oll y troech atto.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fel y cyflawno 'r Arglwydd ei air, yr hwn a lefarodd efe wrthif gan ddywedyd: os dy fei|bion a gadwant eu ffyrdd, gan rodio ger fy mron mewn gwirionedd, ai holl galon, ac ai holl enaid ([&icirc;e] gau ddywedyd)<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 7.12.</NOTE> ni thorrir na [byddo] o honot &wcirc;r ar or&s;edd-faingc I&s;rael.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Tithe hefyd a wyddo&s;t yr hyn a wnaeth Ioab mab Serfia a mi, [&s;ef] yr hyn a wnaeth efe i ddau o dywy&s;ogion lluoedd I&s;rael, i<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 3.27.</NOTE> Ab|ner fab Ner, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 20.10.</NOTE> i Ama&s;a fab Iether, canys efe ai lladdodd hwynt, ac a ollyngodd waed yn rhy|felgar mewn heddwch, ac a roddodd waed rhy|fel ar ei wregys yr hwn [oedd] am ei lwynau, ac yn ei e&s;cidiau y rhai [oeddynt] am ei draed.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny gwna yn &ocirc;l dy ddoethineb, ac na &acirc;d iw ben-llwydni ef dde&s;cyn i'r bedd mewn heddwch.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond i feibion<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 19.31.</NOTE> Barzelai y Gileadiad y gwnei di drugaredd, a byddant ym my&s;c y rhai a fwytt&acirc;nt [ar] dy fwrdd di: canys felly y dae|thant attafi pan oeddwn yn ffoi rhac Ab&s;alom dy frawd ti.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Wele hefyd<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 16.5.</NOTE> Semei fab Gera, fab Ie|mini, o Bahurim gyd a thi, ac efe a'm melldi|thiodd i a melldith d&ocirc;&s;t y dydd yr euthum i Ma|hanaim: ond efe a ddaeth i wared hyd yr Iordd|onen i gyfarfod a mi, ac mi a dyngais i'r Arglw|ydd wrtho ef gan ddywedyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 19.23.</NOTE> m'th laddaf a'r cleddyf.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ond yn awr na &acirc;d ti ef heb go&s;p, canys g&wcirc;r doeth [ydwyt] ti, a gwyddo&s;t beth a wnei iddo: d&wcirc;g dithe ei ben-wynni efi wared i'r bedd mewn gwaed.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 2.39. &amp; 13.36.</NOTE> Dafydd a hunodd gyd ai dadau, ac a gladdwyd yn ninas Ddafydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r dyddiau<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 5.4.</NOTE> y rhai y teyrna&s;odd Da|fydd ar I&s;rael [oeddynt] ddeugain mhlynedd: &s;aith mlynedd y teyrna&s;odd efe yn Hebron, a thair blynedd ar ddec ar hugain y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A Salomon<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron 29.23.</NOTE> a ei&s;teddodd ar or&s;edd|faingc Dafydd ei d&acirc;d, ai frenhiniaeth ef a &s;ic|crhauwyd yn ddirfawr.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac Adonia mab Haggith a ddaeth at Bath&s;eba mam Salomon: a hi a ddywedodd, ai heddychlon dy ddyfodiad ti&lpunctel; yntef a ddywedodd, heddychlon.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a ddywedodd, [y mae] gennif ne|ges attati: hithe a ddywedodd, dywet.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yntef a ddywedodd, ti a wyddo&s;t mai ei|ddofi oedd y frenhiniaeth, a holl I&s;rael a o&s;oda|&s;ent eu hwynebau, ar fyng-wneuthur i yn fre|nin, eithr tr&ocirc;dd y frenhiniaeth, ac a aeth i'm brawd: canys trwy 'r Arglwydd yr aeth hi iddo ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ond yn awr dymunaf gennit vn dymy|niad, na ommedd fi, hithe a ddywedodd wrtho ef, dywet.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yntef a ddywedodd: dywet attolwg wrth y brenin Salomon (canys ni ommedd efe dy di) am roddi o honaw ef Abi&s;ag y Suna|mites yn wraig i mi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y dywedodd Bath&s;eba, d&acirc;: mi a ddy|wedaf dro&s;ot ti wrth y brenin.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Felly y daeth Bath&s;eba at y brenin Sa|lomon, i ddywedyd wrtho ef tros Adonia, a'r brenin a gododd iw chyfarfod hi, ac a o&s;tyngodd iddi, ac a ei&s;teddodd ar ei or&s;edd-faingc, ac a o&s;o|dodd or&s;edd-faingc i fam y brenin, a hi a ei&s;tedd|odd ar ei ddeheulaw ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna hi a ddywedodd, vn ddymuniad fech|an yr ydwyfi yn ei dymuno gennit, na ommedd fi: a'r brenin a ddywedodd wrthi hi, gofyn fy mam, canys ni'th ommeddaf.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac hi a ddywedodd, rhodder Abi&s;ag y Sunamites yn wraig i Adonia dy frawd ti.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna 'r attebodd y brenin Salomon, ar y dywedodd wrth ei fam, paham y cei&s;i di Abi|&s;ag y Sunamites i Adonia&lpunctel; cais hefyd y fren|hiniaeth iddo ef, (canys fy mrawd h&ycirc;n na mi ydyw efe) a chyd ag ef y mae Abiathar yr offei|riad, ac Ioab mab Serfia.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r brenin Salomon a dyngodd i'r Ar|glwydd gan ddywedyd: fel hyn y gwnelo Duw i mi, ac fel hyn y chwanego efe, onid yn erbyn ei|enioes y llefarodd Adonia y peth hyn.</P>
<PB REF="155">
<P N="24"><HI>24</HI> Yn awr gan hynny [fel] mai hyw 'r Ar|glwydd yr hwn a'm &s;iccrhaodd i, ac a wnaeth i mi ei&s;tedd ar or&s;edd-faingc Dafydd fy nhad, yr hwn hefyd a wnaeth i mi d&ycirc; megis y<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 7.12.</NOTE> dy weda&s;e efe, heddyw yn ddiau y rhoddir Adonia i fa|rwolaeth.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A'r brenin Salomen a anfonodd gyd a Banaiah mab Iehoiada, ac efe a ruthrodd arno ef, fel y bu efe farw.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac wrth Abiathar yr offeiriad y dywed|odd y brenin, dos i Anathoth, i'th fr&ocirc; dy hun, ca|nys g&wcirc;r [yn heuddu] marwolaeth [ydwyt] ti: ond ni laddaf mo honot y pr&ycirc;d hyn, o herwydd arwain o honot Arch yr Arglwydd Dduw o flaen fy nh&acirc;d Dafydd, ac am dy gy&s;tuddio yn yr hyn oll y cy&s;tuddiwyd fy nh&acirc;d.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Felly y bwriodd Salomon Abiathar ymmaith o fod yn offeiriad i'r Arglwydd, gan<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 2.31.</NOTE> gyflawnigair yr Arglwydd yr hwn a ddywe|da&s;e efe am d&ycirc; Eli yn Silo.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A'r chwedl a ddaeth at Ioab, canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 1.7.</NOTE> Ioab a &wcirc;yra&s;e ar &ocirc;l Adonia, er na &wcirc;yra&s;e efe ar &ocirc;l Ab&s;alom: yna y ff&ocirc;dd Ioab i babell yr Arglw|ydd, ac yr ymaflodd yng-hyrn yr allor.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A mynegwyd i'r brenin Salomon, ffoi o Ioab i babell yr Arglwydd, ac wele [y mae efe] wrth yr allor, a Salomon a anfonodd Ba|naiah fab Iehoiada gan ddywedyd, dos, rhuthra arno ef.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Felly y daeth Banaiah i babell yr Arg|lwydd, ac a ddywedodd wrtho efe, fel hyny dy|wedodd y brenin, tyret allan: yntef a ddywed|odd, na [ddeuaf,] eithr ymma y byddaf farw: a Banaiah a ddug trachefn air at y brenin gan ddywedyd: fel hyn y dywedodd Ioab, ac fel hynn i'm hattebodd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna y dy wedodd y brenin wrtho ef, gw|na fel y dywedodd efe, a rhuthra arno ef, a chladd ef: fel y tynnech y gwaed gwirion yr hwn a dy|walltodd Ioab oddi arnafi, ac oddi ar d&ycirc; fy nh&acirc;d i.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A'r Arglwydd a ddychwel ei waed ef ar ei ben ei hun: o herwydd efe a ruthrodd ar ddau &wcirc;r cyfiawnach,<NOTE PLACE="marg">2. Sam. 3.27.</NOTE> a gwell nag ef ei hun, (ac ai lladdodd hwynt a'r cleddyf, a Dafydd fy nh&acirc;d heb &wcirc;ybod) &s;ef Abner fab Ner tywy&s;og llu I&s;|rael, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 20.10.</NOTE> Ama&s;a fab Iether tywy&s;og llu Iu|da.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ai gwaed hwynt a ddychwel ar ben Io|ab, ac ar ben ei h&acirc;d ef yn dragywydd, ond i Dda fydd, ac iw h&acirc;d, ac iw d&ycirc;, ac iw or&s;edd-faingc y bydd hedwch yn dragywydd gan yr Ar|glwydd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Felly r' aeth Banaiah mab Iehoiada, ac a ruthrodd arno, ac ai lladdodd, ac efe a gladwyd yn ei d&ycirc; ei h&ucirc;n yn yr anialwch.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Yna y rhoddes y brenin Banaiah fab Iehoiada yn ei le ef ar y filwriaeth, a'r bre|nin a roddodd Zadoc yr offeiriad yn lle Abia|thar.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Y brenin hefyd a anfonodd, ac a alwodd am Simei, ac a ddywedodd wrtho ef: adailada it d&ycirc; yn Ieru&s;alem, ac aros yno, ac na dd&ocirc;s all|an oddi yno ymma na thraw.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A bydded y dydd yr elech allan, ac yr elech dros afon Cedron, gan &wcirc;ybod y cei di &wcirc;ybod y lleddir di yn farw: dy waed fydd ar dy ben dy hun.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A dywedodd Simei wrth y brenin, da yw 'r gair, fel y dywedodd fy arglwydd frenin felly y gwn&acirc; dy w&acirc;s: a Simei a arho&s;odd yn Ieru&s;alem ddyddiau lawer.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Eithr ym mhen tair blynedd y ff&ocirc;dd dau w&acirc;s i Simei at Achis fab Maacha brenin Eath, a mynegwyd i Simei gan ddywedyd: wele dy wei&s;ion di yn Gath.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Yna y cyfododd Simei, ac a gyfrwyodd ei a&s;&s;yn, ac a aeth i Gath at Achis i gei&s;io ei wei&s;ion: ie Simei a aeth, ac a gyrchodd ei wei|&s;ion o Gath.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A mynegwyd i Salomon fyned o Si|meio Ieru&s;alem i Gath, ai ddychwelyd ef.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Yna 'r anfonodd y brenin, ac a alwodd am Simei, ac a ddywedodd wrtho ef, oni thyn|gais i'r Arglwydd, ac [oni] the&s;tiolaethais wr|thit gan ddywedyd: yn y dydd yr elech allan, ac yr elech nac ymma, nac accw, gan &wcirc;ybod g&wcirc;y|bydd y lleddir di yn farw&lpunctel; a thi a ddywedai&s;t wr|thif, da yw 'r gair a glywais i.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Pa ham gan hynny na chedwai&s;t l&wcirc; yr Arglwydd, na'r gorchymyn yr hwn a orchy|mynnais i ti&lpunctel;</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A dywedodd y brenin wrth Simei, ti a wyddo&s;t yr holl ddrygioni yr hwn a edwyn dy galon, yr hwn a wnaetho&s;t di yn erbyn Dafydd fy nh&acirc;d: yr Arglwydd am hynny a ddychwelodd dy ddrygioni di ar dy ben dy hun.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A bendigedic [fydd] y brenin Salomon, a gor&s;edd-faingc Dafydd a fydd &s;iccr of flaen yr Arglwydd yn dragywydd.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Felly y gorchymynnodd y brenin i Ba|naiah fab Iehoiada, ac efe a aeth allan, ac a ru|throdd arno ef, fel y bu efe farw: a'r frenhiniaeth<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 1.1.</NOTE> a &s;iccrhauwyd yn llaw Salomon.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Salomon yn priodi merch Pharao. 4 Yn aberthu yn Gibeon y cafodd efe ei ddewis rodd: ac efe a ddewi&s;odd ddoethineb. 17 Barn Salomon rhwng y ddwy buttain.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A</HI> Salomon a<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 7.8.</NOTE> ymgyfathrachodd a Pha|rao brenin yr Aipht, ac a briododd ferch Pharao, ac ai d&ucirc;g hi i ddinas Dafydd, nes darfod iddo adailadu ei d&ycirc; ei hun, a th&ycirc; yr Ar|glwydd, a m&ucirc;r Ieru&s;alem oddi amgylch.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Etto y bobl oeddynt yn aberthu mewn vchelfaoedd, o herwydd nad adalada&s;yd t&ycirc; i en&wcirc; 'r Arglwydd hyd y dyddiau hynny.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A Salomon a garodd yr Arglwydd, gan rodio yn neddfau Dafydd ei dad: etto mewn vchelfaoedd yr oedd efe yn aberthu, ac yn arogl|darthu.</P>
<PB N="139" REF="155">
<P N="4"><HI>4</HI> A'r brenin a aeth i Gibeon i aberthu yno, canys honno oedd vchelfa fawr, m&icirc;l o boeth o|ffrymmau a offrymmodd Salomon ar yr allor honno.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yn Gibeon yr ymddango&s;odd yr Arglw|ydd i Salomon mewn breuddwyd nos, ac y dy|wedodd Duw, gofyn beth a roddaf it i.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y dywedodd Salomon, ti a wnaetho&s;t a'th was Dafydd fy nh&acirc;d fawr drugaredd, me|gis y rhodiodd efe o'th flaen di mewn gwirio|nedd, ac mewn cyfiawnder, ac mewn iniondeb calon gyd a thi: &icirc;e cedwai&s;t iddo y drugaredd fawr hon, a rhoddai&s;t iddo fab i ei&s;tedd ar ei or|&s;edd-faingc ef, fel [y gwelyr] heddyw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac yn awr fy Arglwydd Dduw, ti a wna|etho&s;t i'th w&acirc;s deyrna&s;u yn lle Dafydd fy nh&acirc;d: a minne yn llang c ieuangc heb fedru llywodra|ethu.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'th w&acirc;s [&s;ydd] ym my&s;c dy bobl di y rhai a ddewi&s;ai&s;t ti, pobl aml y rhai ni rifir, ac nis cifrifir o luo&s;ogrwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 1.10.</NOTE> dyro i'th w&acirc;s galon ddeallus i farnu dy bobl, gan ddeall [rhagor] rhwng d&acirc; a drwg: canys pwy a ddichon farnu dy luo&s;og bobl hyn&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r peth fu dd&acirc; yng-olwg yr Arglwydd, am ofyn o Salomon y peth hyn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A Duw a ddywedodd wrtho ef, o her|wydd gofyn o honot y peth hyn, ac na ofynnai&s;t it ddyddiau lawer, ac na ofynnai&s;t it olud, ac na chei&s;iai&s;t waed dy elynion, eithr cei&s;iai&s;t it dde|all i fedru gwrando barn:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Wele gwneuthum yn &ocirc;ll dy eiriau, wele rhoddais it galon ddoeth a deallus fel na bu dy fath o'th flaen, ac na chyfyd dy fath ar dy &ocirc;l di.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Doeth. 7.11. Math. 6.33.</NOTE> rhoddais it hefyd yr hyn nis gofyn|nai&s;t &s;ef golud, a gogoniant hefyd, fel na byddo vn o'th fath ym my&s;c y brenhinoedd dy holl ddyddiau di.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac os rhodi yn fy ffyrdd i gan gadw fy neddfau a'm gorchymynnion,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 15.5.</NOTE> megis y rhodi|odd Dafydd dy d&acirc;d, e&s;tynnaf hefyd dy ddyddi|au di.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y deffr&ocirc;dd Salomon, ac wele breu|ddwyd [oedd,] ac efe a ddaeth i Ieru&s;alem ac a &s;afodd o flaen Arch cyfammod yr Arglwydd, ac a offrymmodd offrymmau poeth, ac a aber|thodd aberthau hedd, ac a wnaeth wledd iw holl wei&s;ion.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna dwy wragedd o butteiniaid a ddae|thant at y brenin, ac a &s;afa&s;ant ger ei fron ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r naill wraig a ddywedodd [edrych] arnaf fy arglwydd, myfi a'r wraig hon oeddem yn trigo yn yr vn t&ycirc;, ac mi a e&s;corais yn t&ycirc; gyd a hi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac ar y trydydd dydd wedi e&s;cor o honofi, yr e&s;corodd y wraig hon hefyd, ac yr [oeddem] ni yng-hyd, heb arall yn t&ycirc; gyd a ni, ond nyni ein dwy oedd [oeddem] yn t&ycirc;.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A mab y wraig hon a fu farw liw nos: o herwydd hi a orweddodd arno ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A hi a gododd yng-hanol y n&ocirc;s, ac a gymmerodd fy mab i o'm hymyl tra yr ydoedd dy law-forwyn yn cy&s;cu, ac ai go&s;ododd ef yn ei monwes hi, ai mab marw hi a o&s;ododd hi yn fy nonwes inne.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Pan godais i yn foreu i beri i'm mab &s;ug|no, yna wele marw oedd efe: yna edrychais ar|no yn foreu, ac wele nid fy mab maufi yr hwn a e&s;cora&s;wn i ydoedd efe.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r wraig arall a ddywedodd nid [felly] eithr fy mab i [&s;ydd] fyw, a'th fab dithe yn farw: a hon a ddywedodd nage, eithr dy fab di &s;ydd farw, a'm mab i yn fyw: fel hyn y llefara|&s;ant o flaen y brenin.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna y dywedodd y brenin, hon &s;ydd yn dywedyd dymma fy mab i yn fyw, a'th fab di|the &s;ydd farw, a hon accw &s;ydd yn dywedyd nage, eithr dy fab di [&s;ydd] farw, a'm mab inne yn fyw.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y dywedodd y brenin dygwch i mi gleddyf, ac hwy a dduga&s;ant gleddyf o flaen y brenin.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A'r brenin a ddywedodd rhennwch y bachgen byw yn ddau, a rhoddwch yr hanner i'r naill, a'r hanner i'r llall.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna y dywedodd y wraig yr hon [yr o|edd] ei mab yn fyw wrth y brenin (canys ei he|my&s;caroedd a dwymna&s;ent wrth ei mab,) ac a lefarodd, [edrych] arna fi fy arglwydd: rho|ddwch iddi hi y bachgen byw, a chan ladd na le|ddwch ef, a'r llall a ddywedodd na fydded eiddo fi, na thithe, [eithr] rhennwch [ef.]</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna yr attebodd y brenin, ac y dywe|dodd, rhoddwch y bachgen byw iddi hi, a chau ladd na leddwch ef, dyna ei fam ef.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A holl I&s;raell a glyw&s;ant y farn yr hon a farna&s;e 'r brenin, ac a ofna&s;ant rhac y brenin, am weled o honynt mai doethineb Duw [ydo|edd] oi fewn ef i wneuthur cyfiawnder.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Swyddogion Salomon. 22 yr arlwy ydoedd i fwrdd Salomon. 26 Ei feirch ef, 32 Ai lyfrau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'R brenin Salomon oedd frenin ar holl I&s;rael.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dymma y tywy&s;ogion y rhai [oeddynt] ganddo ef: Azariahu mab Zadoc yr offeiriad:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Elihoreph, ac Ahiah, meibion Si&s;a [oe|ddynt] &s;crifennyddion, [ac] Ieho&s;aphat mab Ahilud yn gofiadur:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A Banaiah mab Iehoiada [oedd] ar y llu, a Zadoc, ac Abiathar yn offeiriaid:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Azariahu hefyd mab Nathan [oedd] ar y &s;wyddogion, a Zabudmab Nathan [oedd] ra|glaw [ac] yn gyfell i'r brenin:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac Ahi&s;ar [oedd] ben-teulu,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 5.14.</NOTE> ac Adom|ram mab Abda ar y deyrnged.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A chan Salomon yr ydoedd deuddec o &s;wyddogion, ar holl I&s;rael, a hwynt a gynhali|ent y brenin ai d&ycirc;: m&icirc;s yn y flwyddyn yr oedd ar [bob] vn gynnal.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Dymma eu henwau hwynt, mab Hur ym
<PB REF="156">mynydd Ephraim.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Mab Decar ym Macas, ac yn Saalbin, a Beth&s;emes, ac Elon, [a] Bethanan.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Mab He&s;ed yn Aruboth, iddo ef [yr o|edd] Socho, a holl dir Hepher.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Mab Abinadab [oedd yn] holl ardal Dor, Taphath merch Salomon oedd yn wraig iddo ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Baanah mab Ahilud [oedd yn] Thaa|nach, a Megido, a Beth&s;an oll yr hon [&s;ydd] ger llaw Sarthana, &icirc;s law Iezrahel: o Beth|&s;an hyd Abelmehola, hyd ar gyfer Iocmeam.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Mab Geber [oedd] yn Ramoth Gilead, iddo ef [yr oedd]<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 32.41.</NOTE> trefydd Iair mab Mana&s;&s;es, y rhai [ydynt] yn Gilead: eiddo ef [oedd] ar|dal Argob, yr hon [oedd] o fewn Ba&s;an: [&s;ef] tri vgain o ddina&s;oedd mawrion [tann] gaerau a barrau pr&ecirc;s.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ahinadab mab Hido [oedd] ym Haha|naim.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ahimaaz [oedd] yn Nephthali, yntef a gymmerodd Ba&s;math merch Salomon yn wraig.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Baanah mab Hu&s;ai [oedd] yn A&s;er, ac yn Aloth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ieho&s;aphat mab Paruah [oedd] yn I|&s;&s;achar.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Simei mab Ela [oedd] o fewn Be~iamin.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Geber mab Vri [oedd] yng-wl&acirc;d Gile|ad, [&s;ef] gwl&acirc;d Sehon yr Amoriad, ac Og bre|mn Ba&s;an, ar vnic &s;wyddog yr hwn [oedd] yn y wl&acirc;d [ydoedd efe.]</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Iuda, ac I&s;rael [oeddynt] aml, fel y ty|fod yr hwn [&s;ydd] ger llaw 'r mor o amldra: yn bwytta, ac yn yfed, ac yn bod yn llawen.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Eccle&s;i. 47.15.</NOTE> Salomon oedd yn llywodraethu ar yr holl deyrna&s;oedd o afon gwl&acirc;d y Phili&s;tiaid, hyd derfyn yr Aipht: yr oeddynt hwy yn dwyn anrhegion, ac yn gwa&s;anaethu Salomon holl ddyddiau ei oes ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A bara Salomon beunydd oedd dd&ecirc;c Corus ar hugain o beillied, a thri vgain Corus o flawd:</P>
<P N="23"><HI>23</HI> D&ecirc;c o &ycirc;chen pa&s;cedic, ac vgain o &ycirc;chen porfadwy, a chant o ddefaid, heb law ceirw, ac iwrchod, a buail, ac ednod brei&s;ion.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys efe oedd yn llywodraethu ar y tu hwnt i'r afon oll, o Thip&s;ah, hyd Azza, ar yr holl fre~hinoedd o'r tu hwynt i'r afon: ac yr oedd iddo ef heddwch o bob parth iddo o amgylch.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y pre&s;&s;wyliodd Iuda ac I&s;rael yn ddiogel, pob vn tann ei win-w&ycirc;dden, a thann ei ffigu&s;-bren, o Ddan hyd Beer&s;eba holl ddyddi|au Salomon.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 9.25.</NOTE> yr oedd gan Salomon ddeugain mil o bre&s;&ecirc;bau meirch iw gerbydau, a deu|ddeng-mil o w&ycirc;r meirch.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r &s;wyddogion hyn a gynhalia&s;ant Salomon y brenin, a phawb a ddele i fwrdd y brenin, pob vn ei f&icirc;s, ni adaw&s;ant ei&s;ieu dim.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Haidd hefyd, a gwellt a dduga&s;ant hwy i'r meirch, ac i'r mulod, i'r fann lle y bydde [y &s;wyddogion,] pob vn ar ei gylch.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Eccle&s;i 47.16.</NOTE> Duw a roddodd ddoethineb i Salo|mon a deall mawr iawn, a helaethora calon, fel y tywod yr hwn &s;ydd ar f&icirc;n y m&ocirc;r.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A doethineb Salomon oedd fwy na do|ethmeb holl feibion y dwyrain, ac na doethineb yr Aiphtiaid.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ie doethach oedd efe nac vn d&ycirc;n: nac E|than yr Ezrahiad, na Heman, na Chalcol, na Darda meibion Mahol: ai enw ef oedd ym my&s;c yr holl genhedloedd oddi amgylch.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac efe a lefar odd dair mil o ddiharebion, ai ganiadau ef oedd fil, a phump.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Llefarodd hefyd a'm brennau, o'r cedr|w&ycirc;dd yr hwn [&s;ydd] yn Libanus, hyd yr y&s;&s;op yr hwn a d&ycirc;f wrth y pared: ac efe a lefarodd am anifeiliaid, ac am ehediaid, ac am ymlu&s;ciaid, ac am by&s;cod.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac o bob pobloedd y daethpwyd i wrando doethineb Salomon, oddi wrth holl frenhinoedd y ddaiar y rhai a glyw&s;ent am ei ddoethineb ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Hiram yn gyrru i gyfarch Salomon. 2 Salomon yn cei&s;io, ac yn cael gan Hiram weith-wyr, a defny|ddiau i weithio ty 'r Arglwydd. 13 rhifedi y gweith|wyr.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">HIram hefyd brenin Tyrus a anfonodd ei wei&s;ion at Salomon, pan glybu efe enei|nio o honynt hwy ef yn frenin ynlle ei d&acirc;d: ca|nys hoff oedd gan Hiram Ddafydd bob am&s;er.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna yr<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 2.3.</NOTE> anfonodd Salomon at Hiram gan ddywedyd:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ti a &wcirc;yddo&s;t am Ddafydd fy nh&acirc;d, na alle efe adailadu t&ycirc; i enw 'r Arglwydd ei Dduw, gan y rhyfeloedd y rhai ai hamgyl|chyna&s;ent ef, nes rhoddi o'r Arglwydd hwynt dan wadnau ei draed ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Eithr yn awr yr Arglwydd fy Nuw a ba|rodd i mi lonydd oddi amgylch, nid [oes] gwrthwynebudd, nac ymgyfarfod niweidiol.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac wele fi yn meddwl adailadu t&ycirc; i enw 'r Arglwydd fy Nuw,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 7.13. 1. Cron. 22.10.</NOTE> megis y llefarodd yr Ar|glwydd wrth Ddafydd fy nhad gan ddywedyd: dy fab yr hwn a roddaf yn dy l&ecirc; di, ar dy or&s;edd|faingc di, efe a adailada d&ycirc; i'm henw i.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yn awr gan hynny gorchymyn dorri o honynt i mi cedr-w&ycirc;dd o Libanus, a'm gwei&s;i|on a fyddant gyd a'th wei&s;ion di, a rhoddaf at|tat gyflog dy wei&s;ion yn &ocirc;l yr hyn a ddywe|dech: canys ti a &wcirc;yddo&s;t nad [oes] yn ein plith ni &wcirc;r a fedro gymmynu coed megis y Sido|niaid.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A bu pan glybu Hiram eiriau Salomon lawenychu o honaw ef yn ddir-fawr, a dywe|dyd: bendigedic [yw] 'r Arglwydd heddyw, 'r hwn a roddes i Ddafydd fab doeth ar y bobl lu|o&s;og ymma.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A Hiram a anfonodd at Salomon gan ddywedyd: gwrandewais ar yr hyn a anfonai&s;t attaf: mi a wnaf dy holl ewyllys di am goed
<PB N="140" REF="156">cedr-w&ycirc;dd, a choed ffynnidw&ycirc;dd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Fyng-wei&s;ion ai dygant i wared o Liba|nus hyd y m&ocirc;r: ac mi ai gyrraf hwynt yn gly|deiriau ar hyd y m&ocirc;r, hyd y fann lle 'r anfonech attaf: ac yno y gwa&s;caraf hwynt, a chymmer di [hwynt,] ond ti a wnei fy ewyllys inne, gan ro|ddi ymborth i'm t&ycirc; i.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly yr oedd Hiram yn rhoddi i Salo|mon o goed cedr-w&ycirc;dd, ac o goed ffynnid|w&ycirc;dd ei holl ddymuniad.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A Salomon a roddodd i Hiram vgain mil Corus o wenith yn gynhelieth iw d&ycirc; ef, ac vgain Corus o olew coeth: felly y rhoddes Salomon i Hiram bob blwyddyn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r Arglwydd a roddes ddoethineb i Sa|lomon fel<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 3.12.</NOTE> y dyweda&s;e wrtho ef: a bu heddwch rhwng Hiram a Salomon, a hwy a wnaethant gyfammod ill dau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r brenin Salomon a gyfododd dr&ecirc;th o holl I&s;rael, a'r dr&ecirc;th oedd ddeng-mil ar hugain o w&ycirc;r.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe ai hanfonodd hwynt i Libanus, deng-mil yn y m&icirc;s [ar] gylch: m&icirc;s y byddent yn Libanus, a dau fis gartref, ac Adoniram oedd ar y dr&ecirc;th.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac yr oedd gan Salomon ddeng-mil a thrugain yn cludo llwythau, a phedwar vgain mil yn naddu cerrig yn y mynydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Heb law y tywy&s;ogion y rhai oeddynt yn llywodraethu tann Salomon, y rhai [oeddynt] dair mil, a thry-chant, ar y gwaith, yn llywo|draethu y bobl y rhai a weithient yn y gwaith.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r brenin a orchymynnodd ddwyn o honynt hwy feini mawr, a meini gwerthfawr, [a] meini nadd i &s;ylfaenu y t&ycirc;.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Felly &s;eiri Salomon, a &s;eiri Hiram, a'r Gibliaid a nadda&s;ant, ac a ddarpara&s;ant goed, a cherrig i adailadu 'r t&ycirc;.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Adailadeth, a ll&ucirc;n y deml. 12. add&ecirc;wid yr Arglwydd i Salomon. 14 Tegwch, a gwchder y deml.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn y bedwar-vgeinfed,<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 31.</NOTE> a phedwar cant o flynyddoedd wedi dyfod meibion I&s;rael allan o'r Aipht, yn y bedwaredd flwyddyn o deyrna&s;iad Salomon ar I&s;rael, yn y m&icirc;s Zif (hwnnw yw 'r ail m&icirc;s) yr adailadodd efe d&ycirc; i'r Arglwydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r t&ycirc; 'r hwn a adailadodd y brenin Sa|lomon i'r Arglwydd [oedd] dri vgain cufydd ei h&ycirc;d, ac yn vgain cufydd ei l&ecirc;d, ac yn dd&ecirc;c cufydd ar hygain ei vchter.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r porth o flaen teml y t&ycirc; [ydoedd] vgain cufydd ei h&ycirc;d, yn vn h&ycirc;d a ll&ecirc;d y t&ycirc;, [ac] yn dd&ecirc;c cufydd ei l&ecirc;d wrth dalcen y t&ycirc;.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a wnaeth i'r t&ycirc; ffene&s;tri, yn llydan oddi allan, ac yn gyfyng oddi fewn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a adailadodd wrth bared y t&ycirc; &s;ta|felloedd oddi amgylch pared y t&ycirc;, yng-hylch y deml, a'r gafell: ac a wnaeth gelloedd o am|gylch.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr &s;tafell i&s;af [oedd] bump cufydd ei ll&ecirc;dd, a'r ganol chwe chufydd ei ll&ecirc;d, a'r drydedd yn &s;aith gufydd ei lled: canys efe a rodda&s;e atte|gion o'r tu allan i'r t&ycirc; oddi amgylch, fel nad at|tegyd ym mharwydydd y t&ycirc;.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r t&ycirc; pan adailadwyd ef, a adailadwyd o gerrig wedi eu cwbl naddu yn y gloddfa: felly ni chlybuwyd yn nh&ycirc; 'r Arglwydd wrth ei ad|ailadu ef na morthwylion, na bwy&icirc;ll, [nac] vn offeryn haiarn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Drws y gell ganol [oedd] ar y&s;tlys de|hau y t&ycirc;, ac ar h&ycirc;d gri&s;ieu troedic y dringid i'r ganol, ac o'r ganol i'r drydedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Felly yr adailadodd efe y t&ycirc;, ac ai gorphen|nodd: ac a fyddiodd y t&ycirc; a chleder ac ag y&s;tyll|od o cedr-w&ycirc;dd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe a adailadodd [bob] &s;tafell wrth yr holl d&ycirc; yn bump cufydd ei huchter: ac mewn coed cedr yr ymgy&s;&s;yllte [yr &s;tafelloedd] a'r t&ycirc;.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y daeth gair yr Arglwydd at Sa|lomon, gan ddywedyd:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dymma y t&ycirc; [a fynnwn i] yr hwn yr ydwyt ti yn ei adailadu, os rhodi di yn fy nedd|fau i, a gwneuthur fy marnedigaethau, a cha|dw fy holl orchymynnion gan rodio ynddynt: yna y cyflawnaf a thi fyng-air<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 7.33.</NOTE> yr hwn a lefe|rais wrth Ddafydd dy d&acirc;d.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac mi a bre&s;&s;wyliaf<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 25.22.</NOTE> ym my&s;c meibion I&s;rael, ac ni adawafi fy mhobl I&s;rael.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly 'r adailadodd Salomon y t&ycirc;, ac ai gorphennodd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a fyrddiodd barwydydd y t&ycirc; oddi fewn ag y&s;tyllod cedr-w&ycirc;dd, o lawr y t&ycirc; hyd y llogel y byrddiodd efe ef a choed [cedr] oddi fewn: byrddiodd hefyd lawr y t&ycirc; a phlangciau o ffynnidw&ycirc;dd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a fyrddiodd vgain cufydd o y&s;tly|&s;&s;au 'r t&ycirc; ag y&s;tyllod cedr, o'r llawr hyd y parw|ydydd: felly 'r adailadodd iddo o fewn y gafell yn y cy&s;&s;egr &s;ancteiddiolaf.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r t&ycirc; oedd yn ddeugain cufydd, &s;ef y deml oddi fewn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r cedr-w&ycirc;dd yn t&ycirc; oddi fewn [oedd|ynt] wedi eu cerfio yn gnappiau, ac yn flodau gwa&s;caredic: y cwbl [oedd] cedr-wydd, ni we|lyd carrec.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y gafell a ddarparodd efe ynghanol y t&ycirc; o fewn: i roddi yno Arch cyfammod yr Arglwydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac o fewn y gafell [yr oedd] vgain cu|fydd o h&ycirc;d, ac vgain cufydd o l&ecirc;d, ac vgain cu|fydd [oedd] ei huchter: ac efe ai gwi&s;codd ag aur p&ucirc;r, felly y gwi&s;codd efe 'r allor o cedr-w&ycirc;dd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Salomon hefyd a wi&s;codd y t&ycirc; oddi fe|wn ag aur p&ucirc;r, ac a roddes farrau ar draws wrth gadwyni aur o flaen y gafell, ac a wi&s;codd hynny ag aur.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ie 'r holl d&ycirc; a wi&s;codd efe ag aur, nes gorphen yr holl d&ycirc;: yr allor hefyd oll yr hon [oedd] wrth y gafell a wi&s;codd efe ag aur.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a wnaeth yn y gafell ddau o Geru|biaid, o bren oliw&ycirc;dd, [pob vn ydoedd] dd&ecirc;c cu|fydd ei vchter.</P>
<PB REF="157">
<P N="24"><HI>24</HI> A'r naill aden i'r Cerub [oedd] bump cufydd, a'r aden arall i'r Cerub [oedd] bump cu|fydd: d&ecirc;c cufydd [oedd] o'r naill gwrr iw ade|nydd ef hyd y cwrr arall iw adenydd ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A'r ail Cerub oedd o dd&ecirc;c cufydd: vn fe|&s;ur, ac vn agwedd [oedd] i'r ddau Gerub.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Vchter y naill Gerub [oedd] o dd&ecirc;c cu|fydd: ac felly ['r oedd] y Cerub arall.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac efe a roddodd y Cerubiaid yng-hanol y t&ycirc; oddi fewn, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 25.20.</NOTE> adenydd y Cerubiaid a ym|leda&s;ant fel y cyffyrddodd aden y naill a'r [naill] bared, ac aden y Cerub arall oedd yn cyffwrdd a'r pared arall: ai hadenydd hwy yng-hanol y t&ycirc; oeddynt yn cyffwrdd ai gilydd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac efe a wi&s;codd y Cerubiaid ag aur.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A holl barwydydd y t&ycirc; o amgylch a gerfiodd efe ag agored gerfiadau Cerubiaid, a a phalm-w&ycirc;dd, a blodau gwa&s;caroc o fewn ac oddi allan.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Llawr y t&ycirc; hefyd a wi&s;codd efe ag a&ucirc;r oddi fewn, ac oddi allan.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac i ddr&wcirc;s y gafell y gwnaeth efe dd&ocirc;|rau o goed oliw&ycirc;dd, cappan y drws [a'r] gor|&s;yngau [oeddynt] bummed rann y pared.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac ar y ddwy dd&ocirc;r o goed oliwydd y cer|fiodd efe gerfiadau Cerubiaid, a phalmw&ycirc;dd a blodau gwa&s;caroc, ac [ai] gwi&s;codd ag aur: ac a yrrodd yr aur yn dene ar y Cerubiaid, ac ar y palm-w&ycirc;dd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac felly y gwnaeth efe i ddrws y deml, or&s;yngau o goed oliw&ycirc;dd [y rhai oeddynt] o bedwaredd rann [y pared.]</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac yr [oedd] dwy dd&ocirc;r o goed ffynnid|w&ycirc;dd, dwy ddalen blygedic [oedd] i'r naill dd&ocirc;r, a dwy ddalen blygedic i'r dd&ocirc;r arall.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac efe a gerfiodd Gerubiaid a phalm|w&ycirc;dd, a blodau gwa&s;caroc, ac [ai] gwi&s;codd ag aur, yr hwn a gymhwy&s;wyd ar y cerfiad.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac efe a adailadodd y cyntedd ne&s;&s;af i mewn a thair rh&ecirc;s o [gerric] nadd, ac a rh&ecirc;s o draw&s;tiau cedr-w&ycirc;dd.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yn y bedwaredd flwyddyn y &s;ylfaenwyd t&ycirc; 'r Arglwydd ym m&icirc;s Zif.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac yn yr vnfed flwyddyn ar dd&ecirc;c, ym mis Bul, dyna 'r wythfed mis y gorphennwyd y t&ycirc;, ai holl berthyna&s;au, ac ai holl gyfreidiau: felly [mewn] &s;aith mlynedd yr adailadodd efe ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Adeiladu ty Salomon. 15 a Hiram yn gwneuthur am|ryw ddodrefn i'r deml.</P>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"YNa yr adailadodd Salomon ei d&ycirc; ei hun [mewn]<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 9.10.</NOTE> tair blynedd ar dd&ecirc;c, ac a orphe~|nodd ei holl d&ycirc;.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Adailadodd efe hefyd d&ycirc; coedwic Liba|nus, yn gant cufydd ei h&ycirc;d, ac yn dd&ecirc;c cufydd a deugain ei l&ecirc;d, ac yn dd&ecirc;c cufydd ar hugain ei vchter: ar bedair rh&ecirc;s o glofnau cedr-w&ycirc;dd, a thraw&s;tiau cedr-w&ycirc;dd ar y colofnau.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A byrddiad o cedr-w&ycirc;dd [oedd] oddi ar|nodd ar y traw&s;tiau y rhai [oeddynt] ar y pump colofn a deugain: pymthec [yn] y rh&ecirc;s.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Ac [yr oedd] tair rh&ecirc;s o ffene&s;tri, &s;ef ffe|ne&s;tr ar gyfer ffene&s;tr dair gwaith.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A'r holl ddry&s;&s;au a'r gor&s;yngau [oeddynt] bedwar corneloc, [felly 'r oedd] y ffene&s;tri: ffe|ne&s;tr ar gyfer ffene&s;tr dair gwaith.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Hefyd efe a wnaeth borth o golofnau yn dd&ecirc;c cufydd a deugain ei h&ycirc;d, ac yn dd&ecirc;c cufydd ar hugain ei l&ecirc;d: a'r porth [oedd] oi blaen hw|ynt, &s;ef ar y colofnau, a &s;wmmerau [oedd] oi blaen hwythau.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Porth yr or&s;eddfa hefyd yr hwn y barne efe ynddo, a wnaeth efe yn borth barn: ac efe a wi&s;cwyd a cedr-w&ycirc;dd o &s;ylfaen hyd &s;ylfaen.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Ac [iw] d&ycirc; ei hun yr hwn y trige efe yn|ddo, yr oedd cyntedd arall o fewn y porth fel y gwaith hyn: gwnaeth efe hefyd d&ycirc; i ferch Pharao* 'r hon a brioda&s;e Salomon, fel y porth hwn.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Hyn oll [oeddynt] o feini gwerthfawr wedi eu naddu wrth fe&s;ur, [ai] lladd a llif o fewn, ac allan: a [hynny] o'r &s;ylfaen hyd y llo|gel: ac oddi allan hyd y cyntedd mawr.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Ac efe a &s;ylfaene&s;id a meini gwerthfawr, a meini mawr, a meini o dd&ecirc;c cufydd, ac a meini o wyth gufydd.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ac oddi arnodd [yr oedd] meini gwerth|fawr, wedi eu naddu wrth fe&s;ur, a cedr-w&ycirc;dd.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Ac [i'r] cyntedd mawr [yr oedd] o am|gylch dair rh&ecirc;s o gerric nadd, a rh&ecirc;s o draw&s;ti|au cedr-w&ycirc;dd: fel [yr oedd] i gyntedd t&ycirc; 'r Arglwydd oddi fewn, ac i borth y t&ycirc;.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> A'r brenin Salomon a anfonodd, ac a gymmerodd Hiram o Dyrus.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Mab gwraig weddw [oedd] hwn o lw|yth Nephthali, ai d&acirc;d yn &wcirc;r &ocirc; Dyrus) g&ocirc;f pr&ecirc;s [ydoedd efe:] a llawn ydoedd efe o ddoethineb a ddeall, a gwybodaeth i weithio pob gwaeth o br&ecirc;s, ac efe a ddaeth at y brenin Salomon, ac a weithiodd ei holl waith ef.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Ac efe a luniodd ddwy golofn br&ecirc;s, deu-naw cufydd [oedd] vchter vn golofn, a lli|nin o ddeuddec cufydd [ai] hamgylche [felly yr oedd] yr ail golofn.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Ac efe a wnaeth ddau gnapp o br&ecirc;s tawdd, iw rhoddi ar bennau y colofnau: pump cufydd [oedd] vchter y naill gnapp, a phump cufydd vchter y cnapp arall.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Efe a wnaeth rwyd-waith, yn blethia|dau o waith cadwynau ar y cnappiau y rhai[oe|ddynt] ar ben y colofnau: &s;aith ar y naill gnapp, a &s;aith ar gnapp arall.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Felly y gwnaeth efe y colofnau, a dwy r&ecirc;s o bomgranadau o amgylch ar y naill rwyd waith i guddio y cnappiau y rhai [oeddynt] vwch benn: ac felly y gwnaeth efe i'r cnapp arall.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A'r cnappiau y rhai [oeddynt] ar benn y colofnau [oeddynt] o waith lili yn y porth yn bedwar cufydd.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Ac ar y cnappiau ar y ddwy golofu oddi arnodd ar gyfer y canol [yr oedd pomgranadau]
<PB N="141" REF="157">y rhai [oeddynt] tros yr rhwyd-waith: felly y pomgranadau [oeddynt] ddau cant yn rhe&s;au o amgylch ar yr ail cnapp.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Ac efe a gyfododd y colofnau ym mhorth y deml, pan gyfododdefe y golofn ddehau, yna y galwodd efe ei henw hi Iachin, ac efe a gyfo|dodd y golofn a&s;&s;wy, ac a alwodd ei henw hi Boaz.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Ac ar benn y colofnau yr [oedd] gwaith lili: felly y gorphennwyd gwaith y colofnau.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ac efe a wnaeth gerwyn dawdd yn ddec cufydd oi hymyl bwy gilydd, [ac] yn gron oddi amgylch: ac yn bump cufydd ei huchter, a llinin o dd&ecirc;c cufydd a'r hugain ai humgylche hi oddi amgylch.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> A chnappiau ai hamgylchent hi tann ei hympl o amgylch, d&ecirc;c mewn cufydd oeddynt yn amgylchu y gerwyn<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 4.3.</NOTE> o amgylch: y cnappi|au [oeddynt] yn ddwy r&ecirc;s wedi eu bwrw pan fwrriwyd hithe.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Sefyll yr oedd hi ar ddeuddec o &ycirc;chen, tri oeddynt yn edrych tua yr gogledd, a thri yn edrych tua yr gorllewyn: tri hefyd yn edrych tua yr dehau, a thri yn edrych tua yr dwyrain, a'r gerwyn arnynt oddi arnodd, ai pennau &ocirc;l hw|ynt oll o fewn.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Ei thewder hi hefyd [oedd] ddyrnfedd, ai hymyl fel gwaith ymyl cwppan: [fel] blodeun lili, dwy fil o Bathau a anne ynddi.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Hefyd efe a wnaeth dd&ecirc;c o y&s;tolion pres, pedwar cufydd [oedd] h&ycirc;d pobl y&s;t&ocirc;l, a phedwar cufydd eu ll&ecirc;d, a thri chufydd eu huchter.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Ac dymma waith yr y&s;tolion, y&s;tly&s;au [oedd] iddynt, a'r y&s;tly&s;au [oeddynt] rhwng dellteunau.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Ac ar yr y&s;tly&s;au y rhai [oeddynt] rhwng y de&s;&s;tennau [yr oedd] llewod, [ac] &ycirc;chen, a Che|rubiaid: ac ar y dellt [yr oedd] y&s;tol oddi arnodd, ac oddi tann y llewod a'r &ycirc;chen [yr oedd] cy&s;&s;yll|tiadau o waith teneu.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> A phedair olwyn br&ecirc;s [oedd] i b&ocirc;b y&s;t&ocirc;l, a phlangciau pr&ecirc;s: ac yn eu pedair congl [yr oedd] derbynniadau iddynt hwy: tann y noe [yr oedd] derbyniadau wedi eu toddi ar gyfer p&ocirc;b cy&s;&s;ylltiad.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Ai genau [oedd] oddi fewn y cwmpas, ac oddi arnodd wrth [fe&s;ur] cufydd, canys ei genau hi oedd grwnn ar waith yr y&s;t&ocirc;l yn gufydd a hanner: ac ar ei hymyl hi [yr oedd] cerfiadau, ai hy&s;tly&s;au hwynt [oeddynt] yn bedwar ochroc, [ac] nid yn grynnion.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> A'r pedair olwyn [oedd] tann yr y&s;tly|&s;au, ac echelau yr olwynion trwy yr y&s;t&ocirc;l: ac vchter p&ocirc;b olwyn yn gufydd, a hanner cufydd.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Gwaith yr olwynion hefyd [oedd] fel gwaith olwynion menn, ei hechelau, ai bothau, ai cammegau, ai hadenyd [oeddynt] oll yn dawdd.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Ac [yr oedd] pedwar derbynniad ar be|dair congl p&ocirc;b y&s;t&ocirc;l, o'r y&s;t&ocirc;l [yr oedd] ei derby|niadau hi.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Ac ar benn yr y&s;t&ocirc;l [yr oedd] cwmpas o amgylch o hanner cufydd o vchter, ar benn yr y&s;t&ocirc;l hefyd [yr oedd] ei hymylau, ai hy&s;tly&s;au, o honi ei hun.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Ac efe a gerfiodd ar y&s;tyllod ei hymylau hi, ac ar ei hy&s;tly&s;au hi Gerubiaid, llewod, a phalm-w&ycirc;dd wrth y&s;tlys eu gilydd, a'r cy&s;&s;yllti|adau iddi o amgylch.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Fel hyn y gwnaeth efe y d&ecirc;c y&s;t&ocirc;l, vn doddiad, vn fe&s;ur, ac vn agwedd [oedd] iddynt hwy oll.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> Gwnaeth hefyd ddeng noe br&ecirc;s, deugain Bath a ddalie p&ocirc;b noe, yn bedwar cufydd b&ocirc;b noe, [a] ph&ocirc;b noe ar vn y&s;t&ocirc;l, o'r dec y&s;t&ocirc;l.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Ac efe a roddes bump y&s;t&ocirc;l ar y&s;tlys de|hau y t&ycirc;, a phump ar yr y&s;tlys a&s;&s;wy i'r t&ycirc;: a'r gerwyn a roddes efe tu y dehau i'r t&ycirc; tua yr dwyrain, ar gyfer y dehau.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> Gwnaeth Hiram hefyd noeau, a rhawiau a chawgiau, a Hiram a orphennodd wneuthur yr holl waith, yr hwn a wnaeth efe i'r brenin Salomon [yn] nh&ycirc; yr Arglwydd.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> Y ddwy golofn, a'r cnappiau coronoc y rhai oeddynt ar benn y ddwy golofn, a dwy bleth i guddio y ddau gnapp goronoc y rhai [oeddynt] ar y colofnau.</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> A phedwar cant o bomgranadau yn y ddwy bleth: dwy r&ecirc;s o bomgranadau [oedd] ar hyd p&ocirc;b pleth, i guddio y ddau gnapp goronoc y rhai [oeddynt] ar benn y colofnau.</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> A'r d&ecirc;c y&s;t&ocirc;l, a'r d&ecirc;c noe ar yr y&s;t&ocirc;lion.</P>
<P N="44">"<HI>44</HI> Ac vn gerwyn, a deuddec o &ycirc;chen tann y gerwyn.</P>
<P N="45">"<HI>45</HI> A'r crochanau, a'r rhawiau a'r cawgiau, a'r holl le&s;tri y rhai a wnaeth Hiram i'r brenin Salomon [yn] nh&ycirc; yr Arglwydd [oeddynt] o br&ecirc;s glorw.</P>
<P N="46">"<HI>46</HI> Yng-wa&s;tadedd Iorddonen y toddodd y brenin hwynt mewn clei-dir, rhwng Succoth, a Zarthan.</P>
<P N="47">"<HI>47</HI> A Salomon a beidiodd [a phwy&s;o] yr holl le&s;tri rhac mor ddirfawr aml [oeddynt:] an|feidrol oedd pwys y pr&ecirc;s.</P>
<P N="48">"<HI>48</HI> A Salomon a wnaeth yr holl ddodrefn y rhai [a berthynent i] d&ycirc; yr Arglwydd: &s;ef yr allor aur, a'r bwrdd aur, yr hwn [yr oedd] y bar a go&s;od arno.</P>
<P N="49">"<HI>49</HI> A phump canhwyll-bren o'r tu dehau, a phump o'r tu a&s;&s;wy o flaen y gafell yn aur pur, a'r blodau, a'r lu&s;ernau, a'r gefeiliau o aur.</P>
<P N="50">"<HI>50</HI> Y phiolau hefyd, a'r p&s;altringau, a'r cawgiau, a'r llwyau, a'r thu&s;&s;erau o aur co|eth, a bachau d&ocirc;rau y t&ycirc; o fewn y cy&s;&s;egr &s;anctei|ddiaf, a dorau t&ycirc; y deml [oeddynt] aur.</P>
<P N="51">"<HI>51</HI> Felly y gorphennwyd yr holl waith yr hwn a wnaeth y brenin Salomon i d&ycirc; yr Ar|glwydd, a Salomon a do&ucirc;g<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 5.1.</NOTE> yr hyn a gy&s;&s;e|gra&s;e Dafydd ei y&acirc;d&lpunctel; yr arian, a'r aur, a'r do|drefn a roddodd efe ym mhlith try&s;&s;orau t&ycirc; yr Arglwydd.</P></Q>
<PB REF="158">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="141" REF="158">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<PB REF="159">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dygiad yr Arch i'r deml. 10 Gogoniant yr Arglwydd yn llenwi y deml. 15 Diolch Salomon, ai weddi.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 5.2.</NOTE> Salomon a ga&s;clodd henuriaid I&s;ra|el, a holl bennau y llwythau, a thywy&s;ogi|on tadau meibion I&s;rael at y brenin Salomon yn Ieru&s;alem, i ddwyn i fynu Arch cyfammod yr Arglwydd o ddinas Dafydd, honno [yw] Sion.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A holl w&ycirc;r I&s;rael a ymgynnulla&s;ant at y brenin Salomon ar yr &wcirc;yl ym m&icirc;s Ethanim: hwnnw [yw] y &s;eithfed m&icirc;s.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A holl henuriaid I&s;rael a ddaethant: a'r offeiriaid a dduga&s;ant yr Arch.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Hwy a dduga&s;ant i fynu Arch yr Arglw|ydd, a phabell y cyfarfod, a holl le&s;tri y cy&s;&s;egr y rhai [oeddynt] yn y babell: a'r offeiriaid a'r Lefiaid di duga&s;ant hwy i fynu.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r brenin Salomon, a holl gynnulleidfa I&s;rael y rhai a ymgynnulla&s;ent atto ef [oedd|ynt] gyd ag ef o flaen yr Arch, yn aberthu de|faid, a gwartheg, y rhai ni rifwyd, ac ni chyfri|fwyd rhac amldra.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Felly yr offeiriaid a dduga&s;ant Arch cy|fammod yr Arglwydd iw lle ei hun, i gafell y t&ycirc;, i'r cy&s;&s;egr &s;ancteiddiaf, tan adenydd y Cerubi|aid.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys y Cerubiaid oeddynt yn lledu eu hadenydd tros le yr Arch: a'r Cerubiaid a oruch|guddient yr Arch, ai barrau oddi arnodd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r barrau a e&s;tynna&s;ant fel y gwelyd bla|eniau y barrau o'r cy&s;&s;egr o flaen y gafell, ond nis gwelyd oddi allan: yno y buant hwy hyd y dydd hwn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Nid [oedd] yn yr Arch onid y ddwy l&ecirc;ch faen y rhai a o&s;oda&s;e Mo&s;es yno, yn Horeb: lle y cyfammododd yr Arglwydd a meibion I&s;rael, wrth fyned o honynt o wl&acirc;d yr Aipht.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A phan ele yr offeiriaid allan o'r cy&s;&s;egr: yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 40.34.</NOTE> y cwmwl a lanwe d&ycirc; yr Arglwydd,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fel na alle yr offeiriaid &s;efyll i wa&s;anae|thu rhac y cwmwl: canys gogoniant yr Arglw|ydd a lanwe d&ycirc; yr Arglwydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y dywedodd Salomon: yr Ar|glwydd a<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 6.1.</NOTE> ddywedodd y pre&s;&s;wylie efe yn y cw|mwl tywyll.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gan adailadu yr adailedais d&ycirc; yn bre&s;&s;w|ylfod i ti: trig-le i ti i aros yn dragywydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r brenin a dr&ocirc;dd ei wyneb, ac a fendithi|odd holl gynnulleidfa I&s;rael: canys holl gyn|nulleidfa I&s;rael oedd yn &s;efyll [yno.]</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a ddywedodd, bendigedic [fyddo] Arglwydd Dduw I&s;rael yr hwn a lefarodd ai enau wrth Ddafydd fy nh&acirc;d: ac ai cwplaodd ai law gan ddywedyd:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Er y dydd y dugum fy mhobl I&s;rael o d&icirc;r yr Aipht ni ddewi&s;ais ddinas o holl lwythau I&s;rael i adailadu t&ycirc; fel y bydde fy enw i yno:<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 7.8.</NOTE> eithr dewi&s;ais Ddafydd i fod ar fy mhobl I&s;|rael.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac yr oedd ym mryd Dafydd fy nh&acirc;d i adailadu t&ycirc; i enw Arglwydd Dduw I&s;rael.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrth Dda|fydd fy nh&acirc;d i, o herwydd b&ocirc;d yn dy fr&ycirc;d ti adai|ladu t&ycirc; i'm henw i: da y gwnaetho&s;t am fod [hynny] yn dy feddwl,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Etto nid adailedi di y t&ycirc;: onid dy f&acirc;b di yr hwn a ddaw allan o'th lwynau di, efe a adai|lada y t&ycirc; i'm henw i.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r Arglwydd a &s;iccrhaodd ei air yr hwn a lefarodd efe: a mi a gyfodais dros Ddafydd fy nh&acirc;d, ac a ei&s;teddais ar deyrn-gader I&s;rael, me|gis y llefarodd yr Arglwydd, ac a adailedais d&ycirc; i enw Arglwydd Douw I&s;rael.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A mi a o&s;odais yno le i'r Arch, yr hon [y mae] ynddi gyfammod yr Arglwydd: yr hwn a gyfammododd efe a'n tadau, pan dd&ucirc;g efe hw|ynt allan o wl&acirc;d yr Aipht.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna Salomon a &s;afodd<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 6.15.</NOTE> o flaen allor yr Arglwydd ger bron holl gynnulleidfa I&s;rael: ac a e&s;t ynnodd ei ddwylo tua yr nefoedd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a ddywedodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Mac. 2.8.</NOTE> &ocirc; Arglwydd Dduw I&s;rael nid [oes] Duw fel tydi yn y nefoedd oddi vchod, nac yn y ddaiar oddi i&s;&s;od: yn ca|dw y cyfammod, a'r drugaredd a'th wei&s;ion, y rhai ydynt yn rhodio ger dy fron di ai holl ga|lon.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yr hwn a gedwai&s;t a'th w&acirc;s Dafydd fy nh&acirc;d yr hyn a leferai&s;t wrtho ef: fel y traethai&s;t a'th enau, felly y cwpleai&s;t a'th law megis he|ddyw.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cro. 6.16.</NOTE> yn awr &ocirc; Arglwydd Dduw I&s;rael ca|dw a'th w&acirc;s Dafydd fy nh&acirc;d yr hyn a lefarai&s;t wrtho ef gan ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 2.4.</NOTE> ni thorrir ymmaith oddi wrthit [fel na byddo] g&wcirc;r ger fy mron i yn ei&s;tedd ar deyrn-gader I&s;rael: os dy feibion a gadwant eu ffordd gan rodio ger fy mron i, me|gis y rhodiai&s;t di ger fy mron.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yn awr gan hynny &ocirc; Dduw I&s;rael: poed gw&icirc;r fyddo y gair yr hwn a leferai&s;t wrth dy w&acirc;s Dafydd fy nh&acirc;d.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ai gw&icirc;r yw y pre&s;&s;wylia Duw ar y ddai|ar&lpunctel; wele y nefoedd, a nefoedd y nefoedd ni'th gynhwy&s;ant, pa feint lai [y dichon] y t&ycirc; hwn yr hwn a adailedais i&lpunctel;</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Edrych gan hynny ar weddi dy w&acirc;s, ac ar ei ddei&s;yfyad ef &ocirc; Arglwydd fy Nuw: i wran|do ar y llef a'r weddi yr hon y mae dy w&acirc;s yn ei weddio heddyw ger dy fron di.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Fel y byddo dy lygaid yn agored tua yr t&ycirc; ymma n&ocirc;s a dydd, tua yr lle [am] yr hwn y dywedai&s;t,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 12.11.</NOTE> fy enw a fydd yno: i wrando ar y weddi yr hon a weddio dy w&acirc;s yn y lle hwn|nw.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Gwrando gan hynny ddei&s;yfyad dy w&acirc;s, a'th bobl I&s;rael y rhai a weddiant yn y lle hwn: clyw di hefyd o le dy bre&s;&s;wylfa [&s;ef] o'r nefoedd, a phan glywech maddeu.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Pan becho g&wcirc;r yn erbyn ei gymydog, a chynnig iddo raith, gan ei dyngu ef: yna de|ued y llw o flaen dy allor di yn y t&ycirc; hwn.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna clyw di o'r nefoedd, gwna hefyd,
<PB N="144" REF="159">a barn dy wei&s;ion, gan farnu y drygionus yn ddrygionus, drwy roddi ei ffordd ef ar ei ben: a chan gyfiawnhau y cyfiawn, drwy roddi iddo ef yn &ocirc;l ei gyfiawnder.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Pan leddir dy bobl di I&s;rael o flaen y gelyn am iddynt bechu yn dy erbyn di: os dy ch|welant attat ti, a chyf&acirc;dde dy enw, a gwedd&icirc;o, ac dei&s;yf arnat ti yn y t&ycirc; hwn:</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yna gwrando di o'r nefoedd, a maddeu di bechod dy bobl I&s;rael: a dychwel hwynt i'r t&icirc;r yr hwn a roddai&s;t iw tadau hwynt.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Pan gaeir y nefoedd fel na byddo glaw, o herwydd pechu o honynt i'th erbyn: os gwe|dd&icirc;ant yn y lle hwn, a chyf&acirc;ddef dy enw, a dych|welyd o honynt oddi wrth eu pechod pan gy&s;tu|ddiech di hwynt,</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yna gwrando di o'r nefoedd, a maddeu di bechodau dy wei&s;ion, a'th bobl I&s;rael, (fel y dy&s;cech iddynt y ffordd oref yr hon y rhodiant ynddi) a dyro law ar y t&icirc;r yr hwn a roddai&s;t i'th bobl yn etifeddiaeth.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Pan fyddo newyn yn y t&icirc;r,<NOTE PLACE="marg">Cron. 6.28.</NOTE> pan fyddo haint, brydanieth, malldod, ceiliogod rhedyn neu fod locu&s;tiaid, pan warchao ei elyn arno ef, yn nina&s;oedd ei wlad ef: [neu] pa bl&acirc; bynnac, [neu] glefyd bynnac,</P>
<P N="38"><HI>38</HI> P&ocirc;b gweddi, p&ocirc;b dei&s;yfiad a'r a fyddo gan vn dyn, [neu] gan holl bobl I&s;rael: pan &wcirc;ypo pawb bl&acirc; ei galon ei hun, ac e&s;tyn ei ddwylo tua yr t&ycirc; hwn,</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Yna gwrando di o'r nefoedd, o fangre dy bre&s;&s;wylfod, a maddeu di, gwna hefyd, a d&ycirc;ro i b&ocirc;b vn yn &ocirc;l ei holl ffyrdd ef, yr hwn a adwae|no&s;t ei galon ef: canys ti yn vnic a adwaeno&s;t galon holl feibion dynion.)</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Fel i'th ofnant di yr holl ddyddiau y rhai y byddant hwy byw ar wyneb y ddaiar: yr hon a roddai&s;t i'n tadau ni.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac am y dieithr-ddyn hefyd yr hwn ni [byddo] o'th bobl di I&s;rael: onid dyfod o wl&acirc;d bell er mwyn dy enw,</P>
<P N="42"><HI>42</HI> (Pan glywant dy enw mawr di, a'th law gadarn, a'th fraich e&s;tynnaedic) a dyfod, a gwe|dd&icirc;o yn y t&ycirc; hwn,</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Gwrando di o'r nefoedd, mangre dy bre&s;&s;wylfod, a gwna yn &ocirc;l yr hyn oll a'r a lefo y dieithr-ddyn attat: fel yr adwaeno holl bobl y ddaiar dy enw di, i'th ofni di fel dy bobl I&s;ra|el, ac i &wcirc;ybod mai ar dy enw di y gelwir yn y t&ycirc; hwn, yr hwn a adailedais i.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Pan &ecirc;l dy bobl di allan i ryfel yn erbyn eu gelyn ar hyd y ffordd yr anfonech hwynt: os gwedd&icirc;ant ar yr Arglwydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Dan. 6.10.</NOTE> [tua] ffordd y ddinas yr hou a ddewi&s;ai&s;t, a'r t&ycirc; yr hwn a adai|ledais i'th enw di,</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Yna gwrando o'r nefoedd ar eu gweddi hwynt, ac ar eu dei&s;yfiad hwynt: a gwna farn a hwynt.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Os pechant i'th erbyn (<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 6.36. eccle. 7.21.</NOTE> canys nid [oes] ddyn yr hwn ni phecha) a digloni o honot iw herbyn, ai rhoddi hwynt o flaen eu gelynni|on, fel y caeth-gludant hwynt yn gaethion i wl&acirc;d y gelyn ym mhell neu yn agos,</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Os dychwelant at eu calon (yn y wl&acirc;d yr hon y caeth-gludwyd hwynt iddi:) a dych|welyd, ac erfyn arnat yng-wl&acirc;d y rhai ai ca|eth-gluda&s;ant gan ddywedyd, pecha&s;om, tro|&s;edda&s;om hefyd, a gwnaethom yn annuwiol.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Os dychwelant attat ti ai holl galon, ac ai holl enaid yng-wlad eu gelynnion y rhai ai caeth-gluda&s;ant hwynt, a gweddio attat ti tua eu gwl&acirc;d, yr hon a ddewi&s;ai&s;t, a'r t&ycirc; yr hwn a a|dailedais i'th enw di,</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Yna gwrando di o'r nefoedd (mangre dy bre&s;&s;wylfod) eu gweddi hwynt, ai dei&s;yfiad hwynt: a gwna farn a hwynt.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ac arbed dy bobl y rhai a bech&acirc;&s;ant i'th erbyn, ai holl gamweddau [yn] y rhai y tro&s;e|dda&s;ant i'th erbyn: a ph&acirc;r iddynt fod yn gym|meradwy ger bron y rhai ai caeth-gluda&s;ant, fel y trugarh&acirc;nt wrthynt hwy:</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Canys dy bobl di a'th etifeddiaeth [yd|ynt] hwy: y rhai a ddugo&s;ti allan o'r Aipht o ganol y ffwrn haiarn,</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Fel y byddo dy lygaid yn agored tu ag at ddei&s;yfiad dy w&acirc;s, a dei&s;yfiad dy bobl I&s;ra|el: i wrando arnynt hwy pa bryd bynnac y gal|want arnat ti.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Canys ti ai neilltuai&s;t hwynt yn etifeddi|aeth i ti o holl bobl y ddaiar: fel y lleferai&s;t drwy law Mo&s;es dy w&acirc;s pan ddygai&s;t allan ein tadau ni<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 19.6.</NOTE> o'r Aipht, &ocirc; Arglwydd I&ocirc;r.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> A phan orphennodd Salomon weddio ar yr Arglwydd yr holl weddi, ar dei&s;yfiad ym|ma: efe a gyfododd o flaen allor yr Arglwydd, o o&s;twng ar ei liniau, ac o e&s;tyn ei ddwylo tua yr nefoedd,</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Yna efe a &s;afodd, ac a fendithiodd holl gynnulleidfa I&s;rael a llef vchel gan ddywe|dyd,</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Bendig&ecirc;dic [fyddo] yr Arglwydd yr hwn a roddes lonyddwch iw bobl I&s;rael, yn &ocirc;l yr hyn oll a lefarodd efe: ni &s;yrthiodd vn gair oi yma|droddion d&acirc; ef y rhai a lefarodd efe trwy law Mo&s;es ei w&acirc;s.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Yr Arglwydd ein Duw fyddo gyd a ni, fel y bu efe gyd a'n tadau: na wrthoded ni, ac na'n gadawed ni:</P>
<P N="58"><HI>58</HI> I droi ein calo~nau ni atto ef: i rodio yn ei holl ffyrdd ef, ac i gadw ei orchymynnion ef, ai ddeddfau, ai farnedigaethau, y rhai a orchy|mynnodd efe i'n tadau ni.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> A bydded fyng-eirau hyn y rhai a ddei&s;y|fiais ger bron yr Arglwydd, yn agos at fy Arglwydd Dduw ddydd a n&ocirc;s: i wneuthur barn ai w&acirc;s, a barn ai bobl I&s;rael, beunydd fel y byddo yr achos.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Fel y g&wcirc;ypo holl bobl y ddaiar mai yr Arglwydd [yw] yr Duw hwnnw: ac nad [neb] amgen.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Bydded gan hynny eich calon yn ber|ffaith gyda'r Arglwydd ein Duw ni: i rodio yn
<PB REF="160">ei ddeddfau ef, ac i gadw ei orchymynnion ef fel heddyw.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> Yna y brenin a holl I&s;rael gyd <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">g ef a a|bertha&s;ant aberth ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 7.3.</NOTE> Salomon a aberthodd yno yr aberth hedd (yr hwn a offrymmodd efe i'r Arglwydd) [&s;ef] dwy fil ar hugain o wartheg, a chwech v|gain mil o ddefaid: felly y brenin a holl feibion I&s;rael a gy&s;&s;egra&s;ant d&ycirc; yr Arglwydd.</P>
<P N="64"><HI>64</HI> Y dwthwn hwnnw y &s;ancteiddiodd y brenin ganol y cyntedd yr hwn [oedd] o flaen t&ycirc; yr Arglwydd, canys yno y paratoe&s;e efe y po|eth-offrwm, a'r bwyd offrwm, a bra&s;der yr offrymmau hedd: o herwydd yr allor br&ecirc;s yr hon [oedd] ger bron yr Arglwydd [oedd] ry fe|chan i dderbyn y poeth offrwm, a'r bwyd off|rwm, a bra&s;der yr offrymmau hedd.</P>
<P N="65"><HI>65</HI> A Salomon a gadwodd y pr&ycirc;d hynny &wcirc;yl, a holl I&s;rael gyd ag ef, yn gynnulleidfa fawr o ddyfodfa Hamath hyd afon yr Aipht, ger bron yr Arglwydd ein Duw ni, &s;aith o ddy|ddiau, a &s;aith o ddyddiau: [&s;ef] pedwar diwrnod ar dd&ecirc;c.</P>
<P N="66"><HI>66</HI> A'r wythfed dydd y gollyngodd efe ym|maith y bobl, a hwynt a fendithia&s;ant y brenin: ac a aethant iw pabellau yn hyfryd, ac a chalon lawen, am yr holl ddaioni yr hwn a wnaethe yr Arglwydd i Ddafydd ei w&acirc;s, ac i I&s;rael ei bobl.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ymddango&s;iad yr Arglwydd i Salomon yr ail waith. 11 Anfodlonrwydd Hiram i'r dina&s;oedd y rhai a rodd|odd Salomon iddo ef. 14 Yr ardreth yr oedd Salo|mon yn ei gael. 25 A'r modd yr oedd efe yn cyrchu aur o bell.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAn orphennodd Salomon adailadu t&ycirc; yr Arglwydd,<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 7.11.</NOTE> a th&ycirc; yr brenin: a chwbl o ddy|muniad Salomon, yr hyn a ewylly&s;iodd efe ei wneuthur:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna yr Arglwydd a ymddango&s;odd i Sa|lomon yr ail-waith: fel yr ymddango&s;a&s;e iddo ef yn Gibeon.<NOTE PLACE="marg">Pen 3.5.</NOTE></P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrtho ef, gw|randewais dy weddi di, a'th ddei&s;yfiad ti yr hwn a ddei&s;yfiai&s;t, ger fy mron i, cy&s;&s;egrais y t&ycirc; ym|ma yr hwn a adailedai&s;t<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 8.29. deut. 12 11.</NOTE> i o&s;od fy enw ynddo byth: fy llygaid hefyd, a'm calon fyddant yno yr holl ddyddiau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac os rhod&icirc; di ger fy mron i megis y rho|diodd Dafydd dy dad ti, mewn perffeithrwydd calon, ac iniondeb, gan wneuthur yn &ocirc;l yr hyn oll a orchymynnais i ti: [a] chadw o honot fy neddfau, a'm barnedigaethau maufi,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna mi a &s;iccrh&acirc;f or&s;edd-faingc dy fren|hiniaeth ar I&s;rael yn dragywydd, fel y lleferais wrth Ddafydd dy d&acirc;d, gan ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 7.12. 1. cron. 22.10.</NOTE> ni thor|rir ymmaith oddi wrthit ti &wcirc;r oddi ar or&s;edd|faingc I&s;rael.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Os gan ddychwelyd y dychwelwch chwi a'ch meibion oddi ar fy &ocirc;l i, ac heb iwch gadw fyng-orchymynnion [a'm] deddfau, y rhai a ro|ddais o'ch blaen chwi: eithr myned o honoch, a gwa&s;anaethu duwiau dieithr, ac ymgrymmu iddynt hwy,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y torraf I&s;rael oddi ar &wcirc;yneb y ddai|ar yr hon a roddais iddynt hwy, a'r t&ycirc; yr hwn<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 7.14.</NOTE> a gy&s;&s;egrais i'm enw a fwriaf o'm g&wcirc;ydd: ac I&s;rael fydd yn ddammeg, ac yn ddihareb ym my&s;c yr holl bobloedd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r t&ycirc; vchel hwn fydd [yn &s;iampl,] pawb a gynniwero heibio iddo ef, a fynna, ac a chwibi|ana: dywedant hefyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 29.24. iere. 22.8.</NOTE> pa ham y gwnaeth yr Ar|glwydd fel hyn i'r wl&acirc;d hon, ac i'r t&ycirc; ymma&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac hwy a ddywedant, am iddynt wrthod yr Arglwydd eu Duw yr hwn a dd&ucirc;g eu tadau hwynt allan o dir yr Aipht, ac iddynt ymaflyd mewn duwiau dieithr, ac ymgrymmu iddynt, ai gwa&s;anaethu hwynt: am hynny y d&ucirc;g yr Arglwydd arnynt hwy yr holl ddrwg hyn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 8.1.</NOTE> ym mhen yr vgain mhlyned [yn] y rhai yr adailadodd Salomon y ddau d&ycirc;: &s;ef t&ycirc; yr Arglwydd, a th&ycirc; yr brenin,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> (am] i Hiram brenin Tyrus ddwyn i Salomon goed cedr, a choed ffynnidwydd, ac aur yn &ocirc;l ei holl ewyllys ef) yna yr brenin Sa|lomon a roddes i Hiram vgain nhinas yng|wl&acirc;d Galile.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A Hiram a aeth o Dyrus i edrych y dina|&s;oedd y rhai a rodda&s;e Salomon iddo ef, ac nid oeddynt wrth ei fodd ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a ddywedodd, pa ddina&s;oedd [yw] y rhai hyn, y rhai a roddai&s;t i mi fy mrawd&lpunctel; ac efe ai galwodd hwynt gwl&acirc;d Cabul hyd y dydd hwn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A Hiram a anfona&s;e i'r brenin chwech vgain talent o aur.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac dymma &s;wmm y dr&ecirc;th yr hon a go|dodd y brenin Salomon i adailadu t&ycirc; yr Ar|glwydd, ai d&ycirc; ei hun, a Milo, a mur Ieru&s;alem: Hazor hefyd, a Megido, a Gezer.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pharao brenin yr Aipht a ddaeth i fynu, ac a ennillood Gezer, ac ai llo&s;codd hi a th&acirc;n, ac a laddodd y Canaaneaid y rhai oeddynt yn trigo yn y ddinas: ac ai rhoddodd hi yn anrheg iw ferch gwraig Salomon.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am hynny Salomon a adailadodd Ge|zer, a Beth-horon i&s;&s;af,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Baalath hefyd,<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 8.4.</NOTE> a Thamor yn yr anialwch [ac] yn y wl&acirc;d.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A holl ddina&s;oedd y try&s;&s;orau y rhai oe|ddynt gan Salomon, &s;ef dina&s;oedd y cerbydau, a dina&s;oedd y gw&ycirc;rmeirch: a'r hyn [oedd] e|wyllys gan Salomon a fynnodd efe adailadu yn Ieru&s;alem, ac yn Libanus, ac yn holl d&icirc;r ei arglwyddiaeth ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr holl bobl y rhai a adawyd o'r Amori|aid, Hethiaid, Periziaid, Hefiaid, a'r Iebu&s;iaid y rhai nid oeddynt of feibion I&s;rael:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> [Sef] eu meibion hwy y rhai a driga|&s;ant ar eu h&ocirc;l hwynt yn y wl&acirc;d, y rhai ni allodd meibion I&s;rael eu lladd: hwynt a wnaeth Sa|lomon yn drethawl hyd y dydd hwn.</P>
<PB N="143" REF="160">
<P N="22"><HI>22</HI> Ond o feibion I&s;rael<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 27.39.</NOTE> ni roddodd Sa|lomon [vn] yn [gaeth] w&acirc;s: canys hwynt [o|eddynt] ryfel-w&ycirc;r, a gwei&s;ion iddo ef, a thywy|&s;ogion iddo ef, a chapteniaid iddo ef, a thywy|&s;ogion ei gerbydau ef, ai w&ycirc;r meirch ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y rhai hyn [oeddynt] dywy&s;ogion y &s;wyddogion y rhai [oeddynt] ar waith Salo|mon: [&s;ef] pump cant, a d&ecirc;c a deugain oeddynt yn llywodraethu 'r bobl y rhai oeddynt yn gweithio yn y gwaith.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A merch Pharao a ddaeth i fynu o ddi|nas Dafydd iw th&ycirc; ei hun yr hwn a adailada&s;e [Salomon] iddi hi: yna efe a adailadodd Mi|lo.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A thair gwaith yn y flwyddyn yr o|ffrymmodd Salomon boeth offrymmau, ac o|ffrymmau hedd ar yr allor yr hon a adailada&s;e e|fe i'r Arglwydd, ac a arogl-darthodd arni hi, yr hon [oedd] ger bron yr Arglwydd, pan orphen|nodd efe y t&ycirc;.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'r brenin Salomon a wnaeth longau yn A&s;ion Gaber yr hon [&s;ydd] wrth Eloth ar f&icirc;n y m&ocirc;r c&ocirc;ch yng-wl&acirc;d Edom.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A Hiram a anfonodd ei wei&s;ion yn y llongau [y rhai oeddynt] long-w&ycirc;r yn medru [oddi wrth] y m&ocirc;r, gyd a gwei&s;ion Salomon.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ar hwy a ddaethant i Ophir, a duga&s;ant oddi yno bedwar cant ac vgain o dalentau aur: ac ai cywaina&s;ant at y brenin Salomon.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y frenhines Saba yn dyfod i ymweled ac i ofwyo Salo|mon, ac yn dychwelyd wedi clywed, a gweled arwy|ddion oi ddoethineb, ai gyfoeth ai gadernid ef, a rhoddi o bob vn roddion mawr iw gilydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAN glybu brenhines<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 9.1. Math. 12.42. Luc. 11.31.</NOTE> Saba gl&ocirc;d Salo|mon drwy enw 'r Arglwydd: yna hi a dda|eth iw brofi ef mewn cwe&s;tiwnau caled.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A hi a ddaeth i Ieru&s;alem a llu mawr iawn, a cham&ecirc;lod yn dwyn p&ecirc;r aroglau, ac aur lawer iawn, a meini gwerthfawr: a hi a ddaeth at Salomon, ac a lefarodd wrtho ef yr hyn oll oedd yn ei chalon.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A Salomon a fynegodd iddi hi ei holl o|fynion hi: nid oedd dim yn guddiedic rhac y brenin, a'r na fynegodd efe iddi hi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y canfu brenhines Saba holl ddoe|thineb Salomon: a'r t&ycirc; 'r hwn a adailada&s;e efe.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A bwyd ei fwrdd ef, ac ei&s;teddiad ei wei&s;i|on ef, a threfn ei wenidogion ef, ai gwi&s;coedd hwynt, ai drulliadau ef, ai boeth offrymmau ef y rhai a offrymmodd efe yn nh&ycirc; 'r Arglwydd: ac nid oedd mwyach y&s;pryd ynddi hi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A hi a ddywedodd wrth y brenin, gw&icirc;r yw 'r gair yr hwn a glywais yn fyng-wl&acirc;d am dy ymadroddion di, ac am dy ddoethineb.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Etto ni chredais i eiriau [rhai eraill], nes i'm ddyfod ac i'm llygaid weled, ac wele ni fy|nega&s;id i mi 'r hanner: [canys] mwy yw dy ddoethineb, a'th ddaioni, na'r gl&ocirc;d yr hon a gly|wais.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gwynf&ycirc;d dy w&ycirc;r di, gwynfydedic [yw] dy wei&s;ion hyn, y rhai ydynt yn &s;efyll yn wa|&s;tadol ger dy fron di yn clywed dy ddoethineb.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Bendigedic fyddo dy Arglwydd Dduw 'r hwn a'th hoffodd di i'th roddi ar deyrn-gader I&s;rael: o herwydd cariad yr Arglwydd tu ag at I&s;rael yn dragywydd, y go&s;ododd efe di yn frenin i wneuthur barn, a chyfiawnder.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A hi a roddes i'r brenin chwech vgain talent o aur, a ph&ecirc;r aroglau lawer iawn, a meini gwerthfawr: ni ddaeth y fath b&ecirc;r arogl a hwn mwyach cyn amled, [&s;ef] yr hwn a roddes bren|hines Saba i'r brenin Salomon.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A llongau Hiram hefyd (y rhai a glu|da&s;ant aur o Ophir) a dduga&s;ant o Ophir la|wer iawn o goed<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 9.10. &amp; 2. Cron. 2.8.</NOTE> Almugim, ac o feini gwerth|fawr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r brenin a wnaeth o'r coed Almugim ann&ecirc;lau i d&ycirc; 'r Arglwydd, ac i d&ycirc; 'r brenin, a the|l&ycirc;nau, a p&s;altring au i'r cantorion: ni ddaeth o'r fath goed Almugim, ac nis gwelpwyd hyd y dydd hwn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r brenin Salomon a roddes i frenhi|nes Saba ei holl ddymuniad, yr hyn a ofynnodd hi, heblaw 'r hyn a roddodd efe iddi hi drwy ei law ei hun: felly hi a ddychwelodd, ac a aeth iw gwl&acirc;d, hi ai gwei&s;ion.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Aphwys yr aur yr hwn a ddaeth i Sa|lomon bob blwyddyn oedd chwe chant, a thri v|gain, a chwech o dalentau aur.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Heblaw ['r hyn a gai efe] gan y march|nadw&ycirc;r, a mar&s;iandiaeth y lly&s;&s;ieuw&ycirc;r: a chan holl frenhinoedd Arabia, a thywy&s;ogion y wl&acirc;d.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r brenin Salomon a wnaeth ddau cant o dariannau aur dilin: chwech chant [&s;icl] o aur a roddodd efe ym mhob tarian.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A thrychant o dariannau o aur dilin, tair punt o aur a roddes efe ym mhob tarian: a'r brenin ai rhoddes hwynt yn nh&ycirc;<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 7.2.</NOTE> coed Liba|nus.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r brenin a wnaeth or&s;edd-faingc fawr o Ifori:<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 9.17.</NOTE> ac ai goruchguddiodd a'r aur o'r go|ref.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Chwech o ri&s;iau [oeddynt] i'r or&s;edd|faingc, a phenn crwn [oedd] i'r or&s;edd-faingc o'r tu &ocirc;l iddi, a chanllawiau o bob tu i'r ei&s;tedd le: a dau lew yn &s;efyll wrth ymyl y canlla|wiau.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A deuddec o lewod yn &s;efyll yno ar y chwe gr&icirc;s o bob tu: ni wnaethpwyd felly yn vn o'r teyrna&s;oedd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A holl le&s;tri y fed y brenin Salomon [o|eddynt] o aur, a holl le&s;tri t&ycirc; coed Libanus [o|eddynt] aur pur: nid [oedd] arian [ynddynt: canys] ni roddid dim bri arno yn nyddiau Sa|lomon.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> O herwydd llongau Thar&s;is [oedd] gan y brenin ar y m&ocirc;r gyd a llongau Hiram: vnwa|ith yn y tair blynedd y deue llong Thar&s;is<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 9.21.</NOTE> yn dwyn aur, ac arian, ac Ifori, ac epp&acirc;od, a pheunod</P>
<PB REF="161">
<P N="23"><HI>23</HI> A'r brenin Salomon a rag&ocirc;rodd ar holl frenhinoedd y ddaiar: mewn cyfoeth a doethi|neb.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r holl f&ycirc;d oeddynt yn cei&s;io [gweled] wyneb Salomon: i wrando ei ddoethineb ef yr hwn a rodda&s;e Duw yn ei galon ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A hwynt a dduga&s;ant bob vn ei anrheg, lle&s;tri arian, a lle&s;tri aur, a gwi&s;coedd, ac arfau, a ph&ecirc;r aroglau, meirch, a mulod, bob blwy|ddyn.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna Salomon a ga&s;clodd gerbydau, a marchogion, ac yr oedd ganddo ef fil a phedwar cant o gerbydau, a deuddeng-mil o farchogion: ac ai d&ucirc;g hwynt i ddina&s;oedd y cerbydau, ac ar y brenin yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r brenin a roddes yr arian yn Ieru&s;a|lem fel cerric: a'r cedr-w&ycirc;dd a roddodd efe fel y ffigu&s;-w&ycirc;dd gwylltion y rhai [ydynt] yn aml mewn dol-dir.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A mynediad y meirch y rhai [oeddynt] gan Salomon [oedd] o'r Aipht, a lliain main: marchnadyddion y brenin a gymmera&s;ant y lli|ain main dan bris.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac vn cerbyd a ddeue i fynu, ac a &acirc;e a|llan o'r Aipht, am chwech chant [&s;icl] o arian, a march am gant a dec a deugain: ac fel hyn i holl frenhinoedd yr Hethiaid, a brenhinoedd Syria y duga&s;ant hwy [feirch] trwy eu llaw hwynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ni&s;er gwragedd, a gordderchadon Salomon: a'r gau|dduwiaeth yr hon y dyga&s;ant hwy ef iddi.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'R brenin Salomon a<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 17.17. Eccle&s;. 47.19.</NOTE> garodd lawer o wragedd dieithr, a merch Pharao: [a'r] Moabie&s;au, Ammonie&s;au, Edomie&s;au, Sido|nie&s;au, [a'r] Hethie&s;au,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O'r cenhedloedd [am] y rhai y dyweda|&s;e yr Arglwydd wrth feibion I&s;rael,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 34.16.</NOTE> nac ewch i mewn attynt hwy, ac na ddeuant hwythau i mewn attoch chwi, diau y troant eich calonnau chwi ar &ocirc;l eu duwiau hwynt: wrthynt hwy y glynodd Salomon mewn cariad.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac yr oedd ganddo ef &s;aith gant o wragedd yn frenhine&s;au a thr&ycirc;-chant o ordderch-wra|gedd: ai wragedd a droa&s;ant ei galon ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pan heneiddiodd Salomon, ei wragedd ef a droa&s;ant ei galon ef ar &ocirc;l duwiau dieithr: fel nad oedd ei galon ef berffaith gyd a'r Arglw|ydd ei Dduw, fel [y bua&s;e] calon Dafydd ei d&acirc;d ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys Salomon a aeth ar &ocirc;l<NOTE N="*" PLACE="marg">Barn. 2.13.</NOTE> A&s;taroth duw y Sidoniaid: ac ar &ocirc;l Milcom ffieidd|dra 'r Ammoniaid.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Felly Salomon a wnaeth yr hyn [oedd] ddrwg yng-olwg yr Arglwydd: ac ni chyflaw|nodd [fyned] ar &ocirc;l yr Arglwydd fel Dafydd ei d&acirc;d.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna Salomon a adailadodd vchelfa i Chamos ffieidd-dra Moab mewn mynydd yr hwn [&s;ydd] ar gyfer Ieru&s;alem: ac i Moloch ffieidd-dra meibion Ammon.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac felly y gwnaeth efe iw holl wragedd dieithr: y rhai a arogl dartha&s;ant, ac a abertha|&s;ant iw duwiau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny yr Arglwydd a ddigiodd wrth Salomon: o herwydd troi ei galon ef oddi wrth Arglwydd Dduw I&s;rael, yr hwn a ym|ddango&s;a&s;e iddo ef<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 3.5. &amp; 9.2</NOTE> ddwy waith.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac a orchymynna&s;e iddo<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 6.12.</NOTE> am y peth hyn, nad ele efe ar &ocirc;l duwiau dieithr: ond ni chadwodd efe yr hyn a orchymynna&s;e yr Ar|glwydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny y dywedodd yr Arglwydd wrth Salomon, o herwydd bod hyn ynot ti, ac na chedwai&s;t fyng-hyfammod, a'm deddfau y rhai a orchymynnais i ti: gan rwygo y<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 12.15.</NOTE> rhvw|gaf y frenhiniaeth oddi wrthit ti, ac ar rhoddaf hi i'th w&acirc;s di.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Etto yn dy ddyddiau di ni wnaf hyn er mwyn Dafydd dy d&acirc;d: o law dy f&acirc;b di y rhwy|gaf hi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond ni rwygaf yr holl frenhiniaeth, vn llwyth a roddaf i'th fab di: er mwyn Dafydd fyng-w&acirc;s, ac er mwyn Ieru&s;alem yr hon a e|tholais i.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna 'r Arglwydd a gyfododd wrthwy|neb-wr i Salomon, &s;ef Hadad yr Edomiad, o h&acirc;d y brenin, efe [oedd] yn Edom.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 8.14.</NOTE> oedd Dafydd yn Edom, [ac] Io|ab tywy&s;og y filwriaeth yn myned i fynu i gla|ddu y lladdedigion: wedi iddo daro pob gwryw yn Edom,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> (Canys chwe m&icirc;s yr arho&s;odd Ioab yno, a holl I&s;rael: nes difetha pob gwryw yn E|dom.)</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna 'r Hadad hwnnw a ff&ocirc;dd, a gw&ycirc;r Edom o wei&s;ion ei dad ef gydag ef i fyned i'r Aipht: a Hadad [oedd] fachgen bychan.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A hwy a gyfoda&s;ant o Madian, ac a dda|ethant i Pharan: ac a gymmera&s;ant w&ycirc;r gyd a hwynt o Pharan, ac a ddaethant i'r Aipht ac Pharao brenin yr Aipht, ac efe a roddes iddo ef d&ycirc;, ac a ddywedodd [am roddi] bwyd iddo ef, ac a roddodd d&icirc;r iddo ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Felly Padad a gafodd ffafor fawr yng-olwg Pharao: ac efe a roddes iddo ef yn wraig chwaer ei wraig ei hun, [&s;ef] chwaer Taphnes y frenhines.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A chwaer Taphnes a ymddug iddo ef Genubath ei fab, a Taphnes ai diddyfnodd ef yn nh&ycirc; Pharao: a Genubath &s;&ucirc; yn nh&ycirc; Pha|rao, ym my&s;c meibion Pharao.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Pan glybu Hadad yn yr Aipbt, huno o Ddafydd gyd ai dadau, a marw o Ioab tywy|&s;og y filwriaeth: yna Hadad a ddywedodd wrth Pharao, gollwng fi, fel yr elwyf i'm gwl&acirc;d fy h&ucirc;n.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A dywedodd Phrao wrtho ef, pa beth &s;ydd arnat ei ei&s;ieu gyd a mi, pan ydwyt yn cei|&s;io myned i'th wl&acirc;d dy hun&lpunctel; ac efe a ddywe|dodd, dim: eithr gan ollwng gollwng fi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 8.3.</NOTE> Duw a gyfododd wrthwyneb-wr
<PB N="144" REF="161">yn ei erbyn ef, &s;ef Razon fab Eliada: yr hwn a ffoa&s;e oddi wrth Adadezer brenin Soba ei ar|glwydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac efe a gynhullodd w&ycirc;r atto ef, ac oedd yn dywy&s;og y fyddin, pan laddodd Dafydd hw|ynt: a hwy aethant i Ddama&s;cus, ac a driga|&s;ant ynddi, ac a deyrna&s;a&s;ant yn Dama&s;cus.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac yr oedd efe yn wrthwyneb-wr i I&s;ra|el holl ddyddiau Salomon, heb law y drygio|ni yr hwn [a wnaeth] Hadad: ac efe a ffieiddiodd I&s;rael, ac a deyrna&s;odd ar Syria.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 13.6.</NOTE> Ieroboam mab Nabat, Ephratead o Sareda, (ac enw ei fam ef [oedd] Serfa [yr hon oedd] wraig weddw] gw&acirc;s i Salomon, a dderchafodd hefyd [ei] law yn erbyn y brenin.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac o achos hyn y derchafodd efe [ei] law yn erbyn y brenin: [pan] adailadodd Salo|mon Milo, efe a gaeodd adwyau dinas Da|fydd ei d&acirc;d.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac Ieroboam y g&wcirc;r hwn [oedd] gadarn o nerth: a Salomon a ganfu 'r llangc hwnnw yu [medru] gwneuthur gwaith, yna efe ai gw|naeth ef yn oruchwiliwr ar holl faich t&ycirc; Io&s;eph.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A'r pr&ycirc;d hynny pan aeth Ieroboam allan o Ieru&s;alem: yna y prophwyd Ahias y Siloni|od ai cafodd ef ar y ffordd, ac efe oedd wedi ei wi&s;co mewn gwi&s;c newydd, a hwynt ill dau [oeddynt] yn vnic yn y maes.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna Ahias a ymaflodd yn y wi&s;c new|ydd yr hon [oedd] am dano ef: ac ai rhwygodd hi yn ddeuddec o ddarniau.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac efe a ddywedodd wrth Ieroboam, cymmer i ti ddeng-nharn: canys fel hyn y dy|wedodd Arglwydd Dduw I&s;rael, wele fi yn rhwygo y frenhiniaeth o law Salomon, a mi a roddaf dd&ecirc;c llwyth i ti.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac vn llwyth fydd iddo ef er mwyn fyng-w&acirc;s Dafydd, ac er mwyn Ieru&s;alem y ddinas yr hon a etholais i o holl lwythau I&s;|rael.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> o blegit iddynt fyng-wrthod i, ac ym|grymmu i A&s;taroth Duw y Sidoniaid, [ac] i Chamos Duwy Moabiaid, ac i Milcom Duw meibion Ammon: ac na rodia&s;ant yn fy ffyrdd i, i wneuthur yr hyn oedd inion yn fyng-olwg i a'm deddfau, a'm barnedigaethau, fel Dafydd ei dad ef.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ond ni chymmeraf yr holl frenhiniaeth oi law ef: eithr go&s;odaf ef yn dywy&s;og holl ddy|ddiau ei enioes, er mwyn Dafydd fyng-w&acirc;s yr hwn addewi&s;ais i, canys efe a gadwodd fyng|orchymynnion, a'm deddfau mau fi.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Eithr<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 12.15.</NOTE> cymmeraf y frenhiniaeth o law ei fab ef: a rhoddaf [o] honi i ti dd&ecirc;c o'r llwy|thau.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac iw fab ef y rhoddaf vn llwyth: fel y byddo goleuni i'm gw&acirc;s Dafydd yr holl ddy|ddiau ger fy mron yn Ieru&s;alem, y ddinas yr hon a ddewi&s;ais i mi, i o&s;od fy enw yno.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A thi a gymmerafi fel y teyrna&s;ech ar yr hyn oll a ddymuno dy galon: a thi a fyddi fre|nin ar I&s;rael.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac os gwrandewi di ar yr hyn olla orchy|mynnwyf i ti, a rhodio yn fy ffyrdd i, a gwneu|thur yr hyn [&s;ydd] inion yn fyng-olwg i, gan gadw fy neddfau, a'm gorchymynnion fel y gwnaeth Dafydd fyng-w&acirc;s: yna mi a fyddaf gyd a thi, ac adailadaf i ti d&ycirc; &s;iccr fel yr adaile|dais i Ddafydd, ac mi a roddaf I&s;rael i ti.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A mi a gy&s;tuddiaf h&acirc;d Dafydd o blegic hyn: etto nid yn dragywydd.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Am hynny Salomon a gei&s;iodd ladd Ieroboam: ond Ieroboam a gyfododd, ac a ffoawdd i'r Aipht at Se&s;ac brenin yr Aipht, ac efe a fu yn yr Aipht hyd farwolaeth Salomon.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A'r rhan arall o eiriau Salomon, a'r hyn oll a wnaeth efe, ai ddoethineb ef: onid ydynt hwy yn &s;crifennedic yn llyfr ymadroddion Sa|lomon&lpunctel;</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A'r dyddiau [yn] y rhai y teyrna&s;odd Salomon yn Ieru&s;alem ar holl I&s;rael, [oedd|ynt] ddeugain mhlynedd.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yna Salomon a hunodd gyd ai dadau, ac a gladdwyd yn ninas Dafydd ei dad: a Re|hoboam ei fab a deyrna&s;odd yn ei le ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Rehoboam yn teyrna&s;u ar &ocirc;l Salomo~, a thrwy ei ang|hallineb ei hun yn colli deg o'r deuddeg llwyth. 20 Y rhai a dewi&s;a&s;ant leroboam yn frenin arnynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Rehoboam a aeth i Sichem:<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 10.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> canys i Sichem y daethe holl I&s;rael iw vrddo ef yn frenin.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A phan glybu Ieroboam mab Nabat ac efe etto yn yr Aipht, canys efe<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen 11.40.</NOTE> a ffoa&s;e rhac Sa|lomon y brenin: (ac Ieroboam a arho&s;a&s;e yn yr Aipht,)</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna 'r anfona&s;ant, ac y galwa&s;ant arno ef, ac Ieroboam a holl gynnulleidfa I&s;rael a ddaethant: ac a ymddiddana&s;ant a Rehoboam gan ddywedyd,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dy d&acirc;d ti<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 4.7.</NOTE> a wnaeth ein hiau ni yn drom: ac yn awr y&s;cafnh&acirc; [beth] o gaethiwed caled dy d&acirc;d ti, ac oi iau drom ef yr hon a roddes efe arnom m, ac ni a'th wa&s;anaethw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> vi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt hwy, ewch etto dridiau, yna dychwelwch attafi: a'r bobl a aethant.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r brenin Rehoboam a ymgynghorodd a'r henuriaid y rhai a fua&s;ent yn &s;efyll o flaen Salomon ei dad ef, tra yr ydoedd efe yn fyw, gan ddywedyd: pa fodd yr ydych chwi yn cyng|hori atteb ymadrodd y bobl hyn&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A hwynt a lefara&s;ant wrtho ef gan ddy|wedyd, os byddi di heddyw w&acirc;s i'r bobl hyn, ai gwa&s;anaethu hwynt, ai hatteb hwynt, a llefaru wrthynt eiriau t&ecirc;g: yna y byddant yn wei&s;ion i ti byth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond efe a wrthododd gyngor yr henuri|aid yr hwn a gynghora&s;ent iddo ef: ac efe a ym|gynghorodd a'r bechgyn, y rhai a gynnydda|&s;ent gyd ag ef, a'r rhai oeddynt yn &s;efyll ger ei fron ef.</P>
<PB REF="162">
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt hwy, beth yr ydych chwi yn ei gynghori, fel yr attebom ymadrodd y bobl hyn: y rhai a lefara&s;ont wrthif gan ddywedyd, y&s;cafnh&acirc; [beth] o'r iau 'r hon a roddodd dy d&acirc;d ti arnom ni&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y bechgyn y rhai a gynnydda&s;ent gyd ag ef a lefara&s;ant wrtho ef gan ddywedyd, fel hyn y dywedi di wrth y bobl ymma y rhai a Iefara&s;ant wrthit gan ddywedyd, dy d&acirc;d ti a dry|mhaodd ein hiau ni, ond y&s;cafnh&acirc; di [hi[ oddiar|nom ni: fel hyn y lleferi di wrthynt, fy [m&ycirc;s] bach [&s;ydd] frei&s;cach na llwynau fy nh&acirc;d.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yn awr fy nh&acirc;d a'ch ll&wcirc;ythodd ag iau drom, a minne a chwanegaf ar eich iau chwi: fy nh&acirc;d a'ch co&s;podd chwi a gwielyn, a mi a'ch co&s;|paf chwia ffrewyllau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y daeth Ieroboam, a'r holl bobl at Rehoboam y trydydd dydd: fel y llefara&s;e yr brenin gan ddywedyd, dychwelwch attafi y try|dydd dydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r brenin a attebodd y bobl yn &s;arric: ac a wrthododd gyngor yr henuriaid yr hwn a gyng-hora&s;ent hwy iddo ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a lefarodd wrthynt hwy yn &ocirc;l cyngor y bechgyn gan ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 10.11.</NOTE> fy nh&acirc;d a wnaeth eich iau chwi yn drom, a minne a chwa|negaf ar eich iau chwi: fy nh&acirc;d a'ch ceryddodd chwi a gwielyn, a minne a'ch ceryddaf chwi a ffrewyllau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac ni wrandawodd y brenin ar y bobl: o herwydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 11.11.</NOTE> yr achos oedd oddi wrth yr Arglw|ydd, fel y cwplauid ei air ef yr hwn a lefara&s;e yr Arglwydd drwy law Ahia y Siloniad wrth Ieroboam fab Nabat.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan welodd holl I&s;rael na wrandawe 'r brenin arnynt hwy, yna y bobl a atteba&s;ant y brenin gan ddywedyd, pa ran [&s;ydd] i ni yn Nafydd&lpunctel; nid [oesi ni] ettifeddiaeth ym mab I&s;ai, &ocirc; dy d&ycirc; Dafydd: felly I&s;rael a aethant iw pabellau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ar feibion I&s;rael y rhai oeddynt yn pre|&s;&s;wylio yn nina&s;oedd Iuda, y teyrna&s;odd Re|hoboam.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r brenin Rehoboam a anfonodd Ado|ram yr hwn [oedd] ar y dr&ecirc;th, a holl I&s;rael ai llabyddia&s;ant ef a mein fel y bu efe farw: yna 'r brenin Rehoboam a ymegniodd i fyned i fy|nu mewn cerbyd i ffoi i Ieru&s;alem.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Felly I&s;rael a wrthryfela&s;ant yn erbyn t&ycirc; Ddafydd hyd y dydd hwn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Pan glubu holl I&s;rael ddychwelyd o Ieroboam, yna hwy a anfona&s;ant, ac ai galwa|&s;ant ef at y gynnulleidfa, ac ai go&s;oda&s;ant ef yn frenin ar holl I&s;rael; [ac] nid oedd [yn m&ycirc;ned] ar &ocirc;l Ddafydd onid llwyth Iuda * yn vnic.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna <NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 11.13.</NOTE> Rehoboam a ddaeth i Ieru&s;alem, ac a ga&s;clodd o holl d&ycirc; Iuda, ac o lwyth Ben|iamin gant, a phedwar vgain m&icirc;l [o w&ycirc;r] de|wi&s;ol cymmwys i ryfel: i ymladd yn erbyn t&ycirc; I&s;rael, [ac] i ddwyn trachefn y frenhiniaeth i Rehoboam fab Salomon.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ond gair Duw a ddaeth at Semaia g&wcirc;r Duw gan ddywedyd:</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Adrodd wrth Rehoboam fab Salomon brenin Iuda, ac wrth holl d&ycirc; Iuda, a Beniamin, a gweddill y bobl gan ddywedyd,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, nac ewch i fynu, ac nac ymleddwch yn erbyn eich brodyr meibion I&s;rael, dychwelwch bob vn iw d&ycirc; ei hun, canys drwofi y gwnaethpwyd y peth hyn: a hwynt a wrandaw&s;aut ar air yr Arglw|ydd, ac a ddychwela&s;ant i fyned ymmaith yn &ocirc;l gair yr Arglwydd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna Ieroboam a adailadodd Sichem ym mynydd Ephraim, ac a drigodd ynddi hi, ac efe a aeth oddi yno, ac a adailadodd Phanuel.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna Ieroboam a feddyliodd yn ei ga|lon: yn awr y dychwel y frenhiniaeth at d&ycirc; Da|fydd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Os aiff y bobl hyn i fynu i wneuthur a|berthau yn nh&ycirc; 'r Arglwydd yn Ieru&s;alem, yna y try calon y bobl hyn at eu harglwydd Reho|boam brenin Iudo: ac y lladdant fi, ac y dych|welant at Rehoboam brenin Iuda.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna 'r brenin a ymgyu-horodd, ac a wnaeth ddau lo aur ac a ddywedodd wrthynt hwy: gormod yw i chwi fyned i fynu i Ieru&s;a|lem, wele dy dduwiau di o I&s;rel y rhai a'th dduga&s;ant di i fynu o wl&acirc;d yr Aipht.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac efe a o&s;ododd vn yn Bethel: ac a ro|ddes y llall yn Dan.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A'r peth hyn a aeth yn bechod: o blegit y bobl a aethant ger bron y naill hyd Dan.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac efe a wnaeth d&ycirc; vchelfeudd: ac a w|naeth offeiriaid o'r rhai gwaelaf o'r bobl, y rhai nid oeddynt o feibion Lefi.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac Ieroboam a wnaeth vchel-&wcirc;yl yn yr wythfed m&icirc;s, ar y pympthecfed dydd o'r m&icirc;s, fel yr vchel&wcirc;yl yr hon [oedd] yn Iuda, ac efe a offrymmodd ar yr allor felly y gwnaeth efe yn Bethel gan aberthu i'r lloi y rhai a wnaethe efe: ac efe a o&s;ododd yn Bethel offeiaid yr vchel|faoedd y rhai a wnaethe efe.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac efe a offrymmodd ar yr allor yr hon a wnaethe efe yn Bethel y pympthecfed dydd o'r wythfed mis, [&s;ef] yn y mis yr hwn a ddychy|myga&s;e efe yn ei galon: ac efe a wnaeth &wcirc;yl ar|bennic i feibion I&s;rael, ac efe aeth i fynu at yr allor i arogl-darthu.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Llaw Ieroboam yr hon a e&s;tynna&s;e efe yn erbyn y pro|phwyd yr hwn a ddaethe iw geruddu ef yn gweuwo. 24 A llew yn lladd y prophwyd hwnnw am ei annu|fydd-dod yntef i Dduw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Ac wele g&wcirc;r Duw a ddaeth o Iuda drwy air yr Arglwydd i Bethel: ac Ieroboam yn &s;efyll wrth yr allor i arogldarthu.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a lefodd yn erbyn yr allor, drwy air|yr Arglwyddd ac a ddywedodd, &ocirc; allor allor fel hyn y dywedodd yr Arglwydd: wele m&acirc;b a
<PB N="145" REF="162">enir i d&ycirc; Dafydd, aienw<NOTE N="*" PLACE="marg">ren. 13.17.</NOTE> Io&s;ia, ac efe a aber|tha arnat ti offeiriaid yr vchelfeudd y rhai ydynt yn arogldarthu arnat ti, a hwynt a lo&s;cant e&s;|cyrn dynion arnat i.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a roddes arwydd y dwthwn hwnnw gan ddywedyd, dymma 'r argoel yr hwn a lefa|rodd yr Arglwydd: wele 'r allor a rwygir, a'r lludw 'r hwn [&s;ydd] arni hi a dywelltir.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A phan glybu y brenin air g&wcirc;r Duw yr hwn a lefodd efe yn erbyn yr allor yn Bethel, yna Aerohoam a e&s;tynnodd ei law oddi ar yr a|llor gan ddywedyd, deliwch ef: a diffrwythodd ei law ef yr hon a e&s;tynna&s;e efe yn ei erbyn ef, fel na alle efe ei thynnu hi atto.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr allor hefyd a rwygodd, a'r ludw a dy|walltwyd oddi ar yr allor: yn &ocirc;l yr argoel yr hwn a rodda&s;e g&wcirc;r Duw drwy air yr Ar|glwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna 'r brenin a attebodd, ac a ddywedodd wrth &wcirc;r Duw, gweddia attolwg ger bron yr Arglwydd dy Dduw ac ymbil tro&s;ofi fel y dychwelo fy llaw attafi: a g&wcirc;r Duw a weddi|odd ger bron yr Arglwydd, a llaw 'r brenin a ddychwelodd atto ef, ac a fu fel cynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna 'r brenin, a ddywedodd wrth &wcirc;r Duw, tyret adref gyd a mi a chynniawa: ac mi</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A g&wcirc;r Duw a ddywedodd wrth y brenin, pe rhoddit i mi hanner dy d&ycirc; di, ni ddeuwn i gyd a thi, ac ni fwytawn fara, ac ni yfwn ddwfr yn y fan hon.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys fel hyn y gorchymynnwyd i mi|drwy air yr Arglwydd gau ddywedyd, na fwyt|ta fara, ac nac &ycirc;f ddwfr: na ddychwel ychwaith ar hyd y ffordd yr hon y daetho&s;t.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly efe a aeth ymmaith ar hyd ffordd a|rall: ac ni ddychwelodd efe rhyd y ffordd yr hon y daethe efe ar hyd-ddi i Bethel.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yr oedd rhyw hen brophwyd yn trigo yn-Bethel: ai feibion ef a ddaethant, ae a fyne|ga&s;ant iddo yr holl waith a'r a w<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">el&s;e g&wcirc;r Duw y dydd [hwnnw] yn Bethel, ac hwy a fynega&s;ant iw tad y geiriau y rhai a lefara&s;e efe wrth y brenin.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ai ta~d a ddywedodd wrthynt, pa ffordd yr aeth efe&lpunctel; ai feibion ef a ddango&s;a&s;ant, y ffordd yr aethe g&wcirc;r Duw yr hwn a ddaethe o Iuda.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a ddywedodd wrth ei feibion, cy|frwych i mi'r a&s;&s;yn: a hwynt a gyfrwya&s;ant iddo 'r a&s;&s;yn ac efe a farchogodd arni hi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a aeth ar &ocirc;l, g&wcirc;r Duw, ac ai ca|fodd ef yn ei&s;&s;edd ta~n dderwe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ac a ddywededd wrtho ai ty di [yw] g&wcirc;r Duw, yr hwn a ddae|tho&s;t o Iuda&lpunctel; ac afe a ddywedodd, [ie] myfi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna efe a ddywedodd wrtho ef, tyret a|dref gyda mi, a bwytta fara.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yntef a ddywedodd ni allaf ddychwelyd gyd a thi, na dyfod gyd a <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">i: na bwytta bara ychwaith, nac yfed dwfr gyd a thi yn y fan h<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys gair [a ddaeth] attafi drwy yma|drodd yr Arglwydd [gan ddywedyd,] na fwyt|ta fara, ac nac &ycirc;f ddwfr yno: na ddychwel gan fyned drwy 'r ffordd yr hon yr aetho&s;t ar hyd|ddi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Dywedodd yntef wrtho ef, prophwyd hefyd [ywdyfi] fel tithe, ac angel a lefarodd wrthif drwy air yr Arglwydd gan ddywedyd, dychwel ef gyd a thi e'th d&ycirc;, fel y bwyttao fara, ac yr yfo ddwfr: ( [ond] efe a ddywedodd gel|wydd wrtho ef)</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Felly efe a ddychwelodd gyd ag ef, ac a fwyttaodd fara yn ei d&ycirc; ef, ac a yfodd ddwfr.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A phan oeddynt hwy yn ei&s;tedd wrth y bwrdd: yna y daeth gair yr Arglwydd at y pro|phwyd yr hwn a bara&s;e iddo ef ddychwelyd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac efe a lefodd ar &wcirc;r Duw 'r hwn a dda|ethe o Iuda ga~ ddywedydd, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd: o herwydd it annufyddhaui air yr Arglwydd, ac na chedwai&s;t y gorchymyn yr hwn a orchymynnodd yr Arglwydd dy Dduw i ti,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Eithr dychwelai&s;t, a bwytteai&s;t fara, ac yfai&s;t ddwfr yn y lle [am] yr hwn y dywedodd [yr Arglwydd] wrthit ti, na fwytta fara, ac nac &ycirc;f ddwfr:nid aiff dy gelain di i feddrod dy da|dau.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A phan ddarfu iddo ef fwytta bara, ac wedi iddo yfed: yna efe a gyfrwyodd iddo 'r a&s;|&s;yn [&s;ef] i'r prophwyd yr hwn a bara&s;e efe iddo ddychwelyd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pan aeth efe ymmaith, yna llew al cyfar|fu ef ar y ffordd, ac ai lladdodd ef: a bu ei gelain ef wedi ei bwrw ar y ffordd, a'r a&s;&s;yn oedd yn&s;e|fyll yn ei ymyl ef, a'r llew yn &s;efyll wrth y ge|lain.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac wele w&ycirc;r yn myned heibio, ac a gan|fuant y gelain wedi ei thaflu ar y ffordd, a'r llew yn &s;efyll wrth y gelain: a hwy a ddaeethant, ac a adrodda&s;ant [hynny] yn y ddinas yr hon yr o|edd yr he~n brophwyd yn aros ynddi.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Pan glybu y prophwyd yr hwn a bara&s;e iddo ef ddychwelyd o'r ffordd, yna efe a ddywe|dodd, g&wcirc;r Duw [yw] efe yr hwn a annufy|ddhaodd air yr Arglwydd: am hynny 'r Ar|glwydd ai rhoddodd ef i'r llew, fel y dryllie efe ef, ac y lladde ef, yn &ocirc;l gair yr Arglwydd yr hwn a lefarodd efe wrtho ef.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac efe a lefarodd wrth ei feibion gan ddy|wedyd. cyfrwywch i mi 'r a&s;&s;yn: a hwy ai cyfr|wya&s;ant.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna efe a aeth, ac a gafodd ei gelain e<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> wedi ei thaflu ac y ffordd a'r a&s;&s;yn, a'r llew yn &s;e|fyll wrth y gelain, ac ni fwytta&s;e y llew mo r ge|lain, ac ni ddryllia&s;e efe yr a&s;&s;yn.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A'r prophwyd a gymmerth gelain g&wcirc;r Duw, ac ai go&s;ododd hi ar yr a&s;&s;yn ac ai dug yn ei h&ocirc;l: a'r h&ecirc;n brophwyd a ddaeth i'r ddinas i alaru, ac iw gladdu ef.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac efe a o&s;ododd ei gelain ef yn ei fe|ddrod ei hun: a hwy a alara&s;ant am dano ef, [gan ddywedyd,] &ocirc;h fy mrawd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac wedi iddo ei gladdu ef, yna y lle|farodd
<PB REF="163">efe wrth ei feibion gan ddywedyd, pan fyddwyf farw cleddwch finne hefyd yn y bedd yr hwn y claddwyd g&wcirc;r Duw ynddo: go&s;od|wch fy e&s;cyrn i wrth ei e&s;cyrn ef.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Canys diammau y bydd y peth yr hyn a lefodd efe drwy air yr Arglwydd yn erbyn yr allor yr hon [&s;ydd] yn Bethel: ac yn erbyn holl dai 'r vchelfeudd, y rhai [ydynt] yn nina|&s;oedd Samaria.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Wedi 'r peth hyn ni ddychwelodd Iero|boam oi ffordd ddrygionus: onid efe a drodd eil|waith, ac a wnaeth o wehilion y bobl offeiriaid i'r vchelfeudd: y neb a fynne a ymgy&s;&s;egre, ac a gai fod yn offeiriad i'r vchelfeudd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac o herwydd y peth hyn y bu t&ycirc; Iero|boam yn bechod: iw ddiwreiddid [ef] hefyd, ac iw ddeleu oddi ar &wcirc;yneb y ddaiar.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Atteb y prophwyd Ahias i wraig leroboam. 22 Se&s;ac yn rhyfela yn erbyn Iuda o herwydd eu hanwiredd hwynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Pryd hynny y clafychodd Abia mab Ie|roboam.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac Ieroboam a ddywedodd wrth ei wraig, cyfot yn awr a newid dy ddillad, fel na wypont mai ti [yw] gwraig Ieroboam: a dos i Silo, wele yno [y mae] Ahias y prophwyd yr hwn<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 11.31.</NOTE> a ddywedodd wrthif [y byddwn] yn frenin ar y bobl ymma.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A chymer yn dy law dd&ecirc;c o fara, a thei|&s;ennau, a cho&s;tr&ecirc;led o f&ecirc;l, a d&ocirc;s atto ef: efe a fy|nega i ti beth a dderfydd i'r llangc.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A gwraig Ieroboam a wnaeth felly, ac a gyfododd, ac a aeth i Silo, ac a ddaeth i d&ycirc; Abi|as: ond nid alle Ahias welev, o herwydd ei ly|gaid ef a balla&s;ent o blegit ei henaint.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrth A|hias, wele y mae gwraig Ieroboam yn dyfod i gei&s;io peth gennit tros ei mab, canys cl&acirc;f yw e|fe, fel hyn, ac fel hyn y dywedi wrthi hi: a phan ddaeth hi i mewn, yna hi a ymddieithrodd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A phan glybu Ahias drw&s;t ei thraed hi yn dyfod i'r drws, yna efe a ddywedodd, tyret i mewn gwraig Ieroboam: i ba beth yr ydwyt yn ymddieithro&lpunctel; myfi a anfonwyd attat ti [i fynegu] caledi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> D&ocirc;s, dywet wrth Ieroboam, fel hyn y dy|wedodd Arglwydd Dduw I&s;rael, o blegit i mi dy dderchafu di o blith y bobl: a'th roddi di yn flaenor ar fy mhobl I&s;rael,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A thorri ymmaith y frenhiniaeth oddi wrth d&ycirc; Ddafydd, ai rhoddi i ti: ac na buo&s;ti fel fyng-w&acirc;s Dafydd yr hwn a gadwodd fyng-or|chymynnion, a'r hwn a rodiodd ar fy &ocirc;l i ai holl galon, i wneuthur yn vnic yr hyn oedd inion yn fyng-olwg i:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Onid ti a wnaetho&s;t yn waeth na'r holl rai a'r a oeddynt o'th flaen di: a thi a aetho&s;t, ac a wnaetho&s;t it dduwiau dieithr, a delwau todde|dic, i'm digio i, a thi a m teflai<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> i o'r tu &ocirc;l i'th gefn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny wele fi yn dwyn drwg ar d&ycirc; Ieroboam, a thorraf ymmaith oddi wrth Ieer&ocirc;|boam<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 16.11. Pen. 21.21. 1. Sam. 25.22. 2. Bren. 9.8.</NOTE> yr hwn a bi&s;&s;o ar bared, y gwarchaedic, a'r gweddilledic yn I&s;rael: a mi a fwriaf a|llan wddillion t&ycirc; Ieroboam, fel y bwrir allan dom nes ei ddarfod.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y c&wcirc;n a fwytt&acirc;nt yr hwn fyddo farw o eiddo Ieroboam yn y ddinas, ar adar y nefoedd a fwytt&acirc;nt yr hwn fyddo farw yn y maes: ca|nys yr Arglwydd ai dywedodd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Cyfot ti a d&ocirc;s i'th d&ycirc;: pan ddelo dy dra|ed i'r ddinas, y bydd marw y plentyn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A holl I&s;rael a alarant am dano ef, ac ai claddant ef, canys efe yn vnic o Ieroboam a ddaw i'r bedd: o herwydd cael ynddo ef beth da|ioni tu ag at Arglwydd Dduw I&s;rael yn nh&ycirc; Ieroboam.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr Arglwydd hefyd a gyfyd iddo frenin ar I&s;rael yr hwn a dyrr ymmaith d&ycirc; Ieroboam y dwthwn hwnnw: a pheth os [cyfododd] eu|&s;us&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r Arglwydd a deru I&s;rael megis y &s;i|glir y gor&s;en mewn dwfr, ac a ddiwreiddia I|&s;rael o'r wl&acirc;d dd&acirc; hon, yr hon a roddodd efe iw tadau hwynt, ac ai gwa&s;car hwynt tr&ocirc;s yr afon: o herwydd gwneuthur o honynt en llwyni y rhai ydynt yn annog yr Arglwydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a ddyru heibio I&s;rael, er mwyn perchodau Ieroboam, yr hwn a bechodd, a'r hwn a wnaeth i I&s;rael bechu.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna gwraig Ieroboam a gyfododd, at a aeth ymmaith, ac a ddaeth i Ther&s;a: a hi yn dy|fod i drothwy'r <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&ycirc;, yna y bu farw y bachgen.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A hwy ai cladda&s;ant ef, a holl I&s;rael a a|lara&s;ant am dano ef: yn &ocirc;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> gair yr Arglwydd yr hwn a lefara&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> efe drwy law ei w&acirc;s Ahias y prophwyd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r rhan arall o weithredoedd Ierobo|am fel yr ymladdodd efe, ac fe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> y teyrna&s;odd efe, wele hwynt yn &s;crifennedic mewn llyfr Cro|nicl brenhinoedd I&s;rael.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r dyddiau [yn] y rhai y teyrna&s;odd Ie|roddam [oeddynt] ddwy flynedd ar hugain: ac<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 13.20.</NOTE> efe a hunodd gyd ai dadau, a Nadab ei fab a deyrna&s;odd yn ei le ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A Reho<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">oam mab Salomon a deyrna|&s;odd yn Iuda: mab un mlwydd a deugain [o|edd] Rehoboam pan aeth efe yn frenin, a dwy flynedd ar bymthec y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;a|le~, (y ddinas yr hon a ddewi&s;a&s;e r Arglwydd o holl lwythau I&s;rael i o&s;od e<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> enw yno) ar enw ei fam ef [oedd] Naama'r Ammonies.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac Juda a wnaeth ddrygioni yng-olwg yr Arglwydd: ac ar annoga&s;ant ef i li<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> rhagor yr hyn oll a wnaeth&ecirc; eu tadau hwynt yn eu pe|chodau y rhai a wnaethent.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys hwy a adailada&s;ant iddynt uchel|feudd, a delwau, a llwynau ar bob brynn uchel, a thann bob pren ir.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A gw&ycirc;r Sodomiaidd oeddynt yn y wlad: gwnaethant [hefyd] yn &ocirc;l holl ff<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">eidd-dra y
<PB N="146" REF="163">cenhedloedd y rhai a fwria&s;e 'r Arglwydd o flaen meibion I&s;rael.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac yn y bu~med flwyddyn i'r brenin Re|hoboam:<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 1<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.9.</NOTE> Sefac brenin yr Arpht a ddaeth i fy|nu yn erbyn Ieru&s;alem.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac efe a gymmerth dry&s;&s;orau t&ycirc; 'r Arg|lwydd, a thry&s;&s;orau t&ycirc; 'r brenin, ac ai dug hwynt ymmaith oll: d&ucirc;g ymmaith hefyd yr holl dari|annau aur<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 10.16.</NOTE> y rhai a wnaethe Salomon.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r brenin Rehoboam a wnaeth yn eu lle hwynt dariannau pr&ecirc;s: ac ar rhoddes [hwynt] i gadw yn llaw tywy&s;ogion y rhedeg-w&ycirc;r y rhai oeddynt yn cadw dr&wcirc;s t&ycirc; 'r brenin.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A phan ele 'r brenin i d&ycirc; 'r Arglwydd: y rhedeg-w&ycirc;r ai dygent hwy, ac ai hadferent i &s;ta|fell y rhedeg-w&ycirc;r.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A'r rhan arall o weithredoedd Rehobo|am, a'r hyn oll a wnaeth efe: onid ydynt hwy yn &s;crifennedic yn llyfr Cronict bre~hinoedd Iuda&lpunctel;<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 12.15.</NOTE></P>
<P N="30"><HI>30</HI> A rhyfel fu rhwng Rehoboam, ac Iero|boam yr holl ddyddiau.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A Rehoboam a hunodd gyd ai dadau, at a gladdwyd gyd ai dadau yn ninas Dafydd, ac enw ei fam ef [oedd] Naama 'r Ammonites: ac Abiam ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei le ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Teyrna&s;iad Abiam ar Iuda. 8 Ac A&s;a ar el &ocirc;l yntef. 16 Y rhyfel a fu rhwng A&s;a a Baa&s;a.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn y ddeunawfed flwyddyn i'r brenin Ieroboam mab Nabat, yr aeth<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Crom. 11.1.</NOTE> Abiam yn frenin ar Iuda.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Tair blynedd y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;a|lem: ac enw ei fam ef [oedd] Maacha * merch Abi&s;alom.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a rodiodd yn holl bechodau ei d&acirc;d y rhai a wnaethe efe oi flaen ef: ac nid oedd ei ga|lon ef berffaith gyd a'r Arglwydd ei Dduw, fel calon Dafydd ei d&acirc;d.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond er mwyn Dafydd y rhoddodd yr Ar|glwydd ei Dduw iddo ef oleuni yn Ieru&s;alem: gan gyfodi ei fab ef ar ei &ocirc;l ef, a &s;iccrhau Ieru|&s;alem.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O herwydd Dafydd a wnaeth yr hyn oedd inion yng-olwg yr Arglwydd: ac ni chiliodd oddiwrth yr hyn oll a orchymynnodd efe iddo ef holl ddyddiau ei enioes, onid<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 11.4. &amp; 12.9.</NOTE> yn achos Vrias yr Hethiad.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A rhyfel fu rhwng Rehoboam ac Ierobo|am holl ddyddiau ei enioes.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r rhan arall o weithredoedd Abiam, a'r hyn oll a wnaeth efe, onid ydynt hwy yn &s;cri|fennedic yn llyfr Cronici brenhinoedd Iuda&lpunctel; a rhyfel fu rhwng Abiam, ac Ieroboam.<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 13.3.</NOTE></P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 14.1</NOTE> Abiam a hunodd gyd ai dadau, a hwynt ai cladda&s;ant ef yn ninas Dafydd: ac A&s;a ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei le ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac yn yr vgeinfed flwyddyn i Ieroboam brenin I&s;rael, yr aeth A&s;a yn frenin ar Iuda.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac vn mlynedd a deugain y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem: ac enw ei fam ef [oedd] Maacha merch Abi&s;alom.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac A&s;a a wnaeth yr hyn oedd inion yng|olwg yr Arglwydd, fel Dafydd ei dad.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys efe a yrrodd ymmaith y gw&ycirc;r Sodomiaidd o'r wl&acirc;d: ac efe a fwriodd ym|maith yr holl ddelwau y rhai a wnaethe ei da|dau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 15.16.</NOTE> efe a &s;ymmudodd Maacha ei fam o [fod] yn dywy&s;oges, o herwydd gwneuthur o honi hi ddelw mewn llwyn: ac A&s;a a ddrylliodd ei delw hi, ac ai llo&s;codd wrth afon Cedron.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ond nid y&s;cogwyd yr vchelfeudd: etto calon A&s;a oedd berffaith gyd a'r Arglwydd ei holl ddyddiau ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a dd&ucirc;g imewu gy&s;&s;egredic bethau ei dad ef, a chy&s;&s;egredic bethau t&ycirc;'r Arglwydd: yn arian, yn aur, ac yn lle&s;tri.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A rhyfel fu rhwng A&s;a a Baa&s;a brenin I&s;rael, eu holl ddyddiau hwynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna Baa&s;a brenin I&s;rael a aeth i fynu yn erbyn Iuda, ac a adailadodd Rama: fel na ada|we efe i neb fyned, na dyfod at A&s;a frenin Iuda.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna A&s;a a gymmerodd yr holl arian,<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 16.1.</NOTE> a'r aur a adaw&s;yd yn nhry&s;&s;orau t&ycirc; 'r Arglwydd, a thry&s;&s;orau t&ycirc; 'r brenin, ac efe ai rhoddes hwynt yn llaw ei wei&s;ion: a'r brenin A&s;a a anfonodd at Benhadad mab Tabrimon, mab He&s;ion bre|nin Syria, yr hwn oedd yn trigo yn Dama&s;cus gan ddywedyd:</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Cyfammod [&s;ydd] rhyngofi a thi, rhwng fy nh&acirc;d i a'th d&acirc;d ti: wele mi a anfenais i ti an|rheg o arian, ac aur, d&ocirc;s, diddymma dy gyfam|mod a Baa&s;a brenin I&s;rael, fel y cilio efe oddi wrthifi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Felly Benhadad a wrandawodd ar y bre|nin A&s;a, ac a anfonodd dywy&s;ogion y lluoedd y rhai [oeddynt] ganddo ef yn erbyn dina&s;oedd I&s;rael, ac efe a darawodd Hion, a Dan,<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 16.3.</NOTE> ac Abel</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A phan glybu Baa&s;a [hynny,] yna efe a beidiodd ac adailadu Rama: ac a drigodd yn Thir&s;a.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y brenin A&s;a a ga&s;clodd holl Iuda heb ly&s;&s;u [neb,] ac hwy a gymmera&s;ant gerric Rama, ai choed y rhai a adailada&s;e Baa&s;a: a'r brenin A&s;a adailadodd a hwynt Gibea Ben|iamin, a Mi&s;pah.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r rhan arall o holl hanes A&s;a, ai holl gadernid ef, a'r hyn oll a wnaeth efe, a'r dina&s;o|edd y rhai a adailadodd efe, onid ydynt hwy yn &s;crifennedic yn llyfr Cronicl brenhinoedd Iu|da&lpunctel; eithr yn am&s;er ei henaint ef, efe a glafych|odd oi draed.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac A&s;a a hunodd gyd ai dadau, ac a gladd|wyd gyd ai dadau yn ninas Dafydd ei d&acirc;d: ac Io&s;aphat ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei le ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A Nadab mab Ieroboam a ddechreuodd deyrna&s;u ar I&s;rael yn yr ail flwyddyn i A&s;a bre|nin Iuda: ac efe a deyrna&s;odd ar I&s;rael ddwy flynedd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac efe a wnaeth ddrygioni yng-olwg yr
<PB REF="164">Arglwydd: ac a rodiodd yn ffordd ei d&acirc;d ac yn ei bechod ef [drwy] 'r hwn y gwnaeth efe i I&s;|rael bechu.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am hynny Baa&s;a mab Ahia o d&ycirc; I&s;&s;a|char a gydfwriadodd yn ei erbyn ef, a Baa&s;a ai tarawodd ef yn Gibethon yr hon [oedd] eiddo y Phili&s;tiaid: canys Nadab, a holl I&s;rael oedd|ynt yn gwarchau ar y Gibethoniaid.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A Baa&s;a ai lladdodd ef yn y drydedd flw|yddyn i A&s;a brenin Iuda: ac efe a deyrna&s;odd yn ei le ef.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A phan deyrna&s;odd, efe a darawodd holl d&ycirc; Ieroboam, ni adawodd vn [perchen] anadl i Ieroboam nes ei ddifetha ef, yn &ocirc;l<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 14.10.</NOTE> gair yr Ar|glwydd yr hwn a lefara&s;e efe drwy law ei w&acirc;s Ahia y Siloniad.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Am bechodau Ieroboam y rhai a becha&s;e efe, a [thrwy] y rhai y gwnaethe efe i I&s;rael bechu: o herwydd ei waith ef yn digio Arglw|ydd Dduw I&s;rael.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A'r rhan arall o hanes Nadab, a'r hyn oll a wnaeth efe: onid ydynt hwy yn &s;crifenne|dic yn llyfr Cronicl brenhinoedd I&s;rael&lpunctel;</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A rhyfel fu rhwng A&s;a, a Baa&s;a brenin I&s;rael, eu holl ddyddiau hwynt.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yn y drydedd flwyddyn i A&s;a brenin Iu|da: y teyrna&s;odd Baa&s;a mab Ahia ar holl I&s;|rael yn Thir&s;a, bedair blynedd a'r hugain.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac efe a wnaeth ddrygioni yng-olwg yr Arglwydd: ac a rodiodd yn ffordd Ieroboam, ac yn ei bechod ef, [drwy] yr hwn y gwnaeth efe i I&s;rael bechu.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Teyrna&s;iad Baa&s;a. 6 Ela. 9 Zimri. 17 Omri a Thibni. 29 Ac Ahab yr hwn a briododd le&s;abel. 34 Ac a|dailadaeth Iericho.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y daeth gair yr Arglwydd ac Iehu fab Hanani yn erbyn Baa&s;a gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O herwydd i'm dy dderchafu o'r llwch, a'th roddi yn flaenor ar fy mhobl I&s;rael: a rho|dio o honot tithe yn ffordd Ieroboam, a pheri i'm pobl I&s;rael bechu gan fy nigio ai pecho|dau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Wele fi yn torri ymmaith hiliogaeth Baa&s;a, a hiliogaeth ei d&ycirc; ef: a rhoddaf dy d&ycirc; fel<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 15.29.</NOTE> t&ycirc; Ieroboam mab Nabat.</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 14.11.</NOTE> Y c&wcirc;n a fwyttu 'r hwn fyddo marw o eiddo Baa&s;a yn y ddinas, ac adar y nefoedd a fwytt&acirc;nt yr hwn fyddo marw oi eiddo ef yn y maes.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r rhan arall o hanes Baa&s;a, a'r hyn a wnaeth efe, ai gadernid ef: onid ydynt hwy yn &s;crifennedic yn llyfr Cronicl brenhinoedd I&s;rael&lpunctel;<NOTE PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Cron. 16.1.</NOTE></P>
<P N="6"><HI>6</HI> A Baa&s;a a hunodd gyd ai dadau, ac a gla|ddwyd yn Thir&s;a: ac Ela ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei le ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Hefyd drwy law Iehu fab Hanani y pro|phwyd y bu gair yr Arglwydd yn erbyn Baa|&s;a, ac yn erbyn ei d&ycirc; ef, o herwydd yr holl ddyr|gioni 'r hwn a wnaethe efe yng-olwg yr Ar|glwydd, gan ei ddigio ef drwy waith ei ddwy|law i fod fel t&ycirc; Ieroboam: ac o blegit iddo ei ladd ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yn y chweched flwyddyn ar hugain i A&s;a brenin Iuda: y teyrna&s;odd Ela mab Baa&s;a ar I&s;rael yn Thir&s;a ddwy flynedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A Zimri ei w&acirc;s ef tywy&s;og ar hanner y cerbydau a gyd-fwriadodd yn ei erbyn ef: ac efe oedd feddw yn yfed yn Thir&s;a yn nh&ycirc; Ar&s;a yr hwn [oedd] ben teulu yn Thir&s;a.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y daeth Zimri, ac ai tarawodd ef ac ai lladdodd yn y &s;eithfed flwyddyn ar hugain i A&s;a brenin Iuda: ac a deyrna&s;odd yn ei le ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan deyrna&s;odd efe, ac ei&s;tedd ar ei deyrn-gader, efe a laddodd holl d&ycirc; Baa&s;a, ni adawodd efe iddo ef [vn] i bi&s;&s;o yn erbyn y pa|red: nai geraint, nai gyfeillion.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Felly Zimri a ddini&s;triodd holl d&ycirc; Baa|&s;a: yn ol gair yr Arglwydd yr hwn a lefarodd efe yn erbyn Baa&s;a drwy law Iehu y proph|wyd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O herwydd holl bechodau Baa&s;a, a phe|chodau Elah ei f&acirc;b ef: [drwy] 'r rhai y pecha|&s;ant hwy, a thrwy y rhai y gwnaethant i I&s;ra|el bechu, gan ddigio Arglwydd Dduw I&s;rael drwy eu gorwagedd hwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r rhan arall o hanes Ela, a'r hyn oll a wnaeth efe: onid ydynt hwy 'n &s;crifennedic yn llyfr Cronicl brenhinoedd I&s;rael&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yn y &s;eithfed flwyddyn ar hugain i A&s;a brenin Iuda y teyrna&s;odd Zimri &s;aith niwrnod yn Thir&s;a: a'r hobl oeddynt yn gwer&s;&s;yllu yn erbyn Gibethon yr hon [oedd] eiddo y Phili&s;ti|aid.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A chlybu 'r bobl (y rhai oeddynt yn y gwer&s;&s;yll) ddywedyd, Zimri a gyd fwriadodd, ac a darawodd y brenin: a holl I&s;rael a gorona|&s;ant Omri tywy&s;og y llu yn frenin y dwthwn hwnnw ar I&s;rael yn y gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna Omri a aeth i fynu, a holl I&s;rael gyd ag ef o Gibethon: ac hwy a warchaua&s;ant yn erbyn Thir&s;a.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pan welodd Zimri fod y ddinas wedi ei hennill, yna efe a ddaeth i balas y brenin: ac efe a lo&s;codd d&ycirc; r' brenin ar ei vchaf a th&acirc;n, ac efe a|fu farw,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am ei bechodau ef yn y rhai y pechodd efe, gan wneuthur dyrgioni yng-olwg yr Ar|glwydd: gan rodio yn ffordd Ieroboam ac yn ei bechod [drwy] 'r hwn y gwnaeth efe i I&s;rael bechu.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r rhan arall o hanes Zimri ai gydfrad|wriaeth ef [drwy] yr hwn a cydfwriadodd efe: onid ydynt hwy yn &s;crifennedic yn llyfr Cro|nicl brenhinoedd I&s;rael&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna yr ymrannodd y bobl yn [ddau] han|ner: rhan o'r bobl oedd ar &ocirc;l Tibni mab Ginab iw o&s;od ef yn frenin, a rhan ar &ocirc;l Omri.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r bobl y rhai [oeddynt] ar &ocirc;l Omri a oruchfygodd y bobl y rhai [oeddynt] ar &ocirc;l Tibni
<PB N="147" REF="164">mab Ginah: felly Tibni a fu farw, ac Omri a deyrna&s;odd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yn yr vnfed flwyddyn ar hugain i A&s;a brenin Iuda y teyrna&s;odd Omri ar I&s;rael ddeu|ddeng mhlynedd: yn Thir&s;a y teyrna&s;odd efe chwe blynedd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac efe a brynodd fynydd Samaria gan Semer er dwy o dalentau arian: ac efe a adai|ladodd yn y mynydd, ac a alwodd enw yr ddinas yr hon a adailada&s;e efe, ar &ocirc;l enw Semer ar|glwydd mynydd Samaria.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ond Omri a wnaeth ddyrgioni yng-&wcirc;ydd yr Arglwydd: ac a wnaeth yn waeth na'r holl rai [a fua&s;ent] oi flaen ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac efe a rodiodd yn holl ffordd Ieroboam mab Nabat, ac yn ei bechod ef [drwy] yr hwn y gwnaeth efe i I&s;rael bechu: gan ddigio Arglw|ydd Dduw I&s;rael drwy eu gorwagedd hw|ynt.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r rhan arall o hanes Omri yr hyn a wnaeth efe, ai gadernid yr hwn a wnaeth efe: onid ydynt hwy yn &s;crifennedic yn llyfr Cro|nicl brenhinoedd I&s;rael.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac Omri a hunodd gyd ai dadau, ac a gladdwyd yn Samaria, ac Ahab ei fab ef a de|yrna&s;odd yn i le ef.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Canys Ahab mab Omri a deyrna&s;odd ar I&s;rael yn y drydedd flwyddyn ar bympthec ar hugain i A&s;a brenin Iuda: ac Ahab mab Omri a deyrna&s;odd ar I&s;rael yn Samaria ddwy fly|nedd ar hugain.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac Ahab mab Omri a wnaeth yn waeth yng-olwg yr Arglwydd, na'r holl rai a [fua|&s;ent] oi flaen ef.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Canys y&s;cafn oedd ganddo ef rodio ym mhechodau Ieroboam mab Nabat: ac efe a gymmerth yn wraig Ie&s;ebel merch Ethbaal brenin y Sidoniaid, ac efe a aeth, ac a wa&s;anae|thodd Baal, ac a ymgrymmodd iddo ef.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac efe a gyfododd allor i Baal yn nh&ycirc; Baal, yr hwn a adailada&s;e efe yn Samaria.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac Ahab a wnaeth lwyn, ac Ahab a w|naeth fwy i ddigio Arglwydd Dduw I&s;rael na holl frenhinoedd I&s;rael y rhai fua&s;ent oi flaen ef.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yn ei ddyddiau ef Hiel y Betheleiad a adailadodd Iericho: drwy [farwolaeth] Abiram ei gyntafenedic y &s;ylfaenodd efe hi, a thrwy [far|wolaeth] Segub ei fab ieuangaf y go&s;ododd efe ei phyrth hi, yn&ocirc;l gair yr Arglwydd yr hwn lefara&s;e efe<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua. 6.26.</NOTE> drwy law Io&s;ua mab Nun.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Elias yn prophwydo newyn i Ahab. 6 Ac yn cael ei borthi gan y cig-frain ennyd. 10 Ac wedi hynny gan wraig weddw o Sarepta. 16 A honno yn cael rh&acirc;d penll&acirc;d, ai mab o farw i fyw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Elias (y The&s;biad [vn] o bre&s;&s;wylwtyr Gilead) a ddywedodd wrth Ahab, [fel] y<NOTE N="*" PLACE="marg">Eccle. 48.3. iago. 5.16.</NOTE> mae byw Arglwydd Dduw I&s;rael yr hwn yr ydwyf yn &s;efyll ger ei fron, ni bydd y blynyddo|edd hyn wlith, na glaw: onid yn &ocirc;l fyng-air mau&s;i.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A gair yr Arglwydd a ddaeth atto ef gan ddywedyd:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> D&ocirc;s oddi ymma a thro di tua yr dwyrain: ac ymguddia wrth afon Cerith yr hon [&s;ydd] ar gyfer yr Iorddonen.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac o'r afon yr &ycirc;fi: a mi a berais i'r cigfrain dy borthi di yno.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly efe a aeth, ac a wnaeth yn &ocirc;l gair yr Arglwydd: efe a aeth, ac a arho&s;odd wrth afon Cerith, yr hon [&s;ydd] ar gyfer yr Iorddo|nen.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r cigfrain a ddugent iddo ef fara, a ch&icirc;g y boreu, a bara, a chig bryd nawn: ac yntef a yfe o'r afon.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac ym mhen y flwyddyn y &s;ychodd yr a|fon: canys ni bua&s;e law yn y wl&acirc;d.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A gair yr Arglwydd a ddaeth atto ef gan ddywedyd:</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 4.25.</NOTE> Cyfot dos i Sareptha yr hon [fydd] yn Sidon, ac aros yno: wele gorchym ynnais i wraig weddw dy borthi di yno.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly efe a gyfododd, ac a aeth i Sarep|tha, pan ddaeth efe at borth y ddinas, wele yno wraig weddw yn ca&s;clu briwydd: ac efe a lefodd arni, ac a ddywedodd, d&wcirc;g attolwg i mi ychydig ddwfr mewn lle&s;tr fel yr y&s;wyf.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac hi a aeth iw gyrchu: yna efe a alwodd arni, ac a ddywedodd, dwg attolwg i mi dammed o fara yn dy law.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A hi a ddywedodd [fel] y mae yr Arglw|ydd dy Dduw yn fyw, nid oes gennif dei&s;en, o|nid lloned llaw o flawd mewn celwrn, ac ychy|dig olew mewn &s;t&ecirc;n: ac wele fi yn ca&s;clu bri|wydd i fyned i mewn, ac i baratoi hynny i mi, ac i'm mab, fel y bwyttaom hynny, ac y byddom feirw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac Elias a ddywedodd wrthi, nac ofna, dos i mewn gwna yn &ocirc;l dy air: etto gwna i mi o hynny dorth fechan yn gyntaf, a d&wcirc;g i mi, y|na gwna i ti, ac i'th feb yn olaf.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys fel hyn y dywedodd Arglwydd Dduw I&s;rael, y blawd yn y celwrn ni threulir, a'r olew o'r &s;ten ni dderfydd hyd y dydd y rhoddo yr Arglwydd law ar wyneb y ddaiar.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Felly hi a aeth, ac a wnaeth yn &ocirc;l gair E|lias: ac hi a fwyttaodd, ac yntef, ai th&ycirc;lwyth, [y&s;paid] blwyddyn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ni ddarfu y celyrned blawd, a'r &s;t&ecirc;ned o|lew ni ddarfu: yn &ocirc;l gair yr Arglwydd yr hwn a ddyweda&s;e efe drwy law Elias.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac wedi y pethau hyn y clefychodd mab gwraig y t&ycirc;: ac yr oedd ei glefyd ef mo'r gryf, fel na thrigodd anadl ynddo.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A hi a ddywedodd wrth Elias, beth [&s;ydd] i mi [a wnelwyf] a thi g&wcirc;r Duw&lpunctel; a ddaetho&s;t ti attaf i goffau fy anwiredd, ac i ladd fy mab&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a ddywedodd wrthi hi, dyro i mi dy fab: ac efe ai cymmerth ef oi mynwes hi, ac ai
<PB REF="165">d&ucirc;g ef i fynu i &s;tafell yr hon yr oedd efe yn aros ynddi, ac ai go&s;ododd i lawr ar ei wely ei hun.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna efe a lefodd ar yr Arglwydd, ac a ddywedodd: o Arglwydd fy Nuw, a ddrygai&s;t ti y wraig weddw yr hon yr oeddwni i yn ymdei|thio gyd a hi, gan l&acirc;dd ei mab hi&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac efe a yme&s;tynnodd ar y bachgen dair gwaith, ac a lefodd ar yr Arglwydd, ac a ddy|wedodd: &ocirc; Arglwydd fy Nuw, dychweled atto|lwg enaid y bachgen hwn iddo eil-waith.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna yr Arglwydd a wrandawodd ar lef Elias: ac enaid y bachgen a ddychwelodd i mewn iddo ef, ac efe a ddadebrodd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna Elais a gymmerodd y bachgen, ac ai rhoddes ef iw fam: ac Elias a ddywedodd, gw&ecirc;l, byw yw dy fab.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r wraig a ddywedodd wrth Elias, yn awr, hyn a wn i [&s;ef] mai g&wcirc;r Duw [ydwyt] ti: ac [mai] gwirionedd [yw] gair yr Arglwydd yn dy enau di.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Elias wedi ei yrru at Ahab yn cyfarfod ag Obadia yn gyntaf, ac yna ag Ahab. 10 Yn peri lladd prophwy|di Baal, ac yn cael glaw gan Dduw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN &ocirc;l dyddiau lawer y daeth gair yr Arglw|ydd at Elais yn y drydedd flwyddyn gan ddywedyd: dos, ymddangos i Ahab, a mi a ro|ddaf law ar wyneb y ddaiar.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Elias gan hynny a aeth, ac a ymddango|&s;odd i Ahab: a'r newyn oedd d&ocirc;&s;t yn Samaria.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac Ahab a lawodd am Obadia yr hwn [oedd] ben teulu [iddo ef: ac Obadia oedd yn ofni yr Arglwydd yn fawr.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys pan dde&s;truwiodd Iezabel broph|wydi yr Arglwydd: yna obadia a gymmerodd gant o brophwydi, ac ai cuddiodd hwynt, b&ocirc;b yn ddeg a deugain mewn ogof, ac ai porthodd hw|ynt a bara, ac a dwfr.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac Ahab a ddywedodd wrth Obadia, d&ocirc;s i'r wl&acirc;d, at b&ocirc;b ffynnon ddwfr, ac at yr holl afo|nydd: ond odid ni a gawn la&s;-wellt fel y cadw|om yn fyw y ceff&ycirc;lau a'r mulod, fel na adawom [i'r vn] o'r anifeiliaid fethu.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Felly y rhanna&s;ant iddynt y wl&acirc;d iw cher|dded: Ahab a aeth y naill ffordd ei hunan, ac O|badia a aeth y ffordd arall ei hunan.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan oedd Obadia ar y ffordd, yna wele Elias yn ei gyfarfod ef: ac efe ai hadnabu ef, ac a &s;yrthiodd ar ei wyneb, ac a ddywedodd, onid ti yw fy arglwydd Elias&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yntef a ddywedodd wrtho ef [&icirc;e] myfi: dos, dywet i'th arglwydd, wele Elias.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Dywedodd yntef, pa bechod a wneuthum i, pan ydwyt ti yn rhoddi dy w&acirc;s yn llaw Ahab i'm lladd&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> [Fel] mai byw yr Arglwydd dy Dduw, nid oes genhedlaeth, na brenhiniaeth yr hon ni ddanfonodd fy arglwydd iddi i'th gei&s;io di, pan ddywedent, nid [yw efe ymma:] yna efe a dynge y frenhiniaeth, a'r genhedlaeth pan nath <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">offe di.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yn awr, ti ydwyt yn dywedyd: d&ocirc;s, dywet i'th arglwydd, wele Elias.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A phan elwyf fi oddi wrthit ti, yna y|&s;pryd yr Arglwydd a'th gymmer di ll&ecirc; nis gwn i, pan ddelwyf i fynegu i Ahab ac yntef heb dy gael di, yna efe a'm lladd fi: ond y mae dy w&acirc;s di yn ofni yr Arglwydd oi febyd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Oni fynegwyd i'm harglwydd yr hyn a a wneuthum i pan laddodd Iezabel brophwydi 'r Arglwydd, fel y cuddiais, gan-&wcirc;r o brophwy|di yr Arglwydd b&ocirc;b yn dd&ecirc;ng-&wcirc;r a deugain mewn ogof, ac y porthais hwynt a bara, ac a dwfr&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac yn awr ti a ddywedi, dos, dywet i'th arglwydd, wele Elais, fel i'm lladdo fi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A dywedodd Elias [fel] mai byw Ar|glwydd y lluoedd yr hwn y &s;efais ger ei fron: heddyw yn ddiau yr ymddango&s;af iddo ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna Obadia a aeth i gyfarfod Ahab, ac a fynegodd iddo ef: ac Ahab a aeth i gyfarfod E|lais.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Pan welodd Ahab Elias: yna Ahab a ddywedodd wrtho ef, onid ti yw efe yr hwn &s;ydd yn blino I&s;rael&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac efe a ddywedodd, ni flinais i I&s;rael, o|nid ty di, a th&ycirc; dy dad ti: am i chwi wrthod gor|chymynnion yr Arglwydd, a rhodio, o honoch chwi ar &ocirc;l Baalim.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac yn awr anfon, [a] cha&s;cl attaf holl I&s;|rael i fynydd Carmel: a phrophwydi Baal, [&s;ef] pedwar cant, a d&ecirc;c a deugain, a phrophwydi y llwynau, [&s;ef] pedwar cant y rhai ydynt yn bw|ytta ar fwrdd Iezabel.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Felly Ahab a anfonodd at holl feibion I&s;rael: ac a ga&s;clodd y prophwydi i fynydd Carmel.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna Elias a ne&s;&s;aodd at yr holl bobl, ac a ddywedodd, pa h&ycirc;d yr ydych chwi yn cloffi mewn dau feddwl&lpunctel; os yr Arglwydd [&s;ydd] Dduw, ewch ar ei &ocirc;l ef, ond os Baal, ewch ar ei &ocirc;l yntef: a'r bobl ni acteba&s;ant iddo ef air.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y dywedodd Elias wrth y bobl, my|fi fy hunan ydwyf y fyw o brophwydi yr Ar|glwydd: a phrophwydi Baal [ydynt] bedwar cant a deng-wr a deugain.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Rhodder gan hynny i ni ddau fu&s;tach, a dewi&s;ant hwy iddynt vn bu&s;tach, a drylliant ef, a co&s;odant ar y coed, ond na o&s;odant d&acirc;n [tano ef:] a minnef a baratoaf y bu&s;tach arall, ac ni ro|ddaf d&acirc;n tano.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna gelwch ar enw eich du wiau chwi, a minnef a alwaf ar enw yr Arglwydd, a bydded efe yn Dduw yr hwn a attebo drwy d&acirc;n, [&icirc;e by|dded] efe Dduw: a'r holl bobl a atteba&s;ant, ac a ddyweda&s;ant, da yw yr p&ecirc;th.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac Elias a ddywedodd wrth brophwydi Baal, dewi&s;wch i chwi vn bu&s;tach, a pharatoi|wch ef yn gyntaf, (canys llawer ydych chwi:) a gelwch ar enw eich duwiau chwi, ac na o&s;od|wch d&acirc;n tano ef,</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A hwynt a gymmera&s;ant y bu&s;tach yr
<PB N="148" REF="165">hwn a rodda&s;id iddynt hwy, ac ai paratoa&s;ant, ac a alwa&s;ant ar enw Baal o'r boreu hyd hanner dydd, gan ddywedyd, Baal gwrando ni, ond ni [chlybuwyd] llef, na neb yn atteb: a hwynt a lamma&s;ant ar yr allor yr hon a wnel&s;id.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Pan ydoedd hi yn hanner dydd, yna Eli|as ai gwatworodd hwynt, ac a ddywedodd, ge|lwch a llef vchel, gan mai duw yw efe: canys ymddiddan [y mae,] neu erlyd ei [elynnion] neu ymdeithio y mae efe, fe a alle gy&s;cu o honaw ef, ac [mai rhaid] ei ddeffroi ef.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A hwynt a waedda&s;ant a llef vchel, ac a ymrwyga&s;ant yn &ocirc;l eu harfer a chyllill, ac ag e|llynnod, nes gollwng gwaed arnynt.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac wedi iddi fyned tros hanner dydd, a phropwydo o honynt nes offrymmu y bwyd off|rwm: etto ni chlybuwyd llef, na neb yn atteb, na dim y&s;tyriaeth [am danynt hwy.]</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A dywedodd Elias wrth yr holl bobl, ne&s;|&s;ewch attafi, a'r holl bobl a ne&s;&s;a&s;ant atto ef: ac efe a gyweiriodd allor yr Arglwydd yr hon a ddryllia&s;id.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac Elias a gymmerth ddeuddec o ger|ric, yn &ocirc;l rhifedi llwythau meibion Iacob: yr hwn y bua&s;e gair yr Arglwydd gyd ag ef gan ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 32.28. 2. bren. 17.34.</NOTE> I&s;rael fydd dy enw di.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac efe a adailadodd a'r meini allor yn e|dau yr Arglwydd: ac a wnaeth ff&ocirc;s (o gylch lle dau fe&s;ur o h&acirc;d) o amgylch i'r allor.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac efe a drefnodd y coed, ac a ddrylliodd y bu&s;tach, ac ai go&s;ododd ef ar y coed.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac efe a ddywedodd, llenwch bedwar ce|lyrned o ddwfr, a thywelltwch ar y poeth off|rwm, ac ar y coed: ac efe a ddywedodd, gwne|wch eil-waith, a hwy a wnaethant eil-waith, dywedodd hefyd, gwnewch y drydedd waith, a hwy a wnaethant y drydedd waith.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A'r dyfroedd a aethant o amglych i'r all|or, fel y llawnwyd y ffos o ddwfr.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A phan offrymmwyd y bwyd offrwm, yna Elias y prophwyd a ne&s;&s;aodd, ac a ddywedodd, &ocirc; Arglwydd Dduw Abraham, I&s;aac, ac I&s;rael, gwybydder heddyw mai ti [&s;ydd] Dduw yn I&s;|rael, a minnef yn w&acirc;s i ti: ac mai trwy dy air di y gwneuthum i yr holl bethau hynn.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Gwrando fi&ocirc; Arglwydd, gwrando fi, fel y g&wcirc;ypo y bobl hyn mai tydi [yw 'r] Arglwydd Dduw: pan ddychwelech eu calon hwynt tra|chefn.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yna t&acirc;n yr Arglwydd a &s;yrthiodd, ac a y&s;&s;odd y poeth offrwm, a'r coed, a'r cerrig, a'r llwch: ac a leibiodd y dwfr yr hwn [oedd] yn y ff&ocirc;s.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A'r holl bobl a wel&s;ant, ac a &s;yrthia&s;ant ar eu hwynebau, ac a ddyweda&s;ant: 'r Arglwydd &s;ydd Dduw, yr Arglwydd &s;ydd Dduw.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac Elais a ddywedodd wrthynt hwy, de|liwch brophwydi Baal, na ddianged g&wcirc;r o ho|nynt, a hwynt ai dalia&s;ant hwy: ac Elias ai dy|godd hwynt i wared i afon Ci&s;on, ac i lladdodd hwynt yno.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac Elias a ddywedodd wrth Ahab, d&ocirc;s i fynu, bwytta, ac &ycirc;&s;: canys [wele] drw&s;t llawer o law.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Felly Ahab a ath i fynu i fwytta, ac i y|fed: ac Elias a aeth i fynu i benn Carmel, ac a yme&s;tynnodd ar y ddaiar, ac a o&s;ododd ei wy|neb rhwng ei liniau.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ac efe a ddywedodd wrth ei langc, dos i fynu yn awr edrych tua yr m&ocirc;r, ac efe a aeth i fy|nu ac a edrychodd, ac a ddywedodd, nid [oes] dim: dywedodd yntef, dos etto &s;aith waith.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A'r &s;eithfed waith y dywedodd efe, wele gwmmwl bychan fel cledr llaw g&wcirc;r yn dercha|fu o'r m&ocirc;r: yna y dywedodd yntef, dos i fynu, dy|wet wrth Ahab, rhwym [dy gerbyd], a dos i wa|red fel na'th rwy&s;tro yr glaw.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ac yn yr ennyd honno y nefoedd a dywy|lla&s;ant gan gwmylau, a gwynt, fel y bu glaw mawr: yna Ahab a farchogodd, ac a aeth i Iez|rahel.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> A llaw yr Arglwydd oedd gyd ag Elais, ac efe a wregy&s;&s;odd ei lwyn au: ac a redodd o flaen Ahab nes ei ddyfod efe i Iezrahel.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Elias yn ffoi rhag Iezabel. 5 Angel Duw yn ei borthi ef. 9 Duw yn ymddiddan ag Elias, ac yn ei yrru ef i eneinio Hazael ar Siria, Iehu ar I&s;rael, ac Eli&s;eus yn brophwyd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Ahab a fynegodd i Iezabel yr hyn oll a wnaethe Elias: a chwbl oll a'r a ladda&s;e efe (&s;ef yr holl brophwydi) a'r cleddyf.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna Iezabel a anfonodd gennad at Elias gan ddywedyd, fel hyn y gwnelo y duwiau, ac fel hyn y chwanegant oni o&s;odaf erbyn y pryd [hyn] y foru dy enioes di fel enioes vn o honynt hwy.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pan welodd efe [hynny,] yna y cyfododd efe, ac efe a aeth am ei enioes, ac a ddaeth i Beer|&s;eba yr hon [&s;ydd] yn Iuda: ac efe a adawodd ei langc yno.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe aeth i'r anialwch daith diwrnod, ac a ddaeth, ac a ei&s;teddodd tann ryw f&ecirc;rywen: ac a ddei&s;yfiodd gael marw, dywedodd hefyd, digo~ yw, yn awr Arglwydd cymer fy enaid, canys nid ydwyf fi well na'm tadau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a orweddodd, ac a gy&s;codd tann ryw f&ecirc;rywen: ac wele ryw angel yn cyffwrdd ag ef, yr hwn a ddywedodd wrtho ef, cyfot, bw|ytta.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a edrychodd, ac wele dei&s;en wedi ei chra&s;u ar farwor, a pioled o ddwfr wrth ei ben ef: felly efe a fwyt&acirc;odd, ac a yfodd, ac a ddych|welodd, ac a gy&s;codd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac angel yr Arglwydd a ddaeth trachefn yr ail waith, ac a gyffyrddodd ag ef, ac a ddywe|dodd, cyfot bwytta: canys [y mae] i ti lawer o ffordd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna efe a gyfododd, ac a fwyttaodd, ac a yfodd: a thrwy rym y bwyd hwnnw y cerddodd efe ddeugain nhiwrnod, a deugain nh&ocirc;s hyd Horeb mynydd Duw.</P>
<PB REF="166">
<P N="9"><HI>9</HI> Ac yno yr aeth efe i fewn ogof, ac a let|teuodd yno: ac wele air yr Arglwydd atto ef, ac efe a ddywedodd wrtho ef, beth [a wnei] di ymma Elias&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe a ddywedodd, dygais fawr z&ecirc;l dros Arglwydd Dduw y lluoedd, o herwydd i feibion I&s;rael wrthod dy gyfammod ti, a de&s;truwio dy allorau di, a ladd dy brophwydi di a'r cleddyf: a<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 11.3.</NOTE> mi fy hunan a adawyd, a chei&s;io y maent hwy ddwyn fy enioes inne.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a ddywedodd, tyret allan, a &s;af yn y mynydd ger bron yr Arglwydd, ac wele yr Ar|glwydd yn myned heibio, a gwynt mawr a chr&ycirc;f yn rhwygo yr mynyddoedd, ac yn dryllio yr ereigiau o flaen yr Arglwydd, [ond] nid [oedd] yr Arglwydd yn y gwynt: ac ar &ocirc;l y gwynt [y daeth] daiar-gryn, ac nid [oedd] yr Arglwydd yn y ddaiar-gryn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac ar &ocirc;l y ddaiar-gryn [y daeth] t&acirc;n [ond] nid [oedd] yr Arglwydd yn y t&acirc;n: ac ar &ocirc;l y t&acirc;n [y daeth] llef ddi&s;taw fain.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A phan glybu Elias [hynny,] yna efe a oblygodd ei wyneb yn ei fantell, ac a ddaeth allan, ac a &s;afodd [wrth] ddr&wcirc;s yr ogof: ac wele lef [yn dyfod] atto ef, yr hon a ddywedodd, beth [a wnei] di ymma Elias&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Dywedodd yntef dygais z&ecirc;l dros Ar|glwydd Dduw yr lluoedd, o herwydd i feibion I&s;rael wrthod dy gyfammod ti a de&s;truwio dy allorau, a lladd dy brophwydi a'r cleddyf: a mi fy hunan a adawyd, a chei&s;io y maent fy enioes inne fel y dygent hi ymmaith.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrtho ef, d&ocirc;s, dychwel i'th ffordd [tu ag] anialwch Da|ma&s;cus: pan ddelech [yno] eneinia Hazael yn frenin ar Syria.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Iehu fab Nim&s;i a eneini di yn frenin ar I&s;rael: ac Eli&s;&ecirc;us fab Saphat o Abel Me|holah a eneini di yn brophwyd yn dy l&ecirc; dy hun.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 9.1. eccle. 48.8.</NOTE> hwn a ddiango rhac cleddyf Haza|el, Iehu ai lladd ef: ac Eli&s;&ecirc;us a ladd yr hwn a ddiango rhac cleddyf Iehu.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 11.4.</NOTE> mi a adewais yn I&s;rael &s;aith o filo|edd: glinniau y rhai oll nid ymgrymma&s;ant i Baal, a genau y rhai oll nis eu&s;&s;ana&s;ant ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Felly efe aeth oddi yno, ac a gafodd E|li&s;&ecirc;us fab Saphat yn aredic a deuddec cwpl [o &ycirc;chen] oi flaen, ac efe [oedd] gyd a'r deuddec: ac a fwriodd ei fantell am dano ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac efe a adawodd yr &ycirc;chen, ac a redodd ar &ocirc;l Elias, ac a ddywedodd, attolwg gad i mi gu&s;&s;anu fy nh&acirc;d, a'm mam, ac mi a ddeuaf ar dy &ocirc;l: ac yntef a ddywedodd wrtho ef, d&ocirc;s, dych|wel, canys beth a wneuthum i ti&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac efe a ddychwelodd oddi ar ei &ocirc;l ef, ac a gymmerth gwpl o &ycirc;chen, ac ai lladdodd, ac ag offer yr &ycirc;chen efe ai berwodd hwynt, ac a roddodd y c&icirc;g i'r bobl, ac hwy a fwyttaw&s;ant: yna efe a gyfododd, ac a aeth ar &ocirc;l Elias, ac ai gwa&s;anaethodd ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Brenin Syria yn gwarchau Samaria. 13 Duw yn addo ac yn rhoddi yr oruchafiaeth i I&s;rael. 34 Y prophwyd yn ceryddu Ahab am wneuthur cyfammod a bre|nin Syria.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Benhadad brenin Syria a ga&s;clodd ei holl l&ucirc;, a deuddec brenin ar hugain gyd ag ef, a meirch, a cherbydau: ac efe a aeth i fynu, ac a warchaodd ar Samaria, ac a ymladdodd iw herbyn hi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a anfonodd gennadau at Ahab bre|nin I&s;rael i'r ddinas.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac a ddywedodd wrtho ef, fel hyn y dy|wed Benhadad, dy arian a'th aur &s;ydd eiddo fi: dy wragedd hefyd a'th feibion teccaf ydynt ei|ddo fi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A brenin I&s;rael a attebodd, ac a ddywe|dodd, yn &ocirc;l dy air di fy arglwydd frenin myfi a'r hyn oll [&s;ydd] gennif [ydym] eiddo ti.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r cennadau a ddychwela&s;ant, ac a ddy|weda&s;ant, fel hyn yr ymadroddodd Benhadad gan ddywedyd: o herwydd i mi anfon attat ti gan ddywedyd, dy arian, a'th aur, a'th wra|gedd, a'th feibion a roddi di i mi,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny yng-hylch y pryd [hyn] y fo|ru yr anfonaf fyng-wei&s;ion attati t&icirc;, fel y chwi|liant dy d&ycirc;, a thai dy wei&s;ion: a phob peth dy|munol yn dy olwg a gymmerant hwy yn eu dwylo, ac [ai] dugant ymmaith.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna brenin I&s;rael a alwodd am holl he|nuriaid y wl&acirc;d, ac a ddywedodd, gwybyddwch attolwg, a gwelwch mai cei&s;io drygioni y mae hwn: canys efe a anfonodd attafi, am fyng|wragedd, am fy meibion, ac am fy arian, ac am fy aur, ac nis gommeddais ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr holl henuriaid hefyd, a'r holl bobl a ddyweda&s;ant wrtho ef: na wrando, ac na chyd|tuna [ag ef.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny y dywedodd efe wrth genna|dau Benhadad, dywedwch i'm harglwydd y brenin, [am] yr hyn oll yr anfonai&s;t ti at dy w&acirc;s o'r cyntaf mi ai gwnaf, ond ni allaf wneuthur y peth hyn: a'r cennadau a aethant, ac a dduga|&s;ant air iddo ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A Benhadad a anfonodd atto ef, ac a ddywedodd, fel hyn y gwnelo y duwiau i mi, ac fel hyn y chwanegant: os bydd pridd Samaria ddigon [i lenwi,] dyrnau yr holl bobl y rhai [ydynt] i'm canlyn i.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A brenin I&s;rael a attebodd, ac a ddywe|dodd, dywedwch [wrtho ef,] nac ymffro&s;tied yr hwn a wregy&s;&s;o [ei arfau,] fel yr hwn ai dio&s;|co.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A phan glywodd efe y peth hyn, ac efe yn yfed, efe a'r brenhinoedd yn eu pepyll: yna efe a ddywedodd wrth ei wei&s;ion, go&s;odwch, a hwy a o&s;oda&s;ant ar y ddinas.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna wele rhyw brophwyd a ne&s;&s;aodd at Ahab brenin I&s;rael, ac a ddywedodd, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, oni welai&s;ti 'r holl dyr|fa fawr hon&lpunctel; wele fi yn eu rhoddi hwynt yn dy law di heddyw, fel y g&wcirc;ypech mai myfi [yd|wyf]
<PB N="149" REF="166">yr Arglwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac Ahab a ddywedodd, drwy bwy&lpunctel; dy|wedodd yntef, fel hyn y dywedodd yr Arglw|ydd, drwy langciau tywy&s;ogion y talaithau: ac efe a ddywedodd, pwy a luniaetha 'r rhyfel&lpunctel; dy|wedodd yntef tydi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna efe a gyfrifodd langciau tywy&s;o|gion y talaithau, ac yr oeddynt yn ddau cant, [a] deuddrc ar hugain: ac ar eu h&ocirc;l hwynt efe a gyfrifodd yr holl bobl, cwbl o feibion I&s;rael yn &s;aith mil.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac hwy a aethant allan ganol dydd: a Benhadad oedd yn yfed yn feddw yn y gwer|&s;&s;yllau efe a'r brenhinoedd, &s;ef y deuddec brenin ar hugain y rhai oeddynt yn ei gynnorthwyo ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Felly llangicau tywy&s;ogion y talaithau a aethant allan yn gyntaf: a Benhadad a anfo|nodd [gennadau,] ac hwy a fynega&s;ant iddo ef gan ddywedyd, dynion a ddaethant allan o Sa|maria.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac efe a ddywedodd, os am heddwch y daethant allan deliwch hwynt yn fyw: ac os i ryfel y daethant allan, deliwch hwynt yn fyw.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Felly 'r aethant hwy allan o'r ddinas, [&s;ef] llangciau tywy&s;ogion y talaithau: a'r llu 'r hwn [oedd] ar eu h&ocirc;l hwynt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac hwy a ladda&s;ant bawb ei &wcirc;r, a'r Sy|riaid a ffoa&s;ant, ac I&s;rael ai herlidiodd hwynt: a Benhadad brenin Syria a ddiangodd ar farch, gydar gw&ycirc;r meirch.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna brenin I&s;rael a aeth allan, ac a da|rawodd y meirch, a'r cerbydau: felly efe a dara|wodd y Syriaid a phla mawr.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r prophwyd a ne&s;&s;aodd at frenin I|&s;rael, ac a ddywedodd wrtho ef, d&ocirc;s ymgryfha, gwybydd hefyd, a gw&ecirc;l yr hyn a wnelech: ca|nys yng-hyfnod y flwyddyn brenin Syria a ddaw i fynu i'th erbyn di.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna gwei&s;ion brenin Syria a ddyweda|&s;ant wrtho ef, duwiau y mynyddoedd [yw] eu duwiau hwynt, am hynny tr&ecirc;ch fuant na ni: er hynny os ymladdwn ni a hwynt yn y gwa&s;tad [ti a gei weled] oni orthrechwn ni hwynt.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Gwna gan hynny y peth hyn: tyn ym|maith y brenhinoedd bob vn oi le, a go&s;ot ddu|giaid yn ei lle hwynt.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Rhifa hefyd it lu fel y llu 'r hwn a go|llai&s;t ti, a meirch fel y meirch [hynny,] a cher|bydau fely cerbydau [hynny,] ac ni a ymladd|wn a hwynt yn y gwa&s;tad tir [a chei weled] oni orthrechwn ni hwynt: ac efe a wrandawodd ar eu llais hwynt, ac a wnaeth felly.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac yng-hyfnod y flwyddyn, Benhadad a gyfrifodd y Syriaid: ac a aeth i fynu i Aphec i ryfela yn erbyn I&s;rael.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A meibion I&s;rael a gyfrifwyd, ac a nifer|wyd, ac a aethant iw cyfarfod hwynt: a meibi|on I&s;rael a wer&s;&s;ylla&s;ant yn eu herbyn hwynt: fel dwy ddiadell fechain o eifr, a'r Syriaid a lawna&s;ant y wl&acirc;d.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A g&wcirc;r Duw a ne&s;&s;aodd, ac a lefarodd wrth frenin I&s;rael, ac a ddywedodd, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, o herwydd dywedyd or Syriaid Duw y mynyddoedd [yw] 'r Ar|glwydd, ac nid Duw 'r dyffrynnoedd [yw] e|fe: am hynny y rhoddaf yr holl dyrfa fawr hon i'th law di, ac y cewch wybod mai myfi [yw] r' Arglwydd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A'r rhai hyn a wer&s;&s;yla&s;ant yn erbyn y llaill &s;aith niwrnod: ac ar y &s;eithfed dydd y rhy|fel a ne&s;aodd, a meibion I&s;rael a ladda&s;ant o'r Syriaid gan mil o w&ycirc;r traed mewn vn diwr|nod.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A'r lleill a ffoa&s;ant i Aphec i'r ddinas, a'r m&ucirc;r a &s;yrthiodd, ar &s;aith mil ar hugain o'r gw&ycirc;r a adaw&s;id: a Benhadad a ff&ocirc;dd, ac a dda|eth i'r ddinas o &s;tafell i &s;tafell.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ai wei&s;ion a ddyweda&s;ant wrtho ef, wele clyw&s;om yn awr am frenhinoedd t&ycirc; I&s;rael, mai brenhinoedd trugarogion ydynt hwy: go&s;od|wn attolwg &s;achliain am ein lwynau, a rhaffau am ein pennau, ac awn at frenin I&s;rael, ond o|did efe a geidw dy enioes di.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna y gwregy&s;a&s;ant &s;achliain am eu lwynau, a rhaffau am eu pennau, ac a ddaethant at frenin I&s;rael, ac a ddyweda&s;ant, Benhadad dy w&acirc;s a ddywedodd, attolwg gad i mi fyw: dy|wedodd yntef, a ydyw efe etto yn fyw&lpunctel; fy mrawd [yw] efe.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A'r gw&ycirc;r a gymera&s;ant [hynny] yn ar|goel dda, ac a fry&s;ia&s;ant, ac a gippia&s;a~t y [gair] oddi wrtho ef, ac a ddyweda&s;ant dy frawd Ben|hadad, dywedodd yntef, ewch dygwchef: felly Benhadad a ddaeth allan atto ef, ac efe a barodd iddo ddyfod i fynu i'r cerbyd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A [Benhadad] a ddywedodd wrtho ef, dina&s;oedd y rhai a dd&ucirc;g fy nh&acirc;d i oddiar dy d&acirc;d ti a roddaf trachefn, fel y go&s;ottech heolydd it yn Nama&s;cus, fel y go&s;ododd fy nh&acirc;d yn Sa|maria, a [dywedodd Ahab] mi a'th ollyngaf drwy 'r ammod [hwn:] felly efe a wnaeth gy|fammod ag ef, ac ai gollyngodd ef.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Yna rhyw &wcirc;r o feibion y prophwydi a ddywedodd wrth ei gymmydog drwy air yr Ar|glwydd, taro fi attolwg: ond y g&wcirc;r a wrtho|dodd ei daro ef.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Dywedodd yntef wrtho ef, o herwydd na wrandewai&s;t ar lais yr Arglwydd, wele pan elech oddi wrthif y llew a'th ladd di: felly efe a aeth oddi wrtho ef, a'r llew ai cyfarfu ef, ac ai lladdodd.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yna efe a gafodd &wcirc;r arall, ac a ddywe|dodd, taro fi attolwg: a'r g&wcirc;r ai tarawodd ef gan ei daro, ai archolli.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Felly 'r aeth y prophwyd ac a &s;afodd o flaen y brenin ar y ffordd, ac a ymddieithrodd trwy [o&s;od] lludw ar ei lygaid.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A phan ddaeth y brenin heibio, yna efe a lefoddd ar y brenin, ac a ddywedodd: dy w&acirc;s a aeth i ganol y rhyfel, ac wele g&wcirc;r a aeth ym|maith
<PB REF="167">yr hwn a dduga&s;e rhyw &wcirc;r attafi, ac a ddyweda&s;e, cadw y g&wcirc;r hwn: os gan golli y collir ef, yna y bydd dy enioes di yn lle ei enioes ef, neu ti a deli dalent o arian.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A thra yr oedd dy w&acirc;s yn ymdroi ymma, ac accw, efe [a ddiangodd,]ac nid [yw] efe [iw gael]: a brenin I&s;rael a ddywedodd wrtho ef, felly [y bydd] dy farn, ti [ai] go&s;odai&s;t [hi.]</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Yna efe a fry&s;&s;iodd, ac a dynnodd ym|maith yr h&ucirc;g oddi ar ei lygaid: a brenin I&s;rael ai hadnabu ef, mai o'r prophwydi ['r oedd] efe.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ac efe a ddywedodd wrtho ef, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, o herwydd it ollwng ymmaith o'th law <HI>di</HI> y g&wcirc;r a roddais i farw: dy enioes di fydd yn lle ei enioes ef, a'th bobl di yn lle ei bobl ef.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yna brenin I&s;rael a aeth iw d&ycirc; ei hun, yn dri&s;t, ac yn llidioc: ac a ddaeth i Samaria.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iezabel yn peri lladd Naboth i gael ei winllan ef. 19 Elias yn ceryddu Ahab. 27 yntef yn cymmeryd math ar edifeirwch, ac yn cael gan Dduw ei arbed.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Digwyddodd yn &ocirc;l y pethau hyn fod gwin-llan gan Naboth y Iezraeliad yr hon[oedd] yn Iezrahel, wrth balas Ahab bre|nin Samaria.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac Ahab a lefarodd wrth Naboth gan ddywedyd, dyro i mi dy win-llan, fel y byddo hi i mi yn ardd ly&s;&s;iau, canys y mae hi yn agos i'm t&ycirc; i, ac mi a roddaf i ti am deni hi win-llan well na hi: [neu] os da fydd gennit, rhoddaf it ti ei gwerth hi o arian.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A Naboth a ddywedodd wrth Ahab: na atto 'r Arglwydd i mi roddi tref-tadaeth fy he|nafiaid i ti.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna Ahab a ddaeth iw d&ycirc; yn athri&s;t ac yn llidioc (o herwydd y gair yr hwn a lefara&s;e Na|both yr Iezraeliad wrtho ef, pan ddywedodd efe ni roddaf it dref-tadaeth fy henafiaid) ac efe a orweddodd ar ei wely, ac a dr&ocirc;dd ei wyneb, ac ni fwyttai fara.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna Iezabel ei wraig a ddaeth atto ef: ac a ddywedodd wrtho ef, pa ham y mae dy y&s;pryd [mor] athri&s;t, ac nad wyt yn bwytta bara&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a ddywedodd wrthi hi, o herwydd i mi lefaru wrth Naboth yr Iezraeliad, a dywe|dyd wrtho ef, dyro i mi dy win-llan er arian, neu os mynni di, rhoddaf it win-llan am deni: ond efe a ddywedodd, ni roddaf it fyng-winllan.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna Iezabel ei wraig a ddywedodd wr|tho ef, [ond] ydwyt ti yn awr yn teyrna&s;u ar I|&s;rael&lpunctel; cyfot, bwytta fara, a llawenhaed dy ga|lon, myfi a roddaf i ti win-llan Naboth yr Iez|raeliad.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Felly hi a &s;crifennodd lyth&ycirc;rau yn enw Ahab, ac ai &s;eliodd ai &s;&ecirc;l ef: ac a anfonodd y lly|th&ycirc;rau at yr henuriaid, ac at y pennaethiaid y rhai [oeddynt] yn ei ddinas ef yn trigo gyd a Naboth.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A hi a &s;crifennodd yn y llyth&ycirc;rau gan ddy|wedyd: cyhoeddwch ympryd, a chyfleuwch Naboth ym my&s;c pennaethiaid y bobl.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Cyfleuwch hefyd ddau &wcirc;r o feibion y fall gyferbyn ag ef, i de&s;tiolaethu iw erbyn ef gan ddywedyd, ti a geblai&s;t Dduw, a'r brenin: yna dygwch ef allan a llabyddiwch cf, fel y by|ddo efe marw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A gw&ycirc;r ei ddinas ef [&s;ef] yr henuriaid, a'r pennaethiaid y rhai oeddynt yn trigo yn ei ddinas ef a wnaethant yn &ocirc;l yr hyn a anfona&s;e Iezabel attynt hwy: [&s;ef] yn &ocirc;l yr hyn oedd yn &s;crifennedic yn y llyth&ycirc;rau y rhai a anfona&s;e hi attynt hwy.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Cyhoedda&s;ant ympryd, a chyfleua&s;ant Naboth ym my&s;c pennaethiaid y bobl.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r ddau &wcirc;r o feibion y fall a ddaethant, ac a ei&s;tedda&s;ant ar ei gyfer ef, gw&ycirc;r y fall a de|&s;tiolaetha&s;ant yn erbyn Naboth, ger bron y bobl gan ddywedyd, Naboth a gablodd Dduw, a'r brenin: yna hwynt ai duga&s;ant ef allan o'r ddinas, ac ai llabyddia&s;ant ef a meini, fel y bu e|fe farw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna 'r anfona&s;ant hwy at Iezabel gan ddywedyd: Naboth a labyddiwyd, ac a fu farw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan glybu Iezabel labyddio Naboth, ai farw ef: yna Iezabel a ddywedodd wrth A|hab, cyfot, meddianna win-llan Naboth yr Ie|zraeliad, yr hwn a wrthododd [ei] rhoddi i ti er aria~, canis nid byw Naboth, eithr marw yw efe.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A phan glybu Ahab farw o Naboth: y|na Ahab a gyfododd i fyned i wared i win-llan Naboth yr Iezraeliad iw meddiannu hi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A gair yr Arglwydd a ddaeth at Elias y The&s;biad gan ddywedyd:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Cyfot, dos i wared i gyfarfod Ahab bre|nin I&s;rael, yr hwn [&s;ydd] yn Samaria: wele efe yng-winllan Naboth yr hon yr aeth efe i wared iddi iw mediannu.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A llefara wrtho ef gan ddywedyd, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, a leddai&s;ti, ac a fed|diannai&s;t hefyd&lpunctel; llefara hefyd wrtho ef gan ddywedyd, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, y fan ll&ecirc; y llyfodd y c&wcirc;n waed Naboth, y c&wcirc;n a lyfant dy waed tithef hefyd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A dywedodd Ahab wrth Elias, a gefai&s;t ti <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">&ocirc; fyng-elyn&lpunctel; dywedodd yntef, cefais, canys ti a ymroddai&s;t i wneuthur yr hyn &s;ydd ddrwg yng-olwg yr Arglwydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Wele<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 14.10. 2. Bren. 9.8.</NOTE> fi yn dwyn dialedd arnat ti, a mi a dynnaf ymmaith dy hiliogaeth di: ac a dorraf oddi wrth Ahab<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 25.22. Pen. 14.10.</NOTE> yr hwn a bi&s;&s;o ar bared, y gwarchaedic hefyd, a'r gweddilledic yn I&s;|rael.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A mi a roddaf dy d&ycirc; di<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 15.29. Pen. 16.3.</NOTE> fel t&ycirc; Ieroboam mab Nabat, ac fel t&ycirc; Baa&s;a mab Ahia: o her|wydd y digter [drwy] r' hwn [i'm] digiai&s;t, ac y gwnaetho&s;t i I&s;rael bechu.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Am Iezabel hefyd y llefarodd yr Ar|glwydd gan ddywedyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 9.36.</NOTE> c&wcirc;n a fwyt&acirc;nt Ieza|bel yn rhan-dir Iezrahel.</P>
<PB N="150" REF="167">
<P N="24"><HI>24</HI> Y c&wcirc;n a fwyt&acirc;nt yr hwn fyddo marw o eiddo Ahab yn y ddinas: a'r hwn a fyddo marw yn y maes a fwyttu adar y nefoedd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Diau na bu [neb] fel Ahab yr hwn a ym|roddodd i wneuthur yr hyn oedd ddrwg yng-o|lwg yr Arglwydd: o herwydd Iezabel ei wraig ai hannogodd ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys efe a wnaeth yn ffiaidd iawn, gan fyned ar &ocirc;l y delwau: yn &ocirc;l yr hyn oll a wnaeth yr Amoriaid y rhai a yrrodd yr Arglwydd allan o flaen meibion I&s;rael.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A phan glybu Ahab y geiriau hyn, yna efe a rwygodd ei ddillad, ac a o&s;ododd &s;achliain am ei gnawd, ac a ymprydiodd: ac a orweddodd mewn &s;achliain, ac a rodiodd yn arafaidd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A gair yr Arglwydd a ddaeth at Elias y The&s; biad gan ddywedyd:</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Oni weli di, fel yr ymo&s;tyngodd Ahab ger fy mron i&lpunctel; am iddo ef ymo&s;twng ger fy mron i, ni ddygaf y drwg ywnnw yn ei ddyddi|au ef, [ond]<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 9.26.</NOTE> yn nyddiau ei f&acirc;b ef y dygaf y drwg hwnnw ar ei d&ycirc; ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="22" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Rhyfel Ahgab yn erbyn Ramoth. 15 Michae yn pro|phwydoliaethu y gw&icirc;r yn erbyn y gau brophwydi. 40 Ahazia yn teyrna&s;u yn lle Ahab. 50 Ac Ioram yn lle Io&s;aphat.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">VVEdi iddynt aros dair blynedd heb ry|fel rhwng Syria ac I&s;rael:<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 18.1.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna yn y drydedd flwyddyn, Ieho&s;aphat brenin Iuda a ddaeth i wared at frenin I&s;rael.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A brenin I&s;rael a ddywedodd wrth ei wei|&s;ion, oni wyddoch mai eiddo ni [oedd] Ramoth Gilead&lpunctel; a'n bod ni yn tewi heb ei dwyn hi o law brenin Syria&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna efe a ddywedodd wrth Ieho&s;aphat,<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 18.3.</NOTE> a ei di gyd a mi i ryfel [yn erbyn] Ramoth Gile|ad&lpunctel; ac Ieho&s;aphat a ddywedodd wrth frenin I&s;|rael, yr ydwyfi fel tithe, fy mhobl i fel dy bobl dithe, fy meirch i fel dy feirch dithe.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ieho&s;aphat hefyd a ddywedodd wrth fre|nin I&s;rael: ymgynghora attolwg heddyw a gair yr Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna brenin I&s;rael a ga&s;clodd o'r prophw|ydi yng-hylch pedwar cant o w&ycirc;r, ac a ddywe|dodd wrthynt hwy, a &acirc;f fi yn erbyn Ramoth Gi|lead i ryfel neu a beidiafi&lpunctel; dyweda&s;ant hwythau dos i fynu, canys yr Arglwydd ai dyru hi yn llaw 'r brenin.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac Ieho&s;aphat a ddywedodd, onid [oes] ymma [vn] prophwyd i'r Arglwydd mwyach&lpunctel; fel yr ymg ynghorem ag ef&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A brenin I&s;rael a ddywedodd wrth Ieho|&s;aphat, [y mae] etto vn gwr drwy 'r hwn y [ga|llem] ymgynghori a'r Ar glwydd, eithr c&acirc;s yw gennyfi ef, canys ni phrophwyda efe i mi ddai|oni namyn drygioni: (Michea mab Iimla [yw ei enw)] a dywedodd Icho&s;phat, na ddywe|ded brenin felly.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna brenin I&s;rael a alwodd ar vn [oi] &s;ta|fellyddion, ac a ddywedodd: bry&s;&s;ia [galw] Mi|chea fab Iimla.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A brenin I&s;rael, ac Ieho&s;aphat brenin Iuda oeddynt yn ei&s;tedd bob vn ar ei deyrn-ga|der wedi eu gwi&s;co mewn [brenhinawl] wi&s;co|edd, mewn lla~nerch [wrth] ddrws porth Sama|ria: a'r holl brophwydi oeddynt yn prophwydo ger eu bron hwynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A Zidecia mab Chanaana a wnaeth gyrn heirn: ac a ddywedodd, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, a'r rhai hyn y corni di y Syriaid nes it eu difa hwynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r holl brophwydi oeddynt yn prophw|ydo fel hyn gan ddywedyd: dos i fynu i Ra|moth Gilead, a ffynna, canys yr Arglwydd ai dyru hi yn llaw yr brenin.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r gennad yr hwn a aethe i alw Michea a lefarodd wrtho ef gan ddywedyd:<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 18.12</NOTE> wele yn awr eiriau y prophwydi yn vn air yn dda i'r bre|nin: bydded attolwg dy air dithe, fel gair vn o'r rhai hynny, a dywet y goref.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A dywedodd Michea: [fel] mai byw 'r Arglwydd, [diau] mai 'r hyn a ddywedodd yr Arglwydd wrthifi, hynny a lefaraf.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Felly efe a ddaeth at y brenin, a'r brenin a ddywedodd wrtho, Michae, a awn ni i ryfel [yn erbyn] Ramoth Gilead, ai peidio&lpunctel; dywed|odd yntef wrtho, d&ocirc;s i fynu, a llwydda, canys yr Arglwydd ai dyru hi yn llaw 'r brenin.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r brenin a ddywedodd wrtho ef, hyd ba &s;awl gwaith yr ydwyfi yn dy dynghedu di, ar na ddywedech di wrthif onid gwirionedd yn enw yr Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna efe a ddywedodd, gwelais holl I&s;|rael yn wa&s;caredic ar h&ycirc;d y mynyddoedd, fel defaid y rhai ni [bydde] iddynt fugail: a dywe|dodd yr Arglwydd, nid [oes] fei&s;tred arnynt hwy, dychweled pob vn iw d&ycirc; ei hun mewn he|ddwch.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A brenin I&s;rael a ddywedodd wrth Ie|ho&s;aphat: oni ddywedais i wrthit ti na prophw|yde efe ddaioni i mi, eithr drygroni&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a ddywedodd, clyw gan hynny air yr Arglwydd: gwelais yr Arglwydd yn ei&s;tedd ar ei or&s;eddfa, a holl lu y nefoedd yn &s;efyll o bob parth iddo ef ar ei law <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dehau, ac ar ei law a&s;&s;wy ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd, pwy a dwylla Ahab, fel yr elo efe i fynu, ac y &s;yrthio yn Ramoth Gilead: ac <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n a ddywedodd fel hyn, ac arall oedd yn dywedyd fel hyn.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y&s; pryd a ddaeth allan, ac a &s;afodd ger bron yr Arglwydd, ac a ddywedodd, myfi ai twyllaf ef: a dywedodd yr Arglwydd wrtho ef, pa fodd&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Dywedodd yntef, mi a &acirc;f alla~, ac a fydd|af yn y&s;pryd <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">elwyddoc yng-enau ti holl bro|phwydi ef: yna ['r Arglwydd] a ddywedodd, twylli a gorchfygi [ef,] d&ocirc;s ymmaith, a gwna felly.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac yn awr wele 'r Arglwydd a roddodd y&s;pryd celwyddoc yng-enau dy holl brophwydi
<PB REF="168">hynn: a'r Arglwydd a lefarodd ddrwg am da|nat ti.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna Zidecia mab Canaanah a ne&s;&s;aodd, ac a darawodd Michea tan [ei] gern: ac a ddy|wedodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 18.28.</NOTE> pa bryd yr aeth y&s;pryd yr Arglwydd oddi wrthifi i ymddiddan a thi&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A Michea a ddywedodd, wele ti a gei we|led yn y dwthwn hwnnw, pan elech di o &s;tafell i &s;tafell i ymguddio.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A brenin I&s;rael a ddywedodd, cymmer Michea, a d&wcirc;g ef at Amon tywy&s;og y ddinas,</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A dywet, fel hyn y dywedodd y brenin, go&s;odwch hwn yn y charchar-d&ycirc;: a bwydwch ef a bara cy&s;tudd, ac a dwfr blinder, nes i mi ddy|fod mewn heddwch.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A dywedodd Michea, os gan ddychwe|lyd y dychweli di mewn heddwch, ni lefarodd yr Arglwydd ynofi: dywedodd hefyd, gwrandewch [hyn] yr holl bobl.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Felly brenin I&s;rael, ac Ieho&s;aphat bre|nin Iuda a aethant i fynu i Ramoth Gilead.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A brenin I&s;rael a ddywedodd wrth Ie|ho&s;aphat,<NOTE PLACE="marg">1. Cron. 18.29.</NOTE> mi a newidiaf fy nillad, ac a &acirc;f i'r rhy|fel, ond gwi&s;c di dy ddillad dy hun: a brenin I&s;|rael a newidiodd ei ddillad, ac a aeth i'r rhyfel.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A brenin Syria a orchymynnodd i dy|wy&s;ogion y cerbydau y rhai [oeddynt] ganddo ([&s;ef] deuddec ar hugain) gan ddywedyd, nac ymleddwch a bychan, nac'a mawr: onid a bre|nin I&s;rael ei hun.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Pan welodd tywy&s;ogion y cerbydau Ie|ho&s;aphat, yna hwy a ddyweda&s;ant, diau brenin I&s;rael [yw] efe, a hwynt a droa&s;ant i ymladd yn ei erbyn ef: a Ieho&s;aphat a waeddodd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A phan welodd tywy&s;ogion y cerbydau nad brenin I&s;rael oedd efe: yna hwynt a ddych|wela&s;ant oddi ar ei &ocirc;l ef.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yna rhyw &wcirc;r a dynnodd mewn b&wcirc;a ar ei amcan,<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 18.33.</NOTE> ac a dar awodd frenin I&s;rael rhwng y cy&s;&s;ylltiadau, &s;ef rhwng [cy&s;&s;ylltiadau] y llu|ric: am hynny efe a ddywedodd wrth ei wa&s;t|rawd, tr&ocirc; dy law, a dwg fi allan o'r fyddin canys fo'm clwyfwyd i.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A'r rhyfel a gryfhaodd y dwthwn hwn|nw, a'r brenin oedd wedi ei o&s;od mewn cerbyd ar gyfer, y Syriaid: ac efe a fu farw gyd ar hwyr, a gwred yr archoll a ffrydiodd i ganol y cerbyd.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Am hynny yr aeth cyhoeddiad trwy 'r gwer&s;&s;yll yng-hylch machludiad yr haul gan ddywedyd: [eled] pob vn iw ddinas, a phob vn iw wl&acirc;d ei hun.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Felly y bu farw 'r brenin, ac y daeth efe i Samaria: a'r [I&s;raeliaid] a gladda&s;ant y bre|nin yn Samaria.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yna y glochwyd ei gerbyd ef yn llynu Samaria, a'r c&wcirc;n a lyfa&s;ant ei waed ef, (yr ar|fau hefyd a olchwyd) yn &ocirc;l gair yr Arglwydd yr hwn a lefara&s;e efe.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A'r rhan arall o hane&s;&s;ion Ahab, a'r hyn oll a wnaeth efe, a'r t&ycirc; ifori 'r hwn a adailadodd efe, a'r holl ddina&s;oedd y rhai a adailadodd efe: onid ydynt hwy yn &s;crifennedic yn llyfr Cro|nicl brenhinoedd I&s;rael&lpunctel;</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Felly Ahab a hunodd gyd ai dadau: ac Ahazia ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac Ieho&s;aphat mab A&s;a a aethe yn fre|nin ar Iuda yn y bedwaredd flwyddyn i Ahab brenin I&s;rael.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ieho&s;aphat [oedd]<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 20.31.</NOTE> fab pymtheng|mlwydd ar hugain pan aeth efe yn frenin, a phum mhlynedd ar hugain y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem: ac enw ei fam ef [oedd] Azuba merch Silhi.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ac efe a rodiodd yn holl ffordd A&s;a ei dad, ni ledpeiodd efe oddi wrthi hi, gan wneuthur yr hyn oedd inion yng-olwg yr Arglwydd.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Er hynny ni thynnwyd ymmaith yr v|chelfeudd, y bobl oeddynt etto yn offrymmu, ac yn arogldarthu yn yr uchelfeudd.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ac Ieho&s;aphat a heddychodd a brenin I&s;rael.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> A'r rhan arall o hanes Ieho&s;aphat, ai rymmy&s;dra yr hwn a wnaeth efe, a'r m&ocirc;dd yr ymladodd efe: onid ydynt hwy yn &s;crifennedic yn llyfr Cronicl brenhinoedd Iuda&lpunctel;</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A'r rhan arall o'r Sodomiaid a'r a ada|wyd yn nyddiau A&s;a ei dad ef: efe ai deleodd hwynt o'r wl&acirc;d.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Yna nid [oedd] brenin yn Edom: [onid] duwc oedd yn ll&ecirc; brenin.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Ieho&s;aphat a wnaeth longau m&ocirc;r i fyned i Ophir am aur, ond nid aeth efe,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 20.37</NOTE> canys y llon|gau a ddryllia&s;ant yn Ezion Gaber.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Yna y dywedodd Ahazia mab Ahab wrth Ieho&s;aphat, eled fyng-wei&s;ion i gyd a'th wei&s;i|on di yn y llongau: ond ni fynne Ieho&s;aphat.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ac Ieho&s;aphat a hunodd gyd ai dadau, ac a gladdwyd gyd ai henafiaid yn ninas Dafydd ei dad: ac Ioram ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei le ef.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Ahazia mab Ahab a aeth yn frenin ar I&s;ra|el yn Samaria yn y ddwyfed flwyddyn ar bym|thec i Ieho&s;aphat brenin Iuda: ac efe a deyr|na&s;odd ar I&s;rael ddwy flynedd.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng-olwg yr Arglwydd: ac a rodiodd yn ffordd ei dad, ac yn ffordd ei fam, ac yn ffordd Ierobo|am mab Nabat, yr hwn a wnaeth i I&s;rael be|chu.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Canys efe a wa&s;anaethodd Baal, ac a ymgrymmodd iddo ef: ac a ddigiodd Arglw|ydd Dduw I&s;rael, yn &ocirc;l yr hyn oll a wnaethe ei d&acirc;d ef.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 N="2 Kings" TYPE="book">
<PB N="151" REF="168">
<HEAD>Yr ail llyfr o'r Brenhinoedd.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Elias yn ceryddu Ahazia am ymgynghori a Baal-ze|bub. 10 t&acirc;n o'r nefoedd yn llo&s;ci dau o'r capte|niaid y rhai a yrra&s;id i gyrchu Elias. 17 Ac Ioram mab Ahab yn teyrna&s;u yn lle Ahazia.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_YNA Moab a wrthry|felodd yn erbyn I&s;rael, wedi marwolaeth A|hab.<NOTE PLACE="marg">2. Sam. 8.2.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac Ahazia a &s;yr|thiodd drwy fene&s;tr ddellt oi loft yr hon [o|edd] yn Samaria, ac a glafychodd: am hynny efe a anfonodd genna|dau, ac a ddywedodd wrthynt, ewch, ac ymo|fynnwch a Baal-zebub duw Ecron, a fyddafi byw o'r clefyd hwn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac angel yr Arglwydd a ddywedodd wrth Elias y The&s;biad, cyfot, dos i fynu i gyfarfod a chennadau brenin Samarai: a dywet wrthynt, ai am nad [oedd] Dduw yn I&s;rael yr ydych chwi yn myned i ymgynghori a Baal-zebub duw Ecron&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac am hynny fel hyn y dywed yr Arglw|ydd, ni dde&s;cynni o'r gwely 'r hwn y dringai&s;t arno, eithr gan farw y byddi farw: felly Elias a aeth ymmaith.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pan ddychwelodd y cennadau atto ef: e|fe a ddywedodd wrthynt hwy, pa ham y dych|wela&s;och chwi&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A hwynt a ddyweda&s;ant wrtho, g&wcirc;r a ddaeth i fynu i'n cyfarfod ni, ac a ddywedodd wrthym ni, ewch, dychwelwch at y brenin yr hwn a'ch anfonodd chwi, a lleferwch wrtho ef, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, ai am nad [oes] Duw yn I&s;rael yr ydwyt ti yn anfon i ymgynhori a Baal-zebub duw Ecron&lpunctel; o herwydd hynny ni dde&s;cynni o'r gwely yr hwn y dringai&s;t arno, eithr gan farw y byddi farw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, pa ddull [o|edd ar] y g&wcirc;r yr hwn a ddaeth i fynu i'ch cyfar|fod chwi, ar a lefarodd wrthych yr ymadroddi|on ymma&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac hwy a ddyweda&s;ant wrtho ef, g&wcirc;r ble|wog oedd efe, wedi ymwregy&s;&s;u hefyd a gwre|gys croen am ei lwynau: yna y dywedodd yn|tef, Elias y The&s;hiad [oedd] efe.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna efe a anfonodd atto ef dywy&s;og ar dd&ecirc;c a deugain gyd ai dd&ecirc;c a deugain: yr hwn a aeth i fynu atto ef, (ac wele ef yn ei&s;tedd ar ben y mynydd) ac a lefarodd wrtho ef, o &wcirc;r [i] Dduw, y brenin a lefarodd, tyret i wared.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac Elias a attebodd, ac a ddywedodd wrth dywy&s;og y d&ecirc;c a deugain, os g&wcirc;r Duw ydwyfi, de&s;cynned t&acirc;n o'r nefoedd, ac y&s;&s;ed di, a'th dd&ecirc;c a deugain: felly t&acirc;n a dde&s;cynnodd o'r nefoedd, ac ai hy&s;&s;odd ef, ai dd&ecirc;c a deugain.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r [brenin] a anfonodd eilwaith atto ef dywy&s;og d&ecirc;c a deugain arall, ai dd&ecirc;c a deu|gain: ac efe a lefarodd, ac a ddywedodd, &ocirc; &wcirc;r Duw fel hyn yr archodd y brenin, tyret i wared yn ebrwydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ond Elias a attebodd, ac a ddywedodd wrthynt hwy, os g&wcirc;r Duw ydwyfi, de&s;cynned t&acirc;n o'r nefoedd, ac y&s;&s;ed di a'th dd&ecirc;c a deugain: felly t&acirc;n Duw a dde&s;cynnodd o'r nefoedd, ac ai hy&s;&s;odd ef, ai dd&ecirc;c a deugain.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> [Y brenin] gan hynny a anfonodd etto y trydydd tywy&s;og [ar] dd&ecirc;c a deugain, ai dd&ecirc;c a deugain: a'r trydydd tywy&s;og [ar] dd&ecirc;c a deugain a aeth i fynu, ac a ddaeth, ac a ymgrym|modd ar ei liniau ger bron Elias, ac a y mbili|odd ag ef, ac a lefarodd wrtho ef, o &wcirc;r Duw, at|tolwg bydded fy enioes i, ac enioes dy dd&ecirc;c gw&acirc;s a deugain hyn yn werthfawr yn dy olwg di.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Wele de&s;cynnodd t&acirc;n o'r nefoedd, ac y|&s;&s;odd y ddau dywy&s;og gyntaf ar dd&ecirc;c a deu|gain, ai dd&ecirc;c a deugain: ond yn awr bydded fy e|nioes i yn werthfawr yn dy olwg di.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac angel yr Arglwydd a lefarodd wrth Elias, dos i wared gyd ag ef, nac ofna rhac ei wyneb ef: felly efe a gyfododd, ac a aeth i wared gyd ag ef at y brenin.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a ddywedodd wrtho ef, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, o herwydd it anfon cennadau i ymgynghori a Baal-zebub duw Ecron (ai am nad [oes] Duw yn I&s;rael i ym|gynghori ai air [yr anfonai&s;t&lpunctel;]) am hynny ni dde&s;cynni o'r gwely 'r hwn y dringai&s;t arno, ei|thr gan farw y byddi farw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Felly efe a fu farw yn &ocirc;l gair yr Arglw|ydd yr hwn a lefara&s;e Elias, ac Ioram a deyr|na&s;odd yn ei le ef yn yr ail flwyddyn i Ioram fab Ieho&s;aphat brenin Iuda: canys nid oedd mab iddo ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r rhan arall o hanes Azaria, y rhai a wnaeth efe: onid ydynt hwy yn &s;crifennedic yn<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 11.41.</NOTE> llyfr Croncil brenhinoedd I&s;rael&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Elias heb gael gan Eli&s;&ecirc;us ymadel ag ef, yn rhwy|go yr Iorddonen ai fantell, ac yn myned i'r nefoedd. 13 Elizeus wedi cael mantell Elias yn hollti yr Ior|ddonen ac yn gwneuthur y dwfr yn beraidd. 23 de|&s;truw y bechgin y rhai a watwara&s;ent Eliz&ecirc;us.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAN oedd yr Arglwydd ar gymmeryd i fy|nu Eliaz mewn corwynt i'r nefoedd: yna 'r aeth Elias, ac Eli&s;&ecirc;us allan o Gilgal.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac Elias a ddywedodd wrth Eli&s;&ecirc;us, ei|&s;tedd attolwg ynnua, canys yr Arglwydd a'm hanfonodd hyd Bethel, ond Eli&s;&ecirc;us a ddywe|dodd, [fel] mai byw yw yr Arglwydd, ac mai byw dy enaid tithe nid ymadawaf a thi: felly hwynt a ddaethant i wared i Bethel.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna meibion y prophwydi y rhai [oe|ddynt]
<PB REF="169">yn Bethel a aethant allan at Eli&s;&ecirc;us, ac a ddyweda&s;ant wrtho ef, a wyddo&s;ti mai he|ddyw y mae 'r Arglwydd yn dwyn dy fei&s;tr di oddi arnat&lpunctel; dywedodd yntef, mi a wn [hynny] hefyd, tewch a &s;&ocirc;n.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Elias a ddywedodd eilwaith wrtho ef, ei|&s;tedd ymma attolwg Eli&s;&ecirc;us, canys yr Arglw|ydd a'm hanfonodd i Iericho, dywedodd yntef, [fel] mai byw 'r ARglwydd, ac mai byw dy e|naid tithe nid ymadawaf a thi: felly hwynt a ddaethant i Iericho.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna meibion y prophwydi y rhai [oe|ddynt] yn Iericho a ne&s;&s;aua&s;ant at Eli&s;&ecirc;us, ac a ddyweda&s;ant wrtho ef, a wyddo&s;ti mai he|ddywy mae 'r Arglwydd yn dwyn dy fei&s;tr di oddi arnat&lpunctel; yntef a ddywedodd, minne a wn [hynny] tewch a &s;&ocirc;n.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Etto Elias a ddywedodd wrtho ef, ei&s;tedd ymma attolwg, canys yr Arglwydd a'm han|fonodd i'r Iorddonen, dywedodd yntef, [fel] mai byw 'r Arglwydd, ac mai byw dy enaid ti|the, nid ymadawaf a thi: yna hwynt a aethant ymmaith ill dau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A deng-wr a deugain o feibion y proph|wydi a aethant, ac a &s;afa&s;ant ar gyfer o bell: a hwynt ill dau a &s;afa&s;ant wrth yr Iorddonen.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna Elias a gymmerth ei fantell, ac ai plygodd, ac a darawodd y dyfroedd, a hwynt a ymwahana&s;ant ymma, ac accw, fel yr aethant hwy trwodd ill dau ar hyd &s;ych [dir.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A phan aethant hwy trwodd, yna Elias a ddywedodd wrth Eli&s;&ecirc;us, gofyn bech a wnafi i ti cyn fyng-hymmeryd i oddi wrthit ti: a dywe|dodd Eli&s;&ecirc;us, bydded gan hynny attolwg ddau cymmaint o'th y&s;pryd ti gyd a mi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dywedodd yntef, gofynnai&s;t beth an|hawdd: os gweli fi wedi fyng hymmeryd oddi wrthit ti fe fydd it felly, ac onid &ecirc; ni bydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan oeddynt hwy yn myned gan ro|dio, ac ymddiddan, yna wele gerbyd tanll&ycirc;d, a meirch tanllyd, ac hwy a wnaethant waha|niaeth rhyngddynt ill dau:<NOTE N="*" PLACE="marg">Eccle&s;. 48.9. 1. Mac. 2.58.</NOTE> ac efe a yma|flodd yn ei ddillad, ac ai rhwygodd yn ddau|ddarn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac Eli&ecirc;us oedd yn edrych, ac efe a le|fodd, fy nh&acirc;d, fy nh&acirc;d cerbyd I&s;rael, ai marcho|gion, ac nis gwelodd ef mwyach: ac efe a yma|flodd yn ei ddillad, ac ai rhwygodd yn ddau|ddarn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a gododd i fynu fantell Elias, yr hon a &s;yrthia&s;e oddi am dano ef: ac efe a ddych|welodd, ac a &s;afodd wrth f&icirc;n yr Iorddonen.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna efe a gymmerth fantell Elias yr hon a &s;yrthia&s;e oddi am dano ef, ac a darawodd y dyfroedd, ac a ddywedodd, pa le [y mae] Ar|glwydd Dduw Elias&lpunctel; ac yntef hefyd&lpunctel; efe a da|rawodd y dyfroedd eilwaith, a hwynt a wahan|wyd ymma, ac accw, felly Eli&s;&ecirc;us a aeth trwodd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan welodd meibion y prophwydi (y rhai [oeddynt] yn Iericho) ef ar [eu] cyfer, y|na y dyweda&s;ant hwy, gorphywy&s;odd y&s;pryd Elias ar Eli&s;&ecirc;us: a hwynt a ddaethant iw gy|farfod ef, ac a ymgrymma&s;ant hyd lawr iddo ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A hwy a ddyweda&s;ant wrtho ef, wele yn awr y mae gyd a'th wei&s;ion dd&ecirc;c a deugain o w&ycirc;r nerthol, elant yn awr a chei&s;iant dy fei&s;tr rhac i y&s;pryd yr Arglwydd ei ddwyn ef ai fwrw ef ar ryw fynydd, neu mewn rhyw ddyffryn: dywedodd yntef, nac anfonwch.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Etto buant daer arno ef nes cywilyddio [o honaw ef,] am hynny y dywedodd efe, an|fonwch: yna hwynt a anfona&s;ant ddeng-wr a deugain y rhai ai cei&s;ia&s;ant dri diau, ond nis caw|&s;ant ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Am hynny hwynt a ddychwela&s;ant atto ef, ac efe oedd yn trigo yn Iericho: ac efe a ddy|wedodd wrthynt hwy, oni ddywedais i wr|thych, nac ewch ymmaith&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna gw&ycirc;r y ddinas a ddyweda&s;ant wrth Eli&s;&ecirc;us, wele attolwg an&s;awdd y ddinas, da yw fel y mae fy arglwydd yn gweled: ond dy|froedd drwg, a thir diffaith [&s;ydd ymma.]</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac efe a ddywedoddd, dygwch i mi phiol newydd, a go&s;odwch ynddi halen: a hwynt ai duga&s;ant atto ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna efe a aeth at ffynhonnell y dyfroedd ac a fwriodd yr halen yno, ac a ddywedodd, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, mi a iacheais y dyfroedd hyn, ni bydd oddi yno farwolaeth mwyach na diffrwythdra.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Felly 'r iachauwyd y dyfroedd hynny hyd y dydd hwn: yn &ocirc;l gair Eli&s;&ecirc;us yr hwn a ddyweda&s;e efe.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a aeth i fynu oddi yno i Bethel: pan oedd efe yn myned i fynu ar hyd y ffordd, y|na 'r plant bychain a ddaethant allan o'r ddinas ac ai gwatwora&s;ant ef, ac a ddyweda&s;ant wr|tho ef, d&ocirc;s i fynu moelun, d&ocirc;s i fynu moelun.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac efe a dr&ocirc;dd yn ei &ocirc;l, ac a edrychodd ar|nynt hwy, ac ai melldithiodd hwynt yn enw 'r Arglwydd: a dwy arth a ddaethant allan o'r go|edwic, ac a ddryllia&s;ant ohonynt ddau blentyn a deugain.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Felly efe a aeth oddi yno i fynydd Car|mel: ac oddi yno efe a ddychwelodd i Samaria.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Icho&s;aphat yn cynnorthwyo Ioram yn ei ryfel yn erbyn Moab. 13 Eli&s;&ecirc;us yn rhoddi dwfr iw llu hwynt. 24 Ioram yn gorchfygu y Moabiaid, ac yn aberthu ei fab.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Ioram mab Ahab a aeth yn frenin ar I&s;rael yn Samaria, yn y ddeu-nawfed flwyddyn i Ieho&s;aphat brenin Iuda: at efe a deyrna&s;odd ddeuddeng mhlynedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng-olwg yr Arglwydd, ond nid fel ei d&acirc;d ai fam: canys efe a fwriodd ymmaith ddelw Baal yr hon a wnel&s;e ei d&acirc;d ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Etto efe a l&ycirc;nodd mewn pechodau Iero|boam mab Nabat, yr hwn a wnaeth i I&s;rael be|chu: ni chiliodd efe oddi wrthynt hwy.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna Me&s;aa brenin Moab oedd berchen defaid, ac efe a dalodd i frenin I&s;rael gan|m&icirc;l
<PB N="152" REF="169">o &wcirc;yn, a chan-m&icirc;l hyrddod gwl&acirc;noc.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phan fu farw Ahab: yna brenin Moab a wrthryfelodd yn erbyn brenin I&s;rael.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny y brenin Ioram a aeth allan y pryd hynny o Samaria: ac a gyfrifodd holl I&s;rael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Efe a aeth hefyd, ac a anfonodd at Ieho|&s;aphat brenin Iuda, gan ddywedyd: brenin Moab a wrthryfelodd i'm herbyn i, a ddeui di gyd a mi i ryfel yn erbyn Moab&lpunctel; dywedodd yntef, &acirc;f i fynu, myfi<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 22.4.</NOTE> [a fyddaf] fel tithe, fy mhobl i fel dy bobl dithe, fy meirch i fel dy feirch dithe.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna efe a ddywedodd, pa ffordd yr awn i fynu&lpunctel; dywedodd yntef, [ar h&ycirc;d] ffordd anialwch Edom.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Felly brenin I&s;rael a aeth ymmaith, a bre|nin Iuda, a<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 22.48.</NOTE> brenin Edom, ac a amgylcha&s;ant y ffordd &s;aith niwrnod: ac nid oedd dwfr i'r fy|ddin, nac i'r anifeiliaid y rhai [oeddynt] yn eu canlyn hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny brenin I&s;rael a ddywedodd, gwae [fi] o herwydd i'r Arglwydd alw y tri brenin hyn iw rhoddi hwynt yn llaw Moab.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac Ieho&s;aphat a ddywedodd, onid [oes] ymma brophwyd i'r Arglwydd fel yr ymgyng-horem ni a'r Arglwydd drwyddo ef&lpunctel; ac vn o wei|&s;ion brenin I&s;rael a attebodd, ac a ddywedodd, [y mae] ymma Eli&s;&ecirc;us mab Saphat yr hwn a dywalltodd ddwfr ar ddwylo Elias.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna Ieho&s;aphat a ddywedodd, y mae gair yr Arglwydd gyd ag ef: am hynny brenin I&s;rael, ac Ieho&s;aphat, a brenin Edom a aethant i wared atto ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac Eli&s;&ecirc;us a ddywedodd wrth frenin I&s;|rael, beth [&s;ydd] i mi [a wnelwyf] a thi&lpunctel; d&ocirc;s at brophwydi dy d&acirc;d, ac at brophwydi dy fam: a brenin I&s;rael a ddywedodd wrtho ef, na-g&ecirc;: canys yr Arglwydd a alwodd y tri brenin hyn iw rhoddi hwynt yn llaw Moab.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna Eli&s;&ecirc;us a ddywedodd, [fel] mai byw Arglwyddy lluoedd, yr hwn y &s;efais ger ei fron, oni bai fy mod i yn perchi wyneb Ieho|&s;aphat nid edrycha&s;wn i arnat ti, ac ni'th wel|&s;wn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ond yn awr dygwch i mi gerddor, a phan ganodd y cerddor, yna y daeth llaw 'r Arglwydd arno ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a ddywedodd, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, gwna y dyffryn hwn yn llawn ffo&s;ydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, ni welwch wynt, ac ni welwch law, etto y dyff|ryn hwn a lenwir o ddyfroedd: fel yr yfoch chwi, a'ch y&s;crubliaid, a'ch gwartheg.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A pheth y&s;cafn yw hyn yng-olwg yr Arglwydd: canys efe a ddyru Moab yn eich llaw chwi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A chwi a darwch bob dinas gaeroc, a phob dinas ddethoeldic, a phob prenn t&ecirc;g a fw|riwch chwi i lawr, yr holl ffynhonnau dyfroedd hefyd a argaewch chwi: a phob rhan-dir dd&acirc; a ddifwynwch chwi a cherric.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r boreu pan offrymmwyd y bwyd off|rwm, yna wele ddyfroedd yn dyfod o ffordd E|dom: a'r wl&acirc;d a lawnwyd o ddyfroedd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Pan glybu 'r holl Moabiaid fod y bren|hinoedd hynny wedi dyfod i fynu i ymladd yn eu herbyn hwynt: yna y galwyd yng-hyd bawb ar a alle wi&s;co arfau, a hwynt a &s;afa&s;ant at y terfyn</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A hwynt a gyfoda&s;ant yn foreu, a'r haul a gyfoda&s;e ar y dyfroedd: a'r Moabiaid a gan|fua~t ar [eu] cyfer y dyfroedd yn g&ocirc;ch fel gwaed</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A hwy a ddyweda&s;ant, gwaed [yw] hwn, gan ddifetha y difethwyd y brenhinoedd, a hwy a daraw&s;ant bawb ei gilydd: am hynny [awn] yn awr i'r anrhaith &ocirc; Moabiaid.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pan ddaethant at wer&s;&s;yll I&s;rael, yna 'r I&s;raeliaid a gyfoda&s;ant, ac a daraw&s;ant y Moa|biaid fel y ffoa&s;ant hwy oi blaen hwynt: taraw|&s;ant hefyd arnynt hwy, a lladda&s;ant y Moabiaid.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A hwynt a dde&s;truwia&s;ant y dina&s;oedd, ac [i] bob rhan-dir dd&acirc; y bwria&s;ant bawb ei gar|rec, c ai llanwa&s;ant, a phob ffynnon ddwfr a argaea&s;ant hwy, a phob prenn t&ecirc;g a gwympa|&s;ant hwy ei lawr, yn vnic yn Cir-hare&s;eth y ga|daw&s;ant ei cherric: etto y rhai oeddynt yn taflu [cerric] ai hamgylchyn&acirc;&s;ant ac ai taraw&s;ant hi.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Pan welodd brenin Moab fod y rhyfel|w&ycirc;r yn dr&ecirc;ch nag ef: yna efe a gymmerth &s;aith gant o w&ycirc;r gyd ag ef yn tynnu cleddyf i ruthro at frenin Edom, ond nis galla&s;ant hwy.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ond efe a gymmerodd ei fab [&s;ef] y cyn|tafanedic yr hwn oedd i deyrna&s;u yn ei le ef, ac ai hoffrymmodd ef yn boeth offrwm ar y mur, fel y bu llid mawr yn erbyn I&s;rael: am hynny hwynt a aethant ymmaith oddi wrtho ef, ac a ddychwela&s;ant iw gwlad.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Eli&s;eus yn cael i wraig weddw ddyledog olud marw o olew trwy r&acirc;d penll&acirc;d. 12 Ac yn cael i'r Sunamites yr vn mab ddwy waith. 40 Yn pereiddio y cawl, a thrwy r&acirc;d penll&acirc;d yn amlhau y bara.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Rhyw wraig o wragedd<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 2.3.</NOTE> meibion y pro|phwydi a lefodd ar Eli&s;&ecirc;us gan ddywe|dyd, dy w&acirc;s di, [&s;ef] fyng-&wcirc;r mau fi a fu fa|rw, a thi a wyddo&s;t fod dy w&acirc;s di yn ofni yr Arglwydd: a'r echwyn-wr a ddaeth i gymme|ryd ymmaith fy nau fab i [i fod] yn wei&s;ion iddo ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna Eli&s;&ecirc;us a ddywedodd wrthi hi, beth a wnafi i ti&lpunctel; mynega i mi, beth &s;ydd gennit ti yn [dy] d&ycirc;&lpunctel; dywedodd hithe, nid [oes] dim gan dy law-forwyn yn t&ycirc; onid y&s;t&ecirc;ned o olew.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a ddywedodd, dos, cais it le&s;tri oddi allan gan dy holl gymmydogion: [&s;ef] lle&s;tri gweigion nid ychydig.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pan ddelech i mewn, yna cae di 'r drws arnat, ac ar dy feibion, a thywallt i'r holl le&s;tri hynny: a ph&acirc;r dynnu ymmaith yr hwn [a fy|ddo] llawn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly hi a aeth ymmaith oddi wrtho ef,
<PB REF="170">ac a gaeodd y drws arni hi, ac ar ei meibion: hwyntwy a dduga&s;ant atti hi, a hithe a dywall|todd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A phan lawnwyd y le&s;tri, yna hi a ddywe|dodd wrth ei mab, d&wcirc;g etto attafi le&s;tr, dywed|odd yntef wrthi hi, nid [oes] mwyach [vn] lle&s;tr: a'r olew a beidiodd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna hi a ddaeth, ac a fynegodd i &wcirc;r Duw, dywedodd yntef, d&ocirc;s, gwerth yr olew, a th&acirc;l dy ddyl&ecirc;d: a bydd di fyw ti a'th feibion ar y rhan arall.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac Eli&s;&ecirc;us a drammwyodd ryw ddiwr|nod i Sunem, ac yno ['r oedd] gwraig oludog yr hon ai cymhellodd ef i fwytta bara: a chyn|nifer gwaith ac y trammawye efe hiebio, efe a droe yno i fwytta bara.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A hi a ddywedodd wrth ei g&wcirc;r, wele yn awr mi a wn mai g&wcirc;r Duw &s;anctaidd [ydyw] yr hwn &s;ydd yn cynniwer heibio i ni yn oe&s;ta|dol.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gwnawn yn awr &s;tafell gaeroc fechan, a go&s;odwn iddo yno wely, a bwrdd, a maingc, a chanhwyll-bren: fel y tr&ocirc; efe yno, pan ddelo efe attom ni.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac ar ddydd-cwaith efe a ddaeth yno: ac a dr&ocirc;dd i'r &s;tafell, ac a orphywy&s;odd yno.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a ddywedodd wrth Gehezi ei langc, galw ar y Sunamites hon: yntef a alw|odd arni hi, hithe a &s;afodd ger ei fron ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dywedodd hefyd wrtho ef, dywet yn awr wrthi hi, wele ti a ofelai&s;t tro&s;om ni a'r holl ofal ymma, beth [a fynni di] ei wneuthur i ti&lpunctel; a oes [dim a'r a fynnech] di ei ddywedyd wrth y brenin, neu wrth dywy&s;og y llu: hithe a ddy|wedodd, yng-hanol fy mhobl yr ydwyfi yn trigo.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y dywedodd [Eli&s;&ecirc;us,] beth gan hynny [&s;ydd] iw wneuthur erddi hi&lpunctel; a Gehezi a ddywedodd, diau nad [oes] iddi fab, ai g&wcirc;r [&s;ydd] h&ecirc;n.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny efe a ddywedodd, galw am dani hi, ac efe a alwodd a'm dani hi, ac y hi a &s;a|fodd yn y drws.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a ddywedodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 18.10.14.</NOTE> yn yr am&s;er node|dic hwnnw wrth am&s;er bywiolaeth, ti a gofleidi fab: hithe a ddywedodd, na-ge fy arglwydd g&wcirc;r Duw, na ddywet gelwydd i'th law-forwyn.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Felly y wraig a feichiogodd, ac a ym|ddug fab wrth yr am&s;er nodedic hwnnw, yn &ocirc;l am&s;er bywiolaeth, yr hwn a lefara&s;e Eli&s;&ecirc;us wrthi hi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> a'r bachgen a gynnyddodd: ac a aeth ddydd-cwaith allan at ei d&acirc;d, [ac] at y medel|w&ycirc;r.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a ddywedodd wrth ei d&acirc;d, fy mhen, fy mhen [&s;y 'n dolurio:] dywedodd yntef wrth ryw langc, d&wcirc;g ef at ei fam.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac efe ai cymmerth, ac ai d&ucirc;g ef at ei fam: ac efe a ei&s;tedodd ar ei gliniau hyd ha~ner dydd, ac a fu farw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna hi a aeth i fynu, ac ai go&s;ododd ef i orwedd ar wely g&wcirc;r Duw: ac a gaeodd [y drws] arno ef, ac a aeth allan.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A hi a alwodd ar ei g&wcirc;r, ac a ddywedodd, anfon attolwg gyd a mi vn o'r llangciau, ac vn o'r a&s;&s;ynnod: canys mi a redaf hyd at &wcirc;r Duw, ac a ddychwelaf.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Dywedodd yntef, pa ham yr ydwyt ti yn myned atto ef heddyw&lpunctel; nid [yw hi] yn newydd|loer, nac yn Sabboth: hithe a ddywedodd, pob peth yn dd&acirc;.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna hi a gyfrwyodd yr a&s;&s;yn, ac a ddywe|dodd wrth ei llangc, gyrr, a d&ocirc;s ymmaith: gan farchogeth, nac aros am danafi onid archwyf it.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Felly hi a aeth, ac a ddaeth at &wcirc;r Duw i fynydd Carmel: a phan welodd g&wcirc;r Duw hi o bell, yna efe a ddywedodd wrth Gehezi ei langc, wele y Sunamites honno.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Rh&ecirc;d yn awr attolwg iw chyfarfod, a dy|wet wrthi hi, a yd&wcirc;yt ti yn llawen&lpunctel; a ydyw dy &wcirc;r y llawen&lpunctel; a ydyw dy fachgen yn llawen&lpunctel; dywedodd hithe, llawen.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Pan ddaeth hi at &wcirc;r Duw i'r mynydd, yna hi a ymaflodd yn ei draed ef: a Gehezi a ne&s;&s;aodd iw gwthio hi ymmaith, ond g&wcirc;r Duw a ddywedodd, gad ti hi yn llonydd, canys ei he|naid &s;ydd ofidus ynddi, a'r Arglwydd a g&ecirc;lodd [hyn] oddi wrthifi, ac nis mynegodd i mi.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna hi a ddywedodd, a ddymunais i fab gan fy arglwydd&lpunctel; oni ddywedais, na thwylla fi&lpunctel;</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna efe a ddywedodd wrth Gehezi, gw|regy&s;a dy lwynau, a chymmer fy ffonn yn dy law, a d&ocirc;s ymmaith, o chyfarfyddi a n&ecirc;b na<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 10.4.</NOTE> chyfarch iddo, ac o chyfarch neb di nac atteb ef: a go&s;ot fy ffon i ar wyneb y bachgen.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A mam y bachgen a ddywedodd, [fel] mai byw 'r Arglwydd, ac mai byw dy enaid ti nid ymadawafi a thi: yna efe a gyfododd ac a aeth ar ei h&ocirc;l hi.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A Gehezi a gerddodd oi blaen hwynt ac a o&s;ododd y ffon ar wyneb y bachgen, ond nid y|madrodde, ac ni chlywe efe: am hynny efe a ddychwelodd iw gyfarfod ef, ac a fynegodd iddo gan ddywedyd, ni ddeffr&ocirc;dd y bachgen.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna Eli&s;&ecirc;us a ddaeth i mewn i'r t&ycirc;: ac wele y bachgen wedi marw yn gorwedd ar ei wely ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Felly efe a ddaeth i mewn, ac a gaeodd y drws arnynt ill dau: ac a weddiodd ar yr Arg|lwydd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yna efe<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 17.21. Act. 20.10.</NOTE> a aeth i fynu, ac a orweddodd ar y bachgen, go&s;ododd hefyd ei enau ar ei enau yntef, ai lygaid ar ei lygaid ef: ai ddwylaw ar ei ddwylaw ef, ac efe a yme&s;tynnodd arno ef, fely cynh&ecirc;&s;odd cnawd y bachgen.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac efe a ddychw&ecirc;lodd, ac a rodiodd ar h&ycirc;d y t&ycirc; i fynu ac i wared, yna efe aeth i fynu ac a yme&s;tynnodd arno ef: a'r bachgen a di&s;todd hyd yn &s;aith-waith, yna 'r bachgen a agorodd ei lygaid.</P>
<PB N="153" REF="170">
<P N="36"><HI>36</HI> Ac efe a alwodd ar Gehezi, ac a ddywe|dodd, galw ar y Sunamites hon, yna efe a al|wodd arni hi, a hi a ddaeth atto ef: dywedodd yn|tef, cymmer dy f&acirc;b.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A hi a ddaeth, ac a &s;yrthiodd wrth ei dra|ed ef, ac a ymgrymmodd i lawr: ac a gymme|rodd ei mab, ac a aeth allan.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yna Eli&s;eus a ddychwelodd i Gilgal, a [bu] newyn yn y wl&acirc;d, a meibion y prophwydi oeddynt yn aros oi flaen ef: ac efe a ddywedodd wrth ei langc, trefna y crochan mawr, a berw gawl i feibion y prophwydi.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac vn a aeth allan i'r maes i ga&s;clu bre|fech, ac efe a gafodd winwydden wyllt, ac a ga&s;|clodd o honi fre&s;ech gwylltion loned ei wi&s;c: ac a ddaeth, ac ai briwodd yn y crochaned cawl: canys nid adwaenent [hwynt.]</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Yna y tywallt&acirc;&s;ant i'r gw&ycirc;r i fwytta: a phan fwytta&s;ant o'r cawl, yna hwynt a waedda|&s;ant, ac a ddyweda&s;ant, &ocirc; &wcirc;r Duw [y mae] an|gau yn y crochan, ac nid allent fwytta.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Yna efe a ddywedodd, dygwch flawd, ac efe ai bwriodd yn y crochan: dywedodd hefyd, tywallt i'r bobl fel y bwytt&acirc;nt, ac nid oedd dim niwed yn y crochan.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A daeth g&wcirc;r o Baal Sali&s;a, ac a dd&ucirc;g i &wcirc;r Duw o fara y blaen ffrwyth vgain torth haidd, a thwy&s;&s;ennau irion yn ei col: ac efe a ddywedodd dod ti i'r bobl fel y bwytt&acirc;nt.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ai wenidog ef a ddywedodd, i ba beth y rhoddaf hyn ger bron can-wr&lpunctel; dywedodd yn|tef, dyro i'r bobl fel y bwytt&acirc;nt, canys fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, hwy a fwytt&acirc;nt, ac a weddillir.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Felly efe ai rhoddodd ger eu bron hw|ynt, a hwynt a fwytta&s;ant, ac a weddilla&s;ant yn &ocirc;l gair yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Yr achly&s;yr, a'r modd yr iachauwyd Naaman yn rh&acirc;d 20 Gehezi yn chwennychu cael arian a dillad gan Naaman, ac am hynny yn cael gwahan-glwyf tragy|wyddol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Naaman tywy&s;og llu brenin Syria oedd &wcirc;r mawr yng-olwg ei arglwydd, ac yn anrhydeddus, canys drwyddo ef y rhodda&s;e yr Arglwydd ymwared i'r Syriaid: etto y g&wcirc;r cadarn nerthol hwnnw oedd wahan-glwyfus.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pan aethe y Syriaid allan yn finteioedd, yna y caeth-gluda&s;ent o wl&acirc;d I&s;rael langces fechan: a honno oedd yn gwa&s;anaethu gwraig Naaman.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A hi a ddywedodd wrth ei mei&s;tres, &ocirc; na bydde fy arglwydd i o flaen y prophwyd yr hwn [&s;ydd] yn Samaria: yna efe ai tynne ef ymma|ith oi wahan-glwyf.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yntef a ddaeth, ac a fyn&ecirc;godd iw arglwydd gan ddywedyd: fel hyn, ac fel hyn y dywedodd y llances yr hon [a ddaeth] o wl&acirc;d I&s;rael.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A brenin Syria a ddywedodd, dos, cerdda ymmaith, a mi a anfonaf lythr at frenin I&s;rael: ac efe a aeth ymmaith, ac a dd&ucirc;g gyd ag ef dd&ecirc;c talent o arian, a chwe mil o aur, a d&ecirc;c o wi&s;|coedd newyddion.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a dd&ucirc;g y lythr at frenin I&s;rael gan ddywedyd: yn awr pan dd&ecirc;l y llythr hwn attac ti, wele anfonais attat ti Naaman fyng-w&acirc;s, fel y tynnit ef oi wahan-glwyf.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A phan ddarllenodd brenin I&s;rael y lly|thr, yna efe a rwygodd ei ddillad, ac a ddywe|dodd, ai Duw [ydwyf] fi i farwhau, ac i fyw|hau, pan anfone efe attafi i iachau g&wcirc;r oi wa|han-glwyf&lpunctel; g&wcirc;ybyddwch gan hynny attolwg, a gwelwch mai cei&s;io achos y mae efe i'm her|byn i.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A phan glybu Eli&s;&ecirc;us g&wcirc;r Duw, rwygo o frenin I&s;rael ei ddillad, yna efe a anfonodd at y brenin gan ddywedyd, pa ham y rhwygai&s;ti dy wi&s;coedd&lpunctel; deued efe yn awr attafi, ac efe a gaiff wybod fod prophwyd yn I&s;rael.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna Naaman a ddaeth ai feirch, ac ai ger|bydau: ac a &s;afodd [wrth] ddrws t&ycirc; Eli&s;&ecirc;us.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac Eli&s;eus a anfonodd atto ef gennad gan ddywedyd: d&ocirc;s, ac ymolch &s;aith waith yn Iorddonen, a'th gnawd a ddychwel i ti, a thi a lanheuir.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna Naaman a ddigllonodd, ac a aeth ymmaith: ac a ddywedodd, mi a feddyliais ynof fy hun gan ddyfod y deue efe allan, ac y &s;afe efe, ac y galwe ar enw yr Arglwydd ei Dduw, ac y go&s;ode efe ei law ar y fann, fel yr iach&acirc;e efe y [mann] gwahan-glwyfus.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Onid gwell <HI>yw</HI> Abana, a Pharphar afo|nydd Dama&s;cus, na holl ddyfroedd I&s;rael&lpunctel; oni allaf ymolchi ynddynt hwy, ac ymlanhau&lpunctel; felly efe a dr&ocirc;dd, ac a aeth ymmaith mewn digter.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna ei wei&s;ion a ne&s;&s;a&s;ant, ac a lefara&s;ant wrtho ef, ac a ddyweda&s;ant, fy arglwydd, [pe] dyweda&s;e y prophwyd beth mawr wrthit ti onis gwnel&s;it&lpunctel; pa fe&s;ur fwy gan iddo ef ddywedyd wrthit, ymolch fel yr ymlanhaech&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am hynny efe a aeth i wared, ac a ym|dr&ocirc;chodd &s;aith waith<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 4.27.</NOTE> yn yr Iorddonen yn &ocirc;l gair g&wcirc;r Duw: ai gnawd ef a ddychwelodd fel cnawd bachgen bychan, ac efe a lanhauwyd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna efe a ddychwelodd at &wcirc;r Duw, efe ai holl fintai, ac efe a ddaeth, ac a &s;afodd ger ei fron ef, ac a ddywedodd, wele yn awr y gwn i nad [oes] Dduw drwy yr holl ddaiar, onid yn I&s;rael: am hynny cymmer yn awr attolwg an|rheg oddi gan dy w&acirc;s.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a ddywedodd, [fel] mai byw yr Arglwydd yr hwn 'r ydwyf yn &s;efyll ger ei fro~ ni chymmeraf: ac efe a gymhellodd arno ef [ei] chymmeryd, etto efe ai gwrthododd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A Naaman a ddywedodd, oni roddir yn awr i'th w&acirc;s di lwyth cwpl o fulod o'r ddaiar [hon&lpunctel;] canys ni offrymma dy w&acirc;s di mwyach boeth offrwm, nac aberth i dduwiau dieithr, onid i'r Arglwydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yn y peth hyn yr Arglwydd a faddeuo i'th w&acirc;s: pan ddelo fy arglwydd i d&ycirc; Rimmon i addoli yno, a [phan] bwy&s;&s;o efe ar fy llaw i, a [phan] a ddolwyf innef yn nh&ycirc; Rimmon, [ie]
<PB REF="171">pan yngrymmwyf yn nh&ycirc; Rimmon, maddeued attolwg yr Arglwydd i'th w&acirc;s y peth hyn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a ddywedodd wrtho, d&ocirc;s mewn heddwch: yna efe aeth oddi wrtho ef yng-hylch mill-dir o dir.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A Gehezi gw&acirc;s Eli&s;&ecirc;us g&wcirc;r Duw a ddywedodd, wele fy mei&s;tr a arbedodd Naaman y Syriad hwn rhac cymmeryd oi law ef yr hyn a dduga&s;e efe: [fel] y mae 'r Arglwydd yn fyw mi a redaf ar ei &ocirc;l ef, ac a gymmeraf ryw beth ganddo ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Felly Gehezi a ganllynodd ar &ocirc;l Naa|man: Pan welodd Naaman [ef] yn rhedeg ar ei &ocirc;l, yna efe a dde&s;cynnodd oddi ar y cerbyd iw gyfarfod ef, ac a ddywedodd, a yw p&ocirc;b peth yn dd&acirc;&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Dywedodd yntef, y mae p&ocirc;b peth yn dd&acirc;, fy mei&s;tr a'm anfonodd i gan ddywedyd, wele hyn yn awr, dau langc o fynydd Ephraim, o fei|bion y prophwydi a ddaethant attafi: dyro yn awr iddynt dalent o arian, a dau b&acirc;r o wi&s;coedd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A Naaman a ddywedodd, bydd fodlon cymmer ddwy dalent: ac efe a fu daer arno ef, ac a rwymodd y ddwy dalent arian mewn dwy g&ocirc;d, a'r ddau-b&acirc;r ddillad, ac efe ai rhoddod at ei ddau langc iw dwyn oi flaen ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pan ddaeth efe i'r bwlch, yna efe ai cym|merth oi llaw hwynt, ac ai rhoddodd i gadw yn t&ycirc;: ac efe a anfonodd ymmaith y gw&ycirc;r, a hwy a aethant ymmaith.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna efe a ddaeth i mewn, ac a &s;afodd o flaen ei fei&s;tr, ac Eli&s;&ecirc;us a ddywedodd wrtho ef, o ba l&ecirc;[y daetho&s;t ti] Gehezi&lpunctel; dywedodd yn|tef, nid aeth dy w&acirc;s [nac] ymma na thraw.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac efe a ddywedodd wrtho ef, onid aeth fyng-halon, [gyd a thi] pan drodd y g&wcirc;r oddi ar ei gerbyd i'th gyfarfod ti 'r a [ydoedd hi] am&s;er i gymmeryd arian, ac i gymmeryd gwi&s;|coedd, ac oliwydd-lannau, a gwinllannau, a defaid, a gwartheg, a gwei&s;ion, a morwynion&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am hynny gwahan-glwyf Naaman a l&ycirc;n wrthit ti, ac wrth dy h&acirc;d yn dragywydd: ac efe a aeth ymmaith oi &wcirc;ydd ef yn wahan-glw|yfus [cyn wynned] a'r eira.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Eli&s;&ecirc;us yn peri i'r haiarn nofio. 9 Yn dadcuddio cyfri|nach brenin Syria i frenin I&s;rael. 18 Ac yn arwain llu brenin Syria yn ddeillion i Samaria. 24 Newyn aru|throl yn Samaria.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Meibion y prophwydi a ddyweda&s;ant wrth Eli&s;&ecirc;us: wele yn awr y ll&ecirc; yr hwn yr ydym ni yn trigo ynddo ger dy fron di &s;ydd ry gyfyng i ni.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Awn yn awr hyd yr Iorddonen, fel y cym|merom oddi yno bawb vn dro&s;tan, ac y gwne|lom i ni yno le i gyfannedd&ucirc; ynddo: dywedodd yntef, ewch.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac vn a ddywedodd bydd fodlon attolwg, a dos gyd a'th wei&s;ion: dywedodd yntef mi a &aacute;f.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Felly efe a aeth gyd a hwynt: a hwy a dda|ethant at yr Iorddonen, ac a dorra&s;ant y coed.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phan oedd vn yn bwrw i lawr draw&s;t, yna ei fwyall ef a &s;yrthiodd i'r dwfr: ac efe a wae|ddodd, ac a ddywedodd, och-fi fy mei&s;tr canys benthig oedd hi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A g&wcirc;r Duw a ddywedodd, pa l&ecirc; y &s;yrthi|odd hi&lpunctel; yntef a ddango&s;odd iddo yr fann, ac efe a dorrodd bren, ac ai taflodd yno, ac a wnaeth i'r haiarn nofio.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna efe a ddywedodd, cymmer i fynu it: ac efe a e&s;tynnodd ei law ac ai cymmerodd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A brenin Syria oedd yn ymladd yn erbyn I&s;rael: ac efe a ymgynghorodd ai wei&s;ion gan ddywedyd, yn y lle a'r lle [y bydd] fyng-wer&s;|&s;yllfa.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna g&wcirc;r Duw a anfonodd at frenin I&s;|rael gan ddywedyd, ymgadw rhac myned i'r lle hwnnw, canys yno y mae y Syriaid yn llechu.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly brenin I&s;rael a anfonodd i'r lle [am] yr hwn y dyweda&s;e g&wcirc;r Duw wrtho ef, ac y rhybyddia&s;e ef, ac a ymgadwodd yno: nid vn|waith, ac nid dwy-waith.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A chalon brenin Syria a gynhyrfodd o herwydd y peth hyn: ac efe a alwodd ar ei wei|&s;ion, ac a ddywedodd wrthynt, oni fynegwch i mi pwy o honoch [&s;ydd yn egluro ein cyfrinach ni] i frenin I&s;rael&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna vn oi wei&s;ion ef a ddywedodd, nid [oes neb] fy arglwydd frenin, onid Eli&s;&ecirc;us y prophwyd, yr hwn [&s;ydd] yn I&s;rael a fynega i'r brenin y geiriau y rhai a leferi di yng-hanol dy &s;tafell.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a ddywedodd, ewch, ac edrychwch pa le y [mae] efe, fel yr anfonwyf, ac y dygwyf ef ymmaith: a mynegwyd iddo ef, gan ddywe|dyd, wele yn Dothan [y mae efe.]</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly efe a anfonodd yno feirch, a cher|bydau a llu mawr: a hwynt a ddaethant liw nos, ac a amgylchyn&acirc;&s;ant y ddinas.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan gododd gwenidog g&wcirc;r Duw yn fo|reu, a myned allan, yna wele lu yn amgylchynu y ddinas, meirch hefyd a cherbydau: a'r llangc a ddywedodd wrtho ef, ah&acirc; fy mei&s;tr pa fodd y gwnawn&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a ddywedodd, nac ofna: canys am|lach [yw] y rhai [&s;ydd] gyd a ni, na'r rhai [&s;y] gyd a hwynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna Eli&s;&ecirc;us a weddiodd, ac a ddywe|dodd, &ocirc; Arglwydd agor attolwg ei lygaid ef, fel y gwelo efe: a'r Arglwydd a agorodd lygaid y llangc, ac efe a edrychodd, ac wele y mynydd yn llawn meirch, a cherbydau tanllyd o amgylch Eli&s;&ecirc;us.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Felly hwynt a ddaethant i wared atto ef, ac Eli&s;&ecirc;us a weddiodd ar yr Arglwydd, ac a ddywedodd: taro attolwg y genhedlaeth hon a dallineb: ac efe ai tarawodd hwynt a dallineb yn &ocirc;l gair Eli&s;&ecirc;us.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac Eli&s;&ecirc;us a ddywedodd wrthynt hwy, nid hon [yw] yr ffordd, ac nid hon [yw] yr ddi|nas, deuwch ar fy &ocirc;l i, ac mi a'ch tywy&s;a chwi ac y g&wcirc;r yr hwn yr ydych chwi yn ei gei&s;io: ond efe ai harweinodd hwynt i Samaria.</P>
<PB N="154" REF="171">
<P N="20"><HI>20</HI> A phan ddaethant hwy i Samaria yna Eli&s;&ecirc;us a ddywedodd, &ocirc; Arglwydd agor di ly|gaid y rhai hyn fel y gwelant: a'r Arglwydd a agorodd eu llygaid hwynt, a hwy a edrycha|&s;ant, ac wele yng-hanol Samaria [r oeddynt.]</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A brenin I&s;rael a ddywedodd wrth Eli&s;&ecirc;|us, pan welodd efe hwynt: gan daro adarawaf [hwynt] fy nh&acirc;d&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Dywedodd yntef, na tharo, ond y rhai a gaethiwai&s;t a'th gleddyf, ac a'th f&wcirc;a dy hun a darewi di: [yn hytrach] go&s;ot fara a dwfr ger eu bron hwynt fel y bwytt&acirc;nt, ac yr yfant, ac yr elont at eu harglwydd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a arlwyodd iddynt hwy arlwy fawr, a hwy a fwyta&s;ant, ac a yfa&s;ant, ac efe ai gollyn|godd hwynt ymmaith, a hwy a aethant at eu harglwydd: felly byddinoedd y Syriaid ni chwanega&s;ant ddyfod mwyach i wl&acirc;d I&s;rael.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac wedi hyn Ben-hadad brenin Syria a gynhullodd ei holl l&ucirc;: ac efe a aeth i fynu, ac a warchaodd ar Samaria.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac yr oedd newyn mawr yn Samaria, canys wele yr oeddynt hwy yn gwarche arni hi, nes b&ocirc;d pen a&s;&s;yn er pedwar vgain [&s;icl] o arian, a phed werydd [ran] C&acirc;b o dom colomennod er pump [&s;icl] o arian,</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Fel yr oedd brenin I&s;rael yn cerdded ar y m&ucirc;r, yna gwraig a lefodd arno ef gan ddywe|dyd: achub fi fy arglwydd frenin.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Dywedodd yntef, [gan] nad achub yr Ar|glwydd dydi, pa fodd yr achubafi di&lpunctel; ai o'r y&s;cy|bor, neu o'r gw&icirc;n-wryf&lpunctel;</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A'r brenin a ddywedodd wrthi hi, beth a [ddarfu] i ti&lpunctel; hithe a ddywedodd, y wraig hon a ddywedodd wrthif, dyro dy fab fel y bwyttaom ef heddyw, a'm mab inne a fwyttawn ni y foru.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Felly ni a ferwa&s;om fy mab i,<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 26.29. deut. 28.53. galar. 4.10. baruc. 2.3.</NOTE> ac ai bwyttaw&s;om ef: a mi a ddywedais wrthi hithe ddiwrnod arall, dyro dithe dy fab fel y bwyttaom ef, ond hi a guddiodd ei mab.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A phan glybu y brenin eiriau yr wraig, yna efe a rwygodd ei ddillad, ac fel yr oedd efe yn cerdded ar y m&ucirc;r y bobl ai canfu [ef,]ac wele &s;ach-liain [ydoedd] am ei gnawd ef oddi fewn.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac efe a ddywedodd, fel hyn y gwnelo Duw i mi, ac fel hyn y chwanego: os &s;aif pen Eli&s;&ecirc;us mab Saphat arno ef heddyw.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> (Ac Eli&s;&ecirc;us oedd yn ei&s;tedd yn ei d&ycirc;, a'r henuriaid oeddynt yn ei&s;tedd gyd ag ef:) a'r [brenin] a anfonodd &wcirc;r oi flaen: cyn dyfod y gennad atto ef, efe a ddywedodd wrth yr henu|riaid, oni welwch chwi fel yr anfonodd mab<NOTE N="*" PLACE="marg">Bren. 21.3.</NOTE> y llofrudd hwn i gymmeryd ymmaith fy mhen i&lpunctel; edrychwch pan ddel y gennad i mewn ceiwch y drws, a deliwch ef wrth y drws, onid [yw] trw&s;t traed ei arglwydd ef ar ei &ocirc;l ef&lpunctel;</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac efe etto yn ymddiddan a hwynt yna wele y gennad yn dyfod i wared atto ef: ac a ddywedodd, wele y drygioni hyn [&s;ydd] oddi wrth yr Arglwydd, paham y di&s;gwiliaf wrth yr Arglwydd mwy&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn addo, ac yn rhoddi amldra di&s;ymmwth yn Sa|maria. 17 Pa ddialedd a gafodd y pennaeth yr hwn ni choelie eiriau y prophwyd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Eli&s;&ecirc;us a ddywedodd, gwrandewch air yr Arglwydd: fel hyn y dywedodd yr Ar|glwydd, yng-hylch y pryd [hyn] y foru y [gwer|thir] &s;&acirc;t o beillied er &s;icl, a dau &s;&acirc;t o haidd er &s;icl ym mhorth Samaria.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r tywy&s;og yr hwn yr oedd y brenin yn pwy&s;o ar ei law a attebodd &wcirc;r Duw, ac a ddy|wedodd, pe gwnai yr Arglwydd ffene&s;tri yn y nefoedd, a fydde y peth hyn&lpunctel; dywedodd yntef, wele ti ai gweli a'th lygaid, ond ni fwyttei o honaw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A phedwar-gw&ycirc;r gwahan-glwyfus oedd|ynt wrth ddrws y porth: a hwy a ddyweda&s;ant b&ocirc;b vn wrth ei gilydd, pa ham yr ydym ni yn a|ros ymma nes ein meirw&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Os dywedwn ni, awn i mewn i'r ddinas, newyn [&s;ydd] yn y ddinas, ac ni a fyddwn feirw yno, ac os trigwn ni ymma hefyd ni a fyddwn feirw, am hynny deuwch yn awr, a rhuthrwn i wer&s;&s;yll y Syriaid, o chadwant ni yn fyw, byw fyddwn, ac os lladdant ni, bydwn feirw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac hwynt a gyfoda&s;ant ar dorriad dydd i fyned i wer&s;&s;yll y Syriaid: pan ddaethant at gwrr gwer&s;&s;yll y Syriaid, yna wele nid [oedd] neb yno.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys yr Arglwydd a bara&s;e i wer&s;&s;yll y Syriaid glywed tr&wcirc;&s;t cerbydau, a thr&wcirc;&s;t meirch, [a] thr&wcirc;&s;t ll&ucirc; mawr: fel y dyweda&s;ent b&ocirc;b vn wrth eu gilydd, wele brenin I&s;rael a gy|flogodd i'n herbyn ni frenhinoedd yr Hethiaid, a brenhinoedd yr Aipht i ddyfod arnom ni.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny hwynt a gyfoda&s;ant, ac a ffoa|&s;ant, ar la&s;iad dydd, ac a adaw&s;ant eu pebyll, ai meirch, ai ha&s;&s;ynnod, [&s;ef] y gwer&s;&s;yll fel yr ydoedd: ac a ffoa&s;ant am eu henioes.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pan ddaeth y rhai gwahan-glwyfus hyn hyd gwrr y gwer&s;&s;yll, yna y daethant at vn ba|bell, bwytta&s;ant hefyd, ac yfa&s;ant, a chymmera|&s;ant oddi yno aria~, ac aur, a gwi&s;coedd, ac aetha~t ymmaith, ac ai cuddia&s;ant: a hwynt a ddychwe|la&s;ant, ac a ddaetha~t i babell arall, cymmera&s;ant hefyd oddi yno, ac aethant ymmaith a chuddia|&s;ant [hwynt.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y dywedodd y naill wrth y llall, nid ydym ni yn gwneuthur yn iawn, y dydd hwn fy ddydd llawen-chwedl, ac yr ydym ni yn tewi a &s;&ocirc;n, os arho&s;wn ni hyd oleuni y boreu, yna an|wiredd a'n deil ni: deuwch gan hynny yn awr, ac awn fel y mynegom i d&ycirc; yr brenin.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly hwynt a ddaethant, ac a waedda&s;ant ar borthorion y ddinas, ac a fynega&s;ant iddynt gan ddywedyd, daethom i wer&s;&s;yll y Syriaid, ac wele nid [oedd] yno neb, na llais d&ycirc;n: onid y meirch yn rhwym, a'r a&s;&s;ynnodd yn rhwym, a'r pabellau megis yr oeddynt hwy [o'r blaen.]</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y llefodd y porthorion: ac y myne|a&s;ant i d&ycirc; yr brenin oddifewn.</P>
<PB REF="172">
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y brenin a gyfododd liw n&ocirc;s, ac a ddywedodd wrth ei wei&s;ion, mynegaf yn awr i chwi yr hyn a wnaeth y Syriaid i ni: gwyddent mai newynoc oeddem ni, am hynny yr aethant ymmaith o'r gwer&s;&s;yll i ymguddio yn y maes gan ddywedyd, pan elont hwy allan o'r ddinas yna y daliwn ni hwynt yn fyw, ac y deuwn i mewn i'r ddinas.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac vn o'r gwei&s;ion a attebodd, ac a ddy|wedodd, cymmer yn awr bump o'r meirch a a|dawyd, y rhai a adawyd yn y ddinas, (wele [y maent] hwy fel holl liaws I&s;rael y rhai a arho|&s;a&s;ant ynddi, wele [y maent] hwy fel holl liaws I&s;rael y rhai a ddarfuant) ac nyni a anfonwn, ac a edrychwn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly hwynt a gymmera&s;ant ddau ger|byd meirch: a'r brenin a anfonodd ar &ocirc;l gwer&s;|&s;yll y Syriaid gan ddywedyd, ewch, ac edrych|wch.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A hwy a aethant ar eu h&ocirc;l hwynt hyd yr Iorddonen, ac wele yr holl ffordd ydoedd yn llawn o wi&s;coedd, a lle&s;tri y rhai a fwria&s;e y Sy|riaid ymmaith wrth fry&s;&s;io o honynt: a'r cen|nadau a ddychwela&s;a~t, ac a fynega&s;a~t i'r brenin.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna yr bobl a aethant allan, ac a anrhai|thia&s;ant wer&s;&s;yll y Syriaid: a bu &s;&acirc;t o beillied er &s;icl, a dau &s;&acirc;t o haidd er &s;icl, yn &ocirc;l gair yr Ar|glwydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r brenin a o&s;ododd y tywy&s;og (yr hwn yr oedd efe yn pwy&s;&s;o ar ei law) [i wilied] ar y porth, a'r bobl ai mathra&s;ant ef yn y porth, felly y bu efe farw megis y llefara&s;e g&wcirc;r Duw) yr hwn a ddyweda&s;e [hynny] pan ddaeth y brenin i wared atto ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Felly y bu megis ac y llefara&s;e g&wcirc;r Duw wrth y brenin, gan ddywedyd: dau &s;&acirc;t o haidd er &s;icl, a &s;&acirc;t o beillied er &s;icl fydd y pr&ycirc;d [hyn] y foru ym mhorth Samaria.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ond y tywy&s;og a atteba&s;e &wcirc;r Duw, ac a ddyweda&s;e, wele pe gwnai yr Arglwydd ffe|ne&s;tri yn y nefoedd, a fydde yn &ocirc;l yr ymadrodd hyn&lpunctel; dywedodd yntef, wele ti ai gwell a'th ly|gaid, ond ni fwyttei di o honaw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac felly y bu iddo ef: canys y bobl ai &s;a|thr&acirc;&s;ant ef yn y porth fel y bu efe farw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Eli&s;&ecirc;us yn rhybuddio y Sunamitesy bydde &s;aith mly|nedd o newyn. 10 Yn prophydo i Hazael am farwola|eth Benhadad, ai greulondeb yntef i I&s;rael. 20 Edom yn cilio oddi wrth Iuda. 25 Ahazia yn teyrna&s;u yn lle Ioram.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Eli&s;&ecirc;us a lefara&s;e wrth y wraig yr hon y<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 4.35.</NOTE> bywhau&s;e efe ei mab gan ddywedyd, cy|fot, a dos ti a'th dylwyth, ac ymdeithia lle y gell|ech ymdeithio: canys 'r Arglwydd a alwodd am newyn, a [hwnnw] a ddaw ar y wl&acirc;d &s;aith mly|nedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r wraig a gyfododd, ac a wnaeth yn &ocirc;l gair g&wcirc;r Duw: ac hi a aeth ymmaith, hi ai thy|lwyth, ac a ymdeithiodd yng-wl&acirc;d y Phili&s;tiaid &s;aith mlynedd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac ym mhen y &s;aith mlyndd y wraig a ddychwelodd o wl&acirc;d y Phili&s;tiaid: ac a aeth i weiddi ar y brenin am ei th&ycirc;, ac am ei th&icirc;r.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r brenin a ymddiddanodd a Gchezi lla~gc g&wcirc;r Duw gan ddywedyd: adrodd i mi attolwg yr holl fawrhydri y rhai a wnaeth Eli&s;&ecirc;us.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac fel yr oedd efe yn mynegu i'r brenin y m&ocirc;dd y bywhau&s;e efe y marw, yna wele y wraig yrhon y bywhau&s;e efe ei mab yn gweiddi ar y brenin am ei th&ycirc;, ac am ei thir: yna Gehezi a ddy|wedodd, fy Arglwydd frenin, dymma yr wraig, ac dymma ei m&acirc;b yr hwn a ddarfu i Eli&s;&ecirc;us ei fywhau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r brenin a ofynnodd i'r wraig, a hithe a fy|negodd iddo ef: a'r brenin a roddodd iddi vn &s;tafe|lludd gan ddywedyd, p&acirc;r roddi trachefn yr hyn oll [&s;ydd] eiddo hi, a holl gn&wcirc;d y maes, o'r dydd y gadawodd hi y wlad,, ie hyd y pr&ycirc;d hwn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y daeth Eli&s;&ecirc;us i Ddama&s;cus, a Ben|hadad brenin Syria oedd gl&acirc;f: a mynegwyd iddo ef gan ddywedyd: daeth g&wcirc;r Duw ymma.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r brenin a ddywedodd wrth Hazael, cym|mer anrheg yn dy law, a d&ocirc;s i gyfarfod a g&wcirc;r Duw: fel yr ymgynghorech a'r Arglwydd drw|yddo ef, gan ddywedyd, a fyddafi byw o'r clefyd hwn&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Felly Hazael a aeth iw gyfarfod ef, ac a gymmerth anrheg yn ei law, a ph&ocirc;b peth [a'r a oedd] dd&acirc; [o] Ddama&s;cus, [&s;ef] llwyth deugain o gam&ecirc;lod: ac a ddaeth, ac a &s;afodd oi flaen ef, ac a ddywedodd, Ben-hadad brenin Syria dy fab di a'm hanfonodd fi attat ti gan ddywedyd, a fyddafi byw o'r clefyd hwn&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac Eli&s;&ecirc;us a ddywedodd wrtho ef, dos, a dywet wrtho ef, ti a fyddi byw: etto yr Arglw|ydd a ddango&s;odd y bydd efe marw yn ddiau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a gododd ei wyneb, ac a o&s;ododd [ei ddwylo arno ef] nes cywilyddio o honaw ef, a g&wcirc;r Duw a &wcirc;ylodd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A Hazael a ddywedodd, pa ham fy ar|glwydd yr ydwyt ti yn &wcirc;ylo&lpunctel; dywedodd yntef, am fy mod yn g&wcirc;ybod y drygioni yr hwn a w|nei di i feibion I&s;rael, eu hamddeffynfaoedd hwynt a lo&s;ci di a th&acirc;n, ai gw&ycirc;r ieuaingc a leddi a'r cleddyf, ai plant a ddrylli, ai gwragedd bei|chiogion a rwygi di.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna Hazael a ddywedodd, beth [yw] dy w&acirc;s di&lpunctel; ai c&icirc; fel y gwnele efe y mawr beth hyn&lpunctel; ac Eli&s;&ecirc;us a ddywedodd, yr Arglwydd a'th ddango&s;odd di i mi yn frenin ar Syria.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly efe a aeth ymmaith oddi wrth Eli|&s;&ecirc;us, ac a ddaeth at ei arglwydd, yr hwn a ddy|wedodd wrtho ef, beth a ddywedodd Eli&s;&ecirc;us wrthit ti&lpunctel; efe a ddywedodd wrthif (eb yntef) y byddit ti byw yn ddiau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A thrannoeth efe a gymmerth gwrlid, ac ai gwlychodd mewn dwfr, ac ai lledodd ar ei wyneb ef, fel y bu efe farw: a Hazael a deyrna|&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac yn y bummed flwyddyn i Ioram fab Ahab frenin I&s;rael, ac Ieho&s;aphat frenin Iuda: y dechreuodd Ioram mab Ieho&s;aphat brenin
<PB N="155" REF="172">Iuda deyrna&s;u.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Mab ddeuddeng-mlwydd ar hugain oedd efe pan ddechreuodd deyrna&s;u: ac wyth mly|nedd y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac efe a rodiodd yn ffordd brenhinoedd I&s;rael, fel y gwnaethe t&ycirc; Ahab, canys merch A|hab oedd iddo ef yn wraig: felly efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng-olwg yr Arglwydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ond<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 11.36.</NOTE> ni fynne 'r Arglwydd ddifetha Iu|da er mwyn Dafydd ei w&acirc;s:<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 7.13.</NOTE> megis y dywe|da&s;e efe wrtho ef, y rhodde efe iddo oleuni [ac] iw feibion yn dragywydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yn ei ddyddiau ef y gwrthryfelodd E|dom [i f&ocirc;d] oddi tann law Iuda: ac y go&s;oda|&s;ant frenin i deyrna&s;u arnynt eu hun.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac Ioram a aeth i Zair, a'r holl gerby|dau gyd ag ef: ac efe a gyfododd liw n&ocirc;s, ac a darawodd yr Edomiaid y rhai oeddynt yn ei amgylchu ef, a thywy&s;ogion y cerbydau, a'r bobl a ffoawdd iw pabellau.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Er hynny Edom a wrthryfelodd [ac a fu] oddi tann law Iuda hyd y dydd hwn: yna y gwrthryfelodd Libnah y pr&ycirc;d hynny.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r rhan arall o h&acirc;nes Ioram, a'r hyn oll a'r a wnaeth efe: onid ydynt hwy yn &s;crifenne|dic yn llyfr Cronicl brenhinoedd Iuda&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac Ioram a hunodd gyd ai dadau, ac a gladdwyd gyd ai henafiaid yn ninas Dafydd:<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 22.1.</NOTE> ac Ahazia ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei le ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yn y ddeuddecfed flwyddyn i Ioram fab Ahab frenin I&s;rael, yr aeth Ahazia mab Io|ram brenin Iuda yn frenin.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Mab dwy flwydd ar hugain [oedd] A|hazia pan aeth efe yn frenin, ac vn flwyddyn y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem: ac enw ei fam ef [oedd] Athaliah merch Omri brenin I&s;rael.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac efe a rodiodd yn ffordd t&ycirc; Ahab, ac a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng-olwg yr Argl|wydd, fel t&ycirc; Ahab: canys daw t&ycirc; Ahab [ydo|edd] efe.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac efe a aeth gyd ag Ioram mab Ahab i ryfel yn erbyn Hazael brenin Syria i Ramoth Gilead: a'r Syriaid a daraw&s;ant Ioram.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac Ioram y brenin a ddychwelodd i Iez|rahel i ymiacha&ucirc; o'r dyrnodiau a'r rhai y taraw&s;e y Syriaid ef yn Ramah wrth ymladd o honaw ef yn erbyn Hazael brenin Syria: ac Ahazia mab Ioram a ddaeth i wared i edrych Ioram mab Ahab yn Iezrahel, canys claf ydoedd efe.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iehu yn difetha Ioram. 27 ac Ahazia 33 ac Ie|zabel.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNA Eli&s;eus y prophwyd a alwodd ar vn o feibion y prophwydi: ac a ddywedodd wr|tho ef,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 19.17.</NOTE> gwregy&s;&s;a dy lwynau, a chymmer y phioled olew hon yn dy law, a dos i Ramoth Gilead.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pan ddelech yno, a gweled o honot yno Iehu mab Ieho&s;aphat mab Nim&s;i, yna tyret, a ph&acirc;r iddo godi o fy&s;c ei frodyr, a d&wcirc;g ef i &s;tafell ddirgel.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna cymmer y phioled olew, a thywallt am ei ben ef, a dywet, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, mi a'th enieniais di yn frenin ar I|&s;rael: yna agor y dr&wcirc;s, a ff&ocirc; ymmaith, ac nac a|ros.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Felly y llangc [&s;ef] gw&acirc;s y prophwyd a aeth i Ramoth Gilead.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pan ddaeth efe i mewn, yna wele tywy&s;o|gion y llu oeddynt yn ei&s;tedd, ac efe a ddy|wedodd: gair [&s;ydd] gennif attat ti &ocirc; dywy|&s;og: a dywedodd Iehu, at ba vn o honom ni oll&lpunctel; dywedodd yntef, attat ti &ocirc; dywy&s;og.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a gyfododd, ac a aeth i mewn i'r t&ycirc;, ac yntef a dywalltodd yr olew ar ei ben ef, ac a ddywedodd wrtho ef: fel hyn y dywedodd Ar|glwydd Dduw I&s;rael, myfi a'th eneiniais di yn frenin ar bobl yr A'rglwydd, [&s;ef] ar I&s;rael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A thi a darewi d&ycirc; Ahab dy arglwydd: fel y dialwyfi waed fyng-wei&s;ion y prophwydi, a gwaed holl wei&s;ion yr Arglwydd oddi a'r law Iezabel.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys holl d&ycirc; Ahab a ddifethir, a mi a dorraf ymmaith oddi wrth Ahab<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 14.10. &amp; 21.21.</NOTE> yr hwn a bi&s;|&s;o ar bared, y gwarchaedig hefyd, a'r hwn a ada|wyd yn I&s;rael.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A mi a roddaf<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 14.10. &amp; 21.30.</NOTE> d&ycirc; Ahab fel t&ycirc; Ieroboam mab Nabat: ac fel<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 16.3.</NOTE> t&ycirc; Baa&s;a mab Ahia.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r c&wcirc;n a fwytt&acirc;nt Iezabel yn rhan|dir Iezrahel, ac ni [bydd] ai claddo [hi:] yna efe a agorodd y dr&wcirc;s, ac a ff&ocirc;dd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac Iehu a aeth allan at wei&s;ion ei argl|wydd, a dywedwyd wrtho ef, a yw pob peth yn dda&lpunctel; pa ham y daeth yr ynfyd hwn attat ti? dy|wedodd yntef wrthynt, chwi a adwaenoch y g&wcirc;r, ai ymadroddion.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dyweda&s;ant hwythau, celwydd [yw hynny,] mynega yn awr i ni: dywedodd yntef, fel hyn, ac fel hyn y llefarodd wrthif gan ddy|wedyd, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, mi a'th eneiniais di yn frenin ar I&s;rael.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna hwynt a fry&s;&s;ia&s;ant, ac a gymmera|&s;ant bob vn ei wi&s;c, ac ai go&s;oda&s;ant tano ef ar goppa y gri&s;&s;iau: ac a gan&acirc;&s;ant mewn vdcorn, ac a ddyweda&s;ant, teyrna&s;ed Iehu.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac Iehu mab Ieho&s;aphat, mab Nim&s;i a gydfwriadodd yn erbyn Ioram: ac Ioram o|edd yn cadw Ramoth Gilead, efe a holl I&s;ra|el rhac ofn Hazael brenin Syria.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac Ioram y brenin a ddychwelodd i ym|iachau i Iezrahle o'r archollau [a] yr rhai yr archolla&s;e y Syriaid ef wrth ymladd o honaw yn er byn Hazael brenin Syria:<NOTE PLACE="marg">Pen. 8.29.</NOTE> a dywedodd Iehu, os mynnwch chwi nac eled [vn] yn ddi|angol o'r ddinas i fyned i fynegu i Iezrahel.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna Iehu a farchogodd, ac a aeth i Ie|zrahel, canys Ioram oedd yn gorwedd yno: ac Ahazia brenin Iuda a ddaethe i wared i edrych Ioram.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r gwiliwr oedd yn &s;efyll ar y t&wcirc;r yn Iezrael, ac a ganfu fintai Iehu pan oedd efe yn dyfod, ac efe a ddywedodd, yr ydwyf yn gweled
<PB REF="173">torf: ac Ioram a ddywedodd, cymmer &wcirc;r march ac anfon iw cyfarfod hwynt, a dyweded, ai he|ddwch [yw&lpunctel;]</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r g&wcirc;r march a aeth iw gyfarfod ef, ac a ddywedodd, fel hyn y dywedodd y brenin, ai he|ddwch [&s;ydd&lpunctel;] a dywedodd Iehu, beth [&s;ydd] i ti [a ofynnech] am heddwch&lpunctel; tro yn fy &ocirc;l i: a'r gwili-wr a fynegodd gan ddywedyd, y gen|nad a ddaeth hyd attynt hwy, ond nid yw efe yn dychwelyd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna efe a anfonodd yr ail g&wcirc;r march, ac e|fe a ddaeth attynt hwy, ac a ddywedodd, fel hyn y dywedod y brenin, [ai] heddwch [&s;ydd&lpunctel; a dywedodd Iehu, beth [&s;ydd] i ti [a ofynnech] am heddwch&lpunctel; tro yn fy &ocirc;l i.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r gwili-wr a fynegodd gan ddywe|dyd, efe a ddaeth hyd attynt hwy, ond nid yw efe yn dychwelyd: ar gyrriad [&s;ydd] fel gyrriad Iehu mab Nim&s;i, canys y mae efe yn gyrru yn ynfyd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna Ioram a ddywedodd, rhwym [y cerbyd,] yntef a rwymodd ei gerbyd ef: ac Io|ram brenin I&s;rael a aeth allan, ac Ahazia bre|nin Iuda, pob vn iw gerbyd, felly 'r aethant i gyfarfod Iehu, a chyfarfuant ag ef yn rhan-dir Naboth yr Iezraheliad.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A phan welodd Ioram Iehu, yna efe a ddywedodd, a [oes] heddwch Iehu&lpunctel; dywedodd yntef, pa heddwch&lpunctel; tra [fyddo] putteindra Ie|zabel dy fam di, ai rhaib mor aml&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Am hynny Ioram a drodd ei ddwylaw, ac a ff&ocirc;dd: ac a ddywedodd wrth Ahazia, [y mae] bradwriaeth &ocirc; Ahaziah.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna Iehu a gymmerth f&wcirc;a yn ei law, ac a darawodd Ioram rhwng ei y&s;cwyddau, fel yr aeth y &s;aeth drwy ei galon ef: felly efe a &s;yr|thiodd yn ei gerbyd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac [Iehu] a ddywedodd wrth Bidcar ei dywy&s;og, cymmer, bwrw ef i randir maes Na|both yr Iezraheliad: canys cofia ein bod ni mi a thi yn marchogeth yng-hyd ein dau ar &ocirc;l A|hab ei dad ef, a chodi o'r Arglwydd arno ef y baich hwn.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> [Nid geir-wir fi] medd yr Arglwydd o|nid celanedd Naboth, a chelanedd ei feibion ef a welais i neithwyr, am hynny mi a dalaf i ti yn y rhandir hon medd yr Arglwydd: gan hynny cymmer, [a] bwrw ef yn awr yn y rhandir hon yn &ocirc;l gair yr Arglwydd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Pan welodd Ahazia brenin Iuda [hyn|ny] yna efe a ff&ocirc;dd tua th&ycirc; 'r ardd: ac Iehu a a ymlidiodd ar ei &ocirc;l ef, ac a ddywedodd, tarewch hwn hefyd yn [ei] gerbyd, [felly hwynt ai ta|raw&s;ant ef] yn rhiw Gwrr, yr hon [&s;ydd] wrth Ibleam, ac efe a ff&ocirc;dd i Megido, ac a fu farw yno.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ai wei&s;ion ai duga&s;ant ef mewn cerbyd i Ieru&s;alem: ac ai cladda&s;a~t ef yn ei feddrod gyd ai dadau, yn ninas Dafydd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac yn yr vnfed flwyddyn ar dd&ecirc;c i Io|ram fab Ahab yr aethe Ahazia yn frenin ar Iuda.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Pan ddaeth Iehu i Iezrahel: yna Ieza|bel a glybu [hynny,] ac a golurodd ei hwyneb, ac a wi&s;codd yn w&ycirc;ch am ei phenn, ac a edry|chodd drwy 'r ffene&s;tr.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Pan ddaeth Iehu i'r porth, yna hi a ddy|wedodd: a [fu] heddwch i Zimri yr hwn a la|ddodd ei fei&s;tr&lpunctel;</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac efe a dderchafodd ei wyneb at y ffene|&s;tr, ac a ddywedodd, pwy [&s;ydd] gyd a mi, pwy&lpunctel; yna dau, [neu] dri o'r &s;tafellyddion a edrycha|&s;ant arno ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yntef a ddywedodd tafl hi i lawr, a hwynt ai tafla&s;ant hi i lawr: ac efe a daenellodd oi gwaed hi ar y pared, ac ar y meirch, ac ai ma|throdd hi.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yna efe a ddaeth i mewn, ac a fwyttaodd, ac a yfodd, dywedodd hefyd, edrychwch am y [wraig] felldigedic honno, a chleddwch hi, ca|nys merch brenin [ydyw] hi.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Pan aethant hwy iw chladdu hi: yna ni chaw&s;ant o honi onid y benglog, a'r traed, a chledrau y dwylo.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Am hynny hwynt a ddychwela&s;ant, ac a fynega&s;ant [hyn] iddo ef: dywedodd yntef, dy|na air yr Arglwydd yr hwn a lefarodd efe drwy law ei wa&s;anaethwr Elias y The&s;biad gan ddywedyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 25.23.</NOTE> yn rhan-dir Iezrahel y bwytu y c&wcirc;n gnawd Iezabel.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A chelain Iezabel a fydd fel tommen ar wyneb y maes, yn rhan-dir Iezrahel: fel na e|llir dywedyd, dymma Iezabel.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iehu yn peri lladd meibion Ahab, IV Brodyr Aha|zia, 25 Ac offeiriaid Baal. 35 Ioachas yn teyrna&s;u yn lle Iehu.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC i Ahab [yr oedd] deng-mab a thrugain yn Samaria: ac Iehu a &s;crifennodd ly|th&ycirc;rau, ac a anfonodd [i] Samaria at dywy&s;o|gion Iezrahel, [ac] at yr henuriaid, ac at dad|maethod Ahab gan ddywedyd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac yn awr pan dd&ecirc;l y llythr hwn attoch chwi (canys gyd a chwi [y mae] meibion eich arglwydd, a chennwch chwi [y mae] cerbydau, a meirch, a dina&s;oedd caeroc, ac arfau)</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna edrychwch yr hwn &s;ydd oref, ac yn gymhwy&s;af o feibion eich arglwydd, a go&s;od|wch [ef] ar deyrn-gader ei dad: ac ymleddwch dros d&ycirc; eich arglwydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A hwynt a ofna&s;ant yn ddirfawr, ac a ddy|weda&s;ant, wele y ddau frenin hynny ni &s;afa&s;ant oi flaen ef: pa fodd gan hynny y &s;afwn ni&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am hynny 'r anfonodd yr hwn [oedd ben|naf] ar d&ycirc; [Ahab,] a'r hwn [oedd bennaf] ar y ddinas, a'r henuriaid, a'r tadmaethod at Iehu gan ddywedyd, dy wei&s;ion di ydym ni, a'r hyn oll a ddywedech di wrthym ni a wnawn ni: ni wnawn ni neb yn frenin, gwna 'r hyn a fyddo d&acirc; yn dy olwg.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna efe a &s;crifennodd yr ail llythr attynt hwy gan ddywedyd, os eiddo fi fyddwch chwi,
<PB N="156" REF="173">ac [os] ar fy llais i y gwrandewch, cymmerwch bennau holl feibion eich arglwydd, a deuwch attafi y pryd hyn y foru i Iezrahel: a meibion y brenin, [&s;ef] deng-wr a thrugain [oeddynt] gyd a phennaethiaid y ddinas, y rhai oeddynt yn eu maethu hwynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A phan ddaeth y llythr attynt hwy, yna hwy a gymmera&s;ant feibion y brenin, ac a la|dda&s;ant y deng-wr a thrugain, ac a o&s;oda&s;ant eu pennau hwynt mewn ba&s;c&ecirc;dau, ac ai danfona|&s;ant hwy atto ef i Iezrahel.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y gennad a ddaeth, ac a fynegodd iddo ef gan ddywedyd, hwynt a dduga&s;ant ben|nau meibion y brenin: dywedodd yntef, go&s;o|dwch hwynt yn ddau ben-twr wrth drws y porth hyd y boreu.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r boreu efe a aeth allan, ac a &s;afodd, dy|wedodd hefyd wrth yr holl bobl, byddwch gifi|awn: wele myfi a gyd-fwriedais yn erbyn fy arglwydd, ac ai lleddais ef, ond pwy a laddodd yr holl rai hyn&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gwybyddwch yn awr na &s;yrth [dim] o air yr Arglwydd i'r ddaiar yr hwn a lefarodd yr Arglwydd am d&ycirc; Ahab: canys gwnaeth yr Arglwydd yr hyn a lefarodd efe drwy law<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 21.29.</NOTE> E|lias ei w&acirc;s.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Felly Iehu a darawodd holl weddillion t&ycirc; Ahab yn Iezrahel, ai holl bennaethiaid ef, ai gyfne&s;eiftaid ef, ai offeiriad: fel na adawyd vn yn weddill.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a gyfododd, ac a aeth hefyd, ac a ddaeth i Samaria: [ac] efe [oedd wrth] dy cneifio y bugeiliaid ar y ffordd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac Iehu a gyfarfu a brodyr Ahazia bre|nin Iuda, ac a ddywedodd, pwy [ydych] chwi&lpunctel; dyweda&s;ant hwythau, brodyr Ahazia [ydym] ni, ac ni a ddaethom i wared i gyfarch meibion y brenin, a meibion y frenhines.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a ddywedodd, deliwch hwynt yn fyw, a hwynt ai dalia&s;ant hwy yn fyw: ac ai lladda&s;ant hwy wrth bydew y t&ycirc; cneifio, [&s;ef] dau-wr a deugain, ac ni adawodd efe &wcirc;r o ho|nynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan aeth efe oddi yno, efe a gyfarfu ag Iehonadab fab Rechab yn cyfarfod ag ef; ac ai cyfarchodd ef, ac a ddywedodd wrtho ef, a yw dy galon di yn inion [tu ag attafi] fel [y mae] fyng-halon i gyd a'th galon di&lpunctel; a dywedodd Iehonadab, ydyw, od ydyw [eb efe] moes dy law: rhoddodd yntef ei law, ac efe a barodd iddo ddyfod i fynu atto i'r cerbyd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a ddywedodd, tyret gyd a mi, a gw&ecirc;l fy z&ecirc;l i tua 'r Arglwydd: ac efe a barodd iddo farchogeth yn ei gerbyd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Pan ddaeth efe i Samaria, yna efe a da|rawodd yr holl rai a adaw&s;id i Ahab yn Sama|ria, nes iddo ei ddini&s;trio ef: yn &ocirc;l gair yr Arg|lwydd yr hwn a lefara&s;e efe wrth Elias.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna Iehu a gynhullodd yr holl bobl, ac a ddywedodd wrthynt hwy, Ahab a wa&s;anaeth|odd Baal ychydig: Iehu ai gwa&s;anaetha ef lawer.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac yn awr gelwch attafi holl brophwy|di Baal, ei holl wei&s;ion ef, ai holl offeiriaid ef, na fydded vn yn ei&s;ieu, canys aberth mawr [&s;ydd] gennif i Baal, pwy bynnac a fyddo yn ei&s;ieu ni bydd efe byw: ond Iehu a wnaeth [hyn] mewn cyfrwy&s;tra, fel y difethe efe wei|&s;ion Baal.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac Iehu a ddywedodd, cyhoeddwch gy|manfa &s;anctaidd i Baal, a hwynt ai cyhoedda|&s;ant.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Felly Iehu a anfonodd drwy holl I&s;ra|el, a holl wei&s;ion Baal a ddaethant, ac ni thri|godd vn yr hwn na ddaethe: a hwy a ddaethant i d&ycirc; Baal, a llawnwyd t&ycirc; Baal o ben bwy gi|lydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac efe a ddywedodd wrth yr hwn [oedd geidwad] ar y gwi&s;coedd, dwg allan wi&s;c i holl wei&s;ion Baal: ac efe a ddug y gwi&s;coedd idd|ynt hwy.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Pan ddaeth Iehu i mewn ac Iehonadab mab Rechab i d&ycirc; Baal, yna efe a ddywedodd wrth wei&s;ion Baal: chwiliwch, ac edrychwch rhac bod ymmagyd a chwi [neb] o wei&s;ion yr Arglwydd, onid gwei&s;ion Baal yn vnic.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Felly y daethant i mewn i wneuthur a|berthau, a phoeth offrymmau: ac Iehu a o&s;od|odd iddo allan bedwar vgain-wr, ac a ddywed|odd, enioes y g&wcirc;r [oddi gan] yr hwn y diango [vn] o'r dynion hyn (y rhai yr ydwyfi yn eu dwyn i'ch dwylo chwi) [fydd] am ei enioes ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A phan orphennodd efe wneuthur y po|eth offrwm, yna Iehu a ddywedodd wrth y &s;wy|ddogion, a'r tywy&s;ogion, ewch i mewn a tha|rewch hwynt, nac eled neb allan, felly hwynt ai taraw&s;ant hwy a m&icirc;n y cleddyf: a'r &s;wyddogi|on, a'r tywy&s;ogion ai tafla&s;ant hwy allan, ac a aethant i ddinas t&ycirc; Baal.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A hwynt a dduga&s;ant allan ddelwau t&ycirc; Baal, ac ai llo&s;ca&s;ant hwy.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A hwynt a dde&s;truwia&s;ant ddelw Baal, ac a ddini&s;tria&s;ant d&ycirc; Baal, ac ai go&s;oda&s;ant ef yn dommen hyd heddyw.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Felly y deleodd Iehu Baal allan o I&s;|rael.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Etto am bechodau Ieroboam mab Na|bat [drwy] y rhai y gwnaeth efe i I&s;rael bechu, ni thr&ocirc;dd Iehu oddi wrthynt hwy [nac oddi wrth] y lloi aur y rhai [oeddynt] yn Bethel, ac yn Dan.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrth Iehu, o herwydd it wneuthur yn dda, gan wneuthur yr hyn oedd inion yn fyng-olwg i yn &ocirc;l yr hyn oll a'r a [oedd] yn fyng-halon i y gwnaetho&s;ti i d&ycirc; Ahab: meibion y bedwaredd genhedlaeth i ti a ei&s;teddant ar or&s;eddfa I&s;rael.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ond nid edrychodd Iehu am fyned rhag|ddo yng-hyfraith Arglwydd Dduw I&s;rael ai holl galon: [canys] ni thr&ocirc; dd efe oddi wrth be|chodau Ieroboam [drwy] y rhai y gwnaethe efe i I&s;rael bechu.</P>
<PB REF="174">
<P N="32"><HI>32</HI> Yn y dyddiau hynny y dechreuodd yr Ar|glwydd dorri ymmaith I&s;rael: a Hazael ai ta|rawodd hwynt drwy holl derfynau I&s;rael,</P>
<P N="33"><HI>33</HI> O'r Iorddonen [tua] chodiad yr haul [&s;ef] holl wl&acirc;d Gilead, y Gadiaid, y Rubeniaid hefyd, a'r Mana&s;&s;iaid: o Aroer yr hon [&s;ydd] wrth afon Arnon, Gilead hefyd a Ba&s;an.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A'r rhan arall o hanes Iehu, a'r hyn oll a'r a wnaeth efe, ai holl gadernid ef: onid ydynt hwy yn &s;crifennedic yn llyfr Cronicl brenhino|edd I&s;rael&lpunctel;</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac Iehu a hunodd gyd ai dadau, a chla|ddwyd ef yn Samaria: ac Ioachaz ei fab a de|yrna&s;odd yn ei le ef.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A'r dyddiau y rhai y teyrna&s;odd Iehu ar I&s;rael yn Samaria, [oeddynt] wyth mlynedd ar hugain.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Gwaedlyd Deyrna&s;iad Athaliah. 4 Duwiol Deyrna|&s;iad loas. 15 Ac Iehoiadah yn peri lladd Athaliah, yn gwneuthur cyfamod a Duw a dini&s;tr ar dy Baal.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAn welodd Athaliah mam Ahaziah farw oi mab hi:<NOTE PLACE="marg">1. Cron. 22.10.</NOTE> yna hi a gyfododd, ac a ddifethodd yr holl h&acirc;d brenhinawl.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ond Io&s;aba merch y brenin Ioram, chwaer Ahaziah a gymmerth Ioas fab Ahazi|ah, ac ai lladrattaodd ef o fy&s;c meibion y brenin y rhai a laddwyd efe ai fammaeth [gan eu ca|dw] mewn &s;tafell y gwel&acirc;u: a hwy ai cuddia|&s;ant ef rhac Athaliah, fel na laddwyd ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a fu gyd a hi yng-budd [yn] nh&ycirc; 'r Arglwydd chwe blynedd: ac Athaliah oedd yn teyrna&s;u ar y wl&acirc;d.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac * yn y &s;eithfed flwyddyn yr anfonodd Iehoiadah, ac y cymmerth dywy&s;ogion y can|toedd [a'r] capteniaid, a'r &s;wyddogion, ac ai d&ucirc;g hwynt i mewn atto i d&ycirc; 'r Arglwydd: ac a wnaeth a hwynt gyfammod, gwnaeth iddynt dyngu hefyd yn nh&ycirc; yr Arglwydd, a dango&s;odd iddynt fab y brenin.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a orchymynnodd iddynt gan ddy|wedyd, dymma 'r peth yr hwn a wnewch chwi, trydedd ran o honoch, a ddeuant i mewn [ar] y Sabboth, ac a gadwant wiliadwriaeth t&ycirc; y brenin.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A thrydedd ran [fydd]<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. Cron. 23.5.</NOTE> ym mhorth Sur, a thrydedd ran yn y porth ar &ocirc;l y &s;wyddogion: felly cedwch wiliadwriaeth y t&ycirc; Ma&s;&s;a.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A dau parth o honoch chwi [&s;ef] yr hyn oll a'r a &ecirc;lo allan y Sabboth, a gadwant wi|liadwriaeth t&ycirc; 'r Arglwydd yng-hylch y bre|nin.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A chwi a amgylchynwch y brenin o bob parth pob vn ai arfau yn ei law, a'r hwn a ddelo i'r rhe&s;au lladder ef: a byddwch gyd a'r brenin pan elo efe allan, a phan ddelo efe i mewn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A thywy&s;ogion y cantoedd a wnaethant yn &ocirc;l yr hyn oll a orchymynna&s;e Iehoiadah yr offeiriad, a chymmera&s;ant bawb eu gw&ycirc;r y rhai oeddynt yn dyfod i mewn [ar] y Sabboth, gyd a'r rhai oeddynt yn myned allan [ar] y Sabboth: ac a ddaethant at Iehoiadah yr o&s;tei|riad.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r offeiriad a roddodd i dywy&s;ogion y cantoedd y gwaiw-ffyn, a'r tariannau, y rhai [oeddynt] eiddo y brenin Dafydd: ac yn nh&ycirc; yr Arglwydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r &s;wyddogion a &s;afa&s;ant bob vn,<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 23.10.</NOTE> ai ar|fau yn ei law o'r tu dehau i'r t&ycirc; hyd y tu a&s;&s;wy i'r t&ycirc; yng-hylch yr allor, a'r t&ycirc;, wrth y brenin o amgylch.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna efe a ddug allan fab y brenin, ac a roddodd y goron arno ef, a'r de&s;tiolaeth, a hwy ai hurdda&s;ant ef yn frenin, ac ai heneinia&s;ant ef: cur&acirc;&s;ant hefyd eu dwylo, a dyweda&s;ant, byw fyddo 'r brenin.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pan glybu Athaliah dr&wcirc;&s;t y bobl yn rhedeg, yna hi a ddaeth i mewn at y bobl i d&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pan edrychodd hi, yna wele y brenin oedd yn &s;efyll wrth y golofn yn &ocirc;l yr arfer, a'r tywy&s;ogion, a'r vdcyrn o flaen y brenin, a holl bobl y wl&acirc;d yn llawen, ac yn canu mewn vd|cyrn: am hynny Athaliah a rwygodd ei gwi&s;|coedd, ac a waeddodd, bradwriaeth, bradwri|aeth.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac Iehoiadah yr offeiriad a orchymyn|nodd i dywy&s;ogion y cantoedd y rhai oeddynt wedi eu go&s;od ar y llu, ac a ddywedodd wrth|ynt, dygwch hi o'r tu allan i'r rhe&s;au a'r hwn a ddelo ar ei h&ocirc;l hi lladder ef a'r cleddyf: canys dyweda&s;e yr offeiriad, na rodder hi i farwolaeth yn nh&ycirc; yr Arglwydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y go&s;oda&s;ant ddwylo arni hi, a hi a ddaeth tu a'r ffordd feirch i d&ycirc; 'r brenin: ac yno y lladdwyd hi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac Iehoiadah a wnaeth gyfammod rhwng yr Arglwydd, a'r brenin, a'r bobl, i fod yn bobl i'r Arglwydd: a rhwng y brenin a'r bobl.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna holl bobl y wl&acirc;d a ddaethant i d&ycirc; Baal, ac ai dini&s;tria&s;ant ef ai allorau, ei ddelwau hefyd a ddryllia&s;ant hwy yn chwilfriw, lladda|&s;ant hefyd Mathan offeiriad Baal o flaen yr allor: a'r offeiriad a o&s;ododd oruwchwil-w&ycirc;r ar d&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Cymmerth efe hefyd dywy&s;ogion y can|toedd, a'r capteniaid, a'r &s;wyddogion, a holl bobl y wl&acirc;d a dduga&s;ant i wared y brenin o d&ycirc; 'r Ar|glwydd, a hwy a ddaethant tua phorth &s;wydd|ogion t&ycirc; y brenin: ac efe a ei&s;teddodd ar or&s;&s;edd|fa y brenhinoedd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A holl bobl y wl&acirc;d a lawenycha&s;ant, a'r ddinas a lonyddodd: canys lladda&s;ent Athaliah a'r cleddyf [wrth] d&ycirc; y brenin.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Mab &s;aith mlwydd [oedd] Ioas pan aeth efe yn frenin.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duwioldeb Ioas, ai ofal i gyweirio y deml, cyn marw lehoiada. 17 Iehu wedi hynny yn ei fllino ef, ac yntef yn prynu ei heddwch a golud y cy&s;&s;egr. 20 Ac
<PB N="157" REF="174">wedi i ddau oi wei&s;ion ladd Ioas, Ama&s;ia yn teyrna|&s;u yn ei l&ecirc; ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y &s;eithfed flwyddyn i Iehu,<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 24.1.</NOTE> y dechre|uodd Ioas deyrna&s;u, a deugain mhlynedd y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem: ac enw ei fam ef [oedd] Zibia o Beer-&s;eba.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac Ioas a wnaeth yr hyn oedd inion yng|olwg yr Arglwydd ei holl ddyddiau ef: [yn] y rhai y dy&s;codd Iehoiadah yr offeiriad ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Er hynny ni thynna&s;id ymmaith yr v|chelfeudd: y bobl oeddynt etto yn offrymmu, ac yn arogl-darthu yn yr vchelfeudd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac Ioas a ddywedodd wrth yr offeiriaid: holl arian y pethau cy&s;&s;egr-edic y rhai a ddygir i mewn i d&ycirc; 'r Arglwydd, arian y g&wcirc;r a gynni|wero, arian gwerth eneidiau pob vn: a'r holl a|rian a'r a chwe~nycho neb eu dwyn i mewn i d&ycirc; 'r Arglwydd,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Cymmered yr offeiriaid [hynny] iddynt, pawb gan ei gydnabod: ac adnewyddant ad|wyau y t&ycirc;, pa le bynnac y ceffir adwy ynddo.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yn y drydedd flwyddyn ar hugain i'r brenin Ioas, nid adgyweria&s;e yr offeiriaid a|gennau y t&ycirc;.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y brenin Ioas a alwodd am Iehoia|dah yr offeiriad, a'r offeiriaid [eraill,] ac a ddy|wedodd wrthynt hwy: pa ham nad ydych chwi yn cyweirio agennau y t&ycirc;&lpunctel; yn awr gan hynny na dderbynniwch arian gan eich cydnabod, o|nis rhoddwch at [gyweirio] adwyau y t&ycirc;.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r offeiriaid a gyd &s;ynnia&s;ant ar na dder|bynnid arian gan y bobl, heb adnewyddu rwy|giadau y t&ycirc;.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna Iehoiadah yr offeiriad a gymmerth ryw gi&s;t, ac a dyllodd dwll yn ei chaead: ac ai rhoddodd hi o'r tu dehau i'r allor ffordd y dele pawb i mewn i d&ycirc; 'r Arglwydd, a'r offeiriaid y rhai oeddynt yn cadw y trothwy a rodda&s;ant y|no 'r holl arian a'r a ddygwyd i mewn i d&ycirc; 'r Ar|glwydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A phan wel&s;ant hwy fod llawer o arian yn y g&icirc;&s;t: yna y daeth &s;crifennudd y brenin, a'r arch-offeiriad i fynu, a hwy a rwyma&s;ant yr a|rian pan gyfrifa&s;ant yr hyn a gaw&s;id yn nh&ycirc; 'r Arglwydd,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A hwynt a rodda&s;ant yr arian yn barod tann ddwylo gweith-w&ycirc;r y gwaith, [ac] i oru|chwil-w&ycirc;r t&ycirc; 'r Arglwydd: ac ai tala&s;ant i'r &s;ei|ri pren, ac i'r adailadw&ycirc;r y rhai oeddynt yn gweithio t&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac i'r pridd-w&ycirc;r, i'r &s;eiri meini hefyd, ac i brynu coed, a cherrig nadd i adnewyddu adwy|au t&ycirc; 'r Arglwydd: a thu ag at yr hyn oll a'r a aethe allan i adgyweirio y t&ycirc;.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Etto ni wnaed yn nh&ycirc; 'r Arglwydd gw|panau arian, &s;altringau, cawgiau, vdcyrn, [na] dim lle&s;tri aur, na lle&s;tri arian, o'r arian a ddy|ga&s;id i mewn i d&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eithr hwy ai rhodda&s;ant i weith-w&ycirc;r y gwaith: fel yr adnewyddyd t&ycirc; 'r Arglwydd a hwynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac ni chei&s;ia&s;ant gyfrif gan y dynion y rhai y rhodda&s;ent hwy 'r arian dann eu dwylo iw rhoddi i weith-w&ycirc;r y gwaith: canys yr oe|ddynt hwy yn gwneuthur yn ffyddlon.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Arian [dros] gamwedd, ac arian [dros] bechodau ni dducpwyd i mewn i d&ycirc; 'r Arglw|ydd: [canys] eiddo 'r offeiriaid oeddynt hwy.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna Hazael brenin Syria a ddaeth i fy|nu, ac a ymladdodd yn erbyn Gath, ac ai henni|llodd hi: a Hazael a o&s;ododd ei wyneb i fyned i fynu yn erbyn Ieru&s;alem.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac Ioas brenin Iuda a gymmerth yr holl bethau cy&s;&s;egredic, y rhai a gy&s;&s;egra&s;e Ie|ho&s;aphat, ac Ioram, ac Azahia ei henafiaid ef brenhinoedd Iuda, ai gy&s;&s;egredic bethau ef ei hun, a'r holl aur a'r a gafwyd yn nhry&s;&s;orau t&ycirc; 'r Arglwydd, a th&ycirc; 'r brenin: ac efe ai hanfo|nodd at Hazael brenin Syria, ac efe a ymada|wodd oddi wrth Ieru&s;alem.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r rhan arall o hanes Ioas, a'r hyn oll a'r a wnaeth efe: onid ydynt hwy yn &s;crifenne|dic yn llyfr Cronicl brenhinoedd Iuda&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ai wei&s;ion ef a gyfoda&s;ant, ac a gydfw|riada&s;ant fradwriaeth:<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 24.25.</NOTE> ac a daraw&s;ant Ioas [yn] nh&ycirc;<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 5.9.</NOTE> Milo, wrth ddyfod i wared i Sila.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Felly Iozacar mab Simeath, ac Ioza|bad mab Somer ei wei&s;ion ef, ai taraw&s;ant ef, fel y bu efe farw, a hwy ai cladda&s;ant ef gyd ai dadau yn ninas Dafydd: ac Ama&s;ia ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ioachas (wedi myned tann law y Syriaid) trwy weddi yn cael ymwared. 9 Ioas yn teyrna&s;u yn ei l&ecirc; ef. 20 Marwolaeth Eli&s;&ecirc;us a Hazael.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">O'R drydedd flwyddyn ar hugain i Ioas fab Ahazias brenin Iuda: y teyrna&s;odd Ioachaz mab Iehu ar I&s;rael yn Samaria ddwy flynedd ar bymthec.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng|olwg yr Arglwydd: ac a rodiodd ar &ocirc;l pechodau Ieroboam mab Nabat, [drwy] y rhai y gwna|ethe efe i I&s;rael bechu, [ac] ni thr&ocirc;dd oddi wr|thyut hwy.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny digllonedd yr Arglwydd a li|diodd yn erbyn I&s;rael: ac efe ai rhoddodd hwynt yn llaw Hazael brenin Syria, ac yn llaw Ben-hadad mab Hazael yr holl ddyddiau hynny.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac Ioachaz a erfynniodd ar yr Arglw|ydd: a gwrandawodd yr Arglwydd arno ef, o herwydd iddo ganfod gorthrymder I&s;rael, ca|nys brenin Syria ai gorthrymma&s;e hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am hynny 'r Arglwydd a roddodd achub|wr i I&s;rael, fel yr aethant oddi tann law y Sy|riaid: a meibion I&s;rael a driga&s;ant yn eu pebyll fel cynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Etto ni throe&s;ant hwy oddi wrth becho|dau t&ycirc; Ieroboam [drwy] y rhai y gwnaethe efe i I&s;rael bechu, [eithr] rhodia&s;ant yn|ddynt hwy: a'r llwyn hefyd a &s;afodd yn Sama|ria.</P>
<PB REF="175">
<P N="7"><HI>7</HI> Canys ni adawodd efe i Ioachaz [o'r] bobl onid d&ecirc;c a deugain o w&ycirc;r meirch, a d&ecirc;c cer|byd, a deng-mil o w&ycirc;r traed: o herwydd brenin Syria ai dini&s;tria&s;e hwynt, ac ai go&s;oda&s;e hwynt fel llwch iw dyrnu.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r rhan arall o hanes Ioachaz, a'r hyn oll a'r a wnaeth efe, ai gadermd: onid ydynt hwy yn &s;crifennedic yn llyfr Cronicl bren|hinoedd I&s;rael&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac Ioachaz a hunodd gyd ai dadau, a chla|dda&s;ant ef yn Samaria: ac Ioas ei fab ef a deyr|na&s;odd yn ei le ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O'r ail flwyddyn ar bymthec ar hugain i Ioas frenin Iuda, y teyrna&s;odd Ioas mab Ioachaz ar I&s;rael yn Samaria vn mlynedd ar bymthec.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng|olwg yr Arglwydd: ni thr&ocirc;dd efe oddi wrth holl bechodau Ieroboam mab Nabat, [drwy] y rhai y gwnaethe efe i I&s;rael bechu, [eithr] e|fe a rodiodd ynddynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r rhan arall o hanes Ioas, a'r hyn oll a wnaeth efe ai gadernid [drwy] 'r hwn yr ym|laddodd efe ag Ama&s;ia brenin Iuda: onid y|dynt hwy yn &s;crifennedic yn llyfr Cronicl bren|hinoedd I&s;rael&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac Ioas a hunodd gyd ai dadau, ac Ie|roboam a ei&s;teddodd ar ei deyrn-gader ef: ac Ioas a gladdwyd yn Samaria gyd a brenhino|edd I&s;rael.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pan glafychodd Eli&s;&ecirc;us oi glefyd yr hwn y bu efe farw ynddo: yna Ioas brenin I|&s;rael a ddaeth i wared atto ef, ac a &wcirc;ylodd ar ei wyneb ef, ac a ddywedodd, fy nh&acirc;d,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 2.12.</NOTE> fy nh&acirc;d, cerbyd I&s;rael, ai farchogion.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna Eli&s;&ecirc;us a ddywedodd wrtho ef, cymmer f&wcirc;a, a &s;aethau: ac efe a gymmerth f&wcirc;a, a &s;aethau.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a ddywedodd wrth frenin I&s;rael, go&s;ot dy law ar y b&wcirc;a, ac efe a o&s;ododd ei law: ac Eli&s;&ecirc;us a o&s;ododd eiddwylaw ar ddwylo 'r brenin,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A dywedodd, agor y ffene&s;tr tua 'r dwy|rain, yntef ai hagorodd: yna y dywedodd Eli&s;&ecirc;|us, &s;aetha, ac efe a &s;aethodd, dywedodd yntef: &s;a|eth ymwared yr Arglwydd, a &s;aeth iechydwria|eth yn erbyn y Syriaid, ti a darewi y Syriaid yn Aphec, nes eu difa hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Hefyd efe a ddywedodd, cymmer y &s;ae|thau, ac efe ai cymmerodd: dywedodd yntef wrth frenin I&s;rael, taro 'r ddaiar, ac efe a dara|wodd dair gwaith, ac a &s;afodd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna g&wcirc;r Duw a ddigiodd wrtho ef, ac a ddywedodd [dyle&s;it] daro bump neu chwech o weithiau, yna y taraw&s;it y Syriaid nes [eu] difa [hwynt,] yn awr gan hynny tair gwaith y tarewi y Syriaid.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Felly Eli&s;&ecirc;us a fu farw, a hwynt ai cla|dda&s;ant ef: a minteioedd o'r Moabiaid a ddae|thant i'r wl&acirc;d y flwyddyn honno.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A phan oeddynt hwy yn claddu g&wcirc;r, y|na wele hwynt a ganfuant y dorf, am hynny y bwria&s;ant y g&wcirc;r i feddrod Eli&s;&ecirc;us: pan aeth y g&wcirc;r a chyffwrdd ag e&s;cyrn Eli&s;&ecirc;us,<NOTE N="*" PLACE="marg">Eccle&s;i. 48.14.</NOTE> yna efe a ddadebrodd, ac a gyfododd ar ei draed.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A Hazael brenin Syria a orthrymmodd I&s;rael holl ddyddiau Ioachaz.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r Arglwydd a drugarhaodd wrthynt hwy, ac a do&s;turiodd wrthynt hwy, ac a dr&ocirc;dd at|tynt hwy er mwyn ei gyfammod ag Abraham, I&s;aac, ac Iacob: ac ni fynnodd eu dini&s;trio hwynt, nai bwrw hwynt ymmaith oi &wcirc;ydd ef hyd yn hyn.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Felly Hazael brenin Syria a fu farw: a Benhadad ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac Ioas mab Ioachaz a ddychwelodd ac a ennillodd y dina&s;oedd o law Benhadad mab Hazael, y rhai a dduga&s;e efe o law Ioachaz ei d&acirc;d mewn rhyfel: Ioas ai tarawodo ef dair gwaith, ac a dd&ucirc;g adref ddina&s;oedd I&s;rael.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ama&s;ia yn dial ei d&acirc;d 7 ac yn lladd llawer o'r Edo|miaid 15 Ieroboam yn teyrna&s;u yn ll&ecirc; loas. 29 a Zacharia yn ei le yntef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN yr ail flwyddyn i Ioas fab Ioachaz bre|nin I&s;rael, y teyrna&s;odd<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron 25.1.</NOTE> Ama&s;ia mab Ioas brenin Iuda.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Mab pum-mlwydd ar hugain oedd efe pan aeth efe yn frenin, a naw mlynedd ar hu|gain y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem: ac enw ei fam ef [oedd] Ioadan o Ieru&s;alem.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd inion yng|olwg yr Arglwydd, etto nid fel Dafydd ei d&acirc;d: [ond] efe a wnaeth yn &ocirc;l yr hyn oll a'r a wnae|the Ioas ei dad ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Er hynny ni thynnwyd ymmaith yr v|chelfeudd: [canys] y bobl oeddynt etto yn a|berthu, ac yn arogl-darthu mewn vchelfeudd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phan &s;iccrhauwyd ei deyrnas yn ei law ef:<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 12.20.</NOTE> yna efe a laddodd ei wei&s;ion y rhai a ladda|&s;ent y brenin ei d&acirc;d ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 25.4.</NOTE> Ond ni laddodd efe feibion y rhai a da|raw&s;ent [ei d&acirc;d ef] fel y mae yn &s;crifennedic yn llyfr cyfraith Mo&s;es, [yn] yr hon y gor|chymynna&s;e 'r Arglwydd gan ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 24.16. Ier. 31.32. Ezech. 18.20.</NOTE> na lladder y tadau dros y meibion, ac na lladder y meibion dros y tadau, onid lladder pob vn am ei bechod ei hun.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Efe a darawodd o'r Edomiaid (yn nyffryn yr halen) ddeng-mil, ac a ennillodd [y ca&s;tell ar] y graig mewn rhyfel: ac a alwodd ei henw ef Ioetheel hyd y dydd hwn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna Ama&s;ia a anfonodd gennadau at Io|as fab Ioachaz,<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 25.17.</NOTE> fab Iehu brenin I&s;rael gan ddywedyd: tyret, ymwelwn ai gilydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac Ioas brenin I&s;rael a anfonodd at A|ma&s;ia brenin Iuda gan ddywedyd, yr y&s;cellyn yr hwn [&s;ydd] yn Libanus a anfonodd at y cedr|wydden yr hon [&s;ydd] yn Libanus gan ddywe|dyd, dyro dy ferch i'm mab i yn wraig: a bwy&s;t|fil y maes yr hwn [oedd] yn Libanus a dramm|wyodd, ac a &s;athrodd yr y&s;cellyn.</P>
<PB N="158" REF="175">
<P N="10"><HI>10</HI> Gan daro y tarewai&s;t yr Edomiaid, am hynny dy galon a'th falchiodd, ymffro&s;tia, ac ei&s;tedd yn dy d&ycirc;, canys i ba beth yr ymry&s;oni mewn drygioni, fel y fyrthit ti hefyd, ac Iuda gyd a thi&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ond ni wrandawodd Ama&s;ia, am hynny Ioas brenin I&s;rael a aeth i fynu, a hwy a wel|&s;ant wyn&ecirc;bau eu gilydd, efe ac Ama&s;ia bre|nin Iuda yn Beth&s;emes yr hon [&s;ydd] yn Iuda.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac Iuda a laddwyd o flaen I&s;rael: fel y ff&ocirc;dd pawb iw pabellau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond Ioas brenin I&s;rael a ddaliodd A|ma&s;ia fab Ioas, fab Ahazia, brenin Iuda yn Beth&s;emes: ac efe a ddaeth i Ieru&s;alem, ac a rwygodd o f&ucirc;r Ieru&s;alem o dorth Ephraim, hyd borth y gongl bedwar cant cufydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a gymmerth yr holl aur, a'r arian, a'r holl le&s;tri a'r a gafwyd yn nh&ycirc; 'r Arglwydd, ac yn nhry&s;&s;orau t&ycirc; 'r brenin, a'r meibion y rhai oeddynt yu wy&s;tlon: ac a ddychwelodd i Sa|maria.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r rhan arall o hanes Ioas y rhai a wnaeth efe, ai gadernid ef, ac fel yr ymladd|odd efe ag Ama&s;ia brenin Iuda: onid ydynt hwy yn &s;crifennedic yn llyfr Cronicl brenhino|edd I&s;rael&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac Ioas a hunodd gyd ai dadau, ac a gladdwyd yn Samaria gyd a brenhinoedd I&s;rael: ac Ieroboam ei fab a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac Ama&s;ia mab Ioas brenin Iuda a'fu fyw ar &ocirc;l marwolaeth Ioas fab Ioachaz brenin I&s;rael bymtheng-mhlynedd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r rhann arall o hanes Ama&s;ia:<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 25.26.</NOTE> onid ydynt hwy yn &s;crifennedic mewn llyfr Cronicl brenhinoedd Iuda&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ond hwy a fr&acirc;d-fwriada&s;ant yn ei er|byn ef yn Ieru&s;alem, ac efe a ff&ocirc;dd i Lachis: etto hwynt a anfona&s;ant ar ei &ocirc;l ef i Lachis, ac ai lladda&s;ant ef yno.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A hwynt ai duga&s;ant ef ar feirch: ac efe a gladdwyd yn Ieru&s;alem gyd ai dadau yn ninas Dafydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna holl bobl Iuda a gymmera&s;ant<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 26.1.</NOTE> Azariah, ac yntef yn fab vn mlwydd ar bym|thec: ac ai hurdda&s;ant ef yn frenin yn ll&ecirc; Ama|&s;ia ei dad.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Efe a adailadodd Elath, ac ai rhoddodd hi trachefn i Iuda, ar &ocirc;l huno o'r brenin gyd ai dadau.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> O'r bymthecfed flwyddyn i Ama&s;ia fab Ioas brenin Iuda, y teyrna&s;odd Ieroboam mab Ioas brenin I&s;rael yn Samaria vn mly|nedd a deugain.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng-olwg yr Arglwydd: ni chilioddd efe oddi wrth holl bechodau Ieroboam mab Na|bat [drwy] y rhai y gwnaethe efe i I&s;rael be|chu.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Efe a ddug adref derfyn I&s;rael o ddy|fodfa Hemath, hyd f&ocirc;r y rh&ocirc;s: yn &ocirc;l gair Ar|glwydd Dduw I&s;rael, yr hwn a lefara&s;e efe drwy law ei w&acirc;s Ionas mab Amittai y pro|phwyd, yr hwn [oedd] o Gath Hepher.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys yr Arglwydd a wel&s;e gy&s;tudd I&s;rael yn fl&icirc;n iawn: nad [oedd neb]<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 14.10.</NOTE> gwar|chaedic, na neb wedi ei adel, ac nad [oedd] gyn|northwyudd i I&s;rael.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Etto ni lefara&s;e yr Arglwydd am ddeleu enw I&s;rael oddi tann y nefoedd: am hynny efe ai gwaredodd hwynt drwy law Ieroboam mab Ioas.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A'r rhan arall o hanes Ieroboam, a'r hyn oll a'r a wnaethe efe, ai gadernid ef [drwy] yr hwn yr ymladdodd efe, a [thrwy] yr hwn y dug efe adref Ddama&s;cus, a Hemath i Iuda yn I&s;rael: onid ydynt hwy yn &s;crifennedic yn llyfr Cronicl brenhinoodd I&s;rael&lpunctel;</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac Ieroboam a hunodd gyd ai dadau, [&s;ef] gyd a brenhinoedd I&s;rael: a Zacharia ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Gwahan-glwyf Azaria Teyrna&s;iad Salum. 14 Me|nahem. 23 Pecahia. 32 Yr Azariah vchod, ac Ahas ei fab ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y &s;eithfed flwyddyn ar hugain i Ierobo|am brenin I&s;rael, y teyrna&s;odd<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 26.1.</NOTE> Azariah mab Ama&s;ia brenin Iuda.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Mab vn mlwydd ar bymthec ydoedd efe pan ddechreuodd efe deyrna&s;u, a deuddeng|mhlynedd a deugain y teyrna&s;odd efe yn Ie|ru&s;alem: ac enw ei fam [oedd] Iecholiahu o Ieru&s;alem.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd inion yng-o|lwg yr Arglwydd: yn &ocirc;l yr hyn oll a'r a wnel&s;e Ama&s;ia ei dad ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Er hynny ni thynnwyd ymmaith yr vchelfeudd: [canys] y bobl oeddynt etto yn a|berthu, ac yn arogl-darthu mewn vchelfeudd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 26.21.</NOTE> Arglwydd a darawodd y brenin fel y bu efe yn wahan-glwyfus hyd ddydd ei farwo|laeth, am hynny efe a drigodd mewn t&ycirc; ar naill|tu: ac Iotham mab y brenin [oedd bennaf] ar y t&ycirc; yn barnu pobl y wl&acirc;d.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r rhan arall o hanes Azariah, a'r hyn oll a'r a wnaeth efe: onid ydynt hwy yn &s;cri|fennedic yn llyfr Cronicl brenhinoedd Iuda&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac Azariah a hunodd gyd ai dadau, a chladda&s;ant ef gyd ai henafiaid yn ninas Da|fydd: ac Iotham ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yn y drydedd flwyddyn ar bymthec ar hugain i Azariah frenin Iuda: y teyrna&s;odd Zacharia mab Ieroboam ar I&s;rael yn Sama|ria chwe m&icirc;s.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng|olwg yr Arglwydd, megis y gwnaethe ei da|dau ef: ni thr&ocirc;dd efe oddi wrth bechodau Ieroboam mab Nabat [drwy] y rhai y gwna|ethe
<PB REF="176">efe i I&s;rael bechu.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A Salum mab Iabes a frad-fwyiadodd yn ei erbyn ef, ac ai tarawodd ef ger bron y bobl, ac ai lladdood ef: ac a deyrna&s;odd yn ei l&egrave; ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r rhan arall o hanes Zacharia: wele hwynt yn &s;crifennedic yn llyfr Cronicl bren|hinoedd I&s;rael.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dymma<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 10.30.</NOTE> air yr Arglwydd yr hwn a le|fara&s;e efe wrth Iehu gan ddywedyd, meibion y bedwaredd genhedlaeth i ti a ei&s;teddant ar or|&s;eddfa I&s;rael: ac felly y bu.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Salum mab Iabes a deyrna&s;odd yn y bedwaredd flwyddyn ar bymthec ar hugain i Vzziah brenln Iuna: a mis cyfan y teyrna&s;odd efe yn Samarid.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys Menahem mab Gadi a aeth i fy|nu o Thir&s;a, ac a ddaethi Samaria, at a dara|wodd Salum fab Iabes yn Samaria: ac ai lladdodd ef, teyrna&s;odd hefyd yn ei l&ecirc; ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r rhan arall o hanes Salum, ai frad|wiaeth ef [drwy] 'r hon y brad-fwriadodd efe: wele hwynt yn &s;crifennnedic yn llyfr Cronicl brenhinoedd I&s;rael.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna Menahem a darawodd Thip&s;ah, a'r rhai oll [oeddynt] ynddi, ai therfynau o Thir&s;a allan, o herwydd nad agorwyd [iddo ef,] am hynny y tarawodd efe hi, ai holl wragedd beichi|ogion a rmygodd efe.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O'r bedwaredd flwyddyn ar bymthec ar hugain i Azariah wenin Iuda, y teyrna&s;odd Menahem mah Gadi ar I&s;rael ddeng-mhly|nedd yn Samaria.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng|olwg yr Arglwydd: ni thr&ocirc;dd oddi wrth becho|dau Ieroboam mab Nabat [drwy] y rhai y gwnaethe efe i I&s;rael bechu [yn] ei holl ddy|ddiau.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A Phul brenin A&s;&s;yria a ddaeth yn erbyn y wl&acirc;d, a Menahem a roddodd i Phul fil o da|lentau arian: fel y bydde ei law gyd ag ef, i &s;ic|crhau y frenhiniaeth yn ei law ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A Menahem a drethodd arian ar I&s;rael, [&s;ef] ar yr holl rai cedyrn o allu, drwy roddi o bob vn i frenin A&s;&s;vria ddec &s;icl a deugain o ari|an: felly brenin A&s;&s;yria a ddychwelodd, ac nid arho&s;odd yno yn y wl&acirc;d.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r rhan arall a hanes Menahem, a'r hyn oll a'r a wnaeth efe: onid ydynt hwy yn &s;crifen|nedic yn llyfr Cronicl brenhinnoedd I&s;rae&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A Menahem a hunodd gyd ai dadau: a Phecahia ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> O'r ddecfed flwyddyn a deugain i Aza|ria brenin Iuda, y teyrna&s;odd Pecahia mab Menahent ar I&s;rael yn Samaria ddwy fly|nedd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng|olwg yr Arglwydd: ni thr&ocirc;dd efe oddi wrth be|chodau Ieroboam mab Nabat [drwy] y rhai y gwnaeth efe i I&s;rael bechu.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A Pheca mab Remaliabu ei dywy&s;og ef a frad-fwriadodd yn ei erbyn ef, ac ai tara|wodd ef yn Samaria yn ll&ycirc;s y brenin gyd ag Argob, ag Arieth a deng-wr a deugain o feibi|on y Gileadiaid: felly efe ai lladodd ef, ac a deyr|na&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'r rhan arall o hanes Pecahia, a'r hyn oll a wnaeth efe: wele hwynt yn &s;crifennedic yn llyfr Cronicl brenhinoedd I&s;rael.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> O'r ddeuddecfed flwyddyn a deugain i Azaria brenin Iuda, y teyrna&s;odd Peca mab Remaliahu ar I&s;rael yn Samaria vgain mhly|nedd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng|olwg yr Arglwydd: ni throdd efe oddi wrth be|chodau Ieroboam mab Nabar [drwy] y rhai y gwnaeth efe i I&s;rael bechu.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yn nyddiau Peca brenin I&s;rael y daeth Tiglath pele&s;er brenin A&s;&s;yria, ac a ennillodd Iion, ac Abel, Bethmaacha, ac Ianoab, Cedes hefyd, a Dazor, Gilead hefyd, a Galilee [a] holl wl&acirc;d Nephthali: ac a gaeth-gludodd eu [trigo|lion] i A&s;&s;yria.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A Do&s;ca mab Elah, a frad-fwriadodd fradwriaeth yn erbyn Peca mab Remaliahu, ac ai tarawodd ef, ac ai lladdodd ef, ac efe a deyr|na&s;odd yn ei l&ecirc; ef: yn yr vgainfed flwyddyn i Iotham fab Uzzia.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A'r rhan arall o hanes Peca, a'r hyn oll a wnaeth efe: wele hwynt yn &s;crifennedic yn llyfr Cronicl brenhinoedd I&s;rael.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yn yr ail flwyddyn i Peca fab Remalia|hu brenin I&s;rael: y dechreuodd Iotham mab Vzziah brenin Iuda deyrna&s;u.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Mab pum mlwydd ar hugain oedd efe pan ddechreuodd efe deyrna&s;u,<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 27.1.</NOTE> ac vn mlynedd ar bymthec y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem: ac enw ei fam ef [oedd] Ieru&s;a merch Zadoc.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd inion yng|olwg yr Arglwyddd: yn&ocirc;l yr hyn oll a'r a wnel|&s;e Vzziah ei dad ef.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Er hynny ni thynnwyd ymmaith yr v|chelfeudd, y bobl oeddynt etto yn aberthu, ac yn arogl-darthu mewn vchelfeudd: efe a adailad|odd y porth vchaf i d&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A'r rhan arall o hanes Iotham, a'r hyn oll a wnaeth efe: onid ydynt hwy yn &s;crifenne|dic yn llyfr Cronicl brenhinoedd Iuda&lpunctel;</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yn y dyddiau hynny y dechreuodd yr Ar|glwydd anfon yn erbyn Iuda Rezin brenin Syria: a Pheca mab Remaliahu.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac Iotham a hunodd gyd ai dadau, ac a gladdwyd gyd ai henafiaid yn ninas Dafydd ei dad: ac Abaz ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PENN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ahaz yn cy&s;&s;egru ei fab mewn ran. 7 Yn cei&s;io ac yn cael cynhorthwy gan frenin A&s;&s;yria yn erbyn bren|hinoedd Syria, ac I&s;rael. 20 Hezecia yn teyrna&s;u yn lle Ahaz.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN yr ail flwyddyn ar bymthec i Peca fab Remaliahu y dechreuodd Abaz mab Io|tham brenin Iuda deyrna&s;u.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Mab vgain mlwydd [oedd] Ahaz pan dde|chreuodd<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 28.1.</NOTE>
<PB N="159" REF="176">efe deyrna&s;u, ac vn mlynedd ar bym|thec y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem: ac ni wna|eth efe yr hyn oedd inion yng-olwg yr Arglw|ydd ei Dduw ef, fel Dafydd ei dad.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Eithr rhodiodd yn ffordd brenhinioedd I&s;|rael:<NOTE N="*" PLACE="marg">1. efit 28.21. deut. 18.10. 2. cron. 28.3.</NOTE> ac a yrrodd ei fab drwy yr t&acirc;n yn &ocirc;l ffie|idd-dra y cenhedloedd y rhai a fwria&s;e yr Ar|glwydd allan o flaen meibion I&s;rael.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a aberthodd, ac a arogl-darthodd mewn vchelfeudd, ac ar y brynnau: a thann b&ocirc;b pren gwyrdd-las.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y daeth<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 7.4.</NOTE> Nezin brenin Syria, a Phe|ca mab Remaliahu brenin I&s;rael i fynu i Ieru|&s;alem y ryfel: a hywynt a warch&acirc;&s;ant ar Ahaz, ond ni alla&s;ant hwy [ei] orchfygu [ef.]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yn yr am&s;er hwnnw Rezin brenin Syria a ddug trachefn Elath at Syria, ac a ddiwreiddi|odd yr Iddewon a Elath: a'r Syriaid a ddaeth|ant i Elath, ac a bre&s;&s;wylia&s;ant yna hyd y dydd hwn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna Ahaz a anfonodd gennadau at<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 28.20.</NOTE> Cig|lath Pele&s;er brenin A&s;&s;yria gan ddywedyd: dy w&acirc;s di, a'th fab di ydwyfi: tyret i fynu, a gwaret fi o law brenin Syria, ac o law brenin I&s;rael, y rhai ydynt yn cyfodi yn fy erbyn i.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac Ahaz a gymmerth yr arian, a'r aur y rhai a gafwyd yn nh&ycirc; yr Arglwydd, ac yn nhry&s;|&s;orau t&ycirc; y brenin: ac a anfonodd anrheg i fre|nin A&s;&s;yria.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A brenin A&s;&s;yria a wrandawodd arno ef, a brenin A&s;&s;yria a ddaeth i fynu i Ddama&s;cus, ac ai hennillodd hi, ac a gaeth-gludodd ei [thrigo|lion] i Cir: ac a laddodd Rezin.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r brennin Ahaz a aeth i Ddama&s;cus i gyfarfod Tiglath Pele&s;er brenin A&s;&s;yria, pan welodd efe yr allor 'r hon [oedd] yn Dama&s;cus: yna brenin Ahaz a anfonodd ar Vria yr offeiriad l&ucirc;n yr allor, ai hagwedd yn &ocirc;l ei holl wneuthu|riad.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac Vria yr offeiriad o adailadodd yr all|or: yn &ocirc;l yr hyn oll a anfona&s;e y brenin Ahaz o Ddama&s;cus, felly y gwnaeth Vria yr offeiriad erbyn dyfod y brenyn Ahaz o Ddama&s;cus.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Felly y brenin a ddaeth o Ddama&s;cus a'r brenin a ganfu yr allor: y brenin hefyd a ne&s;|&s;aodd at yr allor, ac a boeth offrymmodd arni hi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a lo&s;codd ei boeth-offrwm, ai fwyd offrwm, ac a dywalltodd ei ddiod offrwm: tae|nellodd hefyd waed yr offrymmau hedd yr hwn [oedd] ganddo ar yr allor.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r allor br&ecirc;s yr hon [oedd] ger bron yr Arglwydd a dynnodd efe ymmaith o dalcen y t&ycirc;, oddi rhwng yr allor, a th&ycirc; yr Arglwydd: ac ai rhoddes hi wrth y&s;tlys yr allor o du yr gog|ledd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r brenin Ahaz a orchymynnnodd i Vria yr offeiriad gan ddywedyd, llo&s;c ar yr allor fawr y poeth offrwm boreuol, a'r bwyd offrwm prynhawnol, poeth offrwm y brenin hefyd, ai fwyd offrwm ef, a phoeth offrwm holl bobl y w|l&acirc;d ai bwyd offrwm hwynt, eu diodydd offrwm hwynt hefyd, a holl waed y poeth offrwm, a holl waed yr aberth a daenelli di arni hi: a bydded yr allor br&ecirc;s i mi ymmorol [a hi,]</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac Vria yr offeiriad a wnaeth yn &ocirc;l yr hyn oll a orchymynna&s;e y brenin Abaz.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r brenin Ahaz a dorrodd ddaliadau y tre&s;t&ecirc;lau, ac a dynnodd ymmaith y noe oddi ar|nynt hwy, ac a dde&s;cynnodd y gerwyn oddi ar yr Achen pr&ecirc;s, y rhai [oeddynt] tani hi: ac ai rho|ddodd hi ar balmant cerrig.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A gorchudd y Sabboth yr hwn a adaila|da&s;ent hwy yn t&ycirc;, a dyfodfa y brenin oddi allan a dr&ocirc;dd efe [oddi wrth] d&ycirc; yr Arglwydd: rhac ofn brenin A&s;&s;yria.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r rhan arall a hanes Ahaz, yr hyn a w|naeth efe: onid [ydynt] hwy yn &s;crifennedic yn llyfr Cronicl brenhinnedd Iuda&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac Abaz a hunodd gyd ai dadau, ac a gladdwyd gyd ai henafiaid yn ninas Dafydd: a Hezecia ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ho&s;ea ddrygionus wedi myned tan dreth i'r A&s;&s;yriaid yn gwrthod eu gwarrogaeth hwynt. 7 Duw yn ga|del am bechod yr I&s;raeliaid i'r A&s;&s;yriaid eu caethiwo hwynt. 25 Llewod yn difetha yr A&s;&s;yriaid a ddae|thent i aros yn Samaria.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">O'r ddeuddecfed flwyddyn I Ahaz frenin Iuda: y teyrna&s;odd Ho&s;ea mah Elah yn Samaria ar I&s;rael naw mlynedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd drwg yng|olwg yr Arglwydd: etto nid fel brenhinoedd I&s;|rael y rhai a fua&s;ent oi flaen ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A Salmane&s;er brenin A&s;&s;yria a ddaeth i fynu yn ei erbyn ef: a Ho&s;ea a fu yn w&acirc;s iddo ef, ac a ddug iddo anrhegion.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A brenin A&s;&s;yria a gafodd fradwriaeth yn Ho&s;ea, am ddanfon o honaw gennadau at Sa brenin yr Aipht, ac [am] na ddanfona&s;e efe i fynu anrheg i frenin A&s;&s;yria, fel [y bydde efe ar|ferol] b&ocirc;b blwyddyn: am hynny brenin A&s;&s;yria a gaeodd arno ef, ac ai rhwynnodd ef mewn car|char-d&ycirc;.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna brenin A&s;&s;yria a aeth i fynu drwy yr holl wlad: ac a ddaeth i fynu i Samaria, ac a warch&acirc;odd arni hi dair blynedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 18.10.</NOTE> Yn y nawfed flwyddyn i Ho&s;ea, yr enni|llodd brenin A&s;&s;yria Samaria, ac y caeth-glu|dodd efe I&s;rael i A&s;&s;yria: ac ai cyfleuedd hwynt yn Halah, ac yn Habor, [wrth] afon Gozan, ac [yn] nina&s;oedd y Mediaid:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am i feibion I&s;rael bechu yn erbyn yr Arglwydd eu Duw hwynt, yr hwn ai duga&s;e hwynt i fynu o wl&acirc;d yr Aipht, oddi tann law Pharao brenin yr Aipht: ac am iddynt ofni du|wiau dieithr,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A rhodio o honynt yn neddfau y cenhed|loedd y rhai a fwria&s;e yr Arglwydd allan o flaen meibion I&s;rael: ac [yn y deddfau] y rhai a wnae|the brenhinoedd I&s;rael.</P>
<PB REF="177">
<P N="9"><HI>9</HI> A meibion I&s;rael a wnaethent yn ddir|gel bethau y rhai nid [oeddynt] inion ger bron yr Arglwydd eu Duw: ac a adailada&s;ent idd|ynt vchelfeudd yn ei holl ddina&s;oedd, yn gy|&s;tal ym mhob twr gwil-w&ycirc;r, ac ym mhob dinas gaeroc.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Go&s;oda&s;ent hefyd iddynt ddelwau, a llwynau: ar bob brynn bchel, a thann bob prenn ir-las.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac arogl-dartha&s;ent yno yn yr holl vchel|feudd, fel y cenhedloedd y rhai a gaeth-gluda&s;e yr Arglwydd oi blaen hwynt: a gwnel&s;ent be|thau drygionus i ddigio yr Arglwydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A hwy a wa&s;anaetha&s;ent eulynnod, [am] y rhai y dyweda&s;e yr Arglwydd wrthynt,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 4.19.</NOTE> na wnewch y peth hyn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Er i'r Arglwydd de&s;tiolaethu yn I&s;ra|el, ac yn Iuda drwy law yr holl brophwydi, [a] phob gweledudd, gan ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 18.11. &amp; 25.5. &amp; 35.15.</NOTE> dychwe|lwch o'ch ffyrdd drygionus, a chedwch fyng|drchymynnion, a'm deddfau, yn &ocirc;l yr holl gy|fraith yr hon a orchymynnais i'ch tadau: a'r hon a anfonais attoch chwi drwy law fyng-wei|&s;ion y prophwydi,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Etto ni wrandawent:<NOTE PLACE="marg">Deut. 31.27.</NOTE> eithr &s;ytha&s;ant eu gwarrau, fel gwarrau eu tadau, y rhai ni chreda&s;ent yn yr Arglwydd eu Duw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys hwy a ddirmyga&s;ant ei ddeddfau ef, ai gyfammod yr hwn a wnaethe efe ai ta|dau hwynt, ai de&s;tiolaethau ef [drwy] y'rhai y te&s;tiolaethodd efe iddynt: a hwy a rodia&s;ant ar &ocirc;l oferedd nes eu myned yn ofer: [aethant] hefyd ar &ocirc;l y cenhedloedd y rhai oeddynt oi ham|gylch [am] y rhai y gorchymynna&s;e yr Arglw|ydd iddynt, na wnelent fel hwynt hwy.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eithr hwynt a wrthoda&s;ant holl orchy|mynnion yr Arglwydd eu Duw, ac a wnae|thant iddynt ddelw dawdd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 32.8. 2. Bren. 12.28.</NOTE> [nid amgen] dau l&ocirc;: gwnaethant hefyd lwyn, ac ymgrymma&s;ant i holl lu y nefoedd, a gwa&s;anaetha&s;ant Baal.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A hwynt<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 16.3.</NOTE> a yrra&s;ant eu meibion ai merched drwy yr t&acirc;n, a dewinia&s;ant ddewinia|eth, a darogana&s;ant: ymrodda&s;a~t hefyd i wneu|thur yr hyn oedd ddywg yng-olwg yr Arg|lwydd, gan ei ddigio ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Am hynny yr Arglwydd a ddigiodd yn ddirfawr wrth I&s;rael, ac ai tro&s;&s;odd hwynt oi &wcirc;ydd efe: [ac] ni adawyd onid llwyth Iuda yn vnic.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ni chadwodd Iuda ychwaith orchy|mynnion yr Arglwydd eu Duw: eithr hwy a rodia&s;ant yn neddfau yr I&s;raeliaid y rhai a wnel&s;ent hwy.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Am hynny yr Arglwydd a ddiy&s;tyrodd holl had I&s;rael, ac ai cy&s;tuddiodd hwynt, rho|ddodd hwynt hefyd yn llaw yr anrheithw&ycirc;r: nes iddo eu taflu hwynt oi &wcirc;ydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys efe a rwygodd I&s;rael oddi wrth d&ycirc; Ddafydd, a hwynt a wnaethant Ieroboam fab Nabat yn frenin: ac Ieroboam a yrrodd I&s;rael oddi ar &ocirc;l yr Arglwydd, ac a wnaeth i|ddynt bechu pechod mawr.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A meibion I&s;rael a roddia&s;ant yn holl be|chodau Ieroboam y rhai a wnaeth efe: heb gilio oddi wrth hynny.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Nes i'r Arglwydd fwrid ymmaith I&s;|rael oi wydd ef, fel y llefara&s;e drwy law<NOTE N="*" PLACE="marg">Ieie. 25 9.</NOTE> el holl wei&s;ion y prophwydi: ac I&s;rael a gaeth-glud|wyd oi wlad ei hun i A&s;&s;yria hyd y dydd hwn.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A brenin A&s;&s;yria a ddug [bobl] o Babi|lon, o Cutha hefyd, ac o Afa, o Hemath he|fyd, ac o Sepharfaim, ac ai cyfleuodd hwynt yn nina&s;oedd Samaria, yn lle meibion I&s;rael: felly hwynt a ore&s;cynna&s;ant Samaris, ac a dri|ga&s;ant yn ei dina&s;oedd hi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac yn nechreu eu trigas hwynt yno nid of|na&s;ant hwy yr Arglwydd: am hynny 'r Arglw|ydd a anfonodd lewod yn eu plith hwynt y rhai ai lladda&s;ant hwy.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Am hynny y mynegwyd i frenin A&s;&s;yria gan ddywedyd, y cenhedloedd y rhai a gaeth|gludai&s;t ti, ac a gyfleuai&s;t yn nina&s;oedd Sama|ria nid adwaenent ddefod Duw y wl&acirc;d: am hynny efe a anfonodd lewod yn eu my&s;c hwynt ac wele lladda&s;ant hwynt, am na wyddent dde|fod Duw y wl&acirc;d.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna brenin A&s;&s;yria a orchymynnodd gan ddywedyd, cyrchwch yno vn o'r offeiriaid y rhai a gaeth-gluda&s;och oddi yno, i fyned, ac i drigo yno: ac i ddy&s;cu iddynt ddefod Duw y wl&acirc;d [honno.]</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Felly vn o'r offeiriaid y rhai a gaeth gluda&s;ent hwy o Samaria a ddaeth ac a dri|godd yn Bethel: ac efe a ddy&s;codd iddynt hwy pa fodd yr ofnent yr Arglwydd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Etto pob cenhedlaeth oeddynt yn gweu|thur eu duwiau: ac ai go&s;oda&s;ant yn nhai yr v|chelfeudd y rhai yr oeddynt yn pre&s;&s;wylio yn|ddynt.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Canys gw&ycirc;r Babilon a wnaethant Succoth Benoth, a gw&ycirc;r Cutha a wnaethant Nergal: gw&ycirc;r Demath befyd a wnaethant A&s;ima.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A'r A&s;iaid a wnaethant Nibcaz, a Thar|tac: a'r Sephar&s;iaid a lo&s;co&s;ant eu mebion mewn tan i Adramelech, ac i Hanamelech du|wiau y Sephar&s;iaid.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Felly hwy a ofna&s;ant yr Arglwydd: ac a wnaethant iddynt ral oi gwehillion eu hun yn offeiriaid yr vchelfeudd, y rhai a wnae thant [a|berthau] iddynt yn nh&ycirc;'r vchelfeudd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yr Arglwydd yr oeddynt hwy yn ei ofni, etto gwa&s;anaethu 'r oeddynt eu duwiau yn &ocirc;l defod y cenhedloedd y rhai a gaeth-gluda&s;ent oddi yno.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Hyd y dydd hwn y maent hwy yn gwneu|thur yn &ocirc;l eu h&ecirc;n arferion: nid ydynt yn ofni 'r Arglwydd, ac nid ydynt yn gwneuthur yn &ocirc;l eu deddfau hwynt, nac yn &ocirc;l eu harfer, nac yn &ocirc;l y gyfraith, nac yn &ocirc;l y gorchymyn yr hwn a or|chymynnodd yr Arglwydd i feibion Iacob, yr hwn y go&s;ododd efe<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 32.28. 1. Bren. 18.31. Barn. 6.10. Iere. 10.1.</NOTE> ei enw yn I&s;rael.</P>
<PB N="160" REF="177">
<P N="35"><HI>35</HI> A'r Arglwydd a wnaethe gyfammod a hwynt, ac a orchymynna&s;e iddynt gan ddywe|dyd, nac ofnwch dduwiau dleithr: ac nac ym|grymmwch iddynt, no wa&s;anaethwch hwynt ychwaith, ac nac aberthwch iddynt hwy.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ond yr Arglwydd yr hwn a'ch d&ucirc;g chwi i fynu a wl&acirc;d yr Alpht, mewn nerth mawr, ac a braich e&s;tynnedic, ef a ofnwch chwi: iddo ef hefyd yr ymgrymmwch, ac iddo ef yr aberth|wch.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Y deddfau hefyd a'r barnedigaethau, a'r gyfraith, a'r gorchymyn y rhai a &s;crifennodd efe i chwi a gedwch chwi, gan [eu] gwneuthur yr holl ddyddiau: ac nac ofnwch dduwiau diei|thr.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac nac anghofiwch y cyfammod yr hwn a ammodais a chwi: ac nac ofnwch dduwiau dieithr.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Eithr ofnwch yr Arglwydd eich Duw: ac efe a'ch gwared chwi o law eich holl elynnio~.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ond ni wrandaw&s;ant hwy, eithr yn &ocirc;l eu h&ecirc;n arfer y gwnaethant hwy.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Felly y cenhedloedd hyn fuant yn ofni yr Arglwydd, ac yn gwa&s;anaethu eu delwau cerfiedic: eu meibion, ai hwyrion [a wnaethant felly,] fel y gwnaeth eu tadau hwynt, y maent hwy yn gwneuthur hyd y dydd hwn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duwioldeb Hezecia yn torri y &s;arph br&ecirc;s, a'r delwau er|aill, ai lwyddiant. 30 Mawr-hydri a chabledd Se|nacherib, ai w&acirc;s Rab&s;acech yn erbyn Duw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 28.27. &amp; 29.1.</NOTE> y drydedd flwyddyn i Mo&s;ea fab Elath brenin I&s;rael, y teyrna&s;odd Me&s;ze|cia mab Abaz brenin Iuda.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Mab pum mlwydd ar hugain oedd efe pan aeth efe yn frenin, a naw mlynedd ar hu|gain y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem: ac enw ei fam ef [oedd] Abi merch Zacharia.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd inion yng|olwg yr Arglwydd: yn &ograve;l yr hyn oll a'r a wnae|the Dafydd ei d&acirc;d ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Efe a dynnod ymmaith yr vchelfeudd, ac a ddrylliodd eu delwau hwynt, ac a dorrodd eu llwynau: ac a faluriodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 21.8.</NOTE> y &s;arph br&ecirc;s yr hon a wnel&s;e Mo&s;es, canys hyd y dyddiau hynny yr oedd meibion I&s;rael yn arogl-darthu iddi hi, ac efe ai galwodd hi, Nehu&s;tan.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yn Arglwydd Dduw I&s;rael yr ymddyrie|dodd efe: ac ar ei &ocirc;l ef ni bu ei fath ef ym mhlith holl frenhinoedd Iuda, nac [ym my&s;c] y rhai a a fua&s;ent oi flaen ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys efe a l&ycirc;nodd wrth yr Arglwydd, ni thr&ocirc;dd efe oddi ar ei &ocirc;l ef: eithr efe a gadwodd ei orchymynnion ef y rhai a orchymynna&s;e yr Ar|glwydd wrth Mo&s;es.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Felly yr Arglwydd fu gyd ag ef, i ba le bynnac yr aeth, efe a lwyddodd: ac efe a wrthyr|felodd yn erbyn brenin A&s;&s;yria, ac nis gwa&s;ana|ethodd ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Efe a darawodd y Phili&s;tiaid hyd Azza ai therfynau<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 17.9.</NOTE> yn gy&s;tal p&ocirc;b t&wcirc;r gwil-w&ycirc;r, a phob dinas gaeroc.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ar<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 17.4.</NOTE> yn y bedwaredd ffwyddyn i'r brenin Hezecia (honno [oedd] y &s;eithfed flwyddyn i Ho|&s;ea fab Elath brenin I&s;rael) y daeth Salma|ne&s;er brenin A&s;&s;yria i fynu yn erbyn Samaria, ac y gwarchaodd efe arni hi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac ym mhen y tair blynedd yr ennillwyd hi, yn y chweched fiwyddyn i Hezecia: (honno [oedd] y nawfed flwyddyn i Ho&s;ea br enin I&s;ra|el) yr ennillwyd Samaria.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna brenin A&s;&s;yria a gaeth-gludodd I&s;rael i A&s;&s;yria: ac ar cyfleuodd hwynt yn Ha|lah, ac yn Habor [wrth] afon Gozan, ac yn nin|&s;oedd y Mediaid,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am na wrandaw&s;ent hwy ar Iais yr Ar|glwydd eu Duw, eithr tro&s;&s;eddu o honynt hwy ei gyfammod ef [&s;ef] yr hyn oll a orchymynna|&s;e Mo&s;es gw&acirc;s yr Arglwydd: ni wrandawent, ac nis gwnaent [hwynt.]</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yn y bedwaredd flwyddyn ar dd&ecirc;c i'r brenin Oezecia<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron 32.1. e&s;a. 36.1. cccle. 48.15.</NOTE> y daeth Senacherib brenin A&s;&s;yria yn erbyn holl ddina&s;oedd caerog Iuda, ac ai hennillodd hwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna Hezecia brenin Iuda a anfonodd at frenin A&s;&s;yria i Lachis gan ddywedyd, pechais, dychwel oddi wrthif, dygaf yr hyn a roddech ar|naf: a brenin A&s;&s;yria o&s;ododd ar Hezecia bre|nin Iuda dry-chant o dalentau arian, a dec ar hugain o dalcniau aur.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A Hezecia a roddodd yr holl arian a'r a gafwyd yn nh&ycirc; yr Arglwydd: ac yn nhry&s;&s;orau t&ycirc; yr brenin.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yn yr am&s;er hwnnw y torrodd Hezecia ddry&s;au teml yr Arglwydd, a'r colofnau y rhai a orchguddia&s;e Hezecia brenin Iuda: ac ai rho|ddes hwynt i frenin A&s;&s;yria.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A brenin A&s;&s;yria a anfonodd Tharthan a Rab&s;aris, a Rab&s;aceh o Lachis yn erbyn y bre|nin Hezecia a ll&ucirc; dirfawr i Ieru&s;alem: a hwynt a aethant i fynu, ac a ddaethant i Ieru&s;alem, pan aethant i fynu, yna hwy a ddaethant, ac a &s;afa|&s;ant wrth aber y llynn vchaf yr hwn [&s;ydd] ym mhriffordd<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 36.2.</NOTE> maes y pannwr.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pan alwa&s;ant hwy am y brenin, yna y daeth allan attynt hwy Eliacim mab Helcia, yr hwn [oedd] be~teulu: a Sobnah yr &s;crifennudd, ac Ioah mab A&s;aph y cofiadur.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A Rab&s;aceh a ddywedood wrthynt hwy,<NOTE PLACE="marg">E&s;a. 36.4. 2. Cion. 18,</NOTE> dywedwch yn awr wrth Hezecia: fel hyn y dy|wedodd y brenin mawr [&s;ef] brenin A&s;&s;yria, pa hyder [yw] hwn [yn] yr hwn yr ymddyriedai&s;t ti&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Meddwl yr ydwyt ti yn ddiau [y mae genif] ymadrodd, cyngor,<NOTE PLACE="marg">E&s;a. 36.5.</NOTE> a nerth [&s;ydd raid] i ryfel: ar bwy yn awr yr hyderai&s;t ti: pan wrth|ryfelai&s;t i'm herbyn i&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Wele yn awr ti a hyderai&s;t ar y ffon gor|&s;en ddrylliedic honno [&s;ef] a'r yr Aipht, yr hon pwy bynnac a bwy&s;&s;o arni, yna hi a aiff i gledr ei law ef, ac a dylla trwyddi hi: felly [y mae]
<PB REF="178">Pharao brenin yr Aipht i bawb a hyd&ecirc;rant ar|no ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac os dywedwch chwi wrthif, yn yr Ar|glwydd ein Duw yr ydym ni yn ymddyried: o|nid efe [yw] yr hwn y tynnodd Hezecia ymma|ith ei vchelfeudd, ai allorau, ac y dywedodd wrth Iuda, ac wrth Ieru&s;alem, o flaen yr allor hon yr ymgrymmwch chwi yn Ieru&s;alem&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac yn awr dod wy&s;tl attolwg i'm hargl|wydd brenin A&s;&s;yria: a rhoddaf i ti ddwy fil o feirch, os gelli di roddi iddo ef rai a farchogant arnynt hwy.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A pha fodd y gwrthwynebi di vn capten o'r gwei&s;ion lleiaf i'm harglwydd&lpunctel; ac yr ymddyrie|di di yn yr Aipht am gerbydau a gw&ycirc;r meirch&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ai o anfodd yr Arglwydd y deuthum i i fynu yn erbyn y lle hwn iw ddini&s;trio ef&lpunctel; yr Arglwydd a ddywedodd wrthif, dos i fynu yn er|byn y wl&acirc;d hon, a dini&s;tria hi.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna y dywedodd Eliacim mab Helcia Sobna hefyd, ac Ioah wrth Rab&s;aceh, llefara attolwg wrth dy wei&s;io~ yn Syrian-aec, canys yr ydym ni yn [ei] deall hi: ac na lefara wrthym ni yn &s;aith yr Iddewon lle y clywo yr bobl y rhai [ydynt] ar y mur.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ond Rab&s;aceh a ddywedodd wrthynt hwy, ai at dy fei&s;tr di, ac ar at tithe yr anfonodd fy mei&s;tr fi i lefaru y geiriau hyn&lpunctel; ond at y dynion y rhai ydynt yn ei&s;tedd ar y mur, fel y bwyt&acirc;nt eu tomm eu hun, ac yr yfant eu trwngc eu hun gyd a chwi&lpunctel;</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Felly Rab&s;aceh a &s;afodd, ac a waeddodd a llef vchel yn iaith yr Iddewon: llefarodd he|fyd a dywedodd, gwrandewch air y brenin mawr [&s;ef] brenin A&s;&s;yria.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Fel hyn y dywedodd y brenin, na thwy|lled Hezecia chwi: canys ni ddichon efe eich gwaredu chwi o'm llaw i.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac na phared Hezecia i chwi ymddyried yn yr Arglwydd, gan ddywedyd, yr Arglwydd gan waredu a'ch gwared chwi: ac ni roddit y ddinas hon yn llaw brenin A&s;&s;yria.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Nd wrandewch ar Hezecia: canys fel hyn y dywedodd brenin A&s;&s;yria, gwnewch fw|ynder a mi, a dewch attafi, yna y cewch fwyta b&ocirc;b vn oi win-w&ycirc;dden ei hun, a phob vn oi ffig|u&s;-bren, ac yfed pawb ddwfr ei ffynnon ei hun,</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Nes i'm ddyfod a'ch dwyn chwi i wl&acirc;d megis eich gwlad eich hun: gwl&acirc;d &ycirc;d, a gw&icirc;n, gwl&acirc;d bara, a gwin-llannoedd, gwl&acirc;d olew oli|wydd, a m&ecirc;l, fel y byddoch fyw, ac na byddoch feirw: ac na wrandewch ar Hezecia pan hudo efe chwi gan ddywedyd, yr Arglwydd a'ch gwa|red chwi.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Gan waredu a lwyr waredodd duwiau y cenhedloedd, b&ocirc;b vn ei wl&acirc;d ei hun o law brenin A&s;&s;yria&lpunctel;</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Mae duwiau Hemath, Arphad&lpunctel; mae duwiau Sepharfaim, Oena, ac Ifa&lpunctel; a achuba|&s;ant hwy Samaria o'm llaw i&lpunctel;</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Pwy [&s;ydd] ym mhlith holl dduwiau y gwledydd a'r a wared<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&s;ant eu gwl&acirc;d o'm llaw i'r fel y gwarede yr Arglwydd Ieru&s;alEm o'm llaw i&lpunctel;</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yna y bobl a daw&s;ant, ac nid atteba&s;ant ait iddo ef: canys gorchymyn y brenin [oedd] hyn gan ddywedyd, nac attebwch ef.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yna y daeth Eliacim mab Helcia yr hwn [oedd] benteulu, a Sobna yr &s;crifennudd, ac Ioah mab A&s;aph y cofiadur ac Hezecia a gwi&s;|coedd rhwygedic: ac a fynega&s;ant iddo ef eiriau Rab&s;aceh.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn addo, ac yn rhodd i Hezecia y fuddugoliaeth yn erbyn Senacherib, 37 Ai feibion ei hun yn lladd Senacherib.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Phan glybu y brenin Hezecia [hynny,] yna efe a rwygodd ei ddillad: ac a wi&s;codd &s;ach-liain, ac a aeth i mewn i d&ycirc; yr Arglwydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac a anfonodd Eliacim yr hwn [oedd] ben|teulu, a Sobna yr &s;crifennudd, ac henuriaid yr offeiriaid wedi ymwy&s;co mewn &s;ach-liain ac E&s;ay fab Amos y prophwyd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac hwy a ddyweda&s;ant wrtho ef, fel hyn y dywedodd Hezecia, diwynon cyfyngdra, a che|rydd, a chabledd [ym] yr dydd hwn: cauys y meibion a ddaethant hyd yr anedigaethfa, and nid[oes] grym i e&s;cor.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond odid fe a wrendu yr Arglwydd dy Dduw ar holl eiriau Rab&s;aceh (yr hwn a anfo|nodd brenin A&s;&s;yria eifei&s;tt ef i gablu y Duw byw)ac i geryddu a geitiau y rhai a glyhu yr Arglwydd dy Douw: am hynny dercha dy we|ddi dros y gwedd&s;ll yr hwn &s;ydd imgael.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly gwei&s;ion y brenin Hezecia a ddae|thant at E&s;ay.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac E&s;ay a ddywedodd wrthynt hwy, fel hyn a dywedwch wrth eich mei&s;tr: fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, nac ofna rhac y geiri|au y rhai a glywai&s;t[drwy]y rhai y cablodd gw|ei&s;&s;ion brenin A&s;&s;yria fi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Wele fi yn rhoddi yn ei erbyn ef wynt, fel y clywo efe drw&s;t, ac y dychwelo im wl&acirc;d: gw|naf hefyd iddo &s;yrthio ar gleddyf yn ei wl&acirc;d ei hun.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y dychwelodd Rab&s;aceh, ac y cafodd frenin A&s;&s;yria yn ymladd yn erbyn Libna: ca|nys efe a glyw&s;e fyned o honaw ef o Lachis.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A phan glybu efe am Thirhaca brenin Ethiopia gan ddywedyd, wele efe a aeth allan i ryfela a thi: yna efe a ddychwelodd, ac a anfo|nodd gennadau at Hezecia gan ddvwedyd:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fel hyn y lleferwch wrth Hezecia brenin Iuda gan ddywedyd, na thwylled dy Dduw di yr hwn yr wyt yn ymddyried ynddo gan ddywe|dyd: ni roddir Ieru&s;alem yn law brenin A&s;&s;yria.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Wele ti a glywai&s;t yr hyn a wnaeth bren|hinoedd A&s;&s;yria i'r holl weledydd gan eu difrodi hwynt: ac a waredir di&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A waredodd Duwiau y cenhedloedd hw|ynt, y rhai a ddarfu i'm tadau i eu dini&s;trio, &s;ef Go&s;an, a Haran, a Re&s;eph, a meibion Eden y
<PB N="161" REF="178">rhai [oeddynt] o fewn Thela&s;&s;ar&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> mae brenin Hemath&lpunctel; a brenin Arphad? a brenin dinas Sepharfaim, Hena ac Ifa&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A Hezecia a gymmerodd y llythyrau o law y cennadau, ac ai darllenodd hwy, yna efe a aeth i fynu i d&ycirc; yr Arglwydd, a Hezecia ai lle|dodd hwynt ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna Hezecia a weddiodd ger bron yr Ar|glwydd, ac a ddywedodd, &oacute; Arglwydd Dduw I&s;rael yr hwn wyt yn aros [rhwng] y Cerubi|aid, ti yn vnic ydwyt Dduw ar holl deyrna&s;oedd y ddaiar: ti a wnaetho&s;t y nefoedd, a'r ddaiar.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gogwydda Arglwydd dy glu&s;t, a gwran|do, agor dy lygaid Arglwydd ac edrych: gwra~|do hefyd eiriau Senacherib, yr hwn a anfonodd i ddifenwi y Duw byw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gwir [yw] &ocirc; Arglwydd, i frenhinnoedd A&s;&s;yria ddifa 'r holl genhedloedd ai t&icirc;r hwynt,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A rhoddi eu duwiau hwynt yn t&acirc;n: ca|nys nid [oeddynt] hwy dduwiau, eithr gwaith dwylo d&ycirc;n [o] goed, a maen, am hynny y dini|&s;tria&s;ant hwy hwynt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yn awr gan hynny &ocirc; Arglwydd ein Duw ni, achub ni attolwg oi law ef: fel y gwy|po holl deyrna&s;oedd y ddaiar mai tydi yn vnic [vw]'r Arglwydd Dduw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna E&s;ay mab Amos a anfonodd at He|zecia gan ddywedyd, fel hyn y dywedodd Ar|glwydd Dduw I&s;rael: gwrandewais ar yr hyn a ddei&s;yfiai&s;t arnafi yn erbyn Senacherib bre|nin A&s;&s;yria.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Dymma 'r gair yr hwn a lefarodd yr Arglwydd yn ei erbyn ef: y forwyn merch Si|on a'th ddirmygodd di, [ac] a'th watwarodd, merch Ieru&s;alem a e&s;cydwodd ben ar dy &oacute;l di.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pwy a ddifenwai&s;t ti, ac a geblai&s;t&lpunctel; ac yn erbyn pwy y derchefai&s;t di [dy] lef, ac y co|dai&s;t yn vchel dy lygaid&lpunctel; onid yn erbyn Sanct I&s;rael&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Trwy law dy gennadau y ceblai&s;t ti yr Arglwydd, ac y dywedai&s;t: yn amldra fyng|herbydau y dringais i vchelder y mynyddoedd [gan] y&s;tly&s;au Libanus: a mi a dorraf vchel|der ei cedr-w&ycirc;dd ef ai ddewis ffynnidw&ycirc;dd ef, &acirc;f hefyd im llett&ycirc; eithaf, [ac i] goed eu dol-dir hwynt.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Myfi a gloddiais, ac a yfais ddyfroedd dieithr: a gwadnau fy nhraed hefyd y diy&s;py|ddais yr holl afonydd gwarchaedic.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Oni chlywai&s;t ti ddarparu o honofi hyn er y&s;talm, ac i mi lunio hynny er y dyddiau gynt&lpunctel; yn awr y dygum hynny i benn fel y by|dde i ddiny&s;trio dina&s;oedd caeroc yn garneddau dini&s;triol.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Am hynny eu trigolion yn gwttoglaw a ddychrynnwyd, ac a gywilyddiwyd: oeddynt [megis] gwellt y maes, fel eginin lly&s;&s;ieun [neu] la&s;welltyn ar bennau [tai,] neu olo&s;ciad &ycirc;d cyn cor&s;i.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Dy ei&s;teddiad hefyd, a'th fynediad, a'th ddyfodiad a adnabum i: a'th gynddeiriawgr|wydd i'm herbyn.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Am it ymgynddeiriogi i'm herbyn, ac i'th ddadwrdd ddyfod i fynu i'm clu&s;tiau i: am hynny y go&s;odaf fy m&acirc;ch yn dy ffroen, a'm ffrw|yn yn dy weflau, ac a'th ddychwelaf di ar h&ycirc;d yr vn ffordd ac y daetho&s;t.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A hyn [fydd] yn argoeli ti [&ocirc; Hezecia] y flwyddyn hon y bwyettei a dyfo o honaw ei hun, ac yn yr ail flwyddyn yr attwf: ac yn y drydedd flwyddyn hauwch, a medwch, plennwch win|lla~noedd hefyd, a bwyttewch eu ffrwyth hwynt.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A'r gweddill o d&ycirc; Iuda ['r hwn] a ade|wit a wreiddia eilwaith i wared, ac a dd&wcirc;g ffrwyth i fynu.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Canys gweddill a aiff allan o Ieru&s;a|lem, a rhai diangol o fynydd Sion: z&ecirc;l Ar|glwydd y lluoedd a wnaiff hyn.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Am hynny fel hyn y dywedodd yr Argl|wydd am frenin A&s;&s;yria, ni ddaw efe i'r ddinas hon, ac ni ergydia &s;aeth yno: hefyd ni ddau efe oi blaen hi a tharian, ac ni fwrw glawdd iw her|byn hi.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ar hyd yr vn ffordd, ac y daeth y dych|wel efe, ac ni ddaw i mewn i'r ddinas hon medd yr Arglwydd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A mi a ddeffynnaf y ddinas hon, gan ei chadw hi er fy mwyn fy hun, ac er mwyn Da|fydd fyng-w&acirc;s.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A'r no&s;&s;on honno 'r aeth<NOTE N="*" PLACE="marg">e&s;a. 37.36. 2. Cron. 23.21. Tob. 1.21. Eccle&s;. 48.24. 1. Mac. 7.41. 2. Mac. 8.19.</NOTE> angel yr Ar|glwydd, ac a darawodd yng-wer&s;&s;yll yr A&s;&s;yri|aid bump, a phedwar bgain, a chant o filoedd: a'r [lleill] a gyfoda&s;ant yn foreu, ac wele hwynt oll yn gelaneddau meirwon.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Felly Senacherib brenin A&s;&s;yria a gych|wynnod, ac a aeth ymmaith hefyd, ac a ddych|welodd: ac a arho&s;odd yn Ninife.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Pan ydoedd efe yn addoli yn nh&ycirc; Ne&s;|coth ei dduw ef, yna Adramalech a Sarazer ei feibion ef ai lladda&s;ant ef a chleddyf,<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 32.21. E&s;ay. 37.38.</NOTE> a hwynt a ddianga&s;ant i wl&acirc;d Armenia: ac A&s;arhadon ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw wedi rhybuddio Hezecia i farw yn e&s;tyn ei enio|es ef. 13 ac yn ei geryddu ef am ddangos ai dry&s;|&s;or i'r Babiloniaid. 22 Mana&s;&s;es yn teyrna&s;u yn lle Hezecia.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y dyddiau hynny<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron 32.24. E&s;ay. 38.1.</NOTE> y clafychodd Heze|cia i farw: ac E&s;ay mab Amos y proph|wyd a ddaeth atto ef, ac a ddywedodd wrtho, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, trefna dy d&ycirc; canys marw fyddi, ac ni byddi byw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna efe a dr&ocirc;dd ei wyneb at y pared: ac a weddiodd at yr Arglwydd gan ddywedyd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Attolwg Arglwydd cofia yr awr hon i mi rodio ger dy fron di mewn gwirionedd, ac mewn calon berffaith, a gwneuthur yr hyn o|edd dda yn dy olwg di: a Hezecia a &wcirc;ylodd ag wylofain mawr.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A chyn myned o E&s;ay allan i'r cyntedd canol: yna y daeth gair yr Arglwydd atto ef, gan ddywedyd:</P>
<PB REF="179">
<P N="5"><HI>5</HI> Dychwel, a dywet wrth Hezecia blaenor fy mhobli, fel hyn y dywedodd Arglwydd Dduw Dafydd dy dad ei, clywais dy weddi di, gwelais dy ddagrau: wele fi yn dy iachau di, y trydydd dydd yr ei di i fynu i d&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A mi a chwanegaf at dy ddyddiau di bym|theng-mhlynedd, ac a'th waredaf di, a'r ddinas hon, a law brenin A&s;&s;yria: deffynnaf y ddinas hon er fy mwyn fy hun, ac er mwyn Dafydd fyng-w&acirc;s.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y dywedodd E&s;ay, cymmerwch &s;wpp o ffigus: a hwynt a gymmera&s;ant, ac ai go&s;oda&s;ant ar y cornwyd, ac efe a f&ucirc; fyw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac Hezecia a ddywedodd wrth E&s;ay, pa arwydd [fydd] yr iach&acirc; 'r Arglwydd fi: ac yr afi i fynu i d&ycirc; 'r Arglwydd y trydydd dydd&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac E&s;ay a ddywedodd, hyn [fydd] i ti yn argoel oddi wrth yr Arglwydd, y gwna 'r Ar|glwydd y gair yr hwn a lefarodd efe: [a aiff y cy&s;cod dd&ecirc;c o raddau ym mlaen, neu [a] ddych|wel efe dd&ecirc;c o raddau yn &ocirc;l&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac Hezecia a ddywedodd, hawdd yw i'r cy&s;cod ogwyddo dd&ecirc;c o raddau: nid [felly gan hynny,] onid dychweled y cy&s;cod yn ei &ocirc;l dd&ecirc;c o raddau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac E&s;ay y prophwyd a lefodd at yr Ar|glwydd: ac efe adr&ocirc;dd y cy&s;cod ar h&ycirc;d y gra|ddau, (ar h&ycirc;d y rhai y de&s;cynna&s;e efe yn neial A|haz) dd&ecirc;c o raddau yn ei &ocirc;l.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yn yr am&s;er hwnnw'r anfonodd<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 39.1.</NOTE> Bero|dac Baladan, mab Baladan brenin Babilon ly|thyrau, ac anrheg at Hezecia: canys efe a glyw|&s;e fod Hezecia yn gl&acirc;f.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac Hezecia a wrandawodd arnynt hwy, ac a ddango&s;odd iddynt hwy holl d&ycirc; ei dry&s;&s;or ef [&s;ef] yr arian, a'r aur, a'r p&ecirc;r aroglau, a'r olew goref, a th&ycirc; ei arfau ef, a'r hyn oll a'r a gafwyd yn ei dre&s;&s;orau ef: nid oedd dim yn ei d&ycirc; ef, nac yn ei holl gyfoeth ef yr hwn nas dango&s;odd Hezecia iddynt hwy.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna E&s;ay y prophwyd a ddaeth at y bre|nin Hezecia, ac a ddywedodd wrtho ef, beth a ddywedodd y gw&ycirc;r hynny, ac o ba le y daethant hwy attat ti&lpunctel; a dywedodd Hezecia o wl&acirc;d bell y daethant hwy [&s;ef] d Babilon.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yntef a ddywedodd beth, a wel&s;ant hwy yn dy d&ycirc; di? a dywedodd Hezecia, yr hyn oll [o|edd] yn fy nh&ycirc; i a wel&s;ant hwy, nid oes dim yn fy nhre&s;&s;orau i a'r nas dango&s;ais i iddynt hwy.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac E&s;ay a ddywedodd wrth Hezecia: gwrando air yr Arglwydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Wele y dyddiau yn dyfod pan<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 24.13. &amp; 25.13. Icr. 27.19.</NOTE> ddygir i Babilon yr hyn oll [&s;ydd] yn dy d&ycirc; di, a'r hyn a gynh&icirc;lodd dy dadau hyd y dydd hwn: ni ade|wir dim medd yr Arglwydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Cymmerant hefyd o'th feibion di y rhai a ddeuant allan o honot ti [&s;ef] y rhai a genhed|li di, i fod yn &s;tafellyddion yn ll&ycirc;s brenin Ba|bylon.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna Hezecia a ddywedodd wrth E&s;ay, da yw gair yr Arglwydd yr hwn a leferai&s;t: dywedodd hefyd, oni bydd heddwch a gwirio|nedd yn fy nydd i&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r rhan arall o hanes Hezecia, ai holl rym ef, ac fel y gwnaeth efe y llynn, a'r pi&s;till, ac y d&ucirc;g efe y dyfroedd i'r ddinas: onid ydynt hwy yn &s;crifennedic yn llyfr Cronicl brenhino|edd Iuda&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac Hezecia a hunodd gyd ai dadau: a Mana&s;&s;es ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei le ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Wedi i Mana&s;&s;es fyw yn ddrygionus, 18 y teyrna|&s;odd Ammon anuwiol yn ei le ef 23 yr hwn a la|ddwyd gan ei wei&s;ion, ac Io&s;ia dduwiol a deyrna&s;o|ed yn ei le yntef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">MAB deuddeng-mlwydd [oedd] Ma|na&s;&s;es pan ddechreuodd efe deyrna&s;u,<NOTE PLACE="marg">2 Cron. 33.1.</NOTE> a phymtheng-mhlynedd a deugain y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem: ac enw ei fam ef [oedd] Haph&s;iba.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng|olwg yr Arglwydd: yn &ocirc;l ffieidd-dra y cenhed|loedd y rhai a<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 18.9.</NOTE> fwriodd yr Arglwydd allan o flaen meibion I&s;rael.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys efe a dr&ocirc;dd, ac a adailadodd yr vchel|feudd<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 18.4.</NOTE> y rhai a ddini&s;tria&s;e Hezecia ei d&acirc;d ef: ac a gyfododd allorau i Baal, ac a wnaeth lwyn fel y gwnel&s;e Ahab byenin I&s;rael, ac efe a addo|lodd holl l&ucirc; y nefoedd, ac ai gwa&s;anaethodd hwynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Adailadodd hefyd allorau yn nh&ycirc; 'r Ar|glwydd: [am] yr hwn y dyweda&s;e 'r Arglw|ydd, yn Ieru&s;alem y go&s;odaf fy enw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Acefe a adailadodd allorau i holl lu y ne|foedd yn nau gyntedd t&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 16.3. 2. Cron. 33.6.</NOTE> efe a yrrodd ei f&acirc;b drwy d&acirc;n, dewi|nodd efe hefyd, a brudiodd, ar efe a fawrhaodd &s;wynyddion, a dewiniaid: efe a chwanegodd wneuthur yr hyn oedd ddrwg yng-olwg yr Ar|glwydd iw ddigio ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a o&s;ododd ddelw gerfiedic y llwyn (yr hon a wnel&s;e efe) yn y t&ycirc; [am] yr hwn y dy|weda&s;e'r Arglwydd wrth Ddafydd, ac wrth Salomon ei fab ef,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 8.29. &amp; 9.3. 2. Bren. 7.10.</NOTE> yn y t&ycirc; hwn, ac yn Ieru&s;a|lem yr hon a ddewi&s;ais i o holl lwythau I&s;rael y go&s;odafi fy enw yn dragywydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac ni chwanegafi &s;ymmud troed I&s;rael o'r wl<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d yr hon a roddais iw tadau hwynt: os cadwant ar wneuthur yr hyn oll a'r orchymyn|nais iddynt hwy, ac yn &ocirc;l yr holl gyfraith yr hon a orchymynnodd fyng-was Mo&s;es i|ddynt hwy.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ond ni wrandaw&s;ant hwy: a Mana&s;&s;es ai cyfeiliornodd hwynt i wneuthur yn waeth na'r cenhedloedd y rhai a ddifetha&s;e yr Arglw|ydd o flaen meibion I&s;rael.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny y llefarodd yr Arglwydd drwy law ei wei&s;ion y prophwydi gan ddywe|dyd,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O<NOTE N="*" PLACE="marg">lent. 15.4.</NOTE> herwydd i Mana&s;&s;es brenin Iuda wneuthur y ffieidd-dra hyn, gan wneuthur yn waeth na'r hyn oll a'r a wnaethe yr Amoriaid y
<PB N="162" REF="179">rhai [fuant] oi flaen ef: a pheri o honaw i Iu|da bechu drwy eu heulynnod.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ie o blegit hynny, fel hyn y dywedodd Arglwydd Dduw I&s;rael, wele fi yn dwyn drwg ar Ieru&s;alem, ac Iuda: fel y merwino dwy-glu&s;t y neb a glywant hynny.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A mi a e&s;tynnaf linin me&s;ur Samaria ar Ieru&s;alem, a phwys t&ycirc; Ahab: &s;cwriaf hefyd Ieru&s;alem, fel y &s;cwria [vn] gwppan [yr hwn pan] &s;cwria efe [ef] yna efe ai tr&ycirc; ar ei wynch.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A mi a wrthodaf weddill fy etifeddiaeth, ac ai rhoddaf hwynt yn llaw ei gelynnion: ac hwynt a fyddant yn anrhaith, ac yn y&s;pail iw holl elynnion.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am iddynt wneuthur yr hyn oedd ddrwg yn fyng-olwg i, ai bod yn fy nigio i er y dydd [yn] yr hwn y daeth eu tadau hwynt allan o'r Aipht hyd y dydd hwn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Mana&s;&s;es hefyd a dywalldodd lawer iawn o waed gwirion hyd oni lanwodd efe Ieru&s;a|lem o benn bwy gilydd: heb law ei bechod [drwy] yr hwn y gwnaeth efe i Iuda bechu, gan wnenthur yr hyn oedd ddrwg yng-olwg yr Arglwydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r rhan arall o hanes Mana&s;&s;es, a'r hyn a wnaeth efe, ai bechod yr hwn a bechodd efe: o nid ydynt hwy yn &s;crifennedic yn llyfr Cro|nicl brenhinoedd Iuda.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A Mana&s;&s;es a hunodd gyd ai dadau ac a gladdwyd yng-ardd ei d&ycirc; ei hun [&s;ef] yng-ardd Vzzia: ac Amon ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Mab<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 33.20.</NOTE> dwy flwydd ar hugain [oedd] Ammon pan ddechreuodd efe deyrna&s;u, a dwy flynedd y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem: ac enw ei fam ef [oedd] Me&s;ulemeth merch Haruz o Iotbah.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng|olwg yr Arglwydd: fel y gwn&ecirc;l&s;e Mana&s;&s;es ei dad ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys efe a rodiodd yn yr holl ffordd y rhodia&s;e ei dad ef: ac a wa&s;anaethodd eulyn|nod, y rhai a wa&s;anaetha&s;e ei dad ef, ac a ym|grymmodd iddynt hwy.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac efe a wrthododd Arglwydd Dduw ei dadau: ac ni rodiodd yn ffordd yr Arglwydd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A gwei&s;ion Ammon a frad-fwriada&s;ant yn ei erbyn ef, ac a ladda&s;ant y brenin yn ei d&ycirc; ei hun.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> a tharawodd pobl y wl&acirc;d yr holl rai a frad-fwriada&s;ent yn erbyn brenin Ammon: a phobl y wl<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d a o&s;oda&s;ant Io&s;ia ei fab ef yn fre|nin yn ei le ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A'r rhan arall o hanes Ammon a'r hyn a wnaeth efe: onid ydynt hwy 'n &s;crifennedic yn llyfr Cronicl brenhinoedd Iuda&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A chladdwyd ef yn ei feddrod yng-arddd Vzza: ac Io&s;ia ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="22" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Io&s;ia yn cyweirio y deml. 8 Helcia yn cael llyfr y gy|fraith, ac yn ei ddangos ef i Io&s;ia, 12 Yntef yn gy|ru i ymgynghori a Huldah y brophwydes.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">MAb wyth mlwydd [oedd] Io&s;ia pan aeth efe yn frenin,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 34.1.</NOTE> ac vn mlynedd ar ddec ar hugain y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem: ac enw ei fam ef [oedd] Iedida merch Adaiah o Bo&s;|cath.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd inion yng-o|lwg yr Arglwydd: ac a rodiodd yn holl lwy|brau Dafydd ei dad, ac ni thr&ocirc;dd efe ar y llaw ddehau, nac ar y llaw a&s;&s;wy.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac yn y ddeunawfed flwyddyn i frenin Io&s;ia, y brenin a anfonodd Saphan fab A&s;alia, fab Me&s;ulam yr &s;crifennudd i dy 'r Arglwydd gan ddywedyd,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dos i fynu at Helcia yr arch-offeiriad, fel y cwplao efe [drefnu] 'r arian y rhai a dducpw|yd i d&ycirc;'r Arglwydd: y rhai a ga&s;clodd gwil|w&ycirc;r y cyntedd gan y bobloedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A rhoddant hwy yn llaw gweithw&ycirc;r y gwaith a'r &s;wyddogion yn nh&ycirc;'r Arglwydd: a rhoddant hwy i'r rhai ydynt yn gwneuthur y gwaith yr hwn [&s;ydd] yn nh&ycirc; 'r Arglwydd i gyweirio agennau y t&ycirc;.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> I'r &s;eiri, ac i'r adeiladw&ycirc;r, ac i'r priddw&ycirc;r: ac i brynu coed, a cherric nadd i adnewyddu yr t&ycirc;.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Etto na chyfrifer a hwynt am yr arian, y rhai a roddwyd yn eu llaw hwynt: canys y ma|ent hwy 'n gwneuthur yn ffyddlon.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 34.14.</NOTE> Helcia'r arch-offeiriad a ddywedodd wrth Saphan yr &s;crifennudd, cefais Iyfr y gy|fraith yn nh&ycirc; 'r Arglwydd: a Helcia a roddodd y llyfr ar Saphan, ac efe ai darllenodd ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Felly Saphan yr &s;crifennudd a ddaeth at y brenin, ac a adroddodd y peth i'r brenin, ac a ddywedodd: dy wei&s;ion di a dodda&s;ant yr arian yr hwn a gafwyd yn t&ycirc;, ac ai rhodda&s;ant yn ll|aw gweith-w&ycirc;r y gwaith [a] &s;wyddogion t&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> 10 Saphan yr &s;crifennudd hefyd a fyneg|odd i'r brenin gan ddywedyd, Helcia 'r offeiriad a roddodd i mi lyfr: a Saphan ai darllenodd ef ger bron y brenin.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan glybu y brenin eiriau llyfr y gy|fraith: yna efe a rwygodd ei wi&s;coedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny y brenin a orchymynnodd i Helcia'r offeiriad, ac i Ahicanr fab Saphan, ac i Achbor fab Michaiah, i Saphan hefyd yr &s;cri|fennudd,<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 34.20.</NOTE> ac i A&s;aiah gw&acirc;s y brenin gan ddy|wedyd:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ewch, ymgynghorwch a'r Arglwydd dro&s;ofi, a thros y bobl, a thros holl Iuda am eiri|au y lly fr hwn yr hwn a gawd: canys mawr yw llid yr Arglwydd yr hwn a enynnodd i'n herby n ni, o herwydd na wrandawodd ein tadau ni ar eiriau y llyfr hwn i wneuthur yn &ocirc;l yr hyn oll a'r a &s;crifennwyd o'n plegit ni.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly Helcia yr offeiriad, ac Ahicam, ac Achbor, Saphan hefyd, ac A&s;ai a aethant at Huldah y brophwydes, gwraig Salum mab<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 34.23.</NOTE>Ticfa, fab Harhas celwad y gwi&s;coed, (a hi
<PB REF="180">oedd yn trigo yn Ieru&s;alem yn yr ail rhan, a hwynt a ymddiddana&s;ant a hi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A hi a ddywedodd wrthynt hwy, fel hyn y dywedodd Arglwydd Dduw I&s;rael: dywe|dwch i'r gwr yr hwn a'ch anfonodd chwi attafi,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, wele fi yn dwyn drwg ar y lle hwn, ac ar ei drigoli|on: [&s;ef] holl eiriau y llyfr yr hwn a ddarlle|nodd brenin Iuda.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am iddynt fyng-wrthodi, ac arogl-dar|thu i dduwiau dieithr, i'm digio i a holl waith eu dwylo: am hynny 'r enynn fy llid yn erbyn y lle hwn, ac nis diffoddir ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ond am frenin Iuda yr hwn a'ch anfo|nodd chwi i ymgynghori a'r Arglwydd, fel hyn y dywedwch wrtho ef: fel hyn y dywed Arglw|ydd Dduw I&s;rael [am] fyng-eiriau y rhai a glywai&s;t ti.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O blegit i'th galon feddalhau, ac i tithe ymo&s;twng o flaen yr Arglwydd pan glywai&s;t yr hyn a leferais am y lle hwn, ac am ei drigoli|on, i fod yn anghyfannedd, ac yn felldith, ac [am] rwygo o honot dy wi&s;coedd, ac &wcirc;ylo ger fy mron i: am hynny y gwrandewais inne medd yr Arglwydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> O herwydd hynny wele mi a'th gymme|raf di ymmiaith at dy dadau, a thi a ddugir ym|maith i'th fedd mewn heddwch, fel na w&ecirc;lo dy lygaid yr holl ddrwg yr hwn yr ydwyfi yn ei ddwyn ar y fann hon: felly hwynt a dduga&s;ant air i'r brenin drachefn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="23" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ioas yn darllen y gyfraith i'r bobl. 3 Yn gwneuthur cy|fammod a Duw. 4 Yn difetha yr eulyn-dduwiau ai hoffeiriaid. 22 Yn cadw Pa&s;c godidog, ac yn difetha y con&s;urwyr. 29 Wedi lladd lo&s;ia y teyrna&s;odd lo|achas ei fab ef. 33 Yr hwn a garcharodd Pharao Necho ac a wnaeth loachum ei frawd ef yn frenin.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y brenin a anfonodd:<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 34.29.</NOTE> a holl henuriaid Iuda, ac Ieru&s;alem a ymgynnulla&s;ant at|to ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r brenin a aeth i fynu i d&ycirc; 'r Arglwydd, a holl w&ycirc;r Iuda, a holl drigolion Ieru&s;alem gyd ag ef, yr offeiriaid hefyd a'r prophwydi, a'r holl bobl o fychan hyd fawr: ac efe a ddarllen|odd lle y clyw&s;ant hwy holl eiriau llyfr y cy|fammod, yr hum a gaw&s;id yn nh&ycirc;'r Arglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r brenin a &s;afodd wrth<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 11.14.</NOTE> y golofn, ac a wnaeth gyfammod ger bron yr Arglwydd ar fyned ar &ocirc;l yr Arglwydd, ac ar gadw ei orchy|mynnion ef, ei de&s;tiolaethau, ai ddeddfau, ai holl galon, ac ai holl enaid, gan gwplau geiriau y cyfammod hwn, y rhai oeddynt &s;crifennedic yn y llyfr hwnnw: a'r holl bobl a &s;afodd wrth y cy|fammod.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y brenin a orchymynnodd i Helecia yr arch-offeiriad, ac i'r offeiriaid o'r ail [radd,] ac &eacute; geidwaid'y cyntedd ddwyn a deml yr Arglw|ydd yr holl le&s;tri y rhai a waelfio i Baal, ac i'r llwyn, ac i holl lu y nefoedd: ac ai llo&s;codd hw|ynt o'r tu allan i Ieru&s;alem ym meu&s;ydd Ce|dron, ac a ddug eu ll&wcirc;ch hwynt i Bethel.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a ddi&s;wyddodd offeriaio [Baal] y rhai a o&s;oda&s;e brenhinoedd Iuda i arogldarthu yn yr dchelfcudd, [ac] yn nina&s;oedd Iuda, ac yn amgylchion Ieru&s;alem: a'r rhai oeddy nt yn arogl-darthu i Baal, t'r haul, act'r lleuad, ac i'r planedau, ac i holl l&ucirc; y nefoedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Efe a dd&ucirc;g ailau hefyd y llwyn o d&ycirc;'r Ar|glwydd i'r tu allan i Ieru&s;alem hyd afon Ce|dron, ac ai llo&s;codd ef wrth afon Cedron, ac ai malodd yn llwch: ac a daflodd ei lwch ar feddau meibion y bobl.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a dde&s;truwiodd dai y Sodomiaid y rhai [oeddynt] wrth d&ycirc; 'r Arglwydd: lle yr oedd y gwragedd yn gweu cortynau i'r llwyn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a dd&ucirc;g yr holl offeiriaid o ddina&s;oedd Iuda, ac a halogodd yr vchelfeudd y rhai yr oedd yr offeiriaid yn arogldarthu arnynt o Ge|ba hyd Beer-&s;eba: de&s;truwiodd hefyd vchel|feudd y pyrth y rhai [oeddynt wrth] ddrws porth Io&s;uah tywy&s;og y ddinas, yr hwn [oedd] ar y llaw a&s;&s;wy i bawb [a'r a ddele] i borth y ddinas.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Etto offeiriaid yr vchelfeudd ni ddaethant i fynu ac allor yr Arglwydd i Ieru&s;alem: ond hwy a fwytaw&s;ant fara croiw ym my&s;c eu bro|dyr.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Efe hefyd a ddifwynodd Topheth yr hon [oedd] yn nyffryn meibion Hinnom: fel na yrre neb ei fab, nai ferch drwy d&acirc;n i Moloch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a ddifethodd y meirch y rhai a ro|dda&s;e brenhinoedd Iuda i'r haul, o ddyfodfa t&ycirc; yr Arglwydd i &s;tafell Nathan-melech yr &s;ta|felludd yr hwn [oedd &s;wyddog] ar y pentre|fydd: ac efe a lo&s;codd gerbydau 'r haul yn t&acirc;n.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yr allorau hefyd y rhai [oeddynt] ar nenn &s;taf<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ll Ahas, y rhai a wnel&s;e brenhinoedd Iuda, a'r allorau y rhai a wnel&s;e Mana&s;&s;es yn nau gyntedd t&ycirc; 'r Arglwydd a dde&s;truwiodd y bre|nin: ac a redodd oddiyno, ac a daflodd eu ll&wcirc;ch hwynt i afon Cedron.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y brenin hefyd a ddifwynodd yr vchel|feudd y rhai [oeddynt] ar gyfer Ieru&s;alem, y rhai [oeddynt] o'r tu dehau i fynydd y llwgre|digaeth, y<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 117.</NOTE> rhai a adailada&s;e Salomon brenin I&s;rael i A&s;teroth gaudduw y Sidoniaid, ac i Chamos gaudduw y Moabiaid, ac i Milchom gaudduw meibion Ammon.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a ddrylliodd y delwau, ac a dor|rodd y llwynau: ac a lawnodd eu lle hwynt ag e&s;cyrn dynion.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yr allor hefyd<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 12.25.</NOTE> yr hon [oedd] yn Bethel [a'r] vchelfa 'r hon a wnaethe Ierobbem mab Nabar [drwy] 'r hon y gwnaethe efe 'r I&s;rael bechu, &icirc;e 'r allor, honno a'r vchelfa a dde&s;truwi|odd efe: ac efe a lo&s;codd yr vchelfa, [ac ai] ma|lodd yn llwch, ac a lo&s;codd y llwyn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac Io&s;ia a edrychodd, ac a ganfu feddau y rhai [oeddynt] yno yn y mynydd, anfonodd hefyd, a chymmerth yr e&s;cyrn o'r beddau, ac ai llo&s;codd ar yr allor, ac ai halgodd hi: yn
<PB N="163" REF="180">&ocirc;l gair yr Arglwydd yr hwn a gyhoedda&s;e g&wcirc;r Duw, yr hwn a bregetha&s;e y geiriau hynny.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna efe a ddywedodd, pa lun [yw] hwn yr hwn yr ydwyfi yn ei weled&lpunctel; a gw&ycirc;r y ddinas a ddyweda&s;ant wrtho ef, bedd g&wcirc;r Duw 'r hwn a ddaeth o Iuda, ac a brophwydodd y pethau hyn y rhai a wnaetho&s;t ti i allor Bethel.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac efe a ddywedodd, gedwch ef yn llo|nydd, nac ymyrred neb ai e&s;cyrn ef: felly 'r a|chuba&s;ant ei e&s;cyrn ef gyd ag e&s;cyrn<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 13.31.</NOTE> y proph|wyd yr hwn a ddaethe o Samaria.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Io&s;ia hefyd a dynnodd ymmaith holl dai 'r vchelfeudd y rhai [oeddynt] yn nina&s;oedd Samaria, y rhai a wnel&s;e brenhinoedd I&s;rael i ddigio ['r Arglwydd:] ac efe a wnaeth iddynt yn &ocirc;l yr holl weithredoedd y rhai a wnel&s;e efe yn Bethel.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac efe a laddodd holl offeiriaid yr vchel|feudd y rhai [oeddynt] yno, ar yr allorau, ac a lo&s;codd e&s;cyrn dynion arnynt hwy: ac a ddych|welodd i Ieru&s;alem.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna'r brenin<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 35.1 3. E&s;dra. 1.1.</NOTE> a orchymynnodd i'r holl bobl gan ddywedyd, gwnewch Ba&s;c i'r Arglw|ydd eich Duw,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 18.3. Deut. 16.2.</NOTE> fel y mae yn &s;crifennedic yn llyfr y cyfammod hwn.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys ni wnaed y fath Ba&s;c a hwn, er dyddiau y barn-w&ycirc;r y rhai a farna&s;ant I&s;rael: nac [yn] holl ddyddiau brenhinoedd I&s;rael, na brenhinoedd Iuda.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac yn y ddeu-nawfed flwyddyn i frenin Io&s;ia y cynhaliwyd y Pa&s;c hwn i'r Arglwydd yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y &s;wynyddion hefyd, a'r dewiniaid, a'r delwau, a'r eulynnod, a'r holl ffieidd-dra y rhai a welwyd yng-wl&acirc;d Iuda, ac yn Ieru&s;alem, a dynnodd Io&s;ia ymmaith: fel y cyflawne efe<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 20.27. Deut. 18.11.</NOTE> eiriau y gyfraith, y rhai oeddynt yn &s;crifennedic yn y llyfr yr hwn a gafodd Helcia 'r offeiriad yn nh&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac ni bu oi flaen ef frenin oi fath ef, yr hwn a dr&ocirc;dd at yr Arglwydd ai holl galon, ac ai holl enaid, ac ar holl egni, yn &ocirc;l cwbl o gyfraith Mo&s;es: ac ar ei &ocirc;l ef ni chyfododd ei f&acirc;th ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Er hynny ni thr&ocirc;dd yr Arglwydd oddi wrth lid ei ddigofaint mawr ef [drwy] 'r hwn y llidiodd ei ddigllonedd ef yn erbyn Iuba: o her|wydd yr holl ddigter [drwy] yr hwn y digia&s;e Mana&s;&s;es ef.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am hynny y dywedodd yr Arglwydd, Iuda hefyd a fwrriaf ymmaith o'm g&wcirc;ydd, fel y bwrriais ymmaith y ddinas hon Ieru&s;a|lem, yr hon a ddetholais, a'r t&ycirc; [am] yr hwn y dywedais,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 8.29. &amp; 9.3. 2. Bren. 21.7.</NOTE> fy enw a fydd yno.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A'r rhan arall o hanes Io&s;ia, a'r hyn oll a'r a wnaeth efe: onid ydynt hwy yn &s;crifenne|dic yn llyfr Cronicl brenhinnoedd Iuda&lpunctel;</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yn ei ddyddiau ef y daeth Pharao Necho brenin yr Aipht i fynu yn erbyn brenin A&s;&s;yria hyd afon Euphrates:<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 35.20.</NOTE> a'r brenin Io&s;ia a aeth iw gyfarfod ef, a [Pharao] ai lladdodd ef ym Me|gido, pan ei gwelodd ef.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ai wei&s;ion ai cluda&s;ant ef mewn cerbyd yn farw o Megido, ac ai duga&s;a~t ef i Ieru&s;alem, ac ai cladda&s;ant ef yn ei feddrod ei hun: a<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 36.1.</NOTE> phobl y wl&acirc;d a gymmera&s;ant Ioachaz ei fab ef, ac ai heneinia&s;ant ef, ac ai hurdda&s;ant ef yn fre|nin yn lle ei dad.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Mab tair blwydd ar hugain [oedd] Io|achaz pan aeth efe yu frenin, a thri m&icirc;s y teyrna|&s;odd efe yn Ieru&s;alem: ac enw ei fam ef [oedd] Hamutal merch Ieremiao Libna.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng-olwg yr Arglwydd: yn &ocirc;l yr hyn oll a'r a wnae|the ei dadau ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A Pharao Necho ai rhwymodd ef yn Riblah yng-wlad Hemath, pan oedd efe yn teyrna&s;u yn Ieru&s;alem: ac a o&s;ododd dreth ar y wl&acirc;d [&s;ef] cant talent o arian, a thalent o aur.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A Pharao Necho a o&s;ododd Cliacim fab Io&s;ia yn frenin yn lle Io&s;ia ei d&acirc;d, ac a dr&ocirc;dd ei henw ef Ioachim: ac efe a dd&ucirc;g ym|maith Ioachaz, ac a ddaeth i'r Aipht, ac yno y bu efe farw.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac Ioachim a roddodd i Pharao yr ari|an, a'r aur, ond efe a dyethodd y wl&acirc;d i roddi ari|an wrth orchymyn Pharao: efe a drethodd [ar] bob vn o bobl y wl&acirc;n yn&ocirc;l ei allu, arian, ac aur im rhoddi i Pharao Necho.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Mab pum mlwydd ar hugain[oedd] Ioach|im pa~ ddechreuodd efe deyrna&s;u, acvn mlynedd ar ddec y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem: ac enw ei fam ef[oedd]Zebuda merch Pedaia o Ruma.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng-olwg yr Arglwybd: yn &ocirc;l yr hyn oll a wnel&s;e ei dadau ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="24" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Nabuchodono&s;or yn gorchfygu Ioachim, ac am ei a|nufydd-dod yn ei ddifetha ef. 6 Ac Ioachim ei fab yntef yn teyrna&s;u yn ei le ef hyd oni chaethgludodd Nabuchodono&s;or ef ai bobl i Babilon, 17 a gwneu|thur ei ewythr ef Sedecia yn frenin yn ei le ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN ei ddyddiau ef y daeth Nabuchodono&s;or brenin Babilon i fynu:<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 36.6.</NOTE> ac Ioachim fu yn w&acirc;s iddo ef dair blynedd, yna efe a ddychwe|lodd, ac a wrthryfelodd yn ei erbyn ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r Arglwydd a anfonodd yn ei erbyn ef dorfoedd o'r Caldeaid, a thorfoedd o'r Syriaid, a thorfoedd o'r Moabiaid, a thorfoedd o feibion Ammon, ac ai hanfonodd hwynt yn erbyn Iuda iw dini&s;trio hi:<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 20.17. &amp; 23.27.</NOTE> yn &ocirc;l gair yr Arglwydd yr hwn a lefara&s;e efe drwy law ei wei&s;ion y prophwydi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yn vnic, drwy orchymyn yr Arglwydd y bu [hyn] yn erbyn Iuda iw bwrw ymmaith oi &wcirc;ydd ef: o achos pechodau Mana&s;&s;es, yn &ocirc;l yr hyn oll a wnaethe efe.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys efe hefyd a dynnodd waed gwirion fel y llawnodd efe Ieru&s;alem o waed gwirion am hynny ni fynne 'r Arglwydd fadde [hynny.]</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r rhan arall o hanes Ioachim, a'r hyn oll a'r a wnaeth efe: onid ydynt hwy yn &s;crifen|nedic yn llyfr Cronicl brenhinoedd Iuda&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac Ioachim<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 22.19.</NOTE> a hunodd gyd ai dadau: Ioachim ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac ni chwanegodd brenin yr Aipht fyned
<PB REF="181">mwyach oi wlad: canys brenin Babilon a ddu|ga&s;e yr hyn oll a oedd eiddo brenin yr Aipht o afon yr Aipht hyd afon Euphrates.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Mab deu naw-mlwydd [oedd] Ioa|chim pan aeth efe yn frenin,<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 36.9.</NOTE> a thri mis y teyr|na&s;odd efe yn Ieru&s;alem: ac enw ei fam ef [o|edd] Nehu&s;ta merch Elnathan o Ieru&s;alem.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng|olwg yr Arglwydd: yn &ocirc;l yr hyn oll a wnaethe ei d&acirc;d ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Dan. 1.2.</NOTE> Yn yr am&s;er hwnnw y daeth gwei&s;ion Nabuchodono&s;or brenin Babilon i fynu yn er|byn Ieru&s;alem: a gwarchauwyd ar y ddinas.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A Nabuchodono&s;or brenin Babilon a ddaeth yn erbyn y ddinas: ai wei&s;ion ef a war|chaua&s;ant arni hi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna Ioachim brenin Iuda a aeth allan at frenin Babilon, efe, ai fam, ai wei&s;ion, ai dywy&s;ogion, ai &s;tafellyddion: a brenin Babi|lon, ai daliodd ef yn yr wythfed flwyddyn oi de|yrna&s;iad ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 20.17. E&s;a. 39.6.</NOTE> efe a dd&ucirc;g oddi yno holl dry&s;&s;orau t&ycirc; 'r Arglwydd, a thry&s;&s;orau t&ycirc; y brenin: ac a dor|rodd yr holl le&s;tri aur y rhai a wnel&s;e Salo|mon brenin I&s;rael yn nheml yr Arglwydd, fel y llefara&s;e 'r Arglwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a dro&s;gludodd holl Ieru&s;alem, yr holl dywy&s;ogion hefyd, a'r holl gedyrn nerthol [&s;ef] deng-mil o gaethion, a phob &s;aer prenn, a g&ocirc;f: ni adawyd ond pobl dlodion y wlad [yno.]</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Efe<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 36.10. E&s;ther. 2.6.</NOTE> hefyd a dro&s;gludodd Ioachim i Babilon: a mam y brenin, a gwragedd y brenin, ai &s;tafellyddion ef, a chedyrn y wl&acirc;d a dd&ucirc;g efe mewn caethiwed o Ieru&s;alem i Babilon.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r holl w&ycirc;r nerthol, [&s;ef] &s;aith mil, ac o &s;eiri, a gofaint mil, y rhai hyn oll yn rhyfel|w&ycirc;r cedyrn: a brenin Babilon ai d&ucirc;g hwynt yn gaeth i Babilon.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 37.1. &amp; 52.1.</NOTE> brenin Babilon a o&s;ododd Mathania ei ewythr ef frawd ei dad yn frenin yn ei l&ecirc; ef: ac a dr&ocirc;dd ei henu ef yn Sedecia.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Mab vn mlwydd ar hugain [oedd] Se|decia pan ddechreuodd efe deyrna&s;u, ac vn mly|nedd ar dd&ecirc;c y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem: ac enw ei fam ef [oedd] Hamittal merch Ieremia o Libna.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng-olwg yr Arglwydd: yn &ocirc;l yr hyn oll a wnaethe Ioachim.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Am hynny yn ddiau y bu digofaint yr Ar|glwydd yn erbyn Ieru&s;alem, ac yn erbyn Iu|da, nes iddo ef eu taflu hwynt oi &wcirc;ydd, ac y gwr|thryfelodd Sedecia yn erbyn brenin Babilon.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="25" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Nabuchodono&s;or yn gwarchau ar Ieru&s;alem 6 yn dala Sedecia, yn lladd ei blant, ac yn tynnu ei lygaid ef. o yn difetha y deml, a'r gaer, a'r tai teccaf. 11 yn dwyn i Babilon ran o'r bobl a golud y deml. 25 lladdiad Gedalia 27 ail goruwchafiaeth loachim.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 39.1. Ier. 52.4.</NOTE> yn y nawfed flwyddyn oi deyrna&s;iad ef, yn y decfed m&icirc;s, ar y decfed [dydd] o'r m&icirc;s y daeth Nabuchodono&s;or brenin Babilon efe ai holl l&ucirc; yn erbyn Ieru&s;alem, ac a wer&s;&s;y|llodd yn ei herbyn hi: a hwy a adailada&s;ant yn ei herbyn hi wrthglawdd oi hamgylch hi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Felly y daeth y ddinas yng-warche hyd yr vnfed flwyddyn ar dd&ecirc; c i'r brenin Sedecia.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac yn y nawfed<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 52.6.</NOTE> [dydd o'r pedwerydd] m&icirc;s y gorchfygodd newyn y ddinas, fel nad o|edd bara i bobl y wl&acirc;d.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y ddinas a dorrwyd, a'r holl ryfelw&ycirc;r [a ffoa&s;ant] liw n&ocirc;s [ar hyd] ffordd y porth, rhwng y ddau f&ucirc;r y rhai [ydynt] wrth ardd y brenin, a'r Caldeaid [oeddynt] wrth y ddinas o amgylch: [a'r brenin] a aeth tu a'r rh&ocirc;s.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A llu y Caldeaid a erlidia&s;ant ar &ocirc;l y bre|nin, ac ai dalia&s;ant ef yn rho&s;ydd Iericho: ai holl lu ef a wa&s;cara&s;id oddi wrtho ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y dalia&s;ant hwy y brenin, ac y duga|&s;ant ef i fynu at frenin Babilon i Riblah: ac<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 36.13.</NOTE> a draetha&s;ant farn yn ei erbyn ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ladda&s;ant feibion Sedecia hefyd yn ei olwg ef: a thynna&s;ant lygaid Sedecia, ac ai rhwyma&s;ant ef mewn gefynnau, ac ai duga&s;ant ef i Babilon.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yn y pummed m&icirc;s, ar y &s;eithfed [dydd] o'r m&icirc;s, honno [oedd] y bedwared flwyddyn ar bymthec i frenin Nabuchodono&s;or brenin Babilon:<NOTE PLACE="marg">Ier. 52.12.</NOTE> y daeth Nabuzaradan y di&s;tain gw&acirc;s brenin Babilon i Ieru&s;alem.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a lo&s;codd d&ycirc; 'r Arglwydd, a th&ycirc; 'r brenin: a holl dai Ieru&s;alem, a phob t&ycirc; mawr a lo&s;codd efe a th&acirc;n.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A holl lu y Caldeaid y rhai [oeddynt gyd] a'r di&s;tain a ddini&s;tria&s;ant furoedd Ieru&s;a|lem oddi amgylch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A Nabuzaradan y di&s;tain a gaeth-glu|dodd weddill y rha~ arall o'r bobl y rhai oeddynt yn aros yn y ddinas, a'r enciliaid y rhai a gilia|&s;ent at frenin Babilon gyd a gweddill y dyrfa.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac o dlodion y wl&acirc;d y gadawodd y di|&s;tain [rai] yn winllan-w&ycirc;r, ac yn ardd-w&ycirc;r.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 20.17. Ier. 27.22.</NOTE> colofnau pr&ecirc;s hefyd y rhai [oeddynt] yn nh&ycirc; 'r Arglwydd, a'r tre&s;t&ecirc;lau, a'r gerwyn br&ecirc;s yr hon [oedd] yn nh&ycirc; 'r Arglwydd a ddry|lliodd y Caldeaid: a hwy a dduga&s;ant eu pr&ecirc;s hwynt i Babilon.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod, 27.3.</NOTE> crochanau hefyd, a'r rhawiau, ar &s;al|tringau, y llwyau, a'r holl le&s;tri pr&ecirc;s (y rhai 'r o|eddid yn gwa&s;anaethu ynddynt) a dduga&s;ant hwy ymmaith.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y pedill t&acirc;n hefyd, a'r cawgiau y rhai [oeddynt] aur, a'r rhai [oeddynt] arian, a dd&ucirc;g y di&s;tain ymmaith.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y ddau golofn, yr vn gerwyn, a'r tre&s;t&ecirc;|lau y rhai a wnel&s;e Salomon i d&ycirc; 'r Arglw|ydd: nid oedd bwys ar br&ecirc;s yr holl le&s;tri hynny.</P>
<P N="17"><HI>17</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 7.15. Ier. 52.21. 2. Cron. 3.15.</NOTE> Tri chufydd ar bymthec [oedd] vch|ter y naill golofn, a chnap pr&ecirc;s [oedd] arni hi, ac vchter y cnap [oedd] dri chufydd, pleth he|fyd, a phomgranadau [oeddynt] ar y cnap o amgylch yn br&ecirc;s ei gyd: ac felly ['r oedd] yr ail golfn, a'r bleth.</P>
<PB N="164" REF="181">
<P N="18"><HI>18</HI> A'r di&s;tain a gymmerth Seriaiah yr o|ffeiriad pennaf, a Sephaniah yr ail offeiriad, a'r tri y rhai oeddynt yn cadw y drws.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac o'r ddinas efe a gymmerth vn &s;tafell|udd yr hwn oedd &s;wyddog ar y rhyfel-w&ycirc;r, a phum-&wcirc;r o'r rhai oeddynt yn gweled wyneb y brenin, y rhai a gafwyd yn y ddinas, ac &s;crifen|nudd tywy&s;og y llu, yr hwn oedd yn byddino pobl y tir: a thrugain-&wcirc;r o bobl y tir y rhai a gafwyd yn y ddinas.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A Nabuzaradan y di&s;tain ai cymmerth hwynt, ac ai d&ucirc;g hwynt at frenin Babilon i Riblah.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A brenin Babilon ai tarawodd hwynt, ac ai lladdodd hwynt yn Riblah yng-wl&acirc;d He|math: felly y caeth gludwyd Iuda oi wl&acirc;d ei hu~.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac [am] y<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 40.5.9.</NOTE> bobl y rhai a adaw&s;id yng|wl&acirc;d Iuda [&s;ef] y rhai a adaw&s;e Nabuchodo|no&s;or brenin Babilon: efe a wnaeth yn &s;wydd|og arnynt hwynt Gedaliah fab Ahicam fab Saphan.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Pan glybu holl dywy&s;ogion y lluoedd, hwyntwy ai gw&ycirc;r wneuthur o frenin Babilon Gedaliah yn &s;wyddog, yna hwy a ddaethant at Gedaliah i Mi&s;pah: &s;ef I&s;mael mab Nethani|ah, ac Iohanan mab Cerah, a Seraiah mab Tanhumeth y Netophathiad, ac Iazoniah mab Maacathi, hwynt ai gw&ycirc;r.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A Gedaliah a dyngodd wrthynt hwy, ac wrth eu gw&ycirc;r hwynt, ac a ddywedodd wrthynt hwy, nac ofnwch rhac [bod] yn wei&s;ion i'r Cal|deaid: arho&s;wch yn y t&icirc;r, a gwa&s;anaethwch frenin Babilon, felly y bydd daioni i chwi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac yn y &s;eithfed m&icirc;s<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 41.1.</NOTE> y daeth I&s;mael mab Nethaniah fab Eli&s;ama o'r brenhinawl h&acirc;d, a deng-wrgyd ag ef, ac a daraw&s;ant Geda|liah fel y bu efe farw: [taraw&s;ant] hefyd yr I|ddewon a'r Caldeaid y rhai oeddynt gyd ag ef ym Mi&s;pah.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna 'r holl bobl a gyfoda&s;ant o fychan hyd fawr, a thywy&s;ogion y lluoedd, ac a aethant i'r Aipht: canys ofna&s;ant rhac y Caldeaid.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yn yr ail flwyddyn ar bymthec, ar hugain o gaethiwed Ioachim brenin Iuda, yn y deudd|ecfed m&icirc;s, ar y &s;eithfed [dydd] ar hugain o'r m&icirc;s: Efil-merodach brenin Babilon (yn y flwyddyn yr aeth efe yn frenin a dderchafodd ben Ioachim brenin Iuda o'r carchar-d&ycirc;,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac efe a ddywedodd yn d&ecirc;g wrtho ef: ac a o&s;ododd ei gadair ef goruwch cadeiriau y brenhinoedd y rhai [oeddynt] gyd ag ef yn Ba|bilon.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac efe a newidiodd ei garchar-wi&s;c ef: ac efe a fwyt&acirc;dd fwyd yn oe&s;tadol ger ei fron ef holl ddyddiau ei enioes.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ai lynniaeth ef [oedd] lynniaeth beuny|ddol, rhoddid iddo ef oddi wrth y brenin ddogn dydd yn ei ddydd, holl ddyddiau ei enioes ef.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 N="1 Chronicles" TYPE="book">
<HEAD>&leaf; Y llyfr cyntaf o'r Cronicl yr hwn a elwir yn yr Ebre-aec Difre Haiamim, ac yn Gamber-aec Hane&s;&s;ion yr am&s;eroedd.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Achau Abraham, I&s;aac, ac Iacob. 43 A thywy&s;ogion Edom.</P>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"_ADda, Seth, Enos.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Cenan, Mahalehel, Iared.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Henoch, Methu&s;e|lah, Lamech.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Noah, Sem, Cam, ac Iapheth.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Meibion<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 10.1.</NOTE> Iapheth [oeddynt] Gomer, a Magog, a Madai, ac Ia|fan. a Thubal, a Me&s;ech, a Thiras.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A meibion Gomer: A&s;chenas, ac Iphath, a Thogarma.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A meibion Iafan Eli&s;a, a Thar&s;is, Cit|tim, a Dodanim.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A meibion Cam: Cus, a Mizraim, Phut, a Chauaan.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A meibion Cus: Seba ac Hafilah, a Sabthah, a Raamah, a Sabtheca: a Seba, a Dedan meibion Raama.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A Chus a genhedlodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Gent. 10.8.</NOTE> Nimrod: hwn a dechreuodd fod yn gadarn ar y ddaiar.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A Mizraim a genhedlodd Ludim, ac A|namim, a Lehabim, a Nephthuim.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Pathru&s;im hefyd a Ca&s;&s;uhim, a'r Ca|phthoriaid y rhai y daeth y Phili&s;tiaid, allan o honynt.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> A Chanaan a genhedlodd Sidon ei gyn|taf-anedic, a Heth.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Iebu&s;i hefyd, ac Amori, a Girga&s;i.</P>
<PB REF="182">
<P N="15">"<HI>15</HI> A Hefi, ac Araci, a Simi.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Ac Arfadi, a Zamari, ac Hemathi.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Heibion Sem:<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 10.22. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> 11.10.</NOTE> Elam, ac A&s;&s;ur, ac Arphac&s;ad, a Lud, ac Aram, ac Vz, a Hul, a Ge|ther, a Me&s;ech.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Ac Arphac&s;ad a genhedlodd Selah, a Selah a genhedlodd Eber.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Ac i Eber y ganwyd dau o feibion: he|nw y naill [ydoedd] Peleg, o herwydd mai yn ei ddyddiau ef y do&s;parthwyd y ddaiar, ac enw ei frawd [oedd] Ioctan.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Ac Ioctan a genhedlodd Almodad, a Saleph, ac Haz ermafeth, ac Ierah.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Hadoram hefyd, ac V&s;al, a Dicla.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Ac Ebal, ac Abimael, a Seba.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> O phir hefyd, a Hafila, ac Iobab: y rhai hyn oll [oeddynt] feibion Ioctan.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Sem, Arphae&s;ad, Selah.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Eber, Peleg, Rehu.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Serug, Nahor, Therah.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 11.26. &amp; 17.5. &amp; 21.2. &amp;c.</NOTE> Abram, hwnnw [yw] Abraham.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Meibion Abraham: I&s;aac, ac I&s;mael.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Dymma eu cenhedlaethau hwynt: cyn|taf-anedic<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 25.13.</NOTE> I&s;mael [o&ecirc;dd] Nabaioth, yna Ce|dar, ac Adbeel, a Mib&s;am.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Mi&s;ma, a Dumah, Ma&s;&s;a, Hadad, a Thema.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Ietur, Naphis, a Chedma: Dymma hwynt meibion I&s;mael.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> A meibion Cetura<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 25.2.</NOTE> gordderch-wraig Abraham: hi a ymddug Zimram, ac Ioc&s;an, a Medan, a Midian, ac Ii&s;boc, a Suah: a mei|bion Ioc&s;an, Seba, a Dedan.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> A meibion Midian, Epha, ac Ephar, a Henoch, ac Abdia, ac Eldaa: y<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 25.4.</NOTE> rhai hyn oll [oeddynt] feibion Cetura.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 21.2.</NOTE> Abraham a genhedlodd I&s;aac: mei|bion I&s;aac, E&s;au, ac I&s;rael.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Meibion E&s;au:<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 36.4. &amp; 36.9.</NOTE> Eliphaz, Rehucl, ac Iehus, ac Iaelam, a Chorah.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Meibion Eliphas: Theman, ac Omar, Zephi, a Gatham, Cenas, a Thimna, ac Amalec.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Meibion Rehuel:<NOTE PLACE="marg">Gen. 36.12.</NOTE> Nahath, Zerah, Zam|ma, Miza.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> A meibion Zeir: Lotan, a Sobal, a Zibe|on, ac Ana, a Di&s;on, ac E&s;er, a Di&s;an.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> A meibion Lotan: Hori, ac Homam: a chwaer Lotan [oedd] Thimna.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> Meibion Sobal: Alian, a Manahath, ac Ebal, Sephi, ac Onam: a meibion Zibeon: Aia, ac Ana.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> Meibion Ana, Di&s;on: a meibon Di&s;on, Hamran, ac E&s;ban, ac Iethran, a Cheran.</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> Meibion Ezer: Bilhan, a Zaefan, Ia|can: meibion Di&s;on: Vz, ac Aran.</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> Dymma hefyd y brenhinoedd y rhai a deyrna&s;a&s;ant yn-nh&icirc;r Edom, o flaen teyrna&s;u o frenin ar feibion I&s;rael: Bela mab Beor, a he|nw ei ddinas ef [oedd] Dinhaba.</P>
<P N="44">"<HI>44</HI> Pan fu farw Bela, yna y teyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef Iobab mab Zerah o Bozra.</P>
<P N="45">"<HI>45</HI> A phan fu farw Iobab: Hu&s;am, o wlad y Themaniaid a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
<P N="46">"<HI>46</HI> Yna y bu farw Hu&s;am, ac yn ei l&ecirc; ef y te|yrna&s;odd Hadad mab Bedad, yr hwn a daraw|odd Midian ym maes Moab, ac enw ei ddinas ef [ydoedd] Afith.</P>
<P N="47">"<HI>47</HI> Yna y bu farw Hadad: ac y teyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef, Samla o Ma&s;cereca.</P>
<P N="48">"<HI>48</HI> A phan fu farw Samla: Saul o Reho|both [wrth] yr afon a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
<P N="49">"<HI>49</HI> A bu farw Saul: a theyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef Baalhanan mab Achbor.</P>
<P N="50">"<HI>50</HI> Yna y bu farw Baalhanan, a theyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef Hadad, ac enw ei ddinas ef [oedd] Phai: ac enw ei wraig ef Mehetabel, merch Matred, merch Me&s;ahab.</P>
<P N="51">"<HI>51</HI> A phan fu farw Hadad: dugiaid oeddynt yn Edom, duwc Thimna, duwc Aliah, duwc Ietheth.</P>
<P N="52">"<HI>52</HI> Duwc Aholibama, duwc Ela, duwc Pi|non.</P>
<P N="53">"<HI>53</HI> Duwc Cenaz, duwc Theman, duwc Mibzar.</P>
<P N="54">"<HI>54</HI> Duwc Magdiel, duwc Iram: dymma ddugiaid Edom.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. II.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Achau Iuda hyd at I&s;ai t&acirc;d Dafydd.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"DYmma feibion I&s;rael:<NOTE PLACE="marg">Gen. 29.32 &amp; 30.5. &amp; 35.18.</NOTE> Ruben, Simeon, Lefi, ac Iuda, I&s;&s;achar, a Zabulon.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Dan, Io&s;eph, a Beniamin, Nephthali, Gad, ac A&s;er.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 38.3. &amp; 46.12. pen. 4.1.</NOTE> Meibion Iuda: Er, ac Onan, a Sela, y tri [hyn] a anwyd iddo ef o ferch Sua y Cannaa|nites: ond Er cyntaf-anedic Iuda ydoedd ddry|gionus yng-olwg yr Arglwydd, ac efe ai lla|ddodd ef.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 38.29 Matth. 1.3.</NOTE> Thamar ei waudd ef a ymddug iddo Pharez, a Zara: holl feibion Iuda [oeddynt] bump.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Meibion Pharez:<NOTE N="*" PLACE="marg">Ruth 4.18.</NOTE> He&s;ron, a Hamul.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A meibion Zara: Zimri,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 4.31.</NOTE> ac Ethan, a He|man, a Chalcol, a Dara: hwynt oll [oeddynt] bump.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A meibion Charmi:<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;u. 7.1.</NOTE> Achar yr hwn a flinodd I&s;rael, ac a wnaeth gamwedd o blegit y diofryd-beth.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A meibion Ethan: Azaria.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A meibion Hezrom y rhai a anwyd iddo ef: Ierahmeel, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Matth. 1.3.</NOTE> Ram, a Chelubai.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A Ram a genhedloedd Aminadab, ac A|minadab a genhedlodd Naa&s;&s;on pennaeth mei|bion Iuda.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A Naa&s;&s;on a genhedlodd Salma, a Sal|ma a genhedlodd Boaz.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A Boaz a genhedlodd Obed, ac Obed a genhedlodd I&s;ai.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 16.19. &amp; 17.12.</NOTE> I&s;ai a genhedlodd ei gyntaf-anedic Eliab, ac Aminadab yn ail, a Simaa yn dry|dydd.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Nathanaeel yn bedwerydd, Radai yn bummed.</P>
<PB N="165" REF="182">
<P N="15">"<HI>15</HI> Ozem yn chweched, Dafydd yn &s;eithfed.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Ai chwiorydd hwynt [oeddynt] Serfia, ac Abigail: a meibion Serfia [oeddynt] dr&icirc;: Abi&s;ai, Ioab, ac A&s;ahel.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ac Abigail a ymddug Amaza, a th&acirc;d A|maza [oedd] Iether yr I&s;maeliad.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A Chaleb mab Hezron a ennillodd blant o Azubah [ei] wraig, ac o Ierioth: ac dymma ei meibion hi: Ia&s;er, a Sobab, ac Ardon.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A phan fu farw Azuba, Caleb a gym|merth iddo Ephrath, a hi a ymddug iddo Hur.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 31.2.</NOTE> Hur a genhedlodd Vri, ac Vri a gen|hedlodd Bezaleel.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Ac wedi hynny y daeth Hezron at ferch Machir<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 32.40.</NOTE> t&acirc;d Gilead, ac efe ai priododd hi, pan [ydoedd] efe fab trugain-mlwydd: a hi a ym|ddug iddo Segub.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> A Segub a genhedlodd Iair: ac yr oedd iddo ef dair ar hugain o ddina&s;oedd yng-wl&acirc;d Gilead.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ac efe a ddug oddi ar Ge&s;&s;ur, ac Aram drefydd Iair, a Chenath ai phen-trefydd [&s;ef] trugain o ddina&s;oedd: dymma holl feibion Ma|chir t&acirc;d Gilead.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Ac yn &ocirc;l marw Hezron o fewn Caleb Ephrata: Abia gwraig hezron a ymddug iddo A&s;hur, t&acirc;d Thecoa.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> A meibion Ierahmeel cyntaf-anedic Hezron oeddynt Ram yr hynaf: yno Buna, ac Oren, ac Ozen [ac] Ahia.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> A gwraig arall ydoedd i Ierahmeel, ai henw Atara: hon [oedd] fam Onam.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> A meibion Ram cyntaf-anedic Ierah|meel oeddynt Maaz, ac Iamin, ac Eccar.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> A meibion Onam oeddynt Sammai, ac Iada: a meibion Sammai, Nadab, ac Abi&s;ur.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Ac enw gwraig Abi&s;ur [oedd] Abiahil: a hi a ymddug iddo Ahban, a Molid.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> A meibon Nadab, Seled, ac Appaim: a bu farw Seled heb feibion.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> A meibion Appaim, Ie&s;i: a meibion Ie|&s;i, Se&s;an: a meibion Se&s;an, Ahlai.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> A meibion Iada, brawd Samai, Iether, ac Ionathan: a bu farw Iether heb feibion.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> A meibion Ionathan, Peleth, a Zaza: y rhai hyn [oeddynt] feibion Ierahmeel.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Ac nid oedd i Se&s;au feibion onid mer|ched: ac i Se&s;an [yr ydoedd] gw&acirc;s a Aiphtiad, ai enw ef Iarha.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> A Se&s;an a roddodd ei ferch yn wraig i Iarha ei w&acirc;s: A hi a ymddug iddo Athai.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Ac Athai a genhedlodd Nathan, a Na|than a genhedlodd Zabad.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> A Zabad a genhedlodd Aphlal, ac Aphlal a genhedlodd Obed.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> Ac Obed a genhedlodd Iehu, ac Iehu, a genhedlodd Azaria.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> Ac Azaria a genhedlodd Helez, a Helez a genhedlodd Ela&s;a.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> Ac Ela&s;a a genhedlodd Si&s;amai, a Si|&s;amai a genhedlodd Salum.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> A Salum a genhedlodd Iecamia, ac Ie|camia a genhedlodd Eli&s;amah.</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> Hefyd meibion Caleb brawd Ierah|meel [oeddynt] Me&s;a ei gyntaf-anedic ef, hwn [oedd] d&acirc;d Ziph: a meibion Mare&s;a t&acirc;d Hebron.</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> A meibion Hebron: Corah, a Thapuah, a Recem, a Sama.</P>
<P N="44">"<HI>44</HI> A Sama a genhedlodd Raham, t&acirc;d Ier|coam: a Recem a genhedlodd Sammai.</P>
<P N="45">"<HI>45</HI> A mab Sammai [ydoedd] Maon: a Maon [oedd] d&acirc;d Bethzur.</P>
<P N="46">"<HI>46</HI> Ac Epha gordderch-wraig Caleb a ym|ddug Haran, a Mo&s;a, a Gazez: a Haran a gen|hedlodd Gazez.</P>
<P N="47">"<HI>47</HI> Meibion Iahdai: Regem, ac Iotham, a Ge&s;an, a Phelet, ac Epha, a Saaph.</P>
<P N="48">"<HI>48</HI> Gordderch-wraig Caleb [&s;ef] Maacha, a ymddug Seber, a Thirhana.</P>
<P N="49">"<HI>49</HI> Hefyd hi a ymddug Saaph, t&acirc;d Mad|manna, [a] Sefa tad Machbena, a th&acirc;d Gi|bea: ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua 15.17.</NOTE> Ach&s;a merch Caleb.</P>
<P N="50">"<HI>50</HI> Y rhai hyn oeddynt feibio~ Caleb fab Hur, cyntaf-anedic Ephrata: Sobal t&acirc;d Ciriath-Ie|arim.</P>
<P N="51">"<HI>51</HI> Salma t&acirc;d Bethlehem [a] Hareph t&acirc;d Beth-Gader.</P>
<P N="52">"<HI>52</HI> A meibio~ oeddynt i Sobal, t&acirc;d [priodorio~] Ciriath Iearim: golygwr hanner Hammenoth</P>
<P N="53">"<HI>53</HI> A theuluoedd Ciriath Iearim [oeddynt:] y Iethriaid, a'r Puthiaid, a'r Sumathaid, a'r Mi&s;rahiaid: o'r rhai hyn y dath allan y Zarathi|aid a'r E&s;thauliaid.</P>
<P N="54">"<HI>54</HI> Meibion Salma: Bethlehem, a Ne|tophathi, parch t&ycirc; Ioab: a hanner y Manahe|thiaid a'r Zariaid.</P>
<P N="55">"<HI>55</HI> A thylwyth yr &s;crife~nyddion y rhai a bre&s;|&s;wylient Iabes, y Thirathiaid, y<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 10.29 Barn. 1.16.</NOTE> Simeathi|aid, y Suchathiaid: dymma y Ceniaid, y rhai a ddaethant o Hemath, t&acirc;d t&ycirc;-lwyth Rechab.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Achau Dafydd, ai hiliogaeth hyd at feibion Io&s;ia.</P>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"Y Rhai hyn hefyd oeddynt feibion Dafydd, y rhai a anwyd iddo ef yn Hebron: y cyn|taf-anedic Amnon o Ahinoam yr Ie&s;raelites: yr ail,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 3.3</NOTE> Daniel o Abigail y Garmelites.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Y trydydd Ab&s;alom mab Maacha, merch Thalmai brenin Ge&s;&s;ur: y pedwerydd Adonia mab Haggith.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Y pummed Sephatia o Abital: y chwe|ched, Iethream o Egla ei wraig.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Chwech a anwyd iddo ef yn Hebron, ac y|no y teyrna&s;odd efe &s;aith mlynedd, a chwe-m&icirc;s: a thair blynedd ar ddec ar hugain y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A'r rhai hyn a anwyd iddo ef yn-Ieru&s;a|lem: Sima, a Sobab, a Nathan, a Salomon, pedwar o Bath&s;ua merch Ammiel.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Ibhar hefyd, ac Eli&s;ama, ac Eliphelet.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A Noga, a Nepheg, a Iephia.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Ac Eli&s;ama, a Eliada, ac Eliphelet &s;ef naw</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> [Dymma] holl feibion Dafydd, heb-law
<PB REF="183">meibion y gordderch-wragedd: a Thamar [oedd] eu chwaer hwynt.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A mab Salomon [ydoedd] Rehoboam: Abia ei fab yntef, Afa ei fab yntef, [ac] Ieho&s;a|phat ei fab yntef:</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ioram [hefyd] ei fab yntef, Ahazia ei fab yntef, Ioas ei fab yntef,</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Amazia ei fab yntef, Azariah ei fab yn|tef, a Iotham ei fab yntef,</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Achaz ei fab yntef, Hezecia eifab yntef, Mana&s;&s;es ei fab yntef,</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Amon ei fab yntef, Io&s;ia ei fab yntef.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Meibion Io&s;ia, y cyntaf-anedic [oedd] Iohanan, yr ail Iehoiacim, y trydydd Zedecia, y pedwerydd Salum.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A meibion Iehoiacim: Ieconiah ei fab ef, Zedeciah ei fab yntef.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A meibion Ieconiah, A&s;&s;ir, Salathiel ei fab yntef.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Malchiram hefyd, a Pedaia, a Senazar, Iecamia, Ho&s;ama, a Nedabia.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A meibion Pedaia, Zorobabel, a Semei: a meibion Zorobabel, Me&s;ulam, ac Hanania, a Selomith eu chwaer hwynt.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A Ha&s;ubah, ac Ohel, a Berechia, a Ha|zadia, Iu&s;abhe&s;ed [&s;ef] pump.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A meibion Hanania, Pelatia, ac Ie&s;aia: [felly] meibion Raphaia, meibion Arnan, mei|bion Obadia, [a] meibion Sechania.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> A meibion Sechania, Semaia: a meibi|on Semaia, Hattus, ac Igal, a Bariah, a Nea|riah, a Saphat, [&s;ef] chwech.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> A meibion Nearia: Elioenai, a Hizciah, ac Azricam [&s;ef] tr&icirc;.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> A meibion Elioenai [oeddynt] Hodafia|hu, ac Elia&s;ib, a Pelaiah, ac Accub, ac Iohana~, a Delaia, ac Anani, [&s;ef] &s;aith.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. IIII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Achau meibion Iuda, 5 A&s;&s;ur, 9 labes, 11 Chelub, A Simeon: ai cyfanneddau ai goruchafiaethau.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"MEibion Iuda:<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 38.29. &amp; 46.12. pen. 2.4.</NOTE> Pharez, He&s;ron, a Char|mi, a Hur, a Sobal.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> A Reaia mab Sobal a genhedlodd Ia|hath, ac Iahath a genhedlodd Ahumai, a Lahad: fel dymma deuluoedd y Zorathiaid.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A'r rhai hyn [oeddynt o] d&acirc;d Etam: Ie&s;|rahel, ac I&s;ma, ac Idbas: ac enw eu chwaer hw|ynt [oedd] Hazlelphoni.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A Phenuel [ydoedd] d&acirc;d Gedor, ac E&s;er d&acirc;d Hu&s;a: dymma feibion Hur cyntaf-anedic Ephratah, t&acirc;d Bethlehem.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Ac i A&s;&s;ur t&acirc;d Thecoa yr oedd dwy wra|gedd: Helah, a Naarah.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A Naarah a ymddug iddo Ahu&s;am, a He|pher, a Themeni, ac Aha&s;tari: dymma feibion Naarah.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A meibion Helah [oeddynt] Zereth, Ie|zoar, ac Etnan.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A Coz a genhedlodd Anob, a Zobeba: a theuluoedd Aharel fab Harum.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Ac yr oedd<NOTE N="*" PLACE="marg">Sam. 1.13.</NOTE> Iabes yn anrhydeddu&s;ach nai frodyr: ai fam a alwodd ei enw ef Iabes, ga~ddy|wedyd: o blegit i mi ei ymddwyn ef drwy ofid.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Ac Iabes a alwodd ar Dduw I&s;rael, gan ddywedyd: os gan fendithio y bendithi, ac yr ehengi fy-nherfynau, a bod dy law gyd a mi, am gwneuthur [yn rhydd] oddi wrth ddrwg fel na'm gofidier: a pharodd Duw ddyfod [iddo] yr hyn a ofynna&s;e.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A Chelub brawd Suah a genhedlodd Mehir: hwn [ydoedd] t&acirc;d E&s;thon.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Ac E&s;thon a genhedlodd Bethrapha, a Pha&s;e, a Thehinna tad dinas Nahas: dymma ddynion Recha.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> A meibion Cenas, Othniel, a Seraia: a meibion Othniel [oedd] Hathath,</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A Meonothi a genhedlodd Ophra: a Se|raia a genhedlodd Ioab t&acirc;d [trigolion] glyn y crefft-w&ycirc;r, canys crefft-w&ycirc;r oeddynt hwy.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A meibion Caleb fab Iephun: Iru, Ela, a Naam: a meibion Ela [oedd] Cenas.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A meibion Iehalel [oeddynt] Ziph a Zi|pha, Thiria, ac A&s;arel.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A meibion Ezra [oeddynt] Iether, a Me|red, ac Epher, ac Ialon: ac efe a genhedlodd Mi|riam, a Sammai, ac I&s;bah, t&acirc;d E&s;themoa.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Ai wraig ef Iehudia a ymddug Iered t&acirc;d Gedor, a Heber t&acirc;d Socho, ac Iecuthiel t&acirc;d Zanoah: ac dymma feibion Bithiah merch Pharao, yr hon a gymmerth Mered.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A meibion gwraig Hodia, chwaer Na|ham, t&acirc;d Ceilah [oeddynt] y Garmiaid, ac E&s;themoa y Maachathiad.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A meibion Simon [oedd] Amnon, a Rinnah, Benhanan, a Thilon: a meibion Ii&s;i [oedd] Zoheth, a Benzoheth.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> [A]<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 38.1.3.5.</NOTE> meibion Selah fab Iuda, [oeddynt] Er, t&acirc;d Lecha, a Laada t&acirc;d Marefa, a theuluo|edd tylwyth gweithyddion &s;idan yn nh&ycirc; A&s;bea.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Ac Iocim, a dynion Chozebah, ac Ioas, a Saraph y rhai oeddynt yn arglwyddiaethu ar Moab, ac Ia&s;ubi Lehem: ond [y mae] y pethau hyn yn h&ecirc;n.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Y rhai hyn [oeddynt] grochenyddion yn cyfanneddu [ym my&s;c] planwydd, a chaeau, gyd a'r brenin yr arho&s;a&s;ant yno yn ei waith ef.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 46.10. exod. 6.15.</NOTE> Meibion Simeon [oedd] Nemuel, a Iamin, Iarib, Zerah, [a] Saul.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Salum [ydoedd] ei fab yntef, Mi&s;bam ei fab yntef, Mi&s;ma ei fab yntef.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> A meibion Mi&s;ma: Hamuel ei fab yntef, Zachur ei fab yntef, Semehi ei fab yntef.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ac i Semehi [yr oedd] vn ar bymthec o feibion, a chwech o ferched, ac iw frodyr ef nid [oedd] nemmor o feibion: ac nid amlhau&s;e eu holl deuluoedd hwynt megis meibion Iuda.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> A hwy a bre&s;wylia&s;ant yn Beer&s;eba, a Molada, a Hazar Sual.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Yn Bilah hefyd, ac yn Eze~, ac yn Tholad</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Ac yn Bathuel, ac yn Horma, ac yn Ziclag</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Ac yn Beth-marcaboth, ac yn Hazer Su &s;im, ac yn Bethbirei, ac yn Saaraim: dymma
<PB N="166" REF="183">eu dina&s;oedd hwynt nes teyrna&s;u o Ddafydd.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Ai trefydd hwynt [oeddynt] Etam, ac Ain, Rimmon, a Thochen, ac A&s;an: pump o ddina|&s;oedd.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Ai holl drefydd hwynt hefyd, y rhai [oedd|ynt] oddi-amgylch y dina&s;oedd hyn hyd Baal: dymma eu trigfannau hwynt, ai hachau.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Me&s;obab, ac Iamlech, ac Io&s;a mab A|ma&s;ia.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Ac Ioel, ac Iehu mab Io&s;ibi, fab Sara|ia, fab A&s;iel.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Ac Elioenai, ac Iaacoba, ac I&s;ohaia, ac A&s;aiah, ac Adiel, ac I&s;miel, a Benaia.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> A Ziza mab Siphi, fab Alon, fab Iedai|ah, fab Ziniri, fab Semaia.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> Y rhai hyn erbyn [eu] henwau a ddaetha~t yn bennaethiaid yn eu teuluoedd: ac a amlha|&s;ant dylwyth eu tadau yn fawr.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> A hwy a aethant i drothwy Gedor, hyd at du dwyrain y dyffryn, i gei&s;io porfa iw praidd.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> A hwynt a gaw&s;ant borfa fr&acirc;s, a da, a gw|l&acirc;d ehang [ei] therfynau, heddychlon a thang|neddyfus: canys y rhai a bre&s;wylia&s;ent yno o'r blaen [oeddynt] o Cham.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> A'r rhai hyn yn &s;crifennedic erbyn eu henwau a ddaethant yn nyddiau Hezecia brenin Iuda, ac a daraw&s;ant eu pebyll, a'r anneddau y rhai a gafwyd yno, a difroda&s;ant hwynt hyd y dydd hwn, a thriga&s;ant yn eu lle hwynt, am [fod] porfa iw praidd hwynt yno.</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> Ac o honynt hwy [&s;ef] o feibion Simeo~ yr aeth pum-cant o ddynion i fynydd Seir: a Phelathia, a Nearia, a Raphaia, ac Vzziel mei|bion I&s;i, yn ben arnynt.</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> Taraw&s;a~t hefyd y gweddill a ddianga&s;e o Amalec: a gwladycha&s;ant yno hyd y dydd hwn.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. V.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Braint y cyntaf-anedic a ddygwyd oddi ar Ruben, ac ai rhoddwyd i feibion Io&s;eph. 3 Achau Ruben, 11 Gad, 23 A hanner llwyth Mana&s;&s;es.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A Meibion Ruben cyntaf-anedic I&s;rael (ca|nys efe oedd gyntaf-anedic, ond pan halo|godd efe wel&ycirc; ei d&acirc;d y rhoddwyd ei anedigaeth fraint ef i feibion Io&s;eph fab I&s;rael:<NOTE PLACE="marg">Gen. 35.22. &amp; 49 4.</NOTE> fel na chy|frifwyd ei achau ef yn &ocirc;l yr anedigaeth-fraint.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Canys Iuda a ragorodd ar ei frodyr, ac o honaw ef [y daeth] blaenor: a'r anedigaeth-fraint [a roddwyd] i Io&s;eph)</P>
<P N="3">"<HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 46.9. exod. 6.14. num. 26.5.</NOTE> Meibion Ruben cyntaf-anedic I&s;rael [oeddynt] Hanoch, a Phalu, Hezron, a Charmi.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Meibion Ioel: Semaia ei fab yntef, Gog ei fab nytef, Semhi ei fab yntef,</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Micah ei fab yntef, Reaia ei fab yntef, Baal ei fab yntef.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Beera ei fab yntef, yr hwn<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 15.29.</NOTE> a gaeth-glu|dodd Tilgath-pilne&s;er brenin A&s;&s;yria: hwn [ydoedd] dywy&s;og i'r Rubeniaid.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ac oi frodyr ef yn eu teuluoedd wrth gym|mer yd eu hachau yn ei cenhedlaethau: y pennaf [oedd] Ieiel, yna Zachariah.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A Bela mab Azan, fab Sema, fab Ioel, hwn a gyfanneddodd yn Aroer, ac hyd at Ne|bo, a Baal-meon.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Ac o du yr dwyrain y pre&s;&s;wyliodd efe hyd lle yr elir i'r anialwch, oddi wrth yr afon Eu|phrates: canys eu hanifeiliaid hwynt a amlhau|&s;ent yng-wl&acirc;d Gilead.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Ac yn nyddiau Saul y gwnaethant hwy ryfel yn erbyn yr Hagariaid [a'r rhai hynny] a &s;yrthia&s;ant yn eu dwylo hwynt, a thriga&s;ant yn eu pebyll, ar holl hwynt wyneb [y wlad] o du dwyrain Gilead.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A meibion Gad a driga&s;ant gyferbyn a hwynt, yng-wl&acirc;d Ba&s;an, hyd at Salcha.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Ioel [oedd] y pennaf o fewn Ba&s;an, a Sapham yr ail: yna Ianai, a Saphat.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Ai brodyr hwynt o d&ycirc; eu tadau [oeddynt] &s;aith, Michael, a Me&s;ulam, a Seba, ac Iorai, ac Iachan, a Zia, ac Eber.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Dymma feibion Abihail fab Huri, fab Iaroah, fab Gilead, fab Michael, fab Ie&s;i&s;a, fab Iahdo, fab Buz.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Ahi mab Abdiel, fab Guni [oedd] ben|naf o d&ycirc; eu tadau hwynt.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A hwy a driga&s;ant yn Gilead, yn Ba&s;an ac yn ei phentrefydd hi, ac yn holl bentrefol feu|&s;ydd Saron wrth eu terfynau.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Hwynt oll a gyfrifwyd wrth eu hachau, yn nyddiau Iotham brenin Iuda, ac yn nyddi|au Ieroboam brenin I&s;rael.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Meibion Ruben, a Gad, a hanner llwyth Mana&s;&s;es, (o w&ycirc;r nerthol, dynion yn dwyn ta|rian a chleddyf, ac yn tynnu bwa, ac wedieu dy|&s;cu [i] ryfel) [oeddynt] bedair mil a deugain, a &s;aith gant, a thri vgain, yn gallu myned i ryfel.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A hwy a wnaethant ryfel yn erbyn yr Hagariaid, &s;ef Ietur, a Naphis, a Nodab.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A chynnorthwywyd hwynt yn erbyn y rhai hynny, a rhoddwyd yr Hagariaid iw dwy|lo hwynt, a chwbl, a'r a [ydoedd] gyd a hwynt: canys llefa&s;ant, ar Dduw yn y rhyfel, ac efe a wrandawodd arnynt, o herwydd iddynt obeithio ynddo ef.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A hwy a gaethgluda&s;ant eu hanifeiliaid hwynt, oi camelod hwynt ddeng-mil a deugain, ac [o] ddefaid deucant a d&ecirc;c a deugain mil, ac [o] a&s;&s;ynnod ddwyfil, ac [o] ddynion gan-mil.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Canys llawer yn archolledic a fuant fei|rw am [fod] y rhyfel hwn oddi wrth Dduw, a hwy a driga&s;a~t yn eu lle hwynt hyd y caeithwed</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> A meibion hanner llwyth Mana&s;&s;es a driga&s;ant yn y tir, o Ba&s;an hyd Baal-hermon, a Senir a mynydd Hermon, [canys] y rhai hyn a aethant yn aml.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Y rhai hyn hefyd [oeddynt] bennau t&ycirc;l|wyth eu tadau: &s;ef Epher, ac Ie&s;i, ac Eliel, ac Azriel, ac Ieremia, ac Hodafia, ac Iahdiel, gw&ycirc;r cedyrn o nerth, gw&ycirc;r enwoc, pennau t&ycirc; [lwyth] eu tadau.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Yna y cildynna&s;a~t hwy oddiwrth Dduw eu tadau, a phutteinia&s;a~t ar &ocirc;l duwiau pobloedd y t&icirc;r, y rhai a ddini&s;tria&s;e Duw oi blaen hwynt.</P>
<PB REF="184">
<P N="26">"<HI>26</HI> A Duw I&s;rael a annogodd y&s;pryd Phul brenin A&s;&s;yria, ac y&s;pryd Thiglath Pilne&s;er brenin A&s;&s;yria, ac ai caethgludodd hwynt &s;ef y Rubeniaid, a'r Gadiaid, a hanner llwyth Ma|na&s;&s;es: ac ai dug hwynt<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren 18.11.</NOTE> i Halah, a Habor, a Hara, ac i Afon Gozan hyd y dydd hwn.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. VI.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"10 Achau meibion Lefi. 31 Eu trefn yng-wenidoga|eth y cy&s;&s;egr. 49 Aaron ai feibion yn offeiriaid. 54 57 Eu trigfannau hwynt.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"MMeibion Lefi [oeddynt] Ger&s;om, Ce|hath, a Merari.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> A meibion<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 46.11. exod 6.16. pen. 23.12.</NOTE> Cehath: [oeddynt] Amram, Izahar, a Hebron, ac Vziel.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A phlant Amram, Aaron, a Mo&s;es, a Mi|riam: a meibion Aaron,<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 10.1. num. 20.25.</NOTE> Nadab, ac Abihu, E|leazar, ac Ithamar.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Eleazar a genhedlodd Phinehes, Phine|hes a genhedlodd Abi&s;ua.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Ac Abi&s;ua a genhedlodd Boci, a Boci a genhedlodd Vzzi.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Ac Vzzi a genhedlodd Zarahia, a Zarahia a genhedlodd Meraioth.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Meraioth a genhedlodd Amaria, ac A|maria a genhedlodd Ahitub.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Ac Ahitub a genhedlodd Zadoc, a Za|doc a genhedlodd Ahimaaz.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Ac Ahimaaz a genhedlodd Azaria, ac A|zaria a genhedlodd Iohanan.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Iohanan hefyd a genhedlodd Azaria, yr hwn a offeiriadodd yn y t&ycirc; yr hwn a adailadodd Salomon yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ac Azaria a genhedlodd Amaria, ac A|maria a genhedlodd Ahitub.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Ac Ahitub a genhedlodd Zadoc, a Zadoc a genhedlodd Salum.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> A Salum genhedlodd Helcia, a Helcia a genhedlodd Azaria.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Ac Azaria a genhedlodd Saraia, a Sa|raia a genhedlodd Iehozedech.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A Iehozedech a ymadawodd pan gaeth|gludodd yr Arglwydd Iuda, ac Ieru&s;alem, drwy law Nabuchodono&s;or.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Meibion Lefi [oeddynt] Ger&s;om, Ce|hath, a Merari.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ac dymma enwau meibion Ger&s;om: Libni, a Simhi.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A meibion Cehath [oeddynt] Amram, ac I&s;ahar, a Hebron, ac Vzziel.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Meibion Merari, Mahali, a Mu&s;i: ac dymma dylwyth y Lefiaid, yn &ocirc;l eu tadau hwynt</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> I Ger&s;om [yr ydoedd] Libni ei fab ef, Iehath ei fab yntef, a Zimma ei fab yntef.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Ioah ei fab yntef, Ido ei fab yntef, Zerah ei fab yntef, [ac] Iethrai ei fab yntef.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Meibion Cehath: Aminadab ei fab ef,<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 16.1.</NOTE> Corah ei fab yntef, A&s;&s;ir ei fab yntef.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Elcana ei fab yntef, ac Ebia&s;aph ei fab yntef, ac A&s;&s;ir ei fab yntef.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Thahath ei fab yntef, Vriel ei fab yntef, Vzzia ei fab yntef, a Saul ei fab yntef.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Ameibion Elcana: Amazai, ac Ahimoth.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Elcana: meibion Elcana, Zophai ei fab ef, a Nahath ei fab yntef.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Eliab ei fab yntef, Ieroham ei fab yntef, Elcana ei fab yntef.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> A meibion Samuel, y cyntaf-anedic Va&s;ni, yno Abia.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Meibion Merari, Mahali: Libni ei fab yntef, Simhi ei fab yntef, Vzzia ei fab yntef.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Simha fab yntef Haggia ei fab yntef A|&s;aia ei fab yntef.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Y rhai hyn a o&s;ododd Dafydd yn gauto|rion[yn]nh&ycirc; yr Arglwydd, ar &ocirc;l gorphywys o'r Arch.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Ac hwy a fuant wenidogion mewn cerdd o flaen<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 27.21.</NOTE> tabernacl pabelly cyfarfod nes adaila|du o Salomon d&ycirc; yr Arglwydd yn Ieru&s;ale~: a hwy a &s;afa&s;ant yn eu defod wrth eu gwa&s;anaeth.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> A dymma y rhai a weina&s;ant ai meibion hefyd: o feibion y Cehathiaid Heman y cantor, mab Ioel, fab Semuel,</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Fab Elcana, fab Ieroham, fab Eliel, fab Thoah,</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Fab Zuph, fab Elcana, fab Mahath, fab Ama&s;ai,</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Fab Elcana, fab Ioel, fab Azaria, fab Ze|phadia,</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Fab Thahath, fab A&s;&s;ir, fab Elba&s;aph, fab Corah,</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> Fab I&s;ahar, fab Cehath, fab Lefi, fab I&s;|rael,</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> Ai frawd A&s;aph oedd yn &s;efyll ar ei law ddehau <HI>&s;ef</HI> A&s;aph mab Barachia, fab Simha,</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> Fab Michael, fab Baa&s;a, fab Melchia,</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> Fab Athan, fab Zarah, fab Adaia,</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> Fab Ethan, fab Zinma, fab Simhi,</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> Fab Iahath, fab Ger&s;om, fab Lefi.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> Ai brodyr hwynt, meibion Merari [oedd|ynt] ar y llaw a&s;&s;wy: [&s;ef] Ethan mab Ci&s;i, fab Abdi, fab Maluch.</P>
<P N="45">"<HI>45</HI> Fab Hazabia, fab Amazia, fab Helcia,</P>
<P N="46">"<HI>46</HI> Fab Amzi, fab Bani, fab Samer,</P>
<P N="47">"<HI>47</HI> Fab Mahli, fab Mu&s;i, fab Merari, fab Lefi</P>
<P N="48">"<HI>48</HI> Ai brodyr hwynt y<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 4.4</NOTE> Lefiaid oeddynt gwe|di eu rhoddi i holl wa&s;anaeth tabernacl t&ycirc; Dduw</P>
<P N="49">"<HI>49</HI> Aaro~ hefyd ai feibio~ a rogl-dartha&s;ant ar allor y poeth offrwm, ac ar allor 'r arogl-darth i [gyflawni] holl wa&s;anaeth y cy&s;&s;egr, &s;anctei|ddiolaf, ac i wneuthur iawn tros I&s;rael yn &ocirc;l 'r hyn oll a orchymyna&s;e Mo&s;es gw&acirc;s Duw.</P>
<P N="50">"<HI>50</HI> Dymma hefyd feibion Aaron: Eleazar ei fab ef, Phinehes ei fab yntef, Abi&s;ua ei fab yntef</P>
<P N="51">"<HI>51</HI> Bocci ei fab yntef, Vzzi ei fab yntef, Ze|raiah ei fab yntef.</P>
<P N="52">"<HI>52</HI> Meraioth ei fab yntef, Amaria ei fab yn|tef, Ahitub ei fab yntef.</P>
<P N="53">"<HI>53</HI> Zadoc ei fab yntef, Ahimaaz ei fab yntef.</P>
<P N="54">"<HI>54</HI> Ac dymma eu trigleoedd hwynt yn &ocirc;l eu pala&s;oedd hwynt, yn eu terfynau: &s;ef meibion Aaron o dylwyth y Cehathiaid o blegit eiddynt hwy ydoedd y rhan hon.</P>
<PB N="167" REF="184">
<P N="55">"<HI>55</HI> A rhodda&s;ant iddynt Hebron yng-wl&acirc;d Iuda: ai meu&s;ydd pentrefol oi hamgylch hi.</P>
<P N="56">"<HI>56</HI> A maes y ddinas, ai phentrefydd a ro|dda&s;ant hwy i Caleb fab Iephun.</P>
<P N="57">"<HI>57</HI> Ac i feibion Aaron y rhodda&s;ant hwy ddina&s;oedd Iuda: y<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 19.2.</NOTE> noddfa, &s;ef Hebron, a Lib|na, ai meu&s;ydd pentrefol, ac Iathir, ac E&s;the|moa ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="58">"<HI>58</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua 15.51.</NOTE> Hilen ai meu&s;ydd pentrefol, a Da|bir ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="59">"<HI>59</HI> A&s;an he fyd ai meu&s;ydd pentrefol, a Beth&s;emes ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="60">"<HI>60</HI> Ac o lwyth Beniamin, Geba ai meu&s;ydd pentrefol,<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua 21.18.</NOTE> Alemeth hefyd ai meu&s;ydd pentre|fol, ac Anathoth ai meu&s;ydd pentrefol: eu holl ddina&s;oedd hwynt drwy eu teuluoedd [oe|ddynt] dair dinas [ar] dd&ecirc;c.</P>
<P N="61">"<HI>61</HI> Ac i'r rhan arall o feibion Cehath [y rhoddwyd] oddi wrth deulu y llwyth: [ac] o hanner llwyth &s;ef hanner Mana&s;&s;es dd&ecirc;c dinas wrth goel-bren.</P>
<P N="62">"<HI>62</HI> [Rhodda&s;ant] hefyd i feibio~ Ger&s;om drwy eu teuluoedd o lwyth I&s;&s;achar, ac o lwyth A|&s;er, ac o lwyth Nephthali, ac o lwyth Mana&s;|&s;es yn Ba&s;an dair [ar] dd&ecirc;c o ddina&s;oedd.</P>
<P N="63">"<HI>63</HI> I feibion Merari drwy eu teuluoedd, o lwyth Ruben, ac o lwyth Gad, ac olwyth Za|bulon [y rhodda&s;ant] drwy goel-bren ddeu|ddec o ddina&s;oedd.</P>
<P N="64">"<HI>64</HI> A meibion I&s;rael a rodda&s;ant i'r Lefiaid y dina&s;oedd, ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="65">"<HI>65</HI> A rodda&s;ant drwy goel-bren, o lwyth meibion Iuda, ac o lwyth meibion Simeon, ac o lwyth meibion Beniamin, y dina&s;oedd hyn y rhai a alwa&s;ant hwy ar [eu] henwau hwynt.</P>
<P N="66">"<HI>66</HI> [I'r rhai oeddynt] o deuluoedd meibi|on Cehath yr ydoedd dina&s;oedd eu terfyn o lwyth Ephraim.</P>
<P N="67">"<HI>67</HI> A hwy a rodda&s;ant iddynt hwy<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua 21.21.</NOTE> ddina|&s;oedd noddfa, &s;ef Sichem, ai meu&s;ydd pentre|fol, ym mynydd Ephraim: Ga&s;er hefyd ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="68">"<HI>68</HI> Iocmeam hefyd ai meu&s;ydd pentrefol, a Bethoron ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="69">"<HI>69</HI> Felly Aialon ai meu&s;ydd pentrefol, Ge|thrimmon hefyd ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="70">"<HI>70</HI> Ac o hanner llwyth Mana&s;&s;es, Aner, ai meu&s;ydd pentrefol, a Bileam ai meu&s;ydd pen|trefol i deulu y rhai oeddynt yng-weddill o fei|bion Cehath.</P>
<P N="71">"<HI>71</HI> I feibion Ger&s;om o deulu hanner llwyth Mana&s;&s;es [y rhoddwyd] Golan yn Ba&s;an ai meu&s;ydd pentrefol: A&s;taroth hefyd ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="72">"<HI>72</HI> Ac o lwyth I&s;&s;achar, Cedes ai meu|&s;ydd pentrefol, a Dabrah ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="73">"<HI>73</HI> Ramoth hefyd ai meu&s;ydd pentrefol, ac Anem ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="74">"<HI>74</HI> Ac o lwyth A&s;er, Ma&s;al ai meu&s;ydd pentrefol, ac Abdon ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="75">"<HI>75</HI> Hucoc hefyd ai meu&s;ydd pentrefol: a Rehob ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="76">"<HI>76</HI> Ac o lwyth Nephthali, Cedes yn Ga|lilea ai meu&s;ydd pentrefol, Hammon hefyd ai meu&s;ydd pentrefol, a Chiriathaim ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="77">"<HI>77</HI> I'r rhan arall o feibion Merari [y rho|ddwyd o lwyth Zabulon, Rimmon ai meu&s;ydd pentrefol, a Thabor ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="78">"<HI>78</HI> Ac am yr Iorddonen<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua 20.8. &amp; 21.36.</NOTE> ag Iericho [&s;ef] o du dwyrain yr Iorddonen, [y rhoddwyd] o lwyth Ruben, Bezer yn yr anialwch ai meu|&s;ydd pentrefol, Iahzah hefyd, ai meu&s;ydd pen|trefol.</P>
<P N="79">"<HI>79</HI> Cedmoth hefyd ai meu&s;ydd pentrefol, a Mephaath ai meu&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="80">"<HI>80</HI> Ac lwyth Gad, Ramoth yn Gilead, ai meu&s;ydd pentrefol, Mahanaim hefyd, ai meu|&s;ydd pentrefol.</P>
<P N="81">"<HI>81</HI> De&s;bon hefyd ai meu&s;ydd pentrefol, a Iazer, ai meu&s;ydd pentrefol.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. VII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"1 Hiliogaeth, I&s;&s;achar, Beniamin, Nephthali. 14 Ma|na&s;&s;es. 20 Ephraim. 30 ac A&s;er.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"AC am feibion I&s;&s;achar pedwar [oeddynt] Tola, a Phua, Ia&s;ub, a Simron.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> A meibion Tola, Vzzi, a Rephaia, ac Ie|riel, ac Iamai, ac Ieb&s;am, a Semuel pennae|thiaid ar d&ycirc; eu tadau: o Tola ['r ydoedd] gw&ycirc;r cedyrn [o] nerth yn eu cenhedlaethau: eu<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 24.1.</NOTE> rh&icirc;fyn nyddiau Dafydd [oedd] ddwy fil ar hu|gain, a chwe chant.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A meibion Vzzi, Iezrahia: a meibion Iezrahia, Michael, ac Obadia, ac Ioel, [ac] Ie|&s;ia pump yn bennaethiaid oll.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A chyd a hwynt yn eu cenhedlaethau [ac] yn &ocirc;l t&ycirc; eu tadau [yr ydoedd] byddinoedd llu ryfel o vn mil ar bymthec ar hugain: canys lla|wer oedd ganddynt o wraged, a meibion.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Ai brodyr cedyrn [o] nerth o holl deulu|oedd I&s;&s;achar a rodda&s;ant eu rhifedi wrth eu hachau yn &s;aith mil a phedwar vgain [mil] oll.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> [A meibion] Beniamin [oeddynt] dri: Bela, a Becher, ac Iediel.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A meibion Bela, E&s;bon, ac Vzzi, ac Vz|ziel, ac Ierimoth, ac Iri: pumb o bennau t&ycirc; eu cenedl cedyrn [o] nerth, a rhodda&s;ant eu rhife|di wrth eu hachau yn ddwy fil ar hugain, a phedwar ar ddec ar hugain.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A meibion Becher [oeddynt] Zemira, ac Ioas, ac Eliezer, ac Elionai, ac Omri, ac Ieri|moth, ac Abia, ac Anathoth, ac Alamath: y rhai hyn oll [oeddynt] feibion Becher.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A hwynt a rifwyd yn &ocirc;l eu cenhedlaethau yn bennau eu cenedl cedyrn [o] nerth yn vgain mil a dau cant.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A meibion Iediel, Bilhan: a meibion Bilhan, Ieus, a Beniamin, ac Ehud, a Chana|ana, a Zethan, a Thar&s;is, ac Ahi&s;ahar.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Y rhai hyn oll [oeddynt] feibion Iediel yn bennau cenedl cedyrn o nerth, yn myned a|llan
<PB REF="185">mewn llu i ryfel, yn ddwy fil ar bymthec, a deu-cant.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Suppim hefyd, a Huppim [oeddynt] feibion Ir: Hu&s;im [oedd] fab Aher.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Meibion Nephthali [oeddynt] Iahzi|el, a Guni, ac Iezer, a Salum, meibion Bilha.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Meibion Mana&s;&s;es: Azriel yr hwn a ymddug ei [wraig:] ei ordder-wraig o Syria a ymddug Machir<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 46.24.</NOTE> t&acirc;d Gilead.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A Machir a gymmerodd wraig ga~ Hup|pim, a Suppim, ac henw eu chwaer hwynt [o|edd] Maacha, ac enw 'r ail [m&acirc;b] Zalphaad: ac i Zalphaad yr oedd merched.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A Maacha gwraig Machir a ymddug fab, a hi a alwodd ei enw ef Pherez, ac enw ei frawd ef Seres, ai feibion ef [oeddynt] Vlam, a Recem.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A meibion Vlam, Bedan: dymma fei|bion Gilead fab Machir, fab Mana&s;&s;es.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A Molecath ei chwaer ef a ymddug Ie|&s;hod, ac Abie&s;er, a Mahelah.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A meibion Semida oeddynt Ahian, a Sichem, a Lichi, ac Aniham.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A meibion Ephraim, Suthelah, a Be|red ei fab ef, a Thahath ei fab yntef, ac Elodah ei fab yntef, a Thahath ei fab yntef,</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A Sabad ei fab yntef, a Suthelah ei fab yntef, ac E&s;er, ac Elead: a dynion Gad y rhai, a anwyd yn y t&icirc;r ai lladdodd hwynt, o herw|ydd de&s;cyn o honynt i ddwyn eu hanifeiliaid hwynt.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Ac Ephraim eu t&acirc;d a alarodd ddyddiau lawer: ai frodyr ef a ddaethant iw gy&s;&s;uro ef.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> A phan aeth efe at ei wraig, hi a feichio|godd, ac a e&s;corodd ar fab: ac efe alwodd ei enw ef Beria am ei fod mewn dryg-fyd am ei d&ycirc; [lwyth.]</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Scera hefyd [oedd] ei ferch ef, a hi a a|dailadodd Beth-horon yr i&s;&s;af, a'r vchaf hefyd, ac Vzen Seera.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> A Rapha [oedd] ei fab ef, a Re&s;eph, a Thelah ei fab yntef, a Thahan ei fab yntef.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Ladan ei fab yntef, Amihud ei fab yntef, Eli&s;ama ei fab yntef.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Nun ei fab yntef, [ac] Io&s;uah ei fab yn|tef.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Eu meddiant, ai cyfanneddau [oeddynt] Bethel ai phen-trefydd: ac o du dwyrain Na|aran, ac i du 'r gorllewyn i Gazer, ai phen-tre|fydd hefyd: a Sechem ai phen-trefydd, Adaia ai phentrefydd.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Ac ar derfynau meibion Mana&s;&s;es, Beth&s;ean ai phentrefi, Thaamach ai phentrefi, Megido ai phentrefi, Dor ai phentrefi: meibi|on Io&s;eph mab I&s;rael a driga&s;ant yn y rhai hyn.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Meibion A&s;er [oeddynt] Iimna, ac Ie|&s;ua, ac I&s;u, a Beria, a Serah eu chwaer hwynt.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> A meibion Beria, Heber, a Melchiel, hwn yw t&acirc;d Bir&s;afith.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> A Heber a genhedlodd Iaphlet, a So|mer, a Hotham, a Sua eu chwaer hwynt.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> A meibion Iaphlet, Pa&s;ac, a Bimhal, ac A&s;uah: dymma feibion Iaphlet.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> A meibion Semer Ahi, a rohga, Iehu|ba, ac Aram.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> A meibion Helem ei frawd ef [oeddynt] Zophah, ac Iimna, a Seles, ac Amal.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Meibion Zophah, Suah, ac Harnepher, a Sual, a Beri, a Iimrah,</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Bezer, a Hod, a Samma, a Sil&s;a, ac Iethran, a Beera.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> A meibion Iether: Iephun, Pi&s;pa, ac Ara.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> A meibion Ola, Areh, a Haniel, a Re|zia.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> Dymma holl feibion A&s;er, pennau [eu] cenedl yn ddewis gw&ycirc;r o nerth yn bennau cap|teniaid, wedi eu cyfrif drwy eu hachau mewn byddyn i ryfel: rh<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">f y dynion [oeddynt] chwe mil ar hugain.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. VIII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Hiliogaeth Beniamin. 43 Ac achau Saul.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"BEniamin hefyd a genhedlodd Bela ei gyn|tafanedic, A&s;bel yn ail, ac Aharath yn dry|dydd.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Noah yn bedwerydd, a Raphah yn bum|med.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A meibion oeddynt i Bela, [&s;ef] Adar, a Gera, ac Abihud.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Ac Abi&s;ua, a Naaman, ac Ahoa.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A Gera, a Sephuphan, a Huram.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Dymma hefyd feibion Ehud, dymma hwyntau pennau cenedl pre&s;&s;wylw&ycirc;r Geba, a hwy ai muda&s;ant hwynt i Mauahath.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Naaman hefyd, ac Ahia, a Gera, efe ai ca|eth-gludodd hwynt, ac a genhedlodd Vzzia, ac Ahihud.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Cenhedlodd efe hefyd Saharaim yng wl&acirc;d Moab, gwedi iddo ollwng ymmaith Hu|&s;im, a Baarah ei wragedd.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Ac yntef a genhedlodd o Hodes ei wraig, Iobab, a Zibia, a Me&s;a, a Malcham.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Ac Ieus, a Sachia, a Mirma: dymma ei feibion ef, pennau cenhedloedd.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ac o Hu&s;im efe a genhedlodd Ahitub, ac Elpaal.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A meibion Elpaal [oeddynt] Eber, a Mi&s;aham, a Samed: yr hwn a adailadodd O|no, a Lod ai phen-trefydd.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Beria hefyd, a Sema ([oeddynt] ben|nau cenhedloedd pre&s;&s;wylw&ycirc;r Aialon: hwynt a ymlidia&s;ant drigolion Gath.)</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Ahio hefyd, Sa&s;ac, ac Ierimoth.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Zebadia hefyd, ac Arad, ac Ader.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Michael hefyd, ac Ii&s;pa, ac Ioah meibi|on Beria.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Zebadia hefyd, a Me&s;ulam, a Hizeci, a Heber.</P>
<PB N="168" REF="185">
<P N="18">"<HI>18</HI> I&s;merai hefyd, ac Ie&s;liah, ac Iobab mei|bion Elpael.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Iacim hefyd, a Zicri, a Zabdi.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Elienai hefyd, a Zilthai, ac Eliel.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Adaia hefyd, a Beraiah, a Zimreth, mei|bion Simhi.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Ii&s;pan hefyd, ac Eber, ac Eliel.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Abdon hefyd, a Zicri, a Hanan.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Hanania hefyd, a Elam, ac Antho|thia.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Iepdeia hefyd, a Phenuel, meibion Sa&s;ac.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Sam&s;erai hefyd, a Seraiah, ac Atha|liah.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Iere&s;iah hefyd, ac Elia, a Zicri meibion Ieroham.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Y rhai hyn oeddynt bennau cenedl [&s;ef] pennaethiaid ar eu cenhedlaethau, y rhai hyn a gyfanuedda&s;ant yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Yn Gibeon hefyd y pre&s;&s;wyliodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 9.35.</NOTE> Abi Gibeon, ac enw ei wraig ef [oedd] Maacah.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Ac Abdon ei f&acirc;b cyntaf-anedic ef, Zur hefyd, a Cis, a Baal, a Nadah.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Gedor hefyd, ac Ahio, a Zacher.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Micloth hefyd a genhedlodd Simea: y rhai hyn hefyd ar gyfer eu brodyr a bre&s;&s;wylia|&s;ant yn Ieru&s;alem gyd ai brodyr.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Ner hefyd a genhedlodd Cis, a Cis, a genhedlodd Saul, a Saul a genhedlodd Iona|than, a Malchi&s;uah, ac Aminadab, ac E&s;baal.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> A mab Ionathan [oedd] Meribbal, a Meribbal a genhedlodd Micah.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> A mebion Micah Pithon, a Melec, a Tharea, ac Ahaz.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Ac Ahaz a genhedlodd Iehoada, ac Ie|hoada a genhedlodd Alemeth, ac Azmafeth, a Zimri: a Zimri a genhedlodd Moza.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Moza a genhedlodd Binea: Rapha [oedd] ei fab ef, Elea&s;a ei fab yntef, ac Azel ei fab yntef.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> Ac i Azel [y bu] chwech o feibion, ac dymma eu henwau hwynt A&s;cricam, Bocheru ac I&s;mael, a Seariah ac Obadia, a Hanan, y rhai hyn oll [oeddy nt] feibion Azel.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> A meibion Ezec ei frawd ef [oeddynt] Vlam ei gyntaf-anedic ef, Iehus yr ail, ac Eli|phelet y trydydd.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> A meibion Vlam oeddynt ddynion ce|dyrn o nerth yn &s;aethyddion, ac yn lluo&s;og o feibion ac o &wcirc;yrion [&s;ef] cant, a dec a deugain: y rhai hyn oll [oeddynt] o feibion Beniamin.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. IX.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Am I&s;rael, ac Iuda. 10 Yr offeiriaid a'r Lefiaid. 39 Ac am achau Saul.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A Holl I&s;rael a ryfwyd wrth eu hachau, ac wele hwynt yn &s;crifennedic yn llyfr bren|hinoedd I&s;rael, ac Iuda: a hwy a gaeth-glud|wyd i Babilon am eu camwedd.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Y trigolion cyntaf hefyd y rhai oeddynt yn eu etifeddiaeth eu hun[ac]yn eu dina&s;oedd[&s;ef] yn I&s;raeliaid, yn offeiriaid, yn Lefiaid, ac yn Nethiniaid.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Ac yn Ieru&s;alem y trigodd [rhai] o fei|bion Iuda, ac o feibion Beniamin, ac o feibion Ephraim, a Mana&s;&s;es.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Vthai mab Amihud, fab Omri, fab Imri, fab Bani o feibion Phares fab Iuda.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Ac o Siloni: A&s;aia y cyntafanedic, ai feibion.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Ac o feibion Zerah ac Iehuel, ai brodyr chwe chant, a d&ecirc;c a phedwar vgain.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ac o feibion Beniamin: Salu mab Me|&s;ulam, fab Hoda&s;ia, fab Ha&s;enna.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Iibnea hefyd mab Ieroham, ac Ela mab Vzi, fab Michri: a Me&s;ulam mab Sephatia, fab Rehuel, fab Ibnia.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Ai ceraint yn &ocirc;l eu teuluoedd: naw cant, dec a deugain, a chwech: y dynion hyn oll [oe|ddynt] bennau cenedl ar d&ycirc; eu tadau.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Ac o'r offeiriaid, Iedaiah, ac Iehoiarib, ac Iachin.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Azaria hefyd mab Helcia, fab Me&s;ulam fab Zadoc, fab Meraioth, fab Ahitub tywy&s;og t&ycirc; Dduw.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Adaiah hefyd mab Ieroham, fab Pha&s;|&s;ur, fab Meltia: a Maa&s;ia mab Adiel, fab Ie|hezrah, fab Me&s;ulam, fab Me&s;ilemith, fab Im|mer.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Ai ceraint pennaf ar d&ycirc; eu tadau, yn f&icirc;l, a &s;aith gant, a thrugain, gw&ycirc;r galluoc o nerth [i] waith gwa&s;anaeth t&ycirc; Dduw.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Ac o'r Lefiaid, Semaia mab Ha&s;ub, fab A&s;cricam, fab Ha&s;abia o feibion Merari.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Bachacer hefyd Heres, a Galal: Matha|nia mab Micha, fab Zicri, fab A&s;aph.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Obadaia hefyd m&acirc;b Semeia, fab Ga|lal, fab Ieduthun: a Berechia mab A&s;a, fab Elcana, yr hwn a drigodd yn-nhrefydd y Neto|phathiaid.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Y porthorion hefyd [oeddynt] Salum, ac Accub, a Talmon, ac Ahiman, ai brodyr: Salum [ydoedd] bennaf.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Ac hyd yn hyn ym-mhorth y brenin o du 'r dwyrain y rhai hyn o wer&s;&s;ylloedd meibion Lefi [oeddynt] borthorion.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Salum hefyd mab Core, fab Ebia&s;aph, fab Corah a'r Corathiaid ei geraint ef o dylw|yth ei d&acirc;d oeddynt ar waith y wenidogaeth yn cadw pyrth y babell megis [y bua&s;e] eu t&acirc;d hw|ynt yng-wer&s;&s;yll yr Arglwydd yn cadw y ddy|fodfa i mewn.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Phinehes hefyd mab Eleazar a fua&s;e dywy&s;og arnynt hwy o'r blaen: a'r Arglwydd [ydoedd] gyd ag ef.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Zecharia mab Me&s;elmia ydoedd borthor drws pabell y cyfarfod.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Hwynt oll y rhai a ethola&s;yd yn borthor|rion ar y rhinniogau [oeddynt] ddau cant, a deuddec: hwynt yn eu trefydd a rifwyd wrth eu hachau, go&s;oda&s;e Dafydd, a Samuel y gwele|dudd y rhai hynny yn eu &s;wydd hwynt.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Felly y rhai hynny ai meibion [a &s;afent]
<PB REF="186">wrth byrth t&ycirc; 'r Arglwydd [&s;ef] t&ycirc; y babel, iw gadw ef mewn gwiliadwriaeth.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Y porthorion oeddynt ar bedwar o fan|nau, dwyrain, gorlewyn, gogledd, a'r dehau.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Ai brodyr [a drigent] yn eu trefydd gan ddyfod ar y &s;eithfed diwrnod, o am&s;er, i am&s;er gyd a hwynt.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Canys ta~n lywodraeth y pedwar porthor cedyrn yr oedd y Lefiaid a'r &s;tafelloedd hefyd, ac ar dry&s;&s;orau t&ycirc; Dduw 'r oeddyut hwy [yn &s;wyddogion.]</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ac o amgylch t&ycirc; Dduw y lletteuent hwy canys arnynt hwy ['r ydoedd] yr oruchwiliaeth, a hwy hefyd [oeddynt] iw agoryd o forau i forau.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Ac o honynt hwy [yr oedd golygw&ycirc;r] ar le&s;tri y weniodogaeth, o herwydd mewn rhif y dygent hwynt i mewn, ac mewn rhif y dygent hwynt allan.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> A [rhai] o honynt oeddynt wedi eu go|&s;od ar y lle&s;tri, ac ar holl ddodrefnau y cy&s;&s;egr: ac ar y peillied, a'r gwin, a'r olew, a'r th&ucirc;s, a'r aroglau peraidd.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> [Rhai] hefyd o feibion yr offeiriaid oedd|ynt yn gwneuthur ennaint o'r aroglau peraidd.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> A Mathathia [vn] o'r Lefiaid (hwnnw oedd gyntafanedic Salum y Corathiad) ydo|edd mewn &s;wydd ar waith<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 25.30.</NOTE> y radell.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Ac [eraill] o feibion y Cehathiaid [&s;ef] oi ceraint hwynt [oeddynt &s;wyddogion] ar y bara go&s;od iw ddarparu bob Sabboth.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> A'r cantorion hyn pennau cenedl y Lefi|aid [oeddynt,] mewn &s;tafelloedd yn y&s;cafala: o herwydd [gorfod] arnynt ddydd, a n&ocirc;s [aros] yng-waith [y cy&s;&s;egr.]</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Dymma bennau cenedl y Lefiaid, pen|nau drwy eu cenedlaethau: hwynt a driga&s;ant yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Ac yn Gibeon y trigodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 8.29.</NOTE> t&acirc;d Gibeon Iehiel: a henw ei wraig ef [oedd] Maacha.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Ai fab cyntaf-anedic ef [oedd] Abdon, y|no Zur, a Cis, a Baal, a Ner, a Nadab.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Gedor hefyd, ac Ahio, a Zacharia, a Mi|cloth.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> A Micloth a genhedlodd Simeam: a hwyntau hefyd ar gyfer eu brodyr a driga&s;ant yn Ieru&s;alem gyd ai brodyr.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> Ner<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sa. 14.51. Pen. 8.33.</NOTE> hefyd a genhedlodd Cis, a Chis a genhedlodd Saul, a Saul a genhedlodd Io|nathan a Malchi&s;ua, ac Abinadab, ac E&s;baal.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> A mab Ionathan [oedd]<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 9.6.</NOTE> Meribbal, a Meribbal a genhedlodd Micab.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> A meibion Micah [oeddynt] Pithon, a Melech, a Thabrea.</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> Ac Ahaz a genhedlodd Iahra, o Iahra, a genhedlodd Alameth, ac A&s;mafeth, a Zimri: Zimri hefyd a genhedlodd Moza.</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> Moza hefyd a genhedlodd Binea, Ra|phaia [oedd] ei fab ef, Ela&s;a ei fab yntef, Azel ei fab yntef.</P>
<P N="44">"<HI>44</HI> Ac i Azel [yr ydoedd] chwech o feibion, ac dymma ei henwau hwynt; Azricam, Boch|ru, ac I&s;mael, a Searia, ac Obadia, a Hanan, Dymma feibion Azel.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Marwolaeth Saul.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AR Phili&s;tiaid a ryfela&s;ant yn erbyn I&s;ra|el,<NOTE PLACE="marg">1. Sam. 31.1.</NOTE> a ffoawdd gw&ycirc;r I&s;rael o flaen y Phi|li&s;tiaid, a hwynt a gwympa&s;ant yn archolledic ym mynydd Gilboa.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r Phili&s;tiaid a erlidia&s;ant ar &ocirc;l Saul, ac ar &ocirc;l ei feibion ef: a'r Phili&s;tiaid a ladda&s;ant Io|nathan, ac Abinadab, a Malchi&s;ua meibion Saul.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r rhyfel a drwmhaodd yn erbyn Saul, a'r perchen bw&acirc;u ai caw&s;ant ef, ac efe a archoll|wyd gan y &s;aethyddion.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y dywedodd Saul wrth arweinudd ei arfau ef, tynn dy gleddyf, a gw&acirc;na fi ag ef, rhac dyfod y dienwaededigion hyn, a'm gwat|war i: ond arweinudd ei arfau ef nid oedd fodlo~, canys ofnodd yn ddirfawr: yna y cymmerth Saul y cleddyf, ac a &s;yrthiodd arno ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pan welodd arweinudd ei arfau ef, farw o Saul: yna y &s;yrthiodd yntef hefyd ar y cle|ddyf, ac a fu farw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Felly y bu farw Saul ai dri m&acirc;b ef, ai holl d&ycirc;-lwyth a fuant feirw yng-hyd ag ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan welodd holl w&ycirc;r I&s;rael y rhai [oedd|ynt] yn y dyffryn fel y ffoa&s;ent hwy, ac fel y bua&s;e marw Saul, ai feibion: yna hwy a yma|daw&s;ant oi dina&s;oedd, ac a ffoa&s;ant: a'r Phili&s;ti|aid a ddaethant, ac a driga&s;ant ynddynt hwy.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A thrannoeth pan ddaeth y Phili&s;tiaid i ddio&s;c y lladdedigion, a chael o honynt hwy Saul, ai feibion yn feirw ym mynydd Gilboa,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pan ddio&s;cwyd ef yna y cymmera&s;ant ei benn ef, ai arfau, ac ai hanfona&s;ant i wl&acirc;d y Phi|li&s;tiaid o amgylch i ddangos iw delwau, ac i'r bobl.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A hwy a o&s;oda&s;ant ei arfau ef yn-nh&ycirc; eu duwiau hwynt: ai bengloc a groga&s;ant hwy yn-nh&ycirc; Dagon.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pan glybu holl Iabes Gilead yr hyn oll a wnaethe y Phili&s;tiaid i Saul,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna pob g&wcirc;r nerthol a goda&s;ant, ac a gym|mera&s;ant gorph Saul, a chyrph ei feibion ef, ac ai duga&s;ant i Iabes, ac a gladda&s;ant eu he&s;cyrn hwynt dann y dderwen yn Iabes, ac a ympry|dia&s;ant &s;aith niwrnod.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Felly y bu farw Saul am ei gamwedd yr hwn a wnaethe efe yn erbyn yr Arglwydd,<NOTE PLACE="marg">1. Sam. 15.23.</NOTE> [&s;ef] yn erbyn gair yr Arglwydd yr hwn ni chadwa|&s;e efe, ac am iddo gei&s;io ymgynghori a dewines.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac heb ymgynghori a'r Arglwydd,<NOTE PLACE="marg">1. Sam. 28.8.</NOTE> am hyn y lladdodd ef, ac y tr&ocirc;dd y frenhinaeth i Ddafydd fab I&s;ai.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>3 Eneiniad Dafydd yn frenin yn lle Saul. 5 Y Iebu&s;iaid yn gwrthwynebu Dafydd. 6 Yr achos y gwnaed lo|ab yn benn capten i Ddafydd. 10 Y gwyr cadarnaf, a glewaf o'r eiddo Dafydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa holl I&s;rael a ymga&s;cla&s;ant at Dda|fydd i Hebron gan ddywedyd: wele dy a&s;|cwrn,<NOTE PLACE="marg">2. Sam. 16.13.</NOTE>
<PB N="169" REF="186">a'th gnawd ti ydym ni.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Doe hefyd, ac echdoe, pan ydoedd Saul yn frenin ti a oeddyt yn dwyn I&s;rael i mewn, ac allan, a dywedodd yr Arglwydd dy Dduw wrthit: ti a borthi fy mhobl I&s;rael, a thi a fy|ddi dywy&s;og ar fy mhobl I&s;rael.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A holl henuriaid I&s;rael a ddaethant at y brenin i Hebron, a Dafy dd a wnaeth gyfam|mod a hwynt yn Hebron ger bron yr Arglw|ydd: a hwynt a eneinia&s;ant Ddafydd yn frenin ar I&s;rael,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 16.13.</NOTE> yn &ocirc;l gair yr Arglwydd drwy law Samuel.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna 'r aeth Dafydd a holl I&s;rael i Ieru|&s;alem, hon [yw] Iebus, ac yno yr Iebu&s;iaid [o|eddynt] drigolion y t&icirc;r.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A thrigolion Iebus a ddyweda&s;ant wrth Ddafydd, ni ddeui i mewn ymma: yna 'r enni|llodd Dafydd d&wcirc;r Sion yr hwn [yw] dinas Dafydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A dywedodd Dafydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 5.8.</NOTE> pwy bynnac a da|rawo y Iebu&s;taid yn gyntaf, efe a fydd yn ben|naf, ac yn dywy&s;og: yna 'r e&s;cynnod Ioab mab Serfia yn gyntaf, ac efe a wnaethbwyd yn dy|wy&s;og.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A thrigodd Dafydd yn y t&wcirc;r: o herwydd hynny y galwant ef dinas Dafydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 5.9.</NOTE> efe a adailadodd y ddinas oddi am|gylch oddi wrth Milo yn amgylch ogylch: ac Ioab a adnewyddodd y rhan arall i'r ddinas.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A Dafydd a lwyddodd, ac a gynnyddodd, ac Arglwydd y lluoedd [oedd] gyd ag ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dymma hefyd bennaethiaid y cedyrn, y rhai oeddynt gan Ddafydd yn ymgryfhau gyd ag ef yn ei deyrnas,<NOTE PLACE="marg">2. Sam. 23.8.</NOTE> gyda holl I&s;rael iw wneuthur ef yn frenin ar I&s;rael yn &ocirc;l gair yr Arglwydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac dymma r&icirc;f y cedyrn,<NOTE PLACE="marg">2. Sam. 23.8.</NOTE> y rhai [oeddynt] gan Ddafydd: Io&s;obe am mab Hachmoni, pen|naeth ar dd&ecirc;c ar hugain: hwn a dderchafodd ei waiw-ffon ar dry-chant y rhai a archollwyd ar vn-waith.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac ar ei &ocirc;l ef Eleazar mab Dodo, yr A|hothi ad, hwn [oedd] [vn] o'r tr&icirc; cedyrn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Hwn oedd gyd a Dafydd yn Pha&s;da|mim, a'r Phili&s;tiaid a ymgynnulla&s;ant yno i ry|fel: ac yr ydoedd rhan o'r maes yn llawn haidd, a'r bobl a ffoa&s;ant o flaen y Phili&s;tiaid.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna [y rhai hyn] a &s;afa&s;ant yng-hanol y rhann dir [honno,] ac ai hachuba&s;ant hi, ac a daraw&s;ant y Phili&s;tiaid: felly y gwaredodd yr Arglwydd [ei bobl] ag ymwared mawr.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A thri o'r d&ecirc;c pennaeth ar hugain a dde&s;|cynna&s;ant i'r graig at Ddafydd i ogof Adulam: a gwer&s;&s;yll y Phili&s;tiaid oedd yn gwer&s;&s;yllu yn nyffryn Rephaim.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A Dafydd yna [ydoedd] mewn amdde|ffynfa, a &s;efyllfa y Phili&s;tiaid yna [oedd] yn Bethlehem.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y bly&s;&s;iodd Dafydd,<NOTE PLACE="marg">2. Sam. 23.15.</NOTE> ac y dywedodd, &ocirc; pwy a rydd i mi ddiod ddwfr o bydew Beth|lehem, yr hwn [fydd] yn y porth?</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r tri a ruthra&s;ant i wer&s;&s;yll y phili&s;ti|aid, ac a dynna&s;ant ddwfr o bydew Bethlehem, yr hwn [oedd] o yn y porth: ac [ai] cymme|ra&s;ant, ac [ai] dyga&s;ant at Ddafydd, ac ni fyn|ne Dafydd ei yfed ef, onid efe ai diod-offr ym|modd ef i'r Arglwydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a ddywedodd, na atto Duw i mi wneuthur hyn, ai gwaed y dynion hyn a yfwn i, yng-hyd ai henioes? o herwydd mewn [en|bydrwydd am] eu henioes y duga&s;ant ef: am hynny ni fynne efe ei yfed ef: y tri cedyrn a wnaethant hynn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac Abi&s;ai brawd Ioab oedd bennaf [o'r] tri, a hwn a e&s;cydwodd ei waiw-ffon ar dyr|chant, [ac ai] lladdodd [hwynt]: ac iddo ef [y bu] enw ym mhlith y tri.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> O'r tri anrhydeddu&s;ach na'r ddau [e|raill] a thy wy&s;og iddynt oedd efe:<NOTE PLACE="marg">2. Sam. 23.19.</NOTE> ond ni ddaeth efe hyd y tri [cyntaf.]</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Banaia mab Iehoiadah mab g&wcirc;r grym|mus o Cabzel, mawr [ei] weithredoedd: efe a laddodd ddau o gedyrn Moab, ac efe a dde&s;cyn|nodd, ac a laddodd lew o fewn y pydew yn am|&s;er yr eira.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a laddodd Aipht-ddyn, g&wcirc;r pumb cufydd o fe&s;ur, ac yn llaw 'r Aipht-ddyn [yr o|edd] gwaiw-ffon megis carfan gwehyddion, ac yntef a aeth i wared atto ef a gwialen, ac efe a gippiodd y waiw-ffon o law 'r Aipht-ddyn, ac ai lladdodd ef ai waiw-ffon ei hun.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Hynn a wnaeth Banaia mab Iehoiadah, ac iddo [y bu] enw ym mhlith y tri cedyrn.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Wele anrhydeddus [oedd] efe ym my&s;c y d&ecirc;c ar hugain [hynny,<NOTE PLACE="marg">2. Sam. 23.23.</NOTE>] ond at y tri [cyntaf] ni ddaeth efe: etto go&s;ododd Dafydd ef yn ei gyngor.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A chadarn nerthol [oedd] A&s;ahel brawd Ioab, [ac] Elchanan mab Dodo o Bethlehem.</P>
<P N="27"><HI>27</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2 Sam. 23.25.</NOTE> Samoth yr Harodiad, Helez y * Pe|loniad.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ira mab Icces y Checoiad, Abic&s;er yr Anatothiad.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Sibcai 'r Hu&s;athiad, Ilai 'r Ahohiad.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Mahari y Retophathiad, Heled m&acirc;b Ba|ana y Retophathiad.<NOTE PLACE="marg">2 Sam. 23.29.</NOTE></P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ithai mab Ribai o Gibea meibion Ben|iamin: Benaia y Pirathoniad.</P>
<P N="32"><HI>32</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 23.30.</NOTE> Hurai o afonydd Gaas, Abiel yr Arba|thiad.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Azmafeth y Baharumiad, Elihaba y Salaboniad.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Meibion Ha&s;&s;em y Gezoniad, Ionathan mab Sageth, yr Harariad.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ahiam mab Sacar yr Harariad, Eli|phal mab Vr.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Hepher y Mecherathiad, Ahia y Pelo|niad.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Hezro y Carmeliad, Narai mab Ezbai.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ioel mab Nathan, Mibhar mab Ha|gari.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Zelec yr Amoniad, Naharai y Berothiad
<PB REF="187">clud-wr arfau Ioab mab Serfia.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ira 'r Iethriad, Gareb yr Iethriad.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Vrias yr Hethiad, Zabad mab Ahlai.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Adina m&acirc;b Si&s;a y Rubeniad, penna|eth y Rubeniaid, a chyd ag ef ddec ar hugain.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Hanan mab Maacah, ac Io&s;aphat y Ma|thaniad.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Vzzia 'r A&s;ther athiad, Sama, ac Iehiel methion Hothan yr Aroeriad.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Iediel mab Zimri, ac Ioha ei frawd ef y Thi&s;aiad.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Eliel y Maha&s;iad, Ieribai hefyd, ac Io|&s;aia, meibion Elnaam: ac Ithma y Moabiad.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Eliel, ac Obed, ac Ia&s;iel y Mo&s;obaid.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Henwau y rhai a ddaethant at Ddafydd na 'r ydoedd efe ar herw oddi wrth Saul.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Ac dymma y rhai a ddaethant at Ddafydd i Zielag, [ac] efe etto wedi caeu arno rhac Saul fab Cis: a hwynt [oeddynt] o gedyrn gynhal-w&ycirc;r y rhyfel.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yn arfogion [o] fw&acirc;u yn ymdrech o dde|hau ac o a&s;&s;wy a cherric,<NOTE PLACE="marg">Barnw. 20.16.</NOTE> ac a &s;aethau, mewn bw&acirc;u: o geraint Saul [&s;ef] o Beniamin.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y pennaf [oedd] Ahiezer, yna Ioas, mei|bion Samaa y Gibeathiad, Ieziel hefyd, a Phe|let merbion A&s;mafeth: Beraeah hefyd, ac Ie|hu yr Anathothiad.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac I&s;maia y Gibeionad grymmus [oedd efe] ym mhlith y d&ecirc;c ar hugain, a goruwch y d&eacute;c ar hugain: Ieremiah hefyd ac Iehaziel, ac Iohanan, ac Io&s;abad y Gederathiad.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Elu&s;ai, ac Ierimoth, a Bealia, a Sema|ria, a Sephatia yr Haruphiad.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Elcana, ac Ie&s;ia, ac Azariel, ac Ioezer, ac Ie&s;ebean: y Eoreehiaid.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ioelahefyd, a Zebadiah, meibion Ieroam o Godor.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A [rhai] o'r Gadiaid a ymranna&s;ant at Ddafydd i amddeffynfa yr anialwch yn gedyrn o nerth, gw&ycirc;r milwraidd i ryfel yn trin tarian, a gwaiw-ffon, ac wynebau llewod [oedd] eu hwynebau hwynt, ac megis iwrchod ar y my|nyddoedd o fuander [yr oeddynt hwy.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ezer y cyntaf, Obadia 'r ail, Eliab y try|dydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Mi&s;mana y pedwerydd, Ieremia y pum|med.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Attai y chweched, Eliel y &s;etthfed.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Iohanan yr wythfed, El&s;abad y nawfed.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ieremia y decfed, Machanai 'r vnfed ar dd&ecirc;c.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y rhai hyn [oeddynt] o feibion Gad, yn gapteniaid y ll&ucirc;, yr vn lleiaf [oedd] ar gant, a'r mwyaf ar f&icirc;l.<NOTE PLACE="marg">Io&s;ua 3.15. Doeth. 24.30.</NOTE></P>
<P N="15"><HI>15</HI> Dymma hwynt y rhai a aethant tros yr Iorddonen yn y m&icirc;s cyntaf (ac hi wedi llifo tros ei holl dorlannau) ac a ymlidia&s;ant holl [drigolion] y dyffrynnoedd tua 'r dwyrain, a thua 'r gorllewyn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A [rhai] o feibion Beniamin, ac Iuda a ddaethant i'r amddeffynfa at Ddafydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A Dafydd a aeth iw cyfarfod hwynt, ac a lefarodd, ac a ddywedodd wrthynt hwy, os mewn heddwch y daethoch chwi attafi i'm cynhorthwyo, byddaf yn vn galon a chwi: ond os i'm bradychu fi i'm gelynion heb fod cam|wedd yn fy-nwylaw, Duw ein tadau ni a edry|cho, ac a geryddo.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna 'r hyderodd Ama&s;ia pennaeth y d&ecirc; c ar hugain [ddywedyd:] eiddo ti Dafydd, a chyd a thi fab I&s;ai [y byddwn ni,] heddwch, heddwch i ti, ac hedd i'th gynhorthwy-w&ycirc;r, o herwydd dy Dduw &s;ydd yn dy gymmorth di: yna Dafydd ai cre&s;awodd hwynt, ac ai go&s;o|dodd hwy yn bennaethiaid y fintei.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A [rhai] o Mana&s;&s;es a droa&s;ant at Dda|fydd, pan ddaeth efe gyd a'r Phili&s;tiaid yn er|byn Saul i ryfel, ond ni chynnorthwya&s;ant hwynt: canys pennaduriaid y Phili&s;tiaid mewn bwrriad ai gollynga&s;ant ef gan ddyweddy,<NOTE N="*" PLACE="marg">1 Sam. 19.4.</NOTE> efe a &s;yrth gyd ai fei&s;tr Saul am ein pennau ni.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Fel yr oedd efe yn myned i Ziclag, tr&ocirc;dd attaw ef o Mana&s;&s;es, Adna, ac Iozabad, ac Iediel, a Micael, ac Iozabad, ac Elihu, a Zil|thai y rhai [oeddynt] bennaethiaid y miloedd yn Mana&s;&s;es.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r rhai hyn a gynnorthwya&s;ant Dda|fydd yn erbyn y fintei, canys cedyrn o nerth oe|ddynt hwy oll, a chapteniaid ar y ll&ucirc;.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys rhai a ddaethant at Ddafydd beu|nydd y pryd [hynny] iw gynhorthwyo ef, hyd onid [oedd efe] yn lu mawr, megis llu Dduw.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac dymma rifedi y pennaethiaid y rhai yn arfogion i ryfel a ddaethant at ddafydd i Hebron: i droi brenhiniaeth Saul atto ef, yn &ocirc;l gair yr Arglwydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> [O] feibion Iuda yn dwyn tarian, a ffon-waiw chwe mil, ac &wcirc;yth gant, yn arfog i ryfel.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> O feibion Simeon yn gedyrn nerthol i ryfel &s;aith mil a chant.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> O feibion Lefi pedair m&icirc;l, a chwe chant.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac Iehoiada ydoedd dywy&s;og ar yr Aa|romaid, a chyd ag ef dair mil, a &s;aith gant.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Zadoc hefyd llangc grymmus nerthol, ac o d&ycirc; ei d&acirc;d ef dau ar hugain o gapteniaid.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac o feibion Beniamin brodyr Saul tair m&icirc;l: canys hyd yn hyn llawer o honynt oe|ddynt yn dilyn t&ycirc; Saul.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac o feibion Ephraim vgain m&icirc;l, ac &wcirc;yth gant, yn rymmus nerthol, yn w&ycirc;r enwoc yn|nh&ycirc; eu tadau hwynt.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac o hanner llwyth Mana&s;&s;es tair m&icirc;l ar bymthec, y rhai a ddewi&s;a&s;id erbyn [eu] hen|wau i ddyfod i wneuthur Dafydd yn frenin.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac o feibion I&s;&s;achar y rhai a fedrent ddeall yr am&s;eroedd i &wcirc;ybod beth a ddyle I&s;ra|el ei wneuthur: eu pennaethiaid hwynt [oe|ddynt] ddau-cant, ai holl frodyr wrth eu gorchy|myn hwynt.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Deng m&icirc;l a deugain oeddynt yn myned
<PB N="170" REF="187">allan o Zabulon [mewn] byddin yn medru rhy|fela a phob arfau rhyfel, a byddino yn ffyddlon.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> O Rephthali hefyd m&icirc;l [o] dywy&s;ogion [a ddaethant] a chyd a hwynt mewn tarian, a gwaiw-ffon ddwy f&icirc;l ar bymthec ar hugain.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> O'r Daniaid hefyd wyth m&icirc;l ar hugain, a chwe chant yn medru rhyfela.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac o A&s;er yr oedd deugain mil yn myned allan mewn byddyn i o&s;od rhyfel.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac o'r tu hwnt i'r Iorddonen, o'r Rube|niaid, ac o'r Gadiaid, ac o hanner llwyth Ma|na&s;&s;es [y daeth] chwech vgain mil mewn pob rhyw arfau cymmwys i ryfel.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yr holl ryfel-w&ycirc;r hyn y rhai oeddynt fyddinw&ycirc;r cad a ddaethant mewn calon ber|ffaith i Helron i wneuthur Dafydd yn frenin ar holl I&s;rael: a'r rhann arall o I&s;rael [oeddynt] hefyd yn vn feddwl i wneuthur Dafydd yn fre|nin.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A hwy a fuant yno gyd a Dafydd dri di|au yn bwytta ac yn yfed: canys eu brodyr a ar|lwya&s;ent iddynt hwy.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A hefyd y rhai oeddynt ne&s;af atynt hwy hyd I&s;&s;achar, a Zabulon, a Nephthali a dduga|&s;ant fara ar a&s;&s;ynnod, ac ar gamelod, ac ar fu|lod, ac ar &ycirc;chen: yn fwyd, yn flawd, yn ffigus, ac yn re&s;ingau, ac yn w&icirc;n, ac yn olew, ac yn war|thec, ac yn ddefaid mewn amldra: o herwydd llawenydd [ydoedd] yn I&s;rael.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dygiaid yr Arch o Ciriath-learim i Ieru&s;alem. 9 Vzza yn marw o herwydd cyffwrdd a'r Arch.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa 'r ymgynghorodd Dafydd a chapteni|aid y miloedd, a'r cantoedd, ac a'r holl dy|wy&s;ogion.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A dafydd a ddywedodd wrth holl gyn|nulleidfa I&s;rael, os da gennwch chwi, a [bod hynn] o'r Arglwydd ein Duw, ni a rannwn, [ac] a ddanfonwn at ein brodyr, y rhai a weddi|llwyd drwy holl diroedd i&s;rael, a chyd a hwynt [at] yr offeiriaid, a'r Lefiaid o fewn dina&s;oedd eu meu&s;ydd pentrefol hwynt, iw cynn&ucirc;ll hwynt attom ni.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac ni a ddygwn trachefn Arch ein Duw attom ni, canys nid ymofynna&s;om a hi yn ny|ddiau Saul.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r holl dyrfa a ddyweda&s;ant am wneu|thur felly: canys iawn [oedd] y peth yng-olwg yr holl bobl.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly y ca&s;clodd Dafydd holl I&s;rael, o Sihor yr Aipht hyd y ffordd y delir i Hemath: i ddwyn Arch Duw o Ciriath-Iearim.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna 'r aeth Dafydd, a holl I&s;rael i Baha|lath, o fewn Ciriath-Iearim yr hon [&s;ydd] yn Iuda i ddwyn oddi yno Arch yr Arglwydd Dduw, yr hwn &s;ydd yn pre&s;&s;wylio rhwng y Cerubiaid lle y gelwir ar ei enw ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A hwy a o&s;oda&s;ant Arch Dduw ar fenn newydd o d&ycirc; Abinadab, ac Vzza, ac Ahio oedd|ynt yn gyrru y fenu.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna Dafydd a holl I&s;rael a ymlaweny|cha&s;ant o flaen [Arch] Dduw, ai holl nerth, ac a chaniadau, ac a thelynau, ac a nablau, ac a thympanau, ac a &s;ymbalau, ac ag vdcyrn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A phan ddaethant hwy hyd lawr dyrnu<NOTE N="*" PLACE="marg">2 Sam. 6.6.</NOTE> Cidon, yna Vzza a e&s;tynnodd ei law i ddala yr Arch canys yr &ycirc;chen a ledpeia&s;ent.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac enynnodd llid yr Arglwydd yn erbyn Vzza, ac ai lladdodd ef: o blegit iddo e&s;tyn ei law ar yr Arch, ac yno y bu efe farw ger bron Duw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A bu ddrwg gan Ddafydd am i'r Arglw|ydd rwygo rhwygiad yn Vzza, ac efe a alwodd y lle hwnnw Perets Vzza hyd y dydd hwn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A Dafydd a ofnodd Dduw y dydd hwn|nw ga~ ddywedyd: pa fodd y dygaf Arch Dduw i mewn attafi&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac ni dd&ucirc;g Dafydd yr Arch atto ef ei hun i ddinas Dafydd, oud efe ai cludodd hi i d&ycirc; O|bed Edom y Gethiad.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac Arch Dduw a arho&s;odd gyd a theulu Obed Edom, yn ei d&ycirc; ef dri m&icirc;s: a'r Arglwydd a fendithiodd d&ycirc; Obed Edom, a'r hyn oll [ydo|edd] eiddo ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Hiram yn anfon i Ddafydd goed, a &s;eiri. 4 Plant Da|fydd. 8 Dafydd trwy gyngor Duw yn rhyfela yn er|byn y Phili&s;tiaid: ac yn eu gorchfygu hwynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Hiram brenin Tyrus a anfonodd genna|dau at Ddafydd, a choed cedr, a &s;eiri mei|ni,<NOTE PLACE="marg">2. Sam. 5.11.</NOTE> a &s;eiri prennau i adailadu iddo ef d&ycirc;.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Am hynny y gwybu Dafydd gadarnhau o'r Arglwydd ef yn frenin ar I&s;rael, a dercha|fu o honaw ef yn vchel ei frenhiniaeth ef er mw|yn I&s;rael et bobl.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A chymmerth Dafydd wragedd yn chwa|nec yn Ieru&s;alem: cenhedlodd Dafydd hefyd feibion yn chwanec a merched.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac Dymma henwau y plant y rhai oedd|ynt iddo ef yn Ieru&s;alem, Samua, a Sobab, Nathana, a Salomon.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ibehar hefyd, ac Eli&s;ua, ac Elpalel.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Noga hefyd, a Nephec, ac Iaphia.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Eli&s;ama hefyd, a Beeliada, ac Eliphalet.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pan glybu y Phili&s;tiaid fod Dafydd we|di ei eneinio yn frenin ar holl I&s;rael, yna y Phili&s;tiaid oll a aethant i fynu i gei&s;io Dafydd, a chlybu Dafydd, ac efe a aeth allan yn eu her|byn hwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r Phili&s;tiaid a ddaethant, ac a ymwa&s;|cara&s;ant yn nyffryn Rephaim.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A Dafydd a ymgynghorodd a Duw gan ddywedyd: a &acirc;fi i fynu yn erbyn y Phili&s;tiaid&lpunctel; ac a roddi di hwynt yn fy law i&lpunctel; a'r Arglwydd a ddywedodd wrtho ef, cerdda i fynu, a mi ai rhoddaf hwynt yn dy law di.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Felly 'r aethant i fynu i Baal Perazim, a lladdodd Dafydd hwynt yno, a Dafudd a ddy|wedodd, Duw a rwygodd fyng-elynnion drwy fy llaw i fel rhwygo dyfroedd, am hynny y gal|wa&s;ant hwy enw 'r lle hwnnw Baal Perazim.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A pha~ adaw&s;ant hwy eu duwiau, yna y dy|wedodd
<PB REF="188">Dafyd am eu llo&s;ci hwynt yn t&acirc;n.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac eilwaith y Phili&s;tiaid a ddaethant trachefn, ac a ymwa&s;cara&s;ant yn y dyffryn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna eilwaith yr ymgynghorodd Da|fydd a Duw,<NOTE PLACE="marg">2. Sam. 5.23.</NOTE> a Duw a ddywedodd wrtho ef, na ddos i fynu ar eu h&ocirc;l hwynt, amgylcha [enyd] oddi wrthynt hwy, a thyret attynt hwy oddi ar gyfer y mor-w&ycirc;dd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A phan glywech dr&wcirc;&s;t cerddediad ym|mrig y morw&ycirc;dd yna dos allan i ryfel canys y mae Duw yn myned o'th flaen di, i daro llu y Phili&s;tiaid.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A gwnaeth Dafydd megis y gorchy|mynna&s;e yr Arglwydd iddo ef, a hwy a daraw|&s;ant l&ucirc; y Phili&s;triaid o Gibeon hyd Gazer.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A henw Dafydd a aeth drwy 'r holl di|roedd, a'r Arglwydd a roddes ei ar&s;wyd ef ar yr holl genhedloedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dafydd yn cyrchu 'r Arch. 4 Rhifedi, a threfn y Lefi|aid. 16 Dafydd yn peri dewis cerddorion, a chanto|rion i ganu o flaen yr Arch. 29 Dafydd ei hun yn dawn&s;io oi blaen hi, ai wraig Michol yn ei ddirmygu ef am hynny.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC wedi gwneuthur o honaw ef iddo dai yn ninas Dafydd, a pharatoi lle i Arch Duw, ac e&s;tyn o honaw ef iddi hi babell.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna Dafydd a ddywedodd, nid [gweddus neb] <NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 4.2. &amp; 20</NOTE> i ddwyn Arch Duw onid y Lefiaid: ca|nys hwynt a ddewi&s;odd yr Arglwydd i ddwyn Arch yr Arglwydd, ac i weini iddo ef yn dragy|wydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A cha&s;clodd Dafydd holl I&s;rael i Ieru|&s;alem, i gyrchu Arch yr Arglwydd iw lle 'r hwn a baratoa&s;e efe iddi hi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dafydd hefyd, a gynhullodd feibion Aa\ron, a'r Lefiaid.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O Feibion Cehath, Vriel y tywy&s;og, a chant, ac vgain oi frodyr ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O feibion Merari, A&s;aia y tywy&s;og, a dau cant, ac vgain oi frodyr ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O feibion Ger&s;om, Ioel y tywy&s;og, a chant, a deg ar hugain oi frodyr.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O feibion Elizaphan, Semaia y tywy|&s;og, a dau cant oi frodyr.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O feibion Pebron, Eliel y tywy&s;og, a phedwar vgain oi frodyr.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O feibion Vziel, Aminadab y tywy&s;og, a chant, a deuddec oi frodyr.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna Dafydd a alwodd ar Zadoc, ac ar Abiahar yr offeiriaid, ac ar y Lefiaid, [&s;ef] ar Vriel, A&s;aiah, ac Ioel, Semaia, ac Eliel, ac Aminadab.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a ddyweddodd wrthynt hwy, chwi [ydych] bennau cenedl ym mhlith y lefiaid: ym&s;ancteiddiwch chwi a'ch brodyr, fel y cyr|choch Arch Arglwydd Dduw I&s;rael i'r [lle] a baratoais iddi hi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O herwydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 13.10.</NOTE> nad [oeddych] o'r dechre|uad y rhwygodd yr Arglwydd ein Duw ni ar|nom ni: o blegit na chei&s;ia&s;om ef yn ol y ddefod.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly yr offeiriaid, a'r Lefiaid a ym&s;anc|teiddia&s;ant i gyrchu Arch Arglwydd Dduw I&s;rael.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A meibion y Lefiaid, a dduga&s;ant Arch Duw ar eu hy&s;cwyddau wrth dro&s;olion, me|gis y gorchymynnodd Mo&s;es,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 25.15.</NOTE> yn &ocirc;l gair yr Arglwydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dafydd hefyd a ddywedodd wrth dywy|&s;ogion y Lefiaid, ar iddynt o&s;od eu brodyr y cer|ddorion i lei&s;io ag offer cerdd [&s;ef] nablau, a the|lynau, a Symbalau, gan dderchafu ll&ecirc;f mewn gorfoledd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y Lefiaid a o&s;oda&s;ant Heman fab Ioel, ac oi frodyr ef A&s;aph [fab] Berecia, ac o feibion Merari eu brodyr Ethan fab Cu&s;aiahu.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A chyd a hwynt eu brodyr o'r ail r&acirc;dd Za|charia, Ben, ac Iaziel, Semiramoth hefyd, ac Iehiel, ac Vnni, Eliab, a Benaiahu, Maa&s;ia he|fyd a Mathathiahu, Eliphalehu hefyd, a Micm|ahu, Obed Edom hefyd, ac Iehiel y porthorion.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Felly Heman, A&s;aph, ac Ethan y cerddo|rion [oeddynt] i lei&s;io a Symbalau pr&ecirc;s.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Zacharia hefyd, ac Aziel, Semiramoth hefyd ac Iehiel, ac Vnni, ac Eliab a Maa&s;iahu, a Benaiahu, [a ganent] nablau ar yr Alamoth.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Mathathiahu hefyd, ac Eliphalehu, a Micniahu, ac Obed Edom, ac Ieiel ac Azaia|hu [oeddynt] i ragori, a thelynau ar y Shemi|nyth.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Cenaniahu hefyd oedd flaenor y Lefiaid mewn derchafiad [llais,] dy&s;ce efe [eraill] i dderchafu, canys deallgar ydoedd efe.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Berechia hefyd, ac Elcana [oeddynt] borthorion ar yr Arch.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Sebaniahu hefyd, ac Ieho&s;aphat, Natha|nael hefyd, ac Ama&s;ai, a Zachariahu, a Benaia|hu, ac Eliezer yr offeiriaid [oeddynt] yn llei&s;io mewn vdcyrn ger bron Arch Duw: Obed E|dom hefyd, ac Iehia [oeddynt] borthorion ar yr Arch.</P>
<P N="25"><HI>25</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2 Sam. 6.12.</NOTE> Felly Dafydd, a henuriaid I&s;rael, a thywy&s;ogion y miloedd a aethant i gyrchu Arch cyfammod yr Arglwydd o d&ycirc; Obed E|dom mewn llawenydd:</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac am gynhorthwyo o Dduw y Lefiaid, y rhai oeddynt yn dwyn Arch cyfammod yr Ar|glwydd, hwynt a offrymma&s;ant &s;aith o fu&s;tych, a &s;aith o hyrddod.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A Dafydd oedd wedi ymwi&s;co mewn gwi&s;c liain, felly yr holl Lefiaid y rhai oeddynt yn dwyn yr Arch, a'r cerddorion: Cenaniahu hefyd tywy&s;og y gerdd, a'r cerddorion, ac am Ddafydd [yr oedd]<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 6.14.</NOTE> Ephod liain.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A holl I&s;rael a gyrcha&s;ant Arch cyfam|mod yr Arglwydd ag vdcaniad, a llais trwmpet ac vdcyrn, a Symbalau hefyd yn llei&s;io gyd ar nablau, a'r telynau.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Pan ydoedd Arch cyfammod yr Arglw|ydd yn dyfod i ddinas Dafydd: yna Michol merch Saul a edrychodd drwy 'r ffene&s;tr, ac a ganfu Ddafydd y brenin yn dawn&s;io, ac yn ym|lawenychu, a hi ai dirmygodd ef yn ei chalon.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<PB N="171" REF="188">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Go&s;odiad yr Arch yn y babell. 4 Dafydd yn go&s;od A&s;aph, ac eraill i weini yn y babell. 7 Dafydd yn gwneuthur P&s;alm i Dduw. 57 Adroddiad &s;wydd y Lefiaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FElly<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 6.17.</NOTE> duga&s;ant hwy Arch Dduw i me|wn, ac ai go&s;oda&s;a~t hi yng-hanol y babell, yr hon a y&s;tynna&s;e Dafydd iddi hi: a hwy a offrym|ma&s;ant offrymmau poeth, ac ebyrth hedd ger bron Duw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pan ddiweddodd Dafydd aberthu offrym|mau poeth, ac ebyrth hedd: yna y bendithiodd efe y bobl yn enw yr Arglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a rannodd i b&ocirc;b vn [o] I&s;rael, yn wr, ac yn wraig dorth o fara, a golwyth, a cho&s;treled [o w&icirc;n.]</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a o&s;ododd ger bron Arch 'r Arglw|ydd wenidogion o'r Lefiaid i goffau, ac i folian|nu, ac i ogoneddu Arglwydd Dduw I&s;rael.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A&s;aph [oedd] be~naf, ac yn ail iddo ef Zacha|ria, Ieiel, a Semiramoth, ac Iehiel, a Matha|thia, ac Eliab, a Benaia, ac Obed Edom, ac Iei|el ag offer, nablau, a thelynau, ac A&s;aph oedd yn llei&s;io a Symbalau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Benaia hefyd, ac Iahaziel yr offeiriaid [oeddynt] ag vdcyrn yn wa&s;tadol o flaen Arch cyfammod Duw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna yn y dydd hwnnw y rhoddes Dafydd [y p&s;alm hon] yn gyntaf i foliannu yr Arglw|ydd drwy law A&s;aph ai frodyr.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Moliennwch yr Arglwydd,<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 105. E&s;a. 12.4.</NOTE> gelwch ar ei enw ef, hy&s;py&s;wch ei weithredoedd ef i'r boblo|edd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Cenwch iddo, clodforwch ef, ymadrodd|wch am ei holl ryfeddodau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ymlawenychwch yn ei enw &s;anctaidd ef: ymhyfryded calon y &s;awl a gei&s;ia~t 'r Arglwydd</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ymofynnwch [am] yr Arglwydd, ai nerth ef: cei&s;iwch ei wyneb ef yn wa&s;tadol.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Cofiwch ei wrthiau ef, y rhai a wnaeth efe, ei ryfeddodau, a barnedigaethau ei enau ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> H&acirc;d I&s;rael ei w&acirc;s ef: meibion Iacob ei etholedigion ef:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Efe yw 'r Arglwydd ein Duw ni, et far|nedigaethau ef [ydynt[ dros yr holl ddaiar.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Cofiwch yn dragywydd ei gyfammod ef, [&s;ef] y gair a orchymynnodd efe i fil o oe&s;oedd</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 22.16. luc. 1.73. hebr. 6.17.</NOTE> hwn a gyfammododd efe ag Abra|ham, ai l&wcirc; ef i I&s;aac.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac a o&s;ododd efe yn ddeddf i Iacob, [ac] yn gyfammod tragywyddol i I&s;rael.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gan ddywedyd, i ti y rhoddaf d&icirc;r Cana|an, rhandir eich etifeddiaeth.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pan oeddych yn bobl anaml, ac yn ddiei|thriaid yno.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A phan rodient hwy o genhedlaeth i ge~|hedlaeth, ac o frenhiniaeth at bobl eraill.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ni adawodd efe i neb eu gorthrymmu hwy: onid efe a geryddodd frenhinoedd oi ple|git hwy [gan ddywedyd,]</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Na chyffyrddwch am eneiniog, ac na ddrygwch fy mhrophwydi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al 96.1.</NOTE> Cenwch i'r Arglwydd yr holl ddaiar mynegwch o ddydd i ddydd ei iechydwriaeth ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Adroddwch ei ogoniant ef ym mhlith y cenhedloedd, ai wrthiau hefyd ym-mhlith yr holl bobloedd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys mawr [yw] 'r Arglwydd, a clod|foru&s;af: ofnadwy hefyd yw efe vwch yr holl ddu|wiau.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> O herwydd holl dduwiau y bobloedd [ydynt] eulynnod, onid yr Arglwydd a wnaeth y nefoedd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Gogoniant a phrydferthwch [&s;ydd] ger ei fron ef, nerth a gorfoledd yn ei fangre ef.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Moe&s;wch i'r Arglwydd chwi deuluoedd y bobloedd, moe&s;wch i'r Arglwydd ogoniant, a nerth.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Moe&s;wch i'r Arglwydd ogoniant ei enw ef: dygwch ebyrth, a deuwch ger ei fron ef: ym|grymmwch i'r Arglwydd ym mhrydferthwch &s;anctaiddrwydd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Dychrynwch rhagddo ef yr holl ddaiar, &icirc;e y byd a &s;iccrhauir, fel na &s;yflo.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ymlawenyched y nefoedd, ac ymhyfry|ded y ddaiar, a dywedant ym mhlith y cenhed|loedd, yr Arglwydd &s;ydd yn teyrna&s;u.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Rhued y m&ocirc;r ai lawndra, llawenhaed y maes a'r hyn oll [y &s;ydd] ynddo.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna prennau y goedwig a ganant o flaen 'r Arglwydd, pan ddelo efe i farnu y ddaiar.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Moliannwch yr Arglwydd canys da yw efe: o herwydd ei drugaredd [&s;ydd] yn dragy|wydd.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A dywedwch, achub ni &ocirc; Dduw ein iechy|wriaeth, ca&s;cl ni hefyd, a gwaret ni oddi wrth y cenhedloedd, i foliannu dy enw &s;anctaidd di, gan ymogoneddu yn dy foliant di.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Bendigedic [yw] Arglwydd Dduw I&s;|rael o Dragywyddoldeb, hyd dragywyddoldeb: a dyweded yr holl bobl Amen: gan foliannu yr Arglwydd.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac efe a adawodd yno o flaen Arch cy|fammod yr Arglwydd A&s;aph ai frodyr, i weini ger bron yr Arch yn wa&s;tadol y peth [oedd raid] dydd yn ei ddydd.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac Obed Edom, &s;ef Obed Edom mab Ieduthun, ac Ho&s;o, ac &wcirc;yth a thri vgain oi bro|dyr hwynt oeddynt yn borthorion.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Zadoc hefyd yr offeiriad, ai frodyr ef yr ofeiriaid oeddynt o flaen tabernacl yr Arglw|ydd, yn yr vchelfa yr hon [ydoedd] yn Gibeon,</P>
<P N="40"><HI>40</HI> I offrymmu poeth offrymmau 'r Arglw|ydd ar allor y poeth offrwm yn wa&s;tadol y bo|reu a'r hwyr: yn &ocirc;l yr hyn oll a'r y &s;ydd &s;cri|fennedic yng-hyfraith yr Arglwydd, yr hon a orchymynnodd efe i I&s;rael.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A chyd a hwynt Heman, ac Ieduthun, a gweddill yr etholedigion, y rhai a ddewi&s;a&s;yd wrth [eu] henwau i foliannu yr Arglwydd: ca|nys ei drugaredd [&s;ydd] yn dragywydd.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A chyd a hwynt Heman, ac Ieduthun yn
<PB REF="189">llei&s;io ag vdcyrn, ac a Symbalau, ac offer cerdd Duw: a metbion Ieduthun [oeddynt] wrth y porth.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yna yr holl bobloedd a aethant, pob vn iw d&ycirc; ei hun: a Dafydd a ddychwelodd i fen|digo ei d&ycirc; yntef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dafydd yn chweny chu adailadu ty i'r Arglwydd. 3 Duw yn gwahardd iddo ef hynny. 12. Addewid o Grift. 18 Dafydd yn diolch i Dduw, ac yn gweddio.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A<NOTE N="*" PLACE="marg">2 Samuel. 7.1.</NOTE> Phan drigodd Dafydd yn ei d&ycirc;, yna Dafydd a ddywedodd wrth Rathan y prophwyd: wele fi yn trigo mewn t&ycirc; o cedr|w&ycirc;dd, ac Arch cyfammod yr Arglwydd tan gortynau.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna Nathan a ddywedodd wrth Dda|fydd, gwna 'r hyn oll [a fyddo] yn dy feddwl: canys [y mae] Duw gyd a thi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r n&ocirc;s honno y daeth gair Duw at Na|than, gan ddywedyd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> D&ocirc;s, a dywet wrth Ddafydd fyng-w&acirc;s, fel hyn y dywed yr Arglwydd: nid tydi a adai|lada i mi d&ycirc; i bre&s;&s;wylo [ynddo].</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys ni Phre&s;&s;wylais i mewn t&ycirc; er y dydd yr hwn<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam 7.6.</NOTE> yr ar weiniais I&s;rael [o'r Aipht] hyd y dydd hwn: ond b&ucirc;m o babell i babell, ac o bre&s;&s;wylfod [i bre&s;&s;wylfod.]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ym mha [le] bynnac y rhodiais gyd ag holl I&s;rael, a yngenais i air wrth vn o farnw&ycirc;r I&s;ra|el i'r rhai y gorchymynna&s;wn borthi fy mhobl, gan ddywedyd&lpunctel; pa ham nad adailada&s;och i mi d&ycirc; o cedr-w&ycirc;dd&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac yr awr hon fel hyn y dywedi wrth Dda|fydd fyng-w&acirc;s: fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, myfi a'th gymmerais di o'r gorlan, o|ddiar &ocirc;l y praidd, i fod yn dywy&s;og ar fy mhobl I&s;rael.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A bum gyd a thi ym mha le bynnac y rhod|iai&s;t, torrais ymmaith hefyd dy holl elynnion o'th llaen: a gwneuthum enw i ti megis enw y rhai mwyaf [a ydynt] yn y t&icirc;r.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Go&s;odaf hefyd i'm holl bobl I&s;rael le, ac ai plannaf ef, fel yr arho&s;o efe, yn ei le ei hun, ac ni &s;ymudir ef mwyach: a meibion anwiredd ni chwanegant ei gy&s;tuddio ef, megis yn y cyn|taf.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Sef er y dyddiau,<NOTE PLACE="marg">2 Sam. 7.11.</NOTE> pan orchymynnais faru-w&ycirc;r ar fy mhobl I&s;rael. Canys daro&s;tyn|gais dy holl elynnion di, a mynegais i ti yr adai|lada yr Arglwydd i ti d&ycirc;.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A bydd pan gyflawner dy ddyddiau di, i fyned gyd a'th dadau y cyfodaf dy h&acirc;d ar dy &ocirc;l di, yr hwn a fydd o'th feibion di: a mi a gadarn|haf ei deyrnas ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Efe a adailada i mi d&ycirc;: a minne a ga|darnhaf ei deyrn-gadair ef byth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Myfi a fyddaf iddo ef yn d&acirc;d, ac yntef fydd i mi yn f&acirc;b, a'm trugaredd ni thynnaf oddi wrtho ef megis y tynnais oddi wrth yr hwn a fu o'th flaen di.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ond mi ai go&s;odaf ef yn fy nh&ycirc;, ac yn fy nheyrnas byth: ai deyrn-gadair ef a gadarn|heuir byth.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yn &ocirc;l yr holl eiriau hyn, ac yn &ocirc;l yr holl weledigaeth hon: felly y llefarodd Nathan wrth Ddafydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y daeth Dafydd y brenin, ac a ei&s;te|ddodd ger bron yr Arglwydd, ac a ddywedodd: pwy [ydwyf] fi &ocirc; Arglwydd Dduw: a phwy [yw] fy nhy-lwyth pan ddygyt ti fi hyd ym|ma&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Etto<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 7.19.</NOTE> bychan [yw] hyn yn dy ol&wcirc;g di &ocirc; Ddu: am hynny y dywedai&s;t am d&ycirc; dy w&acirc;s dros h&icirc;r o am&s;er: a thi a edrychai&s;t arnaf (&ocirc; Ar|glwydd Dduw) fel ar ddyn rhagorol.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pa ham y chwanega Dafydd [ymofyn] a thi mwyach am anrhydedd dy w&acirc;s, canys ti a adwaeno&s;t dy w&acirc;s&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Oh Arglwydd er mwyn dy w&acirc;s, ac yn &ocirc;l dy feddwl y gwnaetho&s;t yr holl fawredd hyn, i ddangos pob mawrhydri.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Arglwydd nid [oes neb] fel ty di, ac nid [oes] Dduw onid ti: yn &ocirc;l yr hyn oll a glyw|&s;om a'n clu&s;tiau.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A pha vn genedl [&s;ydd] yn y t&icirc;r megis dy bobl I&s;rael, yr hon yr aeth Duw iw gwaredu yn bobl iddo ei hun: gan o&s;od i ti enw mawr, ac ofnadwy, gan fwrw allan genhedloedd o flaen dy bobl, y rhai a waredai&s;t ti o'r Aipht&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ei hefyd a roddai&s;t dy bobl I&s;rael yn hobl i ti byth: a thi Arglwydd ydwyt iddynt hwy yn Dduw.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Am hynny yr awr hon Arglwydd, y gair yr hwit a leferai&s;t am dy w&acirc;s, ac am ei d&ycirc; ef, poed gw&icirc;r fyddo byth: gwna fel y lleferai&s;t.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A phoed gw&icirc;r fyddo, fawrhau hefyd dy enw yn dragywydd, gan ddywedyd: Arglwydd y lluoedd, Duw I&s;rael [&s;ydd] Dduw i I&s;rael: a [bydded] t&ycirc; Ddafydd dy w&acirc;s yn gadarn, ger dy fron di.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys ti &ocirc; fy Nuw a ddywedai&s;t i'th w&acirc;s yr adailadit ti d&ycirc;iddo ef: am hynny y caiff dy w&acirc;s weddio ger dy fron di.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac yr awran Arglwydd ti ydwyt Dduw: a thi a leferai&s;t am dy w&acirc;s y daioni hwn.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac yn awr ti a ddechreuai&s;t fend&icirc;go t&ycirc; dy w&acirc;s, i fod ger dy fron yn dragywydd: am i ti &ocirc; Arglwydd ei fend&icirc;go, bendigedic [fydd efe] yn dragywydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Rhyfel Dafydd yn erbyn y Phili&s;tiaid, 2 Moab. 3 Zoba, 5 Dama&s;cus, 12 Ac Edom.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Darfu wedi hyn i Ddafydd daro y Phili|&s;tiaid, ai daro&s;twng hwynt: ac efe a ddug<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 8.1.</NOTE> Gath ai phentrefydd o law y Phili&s;tiaid.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Hefyd efe a darawodd Moab, a'r Moa|biaid a fuant wei&s;ion i Ddafydd yn dwyn tr&ecirc;th.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Tarawodd Dafydd hefyd Hadarezar, breinin Zoba [yn] Hemath, pan oedd efe yn my|ned i o&s;od ei gryfdwr wrth afon Euphrates.</P>
<PB N="172" REF="189">
<P N="4"><HI>4</HI> A chymmerth Dafydd oddi wrtho ef<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 8.4.</NOTE> fil o gerbydau, a &s;aith mil o farchogi on, ac vgain m&icirc;l o w&ycirc;r traed, a thorrodd Dafydd linynnau garr [meirch] b&ocirc;b cerbyd: ond efe a adawodd o hon|ynt gant cerbyd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y daeth y Siriaid o Ddama&s;cus i gynhorthwyo Hadarezar brenin Zoba: yna Da|fyd a ladodd o'r Siriaid ddwy fil ar hugain o w&ycirc;r.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A go&s;ododd Dafydd [&s;wyddogion] ar y Siriaid o Ddama&s;cus: a bu y Siriaid wei&s;ion i Ddafydd yn Dwyn treth: a'r Arglwydd a wa|redodd Ddafydd ym mha le bynnac yr aeth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dafydd hefyd a gymmerodd dariannau aur y rhai oeddynt gan wei&s;ion Hadarezar, ac ai d&ucirc;g hwynt i Ieru&s;alem.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> D&ucirc;g Dafydd hefyd o Tebhath, ac o Chun, dina&s;oedd Hadarezar lawer iawn o br&ecirc;s, &acirc; y gwnaeth Salomon y<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 7.23. ler. 52.20.</NOTE> gerwyn br&ecirc;s, a'r colofnau, a'r lle&s;tri pr&ecirc;s.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pan glybu * Tohu brenin Hemath daro o Ddafydd holl nerth Hadarezar brenin Zo|ba,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna efe a anfonodd at y brenin Dafydd<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 8.9.</NOTE> Hadoram ei f&acirc;b, a phob lle&s;tri aur, ac arian, a phr&ecirc;s i gei&s;io heddwch ganddo ef, ac iw fendi|thio ef, am iddo ryfela yn erbyn Hadarizar ai daro ef: canys rhyfelwr oedd Hadarezar [yn erbyn] Tohu.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y rhai hynny hefyd a gy&s;&s;egrodd y bre|nin Dafyd i'r Arglwydd, gyd a'r arian, a'r aur, y rhai a ddyga&s;e efe oddi ar yr holl genhedlo|edd [&s;ef] oddi ar Edom, ac oddi ar Moab, ac oddi ar feibion Ammon, ac oddi ar y Phili&s;tiaid, ac oddi ar Amalec.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac Abi&s;ai mab Serfia a laddodd o Edom yn nyffryn yr halen dair m&icirc;l ar bymthec.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a o&s;ododd bennaethiaid yn Edom, a'r holl Edomiaid a fuant wei&s;ion i Ddafydd, a'r Arglwydd a gadwodd Ddafydd, ym mha le bynnac y rhodiodd efe.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A Dafydd a ddeyrna&s;odd ar holl I&s;rael, ac yr oedd efe yn gwneuthur barn, a chyfiawn|der iw holl bobl.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac Ioab mab Serfia [oedd benn] ar y Ilu: ac Ieho&s;aphat mab Ahilud yn gofiadur.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A Zadoc mab Ahitub, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 8.17.</NOTE> Abimelec mab Abiathar [oeddynt] offeiriaid, a Sau&s;a yn &s;cri|fennudd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Benaiahu hefyd mab Iehoiada [oedd] ar y Crethiaid, a'r Pelethiaid: a meibion Dafydd [oeddynt] y rhai ne&s;af at law y brenin.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Dafydd yn anfon i ddiddanu Hanon brenin yr Am|moniaid yn &ocirc;l marwolaeth ei d&acirc;d ef. 4 Aniolchga|rwch Hanon, ai draha yn erbyn cenadau Dafydd. 6 Rhyfel rhwng Dafydd a Hanon: yn yr hwn y gorch|fygodd Dafydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn &ocirc;l hyn y darfu i Nahas brenin mei|bion Ammon farw:<NOTE PLACE="marg">2 Sam. 10.1.</NOTE> ai fab ef a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A Dafydd a ddywedodd, gwnaf garedigr|wydd a Hanon fab Nahas, o herwydd gwnaeth ei d&acirc;d ef a'm fi garedigrwydd: ac anfonodd Da|fydd gennadau iw gy&s;&s;uro ef am ei d&acirc;d: a gw|ei&s;ion Dafydd a ddaethant i wl&acirc;d meibion Am|mon at Hanon iw gy&s;&s;uro ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A thywy&s;ogion meibion Ammon a ddy|weda&s;ant wrth Hanon, ai anrhydeddu dy d&acirc;d ti y mae Dafydd yn dy olwg di&lpunctel; am iddo an|fon cy&s;&s;ur-w&ycirc;r attat ti&lpunctel; onid i &s;pio, ac i chwilio, i ac droedio y wl&acirc;d y daeth eu wei&s;ion ef attat ti&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y cymmerth Hanon wei&s;ion Da|fydd, ac ai heilliodd hwynt, ac a dorrodd eu dyll|ad hwynt yn eu hanner, wrth y glun: ac ai goll|yngodd hwynt ymmaith.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac fe a aethpwyd, ac a fynegwyd i Dda|fydd am y gw&ycirc;r, yna efe a anfonodd iw cyfarfod hwynt, canys gw&ycirc;r oeddynt wedi cywilyddio yn fawr: a dywedodd y brenin, trigwch yn Ie|richo, hyd oni dyfo eich barfau chwi, yna dych|welwch.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna meibion Ammon a wel&s;ant mai brwnt y gwnaethent a Dafydd, ac anfonodd Hanon, a meibion Ammon fil o dalentau a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">|an i gyflogi iddynt gerbydau, a marchogion, a Me&s;opotamia, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 10.8.</NOTE> o Siria Maacha, ac o Zo|ba.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A chyfloga&s;ant iddynt ddeuddeng-mil ar hugain o gerbydau a brenin Maacha at bobl: y rhai a ddaethant, ac a wer&s;&s;yllant o flaen Medeba, a meibion Ammon hefyd a ymga&s;|cla&s;ant oi dina&s;oedd, ac a ddaethant i'r rhy|fel.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pan glybu Dafydd, yna efe a anfonodd Ioab, a holl lu y cedyrn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A meibion Ammon a aethant,<NOTE PLACE="marg">2. Sam. 10.8.</NOTE> ac a ymfy|ddina&s;ant [wrth] borth y ddinas: a'r brenhin|oedd y rhai a ddel&s;ent [oeddynt] ar nailltu yn y maes.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pan ganfu Ioab fod wyneb y rhyfel yn ei erbyn ef ym mlaen, ac yn &ocirc;l: yna yr etholodd efe oi holl etholedigion o fewn I&s;rael, a hwy a ymdacla&s;ant yn erbyn y Siriaid.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A gweddill y bobl a roddes efe dan law Abi&s;ai ei frawd: a hwy a ymfyddina&s;ant yn er|byn meibion Ammon.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a ddywedodd, os tr&ecirc;ch [fydd] y Si|riaid na mi, yna bydd di i mi yn gynhorthwy: ond os meibion Ammon a fyddant tr&ecirc;th na thi, yna mi a'th gynnorthwyaf dithe.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Bydd rymmus, ac ymnerthwn dros ein pobl, a thros ddina&s;oedd ein Duw ni, a'r Ar|glwydd a wna 'r hyn fyddo dda yn ei ol&wcirc;g ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y ne&s;&s;aodd Ioab, a'r bobl y rhai [oe|ddynt] gyd ag ef yn erbyn y Siriaid i'r rhyfel: a hwy a ffoa&s;ant oi flaen ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan welodd meibion Ammon ffoi o'r Siriaid, yna hwyntau hefyd a ffoa&s;ant o flaen Abi&s;ai ei frawd ef, ac a ddaethant i'r ddinas: ac Ioab a aeth i Ieru&s;alem.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan welodd y Syriaid ei lladd o flaen
<PB REF="190">Irael, yna yr anfona&s;ont ge~nadau, ac y duga|&s;ant y Siriaid y rhai [oeddynt] o'r tu hwynt i'r afon: a Sophac capten llu Hadarezar oi blaen hwynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Pan fynegwyd i Ddafydd [hynny,] yna efe a ga&s;clodd holl I&s;rael, ac a aeth tros yr Ior|ddonen, ac a ddaeth attynt hwy, ac a ymfyddina|&s;ant yn eu herbyn hwynt: pan ymfyddinodd Dafydd yn erbyn y Siriaid, hwytheu a ryfela|&s;ant ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ond y Siriaid a ffoa&s;ant o flaen I&s;rael, a lladdodd Dafydd o'r Siriaid &s;aith m&icirc;l o ger|bydau, a deugein m&icirc;l o w&ycirc;r traed: ac efe a la|ddodd Sophac capten y ll&ucirc;.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A phan welodd gwei&s;ion Hadarezar eu lladd hwynt o flaen I&s;rael: yna yr hedd y cha|&s;ant a Dafydd, a gwa&s;anaetha&s;ant ef: ac ni fyn|ne y Siriaid gynhorthwyo meibion Ammon mwyach.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dini&s;tr Rabba. 3 Co&s;pedigaeth ar yr Ammoniaid. 4 Y Phili&s;tiaid, ai cawri yn colli yr maes.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DArfu hefyd<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 11.1.</NOTE> yng-hyfnod y flwyddyn, yn am&s;er mynediad brenhinoedd allan [i ry|fela,] arwein o Ioab gadernid y fyddin, ac an|rhaithio gwl&acirc;d meibion Ammon, ac efe a dda|eth, ac a warchaodd Rabba: a Dafydd oedd yn aros yn Ieru&s;alem, pan darawodd Ioab Rab|ba, ai dini&s;trio hi,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 12.29.</NOTE> chymmerth Dafydd goron eu brenin hwynt oddi am ei ben ef, a chafodd hi o bwys ta|lent aur, ac ynddi feini gwerthfawr, ac hi a fu am ben Dafydd: ac efe a ddug anrhaith fawr iawn [o'r] ddinas.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r bobl y rhai [oeddynt] ynddi, a dd&ucirc;g efe allan, ac ai rhygnodd hwynt a ll&icirc;f, ac ag o|gau heirn, ac a bwy &icirc;ll: ac fel hyn y gwnaeth Dafydd i holl ddina&s;oedd meibion Ammon, a dychwelodd Dafydd a'r holl bobl i Ieru&s;a|lem.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac yn &ocirc;l hyn, pan gynhaliwyd rhyfel yn<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 21.18.</NOTE> Gezer yn erbyn y Phili&s;tiaid: yna Sibbee|chai yr Hu&s;iad a laddodd Sippai o feibion rhyw gawr, felly y daro&s;tyngwyd hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A bu drachefn ryfel yn erbyn y Phili&s;ti|aid, ac Elhanan mab<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 21.19.</NOTE> Iair a laddodd Lahemi, brawd Goliath y Gethiad, a throed gwaiw-ffon hwnnw [oedd] fel carfan gwehyddion.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Bu hefyd trachefn ryfel yn Gath: ac yr oedd g&wcirc;r b&icirc;r, ai fy&s;edd [oeddynt] yn chwech a chwech [&s;ef] pedwar ar hugain, yntef hefyd a ane&s;id i'r cawr.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan ddifenwodd efe I&s;rael, yna Iona|than mab Simea frawd Dafydd ai lladdodd ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y rhai hyn a anwyd i'r cawr yn Gath, ac a laddwyd drwy law Dafydd, a thrwy law ei wei&s;ion ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dafydd yn p&ecirc;ri cyfrif y bobl. 14 Deng-m&icirc;l a thrugain yn meirw o haint y nodau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Satan a &s;afodd yn erbyn I&s;rael, ac a an|nogodd Ddafydd i gyfrif I&s;rael.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A dywedodd Dafydd wrth Ioab, ac wrth hennaethiaid y bobl, ewch, cyfrifwch I&s;rael o Berr&s;eba hyd Dan: a dygwch attafi [air] fel y gwypwyf eu rhifedi hwynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dywedodd Ioab, chwaneged yr Arglw|ydd at ei bobl gant cymmeint ac a ydynt hwy: &ocirc; fy arglwydd frenin, onid gwe&s;ion i'm har|glwydd [ydynt]hwy oll: pa ham y cais fy ar|glwydd hyn&lpunctel; pa ham y bydd efe [achos] i ddw|yn euogrwydd ar I&s;rael&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond gair y brenin a fu dr&ecirc;ch nag Ioab: ac Ioab a aeth allan, ac a rodiodd drwy holl I&s;ra|el, ac a ddaeth i Ieru&s;alem.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y rhoddes Ioab nifer rhifedi y bobl i Ddafydd, a holl I&s;rael ydoedd fil o filoedd, a chan m&icirc;l o w&ycirc;r yn tynnu cleddyf, ac Iuda [o|edd] bedwar-cant, a d&ecirc;c mil a thrugain, o w&ycirc;r yn tynnu cleddyf.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ond y Lefiaid, a Beniamin ni chyfrifase efe yn eu my&s;c hwynt, canys ffiaidd oedd gan Ioab air y brenin.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A bu ddrwg gan Dduw y peth hyn: ac efe a darawodd I&s;rael.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna Dafydd a ddywedodd wrth Dduw, pechais yn ddirfawr, o herwydd i'm wneuthur y peth hyn: ac yr awr hon, delea attolwg anwi|redd dy w&acirc;s, canys gwneuthum yn ynfyd iawn</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrth Gad gweledudd Dafydd gan-ddywedyd:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dos, a llefara wrth Ddafydd gan ddy|wedyd, fel hyn y dywed yr Arglwydd: tri pheth yr ydwyfi yn eu go&s;od oth flaen di, dewis i ti vn o honynt, ac mi a wnaf [hynny] i ti.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna Gad a ddaeth at Ddafydd, ac a ddy|wedodd, wrtho ef, fel hyn y dywed yr Arglwydd, cymmer i ti,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> [y naill] ai tair blynedd o newyn,<NOTE PLACE="marg">2. Sam. 24.13.</NOTE> ai [dy] ddifetha dri m&icirc;s o flaen dy wrthwyneb-w&ycirc;r, a chleddyf dy elynnion yn [dy] oddiweddyd, ai yntef cleddyf yr Arglwydd, a haint yn y t&icirc;r dri diwrnod, ac angel yr Arglwydd yn dini&s;trio yn holl derfynau I&s;rael: ac yr awran edrych pa air a ddygaf drachefn i'r hwn a'm hanfo|nodd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A Dafydd a ddywedodd wrth Gad, y mae yn gyfyng odiaeth arnafi, &s;yrthiwyf atto|lwg yn llaw yr Arglwydd (canys ei drugare|ddau ef [ydynt] aml iawn) ac na &s;yrthiwyf yn llaw d&ycirc;u.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y rhoddes yr Arglwydd haint ar I&s;rael, a &s;yrthiodd o I&s;rael ddeng [m&icirc;l] a thru|gain [m&icirc;l] o w&ycirc;r.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A Duw a anfonodd angel i Ieru&s;alem iw dini&s;trio hi, ac fel yr oedd yn ei dini&s;trio, yr Arglwydd a edrychodd, ac a do&s;turiodd am y niwed ymma, ac a ddywedodd<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 24.16.</NOTE> wrth yr angel, yr hwn oedd yn dini&s;trio: digon bellach, llae&s;a dy law: ac angel yr Arglwydd a &s;afodd wrth lawr dyrnu<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 24.16.18.</NOTE> Ornan y Iebu&s;iad.</P>
<PB N="173" REF="190">
<P N="16"><HI>16</HI> A Dafydd a dderchafodd ei lygaid, ac a ganfu angel yr Arglwydd yn &s;efyll rhwng y ddaiar, a'r nefoedd, ai gleddyf noeth yn ei law wedi ei e&s;tyn tua Ieru&s;alem, a &s;yrthiodd Da|fydd a'r henuriaid (y rhai oeddynt wedi ymwi&s;|co mewn &s;ach-liain) ar eu hwynebau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A Dafydd a ddywedodd wrth Dduw, o|nid myfi a ddywedais am gyfrif y bobl&lpunctel; a mi yw 'r hwn a bechais, ac a wneuthum fawr ddr|wg, a pheth a wnaeth y defaid hynn&lpunctel; fy Arglw|ydd Dduw dyro attolwg dy law arnafi, ac ar d&ycirc; fy nh&acirc;d, ac nid yn bl&acirc; ar dy bobl.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna angel yr Arglwydd a archodd i Gad ddywedyd wrth Ddafyd: am fyned o Ddafydd i fynu i gyfodi allor i'r Arglwydd yn llawr dyrnu Ornan y Iebu&s;iad.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A Dafydd a aeth i fynu yn &ocirc;l gair Gad yr hwn a lefara&s;e efe yn enw yr Arglwydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna y tr&ocirc;dd Ornan, ac y canfu efe yr an|gel, ai bedwar mab [y rhai oeddynt] gyd ag ef a ymguddia&s;ant: ac Ornan oedd yn dyrnu gwenith.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A Dafyd a ddaeth at Ornan, yna yr e|drychodd Ornan, ac a ganfu Ddafydd, ac a a|eth allan o'r llawr dyrnu, ac a ymgrymmodd i Ddafydd [ai] wyneb tua 'r ddaiar.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A dywedodd Dafydd wrth Ornan, dyro i mi l&ecirc; y llawr dyrnu, fel yr adailadwyf ynddo ef allor i'r Arglwydd: dyro ef i mi am [ei] lawn|[werth] o arian, fel yr attalier y bl&acirc; hon oddi wrth y bobl.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna Ornan a ddywedodd wrth Dda|fydd, cymmer i ti, a gwnaed fy arglwydd fre|nin yr hyn [fyddo] d&acirc; yn ei olwg: wele rhoddaf yr &ycirc;chen yn boeth offrwm, a'r offer dyrnu yn gynnyd, a'r gwenith yn fwyd offrwm: hyn oll aroddaf.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r brenin Dafydd a ddywedodd wrth Ornan,<NOTE PLACE="marg">2. Sam. 24.24.</NOTE> nid [felly] onid gan brynu y prynaf am [ei] lawn-werth o] arian: canys ni chym|meraf i'r Arglwydd yr hyn [&s;ydd] eiddo ti i o|ffrymmu offrwm yn rh&acirc;d.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Felly y rhoddes Dafydd i Ornan am y lle [hwnnw] chwe chant &s;icl o aur pwy&s;edic.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac yno 'r adailadodd Dafydd allor i'r arglwydd, ac a offrymmodd boeth offrymmau, ac ebyrth hedd, ac a alwodd ar yr Arglwydd, ac efe ai hattebodd ef yn y t&acirc;n o'r nefoedd ar allor y poeth offrwm</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrth yr angel: ac yntef a ddychwelodd ei gleddyf iw wain.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yn y pryd hynny pan ganfu Dafydd ddarfod i'r Arglwydd wrando arno ef yn llawr dyrnu Ornan y Iebu&s;iad, efe a aberthodd yno.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ond tabernacl yr Arglwydd yr hon a wnel&s;e Mo&s;es yn yr anialwch, ac allor y poeth offrwm y pryd hynny [oeddynt] yn yr vchel|fa yn Gibeon.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac ni alle Dafydd fyned oi blaen hi i y|mofyn a Duw: canys dychrynna&s;e gan gle|ddyf angel yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="22" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dafydd yn darparu pethau angen-rheidiol i adailadu teml yr Arglwydd. 5 Ac yn gorchymyn i Salo|mon ei hadailadu hi. 9 Salomon yn arwyddoc|cau Cri&s;t. 17 Geiriau Dafydd wrth dywy&s;ogion I&s;rael.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Dywedodd Dafydd, hwn yw t&ycirc; 'r Ar|glwydd Dduw: ac dymma allor poeth o|ffrwm I&s;rael.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dywedodd Dafydd hefyd am ga&s;clu y dieithriaid y rhai [oeddynt] yn nhir I&s;rael: ac efe a o&s;ododd &s;eiri meini i naddu cerric nadd i a|dailadu t&ycirc; Dduw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A pharatoawdd Dafydd haiarn yn aml tuag at hoelion dry&s;&s;au y pyrth, ac i'r cy&s;&s;y|lltiadau: a phr&ecirc;s cyn amled nad [oedd arno] bwys.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Coed cedr hefyd allan o rif: canys y Sidoniaid, a'r Tyriaid a dduga&s;ent cedr|w&ycirc;dd yn aml i Ddafydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y dywedodd Dafydd: Salomon fy mab [&s;ydd] ieuangc, a th&ycirc;ner, a th&ycirc; [&s;ydd raid] ei adailadu i'r Arglwydd, mewn mawredd, mewn rhagoriaeth, mewn enw, ac mewn an|rhydedd drwy 'r holl dir: paratoaf yn awr, tu ag atto ef: felly y parat&ocirc;dd Dafydd yn hela|eth o flaen ei farwolaeth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a alwodd ar Salomon ei fab, ac a orchymynnodd iddo adailadu t&ycirc; i Arglwydd Dduw I&s;rael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dywedodd<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 7.1<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> Dafydd hefyd wrth Salo|mon ei fab: yr oedd yn fy mryd i adailadu t&ycirc; i enw 'r Arglwydd fy Nuw:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr gair yr Arglwydd a ddaeth attafi gan ddywedyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 28.3.</NOTE> gwaed yn aml a dywelltai&s;t ti, a rhyfeloedd mawrion a wnaetho&s;t ti, nid adai|ledi di d&ycirc; i'm henw i: canys gwaed lawer a dy|welltai&s;t ar y ddaiar yn fyng-wydd i.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Wele mab a anwyd i ti, efe a fydd &wcirc;r llo|nydd, ac mi a roddaf lonyddwch iddo ef, gan ei holl elynnion o amgylch: canys Salomon fydd ei enw ef, heddwch hefyd a thangneddyf a ro|ddaf yn I&s;rael yn ei ddyddiau ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Efe a adailada d&ycirc; i'm henw mau fy,<NOTE PLACE="marg">2. Sam. 7.13. 1. Bren. 5.5.</NOTE> ac e|fe a fydd i mi yn fab, a minne yn d&acirc;d iddo yntef: cadarnhaf hefyd or&s;eddfa ei frenhiniaeth ef ar I&s;rael byth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Weithian fy mab yr Arglwydd fydd gyd a thi, ti hefyd a ffynni, ac a adailedi d&ycirc; i'r Ar|glwydd dy Dduw, megis ac y llefarodd efe am danat ti.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yn vnic rhodded yr Arglwydd i ti &s;ynn|wyr, a deall, pan roddo it orchymynnion am I|&s;rael, fel y cadwech gyfraith yr Arglwydd dy Dduw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y ffynni, os cedwi ar wneuthur y deddfau, a 'r barnedigaethau, y rhai a orchymyn|nodd yr Arglwydd i Mo&s;es am I&s;rael: ym|gryfh&acirc;, ac ymegnia, nac ofna, ac na ar&s;wyda.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac wele yn &ocirc;l fy nhlodi y paratoais
<PB REF="191">i d&ycirc; 'r Arglwydd gan-mil o dalentau aur, a mil o filoedd o dalentau arian, ar br&ecirc;s hefyd, ac ar haiarn nid [oes] bwys, canys y mae yn aml: y coed hefyd, a'r meint a baratoais i, chwanega di|the hefyd arnynt hwy.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Hefyd [y mae] yn aml gyd a thi weith|w&ycirc;r gwaith [&s;ef] cymyn-w&ycirc;r, a &s;eiri maen, a phren, a phob rhai celfydd ym mhob gwaith.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ar aur, ar arian, ar br&ecirc;s, ac ar haiarn nid [oes] rifedi: cyfot, a gweithia, a'r Arglwydd a fydd gyd a thi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y gorchymynnod Dafydd i holl dy|wy&s;ogion I&s;rael gynnorthwyo Salomon ei fab [gan ddywedyd:]</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O nid [yw] 'r Arglwydd eich Duw gyd a chwi&lpunctel; ac efe a ddyru lonyddwch i chwi oddi amgylch: canys rhoddes efe yn fy llaw i drigo|lion y ddaiar, a'r ddaiar a ddaro&s;tyngwyd o fla|en yr Arglwydd, ac o flaen ei bobl ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yn awr rhoddwch eich calon, a'ch me|ddwl i gei&s;io yr Arglwydd eich Duw: cyfod|wch hefyd, ac adailedwch gy&s;&s;egr yr Arglwydd Dduw, i ddwyn i mewn Arch cyfammod yr Arglwydd, a &s;anctaidd le&s;tri Duw i'r t&ycirc; yr hwn a adailedir i enw 'r Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="23" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dafydd tu ai ddiwedd yn rhoddi y frenhiniaeth i Sa|lomon. 3 Ac yn go&s;od i bawb o'r Lefiaid ei &s;wydd.</P>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"PAN [oedd] Dafydd yn h&ecirc;n, ac yn gyflawn o ddyddiau:<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 1.30.</NOTE> yna y go&s;ododd efe Salo|mon ei fab yn frenin ar I&s;rael.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Ac efe a ga&s;clodd holl dywy&s;ogion I&s;ra|el: yr offeiriaid hefyd, a'r Lefiaid.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A'r Lefiaid a gyfrifwyd o fab deng-mlw|ydd ar hugain, ac vchod: ai nifer hwy wrth eu pennau bob yn &wcirc;r [oedd] onid dwy fil deu|gain.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> O'r rhai hyn pedair m&icirc;l ar hugain [oe|ddynt] i orchwylio ar waith t&ycirc; yr Arglwydd: y &s;wyddogion hefyd, a'r rhaglawiaid [oeddynt] chwe mil.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A phedair m&icirc;l yn borthorion, a phedair mil yn moliannu 'r Arglwydd a'r offer y rhai a wnel&s;wn i iw foliannu [ef].</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 6.1. Exod. 6.17.</NOTE> y do&s;parthodd Dafydd ddo&s;parthi|adau, yn &ocirc;l meibion Lefi [&s;ef] Ger&s;on, Cehath, a Merari.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> O'r Ger&s;oniaid [yr oedd] Laadan, a Se|mei.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Pen meibion Laadan [oedd] dri, Iehiel, a Zethan, ac Ioel.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Meibion Semei [oeddynt] dri, Selo|mith, a Haziel, a Haran: y rhai hyn [oeddynt] bennau cenhedl Laadan.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Meibion Semei hefyd [oeddynt] Ia|hath, Zina, Ieus hefyd, a Beriah: Dyna bed|war mab Semei.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ac Iahath oedd bennaf, yna Ziza yn ail: ond i Ieus, a Beriah nid oedd nemmor o feibi|on, am hynny yr oeddynt hwy yn vn genhedla|eth o gyfrif.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Meibion Cehath [oeddynt] bedwar, Am|ram, I&s;ahar, Hebron, ac Vzziel.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Meibion<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 2.2. &amp; 6.20. Heb. 5.5.</NOTE> Amram [oeddynt] Aaron, a Mo&s;es: ac Aaron a nailltuwyd i &s;ancteiddio y cy&s;&s;egr &s;ancteiddiolaf, efe ai feibion byth, i a|rogldarthu ger bron yr Arglwydd, iw wa&s;ana|ethu ef, ac i fendigo yn ei enw ef yn dragywydd.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Mo&s;es hefyd [oedd] &wcirc;r [i] Dduw, ei feibion ef a alwyd gyd a llwyth Lefi.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Meibion Mo&s;es [oedd] Ger&s;om, ac E|liezer.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> [O] feibion<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 2.22. &amp; 18.3.</NOTE> Ger&s;om, Sebuel [oedd] y pennaf.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A meibion Eliezer oeddynt Rehabia y cyntaf: ac i Eliezer nid oedd meibion eraill, a meibion Rehabia a amlhau&s;ant yn ddir-fawr.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Meibion I&s;ahar, Selomith y pennaf.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Meibion Hebron, Ieriahu y cyntaf, A|maria 'r ail, Iahaziel y trydydd, ac Iecamiam y pedwerydd.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Meibion Vzziel [oeddynt] Mica y cyn|taf, ac Ie&s;ia 'r ail.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Meibion Merari [oeddynt] Mahali, a Mu&s;i: meibion Mahali, Eleazar, a Chis.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> A bu farw Eleazar, a meibion nid oe|ddyntiddo ef, ond merched: a meibion Cis eu brodyr ai prioda&s;ant hwy.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Meibion Mu&s;i [oeddynt] dri: Mahali, ac Eder, ac Ieremoth.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Dymma feibion Lefi yn &ocirc;l t&ycirc; eu tadau pennau [eu] cenedl wrth eu rhifedi, dann nifer [eu] henwau wrth eu pennau, y rhai oeddynt yn gwneuthur gwaith yng-wa&s;anaeth t&ycirc; 'r Ar|glwydd o fab vgain mlwydd ac vchod.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Canys dywedodd Dafydd, Arglwydd Dduw I&s;rael a roddes lonyddwch iw bobl, i aros yn Ieru&s;alem byth.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Ac nid [rhaid] hefyd i'r Lefiaid ddwyn y tabernacl, ai holl le&s;tri iw gwa&s;anaeth.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Canys yn &ocirc;l geiriau diweddaf Dafydd, dymma nifer meibion Lefi o fab vgain mlwydd ac vchod.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Ai gwa&s;anaeth hwynt [oedd] tann law meibion Aaron yng-wenidogaeth t&ycirc;'r Arglw|ydd yn y cynteddau, ac yn y celloedd, ac yn y pu|redigaethfa, ym mhob &s;anctaidd beth, a gwaith gwenidogaeth t&ycirc; Dduw.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Yn y bara go&s;od hefyd, ac yn y peillied, yn y bwyd offrwm, ac yn yr afrllad croiw, yn y radell hefyd, ac yn y badell ffrio: ac ym mhob me&s;ur, a meidroldeb.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Ac i &s;efyll bob borau i foliannu, ac i ogo|neddu yr Arglwydd: felly hefyd bryd nawn.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Ac i offrymmu pob offrwm poeth i'r Arg|lwydd ar y Sabbothau, ar y newydd loerau, ac ar y gwyliau arbe~nic wrth rifedi yn &ocirc;l y ddefod <HI>&s;ydd</HI> arnynt yn wa&s;tadol ger bro~ yr Arglwydd.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Cadwant hefyd orchwyliaeth pabell y cyfarfod, a gorchwyliaeth y cy&s;&s;egr, a gorchwy|liaeth meibion Aaron eu brodyr hwynt, yng-wa&s;anaeth t&ycirc; 'r Arglwydd.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="24" TYPE="chapter">
<PB N="174" REF="191">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XXIIII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Dafydd yn rhoddi &s;wyddau i feibion Aaron.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"DYmma eu<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 10.4. Num. 3.4. &amp; 26.60.</NOTE> do&s;parthiadau hwynt meibi|on Aaron: meibion Aaron [oeddynt] Na|dab, ac Abihu, Eleazar, ac Ithamar.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> A bu farw Nadab, ac Abihu o flaen eu t&acirc;d, ac nid oedd meibion iddynt hwy: ond Eleazar, ac Ithamar a offeiriada&s;ant.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Yna Dafydd ai do&s;parthodd hwynt, a Za|doc o feibion Eleazar, ac Ahimelec o feibion I|thamar [oeddynt] yn &ocirc;l eu &s;wyddau yn eu gwa|&s;anaeth.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A chafwyd mwy o feibion Eleazar yn llywodraethw&ycirc;r nac o feibion Ithamar, pan ranna&s;ant hwy, [yr ydoedd] o feibion Eleazar yn bennau ar d&ycirc; eu tadau vn ar bymthec, ac o feibion Ithamar yn &ocirc;l t&ycirc; eu tadau [yr oedd] &wcirc;yth.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Felly y do&s;parthwyd hwynt wrth goel|brennau y naill gyd a'r llall, eithr tywy&s;ogion y cy&s;&s;egr, a thywy&s;ogion Duw oeddynt o feibion Eleazar, ac o feibion Ithamar.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A Semaia mab Nathaneel yr &s;crifen|nydd o [lwyth] Lefi ai &s;crifennodd hwynt ger bron y brenin, a'r tywy&s;ogion, a Zadoc yr offei|riad, ac Ahimelec mab Abiathar a phen cenedl yr offeiriaid, a'r Lefiaid, vn teulu a ataliwyd i Eleazar, ac [arall] a ataliwyd [&icirc;e] a ataliwyd i Ithamar.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A'r coel-bren cyntaf aeth i Iehoiarib, a'r ail i Iedaia.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Y trydydd i Harim: y pedwerydd i Se|horim.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Y pummed i Melchia: y chweched i Mi|iamin.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Y &s;eithfed i Hacos: yr wythfed i Abia.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Y nawfed i Ie&s;ua: y decfed i Secaniah.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Yr vnfed ar ddec i Elia&s;ib: y deuddec|fed i Iacim.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Y trydydd ar dd&ecirc;c i Huppa: y pedwe|rydd ar dd&ecirc;c i Ie&s;ebeab.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Y pymthecfed i Bilga: yr vnfed ar bym|thec i Immer.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Y ddeufed ar bymthec i Hezir: y deu|nawfed i Aph&s;es.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Y pedwerydd ar bymthec i Pethahia: yr vgainfed i Iehe&s;cel.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Yr vnfed ar hugain i Iachin: y ddeufed ar hugain i Gamul.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Y trydydd ar hugain i Ddelaiahu: y pedwerydd ar hugam i Maa&s;iahu.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Dymma eu rhifedi hwynt yn eu gwa&s;a|naeth wrth fyned i d&ycirc; 'r Arglwydd yn &ocirc;l eu de|fod, tann law Aaron eu tad hwynt: fel y gor|chymynna&s;e Arglwydd Dduw I&s;rael iddo ef.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Ac o feibion Lefi y rhai a weddilla&s;id o feibion Amram [yr ydoedd] Subael, o feibion Subael Iehdeiahu.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> O Rehabia [yr oedd] Ie&s;ia yn ben ar feibion Rehabia.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> O Izhari Selomoth: o feibion Selo|moth Iahath.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 23.19.</NOTE> meibion [Hebron oeddynt] Ieriahu, Amaria yn ail, Iahaziel yn drydydd Iecami|am yn bedwerydd.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Meibion Vziel Micha: o feibion Micha Samir.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Brawd Micha [oedd] I&s;&s;ia, o feibion I&s;|&s;ia Zechariahu.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Meibion Merari [oeddynt] Mahali a Mu&s;i, meibion Iaaziahu, Beno.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Meibion Merari o Iaaziahu: Beno, a Soham, Zacur hefyd ac Ibri.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> O Mahali Eleazar: ac ni bu iddo ef feibion.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> O Chis: meibion Chis Ierahemeel.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> A meibion Mu&s;i [oeddynt] Mahali, ac Eder, ac Ierimoth: dymma feibion y Lefiaid yn &ocirc;l t&ycirc; eu tadau.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> A hwynt a gydfwria&s;ant goelbrennau ai brodyr meibion Aaron, ger bron Dafydd y bre|nin, a Zadoc, ac Ahimelec, a phennau cenedl yr offeiriaid, a'r Lefiaid, [ie] y penn cenedl a gyd|fwriodd a'r brawd ieuangaf.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="25" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XXV.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Rhifedi, a rhan, y cantoriaid.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"YNa y nailltuodd Dafydd, a thywy&s;ogion y llu tu ag at wa&s;anaeth feibion A&s;aph, a He|man, ac Ieduthun: y rhai a brophwyda&s;ant, a thelynau, ac a nablau, ac a &s;ymbalau, ai nifer hwy oedd w&ycirc;r celfyddus yn eu gwa&s;anaeth.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> O feibion A&s;aph, Zacur, ac Io&s;eph, Na|thani hefyd ac A&s;arela meibion A&s;aph, tann law A&s;aph [yr hwn] oedd yn prophwydo wrth law y brenin.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> O Ieduthun: meibion Ieduthun Geda|liahu, a Zeri, ac Ie&s;aiahu, a Ha&s;abiahu, a Me|thathiahu [ill] chwech tann law Ieduthun eu tad ar y delyn yn prophwydo i foliannu, ac i glodfori yr Arglwydd.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> O Heman: meibion Heman, Bucciahu, Mathoniahu, Vziel, Zebuel ac Ierimoth, Ha|naniah, Hanani, Eliatha, Gedalthi, a Romam|thi, Ezer, Io&s;beca&s;a, Malothi, Hothir, [a] Ma|hazioth.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Y rhai hyn oll [oeddynt] feibion Heman gweledudd y brenin yng-eiriau Duw i dder|chafu corn [y frenhiniaeth:] Duw hefyd a ro|ddes i Heman bedwar ar dd&ecirc;c o feibion, a thair o ferched.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Y rhai hyn oll [oeddynt] tann law eu t&acirc;d, yn canu yn-nh&ycirc; 'r Arglwydd, a &s;ymbalau a nablau, ac a thelynau yng-wa&s;anaeth t&ycirc; Dduw: A&s;aph, ac Ieduthun, a Heman [oeddynt] tann law y brenin.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ai nifer hwynt (yng-hyd ai brodyr dy&s;ce|dic yng-haniadau 'r Arglwydd [&s;ef] pob vn deallgar) oedd ddau cant, pedwar vgain, ac &wcirc;yth.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A hwy a fwria&s;ant goel-brennau am yr orchwyliaeth, bychan a mawr, athro a di&s;cybl.</P>
<PB REF="192">
<P N="9">"<HI>9</HI> A'r coel-bren cyntaf a ddaeth i A&s;aph dros Io&s;eph, yr ail i Gedaliahu, efe ai frodyr ai feibi|on [y rhai oeddynt] ddeuddec.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Y trydydd i Zacur: ai feibion ai frodyr [y rhai oeddynt] ddeuddec.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Y pedwerydd i Izri: ai feibion ai frodyr [y rhai oeddynt] ddeuddec.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Y pummed i Nathaniahu: ai feibion ai frodyr [y rhai oeddynt] ddeuddec.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Y chweched i Bucciahu: ai feibion ai frodyr [y rhai oeddynt] ddeuddec.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Y &s;eithfed i Ie&s;arela: ai feibion ai fro|dyr [y rhai oeddynt] ddeuddec.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Yr &wcirc;ythfed i Ie&s;aiahu: ai feibion ai fro|dyr [y rhai oeddynt] ddeuddec.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Y nawfed i Mathaniahu: ai feibion ai frodyr [y rhai oeddynt] ddeuddec.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Y decfed i Semei: ai feibion ai frodyr [y rhai oeddynt] ddeuddec.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Yr vnfed ar ddec i Azareel: ai feibion ai frodyr [y rhai oeddynt] ddeuddec.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Y deuddecfed i Hazabia: ai feibion ai frodyr [y rhai oeddynt] ddeuddec.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Y trydydd ar dd&ecirc;c i Subeal: ai feibion ai frodyr [y rhai oeddynt] ddeuddec.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Y pedwerydd ar dd&ecirc;c i Mathathi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">hu: ai feibion ai frodyr [y rhai oeddynt] ddeuddec.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Y pymthecfed i Ieremoth: ai feibion ai frodyr [y rhai oeddynt] ddeuddec.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Yr vnfed ar bymthec i Hananiahu: ai feibion ai frodyr [y rhai oeddynt] ddeuddec.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Y ddeufed ar bymthec i Io&s;beca&s;a: ai feibion ai frodyr [y rhai oeddynt] ddeuddec.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Y deunawfed i Hanani: ai feibion ai fro|dyr [y rhai oeddynt] ddeuddec.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Y pedwerydd ar bymthec i Malothi: ai feibion ai frodyr [y rhai oeddynt] ddeuddec.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Yr vgainfed i Eliatha: ai feibion ai fro|dyr [y rhai oeddynt] ddeuddec.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Yr vnfed ar hugain i Hothir: ai feibion ai frodyr [y rhai oeddynt] ddeuddec.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Y ddeufed ar hugain i Gedalthi: ai fei|bion ai frodyr [y rhai oeddynt] ddeuddec.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Y trydydd ar hugain i Mahazioth: ai fei|bion, ai frodyr [y rhai oeddynt] ddeuddec.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Y pedwerydd ar hugain i Romanthiezer: ai feibion, ai frodyr [y rhai oeddynt] ddeuddec.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="26" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XXVI.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Porthorion y deml, a'r try&s;&s;or-dai.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"AM ddo&s;parthiad y porthorion o'r Corethi|aid: Me&s;elemiahu mab Core [oedd] o fei|bion A&s;aph.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> A meibion Me&s;elemiahu [oeddynt] Zecha|riahu y cyntaf-anedic, Iediel yr ail, Zebadiahu y trydydd, Iahniel y pedwerydd.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Elam y pummed, Iehohanan y chwe|ched, Elihoenai y &s;eithfed.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A meibion Obed Edom, Semeia y cyn|taf-anedic, Ieho&s;abad yr ail, Ioah y trydydd, Sacar hefyd y pedwerydd, a Nathanael y pummed.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Ammiel y chweched, I&s;lachar y &s;eithfed Peulthai yr &wcirc;ythfed, canys Duw ai bendi|thiodd ef.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Ac i Semei ei fab ef y ganwyd meibion y rhai a arglwyddiaetha&s;ant ar d&ycirc; eu t&acirc;d: canys cedyrn a nerth oeddynt hwy.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Meibion Semeia: Othni, Rephael he|fyd, ac Obed, Elzabad, ei frodyr ef [oeddynt] feibion nerthol [&s;ef] Elihu, a Semachia.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Y rhai hyn oll o feibion Obed Edom, hw|ynt ai meibion, ai brodyr yn w&ycirc;r nerthol mewn cryfdwr tu ag at y wenidogaeth [oeddynt] dri v|gain, a dau o Obed Edom.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Ac o Me&s;elemiahu yn feibion, ac yn frodyr [yr oedd] tri ar bymthec yn feibion nerthol.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> O Ho&s;a hefyd, o feibion Merari, y mei|bion [oeddynt] Zimri y pennaf, er nad oedd efe gyntaf-anedic, etto ei d&acirc;d ef ai go&s;ododd ef yn ben.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Helchiahu yn ail, Tebaliahu yn drydydd Zechariahu yn bedwerydd: holl feibion, a bro|dyr Ho&s;a [oeddynt] dri ar dd&ecirc;c.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> O'r rhai hyn yr [oedd] do&s;parthiadau y porthorion o bennau gw&ycirc;r yr orchwyliaeth ar gyfer eu brodyr i wa&s;anaethu yn nh&ycirc; 'r Arglw|ydd.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> A hwy a fwria&s;ant goel-brennau bychan a mawr yn &ocirc;l t&ycirc; eu tadau am bob porth.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A choel-bren Selemiahu a &s;yrthiodd tu a'r dwyrain, a [thros] Zechariahu ei fab (cyng|horwr deallgar) y bwria&s;ant hwy goel-bren|nau, ai goel-bren ef a ddaeth tu a'r gogledd.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> I Obed Edom tu a'r dehau, ac iw feibion [y daeth] t&ycirc; A&s;uppim.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> I Suppim, a Ho&s;a tu a'r gorllewyn, gyd a phorth y &s;arn, ym mhriffordd y rhiw [yr oedd] y naill orchwyliaeth ar gyfer y llall.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Tua 'r dwyrain [yr oedd] chwech o Le|fiaid, tua 'r gogledd pedwar beunydd, tua 'r deau pedwar beunydd, a thuac A&s;uppim dau [a] dau.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> I'r gell tua 'r gorllewyn [y rhoddwyd] pedwar ar y briffordd, [a] dau ar y gell.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Dymma ddo&s;parthiadau y porthorion, o feibion Core, ac o feibion Merari.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Ac [o'r] Lefiaid Abia [oedd] ar dry&s;&s;o|rau t&ycirc; Dduw, ac ar dry&s;&s;orau y pethau cy&s;&s;eg|redic.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Meibion Laadan [&s;ef] meibion Ger&s;on o Laadan yn bennau tylwyth Laadan [oedd] y Ger&s;uniaid, [a'r] Iehieliaid.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Meibion Iehieli, Zetha~, ac Ioel ei frawd [oeddynt] ar dry&s;&s;orau t&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> O'r Amramiaid, o'r Izahariaid, o'r He|broniaid, o'r Ozieliaid.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> A Sebuel mab Ger&s;om, mab Mo&s;es [oedd] olygwr ar y try&s;&s;orau.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Ac oi frodyr ef [&s;ef] o Eleazar [yr oedd] Rehabiahu ei fab ef, ac Ie&s;aiahu ei fab yntef, ac Ioram ei fab yntef, a Zichri ei fab yntef, a Se|lomith ei fab yntef.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Y Selomith hwnnw ai frodyr [oeddynt]
<PB N="175" REF="192">ar yr holl dry&s;&s;orau cy&s;&s;egredic, y rhai a barodd Dafydd frenin, a'r tadau pennaf, a thywy&s;o|gion y miloedd, a'r cantoed, a thywy&s;ogion y llu eu cy&s;&s;egru.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> O'r rhyfeloedd, ac o'r y&s;pail y cy&s;&s;e|gra&s;ant [bethau] i gryfhau t&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> A'r hyn oll a gy&s;&s;egrodd Samuel y gweledudd, a Saul mab Cis, ac Abner mab Ner, ac Ioab mab Serfia: pob peth a gy&s;&s;e|gra&s;id [oedd] tann law Selomith ai frodyr.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> O'r Izariaid, Cananiahu ai feibion [oeddynt] yn I&s;rael yn &s;wyddogion, ac yn farn-w&ycirc;r ar y gwaith oddi allan.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> O'r Hebroniaid Ha&s;abiahu ai frodyr meibion nerthol mil a &s;aith gant [oedd] mewn &s;wydd [yn] I&s;rael o'r tu hwynt i'r Iorddonen tua 'r gorllewyn, yn holl waith yr Arglwydd, ac yng-wa&s;anaeth y brenin.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> O'r Hebroniaid Iedia [oedd] benn o'r Hebroniaid yn &ocirc;l ei genedlaethau ef, drwy [ei] deuluoedd, yn y ddeugeinfed flwy ddyn o deyr|na&s;iad Dafydd y cei&s;iwyd hwynt, ac fe a gafwyd yn eu my&s;c hwy [w&ycirc;r] cryfion nerthol yn A&s;er Gilead.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Ai frodyr ef yn feibion nerthol [oeddynt] ddwy fil a &s;eith gant o bennau cenedl: a Da|fydd y brenin ai go&s;ododd hwynt ar y Rubeni|ad, a'r Gadiaid, a hanner llwyth Mana&s;&s;es, ym mhob gorchwyl Duw, a gorchwyl y brenin.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="27" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XXVII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Tywy&s;ogion, a &s;wyddogion y brenin.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"PEdair mil ar hugain [oedd] bob do&s;parthi|ad o feibion I&s;rael dann eu rhif, yn bennau cenedl, ac yn dywy&s;ogion miloedd, a chantoedd, ai &s;wyddogion yn gwa&s;anaethu 'r brenin ym mhob achos [o'r] do&s;parthiadau, yn dyfod i mewn, ac yn myned allan, mis yn ei fis, drwy holl fi&s;oedd y flwyddyn.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Ar y do&s;parthiad cyntaf yn y m&icirc;s cyntaf [yr oedd] Ia&s;obeam mab Zabdiel: ac yn ei ddo&s;parthiad ef [yr oedd] pedair mil ar hu|gain.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> O feibion Pharez [yr oedd] y pennaf, a holl dywy&s;ogion y lluoedd tros y mis cyntaf.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Ac ar ddo&s;parthiad 'r ail mis [yr oedd] Dodai 'r Ahohiad ai ddo&s;parthiad ef, a Micloth yn gapten, ac yn ei ddo&s;parthiad ef bedair mil ar hugain.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Tywy&s;og y tryddydd llu tros y trydydd mis [oedd] Benaiahu mab Iehoiada yr offeiri|ad pennaf: ac yn ei ddo&s;parthiad ef pedair mil ar hugain.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Y Benaiahu hwn [oedd] gadarn [ym mhlith]<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 23.20 &amp; 22.23.</NOTE> y d&ecirc;c ar hugain, ac oddi ar y d&ecirc;c ar hugain: ac yn i ddo&s;parthiad ef [yr oedd] Ami|zabad ei fab ef.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Y pedwerydd dros y pedwerydd m&icirc;s [o|edd] A&s;ahel brawd Ioab, a Zabadia ei fab yn ei &ocirc;l ef: ac yn ei ddo&s;parthiad ef pedair mil ar hu|gain.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Y pummed dros y pummed mis [oedd] dywy&s;og Samhut yr Izrahiad, ac yn ei ddo&s;|parthiad ef pedair mil ar hugain.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Y chweched dros y chweched mis [oedd] Ira mab Iccas y Thecoad: ac yn ei ddo&s;par|thiad ef, pedair mil ar hugain.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Y &s;eithfed dros y &s;eithfed mis [oedd] Helez y Peloniad o feibion Ephraim: ac yn i ddo&s;parthiad ef, pedair mil ar hugain.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Yr &wcirc;ythfed dros yr &wcirc;ythfed mis [oedd] Sibbecai 'r Hu&s;athiad, o'r Zarhiaid: ac yn ei ddo&s;parthiad ef, pedair mil ar hugain.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Y nawfed tros y nawfed mis [oedd] A|biezer yr Anathothiad o'r Beniaminiaid: ac yn ei ddo&s;parthiad ef pedair mil ar hugain.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Y decfed dros y decfed mis [oedd] Ma|harai y Netophathiad o'r Zarahiaid: ac yn ei ddo&s;parthiad ef pedair mil ar hugain.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Yr vnfed ar dd&ecirc;c dros yr vnfed mis ar ddec [oedd] Banaia y Parathoniad o feibion Ephraim: ac yn ei ddo&s;parthiad ef pedair mil ar hugain.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Y deuddecfed dros y deuddecfed mis [o|edd] Heldai y Netophathiad o Othniel, ac yn ei ddo&s;parthiad ef pedair mil ar hugain.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Ac ar lwythau I&s;rael, ar y Rubeniaid, Eliezer mab Zichri [oedd] dywy&s;og: ar y Si|meoniaid, Sephariah mab Maacha.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ar y Lefiaid Ha&s;abia mab Cemuel: ar yr Haaroniaid Zadoc.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Ar Iuda Elihu o frodyr Dafydd: ar I&s;&s;achar Omri mab Michael.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Ar Zabulon Ie&s;maiahu mab Obadiahu: ar Nephthali Ierimoth mab Azriel.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Ar feibion Ephraim Ho&s;ea mab Azazia: ar hanner llwyth Mana&s;&s;es, Ioel mab Peoai|ahu.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Ar yr hanner [arall] i lwyth Mana&s;&s;es yn Gilead, Ido mab Zachariahu: ar Beniamin Iaa&s;iel mab Abner.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Ar Dan Azarel mab Iehoram: dym|ma dywy&s;ogion llwythau I&s;rael.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ond ni chymmerth Dafydd eu rhifedi hwynt o fab vgain mlwyd ac i&s;od, canys dywe|dodd yr Arglwydd am amlhau I&s;rael megis &s;&ecirc;r y nefoedd.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 21.7.</NOTE> Ioab mab Serfia a ddechreuodd gyfrif ond ni orphennodd efe, am fod o achos hyn lidi|awgrwydd yn erbyn I&s;rael, ac nid aeth y cyfrif hwn ym my&s;c cyfrifon Cronicl y brenin Da|fydd.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Ac ar dry&s;&s;orau y brenin [yr oedd] Az|ma&s;eth mab Adiel, ac ar y try&s;&s;orau yn y maes, yn y dina&s;oedd, yn y pentrefi hefyd, ac yn y t&ycirc;|rau [yr oedd] Iehonathan mab Vzzia.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Ac ar weith-w&ycirc;r y maes [y rhai oeddynt] yn llafurio 'r ddaiar [yr oedd] Ezri mab Celub.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ac ar y gwinllannoedd [yr oedd] Si|mei y Ramathiad: ac ar yr hyn [oedd] yn y gwinllannoedd, ac yn y &s;el&ecirc;rau gw&icirc;n [yr oedd] Sabei y Siphmiad.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Ac ar yr oliw&ycirc;dd, ar Sicomor-w&ycirc;dd y
<PB REF="193">rhai [oeddynt] yn y dyffrynnoedd yr [oedd] Baal hanan y Gederiad: ac ar y &s;elerau olew [yr oedd] Ioas.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Ac ar yr &ycirc;chen pa&s;cedic yn Saron [yr oedd] Setrai y Saroniad: ac ar yr &ycirc;chen yn y dyffrynnoedd [yr oedd] Saphar mab Adlai.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Ac ar y cam&ecirc;lod [yr oedd] Obil yr I&s;|maeliad, ac ar yr a&s;&s;ynnod Iediah y Merono|thiad.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Ac ar y defaid [yr oedd] Iaziz yr Hage|riad, y rhai hyn oll [oeddynt] dywy&s;ogion y golud yr hwn [oedd] eiddo y brenin Dafydd.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Ac Iehonathan ewythr Dafydd frawd ei dad oedd gynghorwr deallgar, ac &s;crifen|nudd: Iehiel hefyd mab Hachmoni [oedd] gyd a meibion y brenin.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Ac Ahicophel [oedd] gynghorwr y bre|nin, a Hu&s;&s;ai 'r Arciad [oedd] gyfell y bre|nin.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Ac ar &ocirc;l Ahitophel [yr oedd] Iehoiada mab Benaiahu, ac Abiathar: a thywy&s;og llu y brenin [oedd] Ioab.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="28" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dafydd yn cynghori Salomon i adailadu 'r deml: ac i ofni Duw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNA y ca&s;clodd Dafydd holl dywy&s;ogion I&s;rael, tywy&s;ogion y llwythau, a thywy&s;o|gion y do&s;parthiadau y rhai oeddynt yn gwa&s;a|naethu 'r brenin: tywy&s;ogion y miloedd hefyd, a thywy&s;ogion y cantoedd, a thywy&s;ogion holl olud, a meddiant y brenin, ai feibion, gyd a'r &s;ta|fellyddion, a'r cedyrn, a phob vn grymmu&s;ol o nerth i Ieru&s;alem.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A chyfododd Dafydd y brenin ar ei draed, ac a ddywedodd, gwrandewch arnaf fi fy mro|dyr, a'm pobl: myfi [a feddyliais] yn fyng-ha|lon adailadu t&ycirc; gorphywy&s;fa i Arch cyfammod yr Arglwydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 99.5.</NOTE> a lleithic i draed ein Duw ni, ac mi a baratoais tu ag at adailadu.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna Duw a ddywedodd wrthif,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 7.13. Pen. 22.8.</NOTE> nid adailedi di d&ycirc; i'm enw mau fi, canys rhyfel-wr ydwyt, a gwaed a dywelltai&s;t ti.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac Arglwydd Dduw I&s;rael a'm etho|lodd i o holl d&ycirc; fy nh&acirc;d i fod yn frenin ar I&s;rael yn dragywydd: canys o Iuda y dewi&s;e efe ly|wiawdur, ac o d&ycirc; Iuda [y mae] t&ycirc; fy nh&acirc;d i, ac o feibion fy nh&acirc;d, efe a fynne i mi deyrna&s;u ar holl I&s;rael.</P>
<P N="5"><HI>5</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Doeth. 9.7.</NOTE> Ac o'm holl feibion inne (canys llawer o feibion a roddes yr Arglwydd i mi) efe hefyd a ddewi&s;odd Salomon fy mab i ei&s;tedd ar or&s;e|ddfa brenhiniaeth yr Arglwydd yn I&s;rael.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Dywedodd hefyd wrthif: Salomon dy fab di, efe a adailada fy nh&ycirc; a'm cynteddau, ca|nys dewi&s;ais ef yn fab i mi, a minne a fyddaf i|ddo ef yn d&acirc;d.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ai frenhiniaeth ef a gadarnhaf yn dra|gywydd, os efe a ymegnia ar wneuthur fyng|orchymynnion, a'm barnedigaethau megis y dydd hwn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yn awr yng-&wcirc;ydd holl I&s;rael, cynnu|lleidfa 'r Arglwydd, ac lle y clywo ein Duw ni, cedwch, a chei&s;iwch holl orchymynnion yr Arglwydd eich Duw: fel y meddiannoch y wl&acirc;d dda [hon] ac y rhoddoch etifeddiaeth i'ch meibion ar eich &ocirc;l yn dragywydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A thithe Salomon fy mab cydnebydd Dduw dy d&acirc;d, a gwa&s;anaetha ef a chalon ber|ffaith, ac ag enaid ewylly&s;car:<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 16.7. P&s;al. 7.10. Ier. 11.20. &amp; 17.10. &amp; 20.12,</NOTE> canys yr Ar|glwydd &s;ydd yn chwilio yr holl galonnau, ac yn deall pob dychymyg meddyliau: o chei&s;i ef ti ai cei ef, ond os gwrthodief, efe a'th fwrw di ym|maith yn dragywydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gw&ecirc;l yn awr mai 'r Arglwydd a'th dde|wi&s;odd di i adailadu t&ycirc; y cy&s;&s;egr: ymegn&icirc;a, a gwna [ef.]</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y rhoddes Dafydd i Salomon ei fab bortreiad y porth ai dai, ai &s;elerau, ai gellau, ai &s;tafelloedd oddi fewn, a th&ycirc; y drugareddfa.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A phortreiad yr hyn oll a oedd mewn cof ganddo ef am gynteddau t&ycirc; 'r Arglwydd, ac am yr holl &s;tafelloedd o amgylch: am dry&s;&s;orau t&ycirc; Dduw, ac am dry&s;&s;orau y pethau cy&s;&s;egredic.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac am ddo&s;parthiadau yr offeiriaid, a'r Lefiaid, ac am holl waith gwenidogaeth ty'r Arglwydd, ac am holl le&s;tri gwa&s;anaeth t&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am yr aur, am bwys yr aur tu ag at holl le&s;tri pob gwa&s;anaeth, [ac] am holl le&s;tri arian mewn pwys: tu ag at holl le&s;tri pob math wa|&s;anaeth.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A phwys<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 7.49.</NOTE> y canhwyll-brennau aur, ai llu&s;ernau aur hwynt, wrth bwys pob canhwy|ll-bren ai lu&s;ernau: ac am y canhwyll-brennau arian wrth bwys, y canhwyll-bren ai lu&s;ernau, yn &ocirc;l gwa&s;anaeth pob canhwyll-bren.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Aur hefyd [tann] bwys tu ag at fyr|ddau [y bara] go&s;od i bob bwrdd: ac arian i'r byrddau arian.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac aur pur i'r cigweiniau, ac i'r phiolau,<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 7.51.</NOTE> ac i'r dy&s;clau, ac i'r gorflychau aur wrth bwys pob gorflwch: ac i'r gorflychau arian wrth bwys bob gorflwch.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac i <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">loryr arogl-darth aur pur wrth bwys, ac i bortreiad cerbyd y Cerubiaid aur yn ymledu, ac yn gorchguddio Arch cyfammod yr Arglwydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Hyn oll mewn &s;crifen o law 'r Arglw|ydd attafi, a wnaeth imi ddeall holl waith y por|treiad.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A dywedodd Dafydd wrth Salomon ei fab, ymgryfha, ac ymegnia, a gweithia, nac of|na, ac na ar&s;wyda: canys yr Arglwydd Dduw fy Nuw: [fydd] gyd a thi, nid ymedu efe a thi, ac ni'th wrthit nes gorphen holl waith gwa&s;a|naeth t&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Wele hefyd ddo&s;parthiadau 'r offeiriaid a'r Lefiaid i holl wa&s;anaeth t&ycirc; Dduw: a chyd a thi [y maent] yn yr holl waith, o bob rhai e|thrylgar, mewn cywreinrwydd i bob gwa&s;ana|eth, y tywy&s;ogion hefyd, a'r bobl oll [fyddant] wrth dy holl orchymynnion.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="29" TYPE="chapter">
<PB N="176" REF="193">
<HEAD>PEN. XXIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dafydd ai dywy&s;ogion yn offrymmu tu ag at waith y deml. 10 Dafydd yn moliannu <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word">, ac yn cyngho<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> y bobl. 22 Coroniad Salomon a diwoddiad Dafydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y dywedodd Dafydd y brenin wrth yr holl dyrfa, Duw a ddewi&s;odd iddo fy vn mab Salomon yn ieuangc ac yn dyner: a'r gwaith [&s;ydd] fawr, canys nid ty [yw efe] i ddyn, onid i'r Arglwydd Dduw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac a'm holl gryfdwr y <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">aratoais i d&ycirc; fy Nuw aur i'r [gwaith] aur a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> arian i'r arian a phr&ecirc;s i'r pr&ecirc;s, a haiarn i'r haiarn, a choed a'r [gwaith] coad: meini Onix. a [meini] go&s;od, meini Carbunculus, ac o amryw liw a phob maen gwerthfawr, a meini Marmor yn aml.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac etto am [fod] fy ewyllys tua th&ycirc; fy Nuw, y mae gennif o'm heiddo fy hun aur, ac a|rian yr hwn a roddaf tu ag at d&ycirc; fy Nuw: heb law yr hyn oll a baratoais tua th&ycirc; y cy&s;&s;egr.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Tair mil o dalentau aur, o aur Ophir: a faith mil o dalentau arian puredic, i orenro par|wydydd y tai.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr aur i'r [gwaith] aur, a'r arian i'r arian, a thu ag at yr holl waith drwy law y rhai cel|fydd: pwy hefyd a ymrydd yn ewylly&s;car i ymgy&s;&s;egru heddyw i'r Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna tywy&s;ogion y teuluoedd, a thywy&s;o|gion llwythau I&s;rael, a thywy&s;ogion y milo|edd, a [thywy&s;ogion] y cantoedd, a thywy&s;e|gion gwaith y brenin a offrymma&s;ant yn ewyll|y&s;car.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A hwy a rodda&s;ant tu ag at wa&s;anaeth t&ycirc; Dduw bum mil o dalentau aur, a deng-mil o &s;ylltau, a deng-mil o dalentau arian, a deunaw mil o dalentau pr&ecirc;s, a chant mil o dalentau hai|arn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A chyd a'r hwn y caed meini hwy ai rho|dda&s;ant i dry&s;&s;or t&ycirc; 'r Arglwydd drwy law Ie|hiel y Ger&s;uniad.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r bobl a lawenha&s;ant pan offrymma|&s;ant oi gwirfodd: canys mewn calon berffaith ewylly&s;car yr offrymma&s;ant i'r Arglwydd: a Dafydd y brenin hefyd a lawenychodd a llawe|nydd mawr.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y bendithiodd Dafydd yr Arglw|ydd yng-wydd yr holl dyrfa, a dywedodd Da|fydd, bendigedic [wyt] ti Arglwydd Dduw I&s;|rael ein tad ni o dragywyddoldeb, hyd dragy|wyddoldeb.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> I ti arglwydd [y mae] mawredd, a gallu, gogoniant hefyd, goruwchafiaeth, a harddwch: canys y cwbl yn y nefoedd, ac yn y ddaiar [&s;ydd] eiddo ti, y deyrnas [&s;ydd] eiddo ti Arglwydd, yr hwn hefyd a ymdderchefai&s;t yn benn ar bawb.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Cyfoeth hefyd ac anrhydedd [a ddeuant] oddi wrthit ti, a thi &s;ydd yn arglwyddiaethu ar bawb, ac yn dy law di y mae nerth, a chadernid, &icirc;e yn dy law di hefyd [y mae] mawrhau, a ner|thu pob dim.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yn awr ein Duw ni, yr ydym ni yn dy foliannu, ac yn clodfori dy enw gogoneddus.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eithr pwy ydwyfi&lpunctel;] a phwy [yw] fy mhobl i, fel y caem ni rym i offrymmu yn ewy|lly&s;car fel hyn&lpunctel; ond oddi wrthit ti [y mae] pob pe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">h, ac o'th law di y rhoe&s;om i ti&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O herwydd dieithriaid [ydym] ni ger dy fron di, ac a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ldtud<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">on~ fel ein holl dadau: fel cy&s;cod [yw] <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">in dyddiau ni ar y ddaiar, a [hwnnw] heb aros.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Oh Arglwydd ein Duw ni, yr holi aml|der hyn y rhai a baratoa&s;om ni i adailadu i ti d&ycirc;, i'th enw &s;anctaidd: o'th law di [y mae] hyn, ac eiddo ti [yw] hyn oll.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gwn hefyd &ocirc; fy Nuw<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 28.9.</NOTE> mai ti &s;ydd yn profiy galon, ac a ewylly&s;i gyfiawnder: myfi yn inionde~b fyng-halon o wirfodd a offrym|mais hyn oll, at yn awr y gwelais dy bobl y rhai a gafwyd ymma, mewn llawenydd yn of|frymmu yn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wylly&s;car i ti.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Arglwydd Dduw Abraham, I&s;aac, ac I&s;rael ein tadau ni, cadw hyn yn dragywydd ym mr&ycirc;d meddyliau calon dy bobl: a pharatoa galon dy bobl attat ti.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A dyro i Salomon fy mab galon ber|ffaith i gadw dy orchymynnio~, dy de&s;tiolaethau a'th ddeddfau, ac iw gwneuthur [hwynt] oll, ac i adailadu y t&ycirc; 'r hwn a ddarperais i.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Dywedodd Dafydd hefyd wrth yr holl dyrfa, bendithiwch attolwg eich Arglwydd Dduw: yna 'r holl dyrfa a fendithia&s;ant Arglw|ydd Dduw eu tadau, ac a ymgrymma&s;ant, ac a ymo&s;tynga&s;ant i'r Arglwydd, ac i'r brenin.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Abertha&s;ant hefyd ebyrth i'r Arglwydd, a thrannoeth [yn &ocirc;l] y dydd hwnnw, yr abertha|&s;ant yn boeth offrymmau i'r Arglwydd fil o fu|&s;tych, [a] mil o hyrddod, mil o &wcirc;yn ai diod off|rwm: ac ebyrth yn aml dros holl I&s;rael.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y bwytta&s;ant hwy, ac yr yfa&s;ant ger bron yr Arglwydd y diwrnod hwnnw mewn lla|wenydd mawr, a go&s;oda&s;ant Salomon fab Da|fydd yn frenin yr ail waith: ac eneinia&s;ant ef i'r Arglwydd yn flaenor, a Zadoc yn offeiriad.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Felly 'r e&s;teddodd Salomon ar or&s;eddfa 'r Arglwydd yn frenin yn lle Dafydd ei dad, ac a lwyddodd: a holl I&s;rael a wrandaw&s;ant arno ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yr holl dywy&s;ogion hefyd, a'r cedyrn, a chyd a hynny holl feibion y brenin Dafydd a dynga&s;ant [ar fod] tann Salomon y brenin.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A'r Arglwydd a fawrygodd Salomon yn rhagorol yng-&wcirc;ydd holl I&s;rael, ac a roddes iddo ogoniant brenhinawl, m&acirc;th yr hwn ni bu i vn brenin oi flaen ef yn I&s;rael.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Felly<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 2.11.</NOTE> Dafydd mab I&s;ai a deyrna&s;odd ar holl I&s;rael.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r dyddiau y teyrna&s;odd efe ar I&s;rael [oeddynt] ddeugain mhlynedd: &s;aith mlynedd y teyrna&s;odd efe yn Hebron, a thair blynedd ar ddec ar hugain y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac efe a fu farw mewn oedran t&ecirc;g, yn gy|flawn o ddyddiau, cyfoeth, ac anrhydedd: a Sa|lomon ei fab a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
<PB REF="194">
<P N="29"><HI>29</HI> Ac [am] weithredoedd cyntaf a diwe|ddaf y brenin Dafydd, wele y maent yn &s;cri|fennedic yng-eiri<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">u Samuel y gweledudd, ac yng-eiriau Nathan y prophwyd, ac yng-eiriau Gad y gweledudd,</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Gyd ai holl frenhiniaeth ef, ai gadernid, a'r am&s;erau y rhai a aethant tro&s;to ef, a thros I&s;|rael, a thros holl deyrna&s;oedd y ddaiar.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 N="2 Chronicles" TYPE="book">
<HEAD>Yr ail llyfr o'r Cronicl.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Salomon yn offrymmu yn Gibeon, 8 Yn gweddio he|fyd am ddoethineb, 11 Ac yn cael hynny, a chwa|neg. 14 Nifer meirch, a cherbydau Salomon: a llu|ologrwydd ei olud ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_YNa Salomo~ mab Da|fydd a ymgadarnhaodd ar ei or&s;eddfaingc,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 2.46.</NOTE> a'r Arglwydd ei Dduw ef [ydoedd] gyd ag ef, ac ai derchafodd ef yn v|chel.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A Salomon a ddy|wedodd wrth holl I&s;rael, wrth dywy&s;ogion y miloedd, a'r cantoedd, ac wrth y barn-w&ycirc;r, ac wrth bob pennaeth yn holl I&s;rael [&s;ef] y pen|au cennedl.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Felly Salomon a'r holl dyrfa gyd ag ef a aethant i'r<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 3.4.</NOTE> vchelfa yr hon [oedd] yn Gibeon canys yno 'r oedd pabell cyfarfod Duw, yr hon a wnel&s;e Mo&s;es gw&acirc;s yr Arglwydd yn yr ani|alwch.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Eithr Arch Dduw a dduga&s;e Dafydd i fynu o Ciriath-iearim i'r [lle] a ddarpara&s;e Dafydd iddi: canys efe a e&s;tynna&s;e iddi hi babell yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Hefyd yr allor br&ecirc;s yr hon a wnel&s;e Beza|leel mab Vri,<NOTE PLACE="marg">Exod. 38.1.</NOTE> fab Hur [oedd]yno o flaen pabell yr Arglwydd: a Salomon a'r dyrfa ai hargei|&s;iodd hi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A Salomon a offrymmodd yno ar yr all|or br&ecirc;s ger bron yr Arglwydd yr hon [oedd] ym mhabell y cyfarfod: a<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 3.4.</NOTE> mil o boeth offrym|mau a offrymmodd efe arni hi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y no&s;&s;on honno 'r ymddango&s;odd Duw i Salomon, ac y dywedodd wrtho ef, gofyn yr hyn a roddaf i ti.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y dywedodd Salomon wrth Dduw, ti a wnaetho&s;t fawr drugaredd a'm t&acirc;d Dafydd, ac a wnaetho&s;t i mi deyrna&s;u yn ei l&ecirc; ef:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yn awr &ocirc; Arglwydd Dduw, &s;iccrhaer dy air wrth fy nh&acirc;d Dafydd, canys gwnaetho&s;t i mi deyrna&s;u ar bobl mor lluo&s;og a llwch y ddaiar.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yn awr dyro i mi ddoethineb, a g&wcirc;ybo|daeth, fel yr elwyf allan, ac y delwyf i mewn o flaen y bobl hyn: canys pwy a ddichon farnu y bobl luo&s;og hyn&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y dywedodd Duw wrth Salomon, o herwydd bod hyn yn dy feddwl di, ac na ofyn|nai&s;t gyfoeth, golud, na gogoniant, nac enioes dy elynnion, ac na ofynnai&s;t lawer o ddyddiau ychwaith, eithr gofyn o honot ddoethineb, a gw|ybodaeth, fel y llywodraethit fy mhobl y rhai i'th o&s;odais yn frenin arnynt:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Doethineb, a gwybodaeth a roddwyd it, cyfoeth hefyd, a golud, a gogoniant a roddaf it, y rhai ni bu eu cyffelyb gan y brenhinoedd y rhai [a fuant] o'th flaen di, ac ni bydd eu cyffe|lyb ar dy &ocirc;l di.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A Salomon a ddaeth o'r vchelfa 'r hon [ydoedd] yn Gibeon i Ieru&s;alem oddi ger bron pabell y cyfarfod, ac a deyrna&s;odd ar I&s;rael.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A* Salomon a ga&s;clodd gerbydau, a marchogion, ac yr oedd ganddo ef f&icirc;l, a phed|war cant o gerbydau, a deuddeng-mil o w&ycirc;r meirch, ac efe ai go&s;ododd hwynt yn nina&s;oedd y cerbydau, ac yn Ieru&s;alem gyd a'r brenin.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r brenin a roddodd arian, ac aur yn Ie|ru&s;alem fel cerric, a chedr-w&ycirc;dd a roddes efe fel ffigu&s;-w&ycirc;dd gwylltion o amldra, y rhai ydynt yn t&ycirc;fu yn y dol-dir.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 10.28.</NOTE> dyfodiad y meirch y rhai oedd gan Salomon oedd o'r Aipht, felly y<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 19 9. Ezec. 27.7.</NOTE> gweoedd: marchnadw&ycirc;r y brenin a gymmerent w&ecirc; oedd am werth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys deuent i fynu, a dygent o'r Aipht [feirch pob] cerbyd am chwe chant [darn] o a|rian: &s;ef [pob] march am gant a hanner, ac felly y dygent i holl frenhinoedd yr Hethiaid, ac i frenhinoedd Syria gyd a hwynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Rhifedi &s;eiri Salomon. 3 Salomon yn gyrru at Hiram i ddei&s;yf coed, a gweith-wyr.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y meddyliodd Salomon am adailadu t&ycirc; i enw yr Arglwydd, ai frenhin-d&ycirc; ei hun.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A Salomon a rifodd ddeng-mil a thru|gain o glud-w&ycirc;r, a phedwar vgain mil o gy|myn-w&ycirc;r yn y mynydd: ac yn oruchwil-w&ycirc;r arnynt hwy dair mil a chwe-chant.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A Salomon a anfonodd at Hiram bre|nin Tyrus gan ddywedyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 5.12.</NOTE> megis y gwnae|tho&s;t a Dafydd fy nh&acirc;d, ac yr anfonai&s;t iddo cedr-w&ycirc;dd i adailadu iddo d&ycirc; i drigo ynddo,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> (Wele fi yn adailadu t&ycirc; i enw yr Arglw|ydd fy Nuw iw gy&s;&s;egru, i arogl-darthu aro|gl-darth arogl-b&ecirc;r, a gwa&s;tadol o&s;odiad [ba|ra,] a phoeth offrymmau boreu, a hwyr: ar y Sabbothau, ac ar y newydd loerau, ac ar o&s;o|dedic &wcirc;yliau 'r Arglwydd ein Duw ni, hyd byth y mae hyn ar I&s;rael.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r t&ycirc; yr hwn a adailadaf [fydd] mawr, ca|nys mwy [yw] ein Duw ni na'r holl dduwiau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A phwy a ga&s;cl nerth i adailadu iddo ef
<PB N="177" REF="194">d&ycirc;&lpunctel; canys y nefoedd, &icirc;e nefoedd y nefoedd nid amgyffredant ef, a phwy ydwyfi, yr hwn a a|dailadwn iddo ef d&ycirc;, eithr i arogl-darthu oi fla|en ef&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Felly yn awr anfon i mi &wcirc;r cywraint i weithio mewn aur, ac mewn arian, mewn pr&ecirc;s, ac mewn haiarn, ac mewn porphor, ac &s;carlat, a &s;idan gl&acirc;s, ac yn medru cerfio cerfiadau gyd a'r rhai celfydd y rhai ydynt gyd a mi yn Iuda, ac yn Ieru&s;alem, y rhai a ddarp&acirc;rodd fy nh&acirc;d Da|fydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Anfon hefyd i mi goed cedr, a ffynnidw&ycirc;d,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 10.11. pen. 9.10.</NOTE> ac Algumim-w&ycirc;dd o Libanus: canys myfi a wn y meidr dy wei&s;ion di naddu coed Libanus, ac wele fyng-wei&s;ion inne a [fyddant] gyd a'th wei&s;ion dithe.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A [hynny] i ddarparu i mi lawer o goed cedr-w&ycirc;dd, canys y t&ycirc; yr hwn yr ydwyfi ar ei a|dailadu [fydd] mawr a rhyfedd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac wele i'r &s;eiri y rhai a naddant y coed y rhoddais vgain-mil Corus o wenith wedi ei guro i'th wei&s;ion, ac vgain mil Corus o haidd, oc vgain-mil Bath o w&icirc;n, ac vgain mil Bath o olew.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A Hiram brenin Tyrus a attebodd me|wn &s;crifen, ac a anfonodd at Salomon, o gariad yr Arglwydd ar ei bobl y rhoddes efe dydi yn frenin arnynt hwy.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dywedodd Hiramhefyd, bendigedic [fy|ddo] Arglwydd Dduw I&s;rael, yr hwn a wna|eth nef a daiar, am roddi o honaw ef i'r brenin Dafydd fab doeth, gwybodus o &s;ynnwyr, a deall i adailadu t&ycirc; i'r Arglwydd, ai frenhin-d&ycirc; ei hun.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yn awr yr anfonais &wcirc;r celfydd, cyw|raint, a deallus o'r eiddo fy nh&acirc;d Hiram.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Mab gwraig o ferched Dan,<NOTE PLACE="marg">1. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">en. 7.14.</NOTE> ai dad yn &wcirc;ro Dyrus yn medru gweithio mewn aur, ac mewn arian, mewn pr&ecirc;s, mewn haiarn, mewn cerrig, ac mewn coed, mewn porphor, ac mewn &s;idan gl&acirc;s, ac mewn lliain main, ac mewn &s;car|lat, ac i gerfio p&ocirc;b cerfiad, ac i ddychymygu p&ocirc;b dychymyg yr hwn a roddid atto ef, gyd a'th rai cywraint di, a rhai cywraint fy arglwydd Da|fydd dy d&acirc;d.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac yn awr y gwenith, a'r haidd, yr olew, a'r gw&icirc;n, y rhai a ddywedodd fy arglwydd, an|foned hwynt iw wei&s;ion.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac ni a gymynwn goed o Libanus, yn &ocirc;l dy holl raid, ac ai dygwn hwynt it yn gludeiriau ar h&ycirc;d m&ocirc;r Iapho: d&wcirc;g dithe [hwynt] i fynu i Ieru&s;alem.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A Salomon a rifodd yr holl w&ycirc;r dieithr y rhai [oeddynt] yn nh&icirc;r I&s;rael wedi y rhifiad a'r hon y rhifa&s;e Dafydd ei d&acirc;d ef hwynt: a chaed, tair ar dd&ecirc;c a &s;aith vgain o filoedd, a chwe|chant.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac efe a wnaeth o honynt hwy ddeng|mil, a thri vgain yn glud-w&ycirc;r, a pedwar vgain mil yn nadd-w&ycirc;r yn y mynydd, a their mil a chwe-chant yn oruwch-wil-w&ycirc;r i beri i'r bobl weithio.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gwaith y deml, y porth, ai perthyna&s;au.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Salomon<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 6.1.</NOTE> a ddechreuodd adailadu t&ycirc; yr Arglwydd yn Ieru&s;alem ym mynydd Moria: lle yr ymddango&s;a&s;e [yr Arglwydd] i Ddafydd ei dad ef yn y lle yr hwn a ddarpara&s;e Dafydd yn llawr dyrnu<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 24.16.</NOTE> Ornan y Iebu&s;iad.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a ddechreuodd adailadu ar yr ail [dydd]o'r ail m&icirc;s, yn y bedwaredd flwyddyn oi deyrna&s;iad ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac dymma [fe&s;urau] &s;ylfaeniad Salomon wrth adailadu t&ycirc; Dduw, yr h&ycirc;d [oedd] o gufy|ddau wrth y me&s;ur cyntaf yn dri vgain cufydd, a'r lled yn vgain cufydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r porth yr hwn[oedd]wrth dalcen h&ycirc;d y t&ycirc;[oedd] vn h&ycirc;d a lled y t&ycirc; yn vgain cufydd, ai vchter yn chwech vgain cufydd, ac efe a oreu|rodd hwn o fewn ag aur p&ucirc;r.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r t&ycirc; mawr a fyrddiodd efe a ffynnid|w&ycirc;dd, ac ai goreurodd ag aur da, ac a gerfiodd balm-w&ycirc;dd, a chadwynau ar hyd-ddo ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a wi&s;codd y t&ycirc; a me&icirc;ni gwerthfawr yn hardd, a'r aur [oedd] aur Parfaim.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ie efe a oreurodd y t&ycirc;, y traw&s;tydd, y rhi|niogau, ei barwydydd hefyd, ai ddorau ag aur: ac efe a gerfiodd Gerubiaid ar y parwydydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a wnaeth d&ycirc; y cy&s;&s;egr &s;ancteiddio|laf, ei h&ycirc;d [oedd] vn h&ycirc;d a ll&ecirc;d y t&ycirc; yn vgain cu|fydd, ai l&ecirc;d yn vgain cufydd: ac efe ai goreuodd ef ag aur d&acirc; [&s;ef] a chwe-chant talent.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac [yr oedd] pwys yr hoelion o dd&ecirc;c &s;icl a deugain o aur, y llofftydd hefyd a oreurodd efe ag aur.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe a wnaeth yn nh&ycirc; y cy&s;&s;egr &s;ancte|iddiolaf ddau Gerub ar waith bechgin, ac ai gwi&s;ca&s;ant hwynt hefyd ag aur.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 6.24.</NOTE> adenydd y Cerubiaid [oeddynt] vgain cufydd eu h&ycirc;d, y naill aden o bump cu|fydd yn cyffwrdd a phared y t&ycirc;: a'r aden arall o bump cufydd yn cyffwrdd ag aden y Cerub arall.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac aden y Cerub arall o bump cufydd yn cyffwrdd a phared [arall] y t&ycirc;, a'r aden arall o bump cufydd yng-lyn wrth aden y Cerub a|rall.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Adenydd y Cerubiaid hyn a ledwyd yn vgain cufydd, a hwythau oeddynt yn &s;efyll ar eu traed, ai hwynebau tu ag i fewn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a wnaeth wahan-lenn o &s;idan gl&acirc;s, a phorphor, ac &s;carlet, a lliain main, ac a gerfi|odd Gerubiaid ar hynny.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gwnaeth hefyd ddwy golofn o flaen y t&ycirc;, yn bymthec cufydd ar hugain o h&ycirc;d, a chap [pob vn] yr hwn [oedd] ar ei phen o bum cufydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a wnaeth gadwyni wrth y gafell, ac ai rhoddodd ar benn y colofnau: ae efe a wna|eth gant a bomgranadau, ac ai rhoddodd ar y cadwynau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A chyfododd y colofnau o flaen y deml,<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 7.20.</NOTE> vn o'r tu dehau, ac vn o'r tu a&s;&s;wy, ac a alwodd henw yr dehau Iachin, a henw yr a&s;&s;wy Boaz.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<PB REF="195">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gwaith yr allor. 2 Y gerwyn, 6 Y noeau, 7 Y Can|nwyll-brennau, ac eraill o ddodrefnau yr deml.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC efe a wnaeth allor br&ecirc;s, o vgain cu|fydd ei h&ycirc;d, ac vgain cufydd ei ll&ecirc;d, a d&ecirc;c cufydd ei huchter.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwnaeth efe hefyd gerwyn, dawdd yn dd&ecirc;c cufydd oi [naill] ymyl hyd et hymyl [arall] yn gron o amgylch, ac yn bump cu&s;ydd ei huchter: a llinin o dd&ecirc;c cufydd ar hugain ai hamgylche hi oddi amgylch.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A llun [wynebau] &ycirc;chen [oedd] tani hi yn ei ha~gylchu hi o amgylch, mewn d&ecirc;c cufydd yr oeddynt yn amgylchu y gerwyn oddi amgylch: dwy r&ecirc;s o [wynebau] &ycirc;chen oeddynt wedi eu coddi, pan doddwyd hithe.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Sefyll yr oedd hi ar ddeuddec o &ycirc;chen, tri yn edrych tua 'r gogledd, a thri yn edrych tua 'r gorllewyn: a thri yn edrych tua 'r dehau, a thri yn edrych tua 'r dwyrain: a'r gerwyn arnynt oddi arnodd, ai holl bennau &ocirc;l hwynt o fewn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ai thewder [oedd] ddyrnfedd,<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 7.26.</NOTE> ai hymyl fel gwaith ymyl cwppan, [fel] blodeun lili, tair mil o Bathau a ddalie hi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gwnaeth efe hefyd dd&ecirc;c o noeau, ac efe a roddodd bump o'r tu dehau, a phu~p o'r tu a&s;&s;wy, i ymolchi ynddynt: trochent ynddynt ddefnydd y poeth offrwm, a'r gerwyn [oedd] i'r offeiriaid i ymolchi ynddi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a wnaeth dd&ecirc;c canhwyll-bren aur yn &ocirc;l eu portreiad,<NOTE PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">od. 25.31.</NOTE> ac [ai] rhoddes yn y deml, pump o'r tu dehau, a phump o'r tu a&s;&s;wy.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gwnaeth hefyd dd&ecirc;c o fyrddau, ac ai rho|ddes yn y deml, pump o'r tu dehau, a phump o'r tu a&s;&s;wy: ac efe a wnaeth gant o gawgiau aur.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a wnaeth gyntedd yr offeiriaid, a'r cyntedd mawr, a dorau i'r cynteddoedd, ai do|rau hwynt a wi&s;codd efe a phr&ecirc;s.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe a o&s;ododd y gerwyn yn yr y&s;tlys dehau tua 'r dwyrain ar gyfer y dehau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gwnaeth Hiram hefyd grochanau, a rha|wiau, a chawgiau, a darfu i Hiram wneuthur y gwaith yr hwn a wnaeth efe i'r brenin Salo|mon yn nh&ycirc; Dduw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> [Sef] dwy golofn, a chnappiau, a choro|nau ar ben y ddwy golofn, a dwy bleth i guddio y ddau gnapp goronoc, y rhai [odddynt] ar ben y colofnau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A phedwar-cant o bomgranadau ar y ddwy bleth, dwy r&ecirc;s [oedd] o bomgranadau ar b&ocirc;b pleth: i guddio y ddau gnapp gornoc y rhai [oeddynt] ar bennau y colofnau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a wnaeth y&s;tolion, ac a wnaeth noeau ar yr y&s;tolion:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> [Gwnaeth] vn gerwyn, a deuddec o &ycirc;chen tani.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y crochanau hefyd, a'r rhawiau. a'r cig|weiniau, ai holl le&s;tri hwynt a wnaeth Hiram ei dad i'r brenin Salomon yn nh&ycirc; 'r Arglwydd o br&ecirc;s gloiw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yng-wa&s;tadedd yr Iorddonen y toddodd y brenin hwynt mewn clei-dir rhwng Sucoth a Zaredatha.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ie gwnaeth Salomon yr holl le&s;tri hyn yn lluo&s;og iawn, canys anfeidrol oedd bwys y pr&ecirc;s.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A Salomon a wnaeth yr holl le&s;tri y rhai [ydynt yn] nh&ycirc; Dduw: a'r allor aur, a'r byr|ddau, a'r bara go&s;od arnynt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r canhwyll-brennau, ai llu&s;ernau (iw goleuo yn &ocirc;l y ddefod o flae~ y gafeil) yn aur p&ucirc;r.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y blodau hefyd, a'r lu&s;ernau a'r gefeiliau [oeddynt] aur, [a] hwnnw yn aur perffaith.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Y p&s;altringau hefyd, a'r cawgiau, a'r llw|yau, a'r thu&s;&s;er au [oeddynt] aur p&ucirc;r: felly drws y t&ycirc;, ai ddorau o du fewn y cy&s;&s;egr &s;ancteiddio|laf, a dorau t&ycirc; y deml [oeddynt] aur.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Salomon yn dwyn i'r deml offrymmau Dafydd, ac Arch yr Arglwydd. 11 Ac yn peri i'r holl Lefiaid ganu mo|liant i Dduw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FElly y<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 7.51. &amp; 8.1.</NOTE> gorphennwyd yr holl waith yr hwn a wnaeth Salomon yn nh&ycirc; yr Arglwydd: a Salomon a ddug yr hyn a gy&s;&s;egra&s;e Da|fydd ei dad, ac a o&s;ododd yn nhry&s;&s;orau t&ycirc; Dduw yr arian, a'r aur, a'r holl le&s;tri.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y cynhullodd Salomon henuriaid, I&s;rael, a holl bennau y llwythau, pennau cenedl meibion I&s;rael i Ieru&s;alem, i ddwyn i fynu Arch cyfammod yr Arglwydd o ddinas Da|fydd, honno [yw] Sion.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny holl w&ycirc;r I&s;rael a ymgynnu|lla&s;ant at y brenin, a'r vchel-w&ycirc;l honno [oedd yn] y &s;eithfed m&icirc;s.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A holl henuriaid I&s;rael a ddaethant, a'r Lefiaid a dduga&s;ant yr Arch,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y duga&s;ant i fynu 'r Arch, a phabell y cyfarfod, a holl le&s;tri y cy&s;&s;egr, y rhai [oeddynt] yn y babell, yr offeiriaid Lefiadaidd ai duga&s;ant hwynt i fynu.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y brenin Salomon, a holl gynnulleid|fa I&s;rael y rhai a gyfarfua~t ag ef o flaen 'r Arch a abertha&s;ant o ddefaid, a gwartheg fwy nag a ellid eu rhifo nai cyfrif gan luo&s;ogrwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Felly 'r offeiriaid a dduga&s;ant Arch cyfa~|mod yr Arglwydd iw lle, i gafell y t&ycirc;, i'r cy&s;&s;egr &s;ancteiddiolaf, hyd tann adenydd y Cerubiaid.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r Cerubiaid oeddynt yn lledu eu hade|nydd tros l&ecirc; yr Arch: a'r Cerubiaid a gy&s;code~t yr Arch, a thros ei thro&s;olion oddi arnynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pan e&s;tynnent y tro&s;olion y gwelyd pe~nau y tro&s;olion o'r Arch o flaen y gafell, ac ni welyd hwynt oddi allan: yno hefyd y mae hi hyd y dydd hwn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Nid [oedd] yn yr Arch ond y ddwy l&ecirc;ch, y rhai a rodda&s;e Mo&s;es yn Horeb, ll&ecirc; y gwna|ethe yr Arglwydd gyfannndd a meibion I&s;ra|el pan ddaethent hwy allan o'r Aipht.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan ddaeth yr offeiriaid o'r cy&s;&s;egr (canys yr holl offeiriaid y rhai a gafwyd, a ym|&s;ancteiddia&s;ent heb gadw do&s;parthiad,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Felly y Lefiaid y rhai oeddynt gantorio~
<PB N="178" REF="195">o honynt hwy oll [&s;ef] o A&s;aph, o Heman, o Ie|duthun, ac oi meibion hwynt, ac oi brodyr, wedi eu gwi&s;co a lliain main, a Symbalau, ac a nab|lau, a thelynau, yn &s;efyll o du dwyrain yr allor, a chyd a hwynt chwech vgain o offeiriaid yn vd|canu mewn vdcyrm.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac hwyntau yn gydtun a vdga|nent, ac a ganent, gan &s;einio vn &s;ain i glodfori, ac i foliannu yr Arglwydd: ac wrth dderchafu &s;ain mewn vdcyrn, ac mewn Symbalau, ac mewn offer cerdd, ac wrth foliannu 'r Arglwydd mai da yw, ac mai yn dragywydd [y mae] ei dru|garedd ef) yna y llawnwyd y t&ycirc; a niwl [&s;ef] t&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac ni alle yr offeiriaid &s;efyll i wa&s;anaethu gan y niwl: o herwydd gogoniant yr Arglw|ydd a lawna&s;e d&ycirc; Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Salomon yn bendithio y bobl. 4 Yn Moliannu Duw. 14 Ac yn gweddio tros y rhai a weddient yn y deml neu tu ag atti hi.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 8.12.</NOTE> llefarodd Salomon: yr Arglwydd a ddywedodd yr arho&s;e efe yn y cwmwl.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A minne a adailedais d&ycirc; yn drigfa it: a lle i'th bre&s;&s;wylfod yn dragywydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r brenin a drodd ei wyneb, ac a fendithi|odd holl gynnulleidfa I&s;rael: (canys holl gyn|nulleidfa I&s;rael oedd yn &s;efyll [yno.)]</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a ddywedodd, Bendigedic [fyddo] Arglwydd Dduw I&s;rael yr hwn a lefarodd ai enau wrth Ddafydd fy nh&acirc;d: ac a gwplaodd ai ddwylaw gan ddywedyd,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Er y dydd y dugym i fy mhobl allan o w|l&acirc;d yr Aipht ni ddetholais ddinas o holl lwythau I&s;rael i adailadu t&ycirc; i fod fy enw ynddo: ac ni ddewi&s;ais &wcirc;r i fod yn flaenor ar fy mhobl I&s;|rael:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ond mi a etholais Ieru&s;alem i fod fy enw i yno: ac mi a ddewi&s;ais Ddafydd i fod ar fy mhobl I&s;rael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 7.5.</NOTE> oedd ym mryd Dafydd fy nh&acirc;d i a|dailadu t&ycirc; i enw Arglwydd Dduw I&s;rael,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrth Dda|fydd fy nh&acirc;d, o herwydd b&ocirc;d yn dy feddwl di a|dailadu t&ycirc; i'm henw i: d&acirc; y gwnaetho&s;t am fod [hynny] yn dy fryd di.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Er hynny nid adailedi di y t&ycirc;: onid d&ycirc; fab di yr hwn a ddaw allan o'th lwynau di, efe a a|dailada y ty i'm henw i.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny yr Arglwydd a gwplaodd ei air yr hwn a lefarodd efe: canys mi a gyfodais yn ll&ecirc; Dafydd fy nh&acirc;d, ac a ei&s;teddais ar or&s;edd|fa I&s;rael, fel y llefarodd yr Arglwydd, ac mi a adailedais d&ycirc; i enw Arglwydd Dduw I&s;rael.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yno y go&s;odais yr Arch yn yr hon [y mae] cyfammod yr Arglwydd: yr hwn a am|mododd efe a meibion I&s;rael.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A [Salomon] a &s;afodd o flaen allor yr Arglwydd ger bron holl gynnulleidfa I&s;rael: ac a e&s;tynnodd ei ddwylaw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A Salomo~ a wnaethe bulpud pr&ecirc;s, ac ai go&s;oda&s;e yng-hanol y cyntedd, yn bump cufydd ei h&ycirc;d, a phump cufydd ei l&ecirc;d, a thri chufydd ei vchter: ac efe a &s;afodd arno, ac a o&s;tyngodd ar ei liniau ger bron holl gynnulleidfa I&s;rael, ac a e&s;tynnodd ei ddwylo tua 'r nefoedd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a ddywedodd, &ocirc; Arglwydd Dduw I&s;rael<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Mac. 2.8.</NOTE> nid [oes] Duw cyffelib i ti yn y nefoedd, nac yn y ddaiar, yn cadw y cyfammod a'r dru|garedd a'th wei&s;ion y rhai ydynt yn rhodio ger dy fron di ai holl galon.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yr hwn a gedwai&s;t a'th w&acirc;s Dafydd fy nh&acirc;d yr hyn a lefarai&s;t wrtho ef: fel y lleferai&s;t a'th enau, felly y cwpleai&s;t a'th law megis [y gwelir] y dydd hwn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac yn awr &ocirc; Arglwydd Dduw I&s;rael cadw a'th w&acirc;s Dafydd fy nh&acirc;d yr hyn a lefe|rai&s;t wrtho ef, gan ddywedyd:<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 8.25.</NOTE> ni thorrir ym|maith oddiwrthit [fel na byddo] g&wcirc;r ger &s;y mron i yn ei&s;tedd ar deyrn-gadair I&s;rael: os dy feibion a gadwant eu ffordd, gan rodio yn fyng|hyfraith i, fel y rhodiai&s;t ti gerfy mron i.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yn awr gan hynny &ocirc; Arglwydd Dduw I&s;rael: poed gw&icirc;r fyddo dy air yr hwn a leferai&s;t wrth dy w&acirc;s Dafydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ai gw&icirc;r yw y pre&s;&s;wylia Duw gyd a dyn a'r y ddaiar&lpunctel; wele y nefoedd,<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 8.27.</NOTE> a nefoedd y nefoedd ni'th ymgyffredant di, pa feint lai [y di|chon] y t&ycirc; hwn yr hwn a adailedais i&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Edrych gan hynny ar weddi dy w&acirc;s, ac ar ei ddei&s;yfiad ef &ocirc; Arglwydd fy Nuw: i wrando ar y ll&ecirc;f, ac ar y weddi yr hon y mae dy w&acirc;s yn ei gweddio ger dy fron di.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Fel y byddo dy lygaid yn agored tua 'r t&ycirc; ymma ddydd a n&ocirc;s, tua yr lle [am] yr hwn y dywedai&s;t y go&s;odit dy enw yno: i wrando ar y weddi yr hon a weddia dy w&acirc;s di yn y fan honno.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Gwrando gan hynny ddei&s;yfiadau dy w&acirc;s, a'th bobl I&s;rael y rhai a weddiant yn y lle hwn: gwrando di hefyd o l&ecirc; dy bre&s;&s;wylfod, [&s;ef] o'r nefoedd pan glywech, yna maddeu di.</P>
<P N="22"><HI>22</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 8.31.</NOTE> Pan becho g&wcirc;r yn erbyn ei gymmy|dog, a chynnig iddo raith, gan ei dyngu ef: yna deued y llw o flaen dy allor di yn y t&ycirc; hwn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A gwrando di o'r nefoedd, gwna hefyd. a barna dy wei&s;ion, gan dalu i'r drygionus, drwy roddi ei ffordd ef ar ei benn: a chan gyfiwnhau y cyfiawn, drwy roddi iddo yntef yn &ocirc;l ei gyfia|wnder.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A phan leddir dy bobl I&s;rael o flaen y ge|lyn am iddynt bechu yn dy erbyn: os dychwe|lant, a chyfaddef dy enw: a gweddio, ac ymbil ger dy fron di yn y t&ycirc; hwn,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna gwrando di o'r nefoedd, a maddeu di bechod dy bobl I&s;rael: dychwel hefyd hwynt i'r t&icirc;r yr hwn a roddai&s;t iddynt hwy, ac iw tadau.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Pan gaeir y nefoedd fel na byddo glaw o herwydd pechu o honynt hwy i'th erbyn: os gweddiant yn y lle hwn, a chyfaddef dy enw, a dychwelyd o honynt oddi wrth eu pechod pan
<PB REF="196">gy&s;tuddiech hwynt,</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna gwrando di o'r nefoedd, a maddeu bechod dy wei&s;io~, a'th bobl I&s;rael (pan ddy&s;cech iddynt y ffordd oref yr hon y rhodient ynddi) a dyro law ar dy wl&acirc;d yr hon a roddai&s;t i'th bobl yn etifeddiaeth.</P>
<P N="28"><HI>28</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 8.37. pen. 20.9.</NOTE> Pan fyddo newyn yn y t&icirc;r, pan fyddo haint, dei&s;iad, neu falldod, pan fyddo ceiliogod rhedyn neu locu&s;tiaid, pan warchao ei elyn ar|no ef yn nina&s;oedd ei w&s;&acirc;d ef: [neu] pa bl&acirc; byn|nac, neu glefyd bynnac [a fyddo,]</P>
<P N="29"><HI>29</HI> P&ocirc;b gweddi, p&ocirc;b dei&s;yfiad a'r a fyddo gan b&ocirc;b dyn, a chan holl bobl I&s;rael: pan wypo pawb ei bl&acirc; ei hun, ai ddolur, ac e&s;tyn ei ddwy|law tua 'r t&ycirc; hwn:</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna gwrando di o'r nefoedd, o fangre dy bre&s;&s;wylfod, a maddeu di, gwna hefyd, a dyro i bob vn yn &ocirc;l ei holl ffyrdd ef, yr hwn a adwaeno&s;t ei galon ef: canys ty di yn vnic a adwaeno&s;t galon meibion dynion:</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Fel i'th ofnant gan rodio yn dy ffyrdd di yr holl ddyddiau a'r y byddant hwy byw ar wy|neb y ddaiar: yr hon a roddai&s;t i'n tadau ni.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac am y dieithr-ddyn hefyd yr hwn ni [byddo] o'th bobl di I&s;rael, onid yn dyfod o w|l&acirc;d bell er mwyn dy enw mawr a'th law ga|darn, a'th fraich e&s;tynnedic: pan ddeuant, a gweddio yn y t&ycirc; hwn,</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna gwrando di o'r nefoedd, o fangre dy bre&s;&s;wylfod, a gwna yn &ocirc;l yr hyn oll a lefa y dieithr-ddyn arnat: fel yr adwaeno holl bobl y ddaiar dy enw di, i'th ofni di, fel dy bobl I&s;rael, ac i &wcirc;ybod mai ar dy enw di y gelwir yn y t&ycirc; ymma yr hwn a adailedais i.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Pan &ecirc;l dy bobl allan i ryfel yn erbyn eu gelynnio~ ar byd y ffordd yr anfonech hwynt: os gweddiant arnat ti [tua]<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 8.46. eccle 7.21.1.10.1.8.</NOTE> ffordd y ddinas ym|ma yr hon a ddetholai&s;t, a'r t&ycirc; yr hwn a adaile|dais i'th enw di,</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Yna gwra~do o'r nefoedd ar eu gweddi hw|ynt, ac ar eu dei&s;yfiad hwy: a gwna farn a hwynt</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Os pechant i'th erbyn (canys nid [oes] ddyn yr hwn ni phecha) a diglloni o honot iw herbyn hwynt, ai rhoddi hwynt o flaen eu gelyn|nion, fel y caeth-gludant hwy yn gaethion i wl&acirc;d bell, neu agos:</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Os edifarh&acirc;nt yn eu calon yn y wl&acirc;d yr hon y caeth-gludwyd hwynt idddi: a dychwe|lyd, ac ymbil a thi yng-wl&acirc;d eu caethiwed gan ddywedyd, pecha&s;om, tro&s;&s;edda&s;om hefyd, a gw|naethom yn annuwiol.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Os dychwelant attat ti ai holl galon, ac ai holl enaid yng-wl&acirc;d ei caethiwed lle y caeth|gluda&s;ant hwynt: a gweddio attat ti tua eu gw|l&acirc;d yr hon a roddai<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">t iw tadau, a'r ddinas 'r hon a ddetholai&s;t, a'r t&ycirc; 'r hwn adailadais i'th enw di:</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Yna gwrando di o'r nefoedd (o fangre dy bre&s;&s;wylfod) eu gweddi hwynt, ai dei&s;yfiadau hwynt, a gwna farn a hwynt: maddeu di hefyd i'th bobl y rhai a becha&s;ant i'th erbyn.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Yn awr &ocirc; fy Nuw bydded dy lygaid yn agored, a'th glu&s;tiau yn ymwrando a'r weddi [yr hon a wneir tua] yr lle ymma.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 132.8.</NOTE> yn awr cyfot &ocirc; Arglwydd Dduw i'th orphywy&s;fa, ti ag Arch dy gadernid: dilla|der dy offeiriaid &ocirc; Arglwydd Dduw ag iechyd|wriaeth, a llawenyched dy &s;ainct mewn daioni.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> O Arglwydd Dduw na thro ymmaith wyneb dy eneiniog: cofia drugareddau Da|fydd dy w&acirc;s.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>T&acirc;n o'r nefoedd yn difa yr aberth, a gogoniant yr Ar|glwydd yn llenwi y deml.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. Mac. 2.10.</NOTE> Phan orphennodd Salomon weddio, yna y t&acirc;n a dde&s;cynnodd o'r nefoedd, ac a y&s;odd y poeth offrwm, a'r ebyrth: a gogoniant yr Arglwydd a lawnodd y t&ycirc;,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel na alle yr offeiriaid fyned i mewn i d&ycirc; yr Arglwydd: o herwydd gogoniant yr Arglw|ydd a lawna&s;e dy 'r Arglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pan welodd holl feibion I&s;rael y t&acirc;n, a gogoniant yr Arglwydd yn de&s;cyn ar y t&ycirc;: yna hwynt a ymgrymma&s;ant ai hwynebau i lawr ar y palmant, ac a addola&s;ant, ac a glodfora&s;ant yr Arglwydd, mai d&acirc; yw efe, a bod ei drugaredd ef yn dragywydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 8.65.</NOTE> Yna yr brenin a'r holl bobl a abertha&s;ant aberth ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r brenin Salomo~ a aberthodd aberth o ddwy fil ar hugain o &ycirc;chen, a chwech vgain mil o ddefaid: felly y brenin, a'r holl bobl a gy&s;&s;egra|&s;ant d&ycirc; yr Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r offeiriaid oeddynt yn &s;efyll yn eu gorch|wyliaeth, a'r Lefiaid ag offer gerdd 'r Arglw|ydd, y rhai a wnaethe Dafydd y brenin i gyffe&s;|&s;u i'r Arglwydd, mai yn dragywydd [y mae] ei drugaredd ef, pan oedd Dafydd yn moliannu [Duw] drwyddynt hwy: yna yr offeiriaid oe|ddynt yn vdcanu ar eu cyfer hwynt, a holl I&s;|rael oeddynt yn &s;efyll.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A Salomon a gy&s;&s;egrodd ganol y cyn|tedd yr hwn [oedd] o flaent&ycirc; 'r Arglwydd, ca|nys yno y paratoa&s;e efe y poeth offrymmau, a bra&s;ter yr aberthau hedd: canys ni alle yr allor br&ecirc;s yr hon a wnaethe Salomon gynnal y po|eth offrwm, a'r bwyd offrwm, a'r bra&s;ter.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A Salomon a gadwodd &wcirc;yl y pryd hynny &s;aith niwrnod, a holl I&s;rael gyd ag ef yu gyn|nulleidfa fawr iawn: o ddyfodfa Hemath hyd a|fon yr Aipht.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwnaethant hefyd yr wythfed dydd gym|manfa, canys cy&s;&s;egriad yr allor a wnel&s;ent hwy mewn &s;aith niwrnod, a'r &wcirc;yl &s;aith niwrnod.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yn y trydydd dydd ar hugain o'r &s;eith|fed m&icirc;s y gollyngodd efe y bobl iw pabellau yn hyfryd, ac yn llawen [eu] calon am y daioni 'r hwn a wnaethe 'r Arglwydd i Ddafydd, ac i Salomon, ac i I&s;rael ei bobl.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pan orphennodd Salomon dy 'r Arglw|ydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 9.1.</NOTE> a th&ycirc; yr brenin (a'r hyn oll oedd ym mr&ycirc;d Salomon ei wneuthur yn nh&ycirc; 'r Arglwydd, ac yn ei d&ycirc; ei hun, a wnaeth efe yn llwyddiannus,)</P>
<PB N="179" REF="196">
<P N="12"><HI>12</HI> Yna 'r Arglwydd a.<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 12.6.</NOTE> ymddango&s;odd i Salomon liw n&ocirc;s, ac a ddywedodd wrtho ef, gwrandewais dy weddi, ac mi a dewi&s;ais y fann hon i mi yn d&ycirc; aberth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pan attaliwyf fi y nefoedd fel na byddo glaw, neu pan orchymynnwyf i'r locu&s;tiaid fwytta y ddaiar: a phan anfonwyf haint ym|my&s;c fy mhobl,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Os fy mhobl y rhai y gelwir fy enw yn eu my&s;c a ymo&s;tyngant, ac a weddiant, ac a gei&s;iant fy wyneb, ac a droant oi ffyrdd drygio|nus: yna y gwrandawaf o'r nefoedd, ac y ma|ddeuaf iddynt eu pechodau, ac yr iach&acirc;f eu gwl&acirc;d hwynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yn awr fy llygaid a fyddant agored, a'm clu&s;tiau yn ymwrando a'r weddi [a wneir yn] y fann honn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac yn awr mi a ddetholais, ac a &s;anctei|ddiais y t&ycirc; hwn i fod fy enw yno hyd byth: fy llygaid hefyd a'm calon fyddant yno yr holl ddyddiau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac os rhodi dithe ger fy mron i fel y rho|diodd Dafydd dy d&acirc;d, gan wneuthur yr hyn oll a orchymynnais i ti: ar [o] chedwi fy neddfau, a'm barnedigaethau mau fi,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y &s;iccrhaf deyrn-gader dy frenhinia|eth di, megis yr ammodais a Dafydd dy d&acirc;d ti gan ddywedyd, ni thorrir ymmaith oddi wrthit [fel na byddo]<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 6.16.</NOTE> g&wcirc;r yn arglwyddiaethu yn I|&s;rael.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ond os dychwelwch, ac [os] gwrthod|wch fy neddfau, a'm gorchymynnion y rhai a roddais ger eich bron chwi: ac os rhodiwch, ac os gwa&s;anaethwch dduwiau dieithr, ac ym|grymmu iddynt hwy,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna mi ai diwreiddiaf hwynt o'm gwl&acirc;d yr hon a roddais iddynt hwy, a'r t&ycirc; 'r hwn a &s;an|cteiddiais i'm henw a fwriaf ymmaith o'm g&wcirc;ydd: ac mi ai rhoddaf ef yn ddammeg, ac yn ddihareb ym my&s;c yr holl bobloedd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r t&ycirc; ymma 'r hwn &s;ydd vchel a wna i bawb ar a &ecirc;l heibio iddo &s;ynnu: fel y dyweder, pa ham y gwnaeth yr Arglwydd fel hyn i'r wl&acirc;d hon&lpunctel; ac i'r t&ycirc; hwn&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y dywedant, am iddynt wrthod Ar|glwydd Dduw eu tadau hwynt, yr hwn ai dug hwynt allan o wl&acirc;d yr Aipht, ac [am] iddynt ymaflyd mewn duwiau dieithr, ac ymgrymmu iddynt, ai gwa&s;anaethu hwynt: am hynny y d&ucirc;g efe yr holl ddrwg ymma arnynt hwy.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y dina&s;oedd y rhai a adailadodd, ac a ennillodd Salo|mon. 12 ei aberthau, ai aur ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 9.10.</NOTE> wedi yr vgain mhlynedd [yn] y rhai 'r adailadodd Salomon d&ycirc; 'r Arglw|ydd, ai d&ycirc; ei hun.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna Salomon a adailadodd y dina&s;oedd<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 9.12.13.</NOTE> y rhai a rodda&s;e Hiram i Salomon: ac a wnaeth i feibion I&s;rael drigo yno.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A Salomon a aeth i Hemath Sobah: ac ai gorchfygodd hi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a adailadodd Tadmor yn yr ania|lwch:<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 9.18.</NOTE> a holl ddina&s;oedd y try&s;&s;orau y rhai a a|dailadodd efe yn Hemath.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Efe hefyd a adailadodd Beth-horon vehaf, a Bech-horon i&s;af: dina&s;oedd cedyrn o furiau, pyrth, a barrau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Baalath hefyd, a holl ddina&s;oedd y try&s;&s;o|rau y rhai oeddynt gan Salomon, a holl ddina|&s;oedd y cerbydau, a dina&s;oedd y marchogion: a'r hyn oedd ewyllys gan Salomon a fynnodd efe ei adailadu yn Ieru&s;alem, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 7.2.</NOTE> yn Libanus, ac yn holl dir ei arglwyddiaeth ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr holl bobl y rhai a adawyd o'r Hethiaid a'r Amoriaid, a'r Phereziaid, a'r Hefiaid, a'r Iebu&s;iaid y rhai nid oeddynt o I&s;rael:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Oi meibion hwynt y rhai a driga&s;ant ar eu h&ocirc;l hwynt yn y wl&acirc;d, y rhai ni ddifetha&s;e meibion I&s;rael: Salomon ai gwnaeth hwynt yn drethawl hyd y dydd hwn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ond o feibion I&s;rael ni roddodd Salo|mon [neb] yn wei&s;ion yn ei waith ef: canys hwynt [oeddynt] ryfel-w&ycirc;r, a thywy&s;ogion ei gapteniaid ef, a thywy&s;ogion ei gerbydau, ai w&ycirc;r meirch ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac dymma dywy&s;ogion y &s;wyddogion y rhai [oeddynt] gan y brenin Salomon, [&s;ef] dau cant, a d&ecirc;c a deugain yn arglwyddiaethu ar y bobl.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna Salomon a ddug ferch Pharao i fynu o ddinas Dafydd i'r t&ycirc; 'r hwn a adailada&s;e efe iddi hi: canys efe a ddywedodd, ni thrig fyng-wraig i yn nh&ycirc; Ddafydd brenin I&s;rael, o herwydd &s;anctaidd yw, o blegit i Arch yr Ar|glwydd ddyfod i mewn iddo ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna Salomon a offrymmodd boeth o|ffrymmau i'r Arglwydd ar<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 4.1.</NOTE> allor yr Arglw|ydd, yr hon a adailada&s;e efe o flaen y porth,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> I<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 29 39.</NOTE> boeth-offrymmu o ddydd i ddydd yn &ocirc;l gorchymyn Mo&s;es, ar y Sabbothau, ac ay y newydd loerau, ac ar y g&wcirc;yliau arbennic<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 23.</NOTE> dair gwaith yn y flwyddyn: [&s;ef] ar &wcirc;yl y bara croiw, ac ar &wcirc;yl yr wythno&s;au, ac ar &wcirc;yl y pe|byll.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a o&s;ododd' (yn &ocirc;l trefn Dafydd ei d&acirc;d ef) ddo&s;parthiadau 'r offeiriaid yn eu gwa|&s;anaeth, a'r Lefiaid<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 24.1.</NOTE> yn eu gorchwyliaeth i foli|annu, ac i weini ger bron yr offeiriaid bob dydd yn ei ddydd, a'r porthorion yn eu do&s;parthiadau wrth bob porth: canys felly ['r oedd] gorchy|myn Dafydd g&wcirc;r Duw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac ni throa&s;ant hwy oddi wrth orchy|myn y brenin [yr hwn a roddwyd] i'r offeiriaid, a'r Lefiaid am bob peth, ac am y try&s;&s;orau.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A Salomon a barat&ocirc;dd yr holl waith er y dydd y &s;eiliwyd t&ycirc; 'r Arglwydd nes ei orphen: [felly] y diweddwyd t&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna 'r aeth Salomon i E&s;ion-geber, ac i Eloth ar fin y m&ocirc;r yng-wl&acirc;d Edom.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A Hiram a anfonodd gyd ai wei&s;ion lon|gau, a gwei&s;ion cyfarwydd ar y m&ocirc;r, a hwy a ae|thant gyd a gwei&s;ion Salomon i Ophir, ac a
<PB REF="197">gymmera&s;ant oddi yno bedwar cant a d&ecirc;c a deu|gain talent o aur: ac ai duga&s;ant [hwynt] ac y brenin Salomon.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y frenhines Saba yn gofwyo, ac yn anrh&ecirc;gu Salomon. 12 haelioni, 13 cyfoeth, 30 ac oes Salomon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAN glybu<NOTE N="*" PLACE="marg">1. B<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">n. 10.1 Math. 12.14. Euc. 11.31</NOTE> brenhines Saba gl&ocirc;d Salo|mo~, yna hi a ddaeth i Ieru&s;alem, i brofi Sa|lomon mewn cwe&s;tiwnau caled a ll&ucirc; mawr iawn, ac a cham&ecirc;lod yn dwyn aroglau, ac aur yn aml, a meini gwerthfawr: a hi a ddaeth ac Salomon, ac a ddywedodd wrtho ef yr hyn oll oedd yn ei chalon.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A Salomon a fynegodd iddi hi ei holl ei|riau: ac nid oedd dim yn guddiedic rhac Salo|mon, a'r na fynegodd efe iddi hi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y canfu brenhines Saba ddoethineb Salomon: a'r t&ycirc; 'r hwn a adailada&s;e efe.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A bwyd ei fwrdd ef, ac ei&s;teddiad ei wei&s;i|on ef, a threfn ei wenidogion ef, ai gwi&s;coedd hwynt, ai drulliadau ef, ai gwi&s;coedd, ai boeth offrwm yr hwn a offrymmodd efe yn nh&ycirc; 'r Ar|glwydd: ac nid oedd mwyach y&s;pryd ynddi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A hi a ddywedodd wrth y brenin, gw&icirc;r iw y gair yr hwn a glywais yn fyng-wl&acirc;d: am dy ymadroddion di, ac am dy ddoethineb.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Etto ni choeliais iw geiriau hwynt nes i'm ddyfod, ac i'm llygaid weled, ac wele ni fyne|ga&s;id i mi hanner helaethrwydd dy ddoethineb: chwanegai&s;t at y gl&ocirc;d yr hon a glywais.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gwynfyd dy w&ycirc;r di, a gwynfydedic [yw] dy wei&s;ion hyn: y rhai ydynt yn &s;efyll yn oe&s;ta|dol ger dy fron, ac yn clywed dy ddoethineb.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Bendig&ecirc;dic fyddo 'r Arglwydd dy Dduw di 'r hwn a'th hoffodd di, gan dy o&s;ot ar ei or&s;e|ddfa yn frenin tros yr Arglwydd dy Dduw: o herwydd cariad dy Dduw tu ag at I&s;rael iw &s;iccrhau yn dragywydd, am hynny y rhoddodd [yr Arglwydd] dydi yn frenin arnynt hwy i wneuthur barn, a chyfiawnder.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A hi a roddodd i'r brenin chwech vgain ta|lent o aur, a ph&ecirc;r aroglau lawer iawn, a meini gwerthfawr: ac ni bu y fath b&ecirc;r aroglau ym|ma, y rhai a roddodd brenhines Saba i frenin Salomon.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gwei&s;ion Hiram hefyd, a gwei&s;ion Sa|lomon y rhai a dduga&s;ant aur o Ophir: a ddu|ga&s;ant goed<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 10.11. Pen. 2.8.</NOTE> Algumim, a meini gwerthfawr.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r brenin a wnaeth o'r coed Algum|im anelion i d&ycirc; 'r Arglwydd, ac i d&ycirc; 'r brenin, a thelynau, a nablau i'r cantorion: ac ni wel&s;id eu math hwynt o'r blaen yng-wl&acirc;d Iuda.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r brenin Salomon a roddodd i frenhi|nes Saba ei holl ddymuniad yr hyn a ofynnodd hi, heb law ['r hyn a roddodd efe am] yr hyn a dduga&s;e hi i'r brenin: felly hi a ddychwelodd, ac a aeth iw gwl&acirc;d, hi ai gwei&s;ion.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A phwys yr aur yr hwn a ddaeth at Sa|lomon bob blwyddyn oedd chwe chant, a thri v|gain, a chwech o dalentau aur.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Heb law ['r hyn] yr oedd y marchnad|w&ycirc;r, a'r mar&s;iand-w&ycirc;r yn eu dwyn: a holl frenhinoedd Arabia, a thywy&s;ogion y wl&acirc;d oe|ddynt yn dwyn aur, ac arian i Salomon.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r brenin Salomon a wnaeth ddau cant tarian o aur dilm: chwe chant [&s;icl] o aur dilm a roddod efe ym mhob tarian.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A thry chant o helmau o aur dilin, try|chant [&s;icl] o aur a roddodd efe ym mhob helm: a'r brenin ai rhoddodd hwynt yn nh&ycirc; y coed Li|banus.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 10.18.</NOTE> brenin a wnaeth or&s;eddfa fawr o Ifori: ac ai goreurodd ag aur pur.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A chwech o ri&s;iau [oeddynt] i'r or&s;e|ddfa, a throed-le o aur yng-lyn wrth yr or&s;eddfa, a chanllawiau o bob tu i'r ei&s;tedd-le: a dau lew yn &s;efyll wrth ymyl y canllawiau.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A deuddec o lewod yn &s;efyll yno ar y chwe gris o bob tu: ni wnaethpwyd felly mewn vn deyrnas.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A holl le&s;tri diod y brenin Salomon [o|eddynt] o aur, a holl le&s;tri t&ycirc; coed Libanus [oe|ddynt] aur pur: nid oedd dim br&icirc; ar arian yn nyddiau Salomon.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys llongau<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 10.22.</NOTE> y brenin oeddynt yn myned i Thar&s;is gyd a gwei&s;ion Hiram: vn waith yn y tair blynedd y deue llongau Thar|&s;is yn dwyn aur, ac arian, ac Ifori, eppaod he|fyd, a pheunod.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r brenin Salomon a ragorodd ar holl frenhinoedd y ddaiar, mewn cyfoeth, a doethi|neb.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A holl frenhinoedd y ddaiar oeddynt yn cei&s;io [gweled] wyneb Salomon: i wrando ei ddoethineb ef, yr hwn a rodda&s;e Duw yn ei ga|lon ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A hwynt a dduga&s;ant bob vn ei anrheg, lle&s;tri arian, a lle&s;tri aur, a gwi&s;coedd, arfau a ph&ecirc;r-aroglau, meirch, a mulod bob blwyddyn.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac yr oedd gan Salomon bedwar m&icirc;l o bre&s;&ecirc;bau meirch, a cherbydau, a deuddeng-mil o w&ycirc;r meirch: ac ai cyfleuodd hwynt yn nina&s;o|edd y cerbydau, a chyd a'r brenin yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac yroedd efe yn arglwyddiaethu ar yr holl frenhinoedd o'r afon [Euphrates] hyd wl&acirc;d y Phili&s;tiaid: ac hyd derfyn yr Aipht.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r brenin a roddodd yr arian yn Ieru|&s;alem fel cerric: a'r cedr-w&ycirc;dd a roddodd efe fel y ffigu&s;-brennau gwylltion y rhai [ydynt] yn aml mewn dol-dir.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac yr oeddynt hwy yn dwyn meirch i Salomon o'r Aipht, ac o'r holl wledydd eraill.<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 10.24.</NOTE></P>
<P N="29"><HI>29</HI> A'r rhan arall o weithredoedd Salomon cyntaf, a diwethaf: onid ydynt hwy yn &s;crifen|nedic yng-eiriau Nathan y prophwyd, ac ym mhrophwydoliaeth Ahia y Siloniad, ac yng-weledigaethau Ido y gweledudd yn erbyn Ieroboam mab Nabat&lpunctel;</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A Salomon a deyrna&s;odd yn Ieru&s;a|lem ar holl I&s;rael ddeugain mhlynedd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A Salomon a hunodd gyd ai dadau,<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 11.43.</NOTE> a chladda&s;ant ef yn ninas Dafydd ei d&acirc;d: a Re|hoboam
<PB N="180" REF="197">ei fab a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y Cyngor yr hwn a ddilynodd Rehoboam yn peri iddo ef golli d&ecirc;c o ddeuddec llwyth I&s;rael.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Rehoboam a aeth i Sichem:<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 12.1.</NOTE> canys i Sichem y daethe holl I&s;rael iw vrddo ef yn frenin.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pan glybu Ieroboam mab Nabat, (ac yntef yn yr Aipht lle y ffoa&s;e efe o &wcirc;ydd Salo|mon y brenin) yna Ieroboam a ddychwelodd o'r Aipht.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys hwynt a anfona&s;ent, ac a alwa|&s;ent am dano ef, ac Ieroboam a ddaeth a holl I&s;rael: a hwy a ymddiddana&s;ant a Rehoboam gan ddywedyd,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dy d&acirc;d ti a wnaeth ein iau ni yn drom: yn awr gan hynny y&s;cafnh&acirc; [ni] o gaethiwed caled dy d&acirc;d, ac oi iau drom ef yr hon a roddodd efe arnom ni, ac ni a'th wa&s;anaethwn di.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt hwy, [ewch] etto dridiau, yna dychwelwch attafi: a'r bobl a aethant.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r brenin Rehoboam a ymgyngh&ocirc;rodd a'r henuriaid (y rhai a fua&s;ent yn &s;efyll o flaen Salomon ei d&acirc;d ef pan ydoedd efe yn fyw) gan ddywedyd: pa fodd yr ydych chwi yn cyng|hori atteb i ymadrodd y bobl hynn&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A hwynt a lefara&s;ant wrtho ef gan ddy|wedyd, os byddi yn dd&acirc; i'r bobl ymma, os bod|loni di hwynt, ac [os] dywedi wrthynt eiriau t&ecirc;g: yna y byddant yn wei&s;ion i ti byth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond efe a wrthododd gyngor yr henuri|aid, yr hwn a gyngora&s;ent hwy iddo: ac efe a ymgynghorodd a'r bechgyn y rhai a gynnydda|&s;ent gyd ag ef, a'r rhai oeddynt yn &s;efyll ger ei fron ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt hwy, beth yr ydych chwi yn ei gynghori, fel yr attebom [i] ymadrodd y bobl hyn y rhai a lefara&s;ant wrthif gan ddywedyd, y&s;cafnh&acirc; [ni] o'r iau 'r hon a o|&s;ododd dy d&acirc;d ti arnom ni&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y bechgyn y rhai a gynnydda&s;ent gyd ag ef a lefara&s;ant wrtho gan ddywedyd, fel hyn y dywedi wrth y bobl y rhai a lefara&s;ant wr|thit gan ddywedyd, dy d&acirc;d ti a wnaeth ein hiau ni yn drom, y&s;cafnh&acirc; dithe [hi] oddi arnom ni: fel hyn y dywedi wrthynt, fy [m&ycirc;s] bach [&s;ydd] ffyrfach na lwynau fy nhad.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yn awr<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 12.14.</NOTE> fy nh&acirc;d a'ch llwythodd chwi ag iau drom, minnef hefyd a chwanegaf ar eich iau chwi: fy nhad i a'ch ceryddodd chwi a gwi|elyn, a minnef [a'ch ceryddaf] a ffrewyllau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y daeth Ieroboam, a'r holl bobl at Rehoboam y trydydd dydd: fel y llefara&s;e y bre|nin gan ddywedyd, dychwelwch attafi y try|dydd dydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r brenin ai hattebodd hwynt yn galed: (canys y brenin Rehoboam a wrthododd gyng|or yr henuriaid)</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a lefarodd wrthynt yn &ocirc;l cyngor y bechgyn gan ddywedyd, fy nhad i a drwmha|odd eich iau chwi, a minne a chwanegaf arni hi: fy nhad i a'ch ceryddodd chwi a gwielyn, a minne [a'ch ceryddaf chwi] a ffrewyllau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac ni wrandawodd y brenin ar y bobl: o herwydd yr achos oedd oddi wrth Dduw, fel y cwpl&acirc;e 'r Arglwydd ei air yr hwn a lefara&s;e efe drwy law Ahta y Siloniad wrth Ieroboam fab Nabat.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 12.16.</NOTE> [welodd] holl I&s;rael na wranda|we y brenin arnynt hwy, yna y bobl a atteba&s;ant y brenin gan ddywedyd, pa rann [&s;ydd] i ni yn Dafydd&lpunctel; nid [oes] ychwaith [im] etifeddia|eth ym mab I&s;ai: &ocirc; I&s;rael [aed] pawb iw pe|byll, edrych yn awr [ar] dy d&ycirc; dy hun Dafydd: felly holl I&s;rael a aethant iw pabellau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Felly [ar] feibion I&s;rael y rhai oeddynt yn pre&s;&s;wylio yn nina&s;oedd Iuda, yn vnic y te|yrna&s;odd Rehoboam.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r brenin Rehoboam a anfonodd Ado|ram yr hwn [oedd] ar y dr&ecirc;th, a meibion I&s;rael ai llabyddia&s;ant ef a meini fel y bu efe farw: yna y brenin Rehoboam a ymegniodd i fyned i fynu mewn cerbyd i ffoi i Ieru&s;alem.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Felly I&s;rael a wrthryfela&s;ant yn erbyn t&ycirc; Ddafydd hyd y dydd hwn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn gwahardd i Rehoboam ryfela yn erbyn Iero|boam. 5 Dina&s;oedd, gwragedd, a phlant Rehoboam.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAn<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 12.21.</NOTE> ddaeth Rehoboam i Ieru&s;alem, yna efe a ga&s;clodd o holl d&ycirc; Iuda, ac o Benia|min gant, a phedwar vgain mil [o w&ycirc;r] dewi|&s;ol cymmwys i ryfel: i ymladd ag I&s;rael, [ac] i ddwyn trachefn y frenhiniaeth i Rehoboam.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ond gair yr Arglwydd a ddaeth at Se|maiahu g&wcirc;r Duw gan ddywedyd:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dywet wrth Rehoboam fab Salomon brenin Iuda: ac wrth holl I&s;rael o fewn Iuda a Beniamin, gan ddywedyd,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, nac ewch i fynu, ac nac ymleddwch yn erbyn eich brodyr, dychwelwch bob vn iw d&ycirc; ei hun, ca|nys drwof fi y gwnaethpwyd y peth hyn: a hw|ynt a wrandaw&s;ant ar eiriau 'r Arglwydd, ac a ddychwela&s;ant heb fyned yn erbyn Ieroboam.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A Rehoboam a drigodd yn Ieru&s;alem: ac a adailadodd ddina&s;oedd cedyrn yn Iuda.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a adailadodd Bethlehem, ac Etam, a Thecoa.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Bethzur hefyd, a Socho, ac Adulam.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gath hefyd, a Mare&s;a, a Ziph.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Adoraim hefyd, a Lachis, ac Azecah.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Zorah hefyd, ac Aialon, a Hebron y rhai [oeddynt] yn Iuda, ac yn Bentamin: dina&s;oedd caeroc.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a gadarnhaodd yr amddeffynfao|edd, ac a o&s;ododd flaenoriaid ynddynt hwy, a chellau bwyd, ac olew, a gw&icirc;n.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac ym mhob dinas [y go&s;ododd efe] da|riannau, a gwaiw-ffyn, ac ai cadarnhaodd hw|ynt yn gadarn iawn: ac eiddo ef oedd Iuda, a Beniamin.</P>
<PB REF="198">
<P N="13"><HI>13</HI> A'r offeiriaid, a'r Lefiaid y rhai [oeddynt] yn holl I&s;rael a &s;afa&s;ant wrtho ef oi holl der|fynau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys y Lefiaid a wrthoda&s;ant eu meu|&s;ydd pentrefol, ai meddiant, ac a aethant i Iuda, ac i Ieru&s;alem:<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 13.9.</NOTE> canys Ieroboam ai feibion ai bwria&s;e hwynt ymmaith o fod yn offeiriaid i'r Arglwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 12.31.</NOTE> efe a o&s;ododd iddo ef offeiriaid i'r v|rhelfeudd, ac i'r<NOTE N="*" PLACE="marg">L&s;a. 34.14.</NOTE> cythreuliaid: ac i'r lloi y rhai a wnaethe efe.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac ar eu h&ocirc;l hwynt [rhai] o holl lwythau I&s;rael (y rhai oeddynt yn rhoddi eu calon i gei|&s;io Arglwydd Dduw I&s;rael) a ddaethant i Ie|ru&s;alem i aberthu i Arglwydd Dduw en tadau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Felly hwynt a gadarnhau&s;ant frenhini|aeth Iuda, ac a nertha&s;ant Rehoboam fab Sa|lomon dros dair blynedd: canys hwy a rodia|&s;ant yn ffordd Dafydd, a Salomon, yng-hyfod tair blynedd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A Rehoboam a gymmerth Mahalath &s;erch Ierimoth fab Dafydd yn wraig iddo: [ac] Abihail ferch Eliab fab I&s;ai.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A hi a ymddug iddo ef feibion: &s;ef Ieus, a Semaria, a Zaham.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac ar ei h&ocirc;l hi efe a gymmerth Maacha ferch Ab&s;alom: a hi a ymddug iddo ef Abiiah, ac Atthai, a Ziza, a Selomith.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A Rehoboam a garodd Maacha ferch Ab&s;alom yn fwy nai holl wragedd, ai ordderch wragedd, canys deu-naw o wragedd a gym|merth efe, a thri vgain o ordderchadon: ac efe a genhedlodd wyth ar hugain o feibion, a thri v|gain o ferched.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A Rehoboam a o&s;ododd Abiiah fab Maa|cha yn benn blaenor ar ei frodyr: canys [yr oedd yn ei fryd ef] ei vrddo ef yn frenin.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a fu gall, ac a wa&s;carodd [rai] oi feibion i holl wledydd Iuda, a Beniamin, ac i'r holl ddina&s;oedd caeroc, ac a roddes iddynt hwy lynniaeth yn aml: ond efe a gei&s;iodd liaws o wragedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Se&s;ac (am i Rehoboam bechu yn erbyn Duw) yn cael ei ddrygu ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Phan &s;iccrhaodd Rehoboam y frenhinia|eth, ai chadarnhau, efe a wrthododd gy|fraith yr Arglwydd: a holl bobl I&s;rael gyd ag ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac yn y bummed flwyddyn i'r brenin Re|hoboam y daeth Se&s;ac brenin yr Aipht i fynu yn erbyn Ieru&s;alem: (canys hwy a wrthryfe|la&s;ent yn erbyn yr Arglwydd)</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A mil a dau cant a gerbydau, a thri vgain|mil o w&ycirc;r meirch, ac nid [oedd] nifer ar y bobl y rhai a ddaethant gyd ag ef o'r Aipht [&s;ef] y Lybiaid, y Succiaid, a'r Ethiopiaid.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a ennillodd y dina&s;oedd caeroc y rhai [oeddynt] yn Iuda: ac a ddaeth hyd Ieru|&s;alem.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna Semaiah y prophwyd a ddaeth at Rehoboam, a thywy&s;ogio~ Iuda y rhai oeddynt wedi ymga&s;clu yn Ieru&s;alem rhac ofn Se&s;ac: ac efe a ddywedodd wrthynt, fel hyn y dywed|odd yr Arglwydd, chwi a'm gwrthoda&s;och i, am hynny myfi a'ch gadawaf chwi yn llaw Se&s;ac.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna tywy&s;ogion I&s;rael a ymo&s;tynga&s;ant, ac a ddyweda&s;ant, cyfiawn yw 'r Arglwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan welodd yr Arglwydd iddynt hwy ymo&s;twng, daeth gair yr Arglwydd at Semai|ah gan ddywedyd, hwynt a ymo&s;tynga&s;ant [am hynny] ni ddifethaf hwynt: onid rhoddaf idd|ynt ymwared ar fyrder, ac ni ddifera fy llid yn erbyn Ieru&s;alem drwy law Se&s;ac.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Etto byddant yn wei&s;ion iddo ef: fel yr ad|nabyddant fyng-haethiwed mau fi, a chaethi|wed brenhinoedd y ddaiar.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 14.26</NOTE> Se&s;ac brenin yr Aipht a ddaeth i fynu yn erbyn Ieru&s;alem, ac a gymmerth dry&s;|&s;orau t&ycirc; 'r Arglwydd, a thry&s;&s;orau t&ycirc; y brenin, ac ai d&ucirc;g hwynt ymmaith oll: d&ucirc;g ymmaith y tariannau aur y<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 9.15.</NOTE> rhai a wnaethe Salomon.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r brenin Rehoboam a wnaeth yn eu ll&ecirc; hwynt dariannau pr&ecirc;s: ac ai rhoddodd [hwynt] i gadw tann law tywy&s;ogion y rhedegw&ycirc;r y rhai oeddynt yn cadw drws t&ycirc; y brenin.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan ele 'r brenin i d&ycirc; 'r Arglwydd: y rhedeg-w&ycirc;r a ddeuent, ac ai dygent hwy, ac ai dygent trachefn i &s;tafell y rhedeg-w&ycirc;r.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny pann ymo&s;tyngodd efe, llid yr Arglwydd a ddychwelodd oddi wrtho ef fel nas dini&s;trie yn hollawl: ac felly y bu [pob] peth yn dda yn Iuda.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Felly y brenin Rehoboam a ymgryfha|odd yn Ieru&s;alem, ac a deyrna&s;odd:<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 14.21.</NOTE> a mab vn mlwydd a deugain [oedd] Rehoboam pan dde|chreuodd efe deyrna&s;u, a dwy flynedd ar bym|thec y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem, (y ddinas yr hon a ddewi&s;a&s;e 'r Arglwydd i o&s;od ei enw ef ynddi o holl lwythau I&s;rael) ac enw ei fam ef [oedd] Naamah yr Ammonites.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg: ca|nys ni ddarparodd efe ei galon i gei&s;io 'r Ar|glwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am y gweithredoedd cyntaf a diwethaf i Rehoboam, onid ydynt hwy yn &s;crifennedic yng-eiriau Semaiah y prophwyd, ac Ido y gweledudd yn yr achau: a [bu] rhyfeloedd [rhwng] Rehoboam ac Ieroboam yr holl ddy|ddiau.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A Rehoboam a hunodd gyd ai dadau, ac a gladdwyd yn ninas Dafydd: ac Abiiah ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Abia yn Rhyfela yn erbyn Ieroboam, ac yn ei orchfy|gu ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn y ddeu nawfed flwyddyn i'r brenin Ieroboam, y dechreuodd<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 15.1.</NOTE> Abiiah deyr|na&s;u ar Iuda.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Tair blynedd y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;a|lem, ac enw ei fam ef [oedd]* Michaiahu merch Vriel o Gibea: a bu ryfel rhwng Abiiah
<PB N="181" REF="198">ac Ieroboam.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ar Abiiah a gydiodd y rhyfel a llu ory|fel-w&ycirc;r cedyrn [&s;ef] pedwar cant m&icirc;l o w&ycirc;r e|tholedig: ac Ieroboam a luniaithodd yn ei er|byn ef ryfel, ag &wcirc;yth gant m&icirc;l o w&ycirc;r etholedig, cedyrn nerthol.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac Abiiah a gyfododd oddi ar fynydd Ze|maraim yr hwn [&s;ydd] ym mynydd Ephraim: ac a ddywedodd, &ocirc; Ieroboam, a holl I&s;rael gwrandewch fi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Oni [pherthyn] i chwi &wcirc;ybod mai Ar|glwydd Dduw I&s;rael a roddodd y frenhinia|eth i Ddafydd ar I&s;rael yn dragywydd: iddo ef ac iw feibion drwy gyfammod h&acirc;len&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Etto Ieroboam mab Nabat gw&acirc;s Sa|lomon fab Dafydd a gyfododd, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 11.26.</NOTE> a wrthry|felodd yn erbyn ei arglwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac ofer ddynion [&s;ef] meibion y fall a ym|ga&s;cla&s;ant atto ef, ac a ymgadarnha&s;ant yn er|erbyn Rehoboam mab Salomon: a Rehobo|am oedd<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 12.31.</NOTE> fachgen, a gwann ei galon, ac nid ymgadarnhaodd efe iw herbyn hwynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yn awr yr ydych yn meddwl i chwi ym|gadarnhau yn erbyn brenhiniaeth yr Arglw|ydd [yr hon &s;ydd] yn llaw meibion Dafydd: am eich bod yn dyrfa fawr, a [bod] gyd a chwi y lloi aur y rhai a wnaeth Ieroboam yn dduwiau i chwi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 26.36. 1. Bren. 12.31.</NOTE> Oni yrra&s;och ymmaith offeiriaid yr Ar|glwydd, &s;ef meibion Aaron, a'r Lefiaid? ac oni wnaethoch i chwi offeiriaid fel pobl y gwledydd eraill&lpunctel; pwy bynnac &s;ydd yn dyfod im gy&s;&s;egru, a bu&s;tach ieuangc, ac a &s;aith o hyrddod, hwnnw fydd yn offeiriad i'r [rhai] nid [ydynt] ddu|wiau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ninnau [ydym eiddo] 'r Arglwydd ein Duw, ac nis gwrthoda&s;om ef: a'r offeiriaid y rhai ydynt yn gwa&s;anaethu 'r Arglwydd [yw] meibion Aaron, a'r Lefiaid [ydynt] yn [eu] gorchwyl.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac y maent hwy yn llo&s;ci i'r Arglwydd boeth offrymmau bob boreu, a phob hwyr, ac a|rogl-darth aroglb&ecirc;r, ac [yn cadw] trefn y bara [go&s;od] ar y bwrdd pur, a'r canhwyll-bren aur ai lu&s;ernau i lo&s;ci bob prynhawn, canys yr y|dym ni yn cadw gorchwyliaeth yr Arglwydd ein Duw: ond chwi ai gwrthoda&s;och ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac wele y Duw hwn [&s;ydd] yn bennaf gyd a ni, ai offeiriaid ef, ac vdcyrn &s;oniarus i vdcanu yn eich erbyn chwi: &ocirc; feibion I&s;rael nac ymleddwch yn erbyn Arglwydd Dduw eich tadau, canys ni lwyddwch chwi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond Ieroboam a barodd o&s;od cynllwyn o amgylch, a dyfod oi h&ocirc;l hwynt: felly ['r I|&s;raeliaid] oeddynt o flaen Iuda, ar cynllwyn o'r tu &ocirc;l iddynt hwy.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna [meibion] Iuda a edrycha&s;ant, ac wele ryfel iddynt ym mlaen, ac yn &ocirc;l, a hwynt a waedda&s;ant ar yr Arglwydd: a'r offeiriaid a lei|&s;ia&s;ant mewn vdcyrn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A gw&ycirc;r Iuda a floeddia&s;ant: a phan wa|edoodd gw&ycirc;r Iuda, yna Duw a darawodd Ie|roboam, a holl I&s;rael o flaen Abiiah ac Iuda.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A meibion I&s;rael a ffoa&s;ant o flaen Iu|da: a Duw ai rhoddodd hwynt iw llaw hwynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac Abiiah ai bobl ai taraw&s;ant hwy a phl&acirc; mawr: fel y &s;yrthiodd yn archolledic o I|&s;rael bump cant mil o w&ycirc;r etholedig.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Felly y daro&s;tyngwyd meibion I&s;rael y pryd hynny: a meibion Iuda a gryfha&s;ant, o herwydd pwy&s;o o honynt hwy ar Arglwydd Dduw eu ta<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">au.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac Abiiab a erlidiodd ar &ocirc;l Ieroboam, ac a dd&ucirc;g oddiarno ef ddina&s;oedd, fel Bethel ai phentrefydd, ac Jefanah ai phen-trefydd, ac E|phron ai phen-trefydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac ni ennillodd Ieroboam [ei] nerth mwyach ynnyddiau Abiiah: ond yr Arglwydd ai tarawodd ef fel y bu efe farw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ond Abiiahu a ymgadarnhaodd, ac a gymmerth iddo bedair ar dd&ecirc;c o wragedd: ac a genhedlodd ddau fab ar hugain, ac vn ar bym|thec o ferched.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r rhan arall o hanes Abiiah, ai ffyrdd ef, ai eiriau: y maent yn &s;crifennedic yn llyfr y prophwyd Ido.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duwrol lywodraeth A&s;a.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FElly Abiiah a hunodd gyd ai dadau,<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 15.8.</NOTE> a chla|dda&s;ant ef yn ninas Dafydd, ac A&s;a ei fab a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef: yn ei ddyddiau ef y ca|fodd y wlad lonydd ddeng-mhlynedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac A&s;a a wnaeth yr hyn oedd dd&acirc;, ac ini|on yng-olwg yr Arglwydd ei Dduw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys efe a fwriodd ymmaith allorau y [duwiau] dieithr, a'r vchelleudd:<NOTE PLACE="marg">Deut. 16, 20.</NOTE> drylliodd hefyd y delwau, a thorrodd y llwynau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac a ddywedodd wrth Iuda am gei&s;io Arglwydd Dduw eu tadau: ac am wneuthur cyfraith, a gorchymyn [Duw.]</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a fwriodd ymmaith o holl ddina&s;o|edd Iuda yr vchelfeudd, a'r delwau: am hynny y cafodd y frenhiniaeth lonydd oi flaen ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a adailadodd ddina&s;oedd caeroc yn Iuda: am gael o'r wl&acirc;d lonydd fel nad [oedd] rhyfel yn ei erbyn ef yn y blynyddoedd hyny, o blegit yr Arglwydd a rodda&s;e lonyddwch iddo ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a ddywedodd wrth Iuda, adailad|wn y dina&s;oedd hyn, ac amgylchwn [hwynt] a m&ucirc;r, ac a th&ycirc;rau, adry&s;&s;au, ac a barrau tra [fy|ddo]y w<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">d hon o'n blaen ni, o herwydd ni a gei&s;ia&s;om yr Arglwydd ein Duw ni, ac efe a roddodd lonyddwch i ni o amgylch: felly hwynt a adailada&s;ant, ac a lwydda&s;ant.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yr oedd gan A&s;a l&ucirc; o Iuda yn dwyn tariannau a gwaiw-ffyn [&s;ef] try chant m&icirc;l, ac o Beniamin dau cant a phedwar vgain-mil yn dwyn tariannau, ac yn tynnu b&wcirc;a: y rhai hyn oll [oeddynt w&ycirc;r] cedyrn nerthol.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A Zerah yr Ethiopiad a aeth allan yn eu herbyn hwynt a ll&ucirc; o f&icirc;l o filoedd, ac a thry|chant
<PB REF="199">o gerbydau: ac efe a ddaeth hyd Mare&s;a.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna A&s;a a aeth allan yn ei erbyn ef, a hwynt a lumaetha&s;ant ryfel yn nyffryn Se|phata wrth Mare&s;a.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac A&s;a a waeddodd ar yr Arglwydd ei Dduw, ac a ddywedodd, &ocirc; Arglwydd<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 14.6.</NOTE> nid [rhaid] i ti wrth lawer i gynnorthwyo [yr hwn] ni [byddo] ganddo gryfdwr, cynnorth|wya di ni&ocirc; Arglwydd ein Duw ni, canys pwy|&s;o 'r ydym ni arnat ti, ac yn dy enw di y daethom yn erbyn y dorf honn: &ocirc; Arglwydd ein Duw ni ydwyt ti, na orchfyged d&ycirc;n i'th erbyn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Felly 'r Arglwydd a darawodd yr Ethi|opiaid o flaen A&s;a, ac o flaen Iuda: a'r Ethio|piaid a ffoa&s;ant.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac A&s;a, a'r bobl y rhai [oeddynt] gyd ag ef ai herlidiodd hwynt hyd Gerar, a &s;yrthi|odd [llawer] o'r Ethiopiaid heb fywyd yn|ddynt, canys dryllia&s;yd hwynt o flaen yr Argl|wydd, ac o flaen ei wer&s;&s;yll ef: a hwy a dduga|&s;ant ymmaith anrhaith fawr iawn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A tharaw&s;ant yr holl ddina&s;oedd o am|gylch Gerar canys yr oedd dychryn yr Arglw|ydd arnynt hwy: a hwynt a anrhaithia&s;ant yr holl ddina&s;oedd, canys anrhaith fawr oedd yn|ddynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Llue&s;tai hefyd yr anifeiliaid a daraw&s;ant hwy, a chaeth gluda&s;ant lawer o ddefaid, a cha|m&ecirc;lod: a dychwela&s;ant i Ieru&s;alem.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>A&s;a wrth gyngor Azaria yn deleu gau-dduwiaeth. 14 yn peri i'r bobl wneuthur cyngrair a'r Arglwydd 16 ac yn di&s;wyddo ei fam am ei gau-dduwiaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNA y&s;pryd Duw a ddaeth ar Azaria fab Obed.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a aeth allan o flaen A&s;a, ac a ddy|wedodd wrtho ef, &ocirc; A&s;a, a holl Iuda, a Benia|min gwrandewch fi: yr Arglwydd [&s;ydd] gyd a chwi tra fyddoch gyd ag ef, ac os cei&s;iwch ef, chwi ai cewch ef, ac os gwrthodwch ef, yntef a'ch gwrthyd chwitheu.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dyddiau lawer [fuant] i I&s;rael heb y gwir Dduw, ac heb offeiriad yn ddy&s;cawdur, ac heb gyfraith.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pan ddychwelodd [neb] yn ei gyfyngdra at Arglwydd Dduw I&s;rael, ai gei&s;io ef, yna hwynt ai caw&s;ant ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac yn yr am&s;eroedd hynny nid [oedd] heddwch i'r hwn oedd yn myned allan, ac yn dyfod i mewn: ond blinder lawer ym my&s;c holl bre&s;&s;wyl-w&ycirc;r y ddaiar.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys cenedl a ddini&s;triwyd gan genedl, a dinas gan ddinas: o blegit yr Arglwydd ai poenodd hwynt a phob aflwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Cryfhewch gan hynny, ac na lae&s;ed eich dwylo: canys y mae gwobr i'ch gwaith chwi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pan glybu A&s;a y geiriau hyn, a phroph|wydoliaeth Obed y prophwyd, yna efe a gryf|haodd, ac a fwriodd ymmaith y ffiaidd [eulyn|nod] o holl wl&acirc;d Iuda, a Beniamin, ac o'r holl ddina&s;oedd y rhai a ennilla&s;e efe o fynydd E|phraim: ac efe a adnewyddodd allor 'yr Ar|glwydd yr hon [oedd] o flaen porth yr Ar|glwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a gynhullodd holl Iuda, a Benia|min, a'r dieithriaid gyd a hwynt o Ephraim, a Mana&s;&s;es, ac o Simeon: canys hwy a &s;yrthia|&s;ant atto ef yn aml o I&s;rael, pan wel&s;ant fod yr Arglwydd el Dduw gyd ag ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly hwynt a ymgymiullalant i Ieru|&s;alem yn y trydydd mis: yn y bymthecfed flwyddyn o deyrna&s;iad A&s;a.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A hwynt a abertha&s;ant i'r Arglwydd y dwthwn hwnnw o'r anrhaith [yr hon] a dduga|&s;ent, &s;aith gant o eidionnau, a &s;aith mil o dde|faid.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A hwynt a ddaethant dann gyfammod i gei&s;io Arglwydd Dduw eu tadau, ai holl ga|lon, ac ai holl enaid.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A phwy bynnac ni chei&s;ie Arglwydd Dduw I&s;rael, efe a roddid i farwolaeth: yn fy|chan, [ac] yn fawr, yn &wcirc;r, [ac] yn wraig.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A hwynt a dynga&s;ant i'r Arglwydd a llef vchel, ar a bloedd: ag vdcyrn hefyd, ac a thrwmp&ecirc;dau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A holl Iuda a lawenycha&s;ant o herwydd y ll&wcirc;, canys ai holl galon y tynga&s;ent, ac ai holl ewyllys y cei&s;ia&s;ant ef, a hwynt ai caw&s;ant ef: a'r Arglwydd a roddodd lonyddwch iddynt hwy o amgylch.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r brenin A&s;a a &s;ymmudodd Maacha ei fam o [fod] yn dywy&s;oges,<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 15.13.</NOTE> o herwydd gwneuthur o honi hi ddelw mewn llwyn: ac A&s;a a dorrodd ei delw hi, ac ai drylliodd, ac ai llo&s;codd wrth afon Cedron.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ond nid y&s;cogwyd yr vchelfeudd o I|&s;rael: er hod calon A&s;a yn berffaith ei holl ddy|ddiau ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac efe a dd&ucirc;g i mewn i d&ycirc; 'r Arglwydd yr hyn a gy&s;&s;egra&s;e ei d&acirc;d ef, a'r hyn a gy&s;&s;e|gra&s;&s;e efe ei hun yn aur, ac yn arian, ac yn le|&s;trr.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac ni bu rhyfel hyd y bymthecfed flwy|ddyn ar hugain o deyrna&s;iad A&s;a.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Hanani yn ceryddu A&s;a am y cyfammod yr hwn a wna|ethe efe a brenin Syria.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN yr vnfed flwyddyn ar bymthec ar hu|gain o deyrna&s;iad A&s;a y daeth Baa&s;a bre|nin I&s;rael i fynu yn erbyn Iuda,<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 15.17.</NOTE> ac a adaila|dodd Ramah: fel nad adawe efe [i neb] fyned, na dyfod at A&s;a brenin Iuda.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna A&s;a a dd&ucirc;g allan arian, ac aur o dry&s;|&s;orau t&ycirc; 'r Arglwydd, a th&ycirc; 'r brenin: ac ai han|fonodd at Benhadad brenin Syna, yr hwn o|edd yn trigo yn Dama&s;cus gan ddywedyd,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Cyfammod [&s;ydd] rhyngofi a thi, a rhwng fy nh&acirc;d i a'th d&acirc;d tithe: wele anfonais atat ti arian, ac aur, dos, torr dy gyfammod a Baa&s;a brenin I&s;rael fel y cilio efe oddi wrthifi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Felly Benhadad a wrandawodd ar y bre|nin A&s;a, ac a anfonodd dywy&s;ogion y lluoedd y
<PB N="182" REF="199">rhai [oeddynt] ganddo ef yn erbyn dina&s;oedd I&s;rael, a hwy a daraw&s;ant Hion, a Dan, ac Abel-maim: a holl dry&s;&s;orau dina&s;oedd Neph|thali.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phan glybu Baa&s;a [hynny,] yna efe a beidiodd ac adailadu Ramah:<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 15.122.</NOTE> canys [A&s;a] a lu|ddiodd ei waith ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna A&s;a 'r brenin a gymmerth holl Iuda, ac a gluda&s;ant gerrig Ramah, ai choed y rhara adailada&s;e Baa&s;a: ac a adailadodd a hwynt Gi|bea, a Mi&s;pah.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y pryd hynny y daeth Hanani y gwele|dudd at A&s;a freniu Iuda: ac a ddywedodd wr|tho ef, gan i ti bwy&s;o ar frenin Syria, ac na phwy&s;ai&s;t ar yr Arglwydd dy Dduw, am hyn|ny y diangodd li&ucirc; brenin Syria o'th law di.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Onid oedd yr Ethiopiaid,<NOTE PLACE="marg">Pen. 12.3. 2. Mac. 9.5. &amp; 12.22.</NOTE> a'r Lybiaid yn lu dirfawr, a cherbydau, ac a gw&ycirc;r meirch yn aml iawn&lpunctel; ond am it bwy&s;o ar yr Arglwydd efe ai rhoddodd hwynt yn dy law di&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys y mae llygaid yr Arglwydd yn edrych ar yr holl ddaiar i ymegnio gyd [a'r rhai ydynt] ai calon yn berffaith tu ag atto ef, yn&s;yd y gwnaetho&s;t yn hyn: canys rhyfeloedd bellach fyddant i'th erbyn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y digiodd A&s;a wrth y gweledudd, ac ai rhoddodd ef mewn carchar-d&ycirc;, canys [yr oedd efe] yn ddiglion wrtho ef am y peth hyn: ac A&s;a a orthrymmodd [rai] o'r bobl y pryd hynny.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac wele weithrodoedd Afa y rhai cyntaf, a'r rhai diweddaf: ie wele hwynt yn &s;crifenne|dic yn llyfr brenhinoedd Iuda, ac I&s;rael.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac A&s;a a glafychodd oi draed yn y bed|waredd flwyddyn ar bymthec ar hugain oi de|yrna&s;iad, nes iw glefyd [ddolurio] yn ddirfawr: etto ni chei&s;iodd efe yr Arglwydd yn ei glefyd, onid y meddygon.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Felly A&s;a a hunodd gyd ai dadau: ac a fu farw yn yr vnfed flwyddyn a deugain oi de|yrna&s;iad ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A chladda&s;ant ef yn ei feddrod yr hwn a wnaethe efe iddo yn ninas Dafydd, a rhodda|&s;ant ef i orwedd mewn gwely 'r hwn a lawna&s;e efe a ph&ecirc;r aroglau o amryw rywogaethau we|di eu gwneuthur drwy waith apothecari, a hwy a gynneua&s;ant iddo ef gynneu mawr iawn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duwiol a llwyddiannus deyrna&s;iad Ieho&s;aphat.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AE Ieho&s;aphat ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef: ac a orthrechodd ar I&s;rael.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a roddodd fyddin ym mhob vn o gaeroc ddina&s;oedd Iuda: ac a roddes raglawi|aid yng-wl&acirc;d Iuda, ac yn nina&s;oedd Ephraim y rhai a ennilla&s;e A&s;a ei dad ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r Arglwydd a fu gyd ag Ieho&s;aphat: canys efe a rodiodd<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 29.29.</NOTE> , yn ffyrdd cyntaf Dafydd ei dad, ac nid ymofynnodd am Baalim.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Eithr Duw ei d&acirc;d a gei&s;iodd efe, ac yn ei orchymynnion ef y rhodiodd efe: ac nid yn &ocirc;l arfer I&s;rael.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am hynny 'r Arglwydd a &s;iccrhaodd y frenhiniaeth yn ei law ef, a holl Iuda a rodda|&s;ant anrhegion i Ieho&s;aphat: felly 'r ydoedd iddo ef olud, ac anrhydedd yn helaeth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a dderchafodd ei galon yn ffyrdd yr Arglwydd: ac efe a fwriodd ymmaith hefyd yr vchelfeudd a'r llwynau o Iuda.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yn y drydedd flwyddyn oi deyrna&s;iad, efe a anfonodd ei dywy&s;ogion, &s;ef Benhail, ac Oba|dia, a Zacharia, Nathaneel hefyd a Michaiahu, i ddy&s;cu drwy ddina&s;oedd Iuda.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A chyd a hwynt [yr anfonodd efe] y Lefi|aid hyn, Semeiahu, a Nethaniahu, a Zebadia|hu, ac A&s;ael, a Semiramoth, ac Iehonathan, ac Adoniahu, Tobiahu hefyd, a Thob-adonia|hu y Lefiaid: a chyd a hwynt Eli&s;ama, ac Ic|ram yr offeiriaid.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A hwynt a ddy&s;ca&s;ant yn Iuda, ac chyd a hwynt [yr oedd] llyfr cyfraith yr Arglwydd: felly 'r amgylcha&s;ant hwy holl ddina&s;oedd Iu|da, ac y dy&s;ca&s;ant y bobl.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac ar&s;wyd yr Arglwydd oedd ar holl deyrna&s;oedd y gwledydd y rhai [oeddynt] o amgylch Iuda: fel nad ymladda&s;ant hwy yn erbyn Ieho&s;aphat.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A [rhai] o'r Phili&s;tiaid oeddynt yn dw|yn i Ieho&s;aphat anrhegion, a theyrnged o ari|an: yr Arabiaid hefyd oeddynt yn dwyn iddo ef f&acirc;n y&s;crubliaid, [&s;ef] &s;aith m&icirc;l, a &s;aith gant o hyrddod, a &s;aith mil, a &s;aith gant o fychod.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Felly Ieho&s;aphat oedd yn myned rhag|ddo, ac yn cynnyddu yn oruchel: ac efe a adai|ladodd yn Iuda bal&acirc;&s;au, a dina&s;oedd try&s;&s;o|rau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A llawer o waith oedd ganddo ef yn ni|na&s;oedd Iuda: a rhyfel-w&ycirc;r cedyrn nerthol yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac dymma eu rhifedi hwynt yn &ocirc;l t&ycirc; eu tadau: o Iuda yn dywy&s;ogion y miloedd [yr oedd] Adna y tywy&s;og, a chyd ag ef dry-chant m&icirc;l [o w&ycirc;r] cedyrn nerthol.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac yn ne&s;af atto ef Iehohanan y tywy|&s;og: a chyd ag ef ddau cant a phedwar vgain mil.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A cher llaw iddo ef Ama&s;ia mab Zichri yn ei ymroddi ei hun i'r Arglwydd: a chyd ag ef ddau cant m&icirc;l [o w&ycirc;r] cedyrn nerthol.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac o Beniamin [yr oedd] Eliada yn [&wcirc;r] cadarn nerthol: a chyd ag ef ddau can-mil yn arfogion o fw&acirc;u, a thariannau.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A cher llaw iddo ef Iehozabad: a chyd ag ef gant a phedwar vgain mil wedi ymwre|gy&s;u i'r ll&ycirc;.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> y rhai hyn oeddynt yn gwa&s;anaethu 'r brenin heb law y rhai a rodda&s;e, y brenin yn y di|na&s;oedd caeroc drwy holl Iuda.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y gyfrathrach rhwng Ieho&s;aphat ac Ahab. 10 Gwiri|onedd Mielleas ei hun yn drech na chelwyld ped|war-cant o'r gau brophwydi.</P>
</ARGUMENT>
<PB REF="200">
<P N="1">AC<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 22.3.</NOTE> i Ieho&s;aphat yr ydoedd golud, ac an|rhydedd yn helaeth: ac efe a ymgyfathra|chodd ag Ahab.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac ym mhen [ennyd] o flynyddoedd efe a ddaeth i wared at Ahab i Samaria, ac Ahab a lladdodd ddefaid, a gwartheg yn aml iddo ef, ac i'r bobl y rhai [oeddynt] gyd ag ef, ac ai hanno|godd ef i fyned ifynu i Ramoth Gilead.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys Ahab brenin I&s;rael a ddywedodd wrth Ieho&s;aphat brenin Iuda,<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 22 4.</NOTE> a ei di gyd a mi i Ramoth Gilead&lpunctel; yntef a ddywedodd wrtho, yr ydwyfi fel tithe, a'm pobl maufi fel dy bobl di|the, a [byddaf] gyd a thi yn y rhyfel.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ieho&s;aphat hefyd a ddywedodd wrth fre|nin I&s;rael: ymgynghora attolwg heddyw a gair yr Arglwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna brenin I&s;rael a ga&s;clodd o'r proph|wydi bedwar cant o w&ycirc;r, ac a ddywedodd wrth|ynt hwy, a awn ni yn erbyn Ramoth Gilead i ryfel, neu a beidiaf&lpunctel; dyweda&s;ant hwythau, d&ocirc;s i fynu, canys yr arglwydd ai dyru yn llaw y brenin.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac Ieho&s;aphat a ddywedodd, onid [oes] ymma [vn] prophwyd i'r Arglwydd mwyach, fel yr ymgynghorem ag ef&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A brenin I&s;rael a ddywedodd wrth Ieho|&s;aphat, [y mae] etto vn g&wcirc;r drwy 'r hwn y [ga|llem] ymgynghori a'r Arglwydd, ond y mae yn g&acirc;s gennifi ef, canys nid yw 'n prophwydoi mi ddaioni, onid drygioni er ei oed, efe [yw] Mi|chea mab Iimla: a dywedodd Ieho&s;aphat, na ddyweded y brenin felly.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna brenin I&s;rael a alwodd ar vn [oi] &s;tafellyddion: ac a ddywedodd, bry&s;&s;ia [galw] Michea fab Iimla.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A brenin I&s;rael ac Ieho&s;aphat brenin Iuda oeddynt yn ei&s;tedd bob vn ar ei deyrn-ga|der wedi en gwi&s;co mewn [brenhinawl] wi&s;|coedd, ei&s;tedd yr oeddynt mewn llannerch [wrth] ddrws porth Samaria: a'r holl broph|wydi oeddynt yn prophwydo ger eu bron hw|ynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A Zidecia mab Chanaana a wnaethe iddo ei hun gyrn heirn:<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 22.11.</NOTE> ac a ddywedodd, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, a'r rhai hyn y corni di y Syriaid nes it eu difa hwynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r holl brophwydi oeddynt yn proph|wydo fel hyn gan ddywedyd: dos i fynu i Ra|moth Gilead, a ffynna, canys yr Arglwydd ai dyru hi yn llaw y brenin.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r gennad yr hwn a aethe i alw Michea a lefarodd wrtho ef gan ddywedyd,<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 22.13.</NOTE> wele eiriau y prophwydi o vn enau yn dda i'r brenin: bydd|ed gan hynny attolwg dy air dithe fel vn o'r rhai hynny, dywet y goref.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A Michea a ddywedodd: [fel] mai byw 'r Arglwydd, [diau] mai 'r hyn a ddywedo fy Nuw, hynny a lefarafi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly efe a ddaeth at y brenin, a'r brenin a ddywedodd wrtho ef, Michea, a awn ni i ryfel yn erbyn Ramoth Gilead, neu a beidiafi&lpunctel; dywe|dodd yntef, ewch i fynu, a ffynnwch, canys rho|ddir hwynt yn eich llaw chwi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r brenin a ddywedodd wrtho ef, hyd ba &s;awl gwaith yr ydwyfi yn dy dynghedu di, ar na leferech wrthifi onid gwirionedd yn enw 'r Arglwydd?</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna efe a ddywedodd: gwelais holl I&s;|rael yn wa&s;caredic ar y mynyddoedd fel defaid y rhai ni [bydde] iddynt fugail: a dywedodd yr Arglwydd, nid [oes] fei&s;tred arn<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nt hwy, dychweled pob vn iw d&ycirc; ei hun mewn tangne|ddyf.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A brenin I&s;rael a ddywedodd wrth Ie|ho&s;aphat: oni ddywedais i wrthit, na prophwy|de efe ddaioni i mi, onid drygioni&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yntef a ddywedodd, gan hynny gwrando air yr Arglwydd: gwelais yr Arglwydd yn ei|&s;tedd ar ei or&s;eddfa, a holl l&ucirc; y nefoedd yn &s;efyll ar ei ddeheu-law ef, ac ar ei law a&s;&s;wy ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A dywedodd yr Arglwydd, pwy a dwy|lla Ahab brenin I&s;rael fel yr elo efe i fynu, ac y &s;yrthio yn Ramoth Gilead&lpunctel; (dywedodd hefyd) vn oedd yn dywedyd fel hyn, ac arall oedd yn dywedyd fel hyn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna y&s;pryd a aeth allan, ac a &s;afodd ger bron yr Arglwydd, ac a ddywedodd, myfi ai twyllaf ef: a dywedodd yr Arglwydd wrtho ef, pa fodd&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Dywedodd yntef, myfi a &acirc;f allan,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. The&s;&s;. 2.10.</NOTE> ac a fyddaf yn y&s;pryd celwyddoc yng-enau ei holl brophwy di ef: yna y dywedodd [yr Arglwydd] twylli, a gorchfygi, dos allan, a gwna felly.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac yn awr wele 'r Arglwydd a roddodd y&s;pryd celwyddoc yng-enau dy brophwydi hynn: a'r Arglwydd a lefarodd am danat ti ddrygioni.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna Zidecia mab Chanaana a ne&s;&s;aodd, ac a darawodd Michea tan [ei] gern, ac a ddy|wedodd: pa ffordd yr aeth y&s;pryd yr Arglwydd oddi wrthifi i ymddiddan a thi&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A Michea a ddywedodd, wele ti a gei weled y dwthwn hwnnw: pan elech di o &s;tafell i &s;tafell i ymguddio.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A brenin I&s;rael a ddywedodd, cymme|rwch Michea, a dygwch ef at Amon tywy&s;og y ddinas: ac at Ioas mab y brenin.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A dywedwch, fel hyn y dywedodd y bre|nin, go&s;odwch hwn yn y carchar-d&ycirc;: a bwy|dwch ef a bar a cy&s;tudd, ac a dwfr blinder, nes i mi ddyfod ellwaith mewn heddwch.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna y dywedodd Michea, os gan ddych|welyd y dychweli di mewn heddwch ni lefarodd yr Arglwydd yno fi, efe a ddywedodd hefyd, gw|randewch [hyn] yr holl bobl.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Felly y brenin I&s;rael, ac Ieho&s;aphat brenin Iuda a aethant i fynu i Ramoth Gilead.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A brenin I&s;rael a ddywedodd wrth Ie|ho&s;aphat,<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 22.30,</NOTE> mi a newidiaf fy nillad, ac a &acirc;f i'r rhyfel, ond gwi&s;c di dy ddillad: felly brenin I&s;rael a newidiodd ei ddillad, a hwy a aethant i'r rhyfel.</P>
<PB N="183" REF="200">
<P N="30"><HI>30</HI> A bren&icirc;n Syria a orchymynnodd i dy|wy&s;ogion y cerbydau y rhai [oeddynt] ganddo ef gan ddywedyd, nac ymleddwch a bychan, nac a mawr, onid a brenin I&s;rael yn vnic.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Pan welodd tywy&s;ogion y cerbydau Ie|ho&s;aphat, yna hwy a ddyweda&s;ant, brenin I&s;ra|el [yw] efe, a hwy a droa&s;ant i ymladd yn ei er|byn ef: ond Ieho&s;ophat a waeddodd, a'r Ar|glwydd ai cynnorthwyodd ef, a Duw ai gyrrodd hwynt oddi wrtho ef.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A phan welodd tywy&s;ogion y cerbydau nad brenin I&s;rael oedd efe: yna hwynt a ddych|wela&s;ant oddi ar ei &ocirc;l ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna [rhyw] &wcirc;r a dynnodd mewn b&wcirc;a ar ei amcan,<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 22.34.</NOTE> ac a darawodd frenin I&s;rael rhwng y cy&s;&s;ylldiadau, &s;ef rhwng [cy&s;&s;ylldiadau] y llu|ric: am hynny efe a ddywedodd wrth ei wa&s;tra|wd, tr&ocirc; dy law, a dwg fi allan o'r g&acirc;d, canys fo'm clwyfwyd i.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A'r rhyfel a gryfhaodd y dwthwn hwn|nw, a brenin I&s;rael oedd yn &s;efyll mewn cerbyd ar gyfer y Siriaid hyd yr hwyr: ac efe a fu farw ym mhr&ycirc;d machludiad haul.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iehu yn ceryddu Ieho&s;aphat. 4 Gofal Ieho&s;aphat am yr iawn grefydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Ieho&s;aphat brenin Iuda a ddychwe|lodd iw d&ycirc; ei hun i Ieru&s;alem mewn hedd|wch.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac Iehu mab Hanani y gweledudd a aeth oi flaen ef, ac a ddywedodd wrth y brenin Ieho|&s;aphat, ai cynnorthwyo yr annuwiol, a charu y rhai oeddynt yn ca&s;&s;au yr Arglwydd a wnait ti&lpunctel; am hyn digofaint oddi wrth yr Arglwydd [&s;ydd yn dyfod] arnat ti.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Er hynny pethau d&acirc; a gafwyd ynot ti: canys ti a dynnai&s;t ymmaith y llwyni o'r wl&acirc;d, ac a baratoai&s;t dy galon i gei&s;io Duw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Felly Ieho&s;ophat a drigodd yn Ieru&s;a|lem: ac a ddychwelodd, ac a aeth trwy yr bobl o Beer-&s;eba hyd fynydd Ephraim, ac ai d&ucirc;g hw|ynt eil-waith at Arglwydd Dduw eu tadau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a o&s;ododd farn-w&ycirc;r yn y wl&acirc;d, drwy holl ddina&s;oedd caeroc Iuda, ac ym mhob dinas.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a ddywedodd wrth y barn-w&ycirc;r, gwe|lwch beth yr ydych yn ei wneuthur, canys nid tros dd&ycirc;n y bernwch onid tros yr Arglwydd: ac [efe a fydd] gyd a chwi wrth roddi barn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yn awr gan hynny bydded ofn yr Arglw|ydd arnoch chwi: cedwch, a gwnewch [hynny] o herwydd nid [oes] anwiredd gyd a'r Arglw|ydd ein Duw,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 10.17. iob. 34.19. act. 10.34. rhuf. 2.11. galath. 2.6. ephe. 6.9. colo&s;. 3.25. 1. Pet. 1.17.</NOTE> na derbyniad wyneb, na derby|niad gwobr.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac Ieho&s;aphat a o&s;ododd hefyd yn Ieru|&s;alem [rai] o'r Lefiaid, ac o'r offeiriaid, ac o ben|nau tadau I&s;rael [i or&icirc;n]barnedigaethau a mat|terion yr Arglwydd: a hwynt a ddychwela&s;ant i Ieru&s;alem.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a orchymynnodd iddynt gan ddy|wedyd: fel hyn y gwnewch mewn ofn yr Ar|glwydd, mewn ffydd, ac a chalon berffaith.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am b&ocirc;b ymry&s;on a'r a dd&ecirc;l attoch chwi oddi wrth eich brodyr (y rhai &s;y yn trigo yn eu dina&s;oedd) rhwng gwaed a gwaed, rhwng cy|fraith a gorchymyn, deddfau a barnedigaethau, rhybyddiwch hwynt fel na thro&s;&s;eddant yn er|byn yr Arglwydd, a bod [ei] ddigofaint ef ar|noch chwi, ac ar eich brodyr: felly gwnewch, ac na thro&s;&s;eddwch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac wele Amaria 'r offeiriad [&s;ydd] yn benn arnoch chwi ym mhob peth [a berthyno i'r] Arglwydd, a Zebadia mab I&s;mael yn flae|nor ar d&ycirc; Iuda ym mhob achos i'r brenin, a'r Lefiaid yn &s;wyddogion ger eich bron chwi: ymwr&ocirc;lwch, a gwnewch [hynny,] a'r Arglw|ydd fydd gyd a'r daionus.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ieho&s;aphat trwy weddi yn cei&s;io, ac yn cael y fuddugo|liaeth yn erbyn ei elynnion. 30 Ei holl deyrna&s;iad ef. 35 A'r cerydd a gafodd efe am wneuthur cyfam|mod a'r anffyddlon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC wedi hyn meibion Moab, a meibion Ammon a ddaethant, a chyd a hwynt [era|ill] o'r Ammoniaid yn erbyn Ieho&s;aphat i ryfel.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y deuwyd, ac y mynegwyd i Ieho&s;o|phat gan ddywedyd, tyrfa fawr a ddaeth yn dy erbyn di o'r tu hwnt i'r m&ocirc;r, [&s;ef] o Syria: ac wele [y maent] hwy yn Ha&s;on Thamar hon|no [yw] Engedi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac Ieho&s;ophat a ofnodd, ac a roddes ei fr&ycirc;d ar gei&s;io 'r Arglwydd: ac a gyhoeddodd ympryd drwy holl Iuda.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac Iuda a ymga&s;cla&s;ant i ymgynghori a'r Arglwydd: canys hwy a ddaethant o holl ddina&s;oedd Iuda i ymofyn a'r Arglwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac Ieho&s;ophat a &s;afodd yng-hynnulleid|fa Iuda, ac Ieru&s;alem yn nh&ycirc; 'r Arglwydd, o flaen y cyntedd newydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a ddywedodd: &ocirc; Arglwydd Dduw ein tadau, onid tydi ydwyt Dduw yn y nefoedd, a thi ydwyt yn llywodraethu ar holl deyrna&s;o|edd y cenhedloedd: ac yn dy law di [y mae] nerth a chadernid, ac nid oes a ddichon dy wrthwyne|bu di&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Onid ti ein Duw a yrrai&s;t ymmaith bre&s;&s;|wyl-w&ycirc;r y wl&acirc;d hon o flaen dy bobl I&s;rael&lpunctel; ac ai rhodda&icirc;&s;t hi i h&acirc;d Abraham dy garedigol yn dragywydd&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A thriga&s;ant ynddi: ac a adailada&s;ant i ti yn ddi gy&s;&s;egr i'th enw, gan ddywedyd,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Os daw niwed arnom ni [&s;ef] cleddyf bar|nedigaeth, neu haint, neu newyn, ni a &s;afwn o flaen y t&ycirc; hwn, a cher dy fron di (canys dy enw di [&s;ydd] yn y t&ycirc; hwn) am hynny y gwaedd wn arnat yn ein cyfyngdra, gwrando dithe a gwa|ret [ni.]</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yn awr wele feibion* Ammon, a Mo|ab,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 8.38. pen. 6.28. Gen. 36.8. deut. 2.4. i&s;od. 23.</NOTE> a [thrigolion] mynydd Seir y rhai ni chan|hiedai&s;t i I&s;rael fyned attynt pan ddaetha~t o w|l&acirc;d yr Aipht: er iddynt hwy droi oddi wrthynt &icirc;e heb eu difa:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Etto wele hwyntwy yn talu i ni: gan ddyfod i'n bwrw ni allan o'th etifeddiaeth di yr hon a wna<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">tho&s;t i ni ei gore&s;cyn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Oh ein Duw~ ni, oni ferni di hwynt&lpunctel; ca|nys
<PB REF="201">nid [oes] gennym ni nerth [i &s;efyll] o flaen y dyrfa fawr hon yr hon &s;ydd yn dyfod i'n her|byn ni: ac ni &wcirc;yddom ni beth a wnawn, ond ar|nat ti [y mae] ein llygaid.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A holl Iuda oeddynt yn &s;efyll ger bron yr Arglwydd: eu pla~t hefyd, eu gwragedd ai meibio~</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac Iahziel mab Zacharia, fab Banaia fab Iehiel, fab Mathania y Lefiad o febion A|&s;aph ydoedd [yno, ac] arno ef y daeth y&s;pryd yr Arglwydd yng-hanol y gyunulleidfa.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a ddywedodd, gwrandewch holl Iuda, a thrigolion Ieru&s;alem, a [thithe] &ocirc; fre|nin Ieho&s;aphat: fel hyn y dywedodd yr Arglw|ydd wrthych chwi, nac ofnwch chwi, ac nac ar&s;|wydwch rhac ofn y dyrfa fawr hon, canys nid ei|ddo chwi y rhyfel, eithr eiddo Duw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y foru ewch i wared yn eu herbyn hw|ynt, wele hwynt yn dyfod i fynu wrth darren Ziz: a chwi ai goddiweddwch hwynt yng-hwrr yr afon tu ag anialwch Ieruel.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Nid [rhaid] i chwi ymladd yn y [rhyfel] hwn,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 14.13.</NOTE> &s;efwch yn llonydd, a gwelwch ymwa|red yr Arglwydd tu ag attoch chwi &ocirc; Iuda, ac Ieru&s;alem nac ofnwch, ac nac ar&s;wydwch, ewch y foru allan yn eu herbyn hwynt, a 'r Ar|glwydd [fydd] gyd a chwi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna Ieho&s;aphat a ymgrymmodd i lawr ar ei wyneb: holl Iuda hefyd, a holl drigolion Ieru&s;alem a &s;yrthia&s;ant ger bron yr Arglwydd gan addoli 'r Arglwydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r Lefiaid [y rhai oeddynt] o feibion y Cehathiaid, ac o feibion y Corathiaid a gyfoda|&s;ant i foliannu Arglwydd Dduw I&s;rael a llef fawr odieth.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Felly hwynt a gyfoda&s;ant yn forau, ac a aethant drwy anialwch Thecoa: ac wrth fyned o honynt, Ieho&s;ophat a &s;afodd, ac a ddywedodd, gwrandewch fi &ocirc; Iuda, a thrigolion Ieru&s;alem credwch i'r Arglwydd eich Duw, a chwi a &s;ic|crheuir, coeliwch ei brophwydi ef, ac chwi a ffyn|nwch.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac efe a ymgyngh&ocirc;rodd a'r bobl, ac a o&s;o|dodd gantorion i'r Arglwydd, a rhai yn moli|annu ym mhrydferthwch y cy&s;&s;egr: pan aent allan o flaen y rhyfel-w&ycirc;r yna y dywedent,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 136.</NOTE> clodforwch yr Arglwydd o herwydd ei drug a|redd [a beru] yn dragywydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac yn yr am&s;er y dechreua&s;ant hwy y g&acirc;n a'r molia~t y rhoddodd yr Arglwydd gynllwyn|w&ycirc;r yn erbyn meibion Ammon, a Moab, a [thrigolion] mynydd Seir (y rhai oeddynt yn dyfod yn erbyn Iuda (fel y llada&s;ant bawb ei gilydd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys meibion Ammon, a Moab a gyfo|da&s;ant yn erbyn trigolion mynydd Seir iw di|frodi, ac iw difetha [hwynt:]a phan orphenna|&s;ent hwy drigolion Seir helpia&s;ant ddifa pawb ei gilydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pan ddaeth Iuda hyd Mi&s;pa yn yr ani|alwch: yna 'r edrycha&s;ant ar y dyrfa, ac wele hwynt yn gelaneddau yn gorwedd ar y ddaiar, ac heb [vn] diangol.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Am hynny Ieho&s;aphat ai bobl a ddaeth i &s;clyfaethu eu hy&s;pail hwynt, a chaw&s;ant yn eu my&s;c hwy lawer o olud, a dillad, a thly&s;au dy|munol, &s;clyfaetha&s;ant iddynt beth anfeidrol: a thri diau y buant yn &s;clyfaethu 'r y&s;pail, canys mawr oedd hi.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac ar y pedwerydd dydd yr ymgynnull|a&s;ant i<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioel. 3.2.</NOTE> ddyffryn y fendith, canys yno y bendi|thia&s;ant yr Arglwydd: am hynny y gelwir he|nw y fann honno dyffryn y fendith hyd heddyw.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna holl w&ycirc;r Iuda, ac Ieru&s;alem a ddychwela&s;ant gyd ag Ieho&s;aphat eu pennadur hwynt, gan fyned yn &ocirc;l i Ieru&s;alem mewn lla|wenydd: canys yr Arglwydd a rodda&s;e lawe|nydd iddynt hwy ar eu gelynnion.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A hwynt a ddaethant i Ieru&s;alem a na|blau, a thelynau hefyd, ac vdcyrn i d&ycirc; 'r Ar|glwydd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac ofn Duw fu ar holl deyrna&s;oedd y ddaiar: pan glyw&s;ant hwy fel y rhyfela&s;e yr Ar|glwydd yn erbyn gelynnion I&s;rael.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Felly teyrnas Ieho&s;aphat a gafodd lo|nydd ai Dduw a roddodd iddo ef lonyddwch o amgylch.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac Ieho&s;aphat a deyrna&s;odd ar Iuda:<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Breu. 22.42.</NOTE> mab pymtheng-mlwydd ar hugain [oedd efe] pan ddechreuodd efe deyrna&s;u, a phum mhly|nedd ar hugain y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem, ac enw ei fam ef [oedd] Azuba merch Silhi.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac efe a rodiodd yn ffordd A&s;a ei dad, ac ni chiliodd oddi wrth hi: gan wneuthur yr hyn oedd inion yng-olwg yr Arglwydd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Er hynny, ni thynnwyd yr vchelfeudd ymmaith: canys ni pharatoa&s;e y bobl eu calon etto at Dduw eu tadau.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A'r rhan arall o'r gweithredoedd cyntaf a diweddaf i Ieho&s;aphat: wele hwynt yn &s;cri|fennedic ym my&s;c geiriau Iehu mab Hanani'r<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 29.29.</NOTE> hwn ai &s;crifennodd hwynt yn llyfr brenhi|noedd I&s;rael.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac wedi hyn Ieho&s;aphat brenin Iuda a ymgyfeillodd ag Ahazia brenin I&s;rael: hwnnw a ymr odda&s;e i ddrygioni.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac efe a vnodd ag ef ar wneuthur llong|au i fyned i Thar&s;is: a gwnaethant longau yn Ezion Gaber.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yna Eliezer mab Dodafah o Mare&s;ah a brophwydodd yn erbyn Ieho&s;aphat gan ddy|wedyd: o herwydd i ti ymgyfeillach ag Aha|zia, yr Arglwydd a rwygodd dy waith di,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 22.49.</NOTE> a'r llongau a ddrylliwyd fel nad alla&s;ant fy|ned i Thar&s;is.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Creulondeb a drygioni loram yr hwn a deyrna&s;odd yn lle Ieho&s;aphat. 16 Ac yntef yn cael Dialedd gan y Phili&s;tiaid, a thrwy glefyd erchyll.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Ieho&s;aphat a hunodd gyd ai dadau, ac a gladdwyd gyd ai henafiaid yn ninas Dda|fydd: ac Ioram ei fab a deyrna&s;odd yn ei le ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac iddo ef [yr oedd] brodyr, meibion Ieho|&s;aphat, Azaria, ac Iehiel, a Zacharia, ac a Azari|ahu, a Michael, a Saphatiah: y rhai hyn oll
<PB N="184" REF="201">[oeddynt] feibion Ieho&s;aphat brenin I&s;rael.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ai t&acirc;d hwynt a roddodd iddynt roddion lawer o arian, ac aur, a gwerthfawr bethau gyd a dina&s;oedd caerog Iuda: ac efe a roddodd y frenhiniaeth i Ioram, canys efe [oedd] y cyn|tafanedic.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 8.16.</NOTE> Ioram a gyfododd ar frenhiniaeth ei dad, ac a ymgadarnhaodd, ac a laddodd ei holl frodyr a chleddyf: a [rhai] hefyd o dywy&s;ogion I&s;rael.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Mab deuddeng-mlwydd ar hugain [oedd] Ioram pan ddechreuodd efe deyrna&s;u: ac &wcirc;yth mlynedd y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a rodiodd yn ffordd brenhinoedd I&s;|rael fel y gwnel&s;e t&ycirc; Ahab, canys merch Ahab oedd yn wraig iddo ef: felly efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng-olwg yr Arglwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond ni fynne 'r Arglwydd ddifetha t&ycirc; Ddafydd er mwyn<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 7.12. 2. bren. 8.19.</NOTE> y cyfammod yr hwn a am|moda&s;e efe a Dafydd: fel y dyweda&s;e, y rhodde efe iddo oleuni, ac iw feibion byth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yn ei ddyddiau ef y gwrthryfelodd Edom oddi tann law Iuda: ac y go&s;odant frenin i de|yrna&s;u arnynt eu hun.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac Ioram a drammwyodd gyd ai dywy|&s;ogion, ai holl gerbydau gyd ag ef: ac efe a gy|fododd liw nos, ac a darawodd yr Edomiaid y rhai oeddynt yn ei amgylchu ef, a thywy&s;ogion y cerbydau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly Edom a wrthryfelodd rhag [b&ocirc;d] tann law Iuda hyd y dydd hwn: yna y<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 8.22.</NOTE> gwrth|ryfelodd Libnah y pr&ycirc;d hynny oddi tann ei law ef: o herwydd iddo ef ymwrthod ag Arglwydd Dduw ei dadau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Efe hefyd a wnaeth vchelfeudd ym my|nyddoedd Iuda: ac efe a wnaeth i drigolion, Ieru&s;alem butteinio, ac a gymhellodd Iuda [i gau-dduwiaeth.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Daeth hefyd &s;crifen oddi wrth Elias y prophwyd atto ef gan ddywedyd: fel hyn y dy|wedodd Arglwydd Dduw Dafydd dy d&acirc;d, o herwydd na rodiai&s;t ti yn ffyrdd Ieho&s;aphat dy d&acirc;d, nac yn llwybrau A&s;a brenin Iuda,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Eithr rhodio o honot yn ffordd brenhino|edd I&s;rael, a gwneuthur o honot i Iuda, ac i dri|golion Ieru&s;alem butteinio, fel y putteiniodd t&ycirc; Ahab: a lladd o honot dy frodyr hefyd [o] d&ycirc; dy dad, y rhai [oeddynt] well na thi:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Wele yr Arglwydd a'th deru di a phl&acirc; mawr, ti a'th bobl: dy feibion hefyd, a'th wra|gedd, a'th holl olud.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A thi [a fyddi] mewn clefydau lawer, mewn clefyd o'th emy&s;caroedd: nes myned all|an o'th goluddion gan y clefyd o ddydd i ddydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Felly 'r Arglwydd a gyffr&ocirc;dd yn erbyn Ioram y&s;pryd y Phili&s;tiaid, a'r Arabiaid y rhai [oeddynt] ger llaw 'r Ethiopiaid.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A hwynt a ddaethant i fynu i Iuda, ac ai dryllia&s;ant hi, caeth-gluda&s;ant hefyd yr holl gy|foeth a'r a gafwyd yn nh&ycirc; 'r brenin, ai feibion, ai wragedd: ac ni adawyd mab iddo onid<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen, 22.1.6.</NOTE> Iehoa|haz yr ieuangaf oi feibion.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac wedi hyn oll yr Arglwydd ai tara|wodd ef yn ei emy&s;caroedd ag anaele glefyd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Felly y bu efe o ddyddiau i ddyddiau, ac wedi darfod y&s;paid dwy flynedd o ddyddiau ei emy&s;caroedd ef a aethant allan gan ei glefyd, felly y bu efe farw o glefydau drwg: ai bobl ni wnaetha~t iddo ef y fath gynneuad, ac iw dadau:</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Mab deuddeng-mlwydd ar hugain oedd efe pan ddechreuodd efe deyrna&s;u, a &wcirc;yth mly|nedd y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem: ac efe a ro|diodd heb hyfrydwch, a chladda&s;ant ef yn ninas Ddafydd, ond nid ym meddrod y brenhinoedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="22" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Athaliah yn difetha gwaedoliaeth y brenin, ond Ioas yr hwn a guddia&s;id rhagddi hi.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 1.24.</NOTE> Thrigolion Ieru&s;alem a vrdda&s;ant Aha|zia ei fab ieuangaf ef yn frenin yn ei l&ecirc; ef, canys y fintei yr hon a ddel&s;e gyd a'r Arabi|aid i'r gwer&s;&s;yll a ladda&s;e y rhai hynnaf oll: felly Ahazia mab Ioram brenin Iuda a deyr|na&s;odd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Mab* dwy flwydd a deugain [oedd] A|hazia pan ddechreuodd efe deyrna&s;u, ac vn flw|yddyn y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem: ac enw ei fam ef [oedd] Athaliah merch Omri.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yntef hefyd a rodiodd mewn ffyrdd t&ycirc; A|hab: canys ei fam ef oedd yn ei gyngh&ocirc;ri ef i wnethur drwg.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng|olwg yr Arglwydd, fel t&ycirc; Ahab: canys hwynt oeddynt gynghoriaid iddo ef ar &ocirc;l marwolaeth ei d&acirc;d ef, iw ddini&s;tr ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly efe a rodiodd yn eu cyngor hwynt, ac a aeth gyd ag Ioram mab Ahab brenin I&s;|rael i ryfel yn erbyn Hazael brenin Syria yn Ramoth Gilead: a'r Syriaid a daraw&s;ant Io|ram,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a ddychwelodd i ymiachau i Iezra|hel, o herwydd y dyrnodiau a'r rhai y taraw&s;ent ef yn Ramah pan ymladdodd efe ag Hazael bre|nin Syria: ac Ahazia mab Ioram brenin Iu|da a aeth i wared i ym weled ag Ioram mab A|hab i Iezrahel, canys claf oedd efe.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A dini&s;tr Ahazia oedd oddi wrth Dduw, am fyned at Ioram: pan ddaeth, efe a aeth gyd ag Ioram yn erbyn Iehu mab Nim&s;i 'r hwn a<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 9.7.</NOTE> en|neinia&s;e 'r Arglwydd i dorri ymmaith d&ycirc; Ahab.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A phan farnodd Iehu yn erbyn t&ycirc; Ahab: yna efe a gafodd dywy&s;ogion Iuda, a meibion brodyr Ahazia y rhai oeddynt yn gwa&s;anaethu Ahazia, ac efe ai lladdodd hwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a gei&s;iodd Ahazia, a hwynt ai dalia|&s;ant ef (lle yr oedd efe yn llechu yn Samaria) a hwy ai duga&s;ant ef at Iehu, lladda&s;ant ef hefyd, a chladda&s;ant ef, canys dyweda&s;ant, mab Ieho|&s;aphat [yw] efe yr hwn a gei&s;iodd yr Arglwydd ai holl galon: felly ni [adawyd] i d&ycirc; Ahazia [neb] i lywodraethu y deyrnas.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pan welodd Athaliah mam Ahazia farw oi mab hi: yna hi a gyfododd, ac a ddife|thodd holl frenhinawl h&acirc;d t&ycirc; Iuda.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ond Io&s;abah merch y brenin a gym|merth
<PB REF="202">Ioas fab Ahaziah, ac ai lladraraodd ef o fy&s;c meibion y brenin y rhai a lladdwyd, ac ai rhoddodd ef, ai fammaeth mewn &s;tafell y gwel&acirc;u: felly Io&s;abah merch y brenin Ioram gwraig Ichoiada yr offeiriad ai cuddiodd ef (ca|nys chwaer Ahazia ydoedd hi) rhac ofn Athali|ah, fel na laddwyd ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a fu yng-hudd gyd a hwynt yn nh&ycirc; Dduw chwe blynedd: ac Athaliah oedd yn te|yrna&s;u ar y wl&acirc;d.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="23" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iehoidah yn peri cor&ocirc;ni Ioas. 5 Lladd Athaliah, 17 a dini&s;trio yr eulyn dduwiau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 11.4.</NOTE> y &s;eithfed flwyddyn yr ymgadarn|haodd Iehoiadah, ac y cymmerodd efe dy|wy&s;ogion y cantoedd, &s;ef Azariah mab Ioram, ac I&s;mael mab Iohanan, ac Azariah mab O|bed, a Maa&s;iah mab Adaiah, ac Eli&s;aphat mab Zichri gyd ag ef mewn cyfammod.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A hwynt a amgylcha&s;ant drwy Iuda, ac a gynnulla&s;ant y Lefiaid o Holl ddina&s;oedd Iu|da, a phenau cenedl I&s;rael: ac a ddaethant i Ie|ru&s;alem.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r holl gynnulleidfa a wnaethant gyfam|mod a'r brenin yn nh&ycirc; Dduw: ac efe a ddywe|dodd wrthynt hwy: wele mab y brenin a deyr|na&s;a<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 7.12. 1. bren. 2.4.</NOTE> fel y llefarodd yr Arglwydd am feibion Dafydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dymma y peth yr hwn a wnewch chwi: y drydedd rann o honoch y rhai a ddeuant i me|wn [ar] y Sabboth o'r offeiriaid, ac o'r Lefiaid [fyddant] yn borthorion i'r trothwyau.<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 11.6.</NOTE></P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r drydedd rann [fydd] yn nh&ycirc; 'r brenin, a'r drydedd rann yn y porth pennaf: a'r holl bobl [a &s;afant] yng-hynteddau t&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac na ddeled [neb] i d&ycirc; 'r Arglwydd, onid yr offeiriaid, a'r gwenidogion o'r Lefiaid, deuant hwy i mewn, canys &s;anctaidd ydynt: a'r holl bobl a gadwant wiliadwriaeth yr Arglwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r Lefiaid a amgylchynant y brenin, p&ocirc;b vn ai arfau yn ei law, a'r hwn a ddelo i'r t&ycirc; lla|dder ef: a byddwch gyd a'r brenin pan ddelo efe i mewn, a phan ddelo efe allan.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r Lefiaid a holl Iuda a wnaethant yn &ocirc;l yr hyn oll a orchymynna&s;e Iehoiadah yr offeiri|ad, a hwy a gymmera&s;a~t bawb eu gw&ycirc;r y rhai a oeddynt yn dyfod i mewn [ar] y Sabboth: gyd a'r rhai oeddynt yn myned allan [ar] y Sab|both (canys ni ryddhau&s;e Iehoiadah 'r offeiriad y do&s;parthiadau)</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac Iehoiadah 'r offeiriad a roddodd i dy|wy&s;ogion y cantoedd y gwaiw-ffyn, a'r tarian|nau, a'r e&s;tylch y rhai [fua&s;ent] yn eiddo y bre|nin Dafydd: y rhai [oeddynt] yn nh&ycirc; Dduw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe a<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 11.11.</NOTE> gyfleuodd yr holl bobl, a phob vn ai gleddyf yn ei law, o'r tu dehau i'r t&ycirc; hyd y tu a&s;&s;wy i'r t&ycirc;, yng-hylch yr allor, a'r t&ycirc;, wrth y brenin oddi amgylch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y duga&s;ant allan fab y brenin, a rho|dda&s;ant y goron arno ef, a'r de&s;tiolaeth, ac ai hurdda&s;ant ef yn frenin: Iehoiahah hefyd ai fei|bion ai heneinia&s;ant ef, ac a ddyweda&s;ant, byw fyddo 'r brenin.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pan glybu Athaliah dr&wcirc;&s;t y bobl yn rhe|deg, ac yn moliannu y brenin: yna hi a ddaeth at y bobl i d&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pan edrychodd hi, yna wele y brenin oedd yn &s;efyll yn ei l&ecirc; wrth y ddyfodfa, a'r tywy|&s;ogion, a'r vdcyrn o amgylch y brenin, a holl bobl y wl&acirc;d yn llawen, ac yn llei&s;io mewn vd|cyrn, a'r cantorion ag offer gerddgar, a'r rhai a fedrent foliannu: yna Athaliah a rwygodd ei gwi&s;coedd, ac a ddywedodd, bradwriaeth, brad|wriaeth.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac Iehoiadah yr offeiriad a barodd i dy|wy&s;ogion y cantoedd, [&s;ef] &s;wyddogion y ll&ucirc; fyned allan, ac a ddywedodd wrthynt, dygwch hi allan o'r rhe&s;&s;au, a'r hwn a ddelo ar ei h&ocirc;l hi lladder ef a chleddyf: canys dyweda&s;e 'r offei|riaid, na ladder hi yn nh&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny y go&s;oda&s;ant ddwylo arni hi, a hi a ddaeth tu a'r porth y deue y meirch i d&ycirc; y brenin, ac yno y lladda&s;ant hwy h&icirc;.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac Iehoiadah a wnaeth gyfammod rhyngddo ei hun a'r holl bobl, a'r brenin: i fod yn bobl i'r Arglwydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna 'r holl bobl a ddaethant i d&ycirc; Baal, ac ai de&s;truwia&s;ant ef, ai allorau, ei ddelwau hefyd a ddryllia&s;ant hwy: felly y llada&s;ant hwy Ma|than offeiriad Baal o flaen yr allor.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac Iehoiadah a o&s;ododd &s;wyddogio~ [yn] nh&ycirc; 'r Arglwydd tann law y Lefiadaidd offeiri|aid y rhai a ddo&s;partha&s;e Dafydd yn nh&ycirc; yr Ar|glwydd i offrymmu poeth offrymmau i'r Ar|glwydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 28.3.</NOTE> fel y mae yn &s;crifennedic yn llyfr Mo&s;es mewn llawenydd a ch&acirc;n: fel y trefna&s;e Dafydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a gyfleuodd y porthorion wrth byrth t&ycirc; 'r Arglwydd: fel na dd&ecirc;le i mewn yr hwn [fydde] aflan mewn dim oll.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Cymmerodd efe hefyd dywy&s;ogion y cantoedd, a'r pendefigio~, a'r rhai oeddynt yn ar|glwyddiaethu ar y bobl, a holl bobl y wl&acirc;d, ac efe a barodd i'r brenin ddyfod i wared o d&ycirc; 'r Ar|glwydd, a hwy a ddaetha~t i fewn porth vchaf t&ycirc; y brenin: a chyfleua&s;ant y brenin ar or&s;eddfa y frenhiniaeth.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A holl bobl y wl&acirc;d a lawenycha&s;ant, a'r ddinas a fu lonydd wedi lladd o honynt hwy A|thaliah a'r cleddyf.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="24" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Puredd crefydd Ioas tra fu byw Iehoiadah. 17 Ei llw|gredigaeth ef wedi hynny, ai go&s;p.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">MAb &s;aith mlwydd [oedd] Ioas pan dde|chreuodd efe deyrna&s;u,<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 12.1.</NOTE> a deugain mhly|nedd y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem: ac enw ei fam ef [oedd] Zibia o Beer-&s;eba.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac Ioas a wnaeth yr hyn oedd inion yng|olwg yr Arglwydd, holl ddyddiau Iehoiadah 'r offeiriad.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac Iehoiadah a gymmerth iddo ddwy wragedd: ar efe a genhedlodd feibion, a merched.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac wedi hyn y meddyliodd Ioas am ad|newyddu t&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<PB N="185" REF="202">
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a gynhullodd yr offeiriaid, a'r Le|fiaid, ac a ddywedodd wrthynt hwy, ewch i ddi|na&s;oedd Iuda, a che&s;clwch gan holl I&s;rael ari|an i gyweirio t&ycirc; eich Duw ni o flwyddyn i flw|yddyn: bry&s;&s;iwch chwithau at y peth: ond ni fry&s;&s;iodd y Lefiaid.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny y brenin a alwodd am Iehoia|dah yr [offeiriad] pennaf, ac a ddywedodd wr|tho ef, pa ham na che&s;iai&s;t gan y Lefiaid ddwyn o Iuda, ac o Ieru&s;alem dr&ecirc;th Mo&s;es gw&acirc;s yr Arglwydd, ac o gynnull eidfa I&s;rael, i<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 30.16.</NOTE> babell y de&s;tiolaeth&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys Athaliah ddrygionus ai meibion a rwyga&s;ent d&ycirc; Dduw: a holl gy&s;&s;egredic be|thau t&ycirc; 'r Arglwydd a ddarpara&s;ent hwy i Ba|alim.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pan archodd y brenin, yna hwynt a wna|ethant vn g&icirc;&s;t:<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 12.9.</NOTE> ac ai go&s;oda&s;ant hi ym mhorth t&ycirc; 'r Arglwydd oddi allan.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A rhodda&s;ant gyhoedd yn Iuda, ac yn Ieru&s;alem ar ddwyn i'r Arglwydd dr&ecirc;th Mo|&s;es gw&acirc;s Duw<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod 30.13.</NOTE> ['r hon a orchymynna&s;id i blant] I&s;rael yn yr anialwch.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r holl dywy&s;ogion, a'r holl bobl a la|wenycha&s;ant: ac a dduga&s;ant, ac a fwria&s;ant i'r gi&s;t nes gorphen [y cywair.]</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pan ydoedd yn fadws, y ducpwyd y g&icirc;&s;t at &s;wyddog y brenin drwy law y Lefiaid, a phan wel&s;ant fod llawer o arian, yna y daeth &s;crifen|nudd y brenin, a &s;wyddog yr Arch-offeiriad, ac a dywallta&s;ant y g&icirc;&s;t, wedi hynny hwy ai du|ga&s;ant, ac ai hadfera&s;ant hi iw lle ei hun: felly y gwnaethant o ddydd i ddydd, a cha&s;cla&s;ant a|rian lawer.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r brenin, ac Iehoiadah ai rhoddodd i'r rhai oedd yn gweithio gwa&s;anaeth t&ycirc; 'r Arglw|ydd, a chyfloga&s;ant &s;eiri maen, a &s;eiri pren i gy|weirio t&ycirc; 'r Arglwydd: a gofiaid haiarn, a phr&ecirc;s i gadarnhau t&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Felly y gweith-w&ycirc;r a weithia&s;ant, a'r gwaith a gyweiriwyd drwy eu dwylo hwynt: a choda&s;ant d&ycirc; Dduw yn ei drefn ei hun, ac ai cadarnhau&s;ant ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A phan orphenna&s;ant hwy [ef,] hwy a dduga&s;ant y gweddill o'r arian ger bron y bre|nin, ac Iehoiadah, a hwy a wnaethant o honynt le&s;tri i d&ycirc; 'r Arglwydd, [&s;ef] lle&s;tri y wenidoga|eth, a'r mort&ecirc;rau, a'r phiolau, a'r lle&s;tri aur, ac arian: ac yr oeddynt hwy yn offrymmu poeth offrymmau yn nh&ycirc; 'r Arglwydd yn oe&s;tadol holl ddyddiau Iehoiadah.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac Iehoiadah a heneiddiodd, ac oedd gyflawn o ddyddiau, ac a fu farw: mab can mlwydd a d&ecirc;c ar hugain [oedd efe] pan fu efe farw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A hwynt ai cladda&s;ant ef yn ninas Dda|fydd gyd a'r brenhinoedd: canys efe a wnel&s;e ddaioni yn I&s;rael tu ag at Dduw ai d&ycirc; ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac wedi marw Iehoiadah tywy&s;ogion Iuda a ddaethant, ac a ymgrymma&s;ant i'r bre|nin: yna y brenin a wrandawodd arnynt hwy.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A hwy a wrthoda&s;ant d&ycirc; Arglwydd Dduw eu tadau, ac a wa&s;anaetha&s;ant y llwy|nau, a'r delwau: a bu ddigofaint yn erbyn Iu|da, ac Ieru&s;alem, o herwydd eu camwedd hyn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A [Duw] a anfonodd attynt hwy bro|phwydi iw troi hwynt at yr Arglwydd: y rhai a de&s;tiolaetha&s;ant yn eu herbyn hwynt, ond nt wrandaw&s;ant hwy ar y rhai hynny.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac y&s;pryd Duw a ddaeth ar Zachariah fab Iehoiadah yr offeiriad, ac efe a &s;afodd oddi ar y bobl: ac a ddywedodd wrthynt hwy, fel hyn y dywedodd Duw, pa ham yr ydych chwi yn tro&s;&s;eddu gorchymynnion yr Arglwydd&lpunctel; diau na ffynnwch chwi, canys gwrthoda&s;och yr Arglwydd, am hynny yntef a'ch gwrthyd chwithau.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y bradfwriada&s;ant hwy yn ei erbyn ef, ac y llabyddia&s;ant ef a meini wrth orchymyn y brenin yng-hyntedd t&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac ni chofiodd Ioas y brenin y druga|redd yr hon a wnaethe Iehoiadah ei d&acirc;d ef ag ef, ond efe a laddodd ei fab ef: a phan oedd efe yn marw, efe a ddywedodd, edryched yr Arglw|ydd, a gofynned [hyn.]</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac yng-hyfnod y flwyddyn y daeth llu y Syriaid i fynu yn ei erbyn ef, a hwynt a ddae|thant yn erbyn Iuda, ac Ieru&s;alem, ac a ddife|tha&s;ant holl dywy&s;ogion y bobl o blith y bobl: ac a anfona&s;ant eu holl anrhaith hwynt at fre|nin Dama&s;cus.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Er i lu y Syriaid ddyfod ag ychydig ddynion, etto yr Arglwydd a roddodd yn ei llaw hwynt lu mawr iawn, canys gwrthoda|&s;ent Arglwydd Dduw eu tadau: felly y rhodda|&s;ant hwy farn ar Ioas.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A phan aethant hwy oddi wrtho ef (ca|nys hwynt ai gadaw&s;ant ef mewn clefydau mawrion) ei wei&s;ion ef a ymga&s;cla&s;ant iw er|byn ef o herwydd gwaed meibion Iehoiadah yr offeiriad, ac ai lladda&s;ant ef ar ei wely, ac efe a fu farw: ac hwy ai cladda&s;ant ef yn ninas Dda|fydd, ond ni chladda&s;ant ef ym meddau y bren|hinoedd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Dymma y rhai a fradfwriada&s;ant yn ei erbyn ef: Zabad mab Simath yr Ammoniad, ac Ieho&s;abad mab Simrith y Moabiad.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am ei feibion ef, a maint y dr&ecirc;th [a ga&s;|clwyd] drwyddo ef, a &s;eiliad t&ycirc; Dduw, wele hwynt yn &s;crifennedic mewn hy&s;tori llyfr y brenhinoedd: ac Ama&s;ia ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="25" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ama&s;ia yn dial lladdiad ei d&acirc;d. 14 ac yn pechu trwy gau-dduwiaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">MAB p&ucirc;m-mlwydd a'r hugain [oedd] Ama&s;ia pan ddechreu odd efe deyrna&s;u, a naw mlynedd ar hugain y teyrna&s;odd efe<NOTE N="*" PLACE="marg">2, Bren. 14.2.</NOTE> yn Ieru&s;alem: ac enw ei fam ef [oedd] Iehoadan o Ieru&s;alem.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd inion yng|olwg yr Arglwydd: ond nid a chalon berffaith.</P>
<PB REF="203">
<P N="3"><HI>3</HI> A phan &s;iccrhauwyd ei deyrnas iddo ei hun: yna efe a laddodd ei wei&s;ion y rhai a la|dda&s;ent y brenin ei d&acirc;d ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 14 6. Deut. 24.16. Ier. 31.30. Ezec. 18.20.</NOTE> ni laddodd efe eu meibion hwynt: canys [efe a wnaeth] fel y mae* yn &s;crifenne|dic yn llyfr cyfraith Mo&s;es, lle y gorchymyn|na&s;e yr Arglwydd gan ddywedyd, na ladder y tadau dros y meibion, ac na ladder y meibion dros y cadau, onid lladder pob vn am ei bechod ei hun.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac Ama&s;ia a gynhullodd Iuda, ac ai cy|fleuodd hwynt yn &ocirc;l t&ycirc; eu tadau, yn dywy&s;ogi|on ar filoedd, ac yn dywy&s;ogion ar gantoedd drwy holl Iuda, a Beniamin: ac efe ai cyfri|fodd hwynt o fab vgain mlwydd, ac vchod, ac efe ai cafodd hwynt yn dry-chan-m&icirc;l etholedig yn [gallu] myned i ryfel yn trin gwaiw-ffyn a tharian.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a gyflogodd o I&s;rael gan m&icirc;l [o w&ycirc;r] cedyrn nerthol er cant talent o ari|an.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond g&wcirc;r Duw a ddaeth atto ef gan ddy|wedyd, &ocirc; frenin na ddeued llu I&s;rael gyd a thi: canys nid [yw] 'r Arglwydd gyd ag I&s;rael, [na] chyd a holl feibion Ephraim.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Onid tyret ti, ymbaratoa, ym-gadarnha i ryfel: [ond] Duw a wna ie &s;yrthio o flaen dy elynnion, canys y mae gan Dduw nerth i gyn|northwyo, ac i gwympo.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac Ama&s;ia a ddywedodd wrth &wcirc;r Duw, beth a wneir i'r cant talent y rhai a roddais i i dorf I&s;rael&lpunctel; a dywedodd g&wcirc;r Duw, y mae gan yr Arglwydd fwy na hyn iw roddi i ti.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly Ama&s;ia ai nailltuodd hwynt, &s;ef y dorf yr hon a ddel&s;e atto ef o Ephraim i fyned iw mangre ei hun: a llidiodd eu digllonedd hwynt yn ddirfawr yn erbyn Iuda, a dychwe|la&s;ant iw lle eu h&ucirc;n mewn ll&icirc;d ddigllon.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna Ama&s;ia a ymgadarnhaodd, ac a dywy&s;odd ei bobl, ac a aeth i ddyffryn yr h&acirc;len: ac a darawodd [o] feibion Seir ddeng-m&icirc;l.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Meibion Iuda hefyd a gaeth-gluda&s;ant ddeng-mil yn fyw, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 14.7.</NOTE> ai duga&s;ant i benn y graig: a thafla&s;ant hwynt o benn y graig, fel y drylliwyd hwynt oll.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r minteioedd y rhai a ddarfua&s;e i A|ma&s;ia eu troi yn &ocirc;l rhac myned gyd ag ef i ry|fel a ruthra&s;ant yn erbyn dina&s;oedd Iuda, o Samaria hyd Beth-Horon: a tharaw&s;ant o honynt dair mil, ac y&s;clyfaetha&s;ant anrhaith fawr.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac wedi dyfod Ama&s;ia o ladd yr Edo|miaid, efe a dd&ucirc;g dduwiau meibion Seir, ac ai go&s;ododd hwynt iddo ef yn dduwiau: ac a a|ddolodd ger eu bron hwynt, ac a arogl-dar|thodd iddynt hwy.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny y llidiodd digllonedd yr Ar|glwydd yn erbyn Ama&s;ia: ac efe a anfonodd brophwyd atto ef, yr hwn a ddywedodd wr|tho ef, pa ham y cei&s;iai&s;t ti dduwiau y bobl, y rhai nid achuba&s;ant eu pobl eu hun o'ch law di&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A phan lefarodd efe wrtho ef, yna [y brenin] a ddywedodd wrtho yntef, ai yn gyng|hor-wr i'r brenin y rhodda&s;ant di&lpunctel; paid ti, i ba beth i'th darawant? a'r prophwyd a beidiodd, ac a ddywedodd, g&wcirc;yddwn fod Duw wedi ar|faethu dy ddini&s;trio di am it wneuthur hyn, ac na wrandewai&s;t fyng-hyngor i.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna Ama&s;ia brenin Iuda a ymgyngho|rodd,<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 14.8.</NOTE> ac a anfonodd at Ioas fab Ieboahaz fab Iehu brenin I&s;rael gan ddywedyd: tyret ym|welwn ai gilydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac Ioas brenin I&s;rael a anfonodd ac Ama&s;ia brenin Iuda gan ddywedyd, yr y&s;ce|llyn yr hwn [&s;ydd] yn Libanus a anfonodd at y cedr-wydden yr hon [&s;ydd] yn Libanus gan ddywedyd, dyro dy ferch i'm mab i yn wraig:<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 14.9.</NOTE> a bwy&s;t-f&icirc;l y maes yr hwn [oedd] yn Liba|nus a drammwyodd, ac a &s;athrodd yr y&s;ce|llyn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Dywedai&s;t, wele tarewai&s;t yr Edomi|aid: a'th galon a'th dderchafodd i ymffro&s;tio: ei&s;tedd yn awr yn dy d&ycirc;, pa ham yr wyt yn an|nog i ddrygioni, fel y &s;yrthit ti hefyd, ac Iuda gyd a thi&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ond ni wrandawodd Ama&s;ia, canys oddi wrth Dduw ['r oedd] hynny, fel y rhoddid hwynt yn [ei] law [ef,] am iddynt gei&s;io du|wiau Edom.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Felly Ioas brenin I&s;rael a aeth i fynu, a hwynt a wel&s;ant eu gilydd, efe ac Ama&s;ia bre|nin Iuda: yn Beth-&s;emes yr hon [oedd] yn Iuda.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac Iuda a laddwyd o flaen I&s;rael: fel y ffoa&s;ant bawb iw pabellau.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac Ioas brenin I&s;rael a ddaliodd Ama&s;ia mab Ioas, fab Iehoahaz brenin Iuda yn Beth|&s;emes: ac ai d&ucirc;g ef i Ieru&s;alem, ac efe a rwy|godd fur Ieru&s;alem o borth Ephraim hyd borth y gongl, bedwar cant cufydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac [efe a gymmerth] yr holl aur, a'r a|rian, a'r holl le&s;tri a'r a gafwyd yn nh&ycirc; Dduw gyd ag Obed Edom, a thry&s;&s;orau t&ycirc; y brenin, a'r meibion y rhai oeddynt yn wy&s;tlon: ac a ddyrhwelodd i Samaria.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac Ama&s;ia mab Ioas brenin Iuda a fu fyw wedi marwolaeth Ioas mab Iehoahaz brenin I&s;rael bymtheng mlynedd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'r rhann arall o'r gweithredoedd cyn|taf,<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 14.18.</NOTE> a diweddaf i Ama&s;ia: wele onid ydynt hwy yn &s;crifennedic yn llyfr brenhinoedd Iuda, ac I&s;rael&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac wedi yr am&s;er yr ymadawodd Ama|&s;ia oddi ar &ocirc;l yr Arglwydd, hwynt a fradfwria|da&s;ant fradwriaeth yn ei erbyn ef yn Ieru&s;a|lem, ac efe a ffoawdd i Lachis: etto hwynt a an|fona&s;ant ar ei &ocirc;l ef i Lachis, ac ai lladda&s;ant ef yno.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A hwynt ai duga&s;ant ef ar feirch, ac
<PB N="186" REF="203">ai cladda&s;ant ef gyd ai dadau yn ninas Iuda.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="26" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Llwyddiant Vzzia yr hwn hefyd a elwid Azaria tra fu efe dduwiol. 15 A'r gwahan-glwyf a ddaeth arno ef am ei ryfyg.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa holl bobl Iuda a gymmera&s;ant<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 14.21.</NOTE> Vzzia, ac yntef yn fab vn mlwydd ar bymthec: ac ai hurdda&s;ant ef yn brenin yn lle Ama&s;ia ei dad.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Efe a adailadodd Eloth, ac ai dug hi tra|chefn i Iuda ar &ocirc;l huno o'r brenin gyd ai dadau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Mab<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 15.2.</NOTE> vn mlwydd ar bymthec [oedd] Vz|zia pan ddechreuodd efe deyrna&s;u, a deuddeng|mhlynedd a deugain y teyrna&s;odd efe yn Ieru|&s;alem: ac enw ei fam ef [oedd] Iecholiah o Ie|ru&s;alem.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd inion yng-olwg yr Arglwydd: yn &ocirc;l yr hyn oll a'r a wna|ethe Ama&s;ia er dad ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a gei&s;iodd Dduw yn nyddiau Za|charia 'r hwn oedd yn deall gweledigaethau Duw: a thra y cei&s;iodd efe yr Arglwydd, Duw ai llwyddodd ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys efe a aeth allan, ac a ymladdodd yn erbyn y Phili&s;tiaid, ac a rwygodd f&ucirc;r Gath, a m&ucirc;r Iabneh, a m&ucirc;r A&s;dod: ac a adailadodd ddi~|na&s;oedd yn A&s;dod, ac ym mhlith y Phili&s;tiaid.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A Duw ai cynnorthwyodd ef yn erbyn y Phili&s;tiaid, ac yn erbyn yr Arabiaid y rhai oedd|ynt yn trigo yn Gurbaal, ac yn Hameunim.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r Ammoniaid a rodda&s;ant antheg i Vz|zia: ai enw ef a aeth hyd ddyfodfa yr Aipht, ca|nys glew odieth oedd efe.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Vzzia hefyd a adailadodd d&ycirc;rau yn Ieru|&s;alem wrth borth y gongl, ac wrth borth y dy|ffryn, ac wrth<NOTE N="*" PLACE="marg">Nehe. 3.19.24.</NOTE> Miczoah, ac ai cadarnhaodd hw|ynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe a adailadodd d&ycirc;rau yn yr anialwch, ac a gloddiodd byd&ecirc;wau lawer, canys anifeili|aid lawer oeddynt ganddo ef yn y dolydd, ac yn y gwa&s;tadedd: llafurw&ycirc;r a gwinllan-w&ycirc;r [oe|ddynt ganddo] ef yn y mynyddoedd, ac o fewn Carmel, canys hoff oedd ganddo ef [goledd] y ddaiar.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yr oedd gan Vzzia lu o ryfel-w&ycirc;r yn myned allan [mewn] byddin yn dorfoedd dann nifer eu rhifedi hwynt, tann law Iehiel yr &s;cri|fennudd, a Maa&s;eiah y &s;wyddog:* a thann law Hanania [vn] o dywy&s;ogion y brenin.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Holl rifedi y tadau pennaf ym mhlith y rhai cedyrn nerthol [oedd] ddwy fil a chwe chant.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A thann eu llaw hwynt [yr oedd] llu y filwriaeth [&s;ef] try chant m&icirc;l, a &s;aith mil, a phum cant o ryfelw&ycirc;r mewn nerth grymmy|&s;ol, i gynnorthwyo y brenin yn erbyn y gelyn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac Vzzia a barat&ocirc;dd iddynt hwy drwy 'r holl lu dariannau, a gwaiw-ffyn, a helmau, a llurigau, a bw&acirc;u: a cherrig i daflu.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a wnaeth yn Ieru&s;alem Offer drwy gelfyddyd rhai cywraint i fod ar y t&ycirc;rau, ac ar y conglau i ergydio &s;aethau, a cherrig mawrion: ai enw ef aeth ym mhell, canys yn rhyfedd yr ymgynnorthwyodd efe nes ei ga|darnhau.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan gadarnhauwyd ef, ei galon a ym|dderchafodd iw ddini&s;tr [ei hun,] canys efe a dro&s;&s;eddodd yn erbyn yr Arglwydd ei Dduw: ac efe a aeth i mewn i deml yr Arglwydd i aro|gl-darthu ar allor yr ar ogl-darth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac Azaria 'r offeiriad a ddaeth ar ei &ocirc;l ef: a chydag ef bedwar vgain o offeiriaid yr Arg|lwydd yn feibion grymmus.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A hwynt a &s;afa&s;ant yn erbyn Vzzia y brenin, ac a ddyweda&s;ant wrtho ef,<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 18.7.</NOTE> ni [pher|thyn] i ti Vzzia ar ogl-darthu i'r Arglwydd, o|nid i'r offeiriaid meibion Aaron y rhai a gy&s;&s;e|grwyd i arogl-darthu: dos allan o'r cy&s;&s;egr, canys ti a dro&s;&s;eddai&s;t, ac ni [bydd hynny] i ti yn ogoniant gan yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y llidiodd Vzzia, a'r arogl-darth i arogl-darthu [oedd] yn ei law ef: a phan lidi|odd efe yn erbyn yr offeiriaid, yna y gwahan|glwyf a gyfododd yn ei dalcen ef ger bron yr offeiriaid yn nh&ycirc; 'r Arglwydd ger llaw allor yr arogl-darth.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Pan edrychodd Azaria 'r arch-offeiriad a'r holl offeiriaid arno ef, yna wele [yr oedd] efe yn wahan-glwyfus yn ei dalcen, a phara&s;ant iddo fry&s;&s;io [i fyned] oddi yno: ac felly y cym|hellwyd ef i fyned allan, o herwydd yr Arglw|ydd ai taraw&s;e ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Felly Vzzia y brenin fu yn wahan-glwy|fus hydd ddydd ei farwolaeth,<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 15.5.</NOTE> ac efe a drigodd yn wahan-glwyfus<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 13.46.</NOTE> mewn t&ycirc; nailltuol, canys efe a dorra&s;id ymmaith o d&ycirc; 'r Arglwydd: ac Iotham ei fab ef [oedd] benteulu 'r brenin yn barnu pobl y wl&acirc;d [honno.]</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r rhan arall o weithredoedd cyntaf a di|weddaf Vzzia: E&s;ay mab Amos y prophwyd ai &s;crifennodd [hwynt.]</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Felly Vzzia a hunodd gyd ai dadau, a chladda&s;ant ef gyd ai henafiaid ym maes y be|ddrod yr hwn [oedd] eiddo y brenhinoedd, ca|nys dyweda&s;ant gwahan-glwyfus [ydyw] efe: ac Iotham ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="27" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Teyrna&s;iad Iotham ar Iuda.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">MAb pum mlwydd ar hugain<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 15.33.</NOTE> [oedd] Io|tham pan ddechreuodd efe deyrna&s;u, ac vn mlynedd ar bymthec y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem: ac enw ei fam ef [oedd] Ieru&s;a merch Zadoc.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd inion yng|olwg yr Arglwydd yn &ocirc;l yr hyn oll a wnel&s;e Vzzia ei d&acirc;d ef, eithr ni ddaeth efe i deml yr Ar|glwydd: a'r bobl oeddynt etto yn ymlygru.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Efe a adailadodd y porth vchaf i d&ycirc; 'r Arg|lwydd: ac ar f&ucirc;r y t&wcirc;r yr adailadodd efe lawer.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dina&s;oedd hefyd a adailadodd efe ym my|nyddoedd Iuda: ac yn y coedydd yr adaila|dodd efe bal&acirc;&s;au, a th&ycirc;rau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a ryfelodd yn erbyn brenin meibi|on
<PB REF="204">Ammon, ac ai gorthrechodd hwynt, a meibi|on Ammon a rodda&s;ant iddo ef gant talent o a|rian yn y flwyddyn honno, a deng-mil Corus o wenith, a deng-mil Corus o haidd: hyn a ro|ddodd meibion Ammon iddo ef yr ail flwyddyn a'r drydedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Felly Iotham a ymgadarnhaodd: canys efe a barat&ocirc;dd ei ffyrdd ger bron yr Arglwydd ei Dduw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r rhan arall o hanes Iotham, ai holl ry|feloedd ef, ai lwybrau ef: wele y maent yn &s;cri|fennedic yn llyfr brenhinoedd I&s;rael ac Iuda.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Mab pum mlwydd ar hugain oedd efe pan ddechreuodd efe deyrna&s;u: ac vn mlynedd ar bymthec y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac Iotham a hunodd gyd ai dadau, a chladda&s;ant ef yn ninas Dafydd: ac Ahaz ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="28" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gau dduwiaeth Ahaz, ai aflwydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">MAb vgain mlwydd [oedd] Ahaz pan ddechreuodd efe deyrna&s;u, ac vn mlynedd ar bymthec y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem: ac ni wnaeth efe yr hyn oedd inion yng-olwg yr Arglwydd fel Dafydd ei dad.<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 16.2.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Eithr efe a rodiodd yn ffyrdd brenhinoedd I&s;rael: ac efe a wnaeth i Baalim [ddelwau] coddedic.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a arogl-darthodd yn nyffryn Ben|hinuon: ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 18.21. Pen. 33.6.</NOTE> a lo&s;codd ei feibion yn t&acirc;n yn &ocirc;l ffieidd-dra y cenhedloedd y rhai a fwria&s;e yr Ar|glwydd allan o flaen meibion I&s;rael.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Efe hefyd a aberthodd, ac a arogl-darth|odd yn yr vchelfeudd, ac ar y brynnau: a thann bob prenn gwyrdd-las.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am hynny 'r Arglwydd ei Dduw ai rho|ddodd ef yn llaw brenin Syria, a hwynt ai ta|raw&s;ant ef, ac a gaethgluda&s;ant ymmaith oddi ganddo ef gaethglud fawr, ac ai duga&s;ant hwy i Ddama&s;cus: ac yn llaw brenin I&s;rael hefyd y rhoddwyd ef, yr hwn ai tarawodd ef a phl&acirc; mawr.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A Pheca mab Remaliahu a laddoddd yn Iuda chwech vgain mil mewn vn diwrnod, hw|ynt oll yn feibion grymmus: am wrthod o ho|nynt Arglwydd Dduw eu tadau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A Zichri gadarn yr Ephraimiad a ladd|odd Maa&s;eiah fab y brenin, ac Azricham blae|nor y t&ycirc;: ac Elchanah rhaglaw y brenin.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A meibion I&s;rael a gaeth-gluda&s;ant oi brodyr ddau cant mil yn wragedd, yn feibion, ac yn ferched, &s;clyfaetha&s;ant hefyd anrhaith fawr oddi arnynt: ac a dduga&s;ant yr y&s;pail i Samaria.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac yno 'r oedd prophwyd i'r Arglwydd ai enw Oded, ac efe a aeth allan o flaen y ll&ucirc; yr hwn oedd yn dyfod i Samaria, ac a ddywedodd wrthynt hwy, wele o herwydd digofaint Arg|lwydd Dduw eich tadau yn erbyn Iuda y rho|ddodd efe hwynt yn eich llaw chwi: fel y lla|dda&s;och o honynt mewn cynddaredd, [yr hon] a aeth hyd y nefoedd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yn awr yr ydych chwi yn amcanu da|ro&s;twng meibion Iuda, ac Ieru&s;alem yn wei&s;i|on, ac yn forwynion i chwi: onid [ydych] chwi yn ddiau [yn chwanegu] pechodau arnoch yn erbyn yr Arglwydd eich Duw&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yn awr gan hynny gwrandawch arnafi, a gollyngwch adref y gaeth-glud yr hon a ga|eth-gluda&s;och o'ch brodyr: os amgen llidiog ddigofaint yr Arglwydd [fydd] arnoch chwi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny rhai o bennaethiaid meibion Ephraim, Azaria mab Iehohanan, Berechia|hu mab Me&s;ilemoth, ac Iehizciah mab Sa|lum, ac Ama&s;a mab Hadlai a gyfoda&s;ant yn erbyn y rhai oeddynt yn dyfod o'r filwriaeth,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac a ddyweda&s;ant wrthynt hwy, na ddy|gwch y gaeth-glud ymma, canys yn bechod [y bydd hyn] yn ein herbyn ni [gerbron]yr Ar|glwydd, yr ydych chwi yn amcanu chwanegu ar ein pechodau ni, ac ar ein camweddau: ca|nys [y mae] camwedd lawer yn ein herbyn ni, a digofaint llidiog yn erbyn I&s;rael.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly y llu a adawodd y gaeth-glud a'r anrhaith o flaen y tywy&s;ogion: a'r holl gynnu|lleidfa.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r gw&ycirc;r y rhai a hennwyd [vchod] wrth eu henwau a gyfoda&s;ant, ac a ymfla&s;ant yn y gaeth-glud, ac a ddillada&s;ant eu holl rai noethion hwynt a'r y&s;pail, pan ddilladda&s;ant hwynt, a [phan] rodda&s;ant iddynt e&s;cidiau, yna hwynt a wnaethant iddynt fwytta, ac ai dioda|&s;ant, eneinia&s;ant hwynt hefyd, a duga&s;ant ar a&s;&s;ynnod bob vn lle&s;c, ie duga&s;ant hwynt i Ieri|cho dinas y palm-w&ycirc;dd at eu brodyr: felly hw|yntau a ddychwela&s;ant i Samaria.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yr am&s;er hwnnw yr anfonodd y brenin Ahaz at frenhinoedd A&s;&s;yria i [gael] ei gyn|northwyo.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r Edomiaid a ddaethant etto, ac a daraw&s;ant ar Iuda, ac a gaeth-gluda&s;ant ga|eth-glud.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y Phili&s;tiaid hefyd a ruthra&s;ant i ddina|&s;oedd y gwa&s;tadedd, a th&ucirc; 'r dehau i Iuda, ac a ennilla&s;ant Beth-&s;emes, ac Aialon, a Gederoth, a Socho, ai phen-trefydd, Thimna hefyd ai phen-trefydd, a Gimzo ai phentrefydd: ac a driga&s;ant yno.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys Duw a ddaro&s;tyngodd Iuda er mwyn Ahaz brenin I&s;rael: o blegit efe a wnel|&s;e ddialedd yn Iuda gan dro&s;&s;eddu drwy gamw|edd yn erbyn yr Arglwydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 19.7.</NOTE> Thilgath Pilne&s;er brenin A&s;&s;yria a ddaeth atto ef: ac a flinodd arno ef, ac ni's cyn|northwyodd ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Er<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 16.8.</NOTE> i Ahaz gymmeryd rhan o d&ycirc; 'r Ar|glwydd, ac o d&ycirc; 'r brenin, a'r tywy&s;ogion: ai rhoddi i frenin A&s;&s;yria, etto ni's cynnorthwy|odd efe ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r am&s;er yr oedd yn gyfyng arno ef, efe a chwanegodd dro&s;&s;eddu yn erbyn yr Arglw|ydd:
<PB N="187" REF="204" MS="y">hwn [yw] 'r brenin Ahaz.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a aberthodd i dduwiau Dama&s;|cus y rhai ai taraw&s;ent ef, ac efe a ddywedodd, am iddynt hwy duwiau brenhinoedd Syria fyng-hynnorthwyo i, myfi a aberthaf iddynt hwy, fel i'm cynnorthwyant [etto:] ond hwy a fuant iddo ef [yn achos] i beri iddo ef, ac i holl I&s;rael dramgwyddo.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac Ahaz a ga&s;clodd le&s;tri t&ycirc; Dduw, ac a ddarniodd le&s;tri t&ycirc; Dduw, ac a gaeodd ddry&s;|&s;au t&ycirc; 'r Arglwydd: ac a wnaeth iddo ef allo|rau ym mhob congl i Ieru&s;alem.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac ym mhob Dinas yn Iuda y gwna|eth efe vchelfeudd i arogl-darthu i dduwiau di|eithr: ac a ddigllonodd Arglwydd Dduw ei da|dau.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'r rhan arall oi hanes ef, ai holl lwy|brau ef cyntaf a diweddaf: wele hwynt yn &s;cri|fennedic yn llyfr brenhinoedd Iuda, ac I|&s;rael.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac Ahaz a hunodd gyd ai dadau, a hwynt ai cladda&s;ant ef yn ninas Ieru&s;alem, ond ni dduga&s;ant hwy mo honaw ef i feddrod brenhi|noedd I&s;rael: a Hezecia ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="29" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Teyrna&s;iad Hezecia, ai ofal am yr iawn grefydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">MAB<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 18.1.</NOTE> pum mlwydd ar hugain oedd Hezecia pan ddechreuodd efe deyrna&s;u, a naw mlynedd ar hugain y teyrna&s;odd efe yn Ie|ru&s;alem: ac enw ei fam ef [oedd] Abia merch Zacharia.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd inion yng|olwg yr Arglwydd: yn &ocirc;l yr hyn oll a'r a wnel&s;e Dafydd ei d&acirc;d ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yn y flwyddyn gyntaf oi deyrna&s;iad ef, yn y mis cyntaf, efe a agorodd ddry&s;&s;au t&ycirc; 'r Ar|glwydd, ac ai cyweiriodd hwynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a ddug i mewn yr offeiriaid, a'r Le|fiaid: ac ai ca&s;clodd hwynt i h&ecirc;ol y dwy|rain.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt hwy, gwrandewch fi &ocirc; Lefiaid: ym&s;ancteiddiwch, yn awr, a chy&s;&s;egrwch d&ycirc; Arglwydd Dduw eich tadau, a dugwch yr aflendid allan o'r cy&s;|&s;egr.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys ein tadau ni a dro&s;&s;edda&s;ant, ac a wnaethant yr hyn oedd ddrwg yng-olwg yr Arglwydd ein Duw ni, ac ai gwrthoda&s;ant ef: troa&s;ant hefyd eu hwynebau oddi wrth ba|bell yr Arglwydd, a rhodda&s;ant [eu] gwarrau [tu ag atti hi.]</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Caea&s;ant hefyd ddry&s;&s;au y porth, a diffo|dda&s;ant y goleuadau, ac nid arogl-dartha&s;ant arogl-darth: ac ni offrymma&s;ant boeth o|ffrymmau yng-hy&s;&s;egr Duw I&s;rael.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny digofaint yr Arglwydd a dda|eth yn erbyn Iuda, ac Ieru&s;alem: ac efe ai rho|ddodd hwynt yn gyffro, yn rhifeddod, ac yn watwargerdd, fel yr ydych yn gweled a'ch lly|gaid.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac wele ein tadau ni a &s;yrthia&s;ant drwy 'r cleddyf: ein meibion hefyd, a'n merched, a'n gwragedd [ydynt] mewn caethiwed o her|wydd hyn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yn awr [y mae] yn fy mryd wneuthur cyfammod ag Arglwydd Dduw I&s;rael: fel y dychwelo ei ddigofaint llidioc ef oddi wrthym ni.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fy meibion na fyddwch ddifraw: ca|nys yr Arglwydd a'ch dewi&s;odd chwi i<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 18.6.</NOTE> &s;efyll ger ei fron ef i weini iddo ef, ac i fod yn gweini, ac yn arogl-darthu iddo ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y Lefiaid a gyfoda&s;ant, Mahath mab Ama&s;ai, ar Ioel mab Azariah o feibion y Cehathiaid, ac o feibion Merari, Chis mab Abdi, ac Azariah mab Iehalelel: ac o'r Ger|&s;oniaid, Ioah mab Zimmah, ac Eden mab Io|ah.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac o feibion Eli&s;aphan, Simri, ac Ie|hiel: ac o feibion A&s;aph, Zacariah, a Matha|nia.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac o feibion Heman, Iehiel a Simei: ac o feibion Ieduthun, Semaiah ac Vzziel.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Felly hwynt a gynnulla&s;ant eu brodyr, ac a ym&s;ancteiddia&s;ant, ac a ddaethant yn &ocirc;l gorchymyn y brenin drwy eiriau 'r Arglwydd: i lanhau t&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r offeiriaid a ddaethant i fewn t&ycirc; 'r Arglwydd iw lanhau, ac a dduga&s;ant allan yr holl frynti a'r a gaw&s;ant yn nheml yr Arglw|ydd i gyntedd t&ycirc; 'r Arglwydd: a'r Lefiaid ai cymmera&s;ant iw dwyn ymmaith allan i afon Cedron.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac yn y [dydd] cyntaf o'r m&icirc;s cyntaf y dechreua&s;ant [ei] gy&s;&s;egru [ef,] ac ar yr wyth|fed dydd o'r m&icirc;s y daethant i borth yr Arglw|ydd, ac mewn &wcirc;yth niwrnod y cy&s;&s;egra&s;ant d&ycirc; 'r Arglwydd: ac yn yr vnfed dydd ar bym|thec o'r m&icirc;s cyntaf y gorphenna&s;ant.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y daethant hwy i mewn at Hezecia y brenin, ac a ddyweda&s;ant, glanhau&s;om holl d&ycirc; 'r Arglwydd: ac allor y poeth offrwm ai holl le&s;tri a bwrdd y [bara] go&s;od, ai holl le|&s;tri.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r holl le&s;tri y rhai a fwria&s;e y brenin Ahaz ymmaith (pan oedd efe yn teyrna&s;u yn ei gamwedd) a baratoa&s;om, ac a gy&s;&s;egra&s;om ni: ac wele hwynt ger bron allor yr Arglw|ydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna Hezecia y brenin a gododd yn fo|reu, ac a ga&s;clodd dywy&s;ogion y ddinas: ac a aeth i fynu i d&ycirc; yr Arglwydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Duga&s;ant hefyd &s;aith o fu&s;tych, a &s;aith o hyrddod, a &s;aith o &wcirc;yn, a &s;aith o fychod geifr<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 4.1<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> ym bech-aberth dros y frenhiniaeth, a thros y cy&s;&s;egr, a thros Iuda: ac efe a ddywedodd wrth feibion Aaron yr offeiriaid am boeth offrymmu [y rhai hynny] ar allor yr Arglw|ydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Felly hwynt a ladda&s;ant y bu&s;tych, a'r
<PB REF="205">offeiriaid a gymmera&s;ant y gwaed, ac ai tae|nelia&s;ant ar yr allor: lladda&s;ant hefyd yr hyr|ddod<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 24.8. Hebre. 9.11.</NOTE> a thaenella&s;ant y gwaed ar yr allor, a hwynt a ladda&s;ant yr &wcirc;yn, ac a daenella&s;ant y gwaed ar yr allor.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna hwynt a dduga&s;ant fychod y pech|aberth o flaen y brenin a'r gynnulleidfa: ac a o|&s;oda&s;ant eu dwylo arnynt hwy.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r offeiriaid ai lladda&s;ant hwy, ac a lanhau&s;ant yr allor ai gwaed hwynt, i wneu|thur iawn dros holl I&s;rael: canys tros holl I|&s;rael yr archa&s;e y brenin[roddi] poeth offrwm, a phech-aberth.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac efe a gyfleuodd y Lefiaid yn nh&ycirc; 'r Arglwydd a &s;ymbalau, ac a nablau, ac a thely|nau<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 16.4.</NOTE> yn &ocirc;l gorchymyn Dafydd, a Gad gwelu|dudd y brenin, a Nathan y prophwyd: canys y gorchymyn [oedd] drwy law 'r Arglwydd, [a] thrwy law ei brophwydi ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'r Lefiaid a &s;afa&s;ant ag offer Dafydd, a'r offeiriaid ag vdcyrn.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac Hezecia a ddywedodd am offrymmu poeth offrwm ar yr allor: a'r am&s;er y dechre|uodd y poeth offrwm, y dechreuodd c&acirc;n yr Arg|lwydd, a'r vdcyrn, gyd ag offer Dafydd brenin I&s;rael.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A'r holl gynnulleidfa oeddynt yn addo|li, ac yn canu c&acirc;n, a'r vdcyrn yn llei&s;io: hy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> oll [a barh&acirc;odd] nes gorphen y poeth o|ffrwm.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A phan orphenna&s;ant hwy boeth offry|mmu: y brenin a'r holl rai a gafwyd gyd ag ef a ymgrymma&s;ant, ac a addola&s;ant.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna Hezecia y brenin a'r tywy&s;ogion a ddyweda&s;ant wrth y Lefiaid am foliannu yr Arglwydd drwy eiriau Dafydd, ac A&s;aph y gweledudd: felly hwynt a folianna&s;ant a llawenydd, ac a o&s;tynga&s;ant, ac a addola|&s;ant.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac Hezecia a attebodd, ac a ddywedodd, yn awr yr ymgy&s;&s;egra&s;och chwi i'r Arglwydd, ne&s;&s;ewch, a dygwch ebyrth, a moliant i d&ycirc; 'r Ar|glwydd: a'r gynnulleidfa a dduga&s;ant e|byrth, a moliant, a phob ewylly&s;car o galon [a offrymmodd] boeth offrymmau.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A rhifedi y poeth offrwm yr hwn a ddug y gynnulleidfa oedd dd&ecirc;c a thrugain o fu&s;tych, cant o hyrddod, dau cant o &wcirc;yn: y rhai hyn oll [oeddynt] yn boeth offrwm i'r Ar|glwydd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac i'r cy&s;&s;egriadau [eraill,] chwe chant o fu&s;tych, a thair mil o ddefaid.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ond yr oedd rhy fychan o offeiriaid fel na allent flingo 'r holl boeth offrymmau: am hynny eu brodyr hwynt y Lefiaid ai cynnorth|wya&s;ant hwy nes gorphen y gwaith, ac nes i'r offeiriaid ymgy&s;&s;egru, canys y Lefiaid [o|eddynt] iniawnach o galon i ymgy&s;&s;egru na'r offeiriaid.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Y poeth offrwm hefyd [oedd] yn aml gyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. 3.2.</NOTE> a bra&s;ter yr hedd offrwm, a diod offrwm y poeth offrwm: felly y darparwyd gwa&s;anaeth t&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yna Hezecia a lawenychodd a'r holl bobl, o herwydd paratoi o Dduw y bobl: o ble|git yn ddi&s;ymmwth y bu y peth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="30" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Pa Ba&s;e a barodd Hezecia ei gadw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN A Hezecia a anfonodd at holl I&s;rael ac Iuda, ac a &s;crifennodd lyth&ycirc;rau at Ephra|im, a Mana&s;&s;es i ddyfod i d&ycirc; 'r Arglwydd i Ie|ru&s;alem, i gynnal Pa&s;c i Arglwydd Dduw I|&s;rael.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r brenin a ymgynghorodd ai dywy&s;o|gion a'r holl gynnulleidfa yn Ieru&s;alem am gynnal y Pa&s;c<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 9.10.</NOTE> yn yr ail m&icirc;s.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys ni allent ei gynnal ef y pryd hwnnw: o blegit ni chy&s;&s;egra&s;yd ddigon o'r offeiriaid, ac nid ymga&s;cla&s;e y bobl i Ieru&s;a|lem.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A d&acirc; oedd y peth yng-olwg y brenin: ac yng-olwg yr holl gynnulleidfa.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A hwynt a orchymynna&s;ant gyhoeddi drwy holl I&s;rael o Beer&s;eba hyd Ddan am ddyfod i gynnal Pa&s;c i Arglwydd Dduw I|&s;rael yn Ieru&s;alem: canys ni wnaethent er y&s;talm, fel y mae yn &s;crifennedic.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Felly y rhedeg-w&ycirc;r a aethant a'r llyth&ycirc;|rau o law y brenin, ai dywy&s;ogion ef drwy holl I&s;rael, ac Iuda, ac wrth orchymyn y brenin gan ddywedyd: &ocirc; meibion I&s;rael dychwel|wch at Arglwydd Dduw Abraham, I&s;aac, ac I&s;rael, fel y dychwelo efe at y gweddill y rhai a ddiangodd o honoch chwi o law brenhinoedd A&s;&s;yria.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac na fyddwch fel eich tadau, nac fel eich brodyr y rhai a dro&s;&s;edda&s;ant yn erbyn Arglw|ydd Dduw eu tadau: am hynny efe ai rhoddodd hwynt yn anghyfannedd megis y gwelwch [heddyw.]</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yn awr na chaledwch eich gwarr fel eich tadau: rhoddwch law i'r Arglwydd, a deuwch iw gy&s;&s;egr ef yr hwn a gy&s;&s;egrodd efe yn dra|gywydd, a gwa&s;anaethwch yr Arglwydd eich Duw fel y dychwelo llid ei ddigofaint ef oddi wrthych chwi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys pann ddychweloch chwi at yr Arglwydd, eich brodyr chwi, a'ch meibion [a g&acirc;nt] drugaredd ger bron y rhai &s;y yn eu caeth|gludo hwynt, fel y dychwelont i'r wl&acirc;d ym|ma: o blegit gra&s;ol, a thrugarog [yw] 'r Ar|glwydd eich Duw, ac ni thr&ycirc; efe ei wyneb oddi wrthych os dychwelwch atto ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly y rhedeg-w&ycirc;r fuant yn myned o ddinas i ddinas drwy wl&acirc;d Ephraim, a Ma|na&s;&s;es hyd Zabulon: ond hwynt ai dynwareda|&s;ant, ac ai gwat-wara&s;ant hwy.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Er hynny gw&ycirc;r o A&s;er, a Mana&s;&s;es, ac o Zabulon a ymo&s;tynga&s;ant, ac a ddaethant i Ie|ru&s;alem.</P>
<PB N="188" REF="205">
<P N="12"><HI>12</HI> Llaw Dduw hefyd fu yn Iuda, gan ro|ddi iddynt vn galon i wneuthur gorchymyn y brenin, a'r tywy&s;ogion yn &ocirc;l gair yr Arglw|ydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A phobl lawer a ymga&s;cla&s;ant i Ieru&s;a|lem i gynnal g&wcirc;yl y bara croiw yn yr ail m&icirc;s: [&s;ef] cynnulleidfa fawr iawn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A hwynt a gyfoda&s;ant, ac a fwria&s;ant ymmaith yr allorau y rhai[oeddynt]yn Ieru&s;a|lem: bwria&s;ant ymmaith allorau 'r ar ogl-darth a thafla&s;ant [hwynt] i afon Cedron.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna 'r abertha&s;ant y Pa&s;c ar y pedwe|rydd [dydd] ar dd&ecirc;c o'r air m&icirc;s: yr offeiriaid hefyd a'r Lefiaid a gywilyddia&s;ant, ac a ymgy&s;|&s;egra&s;ant, ac a dduga&s;ant boeth offrymmau i d&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A hwynt a &s;afa&s;ant ar eu lle wrth eu harfer yn &ocirc;l cyfraith Mo&s;es gwr Duw: a'r offeiriaid oeddynt yn taenellu y gwaed o law y Lefiaid.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys [yr oedd] llawer yn y gynnuil|eidfa y rhai nid ym&s;ancteiddia&s;ent: a'r Lefiaid [oeddynt bennaf] ar aberth y Pa&s;c dros yr holl rai aflan, [iw] &s;ancteiddio [hwynt] i'r Arglw|ydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O herwydd llawer o'r bobl [&s;ef] llawer o Ephraim, a Mana&s;&s;es, I&s;&s;achar, a Zabulon nid ymlanhau&s;ant, eithr hwy a fwytaw&s;ant y Pa&s;c yn amgenach nac y mae yn &s;crifennedic: am hynny Hezecia a weddiodd dro&s;tynt hwy gan ddywedyd, yr Arglwydd daionus a faddeu i [bawb,]</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pwy bynnac a barat&ocirc;dd ei galon i gei&s;io Duw, [&s;ef] Arglwydd Dduw ei dadau: er na [lanhauwyd ef] yn &ocirc;l puredigaeth y cy&s;&s;egr.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r Arglwydd a wrandawodd ar Heze|cia, ac a iach&acirc;odd y bobl.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A meibion I&s;rael y rhai a gafwyd yn Ieru&s;alem a gynhalia&s;ant &wcirc;yl y bara croiw &s;aith niwrnod drwy lawenydd mawr: y Lefi|aid hefyd, a'r offeiriaid oeddynt yn moliannu 'r Arglwydd o ddydd i ddydd ag offer [yn cydga|nu] ar offer &s;oniarus i'r Arglwydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac Hezecia a ddywedodd wrth [fodd] calon yr holl Lefiaid y rhai oeddynt yn medru [drwy] ddeall da [ganu] i'r Arglwydd: am hynny hwy a fwyta&s;ant yr am&s;er go&s;odedic hwnnw [dros] &s;aith niwrnod, [ac] a abertha|&s;ant ebyrth hedd, ac a folianna&s;ant Arglwydd Dduw eu tadau.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r holl gynnulleidfa a ymgynghora|&s;ant i gynnal &s;aith o ddyddiau eraill: felly y cyn|halia&s;ant &s;aith o ddyddiau [drwy] lawenydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys Hezecia brenin Iuda a roddodd i'r gynnulleidfa fil o fu&s;tych, a &s;aith mil o dde|faid, a'r tywy&s;ogion a rodda&s;ant i'r gynnulleid|fa fil o fu&s;tych, a deng-mil o ddefaid: a llawer o offeiriaid a ym&s;anctaiddia&s;ant.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A holl gynnulleidfa Iuda a lawenycha|&s;ant gyd a'r offeiriaid, a'r Lefiaid, a'r holl gyn|nulleidfa y rhai oeddynt yn dyfod o I&s;rael: a'r dieithriaid y rhai oeddynt yn dyfod o wl&acirc;d I&s;ra|el, a'r rhai oeddynt yn gwladychu yn Iuda.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Felly y bu llawenydd mawr yn Ieru&s;a|lem: canys er dyddiau Salomon mab Da|fydd brenin I&s;rael ni [bu] cyffelib i hyn yn Ie|ru&s;alem.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna yr offeiriaid a'r Lefiaid a gyfoda|&s;ant, ac a fendithia&s;ant y bobl, a gwrandawyd ar eu llef hwynt: ai gweddi hwynt a ddaeth ar ei bre&s;&s;wylfa &s;anctaidd ef i'r nefoedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="31" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gofal Hezecia yn erbyn gau-dduwiaeth, a thros iawn wa&s;anaeth Duw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAn orphennwyd hyn ei gyd, holl I&s;rael y rhai a gafwyd yn nina&s;oedd Iuda a aethant allan,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 7.25. Io&s;u. 7.1. 2. Mac. 12.40.</NOTE> ac a ddryllia&s;ant y delwau, ac a dorra&s;ant y llwynau, ac a dde&s;truwia&s;ant yr vchelfeudd a'r allorau o holl Iuda a Beniamin, yn Ephraim hefyd, a Mana&s;&s;es, nes [eu] difa [hwynt:] yna holl feibion I&s;rael a ddychwela&s;ant bob vn at ei feddiant, iw dina&s;oedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac Hezecia a o&s;ododd ddo&s;parthiadau 'r offeiriaid, a'r Lefiaid yn eu trefniad au, pob vn yn &ocirc;l ei wenidogaeth, yr offeiriaid a'r Lefiaid i'r poeth offrwm, ac i'r ebyrth hedd i weini, i fo|liannu hefyd, ac i ganmol ym mhyrth gwer&s;|&s;yllau yr Arglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A rhan y brenin [dedd] oi olud ei hun yn boeth offrymmau, [&s;ef] yn boeth offrymmau y borau a'r hwyr, ac yn boeth offrymmau ar y Sabbothau, ac ar y newydd loerau, a'r g&wcirc;yliau arbennic: fel y mae yn &s;crifennedic<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 28.3. &amp; 9</NOTE> yng-hy|fraith yr Arglwydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Efe hefyd a ddywedodd wrth y bobl &s;ef trigolion Ieru&s;alem am roddi rhan i'r offeiri|aid, a'r Lefiaid: fel yr ymgryfhaent yng-hy|fraith yr Arglwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phan gyhoeddwyd y gair hwn, meibi|on I&s;rael a dduga&s;ant yn aml flaen-ffrwyth yr &ycirc;d, y gw&icirc;n, yr olew hefyd, a'r m&ecirc;l, ac o holl gn&wcirc;d y maes: a'r degwm o bob peth a dduga|&s;ant hwy yn helaeth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A meibion I&s;rael ac Iuda y rhai oeddynt yn trigo yn nina&s;oedd Iuda, ie hwynt hwy [a dduga&s;ant] ddegwm gwartheg, a defaid, a de|gwm y pethau cy&s;&s;egredic y rhai a gy&s;&s;egra&s;id i'r Arglwydd eu Duw: duga&s;ant, a doda&s;ant [hwy] bob yn ben-twrr.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yn y trydydd m&icirc;s y dechreua&s;ant hwy &s;eilio y pentyrrau: ac yn y &s;eithfed mis y gor|phenna&s;ant hwy.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pan ddaeth Hezecia a'r tywy&s;ogion, a gweled o honynt y pentyrrau: yna y bendithia|&s;ant yr Arglwydd ai bobl I&s;rael.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac Hezecia a ymofynnodd a'r offeiriaid, a'r Lefiaid o herwydd y pentyrrau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac Azaria yr offeiriad pennaf o d&ycirc; Zadoc a ddywedodd wrtho ef, ac a lefarodd, er pan ddechreuwyd dwyn offrwm i d&ycirc; 'r Arglwydd bwytaw&s;om ac fe a'n digonwyd ni, gweddilla|&s;om
<PB REF="206">hefyd amldra mawr, canys yr Arglwydd a fendithiodd ei bobl, a'r amldra hyn a weddill|wyd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ar Hezecia a ddywedodd am baratoi ce|lloedd yn nh&ycirc; 'r Arglwydd, a hwynt ai paratoa|&s;ant.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A hwynt a dduga&s;ant y blaen-ffrwyth, a'r degwm, a'r pethau cy&s;&s;egredic yn ffyddlon: a Chonaniah y Lefiad [oedd] yn flaenor arnynt hwy, a Simei ei frawd ef yn ail.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Iehiel hefyd, ac Azaria, a Nahath, ac A|zahel, ac Ierimoth, ac Iozabad, ac Eliel, ac I&s;|machia, Mahath hefyd, a Benaia [oeddynt] &s;wyddogion tann law Chonaniah, a Simei ei frawd ef drwy orchymyn Hezecia y brenin, ac Azaria [oedd] flaenor yn nh&ycirc; Dduw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A Chore mab Imnah y Lefiad porthor tua 'r dwyrain [oedd] ar y pethau a offrymmid yn ewylly&s;car i Dduw: i roddi y blaenffrwyth i'r Arglwydd, a'r cy&s;&s;egredic bethau y rhai a gy&s;&s;egra&s;id.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A thann ei law ef [yr oedd] Eden, a Mi|niamin, ac Ie&s;ua, a Semaiah, Amariahu, a Secaniahu yn nina&s;oedd yr offeiriaid mewn ffyddlondeb: i roddi iw brodyr eu rhan, i fawr, ac i fychan.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> (Heb law y gyrfiaid oi hiliogaeth hwynt o fab tair blwydd ac vchod) i bawb a'r a oedd yn dyfod i d&ycirc; 'r Arglwydd traul dydd yn ei ddydd: yn eu gwa&s;anaeth hwynt o fewn eu gorchwy|liaethau, yn &ocirc;l eu do&s;parthiadau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac i hiliogaeth yr offeiriaid drwy d&ycirc; eu tadau hwynt, a'r Lefiaid, o fab vgain mlwydd ac vchod: yn &ocirc;l eu gorchwyliaethau yn eu do&s;|parthiadau.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac i hiliogaeth eu holl blant hwynt, eu gwragedd hwynt, eu meibion hefyd, ai merched [&s;ef] i'r holl gynnulleidfa: o blegit trwy eu ffyddlondeb hwynt y trinent hwy yn &s;anctaidd yr hyn oedd &s;anctaidd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac i feibion Aaron yr offeiriaid [y rhai oeddynt] ym meu&s;ydd pentrefol eu dina&s;oedd, ym mhob dinas y gw&ycirc;r y rhai a henwa&s;id wrth eu henwau: i roddi rhannau i bob gwryw ym my&s;c yr offeiriaid, ac i holl hiliogaeth y Lefiaid.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac fel hyn y gwnaeth Hezecia drwy holl Iuda: ac efe a wnaeth yr hyn oedd yn dd&acirc;, ac yn inion, a'r gwirionedd ger bron yr Arglw|ydd ei Dduw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac ym mhob gwaith yr hwn a ddechre|uodd efe yng-wenidogaeth t&ycirc; Dduw, ac yn y gyfraith, ac yn y gorchymyn, gan gei&s;io ei Dduw: efe ai gwnaeth ai holl galon, ac a ffyn|nodd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="32" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Rhyfel Senacherib yn erbyn Iuda. 3 Gofal Hezecia. 7 Ai amdeffyn.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">WEdi y pethau hyn, a'r gwirionedd ym|ma,<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 18.13. E&s;a. 30.1. Eccl. 48.18.</NOTE> y daeth Senacherib brenin A&s;&s;y|ria: ac efe a ddaeth i mewn i Iuda, ac a wer&s;&s;y|llodd yn erbyn y dina&s;oedd caeroc, ac a feddyli|odd eu hennill hwynt iddo ei hun.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pan welodd Hezecia ddyfod Senache|rib: a [bod] ei wyneb ef i ryfela yn erbyn Ieru|&s;alem:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna efe a ymgynghorodd ai dywy&s;ogi|on, ac ai gedyrn am argaeu dyfroedd y ffyn|honnau y rhai [oeddynt] allan o'r ddinas: a hwynt ai cynnorthwya&s;ant ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Felly pobl lawer a ymga&s;cla&s;ant, ac a ar|gaea&s;ant yr holl ffynhonnau, a'r afon yr hon &s;ydd yn rhedeg drwy ganol y wl&acirc;d gan ddywe|dyd: pa ham y daw brenhinoedd A&s;&s;yria, ac y c&acirc;nt ddyfroedd lawer&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a ymegn&icirc;odd, ac a adailadodd yr holl fur drylliedic hwnnw,<NOTE PLACE="marg">2. Sam. 5.9.</NOTE> ac a gadarnhaodd Milo [yn] ninas Dafydd: ac efe a wnaeth law|er o biccellau, ac o dariannau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a o&s;ododd dywy&s;ogion rhyfel ar y bobl: ac ai ca&s;clodd hwynt atto i heol porth y ddinas, ac a lefarodd wrth [fodd] eu calon hw|ynt gan ddywedyd,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ymwrolwch, ac ymgadarnhewch, nac of|nwch, ac na ar&s;wydwch rhac brenin A&s;&s;yria, na rhac yr holl dyrfa 'r hon [&s;ydd] gyd ag ef: ca|nys [y mae] gyd a ni fwy na chyd ag ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gyd ag ef [y mae] braich gnawdol, a'r Arglwydd ein Duw [&s;ydd] cyd a ni i'n cyn|northwyo, at i ryfela ein rhyfeloedd: a'r bobl a ymgryfhau&s;ant o herwydd geiriau Hezecia bre|nin Iuda.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Wedi hyn yr anfonodd<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 18.17.</NOTE> brenin A&s;&s;yria ei wei&s;ion i Ieru&s;alem (tra [yr ydoedd] efe [yn rhyfela] yn erbyn Lachis ai holl allu gyd ag ef) at Hezecia frenin Iuda, ac at holl Iuda y rhai [oeddynt] yn Ieru&s;alem, gan ddywedyd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fel hyn y dywedodd Senacherib brenin A&s;&s;yria: ar ba beth yr ydych chwi yn hyd&ecirc;ru, chwi y rhai &s;y 'n aros yng-warchaedigaeth o fewn Ieru&s;alem&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ond Hezecia &s;ydd yn eich h&ucirc;do chwi, i'ch rhoddi chwi i farw drwy newyn, a thrwy &s;yched gan ddywedyd: yr Arglwydd ein Duw ni a'n gwared ni o law brenin A&s;&s;yria&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Onid yr Hezecia hwnnw a dynnodd ym|maith ei vchelfeudd ef, ai allorau, ac a lefarodd wrth Iuda, ac Ieru&s;alem gan ddywedyd, o fla|en vn allor yr addolwch, ac ar honno yr arogl|derthwch&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Oni wyddoch chwi beth a wneuthum mi a'm tadau i holl bobloedd y tiroedd&lpunctel; ai gan allu y galle duwiau cenhedloedd y gwledydd achub eu gwl&acirc;d o'm llaw i&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pwy [&s;ydd] ym my&s;c holl dduwiau y cehedloedd hyn (y rhai a ddarfu i'm tadau eu difetha) a'r a ddichon waredu ei bobl o'm llaw i: fel y galle eich Duw chwi eich gwaredu chwi o'm llaw i&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yn awr gan hynny na thwylled Hezecia chwi, ac na huded mohonoch fel hyn, ac na cho|eliwch
<PB N="189" REF="206">iddo ef, canys ni ddichon vn Duw o'r holl genhedloedd na 'r teyrna&s;oedd achub ei bobl o'm llaw i, nac o law fy nhadau: pa feint lai y gwared eich duwiau chwchwi o'm llaw i&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ai wei&s;ion ef a ddyweda&s;ant chwaneg yn erbyn yr Arglwydd Dduw: ac yn erbyn He|zecia ei w&acirc;s ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a &s;crifennodd lythr&ycirc;rau gan gab|lu Arglwydd Dduw I&s;rael: a thrwy lefaru yn ei erbyn ef gan ddywedyd, fel duwiau cenhed|loedd y gwledydd y rhai nid achuba&s;ant eu pobl o'm llaw i, felly nid achub Duw Hezecia ei bobl o'm llaw i.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y gwaedda&s;ant hwy * a llef vchel yn iaith yr Iddewon ar bobl Ieru&s;alem y rhai [oe|ddynt] ar y m&ucirc;r, iw hofni hwynt, ac iw brawy|chu: fel yr enillent hwy y ddinas.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Felly y dyweda&s;ant yn erbyn Duw Ie|ru&s;alem, fel yn erbyn duwiau pobloedd y wl&acirc;d [&s;ef] gwaith dwylo d&ycirc;n.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna y gweddiodd Hezecia y brenin, ac E&s;ay mab Amos y prophwyd o blegit hyn: a hwy a waedda&s;ant i'r nefoedd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Am hynny yr Arglwydd a anfonodd an|gel<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 19.35.</NOTE> yr hwn a laddodd b&ocirc;b cadarne nerthol, [pob] blaenor hefyd a thywy&s;og yng-wer&s;&s;yll brenin A&s;&s;yria: felly efe a ddychwelodd a chywilydd [ar ei] wyneb iw wl&acirc;d ei hun, pan ddaeth efe i d&ycirc; ei Dduw, yna<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 19.37. e&s;a. 37.38.</NOTE> y rhai a ddaethent allan oi em|y&s;caroedd ei hun ai llada&s;ant ef yno a chleddyf.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Felly y gwaredodd yr Arglwydd He|zecia a thrigolion Ieru&s;alem o law Senache|rib brenin A&s;&s;yria, ac o law pawb [eraill:] ac ai cadwodd hwynt oddi amgylch:</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A llawer oeddynt yn dwyn offrwm i'r Arglwydd i Ieru&s;alem, a phethau gwerthfawr i Hezecia brenin Iuda: fel y derchafwyd ef o hynny allan yng-&wcirc;ydd yr holl genhedloedd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yn<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 20.1. e&s;a. 38.1.</NOTE> y dyddiau hynny y clafychodd He|zecia i farw: ac efe a weddiodd ar yr Arglwydd, yntef a ddywedodd wrtho ef, ac a roddes argoel iddo ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ond ni thalodd Hezecia yn &ocirc;l y gwobr [yr hwn a rodda&s;yd] iddo ef: canys ei galon ef a dderchafodd: a digofaint a ddaeth yn ei erbyn ef, ac yn erbyn Iuda, ac Ieru&s;alem.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Er hynny Hezercia a ymo&s;tyngodd oddi wrth dderchafiad ei galon, efe a thrigolion Ie|ru&s;alem: ac ni ddaeth digofaint yr Arglwydd arnynt hwy yn nyddiau Hezecia.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac yr oedd gan Hezecia gyfoeth ac an|rhydedd mawr iawn, ac efe a wnaeth iddo dry&s;|&s;orau o arian, ac o aur, ac o feini gwerth-fawr, o b&ecirc;r-aroglau hefyd, ac o dariannau, ac o b&ocirc;b lle|&s;tri hyfrydaidd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A &s;el&ecirc;rau i gni&wcirc;d yr &ycirc;d, a'r gw&icirc;n, a'r o|lew: a phre&s;&ecirc;bau i b&ocirc;b anifail, a chorlannau i'r diadellau [defaid.]</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac efe a wnaeth iddo ddina&s;oedd, ac [yr oedd yn ei] feddiant ef ddefaid a gwarthec yn aml: canys Duw a rodda&s;e iddo ef gyfoeth mawr iawn.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A'r Hezecia ymma a argaeodd yr aber vchaf i ddyfroeod<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 8.6. ioh. 9.7.</NOTE> Gihon, ac ai dug hwynt yn inion oddi tanodd tua thu 'r gorllewyn i ddinas Dafydd: felly y ffynnodd Hezecia yn ei holl waith.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ond o herwydd cennadau tywy&s;ogion Babilion, y rhai a anfonwyd atto ef i ymofyn am y rhyfeddod y rhwn a wnaethid yn y wl&acirc;d, y gwrthododd Duw ef: iw brofi ef, [ac] i &wcirc;ybod cwbl [a'r a ydoedd] yn ei galon ef.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A'r rhan arall o hanes Hezecia ai gare|digrwydd ef: wele hwynt yn &s;crifennedic<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 18.19.20.</NOTE> yng-welegaeth E&s;ay mab Amos y prophwydd, [ac] yn * llyfr brenhinoedd Iuda ac I&s;rael.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac Hezecia a hunodd gyd ai dadau, a cla|dda&s;ant ef yn y fann vchaf o feddau meibio~ Da|fydd, a holl Iuda a thrigolion Ieru&s;ale~ a wna|etha~t anrhydedd iddo ef yr am&s;er y bu efe farw: a Mana&s;&s;es ci fab ef a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="33" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gau-dduwiaeth Mana&s;&s;es. 11 Ai go&s;pedigaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">MAb deuddeng-mlwydd [oedd] Mana&s;&s;es pan ddechreuodd efe deyrna&s;u:<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 21.1.</NOTE> a phym|theng mhlynedd a deugain y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng|olwg yr Arglwydd: yn &ocirc;l ffieidd-dra y cenhed|loedd<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 18.9.</NOTE> y rhai a fwria&s;e 'r Arglwydd allan o flaen meibion I&s;rael.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys efe a ddychwelodd, ac a adailadodd yr vchelfeudd<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 18.4.</NOTE> y rhai a ddini&s;tria&s;e Hezecia ei d&acirc;d ef: ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 32.34.</NOTE> a gyfododd allorau i Baalim, ac a wnaeth lwynau, ac a addolodd holl l&ucirc; y nefoedd, ac ai gwa&s;anaethodd hwynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Adailadodd hefyd allorau yn nh&ycirc; 'r Ar|glwydd: [am] yr hwn y dyweda&s;e 'r Arglwydd<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 21 5.</NOTE> yn Ieru&s;alem y bydd fy enw i yn dragywydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a adailadodd allorau i holl l&ucirc; y nefo|edd yn nau gyntedd t&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a yrrodd ei feibion drwy 'r t&acirc;n yn nyffryn meibion Hinnon, dewinodd hefyd,<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 16.3.</NOTE> a da|roganodd, hudoliaethodd hefyd, a mawrhaod &s;wynyddion, a dewiniaid: chwanegodd wneu|thur yr hyn oedd ddrwg yng-olwg yr Arglw|ydd iw ddigio ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a gyfleuodd ddelw gerfiedic (yr hon a wnel&s;e efe) yn nh&ycirc; Dduw, [am] yr hwn y dy|weda&s;e Duw wrth Ddafydd, ac wrth Salomo~ ei fab,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 8.29 &amp; 9.3.2.</NOTE> yn y t&ycirc; hwn, ac yn Ieru&s;alem (yr hon a ddewi&s;ais o holl lwythau I&s;rael) y go&s;odaf fy enw yn dragywydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac ni chwanegaf<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 7.10.</NOTE> &s;ymmud troed I&s;rael oddi ar y t&icirc;r yr hwn a ordeiniais i'ch tadau chwi: os cadwant ar wneuthur yr hyn oll a orchymyn|nais i iddynt hwy trwy law Mo&s;es, &s;ef yr holl gyfraith a'r deddfau, a'r barnedigaethau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Felly Mana&s;&s;es a hudodd Iuda, a thrigo|lion Ieru&s;alem i wneuthur yn waeth na'r cen|hedloedd y rhai a ddifetha&s;e 'r Arglwydd o flaen meibion I&s;rael.</P>
<PB REF="207">
<P N="10"><HI>10</HI> Er llefaru o'r Arglwydd wrth Mana&s;|&s;es, ac wrth ei bobl, etto ni wrandaw&s;ant hwy.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny y d&ucirc;g yr Arglwydd arnynt hwy dywy&s;ogion y llu, y rhai [oeddynt] eiddo brenin A&s;&s;yria, a hwynt a ddalia&s;ant Mana&s;&s;es, [ac ai rhodda&s;ant] mewn gefynnau: rhwyma|&s;ant ef hefyd a dwy gadwyn, a duga&s;ant ef i Babilon.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A phan oedd gyfyng arno ef, efe a weddi|odd ger bron yr Arglwydd ei Dduw: ac a ymo|&s;tyngodd yn ddirfawr o flaen Duw ei dadau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pan weddiodd efe atto ef, yna efe a fu fodlo~ iddo, ac a wrandawodd ei ddymyniad ef, ac ai dychwelodd ef i Ieru&s;alem iw frenhiniaeth: yna y gwybu Mana&s;&s;es mai 'r Arglwydd oedd Dduw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Wedi hyn hefyd efe a adailadodd y m&ucirc;r eithaf i ddinas Dafydd, o du 'r gorllewyn i<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 32.30.</NOTE> Gihon, o'r afon hyd y ddyfodfa i borth y py&s;|cod, ac efe a amgylchodd Ophel, ac ai dercha|fodd yn vchel iawn: ac efe a o&s;ododd dywy&s;ogi|on y llu yn yr holl ddina&s;oedd caeroc o fewn Iuda.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a ddug ymmaith y duwiau dieithr, a'r ddelw o d&ycirc; 'r Arglwydd, a'r holl allorau y rhai a adailada&s;e efe ym mynydd t&ycirc; 'r Arglw|ydd, ac yn Ieru&s;alem: ac ai taflodd allan o'r ddi|nas.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a gyweiriodd allor yr Arglwydd, ac a aberthodd arni hi ebyrth hedd a moliant: dywedodd hefyd wrth Iuda, am wa&s;anaethu Ar|glwydd Dduw I&s;rael.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Er hynny y bobl oeddynt etto yn aberthu yn yr vchelfeudd: etto i'r Arglwydd eu Duw yn vnic.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r rhan arall o hanes Mana&s;&s;es, ai we|ddi ef at ei Dduw, a geiriau y prophwydi y rhai a lefara&s;ant wrtho ef yn enw Arglwydd Dduw I&s;rael: wele hwynt<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 21.</NOTE> ym mhlith geiriau bren|hinoedd I&s;rael.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ei weddi ef hefyd pan gymmododd [Duw] ag ef, ai holl bechod ef, ai gamwedd, a'r lleoedd y rhai 'r adailadodd efe ynddynt vchelffe|udd, ac y go&s;ododd lwynau, a delwau cynn ymo|&s;twng o honaw ef: wele hwynt yn &s;crifennedic ym my&s;c geiriau y gweledyddion.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Felly Mana&s;&s;es a hunodd gyd ai dadau, a chladda&s;ant ef [yn] ei d&ycirc; ei hun: ac Amon ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Mab dwy flwydd ar hugain [oedd] A|mon pan ddechreuodd efe deyrna&s;u: a dwy fly|nedd y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng|olwg yr Arglwydd fel y gwnaethe Mana&s;&s;es ei dad ef; canys Amon a aberthodd i'r holl ddel|wau y rhai a wnel&s;e Mana&s;&s;es ei d&acirc;d ef, ac ai gwa&s;anaethodd hwynt.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ond nid ymo&s;tyngodd efe ger bron yr Arglwydd fel yr ymo&s;tynga&s;e Mana&s;&s;es ei dad ef: eithr yr Amon ymma a bechodd fwy fwy.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ai wei&s;ion ef a<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 21.23.</NOTE> frad-fwriada&s;ant iw er|byn ef, ac ai lladda&s;ant ef yn ei d&ycirc; ei hun.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A phobl y wl&acirc;d a ladda&s;ant yr holl rai a frad-fwriada&s;ent yn erbyn y brenin Amon: a phobl y wl&acirc;d a vrdda&s;ant Io&s;ia ei fab ef yn fre|nin yn ei le ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="34" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duwiol lywodraeth Io&s;ia. 14 Caffaeliad llyfr y gyfra|ith. 20 Y brenin ar hynny yn gyrru i ymgynghori a Duw. 23 A'r atteb a gafodd efe.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">MAb &wcirc;yth mlwydd [oedd] Io&s;ia pan dde|chreuodd efe deyrna&s;u:<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 22.1.</NOTE> ac vn mlynedd ar dd&ecirc;c ar hugain y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe wnaeth yr hyn oedd inion yng-o|lwg yr Arglwydd: ac a rodiodd yn llwybrau Dafydd ei d&acirc;d, ac ni ogwyddodd efe ar y llaw ddehau, nac ar y llaw a&s;&s;wy.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac yn yr wythfed flwyddyn oi deyrna&s;iad ef (tra 'r ydoedd efe etto yn fachgen) efe a dde|chreuodd gei&s;io Duw Dafydd ei d&acirc;d: ac yn y ddeuddecfed flwyddyn efe a ddechreuodd lanhau Iuda, ac Ieru&s;alem o'r vchelfeudd, a'r llwynau, a'r delwau cerfiedic, a'r delwau toddedic.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> De&s;truwia&s;a~t hefyd yn ei &wcirc;ydd ef allorau Baalun, a'r delwau y rhai [a o&s;oda&s;id] i fynu oddi arnynt hwy a dorrodd efe: y llwynau hefyd, a'r delwau cerfiedic, a'r delwau toddedic a ddry|lliodd efe, ac a faluriodd efe, t&acirc;nodd hefyd [eu] llwch hwy ar hyd wyneb beddau y rhai a aber|tha&s;ent iddynt hwy.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac e&s;cyrn yr offeiriaid a<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 23.16.</NOTE> lo&s;codd efe ar eu hallorau: ac a lanh&acirc;odd Iuda, ac Ieru&s;alem.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Felly [y gwnaeth efe] yn nina&s;oedd Ma|na&s;&s;es, ac Ephraim, a Simeon, ac hyd Neph|thali: yn yr anghyfa~nedd-leoedd oddi amgylch.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan ddini&s;triodd efe yr allorau, a'r llwy|nau, a dryllio o honaw y delwau cerfiedic gan [eu] malurio, a thorri ymmaith yr eulynnod eu gyd o holl wl&acirc;d I&s;rael: yna efe a ddychwelodd i Ieru&s;alem.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yn y ddeunawfed flwyddyn oi deyrna|&s;iad, ef, wedi glanhau y wlad, a'r t&ycirc;:<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 22.3.</NOTE> efe a anfa|nodd Saphan fab Azaliahu, a Maa&s;iah tywy|&s;og y ddinas, ac Ioah fab Ioahaz y cofiadur i gy|weirio t&ycirc; yr Arglwydd ei Dduw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A phan ddaethant hwy at Helcia yr arch|offeiriad, yna y rhodda&s;ant yr arian a dduga&s;id i d&ycirc; Dduw, y rhai a ga&s;cla&s;e y Lefiaid, y rhai oe|ddynt yn cadw y cyntedd o law Mana&s;&s;es, ac Ephraim, ac oddi gan holl weddill I&s;rael, ac oddi ar holl Iuda, a Beniamin: a hwy a ddych|wela&s;ant i Ieru&s;alem.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A hwynt ai rhodda&s;ant yn llaw y gweith|w&ycirc;r, y rhai oeddynt oruchwilw&ycirc;r yn nh&ycirc; 'r Ar|glwydd: hwyntau ai rhodda&s;ant i wneuthur|w&ycirc;r y gwaith y rhai oeddynt yn gweithio yn nh&ycirc; 'r Arwlwydd, i gyweirio, ac i gadarnhau y t&ycirc;.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Rhodda&s;ant hefyd i'r &s;eiri, ac i'r adailad|w&ycirc;r i brynu cerrig n&acirc;dd, a choed tu ag at y cy&s;|&s;ylltiadau: ac i fyrddu y tai y rhai a ddini&s;tria&s;e brenhinoedd Iuda.</P>
<PB N="190" REF="207" MS="y">
<P N="12"><HI>12</HI> A'r gw&ycirc;r oeddynt yn gweithio yn y gwaith yn ffyddlon, ac arnynt hwy yn olyg-w&ycirc;r [yr] oedd Iahath, ac Obadiahu y Lefiaid o fei|bion Meari, Zecaria hefyd, a Me&s;ulam o feibi|on y Cehathiaid iw hannog: ac o'r Lefiaid p&ocirc;b ddeallgar mewn offer gerddgar.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac ar y clud-w&ycirc;r, a'r golyg-w&ycirc;r yr holl rai oedd yn gweithio mewn amryw waith: ac o'r Lefiaid [yr oedd] &s;crifennyddion, &s;wyddogi|on hefyd, a phorthorion.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A phan dduga&s;ant hwy allan yr arian y rhai a dduga&s;id i d&ycirc; 'r Arglwydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 22.8.</NOTE> Helcia 'r offeiriad a gafodd lyfr cyfraith yr Arglwydd [yr hwn a rodda&s;id] drwy law Mo&s;es.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A Helcia a attebodd, ac a ddywedodd wrth Saphan yr &s;crifennydd, cefais lyfr y gy|fraith yn nh&ycirc; 'r Arglwydd: a Helcia a roddodd y llyfr at Saphan.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A Saphan a ddug y llyfr at y brenin, ac a ddug air trachefn i'r brenin gan ddywedyd: yr hyn oll a roddwyd yn llaw dy wei&s;ion di, y maent hwy yn [ei] wneuthur.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Todda&s;ant hefyd yr arian y rhai a gafw|yd yn nh&ycirc; 'r Arglwydd: a rhodda&s;ant hwy yn llaw y &s;wyddogion, ac yn llaw y gweith-w&ycirc;r.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Saphan yr &s;crifennudd a fynegodd he|fyd i'r brenin gan ddywedyd, Helcia 'r offeiriad a roddodd i mi lyfr: a Saphan a ddarllenodd ynddo ef ger bron y brenin.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A phan glybu y brenin eiriau y gyfraith, yna efe a rwygodd ei wi&s;coedd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r brenin a orchymynnodd i Helcia,<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 22.12.</NOTE> ac i Ahicam fab Saphan, ac i Abdon fab Micah, i Saphan hefyd yr &s;crifennydd, ac i A&s;aiah gw&acirc;s y brenin gan ddywedyd:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ewch, ymgynghorwch a'r Arglwydd tro&s;ofi, a thros y gweddill yn I&s;rael, ac yn Iu|da, am eiriau y llyfr yr hwn a gafwyd: canys mawr [yw] cynddaredd yr Arglwydd yr hon a dywalltodd efe arnom ni o blegit na chadwodd ein tadau ni air yr ARglwydd gan wneuthur yn &ocirc;l yr hyn oll a'r &s;ydd yn &s;crifennedic yn y llyfr hwn.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna 'r aeth Helcia, a'r rhai [a yrrodd] y brenin at Huldah y brophwydes, gwraig Sa|lum mab Tocath,<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 22.14.</NOTE> fab Ha&s;rah ceidwad y gwi&s;|coedd, a hi oedd yn aros yn Ieru&s;alem yn yr ail rhan [oddi wrtho ef] ac ymddiddana&s;ant a hi felly.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A hi a ddywedodd wrthynt hwy, fel hyn y dywedodd Arglwydd Dduw I&s;rael, dywed|wch i'r g&wcirc;r yr hwn a'ch anfonodd chwi attafi,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, wele fi yn dwyn drwg ar y lle hwn, ac ar ei drigolion: &s;ef yr holl felldithion y rhai ydynt yn &s;crifenne|dic yn y llyfr yr hwn a ddarllena&s;ant hwy ger bron brenin Iuda.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Am iddynt fyng-wrthod i, ac arogl-dar|thu i Dduwiau dieithr i'm digio i a holl waith eu dwylo: am hynny yr ymdywallt fy llid i yn erbyn y lle hwn, ac nis diffoddir ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ond am frenin Iuda 'r hwn a'ch anfo|nodd chwi i ymgynghori a'r Arglwydd, fel hyn y dywedwch wrtho ef: fel hyn y dywedodd Arglwydd Dduw I&s;rael [am] y geiriau y rhai a glywai&s;t.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> O blegit i'th galon feddalhau, ac i tithe ymo&s;twng o flaen Duw, pan glywai&s;t ei eiriau ef yn erbyn y fann hon, ac yn erbyn ei thrigolio~, ac ymo&s;twng o honot ger fy mron, a rhwygo dy wi&s;coedd, ac &wcirc;ylo o'm blaen i: am hynny y gwrandewais inne, medd yr Arglwydd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Wele mi a'th gymmeraf di ymmaith at dy dadau, a thi a ddugir ymmaith i'r bedd mewn heddwch, fel na w&ecirc;lo dy lygaid di yr holl ddrwg 'r hwn yr ydwyfi yn ei ddwyn ar y fann hon, ac yn erbyn ei phre&s;&s;wyl-w&ycirc;r: felly hwynt a ddu|ga&s;ant yn ei &ocirc;l air i'r brenin.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna y brenin a anfonodd:<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 23.1.</NOTE> ac a gynhull|odd holl henuriaid Iuda, ac Ieru&s;alem.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A'r brenin a aeth i fynu i dy 'r Arglwydd, a holl w&ycirc;r Iuda, a thrigolion Ieru&s;alem, yr offe|riaid hefyd a'r Lefiaid a'r holl bobl o fawr i fy|chan: ac efe a ddarll&ecirc;nodd lle y clyw&s;ant hwy holl eiriau llyfr y cyfammod yr hwn a gaw&s;id yn nh&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A'r brenin a &s;afodd yn ei &s;efyll, ac a wna|eth gyfammod ger bron yr Arglwydd, ar rodio ar &ocirc;l yr Arglwydd, ac ar gadw ei orchymynnio~ ef, ai de&s;tiolaethau, ai ddefodau, ai holl galon, ac ai holl enaid: gan gwplau geiriau y cyfammod y rhai oeddynt yn &s;crifennedic yn y llyfr hwnnw.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac efe a wnaeth i bawb a'r a gafwyd yn Ieru&s;alem, ac yn Beniamin &s;efyll [wrth yr am|mod: trigolion Ieru&s;alem hefyd a wnaethant yn &ocirc;l cyfammod Duw, [&s;ef] Duw eu tadau.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Felly Io&s;ia a dynnodd ymmaith y ffie|idd-dra ei gyd o'r holl wledydd y rhai [oeddynt] eiddo meibion I&s;rael, ac efe a wnaeth i bawb a'r a gafwyd yn I&s;rael wa&s;anaethu 'r Arglwydd eu duw: [ac yn] ei holl ddyddiau ef ni throa|&s;ant hwy oddi ar &ocirc;l Arglwydd Dduw eu tadau.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="35" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Pa&s;c Io&s;ia, 20 Ei ryfel, 23 Ai farwolaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 23.21.</NOTE> Io&s;ia a gynhaliodd Ba&s;c yn Iereu&s;a|lem: a hwynt a abertha&s;ant y Pa&s;c y ped|werydd [dydd] ar dd&ecirc;c o'r m&icirc;s cyntaf.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a gyfleuodd yr offeiriaid yn eu gor|chwyliaethau: ac ai nerthodd hwynt yng-weni|dogaeth t&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dywedodd hefyd wrth y Lefiaid (y rhai oeddynt yn dy&s;cu holl I&s;rael a'r rhai oeddynt &s;anctaidd i'r Arglwydd) rhoddwch yr Arch &s;anctaidd yn y t&ycirc; yr hwn a adailadodd Salomon mab Dafydd brenin I&s;rael, na [fydded hi mwy|ach] i chwi yn faich ar y&s;cwydd: gwa&s;anaeth|wch yn awr yr Arglwydd eich Duw, ai bobl I&s;rael.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ymbaratoiwch gan hynny drwy deuluo|edd eich tadau yn &ocirc;l eich do&s;parthiadau, fel<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 23.6. &amp; 25. &amp; 26.</NOTE> yr &s;crifennodd Dafydd brenin I&s;rael, ac yn &ocirc;l &s;cri|fen Salomon ei fab ef.</P>
<PB REF="208" MS="y">
<P N="5"><HI>5</HI> A &s;efwch yn y cy&s;&s;egr yn &ocirc;l do&s;parthia|dau t&ycirc;lwyth tadau eich brodyr meibion y bobl: ac [yn &ocirc;l] do&s;parthiad tylwyth tad y Le|fiaid.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Felly aberthwch y Pa&s;c: ym&s;ancteiddi|wch hefyd, a pharatoiwch eich brodyr i wneu|thur yn &ocirc;l gair yr Arglwydd drwy law Mo&s;es.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna Io&s;ia a roddodd i feibion y bobl ddi|adell o &wcirc;yn, ac o fynnod ei gyd tu ag at y Pa&s;c aberthau [&s;ef] i bawb a'r a gafwyd hyd rifedi deng-mil ar hugain, a thair mil o eidionnau, hyn [oedd] o gyfoeth y brenin.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ai dywy&s;ogion ef a offrymma&s;ant yn e|wylly&s;car i'r bobl, i'r offeiriaid, ac i'r Lefiaid: Helcia, a Zacharia, ac Iehiel blaenoriaid t&ycirc; dduw a rodda&s;ant i'r offeiriaid tu ag at y Pa&s;c aberthau ddwy fil, a chwe chant [o ddefaid,] a thr&ycirc; chant o eidionnau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Conania hefyd a Semaiahu, a Nathaneel ei frodyr, ef, Ha&s;abia hefyd, ac Iehiel, ac Ioza|bad tywy&s;ogion y Lefiaid a offrymma&s;ant i'r Lefiaid yn Ba&s;c ebyrth bum mil [o ddefaid,] a a thry chant o eidionnau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly y paratoiwyd y gwa&s;anaeth: a'r offeiriaid a &s;afa&s;ant yn eu ll&ecirc;, a'r Lefiaid yn eu do&s;parthiadau, yn &ocirc;l gorchymyn y brenin.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> a hwynt a abertha&s;ant y Pa&s;c: a'r offei|riaid a daenella&s;ant y [gwaed wedi ei gymme|ryd] oi llaw hwynt, a'r Lefiaid oeddynt yn [eu] blingo [hwynt.]</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A chymmera&s;ant ymmaith [o'r] poeth offrwm, iw roddi yn &ocirc;l do&s;parthiadau tylwyth tadau meibio~ y bobl, i offrymmu i'r Arglwydd, fel y mae yn &s;crifennedic yn llyfr Mo&s;es: ac felly am yr eidionnau,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A hwynt a<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 12.8.</NOTE> ro&s;tia&s;ant y Pa&s;c wrth d&acirc;n yn &ocirc;l y ddefod, a'r cy&s;&s;egredic bethau a ferwa|&s;ant hwy mewn crochanau, ac mewn pedill, ac mewn peiriau, ac [ai] rhanna&s;ant ar frys i'r holl bobl.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Wedi hynny y paratoa&s;ant hwy iddynt eu hunain, ac i'r offeiriaid, canys yr offeiriaid eu hunain, ac i'r offeiriaid, canys yr offeiriaid meibion Aaron oeddynt yn offrymmu y poeth offrwm, a'r bra&s;der hyd y n&ocirc;s: am hynny y Le|fiaid oeddynt yn paratoi iddynt eu hunain, ac i'r offeiriaid meibion Aaron.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A meibion A&s;aph y cantorion [oeddynt] yn eu &s;efyllfa<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 25.1.</NOTE> yn &ocirc;l gorchymyn Dafydd, ac A&s;aph, a Heman, ac Ieduthun gweledudd y bre|nin, a'r porthorion ym mhob porth: ni chaent hwy ymado oi gwa&s;anaeth, canys eu brodyr y Lefiaid a baratoent iddynt hwy.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Felly y paratoiwyd holl wa&s;anaeth yr Arglwydd y dwthwn hwnnw, gan gynnal y Pa&s;c, ac offrymmu poeth offrymmau ar allor yr Arglwydd, yn &ocirc;l gorchymyn y brenin Io&s;ia.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A meibion I&s;rael y rhai a gafwyd, a gynhalia&s;ant y Pa&s;c yr am&s;er hwnnw: a g&wcirc;yl y bara croiw &s;aith niwrnod.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac ni chynhalia&s;id Ba&s;c fel hwnnw yn I&s;rael er dyddiau Samuel y prophwyd: ac ni wnaeth neb o frenhinoedd I&s;rael gyffelib i'r Pa&s;c yr hwn a wnaeth Io&s;ia, a'r offeiriaid, a'r Lefiaid, a holl Iuda, a'r neb a gafwyd o I&s;rael, a thrigolion Ieru&s;laem.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yn y ddeunawfed flwyddyn o deyrna&s;iad Io&s;ia y cynhaliwyd y Pa&s;c hwnnw.<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 23.29.</NOTE></P>
<P N="20"><HI>20</HI> Wedi hyn oll, pan baratoa&s;e Io&s;ia y t&ycirc;: Necho brenin yr Aipht a ddaeth i fynu i ryfela yn erbyn Carchemis wrth Euphrates: ac Io|&s;ia a aeth allan iw gyfarfod ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yntef a anfonnodd gennadau atto ef gan ddywedyd, beth [&s;ydd] i mi [a wnelwyf] a thi &ocirc; frenin Iuda&lpunctel; nid yn dy erbyn di [y daethum i] heddyw, ond yn erbyn t&ycirc;[arall y mae] fy rhyfel i, a Duw a archodd i mi fry&s;&s;io: paid &acirc; Duw yr hwn [&s;ydd] gyd a mi, fel na ddifetho efe di,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ond ni throe Io&s;ia ei wyneb oddi wrtho ef, eithr newidiodd ei ddillad i ymladd yn ei er|byn ef, ac ni wrandawodd ar eiriau Necho [y rhai oeddynt] o enau Duw: ond efe a ddaeth i ymladd i ddyfryn Megido.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r &s;aethyddion a &s;aetha&s;ant y brenin Io|&s;ia: yna y brenin a ddywedodd wrth ei wei&s;ion, dygwch fi ymmaith canys clwyfwyd fi yn d&ocirc;&s;t.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Felly ei wei&s;ion ai tynna&s;ant ef o'r cer|byd, ac ai go&s;oda&s;ant ef yn yr ail cerbyd yr hwn [oedd] ganddo, ef, duga&s;ant ef hefyd i Ieru&s;a|lem, ac efe fu farw, ac a gladdwyd ym meddrod ei dadau: a holl Iuda, ac Ieru&s;alem a alara&s;ant am Io&s;ia.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ieremi hefyd a alar-nadodd am Io&s;ia, a'r holl gantorion, a'r cantore&s;au yn eu galar-nadau a &s;oniant am Io&s;ia hyd heddyw, a hwy ai rhodda&s;ant hwynt yn ddefod yn I&s;rael: ac we|le hwynt yn &s;crifennedic yn y galar-nadau.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'r rhan arall o hanes Io&s;ia ai dduwiol|deb ef: (fel y mae yn &s;crifennedic yng-hyfraith yr Arglwydd)</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ai weithredoedd ef cyntaf a diweddaf: wele hwynt yn &s;crifennedic yn llyfr brenhino|edd I&s;rael, ac Iuda.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="36" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Teyrna&s;iad Ioachas, 4 Ioachim, 8 Ioachin, 11 A Sedecia. 17 A chaeth-gludiad y bobl i Babilon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A</HI> Phobl y wl&acirc;d a gymmera&s;ant Ioachaz fab Io&s;ia:<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 23.30.</NOTE> ac ai hurdda&s;ant ef yn frenin yn lle ei d&acirc;d yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Mab tair blwydd ar hugain [oedd] Ioa|chaz pan ddechreuodd efe deyrna&s;u: a thri m&icirc;s y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A brenin yr Aipht ai d&ucirc;g ef ymmaith o Ie|ru&s;alem: ac a drethodd ar y wl&acirc;d gant talent o arian, a thalent o aur.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A brenin yr Aipht a wnaeth Eliacim ei frawd ef yn frenin ar Iuda ac Ieru&s;alem,<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 23.34.</NOTE> ac a dr&ocirc;dd ei henw ef yn Ioachim: a Necho a gym|merodd Ioachaz ei frawd ef, ac ai d&ucirc;g ef i'r Aipht.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Mab pum mlwydd ar hugain [oedd] Ioachim pan ddechreuodd efe deyrna&s;u, ac vn mlynedd ar dd&ecirc;c y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;a|lem:
<PB N="191" REF="208">ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng-olwg yr Arglwydd ei Dduw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Nabuchodono&s;or brenin Babilon a dda|eth i fynu yn ei erbyn ef:<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 24.1.</NOTE> ac ai rhwymodd ef mewn cadwynau pr&ecirc;s iw ddwyn i Babilon.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Nabuchodono&s;or hefyd a ddug o le&s;tri t&ycirc; 'r Arglwydd i Babilon: ac ai rhoddodd hwynt yn ei deml ef o fewn Babilon.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r rhann arall o hanes Ioachim, ai ffi|eidd-dra ef y rhai a wnaeth efe, a'r hyn a gafwyd arno ef, wele hwynt yn &s;crifennedic yn llyfr brenhinoedd I&s;rael, ac Iuba: ac Ioachin ei fab ef a deyrna&s;odd yn ei le ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Mab wyth mlwydd [oedd] Ioachin pan ddechreuodd * efe deyrna&s;u, a thri mis, a deng-nhiwrnod y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;a|lem: ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng-olwg yr Arglwydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yng-hyfnod y flwyddyn yr anfonodd y brenin Nabuchodono&s;or, ac ai d&ucirc;g ef i Babi|lon gyd a lle&s;tri c&ucirc;aidd t&ycirc; 'r Arglwydd: ac<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 24.17.</NOTE> e|fe a vrddodd Sedecia ei [ewythr ef] frawd ei d&acirc;d yn frenin ar Iuda, ac Ieru&s;alem.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Mab vn mlwydd ar hugain [oedd] Se|decia pan ddechreuodd efe deyrna&s;u: ac vn mlynedd ar dd&ecirc;c y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;a|lem.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng-olwg yr Arglwydd ei Dduw:<NOTE PLACE="marg">2 Bren. 24.19. Iere. 51.1.</NOTE> ac nid ymo&s;tyn|godd efe o flaen Ieremi y prophwyd [yr hwn oedd yn llefaru] o enau 'r Arglwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond efe a wrthryfelodd yn erbyn bre|nin Nabuchodono&s;or (yr hwn a wnaethe iddo|dyngu i Dduw) ac efe a galedodd ei warr, ac a gryfhaodd ei galon rhac dychwelyd ac Argl|wydd Dduw I&s;rael.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Holl dywy&s;ogion yr offeiriaid hefyd a'r bobl a chwanega&s;ant gamfucheddu yn &ocirc;l holl ffieidd-dra y cenhedloedd: a hwy a haloga&s;ant d&ycirc; 'r Arglwydd yr hwn a &s;anctaiddia&s;e efe yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny Arglwydd Dduw eu tadau hwy a anfonodd attynt hwy drwy law ei genna|dau<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 65.2. Iere. 11.7. Diah. 1.23.</NOTE> gan forau godi, a chan anfon: am ei fod efe yn to&s;turio wrth ei bobl, ac wrth ei bre&s;&s;wyl|fod.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ond hwyntau oeddynt yn gwatwar cennadau Duw, ac yn dremygu ei eiriau ef, ac yn dynwared ei brophwydi ef: nes cyfodi o ddi|gofaint yr Arglwydd yn erbyn ei bobl fel nad oedd iechyd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys efe a ddygodd i fynu arnynt hwy frenin y Caldeaid, yr hwn a laddodd eu gw&ycirc;r ieuaingc hwy, a'r cleddyf yn nh&ycirc; eu c&ycirc;&s;&s;egr, ac nid arbedodd efe na g&wcirc;r leuaugc na morwyn, h&ecirc;n, nac oedrannus: rhoddwyd hwynt oll yn ei law ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Holl le&s;tri t&ycirc; Dduw hefyd, mawrion a bychain, a thry&s;&s;orau t&ycirc; 'r Arglwydd, a thry&s;&s;o|rau y brenin ai dywy&s;ogion: y rhai hynny oll a dd&ucirc;g efe i Babilon.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A hwynt a lo&s;ca&s;ant d&ycirc; Dduw, ac a dde|&s;truwia&s;ant f&ucirc;r Ieru&s;alem: ai holl bal&acirc;&s;au hi a lo&s;ca&s;ant hwy a th&acirc;n, ai holl le&s;tri cuaf gan [eu] dini&s;trio [oll.]</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r hyn a weddillwyd gan y cleddyf a gaeth-gludodd efe i Babilon: lle y buant hwy yn wei&s;ion iddo ef, ac iw feibion nes teyrna&s;u o'r Per&s;iaid.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> I gyflawni gair yr Arglwydd [yr hwn a adrodda&s;id] drwy enau Ieremi, nes i'r wl&acirc;d ei digoni oi Sabbothau: [canys] yr holl ddy|ddiau [a'r y bu hi] yn anghyfannedd y gorphy|wy&s;odd hi i gyflawni deng-mhlynedd a thru|gain.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 25.11. &amp; 29.10. 3. E&s;d. 2.1.</NOTE> yn y flwyddyn gyntaf i Cyrus bre|nin Per&s;ia, (fel y cyflawnid gair yr Arglwydd [yr hwn a ddywedwyd] drwy enau Ieremi) yr Arglwydd a gyffr&ocirc;dd y&s;pryd Cyrus brenin Per&s;ia fel y cyhoeddodd efe drwy ei holl fren|hiniaeth, a hynny mewn &s;crifen gan ddywe|dyd,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Fel hyn y dywed Cyrus brenin Per&s;ia, Arglwydd Dduw 'r nefoedd a roddodd holl deyrna&s;oedd y ddaiar i mi, ac efe a orchymyn|nodd i mi adailadu t&ycirc; iddo ef yn Ieru&s;alem yr hon [&s;ydd] yn Iuda: pwy yn eich my&s;c chwi oi holl bobl ef [&s;ydd ar fedr adailadu&lpunctel;] yr Ar|glwydd ei Dduw [fyddo] gyd ag ef, ac eled i fynu.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 N="Ezra (1 Esdras)" TYPE="book">
<PB REF="209">
<HEAD>Llyfr cyntaf E&s;dras.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyrus yn gollwng caethion Iuda yn rhydd. 7 Ac yn rhoddi adref le&s;tri y deml.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_YN<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 36.11. Ier. 29.10.</NOTE> y flwyddyn gyntaf i Cyrus brenin Per&s;ia (i gyflawni gair yr Argl|wydd o enau Ieremi) y cyffr&ocirc;dd yr Arglwydd y&s;pryd Cyrus brenin Per&s;ia, fel y cyhoe|ddodd efe trwy ei holl deyrnas, a [hynny] helyd mewn &s;crifen gan ddywedyd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel hyn y dywedodd Cyrus brenin Per|&s;ia, Arglwydd Dduw 'r nefoedd a roddes i mi holl deyrna&s;oedd y ddaiar, ac efe a orchymyn|nodd i mi adailadu iddo ef d&ycirc; yn Ieru&s;alem, yr hon [&s;ydd] yn Iuda.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pwy bynnac o honoch oi holl bobl ef [a fynno,] bydded ei Dduw gyd ag ef, ac eled i fy|nu i Ieru&s;alem yr hon [&s;ydd] yn Iuda, ac adai|laded d&ycirc; Arglwydd Dduw I&s;rael: dyna 'r Duw 'r hwn [&s;ydd] yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A phwy bynnac a adawyd o'r holl leoedd y rhai y mae efe yn ymdeithio ynddynt, cyn|northwyed gw&ycirc;r ei wl&acirc;d ef ag arian, ac ag aur, a a golud, ac ag anifeiliaid, gyd ag ewylly|&s;car offrwm t&ycirc; Dduw, yr hwn [&s;ydd] yn Ieru|&s;alem.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y cododd pennau cenedl Iuda a Beniamin, a'r offeiriaid a'r Lefiaid, a phob vn y cyffr&ocirc;dd Duw ei y&s;pryd, i fyned i fynu i adai|ladu t&ycirc; yr Arglwydd yr hwn [oedd] yn Ieru|&s;alem.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r rhai oll oi hamgylch ai cynnorthwy|a&s;ant hwy a lle&s;tri arian, ac aur, a golud, ac ag anifeiliaid, ac a phethau gwerth-fawr heb law 'r hyn oll a offrymmwyd yn ewylly&s;car.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r brenin Cyrus a dd&ucirc;g allan le&s;tri t&ycirc; 'r Arglwydd<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 25.13. 2. Cron. 36.7. Ier. 27.19. Dan. 1.2.</NOTE> y rhai a dduga&s;e Nabuchodono&s;or allan o Ieru&s;alem, ac a rodda&s;e efe yn nh&ycirc; ei dduwiau ei hun.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Felly Cyrus brenin Per&s;ia ai d&ucirc;g hwynt allan trwy law Mithridates y try&s;&s;orudd, ac ai rhifodd hwynt at Se&s;bazer pennaeth Iuda.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac dymma eu rhifedi hwynt, d&ecirc;c ar hu|gain o gawgiau, aur, m&icirc;l o gawgiau arian, naw ar hugain o gyllill.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> D&ecirc;c ar hugain o orflychau aur, d&ecirc;c a phedwar cant o ail fath o orflychau arian, [a] mil o le&s;tri eraill.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yr holl le&s;tri yn aur, ac yn arian [oe|ddynt] bum m&icirc;l a phedwar cant: Se&s;bazer a dd&ucirc;g y cwbl i fynu wrth ddwyn y gaeth-glud o Babilon i Ieru&s;alem.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Rhifedi y rhai a ddychwela&s;ant o gaethiwed Babi|lon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC<NOTE N="*" PLACE="marg">Nehem. 7.6. 3. E&s;dr. 5.7.</NOTE> dymma feibion y dalaith y rhai a dda|ethant i fynu o gaethiwed y gaeth-glud, yr hon a gaeth-gluda&s;e Nabuchodono&s;or bre|nin Babilon i Babilon, ac a ddychwela&s;ant i Ieru&s;alem, ac Iuda: pob vn iw ddinas ei hun.</P>
<Q REND="margQuotes"><P N="2">"<HI>2</HI> Y rhai a ddaethant gyd a Zorobabel, [oe|ddynt] Ie&s;ua, Nehemiah, Saraiah, Rehelaia, Mardocheus. Bil&s;an, Mi&s;par, Biguai, Re|hum, [a] Baanah. [Dymma] rifedi gw&ycirc;r pobl I&s;rael.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Meibion Pharos [oeddynt] ddwy fil, [a] deuddec ac &wcirc;yth vgain.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Meibion Sephatia, try-chant, [a] deu|ddec a thri vgain.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Meibion Arah: &s;aith gant, a phymthec a thrugain.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Meibion Pahath Moab, o feibion Ie&s;ua [ac] Ioab: dwy fil, &wcirc;yth gant, a deuddec.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Meibion Elam: mil, dau cant, [a] phed|war ar dd&ecirc;c a deugain.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Meibion Zathu: naw cant, a phump a deugain.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Meibion Zaccai: &s;aith gant, a thri v|gain.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Meibion Bani: chwe-chant, dau a deu|gain.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Meibion Babai: chwe-chant, a thri ar hugain.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Meibion A&s;gad: mil, dau cant a dau ar hugain.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Meibion Adonicam: chwe-chant, a chw|ech a thrugain.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Meibion Biguai: dwy fil, ac onid ped|war trugain.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Meibion Adin, pedwar cant, a phedwar ar dd&ecirc;c a deugain.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Meibion Ater o Hezecia: onid dau pum hugain.</P>
<PB N="192" REF="209">
<P N="17">"<HI>17</HI> Meibio~ Bezai try chant, a thri ar hugain.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Meibion Iora: cant, a deuddec.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Meibion Ha&s;um: dau cant a thri ar hu|gain.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Meibion Gibbar: pymthec a phedwar vgain.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Meibion Bethlehem: cant a thri ar hu|gain.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Gw&ycirc;r Netopha: onid pedwar trugain.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Gw&ycirc;r Anathoth: caut, ac wyth ar hu|gain.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Meibion A&s;mafeth: dau a deugain.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Meibion Ciriathiearim, Cephira, a Beeroth: &s;eith gant, a thri a deugain.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Meibion Harama, a Gaba: chwe-chant, ac vn ar hugain.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Gw&ycirc;r Michmas: cant a dau ar hugain.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Gw&ycirc;r Bethel, a Hai: dau cant a thri ar hugain.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Meibion Nebo: deuddec a deugain.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Meibion Magbis: cat ac onid pedwar tri vgain.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Meibion Elam arall: m&icirc;l, dau cant, a phedwar ar dd&ecirc;c a deugain.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Meibion Haarim: try-chant, ac vgain.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Meibion Lod, Hadid, ac Ono: &s;eithgant, a phump ar hugain.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Meibion Iericho: try-chant, a phump a deugain.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Meibion Senaa: tair mil, a chwe-rhant, a d&ecirc;c ar hugain.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Yr offeiriaid meibio~ Iedaia, o d&ycirc; Ie&s;ua: naw cant, d&ecirc;c a thri vgain a thri.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Meibion Immer: mil a deuddec a deu|gain.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> Meibion Pha&s;ur: m&icirc;l, dau cant, a &s;aith a deugain.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> Meibion Arim: mil a dau ar bymthec.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> Y Lefiaid, meibion Ie&s;ua, a Chadniel o feibion Hodafia: pedwar ar dd&ecirc;c a thrugain.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> Y cantoriaid meibion A&s;aph: cant ac &wcirc;yth ar hugain.</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> Meibion y porthorion [&s;ef] meibion Salum, meibion Ater, meibion Talmon, mei|bion Accub, meibion Hattita, a meibion Sobai [oeddynt] oll gant, ac onid vn deugain.</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua. 9.23.</NOTE> Nethiniaid [oeddynt] feibion Ziha, meibion A&s;upha, meibion Tabaoth.</P>
<P N="44">"<HI>44</HI> Meibion Ceros, meibion Siaha, meibi|on Padon.</P>
<P N="45">"<HI>45</HI> Meibion Lebanah, meibion Hagabath, meibion Accub.</P>
<P N="46">"<HI>46</HI> Meibion Hagab, meibion Semlai, meibion Hanan.</P>
<P N="47">"<HI>47</HI> Meibion Gidel, meibion Gahar, meibion Reaiah.</P>
<P N="48">"<HI>48</HI> Meibion Razin, mebion Nechoda, mei|bion Ga&s;am.</P>
<P N="49">"<HI>49</HI> Meibion Vzz<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">, meibion Pa&s;eah, meibi|on Be&s;ai.</P>
<P N="50">"<HI>50</HI> Meibion A&s;nah, meibion Mehunim, Nephu&s;im.</P>
<P N="51">"<HI>51</HI> Meibion Bacbuc, meibion Hacuba, mei|bion Harhur,</P>
<P N="52">"<HI>52</HI> Meibion Bazluth, meibion Mehida, meibion Har&s;a.</P>
<P N="53">"<HI>53</HI> Meibion Barcos, meibion Si&s;ara, mei|bion Thamah.</P>
<P N="54">"<HI>54</HI> Meibion Ne&s;iah, meibion Hatipha.</P>
<P N="55">"<HI>55</HI> Meibion gwei&s;ion Salomon, meibion Socai, meibion Sophereth, meibion Peruda.</P>
<P N="56">"<HI>56</HI> Meibion Iaala, meibion Darcon, mei|bion Gidel.</P>
<P N="57">"<HI>57</HI> Meibion Sephatiah, meibion Hattil, meibion Pocereth Hazbaim, meibion Ami.</P>
<P N="58">"<HI>58</HI> Yr holl Nethiniaid, a meibion gwei&s;ion Salomon [oeddynt] dry chant, deuddec a phed|war vgain.</P>
<P N="59">"<HI>59</HI> A'r rhai hyn a aethant i fynu o Delmalah, Delhar&s;a, Cerub, Adan [ac] Immer: ond ni fedrent adnabod d&ycirc; eu tadau, nai hiliogaeth, ai o I&s;rael [yr oeddynt] hwy.</P>
<P N="60">"<HI>60</HI> Meibion Delaia, meibion Tobia, mei|bion Necoda, chwe-chant, a deuddec a deugain.</P>
<P N="61">"<HI>61</HI> Ac o feibion yr offeiriaid, meibio~ Habaia, meibion Acos, meibion Berzilai, yr hwn a gy|mera&s;e wraig o ferched Berzilai y Gileadiad, at a alwa&s;yd ar eu henw hwynt.</P></Q>
<P N="62"><HI>62</HI> Y rhai hyn a gei&s;ia&s;ant eu &s;crifennadau [gan] yr ach-w&ycirc;r, ond ni chafwyd hwynt: am hynny y bwriwyd hwynt allan o'r offeiriadaeth.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Yna Hathir&s;atha a ddywedodd wrthynt, na fwyttaent o'r pethau &s;ancteiddiaf hyd oni chyfode offeiriad mewn Vrim a Thummim.<NOTE PLACE="marg">Exod. 28.30.</NOTE></P>
<P N="64"><HI>64</HI> Yr holl dyrfa yng-hyd [oedd] bedair myrdd, dwy fil, try-chant, [a] thri vgain.</P>
<P N="65"><HI>65</HI> Heb law eu gwei&s;ion, ai morwynion y rhai hynny [oeddynt] &s;aith m&icirc;l, try-chant, a dau ar bymth&ecirc;c ar hugain: ac o honynt hwy [yr oedd] dau cant yn gantorion, ac yn gantor&ecirc;&s;au.</P>
<P N="66"><HI>66</HI> Eu meirch [oeddynt] &s;aith gant, ac onid pedwar deugain: eu mulod yn ddau cant, ac yn bump a deugain.</P>
<P N="67"><HI>67</HI> Eu camelod yn bedwar cant, ac yn bym|th&ecirc;c ar hugain: eu ha&s;&s;ynnod yn chwe m&icirc;l, &s;aith gant, ac vgain.</P>
<P N="68"><HI>68</HI> Ac o'r pennau cenedl pan ddaethant i d&ycirc; yr Arglwydd yr hwn [oedd] yn Ieru&s;alem, [rhai] a offrymma&s;ant oi gwaith eu hun tu ag at d&ycirc; 'r Arglwydd iw gyfodi yn ei l&ecirc;.</P>
<P N="69"><HI>69</HI> Rhodda&s;ant yn &ocirc;l eu gallu i dry&s;&s;or-d&ycirc; 'r gwaith chwe myrddiwn, a mil o ddracmonau aur, a phum m&icirc;l o bunnoedd arian: a chant o wi&s;coedd offeiriaid.</P>
<P N="70"><HI>70</HI> Yna 'r offeiriaid a'r Lefiaid, ac o'r bobl y cantorion, a'r porthorion, a'r Nethiniaid a dri|ga&s;ant yn eu dina&s;oedd: a holl I&s;rael yn eu di|na&s;oedd hwythau.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Adailadaeth yr allor. 6 Offrwm y bobl, tu ag at waith y deml. 11 Ai diolchgarwch i Dduw am gael ei ha|dailadu.</P>
</ARGUMENT>
<PB REF="210">
<P N="1">PAn ddaeth<NOTE N="*" PLACE="marg">3. E&s;dr. 5.47.</NOTE> y &s;eithfed m&icirc;s, a meibion I&s;rael yn eu dina&s;oedd: yna 'r bobl a ymga&s;cla&s;ant i Ieru&s;alem megis vn gwr.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y cyfododd Ie&s;ua mab Io&s;adac, ai fro|dyr yr offeiriaid, a Zorobabel mab Salathiel, ai frodyr, ac a adailada&s;ant allor Duw I&s;rael i o|ffrymmu arni offrymmau poeth, fel yr &s;crifen|na&s;id yng-hyfraith Mo&s;es g&wcirc;r Duw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A hwy a &s;iccrhau&s;ant yr allor yn ei ll&ecirc; (ca|nys [yr oedd] arnynt ofn pobl y wl&acirc;d) ac a o|ffrymma&s;ant arni boeth offrymmau i'r Arglw|ydd: borau, a hwyr [yr offrymma&s;ant] boeth offrymmau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cadwa&s;ant hefyd &wcirc;yl y pebyll, fel y mae yn &s;crifennedic: a<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 23.16.</NOTE> phoeth aberth beunydd tann rifedi, yn &ocirc;l y ddefod dogn dydd yn ei ddydd,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac wedi hynny y poeth offrwm gwa&s;ta|dol, a'r [offrwm] yn y newydd loerau, a holl &s;anctaidd o&s;edidic &wcirc;yliau 'r Arglwydd, offrwm ewylly&s;car pob vn a offrymme o honaw ei hun [a offrymma&s;ant] i'r Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O'r dydd cyntaf i'r &s;eithfed mis y dechre|ua&s;ant offrymmu poeth offrymmau i'r Arglw|ydd, a theml yr Arglwydd ni &s;ylfaena&s;id.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna rhodda&s;ant arian i gymmyn-w&ycirc;r, ac i &s;eiri, a bwyd a diod, ac olew i'r Sydoniaid, ac i'r Tyriaid, am ddwyn coed cedr o Libanus hyd y m&ocirc;r i Ioppa: yn &ocirc;l cennadh&acirc;d Cyrus bre|nin Per&s;ia iddynt hwy.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yn yr ail flwyddyn wedi eu dyfod hw|ynt i d&ycirc; Dduw i Ieru&s;alem yn yr ail mis y de|chreuodd Zorobabel mab Salathiel, ac Ie&s;ua mab Io&s;adac, a'r rhan arall oi brodyr hwynt, yr offeiriaid, a'r Lefiaid, a'r rhai oll a ddaethant o'r caethiwed i Ieru&s;alem, ac a o&s;oda&s;ant y Lefiaid o fab vgain-mlwydd ac vchod i oruwchwilio ar waith t&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y &s;afodd Ie&s;ua ai feibion, ai frodyr, Cadmiel hefyd, ai feibion, [&s;ef] meibion Iuda ya gydt&ucirc;n i oruchwilio ar weith-w&ycirc;r y gwaith yn nh&ycirc; Dduw, [a] meibion Henadad, ai meibi|on hwythau, ai brodyr y Lefiaid.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r &s;eiri a &s;ylfaena&s;ant deml yr Arglw|ydd, ac a o&s;oda&s;ant yr offeiriaid yn eu gwi&s;co|edd, ag vdcyrn, a'r Lefiaid meibion A&s;aph a Symbalau i foliannu 'r Arglwydd<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 16.7.</NOTE> yn &ocirc;l dull Dafydd brenin I&s;rael.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A chan&acirc;&s;ant wrth foliannu, ac wrth glod|fori yr Arglwydd, mai d&acirc; oedd, mai yn dragy|wydd [yr ydoedd] ei drugaredd ef ar I&s;rael: a'r holl bobl a floeddia&s;ant a bloedd fawr, gan foliannu yr Arglwydd am &s;ylfaenu t&ycirc; 'r Arg|lwydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A llawer o'r offeiriaid, a'r Lefiaid, a'r pennau cenedl hynaf y rhai a wel&s;ent y t&ycirc; cyn|taf ar ei &s;ylfaen [a'r] t&ycirc; hwn yn eu glowg, a &wcirc;yla&s;ant a ll&ecirc;f vchel: a llawer oeddynt yn der|chafu llef mewn bloedd gorfoledd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac nid oedd y bobl yn anabod &s;ain bloedd y llawenydd oddi wrth &s;ain &wcirc;ylofain y bobl: canys y bobl oeddynt yn bloeddio a bloedd fawr, a'r &s;&wcirc;n glywid ym mhell.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Rhai yn rhwy&s;tro gwaith y deml, eu llythyrau hwynt at Artaxerxes, ai atteb yntef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa gwrthwyneb-w&ycirc;r Iuda, a Beniamin a glyw&s;ant fod meibion y gaeth-glud yn adailadu teml i Arglwydd Dduw I&s;rael.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac a ddaethant at Zorobabel, ac at y pen|nau cenedl, ac a ddyweda&s;ant wrthynt, adaila|dwn gyd a chwi: canys fel chwithau i cei&s;iwn eich Duw chwi, ac iddo ef yr ydym ni yn aber|thu er dyddiau E&s;arhadon brenin A&s;&s;yria 'r hwn a'n d&ucirc;g ni i fynu ymma.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y dywedodd Zorobabel, ac Ie&s;ua, a'r rhan arall o bennau cenedl I&s;rael wrthynt: nid [yw] i chwi ac i ninne adailadu t&ycirc; ein Duw ni: eithr nyni a gyd adailadwn i Arglwydd Dduw I&s;rael megis i'n gorchymynnodd y brenin Cy|rus brenin Per&s;ia.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A phobl y wl&acirc;d oedd yn anghy&s;uro pobl Iuda, ac yn eu rhwy&s;tro hwynt i adailadu,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac yn cyflogi cynghor-w&ycirc;r yn eu herbyn hwynt i ddiddymmu eu cyngor hwynt holl ddy|ddiau Cyrus brenin Per&s;ia: ac hyd deyrna&s;iad Darius brenin Per&s;ia.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yn nheyrna&s;iad Aha&s;ferus, yn nechre|uad ei deyrna&s;iad ef yr &s;crifenna&s;ant achwyn yn erbyn trigolion Iuda, ac Ieru&s;alem.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac yn nyddiau Artaxerzes yr &s;crifennodd Bi&s;lam, Mithridates, Tabeel, a'r rhan arall oi gyfeillion ef at Artaxerxes brenin Per&s;ia, ac &s;crifen y llythr a &s;crifennwyd yn Syrian-aec, ac a eglurwyd yn Syrian-aec.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Rehum y cofiadur, a Sim&s;ai yr &s;crifen|nydd a &s;crifenna&s;ant vn llythr yn erbyn Ieru|&s;alem at Artaxerxes y brenin fel hyn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna [yr oedd] Rehum y cofiadur, a Sim|&s;ai yr &s;crifennydd, a'r rhan arall oi cyfeillion: y Dinaaid, yr Aphar&s;atheaid, y Tharpeliaid, y Per&s;iaid, yr Archeaid, y Babiloniaid, y Su|&s;anniaid, y Dehafeaid, yr Elamiaid,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r rhan arall o'r bobl y rhai a dduga&s;e A&s;napper mawr ac enwoc, ac a o&s;oda&s;e efe yn nina&s;oedd Samaria, a'r rhan arall tu hwnt i'r afon yn anfon annerch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dymma y&s;tyr y llythr yr hwn a anfona|&s;ant atto ef [&s;ef] at Artaxerxes y brenin. <HI>DY WASANAETH-WYR</HI> o'r tu hwnt i'r a|fon, yn anfon annerch.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fel y byddo hy&s;pys i'r brenin fod yr Iddewon y rhai a ddaethant i fynu oddi wrthit ti, wedi dyfod attom ni i Ieru&s;alem [ac] yn a|dailadu y ddinas wrthryfelgar ddrygionus, a'r muroedd a &s;ylfaena&s;ant hwy, ac a gyweiria&s;ant y &s;ylfaenau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yn awr bydded hy&s;bys i'r brenin, os a|dailedir y ddinas honuo a gorphen ei chaer, na roddant doll, deyrnged, na thr&ecirc;th, felly y drygi dry&s;&s;or y brenhinoedd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac yn awr o herwydd cei&s;io o honom ddi|ni&s;trio
<PB N="193" REF="210">y deml, ac nad oedd weddaidd gweled gwarth y brenin, am hynny 'r anfona&s;om, ac yr y&s;py&s;a&s;om i'r brenin.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Fel y cei&s;ier yn llyfr hy&s;tori&acirc;u dy dadau, a thi a gei yn llyfr yr hy&s;tori&acirc;u, ac a elli &wcirc;ybod fod y ddinas hon yn ddinas wrthryfelgar, ni|weidiol i frenhinoedd, a thalaithau: a bod yn gwneuthur br&acirc;dfwriad o fewn hon erioed, am hynny y dini&s;triwyd y ddinas hon.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yr ydym yn y&s;py&s;u i'r brenin, os y ddi|nas hon a adailedir, ai murau a &s;ylfaenir, o her|wydd hynny na fydd eiddo ti y rhan [&s;ydd] o'r tu hwnt i'r afon.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Anfonodd y brenin air at Rehum y co|fiadur, a Sim&s;ai 'r &s;crifennydd, a'r rhan arall oi cyfeillion hwynt y rhai a drigent yn Sama|ria: a'r rhan arall tu hwnt i'r afon [gan erchi] tangneddyf, ac annerch.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y llythr yr hwn a anfona&s;och attaf a ddarllenwyd yn eglur ger fy mron.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y go&s;odais orchymyn, a chei&s;iwyd a chafwyd fod y ddinas honno erioed yn ym|dderchafu yn erbyn brenhinoedd, a gwneuthur ynddi anufydd-dod, a gwrthryfel,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A brenhinoedd cryfion a fuant ar Ieru|&s;alem, yn llywodraethu ar bawb o'r tu hwnt i'r afon, ac iddynt hwy y rhoddid toll, teyrnged, a thr&ecirc;th.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yn awr rhoddwch orchymyn i beri i'r gw&ycirc;r hynny beidio, ac nad adailader y ddinas honno hyd oni roddwyf orchymyn.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A gwiliwch wneuthur yn ymryfus yn hyn, pa ham y t&ycirc;f llwgredigaeth yn niwed i'r brenin&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna pan ddarllenwyd y&s;tyr llythr Ar|taxerxes y brenin o flaen Rehum, a Sim&s;ai 'r &s;crifennydd, ai cyfeillion, hwyntau a aethant ar fr&ycirc;si Ieru&s;alem yn erbyn yr Iddewon, ac a wnaethant iddynt beidio drwy fraich, a chryf|dwr.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y peidiodd gwaith t&ycirc; Dduw 'r hwn [oedd] yn Ieru&s;alem, ac y bu yn &s;efyll hyd yr ail flwyddyn o deyrna&s;iad Darius brenin Per&s;ia.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Aggeus, a Zacarias oeddynt yn prophwydo, a gwaith y delm yn llwyddo o anfodd Thathanai: 6 lly|thyrau Thathanai at Ddarius.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNA y prophwydodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Agge. 1.1. 3. E&s;dr. 6.1.</NOTE> Aggeus y proph|wyd, a Zacarias mab Ido y prophwyd i'r Iddewon y rhai [oeddynt] yn Iuda, ac yn Ie|ru&s;alem: yn enw Duw I&s;rael y prophwyda|&s;ant iddynt.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna Zorobabel mab Salathiel, ac Ie&s;ua mab Io&s;edec a goda&s;ant, ac a ddechreua&s;ant a|dailadu t&ycirc; Dduw 'r hwn [oedd] yn Ieru&s;alem: a phrophwydi Duw [a oeddynt] gyd a hwynt yn eu cynnorthwyo.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y pryd hynny y daeth attynt hwy Tha|thanai tywy&s;og tu hwnt i'r afon, a Setharbu|zani, ai cyfeillion, ac fel hyn y dyweda&s;ant wr|thynt: pwy a roddes i chwi orchymyn i adai|ladu y t&ycirc; hwn, ac i &s;ylfaenu y murau hyn&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna fel hyn y dyweda&s;om wrthynt, beth yw henwau y gw&ycirc;r a adailadant yr adailadaeth ymma?</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A golwg eu Duw oedd ar henuriaid yr Iddewon, fel na wnaethant iddynt beidio nes dyfod yr achos at Ddarius: ac yna 'r atteba|&s;ant [drwy] lythyr am hyn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y&s;tyr y llythyr yr hwn a anfonodd Tha|thanai tywy&s;og tu hwnt i'r afon, a Setharbu|zani ai gyfeillion y Per&s;iaid y rhai [oeddynt] o'r tu hwnt i'r afon at y brenin Darius [oedd hyn.]</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Anfona&s;ant air atto ef, at fel hyn yr &s;cri|fenna&s;id ynddo ef: <HI>POB heddwch</HI> i'r brenin Darius.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Bydded hy&s;pys i'r brenin fyned o honom ni i dalaith Iuda i d&ycirc; y Duw mawr, a bod yn ei adeiladu a meini marmor, a go&s;ot coed yn ei barwydydd ef, a bod yn gwneuthur y gwaith ar fr&ycirc;s, ai fod yn llwyddo yn eu dwylo hwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y gofynna&s;om i'r henuriaid hynny, [ac] a ddyweda&s;om wrthynt fel hyn: pwy a roddes i chwi orchymyn i adailadu y t&ycirc; hwn, ac i&s;ylfaenu, y m&ucirc;r ymma&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gofynna&s;om hefyd iddynt eu henwau hwynt, fel yr y&s;py&s;&s;em i ti, [ac] fel yr &s;crifen|nem henwau y gw&ycirc;r y rhai [oeddynt] yn ben|nau iddynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r geiriau hyn a atteba&s;ant i ni gan ddywedyd: nyni ydym wei&s;ion Duw y nefo|edd, a'r ddaiar, ac yn adailadu y t&ycirc; 'r hwn fu yn adailedic cyn hyn lawer o flynyddoedd: a'r<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 6.2. 2. Cron. 3.2.</NOTE> brenin mawr o I&s;rael ai hadailada&s;e, ac ai &s;eili|a&s;e ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Eithr er pan ddigiodd ein tadau ni Dduw nefoedd, efe ai<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 24.12. &amp; 25.9.</NOTE> rhoddes hwynt yn llaw Nabuchodono&s;or brenin Babilon y Caldead, a'r t&ycirc; hwn a ddini&s;triodd efe, ac a gaeth-glu|dodd y bobl i Babilon.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Er hynny yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 1.1.</NOTE> y flwyddyn gyntaf i Cy|rus brenin Babilon y rhoddesy brenin Cy|rus orchymyn i adailadu y t&ycirc; Duw hwn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A lle&s;tri t&ycirc; Dduw hefyd o aur, ac arian y rhai a dduga&s;e Nabuchodono&s;or o'r deml yn Ieru&s;alem, ac ai dduga&s;e i deml Babilon: y rhai hynny a dd&ucirc;g y brenin Cyrus allan o deml Babilon, a rhoddwyd hwynt i [vn]<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 1.8.</NOTE> Sa&s;ba|zar [wrth] ei henw, yr hwn a o&s;oda&s;e efe yn dy|wy&s;og.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a ddywedodd wrtho, cymmer y lle&s;tri hyn, dos, dwg hwynt i'r deml yn Ieru|&s;alem, ac adailader t&ycirc; Dduw yn ei l&ecirc;.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y daeth y Sa&s;bazar hwnnw, ac a o&s;ododd &s;ylfeini t&ycirc; Dduw yn Ieru&s;alem, ac o'r pryd hynny hyd yr awr hon yr ydys yn ei adai|ladu, ac nis gorphennwyd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac yn awr (os d&acirc; gan y brenin) cei&s;ier yn nhry&s;&s;or-d&ycirc; y brenin yna yn Babilon: a
<PB REF="211">ddarfu i'r brenin Cyrus o&s;od gorchymyn am a|dailadu y t&ycirc; Duw hwn yn Ieru&s;alem, ac anfo|ner attom ni ewyllys y brenin am hyn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr Iddewon drwy gennad Darius yn adailadu 'r deml. 15 ac yn ei chy&s;&s;egru. 19 ac yn cadw 'r Pa&s;c.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN A 'r<NOTE N="*" PLACE="marg">2. E&s;dr. 6.21.</NOTE> brenin Darius a o&s;ododd orchy|myn ar gei&s;io o honynt hwy yn nh&ycirc; y lly|frau, [a'r] try&s;&s;orau cadwedic yn Babilon.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A chafwyd mewn ci&s;t yn y ll&ycirc;s yn nhala|ith Media ryw lyfr, ac fel hyn yr &s;crifenna&s;id ynddo yn goffadwriaeth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yn y flwyddyn gyntaf i'r brenin Cyrus y go&s;ododd y brenin Cyrus orchymyn, adaila|du t&ycirc; Dduw o fewn Ieru&s;alem, yn y fangre lle yr aberthent aberthau, a chyfodi ei &s;ylfaenau yn dri vgain cufydd eu huchter, [ac] yn dri vgain cufydd eu ll&ecirc;d.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yn dair rh&ecirc;s o feini mawr, a rh&ecirc;s o goed newydd, a'r draul a roddir o d&ycirc; 'r brenin.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A lle&s;tri t&ycirc; Dduw hefyd yn aur, ac yn a|rian, y rhai a dd&ucirc;g Nabuchodono&s;or o'r deml yn Ieru&s;alem, ac a dd&ucirc;g efe i Babilon, a roddir i fyned adref i'r deml yn Ieru&s;alem, ac iw dwyn [iw] ll&ecirc; i d&ycirc; Dduw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yn awr Thathanai tywy&s;og tu hwnt i'r afon, Sethar-buzani a'ch cyfeillion y Per&s;iaid y rhai [ydych] o'r tu hwnt i'r afon ciliwch oddi yno.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gadewch waith t&ycirc; Dduw hwn, adaila|ded tywy&s;ogion, ac henuriaid yr Iddewon y t&ycirc; hwn [i] Dduw yn ei l&ecirc; ei hun.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Go&s;odais hefyd orchymyn am yr hyn a wnewch i henuriaid yr Iddewon hyn, wrth a|dailadu t&ycirc; Dduw hwn, mai o gyfoeth y brenin, &s;ef o'r deyrn-ged o'r tu hwnt i'r afon y rho|ddir traul i'r gw&ycirc;r hynny fel na pheidio ['r gwaith.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r hyn [fyddo] angen-rheidiol i boeth offrymmau Duw y nefoedd yn eidionau, neu yn hyrddod, neu yn &wcirc;yn, yn &ycirc;d, yn h&acirc;len, yn win, ac yn olew: yn &ocirc;l yr hyn a ddywedo 'r o|ffeiriaid y rhai [ydynt] yn Ieru&s;alem, rhodder iddynt bob dydd yn ddibaid:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fel yr offrymmant aroglau peraidd i Dduw 'r nefoedd, ac y gweddiant tros ennioes y brenin, ai feibion.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Go&s;odais hefyd orchymyn, mai pa dd&ycirc;n bynnac a newidio y gair hwn, y tynnir pren oi d&ycirc; ef, ac y go&s;odir ef i &s;efyll: [ac] ar hwnnw y difethir ef, ac mai yn dommen y bydd ei d&ycirc; ef am hynny.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A Duw yr hwn a wnaeth iw enw bre&s;&s;wylio yno, a ddini&s;trio bob brenin, a phobl yr hwn a e&s;ty nno ei law i newidio, [ac] i lygru y t&ycirc; hwn eiddo Duw yn Ieru&s;alem: myfi Da|rius a o&s;odais y gorchymyn, gwneler ef yn e|brwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">2. E&s;dr. 7.1.</NOTE> Thathanai tywy&s;og tu hwynt i'r afon, Setharbuzani ai cyfeillion, megis yr an|fonodd brenin Darius, felly y gwnaethant yn ebrwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A henuriaid yr Iddewon a adailada&s;ant, ac a lwydda&s;ant, drwy brophwydoliaeth Agge|us y prophwyd, a Zacharias fab Ido: <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">e adaila|&s;ant, a &s;ylfaena&s;ant wrth orchymyn Duw I|&s;rael, ac wrth orchymyn Cyrus, a Darius, ac Artaxerxes brenin Per&s;ia.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r t&ycirc; hwn a orphennwyd erbyn y try|dydd dydd o f&icirc;s Adar, pan oedd y chweched flwyddyn o deyrna&s;iad y brenin Darius.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna meibion I&s;rael, yr offeiriaid, a'r Lefiaid, a'r rhan arall o feibion y gaeth-glud a gy&s;&s;egra&s;ant y t&ycirc; hwn o eiddo Duw mewn llawenydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac a offrymma&s;ant wrth gy&s;&s;egru y t&ycirc; hwn eiddo Dduw, gant o &ycirc;chen, dau cant o hyr|ddod, pedwar cant o &wcirc;yn, a deuddec o fychod geifr yn bech aberth tros I&s;rael, yn &ocirc;l rhife di llwythau I&s;rael.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Go&s;oda&s;ant hefyd yr offeiriaid yn eu do|&s;parthiadau, a'r Lefiaid yn eu do&s;parthiadau hwythau ar waith Duw yn Ieru&s;alem, yn &ocirc;l &s;crifen<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 3.6. &amp; 8.9.</NOTE> llyfr Mo&s;es.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Meibion y gaeth-glud a gadwa&s;ant he|fyd y Pa&s;c, ar y pedwerydd [dydd] ar dd&ecirc;c o'r m&icirc;s cyntaf.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Canys yr offeiriaid a'r Lefiaid a ym|lanha&s;ant yn gydtun, yn l&acirc;n hwynt oll: ac a a|bertha&s;ant y Pa&s;c tros holl feibion y gaeth|glud, a thros eu brodyr yr offeiriaid, a thro&s;tynt eu hun.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna meibion I&s;rael y rhai a ddychwe|la&s;ent o'r gaeth-glud, a phob vn a ymnailltua&s;e oddi wrth halogedigaeth cenhedloedd y wl&acirc;d attynt hwy gan gei&s;io Arglwydd Dduw 'r I|&s;rael, a fwytt&acirc;&s;ant,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac a gadwa&s;ant &wcirc;yl y bara croiw &s;aith niwrnod mewn llawenydd, canys yr Arglw|ydd ai llawenhau&s;e hwynt, ac a droe&s;e galon brenin A&s;&s;yria attynt hwy, iw cynnorthwyo hwynt yng-waith t&ycirc; Dduw, [&s;ef] Duw I|&s;rael.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>E&s;dras trwy gennad y brenin yn dyfod i Ieru&s;alem. 27 Ac yn moliannu Duw yno.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC wedi y pethau hyn yn nheyrna&s;iaid Artaxerxes brenin Per&s;ia ['r oedd] E&s;|dras mab Saraia, fab A&s;aria, fab Helcia,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fab Salum, fab Zador, fab Ahitob.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Fab Amaria, fab A&s;aria, fab Meraioth,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fab Zeraiah, fab Vzzi, fab Bucei,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fab Abu&s;ia, fab Phinehes, fab Eleazar, fab Aaron yr offeiriad pennaf.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr E&s;dras hwn a aeth i fynu o Babilon, ac efe yn &s;crifennudd cyflym yng-hyfraith Mo|&s;es yr hon a rodda&s;e Arglwydd Dduw I&s;rael, a'r brenin a roddes iddo ef (fel yr [ydoedd] llaw 'r Arglwydd ei Dduw arno ef) ei holl ddymu|niad.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A [llawer] a aethant i fynu o feibion
<PB N="197" REF="211">I&s;rael, ac o'r offeiriaid, a'r Lefiaid, a'r cantori|on, a'r porthorion, a'r Nethinaid, i Ieru&s;alem, yn y &s;eithfed flwyddyn o'r brenin Artaxerxes.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a ddaeth i Ieru&s;alem yn y pummed mis, hynny [oedd] yn y &s;eithfed flwyddyn i'r brenin.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys ar y [dydd] cyntaf o'r m&icirc;s cyntaf [y bu] efe yn achos i ddyfod i fynu o Babilon, ac ar y [dydd] cyntaf o'r pummed mis y daeth efe i Ieru&s;alem fel [yr oedd] daionus law ei Dduw gyd ag ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys E&s;dras a o&s;oda&s;e ei galon ar gei|&s;io cyfraith yr Arglwydd, ac ar wneuthur, a dy&s;|cu yn I&s;rael ddeddfau, a barn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac dymma y&s;tyr y llythr yr hwn a rodd|odd y brenin Artaxerxes i E&s;dras yr offeiriad a'r &s;crifennudd, [&s;ef] &s;crifennudd geriau gor|chymynnion yr Arglwydd, ai ddeddfau ef i I&s;|rael.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Artaxerxes brenin y brenhinoedd at E&s;|dras yr offeiriad, &s;crifennudd deddf Duw y ne|foedd yn anfon annerch.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Myfi a o&s;odais orchymyn, mai pwy byn|nac yn fy nheyrnasi o bobl I&s;rael, yr offeiriaid, a'r Lefiaid &s;ydd ewylly&s;car i fyned i Ieru&s;alem, a gaiff fyned gyd a thi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am hynny i'th yrryr oddi wrth y brenin a &s;aith o gynghorriaid i ymweled ag Iuda, ac ag Ieru&s;alem, wrth gyfraith dy Dduw yr hon [&s;ydd] yn dy law di:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac i ddwyn arian, ac aur yr hwn a off|rymmodd y brenin ai gynghoriaid o honynt eu hunain i Dduw I&s;rael, (yr hwn[y mae] ei bre&s;|&s;wylfa yn Ieru&s;alem)</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r holl arian, a'r aur yr hyn a geffech di yn holl dalaith Babilon o wirfodd y bobl a'r offeiriaid, y rhai a offrymmant o honynt en hu|nain tu ag at d&ycirc; eu Duw yn Ieru&s;alem,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Fel y prynech yn ebrwydd a'r arian hyn|ny &ycirc;chen, hyrddod, &wcirc;yn, ai bwyd offrymmau, ai diod offrymmau, ac offrwm hwynt ar allor t&ycirc; eich Duw yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r hyn a fyddo d&acirc; gennit ti, a chan dy frodyr wneuthur a'r rhan arall i'r arian, ac i'r aur, gwnewch yn &ocirc;l ewyllys eich Duw.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r lle&s;tri y rhai a roddwyd it tua gwa&s;a|naeth t&ycirc; dy Dduw, dod ti adref o flaen dy Dduw [yn] Ieru&s;alem.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r rhan arall o anghenrhaid t&ycirc; dy Dduw 'r hyn a ddigwyddo it ei roddi, a roddi dio dry&s;&s;or-d&ycirc; 'r brenin.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A myfi y brenin Artaxerxes ydwyf yn go&s;od gorchymyn i holl dry&s;&s;or-w&ycirc;r tu hwnt i'r afon, beth bynnac a gei&s;io E&s;dras (offeiriad, [ac] &s;crifennydd Deddf Duw 'r nefoedd) gen|nych, gwneler yn ebrwydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Hyd gant talent o arian, ac hyd gant Corus o wenith, ac hyd gant Bath o win, ac hyd gant Bath o olew, a h&acirc;len heb fe&s;ur.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Beth bynnac [&s;ydd] wrth gyfraith Duw yr nefoedd, gwneler yn ebrwydd i d&ycirc; Duw 'r nefoedd, fel na byddo ef lidiawgrwydd ef yn er|byn teyrnas y brenin ai feibion&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yr ydym yn y&s;py&s;&s;u i chwi hefyd [am] yr holl offeiriaid, Lefiaid, p&s;almyddion, portho|rion, Nethiniaid, a gwenidogion y t&ycirc; Duw hwn na ellir bwrw arnynt doll, teyrn-ged, na thr&ecirc;th,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Tithe E&s;dras yn &ocirc;l doethineb dy Dduw yr hon [&s;ydd] yn dy law, go&s;ot farn-w&ycirc;r, ac ynadon i farnu 'r holl bobl o'r tu hwnt i'r afon, o'r rhai oll a fedrant gyfraith dy Dduw: a dy&s;|cwch y rhai ni fedrant.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Pwy bynnac ni fyddo 'n cadw cyfraith dy Dduw, a chyfraith y brenin, gwneler barn yn ebrwydd am dano ef, y naill ai i farwolaeth, ai i herwriaeth, ai i ddirwy o dda, neu i gar|char.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Bendigedic yw Arglwydd Dduw ein tadau 'r hwn a roddes fel hyn yng-halon y bre|nin, i adailadu t&ycirc; 'r Arglwydd yr hwn [&s;ydd] yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac a barodd i mi drugaredd, o flaen y bre|nin, ai gynghoriaid, ac o flaen holl gedyrn dy|wy&s;ogion y brenin, a mi a gynnorthwywyd (fel [yr oedd] llaw yr Arglwydd fy Nuw ar|nafi) a che&s;clais bennaethiaid I&s;rael i fyned i fy|nu gyd a mi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Rhifedi y rhai a ddaethant gyd ag E&s;dras i Ieru&s;alem, 21 Eu hympryd hwynt. 24 Pwys y lle&s;tri y rhai a ddug efe i Ieru&s;alem: a &s;wydd yr offeiriaid yn eu ca|dw hwynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC dymma eu pennau cenedl hwynt ai ha|chau hwynt,<NOTE PLACE="marg">3. E&s;dr. 8.29.</NOTE> y rhai a ddaethant i fynu gyd a mi (yn nheyrna&s;iad<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 7.1.</NOTE> Artaxerxes y brenin) o Babilon.</P>
<Q REND="margQuotes"><P N="2">"<HI>2</HI> O feibion Phinehes Ger&s;om, o feibion Ithamar Daniel, o feibion Dafydd Hattus.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> O feibion Zechaniah, o feibion Pharos Zachariah, a chyd ag ef y rhifwyd wrth eu ha|chau gant, a d&ecirc;c a deugaiu o w&ycirc;r.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> [Ac] o feibion tywy&s;og Moab, Eliohe|nai mab Zerahia, a chyd ag ef ddau cant o w&ycirc;r.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> O feibion Iecania, mab Iaha&s;iel, a chyd ag ef dry-chant o w&ycirc;r.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> O feibion Adin, Abed mab Ionathan a chyd ag efdd&ecirc;c a deugain o w&ycirc;r.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ac o feibion Elam, I&s;ai mab Athalia, a chyd ag ef dd&ecirc;c a thrugain, o w&ycirc;r.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Ac o feibion Saphatia, Zebadia mab Mi|chael: a chyd ag ef bedwar vgain o w&ycirc;r.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> O feibion Ioab, Obadia mab Iehiel: a chyd ag ef ddau cant a deunaw o w&ycirc;r.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Ac o feibion Selomith, mab Io&s;iphiah, a chyd ag ef wyth vgain o w&ycirc;r.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ac o feibion Bebai, Zachari mab Bebai: a chyd ag ef &wcirc;yth ar hugain o w&ycirc;r.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Ac o feibion A&s;gad, Iohanan mab Hac|catan: a chyd ag ef ddeng-wr a chant.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Ac o feibion Adonicam y rhai olaf, dym|ma hefyd eu he~wau hwynt Eliphelet, ac Iehiel,
<PB REF="212">a Samaiah: a chyd a hwynt orugain o w&ycirc;r.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Ac o feibion Biguai, Vthai, a Zabud: a chyd a hwynt dd&ecirc;c a thrugain o w&ycirc;r.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A che&s;clais hwynt wrth yr afon yr hon &s;ydd yn myned i Ahafa, ac yno y gwer&s;&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">lla|&s;om ni dridiau: ac mi a y&s;tyrriais y bobl, a'r o|ffeiriaid, ond ni chefais yno [neb] o feibion Lefi.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Yna 'r anfonais at Eliezer, [ac] at Ari|el, [ac] at Semeiah, ac at Elnathan, ac at Ia|rib, at Elnathan, ac at Nathan, ac at Zacharia, ac at Me&s;ulam y pennaethiaid: at Ioiarib he|fyd, ac at Elnathan y rhai doethion.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A rhoddais orchymynnion gyd a hwynt at Ido pennaeth yn y fann [a elwir] Ca&s;phia: a go&s;odais yn eu pennau hwynt eiriau iw trae|thu wrth Ido, ai frodyr y Nethiniaid yn y fann [a elwir] Ca&s;phia, am ddwyn attom ni weni|dogion i d&ycirc; ein Duw.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A hwy a dduga&s;ant attom (fel[yr oedd] daionus law Dduw gyd ani) &wcirc;r deallgar o fei|bion Mahali fab Lefi, fab I&s;rael, &s;ef Serabiah ai feibion, ai frodyr yn ddau-naw.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A Ha&s;abia, a chyd ag ef I&s;ai o feibion Merari ai frodyr, ai meibion [&s;ef] vgain.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Ac o'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 2.43.</NOTE> Nethiniaid y rhai a rodda&s;e Da|fydd, a'r tywy&s;ogion yng-wa&s;anaeth y Lefiaid [&s;ef] dau cant, ac vgain o Nethiniaid: hwynt oll a y&s;py&s;&s;a&s;yd erbyn [eu] henwau.</P></Q>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac yna wrth Afon Ahafa y cyhoeddais ympryd, i ymgy&s;tuddio ger bron ein Duw ni, gan gei&s;io ganddo ef ffordd inio~ i ni, ac i'n plant ac i'n golud oll.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys cywilydd oedd gennif gei&s;io gan y brenin fyddin, a gw&ycirc;r meirch i'n cynnorth|wyo rhag y gelyn ar h&ycirc;d y ffordd: canys llefa|ra&s;em wrth y brenin gan ddywedyd: llaw ein Duw ni [fydd] ar bawb ai cei&s;iant ef mewn daioni, ai gryfdwr, ai ddigter yn erbyn pawb ai gadawant ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Am hynny yr ymprydia&s;om, ac yr ymbi|lia&s;om a'n Duw am hyn: ac efe a wrandawodd arnom.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y nailltuais ddeuddec o bennaethi|aid yr offeiriaid: Sarabia, Ha&s;abia, a d&ecirc;c oi bro|dyr gyd a hwynt.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y pwy&s;ais i attynt hwy yr arian, a'r aur, a'r lle&s;tri, [&s;ef] offrwm t&ycirc; ein Duw ni, yr hyn a offrymma&s;e 'r brenin, ai gynghoriaid, ai dywy&s;ogion, a holl I&s;rael y rhai a gaw&s;id [yno.]</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ie pwy&s;ais iw dwylo hwynt,<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 9.14.</NOTE> chwe-chant a d&ecirc;c a deugain talent o arian, a lle&s;tri arian o gant talent, [a] chant talent o aur.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A d&ecirc;c o orflychau aur, o fil<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 2.69.</NOTE> o ddracmo|nau, a dau o le&s;tri o br&ecirc;s melyn d&acirc; morr bryd|ferth ag aur.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A dywedais wrthynt, &s;anctaidd [ydych] chwi i'r Arglwydd, a'r lle&s;tri [ydynt] &s;anctaidd: yr arian hefyd, a'r aur [&s;ydd] yn offrwm gwir|fodd i Arglwydd Dduw eich tadau.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Gwiliwch, a chedwch hyd oni phwy&s;och [hwynt] o flaen pennaethiaid yr offeiriaid, a'r Lefiaid, a phennau cenedl I&s;rael yn Ieru&s;a|lem, [yn] nhry&s;&s;orau t&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Felly 'r offeiriaid, a'r Lefiaid a gymme|ra&s;ant bwys yr arian, a'r aur, a'r lle&s;tri, iw dwyn i Ieru&s;alem i d&ycirc; ein Duw ni.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A chychwnna&s;om oddi wrth afon Aha|fa ar y deuddecfed [dydd] o'r mis cyntaf, i fy|ned i Ieru&s;alem: a llaw ein Duw oedd gyd a ni, ac a'n gwaredodd o law y gelyn, a'r rhai oe|ddynt yn br&acirc;d-fwriadu ar y ffordd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Daethom hefyd i Ieru&s;alem, ac arho&s;a|&s;om yno dridiau.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac ar y pedwerydd dydd y pwy&s;wyd yr arian, a'r aur, a'r lle&s;tri yn nh&ycirc; ein Duw ni i law Meremoth fab Vria 'r offeiriad: ac Elea|zar mab Phinehes gyd ag ef: ac Io&s;abad mab Ie&s;ua, a Noadia mab Bennoi y Lefiaid [oedd|ynt] gyd a hwynt.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> [Yr oeddynt]yn y rhifedi, [ac] yn y pw|ys [y rhodda&s;id] hwynt at bob vn, a'r holl bwy|&s;au a &s;crifennwyd y pryd hynny.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Meibion y gaeth-glud y rhai a ddaeth|ant o'r caethiwed a offrymma&s;ant boeth offrym|mau i Dduw I&s;rael, [&s;ef] deuddec o fu&s;tych dros holl I&s;rael, onid pedwar pum hugain o hyrddod, amyn tri pedwar vgain o &wcirc;yn, [a] deu|ddec o fychod yn bech-aberth: y cwbl [oedd] yn offrwm poeth i'r Arglwyydd.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A rhodda&s;ant orchymyn y brenin at ben|defigion y brenin, a'r tywy&s;ogion tu hwnt i'r afon: a hwynt a gynnorthwya&s;ant y bobl, a th&ycirc; Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Pobl I&s;rael yn priodi gwragedd o'r cenhedloedd ang|hredadwy. 3 E&s;dras yn gofidio am hynny. 6 Ac yn gweddio Duw tro&s;tynt hwy.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC wedi<NOTE N="*" PLACE="marg">3. E&s;dr. 9.67.</NOTE> darfod hynny y tywy&s;ogion a ddaethant attafi gan ddywedyd: nid ym|nailltuodd pobl I&s;rael, a'r offeiriaid, a'r Lefiaid oddi wrth bobl y gwledydd, [gwnaethant] yn &ocirc;l eu ffiaidd-dra hwynt [&s;ef] y Canaaneaid, yr He|thiaid, y Phereziaid, y Iebu&s;iaid, yr Ammoni|aid, y Moabiaid, yr Aiphtiaid, a'r Amoriaid.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys cymmera&s;ant oi merched iddynt eu hun, ac iw meibion, a'r h&acirc;d &s;anctaidd a ym|gymmy&s;codd a phobloedd y gwledydd, a llaw y pennaethiaid a'r tywy&s;ogion f&ucirc; gyntaf yn y ca|mwedd hyn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pan glywais inne y peth hyn, rhwygais fy nillad a'm gwi&s;c, a thynnais wallt fy mhen, a'm harf, ac ei&s;teddais yn &s;ynn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna 'r ymga&s;clodd attafi bob vn a'r a of|nodd eiriau Duw I&s;rael, am gamwedd y gaeth|glud, ac myfi a ei&s;teddais yn &s;ynn hyd y bwyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 29.39. Num. 28.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> offrwm prynhawnol.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac ar y bwyd offrwm prynhawnol y cy|fodais &ocirc;'m cy&s;tudd, gan rwygo o honofi fy nill|ad, a'm gwi&s;c, go&s;tyngais hefyd ar fyng-lini|au, a lledais fy nwylo at yr Arglwydd fy Nuw:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A dywedais, gwradwydd, a chywilyddus
<PB N="195" REF="212">oedd gennif godi fy wyneb attat ti fy Nuw, o herwydd ein hanwireddau ni a aethant yn anil tros ben: a'n camwedd a dyfodd hyd y nefoedd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Er dyddiau ein tadau ['r ydym] ni mewn camwedd mawr hyd y dydd hwn, ac yn ein han|wireddau y rhoddwyd ni, ein brenhinoedd, a'n hoffeiriaid i law brenhinoedd y gwledydd, i gle|ddyf, i gaethiwed, ac i anrhaith, ac i warthrudd wyneb megis heddyw,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yn awr megis ennyd fechan y mae tru|garedd oddi wrth yr Arglwydd ein Duw i beri gadel i ni ddiangc, ac i roddi i ni hoel yn ei l&ecirc; &s;anctaidd ef: gan Iewyrchu o'n Duw ni ein lly|gaid, a rhoddi i ni ychydig orphywy&s;dra yn ein caethiwed.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys caethion [oeddem] ni, ond ni ada|wodd ein Duw ni yn ein caethiwed: eithr pa|rodd i ni drugaredd o flaen brenhinoedd Per&s;ia, i roddi i ni orphywy&s;dra i dderchafu t&ycirc; ein Duw ni, ac i gyfodi y lleoedd ang-hyfannedd, ac i ro|ddi i ni gae yn Iuda, ac Ieru&s;alem.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yn awr beth a ddywedwn wedi hyn, &ocirc; ein Duw&lpunctel; canys gadaw&s;om dy orchymynnio~ di,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y rhai a orchymynnai&s;t drwy law dy wei&s;ion y prophwydi gan ddywedyd: y<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 23.33. &amp; 34.12.15. Deut. 7.23.</NOTE> wl&acirc;d yr hon yr ydych yn myned iw gore&s;cyn, gwl&acirc;d halogedic [yw] hi, trwy halogedigaeth pobl y gwledydd, o blegit eu ffiaidd-dra hwynt y rhai ai llawna&s;ant hi ai haflendid o gwrr bwy gy|lydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac yn awr na roddwch eich merched iw meibion hwynt, ac na chymmerwch eu merch|ed hwynt i'ch meibion chwi, na chei&s;iwch ych-waith heddwch, na daioni ganddynt byth: fel y cryfhaoch,<NOTE PLACE="marg">Deut. 8.13.</NOTE> ac y mwynhaoch ddaioni y wl&acirc;d, ac y rhoddoch hi yn etifeddiaeth i'ch meibion byth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac wedi yr hyn oll a ddaeth arnom am ein drwg weithredoedd, a'n mawr gamwedd am i ti ein Duw ein hattal oddi tann ein hanwiredd a rhoddi i ni ddiangc fel hyn,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A ddychwelwn i dorri dy orchymynnion di, ac i ymgyfathrachu a'r ffiaid bobl hyn&lpunctel; oni ddigit ti i'n herb yn, nes [ein]difetha, fel na [by|dde vn] gweddill, na diangol&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Arglwydd Dduw I&s;rael cyfiawn [yd|wyt] ti, eithr gweddill diangol ydym ni megis heddyw: wele ni o'th flaen di yn ein camwe|ddau, eithr ni allwn ni&s;efyll o'th flae~ di am hyn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Pobl I&s;rael yn ymado ai gwragedd anghredadwy,</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAn weddiodd E&s;dras,<NOTE PLACE="marg">3. E&s;dr. 8.90.</NOTE> a phan gyffe&s;&s;odd efe gan &wcirc;ylo, a chan &s;yrthio o flaen t&ycirc; Dduw, tyrfa fawr o I&s;rael a ymga&s;cla&s;ant atto ef, yn w&ycirc;r, ac yn wragedd, ac yn blant, canys y bobl a &wcirc;yla&s;ant ag &wcirc;ylofain mawr.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y llefarodd Sechaniah mab Iechiel o feibion Elam, ac a ddywedodd wrth E&s;dras, ni a bech&acirc;&s;om yn erbyn ein Duw, ac a gyttalia|&s;om a gwragedd dieithr o bobl y wl&acirc;d: etto yn awr y mae gobaith i I&s;rael am hyn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yn awr gan hynny gwnawn gyfammod a'n Duw, ar fwrw allan yr holl wragedd, ai plant, wrth gyngor yr Arglwydd a'r rhai a of|nant orchymynnion ein Duw: a gwneler yn &ocirc;l y gyfraith.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cyfot, canys arnat ti [y mae] 'r peth: ac ni [a fyddwn] gyd a thi, ymnertha, a gwna.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y cyfododd E&s;dras, ac a dyngodd ben|naethiaid yr offeiriaid a'r Lefiaid, a holl I&s;rael ar wneuthur ar &ocirc;l y peth hyn, a hwynt a dynga|&s;ant.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">3. E&s;dr. 9.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> y cyfododd E&s;dras o flaen t&ycirc; Dduw ac a aeth i &s;tafell Iohanan fab Elia&s;ib: pan aeth yno ni fwytaodd fara, ac nid yfodd ddwfr, canys galaru 'r oedd am gamwedd y gaeth-glud.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A chyhoedda&s;ant yn Iuda, ac Ieru&s;alem, i holl feibion y gaeth-glud ymga&s;clu i Ieru&s;a|lem.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A phwy bynnac ni ddele o fewn tridiau yn &ocirc;l cyngor y pennaethiaid, a'r henuriaid, difrodid ei holl olud ef, ac yntef a ddidolid oddi wrth dyr|fa y gaeth-glud.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Felly holl w&ycirc;r Iuda, a Beniamin a ym|ga&s;cla&s;ant i Ieru&s;alem o fewn tridiau, hynny [oedd] y nawfed m&icirc;s, ar yr vgainfed [dydd] o'r m&icirc;s, a'r holl bobl a ei&s;tedda&s;a~t yn heol t&ycirc; Dduw yn crynnu rhag y peth hyn, a rhag y glaw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac E&s;dras yr offeiriad a gyfododd, ac a ddywedodd wrthynt: chwi a becha&s;och, ac a gyt|talia&s;och a gwragedd dieithr, gan chwanegu ar bechod I&s;rael.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;u. 7.1.9.</NOTE> awr rhoddwch ogoniant i Ar|glwydd Dduw eich tadau, a gwnewch ei ewy|llys ef, ac y&s;cerwch oddi wrth bobl y t&icirc;r, ac oddi wrth y gwragedd dieithr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A holl dyrfa I&s;rael a atteba&s;ant, ac a ddy|weda&s;ant a llef vchel, [gweddus] i ni wneuthur felly yn &ocirc;l dy air di.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Eithr y bobl &s;ydd lawer, a'r am&s;er yn la|wog, ac ni ellir &s;efyll allan, ac nid gwaith vn di|wrnod, na dau [&s;ydd:] canys pecha&s;om yn ddir|fawr yn y peth hyn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Safed ein pennaethiaid attolwg tros yr holl dyrfa, a'r rhai oll [a ydynt] yn ein dina&s;oedd y rhai a gyttalia&s;ant a gwragedd dieithr, deued [y rhai hynny] ar yr am&s;eroedd go&s;odedic, a he|nuriaid p&ocirc;b dinas, ai barn-w&ycirc;r gyd a hwynt, nes troi digter ein Duw oddi wrthym am y peth hyn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yn vnic Ionathan mab A&s;ahel, ac Iaha|&s;iah mab Thecua a &s;afa&s;ant am hyn: Me&s;ulam, hefyd a Sabathai y Lefiaid ai cynnorthwya|&s;ant hwy.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A meibion y gaeth-glud a wnaetha~t felly: yna E&s;dras yr offeiriad a'r gw&ycirc;r [y rhai oedd|ynnt] bennau cennedl t&ycirc; eu tadau, a hwynt oll yn enwoc a ymddidola&s;ant, ac a ei&s;tedda&s;ant, ar y dydd cyntaf o'r decfed m&icirc;s i holi y peth hyn.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A darfu iddynt a'r holl w&ycirc;r a gyttalia|&s;ent a gwragedd dieithr, erbyn y dydd cyntaf o'r m&icirc;s cyntaf.</P>
<PB REF="213">
<P N="18"><HI>18</HI> A chafwyd o feibion yr offeiriaid y rhai a grttalia&s;ent a gwragedd dieithr, o feibio~ Ie&s;ua fab Io&s;edec ai frodyr, Maa&s;ia, ac Eliezer, ac Iarib, a Gedaliah.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A hwy a rodda&s;ant eu ddwylo ar fwrw allan eu gwragedd, a'r rhai a becha&s;ent [a off|rymma&s;ant] hwrdd defaid dros eu camwedd.</P>
<Q REND="margQuotes"><P N="20">"<HI>20</HI> Felly o feibion Immer, Hanani, a Zeba|dia.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Ac o feibion Harim: Maa&s;ia, Elia, Se|meia, Iehiel, ac Vzziah.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Ac o feibion Pa&s;hur, Elioenai, Ma&s;ia, I&s;mael, Nathanel, Io&s;abad, ac Ela&s;ah.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ac o'r Lefiaid Io&s;abad, Semei, a Celaia, hwnnw[yw] Cel&icirc;ta. Phathaiah, Iuda, ac E|liezer.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Ac o'r cantorion, Elia&s;ib, ac o'r portho|rion, Selum, Telem, ac Vri.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Ac o I&s;rael, o feibion Pharos, Rameiah, Ie&s;ia, Melchia, Miamin, Eleazar, Melchia, a Benaiah.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Ac o feibion Elam Mathania, Zacharia, Iehiel, Abdi, Ierimoth, ac Elia.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ac o feibion Zatthu Elioenai, Elia&s;ib, Mathania, Ierimoth, Zabad, ac Aziza.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Ac o feibion Bebai, Iehohanan, Hana|nia, Zabbai, ac Athalai.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Ac o feibion Bani, Me&s;ulam, Maluch, a Adaiah: Ia&s;ub, Saal, ar Ieramoth.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Ac o feibion tywy&s;og Moab, Adna Che|lal, Benaia, Maa&s;ia, Mathania, Be&s;alel, Ben|nui, a Mana&s;&s;e.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Ac o feibion Harim, Eliezer, I&s;iiah, Melchiiah, Semeia, [a] Simeon:</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Beniamin, Maluch, [a] Semariah.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> O feibion Ha&s;um, Matthenai, Matha|tha, Zabad, Eliphalet, Ieremai, Mana&s;&s;e, [a] Semei.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> O feibio~ Bani, Maadai, Amram, ac Vel,</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Banaia, Badaia, Cheluhu.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Vaniah, Maremoth, Elia&s;ib,</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Mathaniah, Mathanai, ac Ia&s;i.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> Bani, Bennui, a Semei.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> Selemia, Nathan, Adaiah.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> Machnadebai, Sa&s;ai, Sarai.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> A&s;arel, Selemiahu, a Semariah.</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> Salum, Amaria, ac Io&s;eph.</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> O feibion Nebo, Iehiel, M athathia, Za|bad, Zebina, Iadau, ac Ioel, [a]Benaia.</P>
<P N="44">"<HI>44</HI> Y rhai hyn oll a gymmera&s;ent wragedd dieithr, ac yr oedd [i rai] o honynt wragedd, a hwy a ennilla&s;ent blant.</P></Q>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 N="Nehemiah (2 Esdras)" TYPE="book">
<HEAD>Lyfr Nehemias, yr hvvn hefyd a elwir ail llyfr E&s;dras.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Nehemias yn gofidio o herwydd dryg-fyd Ieru&s;alem. 5 Yn cyfaddef anwiredd y bobl. 8 Ac yn gweddio tro&s;tynt hwy.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_GEiriau Nehemias mab Hacalia, ym mis Ci&s;&s;eu [ar] yr vgainfed flwy|ddyn, pan oeddwn i ym mrenhin-lys Su&s;an,<NOTE PLACE="marg">E&s;ther. 1.1.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y daeth Hanani vn o'm brodyr, efe a gw&ycirc;ro Iuda: a gofyn|nais iddynt am yr Iddewon a ddiangha&s;ent, y rhai a adaw&s;id o'r caethiwed, ac am Ieru&s;a|lem.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A hwynt a ddyweda&s;ant wrthif, y gweddi|llion y rhai a adawyd o'r gaethglud yno yn y da|laith [ydynt] mewn blinder mawr, a gwrad|wydd: m&ucirc;r Ieru&s;alem hefyd a ddrylliwyd, ai phyrth a lo&s;cwyd a th&acirc;n.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A phan glywais y geiriau hyn, myfi a ei|&s;teddais, &wcirc;ylais hefyd, a gal&ecirc;rais ddyddiau [lawer:] a bum yn ymprydio, ac yn gweddio ger bron Duw y nefoedd,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A dywedais, attolwg<NOTE N="*" PLACE="marg">Dan. 9.4.</NOTE> Arglwydd Dduw y nefoedd, (y Duw mawr, ac ofnadwy, yr hwn &s;ydd yn cadw cyfammod a thrugaredd i'r rhai ai rarant ef, ac a gadwant ei orchymynnion)</P>
<P N="6">(<HI>6</HI> Bydded attolwg dy glu&s;t yn clywed, a'th lygaid yn agored i wrando ar weddi dy w&acirc;s, yr hon yr ydwyfi yn ei gweddio ger dy fron di ddydd a n&ocirc;s dros feibion I&s;rael dy wei&s;ion: ac yn cyffe&s;&s;u pechodau meibion I&s;rael y rhai a becha&s;om i'th erbyn, mynne hefyd a thy-lwyth fy nh&acirc;d a becha&s;om.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gan lygru y llygra&s;om i'th erbyn: ac ni chadwa&s;om y gorchymynnion, na'r barnediga|ethau, y rhai a orchymynnai&s;t i Mo&s;es dy w&acirc;s.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cofia attolwg y gair yr hwn a orchymyn|nai&s;t wrth Mo&s;es dy w&acirc;s gan ddywedyd: chwi a dro&s;&s;eddwch,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 30.4.</NOTE> mynne a'ch gwa&s;caraf chwi ym my&s;c y bobloedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ond [os] dychwelwch attafi, a chadw fyng-orchymynnion, ai gwneuthur hwynt: pe bydde eich gwthiad chwi hyd eithaf y nefoedd, [etto] mi a'ch ca&s;claf chwi oddi yno, ac a'ch dy|gaf i'r lle 'r hwn a etholais i drigo o'm henw ynddo.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A hwynt [ydynt] dy wei&s;ion, a'th bobl: y rhai a ryddh&ecirc;ai&s;t a'th fawr allu, ac a'th law nerthol.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Attolwg Arglwydd bydded yn awr dy glu&s;t yn gwrando ar weddi dy w&acirc;s, ac ar weddi dy wei&s;ion y rhai ydynt yn ewylly&s;io ofni dy enw, llwydda hefyd attolwg dy w&acirc;s heddyw, a chaniadh&acirc; iddo [gael] trug&acirc;redd ger bron y g&wcirc;r hwn: canys myfi oeddwn drulliad i'r bre|nin.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<PB N="196" REF="213">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Nehemias yn cael llythyrau gan Artaxerxes, 11 Ac yn dyfod i adailadu Ieru&s;alem.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC o fewn m&icirc;s Ni&s;an [yn] yr vgeinfed flwyddyn i Artaxerxes y brenin, yr oedd gw&icirc;n oi flaen ef: a mi a gymmerais y gw&icirc;n, ac ai rhoddais i'r brenin, ond ni byddwn [arferol fod] yn dr&icirc;&s;t ger ei fron ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Am hynny y brenin a ddywedodd wrthif, pa ham [y mae] dy wyneb-pryd yn dr&icirc;&s;t, a thithe heb fod yn glaf&lpunctel; nid [yw] hyn onid tri&s;twch ca|lon: yna 'r ofnais yn ddirfawr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dywedais wrth y brenin, byw fyddo 'r brenin yn dragywydd: pa ham na thri&s;t&acirc;e fy wy|neb pan fydde y ddinas [a] th&ycirc; beddrod fy nha|dau wedi [eu] dini&s;trio, ai byrth wedi eu hy&s;&s;u a th&acirc;n&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r brenin a ddywedodd wrthif, pa beth yr wyt ti yn ei gei&s;io&lpunctel; yna y gweddiais ar Dduw y nefoedd,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A mi a ddywedais wrth y brenin, o rhynga bodd i'r brenin, ac od yw dy w&acirc;s yn gymme|radwy ger dy fron di: yna gollwng fi i Iuda at ddinas beddrod fy nhadau fel yr adailadwyf hi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r brenin a ddywedodd wrthif (ai wraig oedd yn ei&s;tedd gyd ag ef) pa h&ycirc;d y bydd dy da|ith di, a pha bryd y dychweli&lpunctel; a'r [peth] oedd dd&acirc; yng-&wcirc;ydd y brenin, am hynny efe a'm goll|yngodd, a minne a o&s;odais iddo am&s;er nodedic.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y dywedais wrth y brenin, o rhynga bodd i'r brenin, rhodder i mi lyth&ycirc;rau [iw dwyn] at y tywy&s;ogion o'r tu hwynt i'r afon: fel y tro&s;|glwyddant fi nes fy nyfod i Iuda:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A llythyr at A&s;aph ceidwad y goedwig yr hon [&s;ydd] eiddo 'r brenin, fel y rhoddo efe i mi goed i y&s;tyllennu pyrth y p&acirc;las y rhai [a berthy|nant] i'r t&ycirc;, ac i fur y ddinas, ac i'r t&ycirc; yr hwn y delwyf iddo: a'r brenin a roddodd i mi, fel yr [oedd] llaw fy Nuw yn ddaionus i mi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y daethum at y tywy&s;ogion o'r tu hwnt i'r afon, ac mi a roddais iddynt lyth&ycirc;rau y brenin: a'r brenin a anfona&s;e dywy&s;ogion y llu, a marchogion gyd a mi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pan glybu Sanebalat yr Horoniad a Thobia y gw&acirc;s yr hwn [oedd] Ammoniad [y peth hyn,] yna y bu ddrwg iawn ganddynt, am ddyfod d&ycirc;n i gei&s;io daioni i feibion I&s;rael.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Felly mi a ddeuthum i Ieru&s;alem: ac a fum yno dri-diau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A chyfodais liw n&ocirc;s, myfi ac ychydig o w&ycirc;r gyd a mi, ac ni fynegais i n&ecirc;b beth a rodda|&s;e fy Nuw yn fyng-halon i wneuthur yn Ie|ru&s;alem: ac anifail nid oedd gennif, onid yr ani|fail yr hwn yr oeddwn i yn marchogaeth arno.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A mi a euthum allan liw n&ocirc;s drwy borth y glynn tu ag at ffynnon y ddraig, ac at borth y domm: a deliais &s;ulw ar furoedd Ieru&s;alem y rhai oeddynt wedi eu dryllio, ai phyrth hi [y rhai]oeddynt wedi eu hy&s;&s;u a th&acirc;n.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y trammwyais i borth y ffynnon, ac at by&s;cod-lynn y brenin: ac nid [oedd] le i'r ani|fail yr hwn oedd tanaf i fyned trwodd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A mi a aethum i fynu gan lan yr afon liw n&ocirc;s, a deliais &s;ulw ar y m&ucirc;r, dychwelais hefyd, a daethu~ drwy borth y glyn, felly y troais yn &ocirc;l.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r pennaethiaid ni wyddent i ba le 'r ae|thwn i, na pheth oeddwn yn ei wneuthur: canys hyd yn hyn ni fynega&s;wn [ddim] i'r Iddewon, nac i'r offeiriaid, nac i'r pendefigion, nac i'r pen|naethiaid, nac i'r rhan arall oedd yn gwneuthur y gwaith.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y dywedais wrthynt, yr ydych yn gweled yr adfyd yr hwn yr ydym ynddo, canys Ieru&s;alem a ddini&s;triwyd, ai phyrth hi a lo&s;cw|yd a th&acirc;n: deuwch, ac adailadwn f&ucirc;r Ieru&s;a|lem, fel na byddom mwyach yn wradwydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pan fynegais iddynt fod llaw fy Nuw yn ddaionus tu ag attaf, a geiriau y brenin hefyd y rhai a ddyweda&s;e efe wrthif: yna hwynt a ddy|weda&s;ant, cyfodwn, ac adailadwn, felly y cryf|hau&s;ant eu dwylo i ddaioni.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pan glybu Sanebalat yr Horoniad, a Thobia y gw&acirc;s yr hwn [oedd] Ammoniad a Ge&s;em yr Arabiad [y peth hynn,] yna hwynt a'n gwatwara&s;ant ni, ac a'n dirmyga&s;ant ni: dyweda&s;ant hefyd, pa beth [yw] hyn yr ydych chwi yn ei wneuth&ucirc;r&lpunctel; a wrthryfelwch chwi yn erbyn y brenin&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna yr attebais hwynt, ac y dywedais wrthynt, Duw y nefoedd efe a'n llwydda ni, a ninnau ei wei&s;ion ef a gyfodwn, ac a adailadwn: ond ni [bydd] i chwi rann, na chyfiawnder, na choffadwriaeth yn Ieru&s;alem.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y rhai oeddynt yn adailadu caerau Ieru&s;alem.</P>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"YNa Elia&s;ib yr arch-offeiriad a gyfododd, ai frodyr yr offeiriaid, ac a adailada&s;ant borth y defaid, hwynt ai cy&s;&s;egra&s;ant ef, ac a goda&s;ant ei ddorau ef: &icirc;e hyd d&wcirc;r Meah y cy&s;&s;egra&s;ant ef, [ac] hyd d&wcirc;r Hananeel.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> A cher llaw iddo ef gw&ycirc;r Iericho a adai|lada&s;ant: ger llaw iddo ef hefyd yr adailadodd Zaccur mab Imri.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A meibion Ha&s;enah a adailada&s;ant borth y py&s;cod: hwynt hwy ai &s;tyllenna&s;ant ef, ac a o&s;oda&s;ant ei ddorau, ei gl&ocirc;au, ai farrau.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A cher eu llaw hwynt y cyweiriodd Me|remoth mab Vria fab Haccos, a cher eu llaw hwynt y cyweiriodd Me&s;ulam mab Bereciah fab Me&s;ezabel: a cher eu llaw hwynt Zadoc mab Baana a gyweiriodd.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A cher llaw iddynt hwy y cyweiriodd y Thecoaid: ond y gw&ycirc;r mawr ni o&s;oda&s;ant eu gwddf yng-wa&s;anaeth eu Harglwydd.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Ac Iehoiada mab Pa&s;each, a Me&s;ulam mab Be&s;odeiah a gyweiria&s;ant yr h&ecirc;n borth, hwynt ai &s;tyllenna&s;ant ef, ac a o&s;oda&s;ant i fynu ei ddorau, ai gl&ocirc;au, ai farrau.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A cher eu llaw hwynt y cyweiriodd Me|lathia y Gibeoniad, ac Iadon y Meronothiad, gw&ycirc;r Gibeon a Mi&s;pa, hyd or&s;eddfa y duwc [yr hwn oedd] tu hwynt i'r afon.</P>
<PB REF="214">
<P N="8">"<HI>8</HI> Ger llaw iddo ef y cyweiriodd Vzziel mab Harhoiah [gyd a'r] eur&ycirc;chod, a cher llaw iddo ef y cyweiriodd Hanamah mab [vn] o'r apothe|cariaid: a hwynt a gyweiria&s;ant Ierulalem hyd m&ucirc;r llydan.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A cher eu llaw hwynt y cyweiriodd Re|phaiah mab Hur (tywy&s;og hanner taiaith Ie|ru&s;alem)</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A cher llaw iddynt hwy y cyweiriodd Iedaiah mab Harumaph ar gyfer ei d&ycirc;: a Hat|tus mab Ha&s;abina a gyweiriodd ger llaw iddo yntef.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Malciah mab Harim, ac Aa&s;ub mab ty|wy&s;og Moab a gyweiria&s;ant yr ail me&s;ur: a th&wcirc;r y ffyrnau.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A cher llaw iddo ef y cyweiriodd Salum mab Haloches (tywy&s;og hanner talaith Ieru &s;alem) efe ai ferched.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Porth y glynn a gyweiriodd Hanun, gyd a thrigolion Zanoah, hwynt hwy ai hadailada|&s;ant ef, ac a o&s;ada&s;ant ei ddorau ef, ei gl&ocirc;au, ai farrau: a m&icirc;l o gufyddau [oedd] yn y m&ucirc;r hyd borth y domm.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Ond porth y domm a gyweiriodd Malciah mab Rechab tywy&s;og talaith Bethhacca|rem: efe ai hadailadodd, ac a o&s;ododd ei ddorau, ei gl&ocirc;au, ai farrau.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A Salun mab Col-ho&s;ah tywy&s;og tala|ith Mi&s;pa a gyweiriodd borth y ffynnon, efe ai hadailadodd, ac ai t&ocirc;dd, ac a o&s;ododd ei ddo|rau ef, ei gl&ocirc;au, ai farrau: a m&ucirc;r py&s;cod-lynn Selah yng-ardd y brenin, ac hyd y gri&s;&s;iau y rhai ydynt yn de&s;cyn o ddinas Dafydd.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Ar ei &ocirc;l ef y cyweiriodd Nehemiah mab Azbub tywy&s;og hanner talaith Beth-zur: hyd ar gyfer beddrod Dafydd, ac hyd y py&s;cod-lynn yr hwn a wnel&s;id, ac hyd d&ycirc; y cedyrn.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ar ei &ocirc;l ef y Lefiaid a gyweiria&s;ant, Re|hum mab Bani: [a] cher llaw iddo ef y cywei|riodd Ha&s;abiah tywy&s;og hanner talaith Ceilah yn ei fr&ocirc; ei hun.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Ar ei &ocirc;l ef eu brodyr hwynt a gyweiria|&s;ant, Bafai mab Henadad tywy&s;og hanner ta|laith Ceilah.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A cher llaw iddo ef y cyweiriodd Ezer mab Ie&s;ua tywy&s;og Mi&s;pa yr ail me&s;ur, ar gy|fer y ddringfa i gongl yr arfau.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Ar ei &ocirc;l ef Baruc mab Zabbai yn awy|ddus a gyweiriodd y me&s;ur arall, o'r y&s;tym hyd ddrws t&ycirc; Elia&s;ib yr arch-offeiriad.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Ar ei &ocirc;l ef Meremoth mab Vria fab Hac|cos a gyweiriodd y me&s;ur arall, o ddrws t&ycirc; Elia|&s;ib hyd dalcen t&ycirc; Elia&s;ib.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Ac ar ei &ocirc;l ef yr offeiriaid, [a] gw&ycirc;r y gw|a&s;tadedd a gyweiria&s;ant.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ar ei &ocirc;l ef y cyweiriodd Beniamin, a Ha&s;|&s;ub gyferbyn ai d&ycirc;: wedi yntef Azaria mab Maa&s;eiah fab Ananiah a gyweiriodd wrth ei d&ycirc; yntef.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Ar ei &ocirc;l yntef Binnui mab Henadad a gy|weiriodd fe&s;ur arall: o d&ycirc; Azaria hyd yr y&s;tym, ac hyd y gongl.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Palal mab Vzai [a adnewyddodd] ar gy|fer yr y&s;tym, a'r t&wcirc;r vchel yr hwn &s;ydd yn my|ned allan o d&ycirc; 'r brenin i gyntedd y carchar: ar ei &ocirc;l ef Pedaia mab Pharos.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;dras. 2.43.</NOTE> Nethiniaid y rhai oeddynt yn trigo yn y t&wcirc;r [a gyweiria&s;ant] hyd ar gyfer porth y dwfr tua 'r dwyrain, a'r t&wcirc;r yr hwn oedd yn myned allan.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ar ei &ocirc;l yntef y Thecoiaid a gyweiria&s;ant fe&s;ur arall, ar gyfer y t&wcirc;r mawr yr hwn &s;ydd yn myned allan hyd f&ucirc;r yr amddeffynfa.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Oddi ar borth y meirch yr offeiriaid a gy|weiria&s;ant b&ocirc;b vn gyferbyn ai d&ycirc; ei hun.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Ar &ocirc;l hynny Zadoc mab Immer a gy|weiriodd ar gyfer ei d&ycirc; ei hun, ac ar ei &ocirc;l yntef y cyweiriodd Semaiah mab Secaniah ceidwad porth y dwyrain.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Ar ei &ocirc;l ef y cyweiriodd Hanania mab Selomia, a Hanun chweched mab Zalaph y me|&s;ur arall: ar ei &ocirc;l yntef Me&s;ulam mab Bereci|ah a gyweiriodd ar gyfer ei &s;tafell.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Ar ei &ocirc;l yntef Malciah mab yr eurych a gyweiriodd hyd d&ycirc; y Nethiniaid, a'r marchna|dyddion ar gyfer porth Miphcad, hyd &s;tafell y gongl.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> A rhwng &s;tafell y gongl a phorth y de|faid yr eurychod, a'r marchnadyddion a gywei|ria&s;ant.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Rhai yn cei&s;io rhwy&s;tro adailadaeth Ieru&s;alem, yr hon yr oedd yr Arglwydd yn ei llwyddo, 17 Yr Iddewon yn adailadu a'r naill law, ac yn dala eu harfau a'r llaw arall.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAn glybu Sanebalat ein bod ni yn adailadu 'r mur, yn a efe a gynddeiriogodd ynddo, ac a lidiodd yn ddirfawr: ac a watwarodd yr Idde|won.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a ddywedodd o flaen ei frodyr a ll&ucirc; Samaria, &icirc;e efe a dywedodd: beth y mae 'r I|ddewon gweiniaid hyn yn ei wneuthur&lpunctel; a ade|wir iddynt hwy&lpunctel; a aberthant, a orphennant mewn diwrnod&lpunctel; a godant hwy y cerrig o'r tyr|rau llwch, a hwynt wedi en llo&s;ci&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A Thobia 'r Ammoniad [oedd] gyd ag ef: ac efe a ddywedodd, er eu bod hwynt yn adaila|du, [etto] ped ele lwynog i fynu, efe a rwyge eu m&ucirc;r cerric hwynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gwrando [ni] &ocirc; ein Duw, canys yr ydym yn ddirmygus: dychwel hefyd eu gwradwydd ar eu pennau hwynt, a dod ei hwynt yn anrha|ith yng-wl&acirc;d [eu] caethiwed.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac na orchguddia eu hanwiredd hwynt, ac na ddeluer eu pechod hwynt o'th &wcirc;ydd di: canys digia&s;ant yr adailadw&ycirc;r.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Felly nyni a adailada&s;om y m&ucirc;r, a chyfan|nwyd yr holl f&ucirc;r hyd ei hanner: ac yr oedd calon y bobl i weithio.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond pan glybu Sanebalat, a Thobia, a'r Arabiaid, yr Ammoniaid hefyd, a'r A&s;todiaid gwbl gyweirio muroedd Ieru&s;alem, a dechreu caeu yr adwyau: yna y llidia&s;ant yn ddirfawr.</P>
<PB N="197" REF="214">
<P N="8"><HI>8</HI> A hwynt oll a fradfwriada&s;ant yng-hyd ddyfod i ymladd yn erbyn Ieru&s;alem: ac iw rhwy&s;tro</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y gwdedia&s;om ar ein Duw: ac y go&s;oda&s;om wiliad wriaeth yn eu herbyn hwynt ddydd a n&ocirc;s rhag eu hofn hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac Iuda a ddywedodd, nerth y cludw&ycirc;r a wanh&acirc;odd, a phr&icirc;dd lawer[&s;ydd raid ei gael:] am hynny ni allwn ni adailadu 'r m&ucirc;r.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'n gwrthwyneb-w&ycirc;r a ddyweda&s;ent, ni ch&acirc;nt wybod, na gweled nes i ni ddyfod iw my&s;c hwynt, ai lladd hwynt: a rhwy&s;tro eu gwaith hwynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A phan ddaeth yr Iddewon y rhai oe|ddynt yn pre&s;&s;wylio gyd a hwynt: dyweda&s;ant wrthym ddeng-waith, [gochelwch] rhac yr holl leoedd [drwy] 'r rhai y gallech ddychwe|lyd attom ni.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny mi a o&s;odais [rai] yn y lleo|edd i&s;&s;af o'r tu &ocirc;l i'r m&ucirc;r [ac] yn yr amddeffyn|feudd: yn &ocirc;l eu teuluoedd hefyd y go&s;odais y bobl ai cleddyfau [ai] gwaiw-ffyn, ac ai bw&acirc;u.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna 'r edrychais, y cyfodais, ac y dywe|dais wrth y pendefigion, a'r &s;wyddogion, ac wrth y rhan arall o'r bobl, nac ofnwch rhag|ddynt: cofiwch yr Arglwydd mawr ac ofnad|wy, ac yml<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ddwch dros eich brodyr, eich meibi|on a'ch merched, eich gwragedd a'ch tai.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan glybu ein gelynnion fod [y peth] yn hy&s;pus i ni, yna Duw a ddiddymmodd eu cyn|gor hwynt: a ninneu oll a ddychwela&s;om at y m&ucirc;r bawb iw waith.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac o'r dydd hwnnw hanner fy llangciau oeddynt yn gweithio mewn gwaith, ai hanner hwynt oeddynt yn dal gwaiw-ffyn a tharian|nau, a bw&acirc;u, a llurigau: a'r tywy&s;ogion [oe|ddynt] ar &ocirc;l pob vn o deuluoedd Iuda.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y rhai oeddynt yn adailadu ar y m&ucirc;r, ac yn cludo beichiau, [a'r] rhai oeddynt yn llwy|tho, oeddynt ag vn llaw yn gweithio mewn gwaith, ac a'r [llaw] arall yn dal y cleddyf.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys pob vn o'r adailad-w&ycirc;r oeddynt wedi gwregy&s;&s;u ei gleddyf ar ei glun, ac yn a|dailadu: a'r hwn oedd yn llei&s;io mewn vdcorn [ydoedd] gyd a mi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y dywedais wrth y pendefigion, ac wrth y &s;wyddogion, ac wrth y rhann arall o'r bobl, y gwaith &s;ydd fawr a helaeth: a nyni a wa&s;carwyd ar hyd y m&ucirc;r ym mhell bob vn oddi wrth ei gilydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yn y fann lle y clywoch &s;ain yr vdcorn yno ymge&s;clwch attom: ein Duw ni a ymladd tro&s;om.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Felly 'r oeddem ni yn gweithio mewn gwaith: ai hanner hwynt yn dal gwaiw-ffyn o gyfodiad y wawr, hyd ddyfodiad y &s;&ecirc;r.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Dywedais hefyd y pr&ycirc;d hynny wrth y bobl, lleteued pob vn ai langc yn Ieru&s;alem: fel y byddant i ni [mewn] gwiliadwriaeth y n&ocirc;s, a'r dydd [mewn] gwaith.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Felly myfi a'm brodyr, a'm llangciau a'r gwil-w&ycirc;r y rhai [oeddynt] ar fy &ocirc;l, ni ddio&s;|ga&s;om ein dillad: [eithr] pob vn a ymddio&s;ce i olchi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cwyn y bobl, a gwaharddiad Nehemias yn erbyn v&s;u|riaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yr oedd gweiddi mawr [gan] y bobl, ai gwragedd yn erbyn yr Iddewon eu brodyr.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys yr oedd rhai yn dywedyd, [gwy&s;t|lo y mae] llawer o honom ni ein meibion, a'n merched i gymmeryd &ycirc;d, fel y bwytaom, ac y byddom byw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr oedd rhai hefyd yn dywedyd, ein meu|&s;ydd, ein gwin-llannoedd hefyd a'n tai yr ydym ni yn eu gwy&s;tlo: fel y prynom &ycirc;d rhac ne|wyn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac yr oedd rhai [eraill] yn dywedyd, ben|thygia&s;om arian i [dalu] treth y brenin: [gan wy&s;tlo] ein meu&s;ydd a'n gw&icirc;n-llannoedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac yn awr ein cnawd ni [&s;ydd] fel cnawd ein brodyr, ein meibio~ ni fel eu meibion hwynt: ac wele ni yn daro&s;twng ein meibion a'n mer|ched yn wei&s;ion, ac y mae [rhai] o'n merched ni wedi eu caethiwo, ac heb fodd gennym [iw rhyddhau,] canys gan eraill [y mae] ein meu|&s;ydd, a'n gwin-llannoedd ni.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y llidiais ynof yn ddirfawr: pan gly|wais eu gwaedd hwynt, a'r geiriau hyn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Fyng-halon hefyd a feddyliodd ynof, a mi a ddwrdiais y pendefigion, a'r &s;wyddogion, ac a ddywedais wrthynt, yr ydych chwi yn cym|meryd occreth bob vn gan ei gilydd: a rhoddais yn eu herbyn hwynt gynnulleidfa fawr.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Dywedais hefyd wrthynt, nyni a bryna|&s;om ein brodyr yr Iddewon y rhai a wertha&s;id i'r cenhedloedd yn &ocirc;l ein gallu, ac a ydych chwi|thau yn gwerthu eich brodyr? neu a werthir hwynt i ni&lpunctel; yna y taw&s;ant, ac ni chaw&s;ant air [i atteb.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A mi a ddywedais nit da 'r peth yr hwn yr ydych chwi yn ei wneuthur: oni ddylech chwi rodio mewn ofn ein Duw ni rhac gwrad|wydd y cenhedloedd em gelynnion&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Myfi hefyd [a'm] brodyr, a'm llangciau ydym yn echwyno iddynt arian, ac &ycirc;d: peidiwn attolwg a'r occreth ymma.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Rhoddwch attolwg iddynt heddyw eu meu&s;ydd, eu gwin-llannoedd, ai oliwydd lanno|edd, ai tai trachefn: a chanfed [rann] yr arian a'r &ycirc;d, y gw&icirc;n, a'r olew, yr hon yr ydych chwi yn ei chymmeryd ganddynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Hwyntau a ddyweda&s;ant, nyni af rho|ddwn trachefn, ac ni chei&s;iwn ddim ganddynt, felly y gwnawn fel yr ydwyt yn llefaru: yna y gelwais yr offeiriaid [drwy 'r rhai] y tynghe|dais hwynt i wneuthur yn &ocirc;l y gair hwn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A mi a e&s;cydwais fy mraich, ac a ddywe|dais, felly 'r e&s;cydwo Duw bob g&wcirc;r yr hwn ni chwpl&acirc;o y gair hwn oi d&ycirc;, ac oi lafur, ac felly y byddo efe yn e&s;cydwedic, ac yn w&acirc;g: a'r holl
<PB REF="215">gynnulleidfa a ddyweda&s;ant <HI>Amen,</HI> ac a foli|anna&s;ant yr Arglwydd, a'r bobl a wnaeth yn &ocirc;l y gair hwn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac o'r dydd [yn] yr hwn y gorchymyn|na&s;e ['r brenin] i mi fod yn dywy&s;og iddynt hwy yng-wl&acirc;d Iuda o'r vgainfed flwyddyn hyd y ddeuddecfed flwyddyn ar hugain i Artax|erxes y brenin [&s;ef] deuddeng mhlynedd, ni fwyteais i na'm brodyr fara y tywy&s;og.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys y tywy&s;ogion cyntaf y rhai [a fua&s;ent] o'm blaen i a fua&s;ent drymmion ar y bobl, ac a gymmera&s;ent ganddynt am fara a gw&icirc;n wedi deugain &s;icl o arian, eu llangciau hefyd a arglwyddiaetha&s;ent ar y bobl: ond ni wneuthum i felly rhag ofn Duw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eithr myfi a gyweiriais [rann] yng-waith y m&ucirc;r hwn, ac ni phryna&s;om [vn] maes: fy holl langciau hefyd a ymgynnulla&s;ant yno at y gwaith.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac [yr oedd] ar fy mwrdd i o Iddewon, ac o &s;wyddogion ddeng-&wcirc;r a &s;aith vgain, a rhai yn dyfod attom ni o'r cenhedloedd y rhai [oe|ddynt] o'n hamgylch.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r hynn a arlwyid beunydd oedd vn &ycirc;ch, chwech o ddefaid etholedig, ac adar wedi eu paratoi i mi, a phob deng-nhiwrnod y rho|ddid gwin i bawb yn ddiandlawd: ac er hyn ni chei&s;iais fara y tywy&s;og, canys trwm oedd y gwa&s;anaeth hwnnw ar y bobl.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Cofia fi &ocirc; Arglwydd er ll&ecirc;s [i mi: yn &ocirc;l] yr hyn oll a'r a wneuthum i'r bobl hyn&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Atteb Nehemias i'r gelynnion. 11 ac i'r gau broph|wydi.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A</HI> Phan glybu Sanebalat, a Thobia, a Ge|&s;em yr Arabiaid a'r rhan arall o'n gelyn|nion adailadu o honofi y m&ucirc;r, ac nad oedd adwy wedi ei gadel ynddo: (er na o&s;oda&s;wn i y pryd hynny y dorau ar y pyrth)</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna 'r anfonodd Sanebalat, a Ge&s;em at|taf gan ddywedyd, tyret, ac ymgyfarfyddwn yng-hyd yn [vn o'r] pentrefydd yng-lynn O|no: ac yr oeddynt hwy yn bwriadu gwneuthur niwed i mi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny 'r anfonais gennadau attynt hwy gan ddywedyd, gwaith mawr yr ydwyfi yn ei wneuthur, o herwydd hynny ni allaf ddy|fod i wared, rhac i'r gwaith beidio pan ym|madawn ag ef, a dyfod i wared attoch chwi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Etto hwynt a anfona&s;ant attafi yn y wedd hon bedair gwaith, ac yn y modd hwnnw 'r at|tebais hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna Sanebalat a anfonodd ei w&acirc;s atta|fi y bummed waith yr vn ffunyd, a llythyr ago|red yn ei law.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ynddo 'r oedd yn &s;crifennedic, <HI>Ym My&s;c</HI> y cenhedloed y clybywyd, a Ge&s;em &s;ydd yn dy|wedyd, dy fod ti, a'r Iddewon, yn amcanu gwr|thryfela, o herwydd hynny dy fod ti yn adailadu y m&ucirc;r: ac y byddi yn frenin arnynt pan [ddar|fyddo] y pethau hyn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'th fod tithe hefyd wedi go&s;od proph|wydi i bregethu am danat ti yn Ieru&s;alem gan ddywedyd, [y mae] brenin yn Iuda, ac yn awr y fath ymadroddion a hyn a glyw y brenin: gan hynny tyret yn awr, ac ymgynghorwn yng-hyd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna a'r anfonais atto gan ddywedyd, ni ddarfu yn &ocirc;l yr ymadroddion hyn y rhai 'r yd|wyt ti yn eu dywedyd: canys o'th galon dy hun yr ydwyt yn eu dychymygu hwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O blegit hwynt oll ydynt yn cei&s;io ein hofni ni gan ddywedyd, eu dwylo hwynt a lae|&s;ant o'r gwaith fel na's gwneir ef: gan hynny cryfh&acirc; yn awr [&ocirc; Dduw] fy nwylaw i.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A mi a ddaethum i d&ycirc; Semaia mab De|laia, fab Mehetabel yrhwn oedd wedi caeu arno [yn ei d&ycirc;:] ac efe a ddywedodd, cyfarfyddwn yn nh&ycirc; Dduw yng-hanol y deml, a chaewn ddry&s;&s;au y deml, canys y maent yn dyfod i'th ladd di, a lliw n&ocirc;s y deuant i'th ladd di.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y dywedais, a ff&ycirc; g&wcirc;r o'm m&acirc;th i&lpunctel; neu pwy [&s;ydd] fel myfi 'r hwn a ele i'r deml fel y bydde byw&lpunctel; nid &acirc;f i mewn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac wele gwyb&ucirc;m nad Duw ai hanfona|&s;e ef: onid llefaru o honaw ef y brophwydolia|eth hon yn fy erbyn i, canys Tobia, a Saneba|lat ai cyfloga&s;ent ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O herwydd hyn y cyfloga&s;id ef fel i'm hofnid i, ac y gwnawn felly, ac y pechwn: ac y bydde [hynny] ganddynt yn enllib [i'm her|byn] fel i'm gwradwyddent.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> O fy Nuw cofia di Tobia, a Sanebalat yn &ocirc;l eu gweithredoedd hynny: a Noadia y brophwydes hefyd a'r rhan arall o'r prophwydi y rhai oeddynt yn fy nychrynnu i.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r m&ucirc;r a orphennwyd ar y pummed [dydd] ar hugain o Elul, mewn deuddeng|nhiwrnod a deugain.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A phan glybu ein gelynnion ni [hyn|ny,] yna 'r holl genhedloedd y rhai [oeddynt] o'n hamgylch a ofna&s;ant, ac a lwfrha&s;ant yn ddirfawr ynddynt eu hun: canys gwybuant mai drwy ein Duw ni y gwnel&s;id y gwaith hwn.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac yn y dyddiau hyn pendefigion Iu|da oeddynt yn mynych-ddanfon eu llyth&ycirc;rau i fyned at Tobia: a'r rhai [oedd] eiddo Tobia oeddynt yn dyfod attynt hwythau.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys [yr oedd] llawer yn Iuda mewn cyngrair ag ef, o herwydd daw [oedd] efe i Se|cania fab Arah, ac Iehochanan ei fab ef a gym|mera&s;e ferch Me&s;ulam fab Bereciah [yn wraig iddo.]</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ai gymmwyna&s;au ef y byddent hwy yn eu mynegu ger fy mron i, fyng-eiriau finne he|fyd y byddent hwy yn eu hadrodd iddo yntef: [a] Thobia a anfonodd lyth&ycirc;rau i'm dychryn|nu i.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cadwriaeth pyrth Ieru&s;alem. 6 Nifer y rhai a ddych|wela&s;ant o'r caethiwed.</P>
</ARGUMENT>
<PB N="198" REF="215">
<P N="1">AC wedi<NOTE N="*" PLACE="marg">Eccl<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">s. 49.13.</NOTE> adailadu y m&ucirc;r, a chyfodi o honof y dorau: a chyfrif y porthorion, a'r canto|cantorion, a'r Lefiaid:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna mi a orchymynnais i Hanani fy mrawd, ac i Hananiah tywy&s;og y palas yn Ie|ru&s;alem: canys efe [oedd] fel g&wcirc;r gwirion, ac yn ofni Duw yn fwy na llawer.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A mi a ddywedais wrthynt, nac agorer pyrth Ieru&s;alem nes gwre&s;ogi'r haul, a thra fy|ddant hwy yn &s;efyll, caeant hwythau y dry&s;&s;au a chlohigant: a chan o&s;od [mi a o&s;odais] wiliad|wriaethau [o] drigolion Ieru&s;alem, pob vn yn ei wiliadwriaeth, a phob vn ar gyfer ei d&ycirc; ei hun.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r ddinas [oedd] ehang o leoedd, a mawr, ac ychydig o bobl ynddi: a'r tai [nid] oeddynt wedi eu hadailadu.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'm Duw a roddodd yn fyng-halon gyn|null o honof y pendefigion, y tywy&s;ogion he|fyd a'r bobl iw cyfrif yn &ocirc;l eu hachau: a mi a ge|fais<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;dras. 2.2.</NOTE> lyfr achau y rhai a ddaethent i fynu yn gyntaf, a chefais yn &s;crifennedic ynddo,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Dymma feibion y dalaith y rhai a ddae|thant i fynu o gaethiwed y gaeth-glud yr hon a gaeth-gluda&s;e Nabuchodono&s;or brenin Babi|lon: y rhai a ddychwela&s;ant i Ieru&s;alem, ac i Iuda, pob vn iw ddinas ei hun.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y rhai a ddaethant gyd a Zorobabel Ie|&s;ua, Nehemias, Azariah, Raamah, Nahamani, Mardoceus, Bil&s;an, Mi&s;pereth, Biguai, Nehu~, Baanah: [dymma] rifedi dynion pobl I&s;rael.</P>
<Q REND="margQuotes"><P N="8">"<HI>8</HI> Meibion Pharos [oeddynt] ddwy f&icirc;l, cant, a deuddec a thrugain.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Meibion Sephatiah, try-chant, a deuddec a thrugain.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Meibion Arah, chwe chant, a deuddec a deugain.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Meibion tywy&s;og Moab, o feibion Ie|&s;ua ac Ioab: dwy fil, ac wyth gant, a thri ar bymthec.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Meibion Elam, m&icirc;l, dau cant, a phedwar ar ddec a deugain.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Meibion Zattu, wyth gant, a phump a deugain.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Meibion Zaccai, &s;aith gant, a thri vgain.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Meibion Benui, chwe chant, ac &wcirc;yth a deugain.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Meibion Bebai, chwe chant, ac &wcirc;yth ar hugain.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Meibion Azgad, dwy fil, try-chant, a dau ar hugain.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Meibion Adonicam, ch&wcirc;e chant, a &s;aith a thri vgain.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Meibion Biguai, dwy fil, a &s;aith a thru|gain.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Meibion Adin, chwechant, a phymthec a deugain.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Meibion Ater o Hizecia, triar bymthec a phedwar vgain.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Meibion Ha&s;um try-chant, ac &wcirc;yth ar hugain.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Meibion Bezai, try-chant, a phedwar ar hugain.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Meibion Hariph, cant, a deuddec.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Meibion Gibeon, pymthec a phedwar v|gain.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Gw&ycirc;r Bethlehem, a Netopha, cant, wyth a phedwar vgain.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Gw&ycirc;r Anathoth, cant, ac w&ycirc;th ar hugain.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Gw&ycirc;r Bethazmafeth, dau a deugain.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Gw&ycirc;r Ciriath Iearim, Cephirah, a Be|roth: &s;aith gant, a thri a deugain.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Gw&ycirc;r Ramah, a Gaba, chwe chant, ac vn ar hugain.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Gw&ycirc;r Micmas, cant, a dau ar hugain.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Gw&ycirc;r Beth-el, ac Ai, cant, a thri ar hu|gain.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Gw&ycirc;r Nebo arall, deuddec a deugain.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Meibion Elam arall, mil, dau cant, a phedwar ar dd&ecirc;c a deugain.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Meibion Harun try-chant ac vgain.</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Meibion Iericho, try-chant, a phump a deugain.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Meibion Lod Hadid, ac Ouo, &s;aith gant, ac vn ar hugain.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> Meibion Senaah, tair mil, naw cant, a d&ecirc;c ar hugain.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> Yr offeiriaid: meibion Iedaiah o d&ycirc; Ie|&s;ua, naw cant, a thri ar dd&ecirc;c a thri vgain.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> Meibion Immer, nul, a deuddec a deu|gain.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> Meibion Pha&s;hur, mil, dau cant, a &s;aith a deugain.</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> Meibion Harim, mil, a dau ar bymthec.</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> Y Lefiaid: meibion Ielua, a Chadmiel o feibion Lehodefa, pedwar ar dd&ecirc;c a thrugain.</P>
<P N="44">"<HI>44</HI> Y cantorion, meibion A&s;aph, cant, &wcirc;yth a deugain.</P>
<P N="45">"<HI>45</HI> Y porthorion meibion Salum, meibion Ater, meibion Talmon, meibion Accub, meibi|on Hatita, meibion Sob<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">i: cant, tri ar bym|thec ar hugain.</P>
<P N="46">"<HI>46</HI> Y Nethiniaid: meibion Ziha, meibion Ha&s;upha, meibion Tabbaoth.</P>
<P N="47">"<HI>47</HI> Meibion Ceros, meibion Sia, meibion Padon.</P>
<P N="48">"<HI>48</HI> Meibion Lebana, meibion Hagaba, mei|bion Salmai.</P>
<P N="49">"<HI>49</HI> Meibion Hanan, meibion Gedel, meibi|on Gahar.</P>
<P N="50">"<HI>50</HI> Meibion Reaiah, meibion Rezin, meibi|on Necoda.</P>
<P N="51">"<HI>51</HI> Meibion Gazam, meibion Vzza, meibi|on Pa&s;each.</P>
<P N="52">"<HI>52</HI> Meibion Be&s;ai, meibion Meunim, mei|bion Nephy&s;&s;im.</P>
<P N="53">"<HI>53</HI> Meibion Bacbuc, meibion Hacupha, meibion Harhur.</P>
<P N="54">"<HI>54</HI> Meibion Bazlith, meibion Mehida, mei|bion Har&s;ha.</P>
<P N="55">"<HI>55</HI> Meibion Barcos, meibion Si&s;era, mei|bion Thamah.</P>
<P N="56">"<HI>56</HI> Meibion Neziah, meibion Hatipha.<NOTE PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"></NOTE></P></Q>
<PB REF="216">
<P N="57"><HI>57</HI> Meibion gwei&s;ion Salomon: meibion Sotai, meibion Sophereth, meibion Peridah.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Meibion Iahala, meibion Darcon, mei|bion Gidel.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Meibion Sephatiah, meibion Hatil, mei|bion Pocereth y Zebaimiaid, meibion Amon.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Yr holl Nethiniaid, a meibion gwei&s;ion Salomon [oeddynt] dry chant, a deuddec a phedwar vgain.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> A'r rhai hynn a ddaethant i fynu o Dal|melach, Talchar&s;ia, Cerub, Adon, ac Immer: ond ni fedrent fynegu t&ycirc; eu tadau, nai hilioga|eth, [neu] ai o I&s;rael yr oeddynt.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> Meibion Delaiah, meibion Tobia, mei|bion Necoda: chwe chant, a dau a deugain.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Ac o'r offeiriaid meibion Habata, meibi|on Hacos, meibio~ Barzilai, yr hwn a gymmerth [vn] o ferched Barzilai y Gileadiad yn wraig, ac a alwyd ar eu hen whwynt.</P>
<P N="64"><HI>64</HI> Y rhai hyn a gei&s;ia&s;ant eu &s;crifen i ddw|yn eu hachau, ond nis cafwyd: am hynny y di|dolwyd hwynt o'r offeiriadaeth.</P>
<P N="65"><HI>65</HI> Yna Hathir&s;atha a ddywedodd wrthynt am na fwytaent o'r cy&s;&s;egr &s;ancteiddiolaf: nes &s;efyll o'r offeiriad mewn<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 28.30.</NOTE> Vrim a Thummim.</P>
<P N="66"><HI>66</HI> Yr holl gynnulleidfa yng-hyd [oedd] bedair myrddiwn, dwy fil, try-chant, a thri v|gain.</P>
<P N="67"><HI>67</HI> Heb law eu gwei&s;ion hwynt ai morwy|nio~, y rhai hynny [oeddynt] &s;aith mil, try-chant, a dau ar bymthec ar hugain: a chanddynt hwy [yr oedd] dau cant, a phump a deugain o gan|torion. ac o gantore&s;au.</P>
<P N="68"><HI>68</HI> Eu meirch hwynt [oeddynt] &s;aith gant, ac vn ar bymthec ar hugain, ai m&ucirc;lod yn ddau cant, a phump a deugain.</P>
<P N="69"><HI>69</HI> Y cam&ecirc;lod [oeddynt] bedwar cant, a phymthec ar hugain: yr a&s;&s;ynnod [oeddynt] chwe mil, &s;aith gant, ac vgain.</P>
<P N="70"><HI>70</HI> A rhai o'r tadau pennaf a rodda&s;ant tu ag at y gwaith: Hathir&s;atha a roddodd i'r try&s;&s;or fil o ddracmonau aur: d&ecirc;c a deugain o phiolau, pum cant, a d&ecirc;c ar hugain o bei&s;iau offeiriaid.</P>
<P N="71"><HI>71</HI> A [rhai] o'r tadau pennaf a rodda&s;ant i dry&s;&s;or y gwaith vgain mil o ddracmonau aur: a dwy fil, a deu cant o bunnau o arian.</P>
<P N="72"><HI>72</HI> A'r hyn a roddodd y rhann arall o'r bobl [oedd] vgain mil o ddracmonau aur, a dwy fil o bunnau yn arian: a &s;aith a thrugain o bei&s;iau o|ffeiriaid.</P>
<P N="73"><HI>73</HI> A'r offeiriaid, a'r Lefiaid, y porthorion hefyd, a'r cantorion a'r [rhan arall] o'r bobl, a'r Nethiniaid, a holl I&s;rael a driga&s;ant yn eu di|na&s;oedd: pan ddigwyddodd y &s;eithfed m&icirc;s, yna meibion I&s;rael [oeddynt] yn eu dina&s;oedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>E&s;dras yn darllen y gyfraith i'r bobl.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'r Holl bobl a ymga&s;cla&s;ant o vn fryd i'r heol yr hon [oedd] o flaen porth y dwfr: a dyweda&s;ant wrth<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;dras. 7.5.</NOTE> E&s;dras yr &s;crifennudd am ddwyn llyfr cyfraith Mo&s;es, yr hon a orchy|mynna&s;e 'r Arglwydd i I&s;rael.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna E&s;oras yr offeiriad a dd&ucirc;g y gyfraith o flaen y gynnulleidfa yn w&ycirc;r, ac yn wragedd, a phawb a'r a oedd yn medru gwrando yn ddeall|us, ar y dydd cyntaf o'r &s;eithfed m&icirc;s.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a ddarlenodd ynddo ar wyneb yr heol (yr hon [oedd] o flaen porth y dwfr] o'r borau hyd hanner dydd ger bron y gw&ycirc;r, a'r gwragedd, a'r rhai oeddynt yn ddeall: a chlu|&s;tiau 'r holl bobl [oeddynt yn gwrando] ar lyfr y gyfraith.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac E&s;dras yr &s;crifennudd a &s;afodd ar bul|pyd o goed yr hwn a wnel&s;id i'r peth [hyun,] a chyd ag ef y &s;afodd Mattithia, a Semaa, ac A|nania, ac Vria, Helcia hefyd, a Maa&s;eiah ar ei law ddehau ef: a Phedaiah, a Mi&s;ael, a Mal|ciah, a Haium, Ha&s;badana hefyd, Zecariah, [a] Me&s;ulam ar ei law a&s;&s;wy ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna E&s;dras a agorodd y llyfr yng-&wcirc;ydd yr holl bobl, canys yr oedd efe oddi ar yr holl bobl: a phan yr agorodd, yr holl bobl a &s;afa|&s;ant.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac E&s;dras a fendithiodd yr Arglwydd y Duw mawr: a'r holl bobl a atteba&s;ant <HI>Amen, Amen,</HI> gan dderchafu eu dwylo, a hwynt a ymgrymma&s;ant, ac a addola&s;ant yr Arglwydd [ai] hwynebau [tua] 'r ddaiar.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ie&s;ua hefyd, a Bani, a Serebiah, Iamin, Accub, Sabbethai, Hodiiah Maa&s;eiah, Celita, Azariah, Iozadad, Hanan, Pelaiah, a'r Lefiaid oeddynt yn dy&s;cu y gyfraith i'r bobl, a'r bobl yn eu &s;efyll.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A hwynt a ddarllena&s;ant yn eglur yn llyfr cyfraith Dduw: gan o&s;od [allan] y &s;ynnwyr fel y deallent wrth ddarllen.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna Nehemias efe [yw] Hathir&s;atha, ac E&s;dras yr offeiriad [a'r] &s;crifennudd, a'r Lefi|aid y rhai oeddynt yn dy&s;cu 'r bobl a ddyweda|&s;ant wrth yr holl bobl, heddyw &s;ydd &s;anctaidd i'r Arglwydd eich Duw, na al&ecirc;rwch, ac na &wcirc;y|lwch: canys yr holl bobl oeddynt yn &wcirc;ylo pan glyw&s;ant eiriau y gyfraith.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, ewch, b&wcirc;y|tewch y brei&s;ion, ac yfwch y mely&s;ion, ac anfo|nwch rannau i'r hwn nid [oes] ganddo [ddim] yn barod, canys heddyw [&s;ydd] &s;anctaidd i'n Harglwydd: am hynny na thri&s;tewch, canys llawenydd yr Arglwydd yw ein nerth ni.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r Lefiaid a o&s;tega&s;ant yr holl bobl gan ddywedyd, tewch, canys heddyw &s;ydd &s;anctaidd: am hynny na thri&s;t&ecirc;wch.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna 'r holl bobl a aethant i fwytta, ac i yfed, ac i anfon ymmaith rannau, ac i wneuthur llawenydd mawr:canys ddealla&s;ent y geiri|au y rhai a ddy&s;ca&s;ent hwy iddynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r ail dydd tadau pennaf yr holl bobl, yr offeiriaid, a'r Lefiaid a ymgynnulla&s;ant at E&s;dras yr &s;crifennudd, iw dy&s;cu yng-eriau y gyfraith.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A hwynt a gaw&s;ant yn &s;crifennedic yn y
<PB N="199" REF="216">gyfraith, (yr hon a orchymynna&s;e 'r Arglw|ydd drwy law Mo&s;es) y dyle meibion I&s;rael<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 23.42.</NOTE> drigo mewn bythod ar yr wyl yn y &s;eithfed m&icirc;s.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac y dylent gyhoeddi, a gyrru gair trwy eu holl ddina&s;oedd, a thrwy Ieru&s;alem gan ddywedyd, ewch i'r mynydd, a dygwch gang|hennau oliw&ycirc;dd, a changau p&icirc;n-w&ycirc;dd, a chan|gau y myrt-w&ycirc;dd, a changau y pahn-w&ycirc;dd a changhennau o'r prennau caead-frig, i wneu|thur bythod fel y mae yn &s;crifennedic.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Felly y bobl a aethant allan, ac a dduga|&s;ant, ac a wnaethant iddynt fythod bob vn ar ei nenn, ac yn eu cynteddoedd, ac yng-hynteddo|edd t&ycirc; Dduw: ac yn heol porth y dwfr, ac yn heol porth Ephraim.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r holl gynnulleidfa y rhai a ddychwe|la&s;ent o'r caethiwed a wnaethant fythod, a thri|ga&s;ant yn y bythod, canys er dyddiau Io&s;uah &s;ab Nun hyd y dydd hwnnw ni wnaethe mei|bion I&s;rael felly: ac yr oedd llawenydd mawr lawn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac [E&s;dras] a ddarllenodd yn llyfr cy|fraith Dduw beunydd o'r dydd cyntaf hyd y dydd diweddaf: a hwynt a gynhalia&s;ant yr &wcirc;yl &s;aith niwrnod, ac ar yr &wcirc;ythfed dydd [y bu] gymmanfa yn &ocirc;l y ddefod.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y bobl yn edifarhau, ac yn gadel eu gwragedd anghre|dadwy. 5 A'r Lefiaid yn eu hannog hwynt i foli Duw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC ar y pedwerydd dydd ar hugain o'r m&icirc;s hwn meibion I&s;rael a ymgynnulla&s;ant<NOTE N="*" PLACE="marg">3. E&s;d. 9.4.</NOTE> mewn ympryd, ac mewn &s;ach-liain, a phridd ar|naddynt.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A phlant I&s;rael a ymnailltua&s;ant oddi wrth bob dieithriaid, &s;afa&s;ant hefyd, a chyffe&s;&s;a|&s;ant eu pechodau, ac anwireddau eu tadau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A choda&s;ant yn eu &s;efyll, a'r [Lefiaid] a ddarllena&s;ant yn llyfr cyfraith yr Arglwydd eu Duw bedair gwaith yn y dydd: a phedair gwaith yr ymgyffe&s;&s;a&s;ant, ac yr ymgrymma|&s;ant i'r Arglwydd eu Duw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y &s;afodd ym mhulpud y Lefiaid Ie|&s;ua, a Bani, Cadmiel, Sebaniah, Buni, Sere|biah, Bani, [a] Chenani: a gwaedda&s;ant a llef vchel ar yr Arglwydd eu Duw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r Lefiaid a ddyweda&s;ant ([&s;ef] Ie&s;ua a Chadmiel, Bani, Ha&s;abneiah, Serebiah, Hodiah, Sebaniah, Pethahia) cyfodwch, ben|dithiwch yr Arglwydd eich Duw o dragywy|ddoldeb hyd dragywyddolbed: a bendithiant dy enw gogoneddus a derchafedic goruwch bob bendith a moliant.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ti yn vnic wyt Arglwydd, ti a wna|etho&s;t y nefoedd, [a] nefoedd y nefoedd, ai holl luoedd hwynt, y ddaiar a'r hyn oll [&s;ydd] arni, y moroedd a'r hyn oll [&s;ydd] ynddynt, a thi &s;ydd yn eu bywh&acirc;u hwynt oll, a lluoedd y nefoedd ydynt yn ymgrymmu i ti.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ti yw 'r Arglwydd Dduw 'r hwn a dde|tholai&s;t Abram, ac ai dygai&s;t ef allan o<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> 11.3<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> Vry Caldeaid: ac a o&s;odai&s;t ei enw ef yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 17.5.</NOTE> Abra|ham.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A chefai&s;t ei galon ef yn ffyddlawn ger dy fron di, ac a<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 15.18.</NOTE> wnaetho&s;t gyfammod ag ef ar roddi yn ddiau iw h&acirc;d ef wl&acirc;d y Canaaneaid, yr Hefiaid, yr Amoriaid, a'r Pheriziaid, y Ie|bu&s;iaid hefyd a'r Gerga&s;iaid: ac a gwpleai&s;t dy eiriau, o herwydd cyfiawn wyt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 3.7. &amp; 14.10.</NOTE> Gwelai&s;t hefyd gy&s;tudd ein tadau yn yr Aipht: a thi a wrandewai&s;t eu gwaedd hwynt wrth y m&ocirc;r c&ocirc;ch.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A thi a roddai&s;t arwyddion, a rhyfeddo|dau yn erbyn Pharao, ac yn erbyn ei holl wei|&s;ion, ac yn erbyn holl bobl ei wlad ef, canys g&wcirc;ybuo&s;t i'r rhai hyn falchio yn eu herbyn hwynt: a gwnaetho&s;t it enw fel [y gwelir] y dydd hwn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 14.22.</NOTE> m&ocirc;r hefyd a holltai&s;t oi blaen hwynt, fely treiddia&s;ant drwy ganol y m&ocirc;r ar hyd &s;ych-dir: ai herlidw&ycirc;r hwynt a fwriai&s;t i'r gwaelod fel maen i ddyfroedd cryfion:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac ai<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 13.21.</NOTE> harweiniai&s;t hwy liw dydd mewn colofn niwl: a lliw n&ocirc;s mewn colofn d&acirc;n, i oleuo iddynt hwy y ffordd yr hon yr oe|ddynt yn myned rhyd-ddi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna ti a<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.1. Exod. 19.18.</NOTE> dde&s;cynnai&s;t ar fynydd Si|nai, ac a ymddiddenai&s;t hwynt o'r nefoedd: rhoddai&s;t hefyd iddynt farnedigaethau iniawn, a chyfreithiau gwirion, deddfau a gorchymyn|nion daionus.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'th Sabboth &s;anctaidd a hy&s;py&s;ai&s;t i|ddynt: gorchymynnion hefyd, a deddfau, a chy|fraith a orchymynnai&s;t iddynt drwy law Mo|&s;es dy w&acirc;s.</P>
<P N="15"><HI>15</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 16.15. Exod. 17.6.</NOTE> Bara hefyd o'r nefoedd a roddai&s;t i|ddynt yn eu newyn, a dwfr o'r graig a dyn|nai&s;t iddynt yn eu &s;yched: a thi<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 1.8</NOTE> a ddywe|dai&s;t wrthynt, y deuent i etifeddi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ethu y wl&acirc;d yr hon a dyngai&s;t ar [ei] rhoddi i|ddynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ond hwynt hwy a'n tadau ni a falchi|a&s;ant: ac a galed&acirc;&s;ant eu gwarrau, ac ni wrandaw&s;ant ar dy orchymynnion di.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Eithr gwrthoda&s;ant wrando, ac ni cho|fia&s;ant dy ryfeddodau, y rhai a wnel&s;it ti er|ddynt, caleda&s;ant hefyd eu gwarrau, a go&s;oda|&s;ant [eu] pennau i ddychwelyd iw caethiwed drwy eu cyndynrwydd eu hun: etto ti Dduw y maddeuaint [ydwyt] r&acirc;&s;-lawn, a thrugarawg, hwyrfrydic i ddigter, ac aml o drugaredd, yr hwn ni wrthodai&s;t hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Hefyd pan wnaethant iddynt l&ocirc; todde|dic, a dywedyd, dymma dy Dduw di'r hwn a'th ddug di i fynu o'r Aipht: a gwneuthur dir|myg mawr [arnat,]</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Er hynny er mwyn dy aml do&s;turiae|thau ni adewai&s;t ti hwynt yn yr anialwch:<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 13.22. Num. 14.14. 1. Co<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> 10.1.</NOTE> y golofn niwl ni chiliodd oddi wrthynt
<PB REF="217">hwy drwy 'r dydd iw harwain hwynt ar hyd y ffordd, na'r golofn d&acirc;n drwy 'r nos i oleuo i|ddynt hwy 'r ffordd yr hon a gerddent ar hyd|ddi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Dy y&s;pryd d&acirc; hefyd a roddai&s;t i beri i|ddynt ddeall: ac ni orafunai&s;t dy Manna rhag eu genau, dwfr hefyd a roddai&s;t iddynt yn eu &s;yched.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Felly deugain nhlynedd y porthai&s;t hwynt yn yr anialwch heb fod arnynt ei&s;ieu [dim:]<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 8 4.</NOTE> eu gwi&s;coed ni heneiddia&s;ant, ai tra|ed ni chwydda&s;ant.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A thi a roddai&s;t iddynt frenhiniaethau, a phobloedd, y rhai a wa&s;cerai&s;t i gonglau: ca|nys hwynt a ore&s;cynna&s;ant<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 21.16.</NOTE> wl&acirc;d Sehon, &s;ef gwl&acirc;d brenin He&s;bon, a gwl&acirc;d Og brenin Ba&s;an.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Lluo&s;ogai&s;t hefyd eu meibion hwynt fel &s;&ecirc;r y nefoedd: ac ai harweiniai&s;t hwynt i'r wl&acirc;d yr hon a ddyweda&s;it wrth eu tadau y deuent iw meddiannu.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Felly y meibion a ddaethant, ac a feddi|anna&s;ant y wl&acirc;d, a thi a ddaro&s;tyngai&s;t drigo|lion gwl&acirc;d y Canaaneaid oi blaen hwynt, ac ai rhoddai&s;t yn eu llaw hwynt: eu brenhinoedd hefyd, a phobloedd y wl&acirc;d fel y gwnaent iddynt yn &ocirc;l eu hewyllys.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A hwynt a ennilla&s;ant ddina&s;oedd cae|roc, a daiar fr&acirc;s, ac a ore&s;cynna&s;ant dai llawn o bob daioni, pydewau cloddiedic, gwin-llanno|edd, ac oliwydd-lannoedd, a choed ffrwyth|lawn yn aml: a hwynt a fwytaw&s;ant fel y di|gonwyd hwynt, ac y bra&s;&s;auwyd hwynt, ac yr ymhyfryda&s;ant hwy yn dy fawr ddaioni di.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Etto hwynt a annufyddha&s;ant, ac a wr|thryfela&s;ant yn dy erbyn, tafla&s;ant hefyd dy gy|fraith o'r tu &ocirc;l iw cefn, a'th brophwydi a ladda|&s;ant, y rhai a de&s;tiolaetha&s;ent wrthynt, am i|ddynt ddychwelyd attat: felly y gwnaethant ddirmyg mawr [arnat.]</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am hynny ti ai rhoddai&s;t hwynt yn llaw eu gorthrym-w&ycirc;r, y rhai ai cy&s;tuddia|&s;ant: yna yn am&s;er eu cyfyngdra y gwaedda|&s;ant arnat, a thi ai gwrandewai&s;t [hwynt] o'r nefoedd, ac yn &ocirc;l dy aml do&s;turiaethau rho|ddai&s;t iddynt achub-w&ycirc;r y rhai ai hachuba&s;ant o law eu gwrthwyneb-w&ycirc;r.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ond pan lonyddodd arnynt, dychwela|&s;ant i wneuthur drygioni yn dy &wcirc;ydd di: am hynny y gadewai&s;t hwynt yn llaw eu gelyn|nion y rhai a arglwyddiaetha&s;ant arnynt, y|na y dychwela&s;ant, ac y gwaedda&s;ant arnat, a thithe o'r nefoedd a wrandewai&s;t, ac ai gwa|redai&s;t hwynt yn &ocirc;l dy do&s;turiaethau lawer a am&s;eroedd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A thi a de&s;tiolaethai&s;t wrthynt am i|ddynt ddychwelyd ac dy gyfraith, ond hwynt a falchia&s;ant, ac ni wrandaw&s;ant ar dy orchy|mynnion, eithr pech&acirc;&s;ant yn erbyn dy farnedi|gaethau, (y rhai [os] gwnaiff dyn [hwynt,]<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit 18.5. Ezec. 20.11. Rom. 10.5. Galat. 3.12.</NOTE> efe fydd byw ynddynt) a rhodda&s;ant y&s;c|wydd ar gilio, caleda&s;ant hefyd eu gwarrau, ac ni wrandaw&s;ant.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Er hynny ti a oedai&s;t a hwynt flynyddo|edd lawer, ac a de&s;tiolaethai&s;t wrthynt a'th y&s;|pryd drwy law dy brophwydi, ond i wrandaw|&s;ant: am hynny y rhoddai&s;t hwynt yn llaw pob|loedd y gwledydd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Etto er mwyn dy fawr drugareddau di ni wnaetho&s;t hwynt yn ddarfodedigaeth, ac ni wrthodai&s;t mo honynt: canys Duw gr&acirc;&s;|lawn, a thrugarog ydwyt.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac yn awr &ocirc; ein Duw ni, y Duw<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 34.6.</NOTE> mawr, cadarn, ac ofnadwy, yr hwn [wyt] yn cadw y cyfammod<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 143.2.</NOTE> a'r drugaredd, na fy|dded bychan o'th flaen di yr holl flinder yr b<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n a ddigwyddod i ni, i'n brenhinoedd, i'n tywy&s;o|gion, ac i'n hoffeiriaid, i'n prophwydi hefyd, ac i'n tadau, ac i'th holl bobl, er dyddiau brenhino|edd A&s;&s;yria hyd y dydd hwn.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Tithe [ydwyt] gyfiawn yn yr hynn oll a ddigwyddodd ini: canys gwirionedd a wna|etho&s;t ti, a ninneu a wnaethom yn anuwiol.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ein brenhinoedd hefyd, ein tywy&s;ogi|on, ein hoffeiriaid, a'n tadau ni wnaethant dy gyfraith: ac nid edrycha&s;ant am dy orchymyn|nion, na'th de&s;tiolaethau, y rhai a de&s;tiolaethai&s;t wrthynt.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A hwynt ni'th wa&s;anaetha&s;ant yn eu brenhiniaeth, nac yn dy aml ddaioni yr hwn a roddai&s;t iddynt, nac yn y wl&acirc;d ehang, a br&acirc;s, yr hon a o&s;odai&s;t oi blaen hwynt: ac ni ddychwela&s;ant oddi wrth eu drwg weithre|doedd.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Wele ni heddyw yu wei&s;ion: &icirc;e [yn] y wl&acirc;d yr hon a roddai&s;t i'n taeau ni i fwytta eu ffrwyth, ai daioni, wele ni yn wei&s;ion ynddi.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A mawr yw ei thoreth hi i'r brenhinoedd y rhai a o&s;odai&s;t arnom ni, am ein pechodau: ac arglwyddiaethu y maent ar ein cyrph, ac ar ein hanifeiliaid yn &ocirc;l eu hewyllys, ac yr ydym mewn cyfyngdra.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac o herwydd hyn oll yr ydym yn gwneuthur cyfammod yn ffyddlon, ac yn [ei] &s;crifennu, ac wrth &s;&ecirc;l hwnnw [y mae hen wau] ein tywy&s;ogion, ein Lefiaid, a'n hoffeiriaid.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Henwau y rhai a &s;elia&s;ant y cyfammodd rhwng Duw a'r bobl.</P>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"AC ym my&s;c y rhai &s;eliedic [yr oedd:] Ne|hemias Hathir&s;atha mab Hacalia a Zid|ciah.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Seraiah, Azaria, Ieremia.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Pa&s;hur, Amaria, Malaciah.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Hartus, Sebania, Maluc.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Harim, Meremoth, Obadia.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Daniel, Ginnethou, Baruc.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Me&s;ulam, Abia, Miiamin.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Maazia, Bilgai, Semaia: dymma 'r o|ffeiriaid.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A'r Lefiaid: Ie&s;ua mab Azania, Binnui, o feibion Hanadad Cadniel.</P>
<PB N="200" REF="217">
<P N="10">"<HI>10</HI> Ai brodyr hwynt: Sebania, Hodiiah Celita, Pelaia, Hanan.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Micha, Rehob, Ha&s;abiah.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Zaccur, Serebiah, Sebania.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Hodiah, Bani, Beninu.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Pennaethiaid y bobl Paros, tywy&s;og Moab, Elam, Zathur Bani.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Bunni, Azagad Bebai.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Adonia, Bigua, Adin.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ater, Hizciah, Azzur.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Hodia, Ha&s;um, Bezai.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Hariph, Anathoth, Nebai.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Magpias, Me&s;ulam, Hezir.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Me&s;ezabel, Zadoc, Iadua.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Pelatia, Hanan, Ananiah.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ho&s;ea, Hananiah, Ha&s;&s;ub.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Halohes, Pilha, Sobec.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Rehum, Ha&s;abna, Maa&s;eiah.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Achia hefyd, Chanan, Anan.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Maluc, Harim, Baanah.</P></Q>
<P N="28"><HI>28</HI> A'r rhann arall o'r bobl, yr offeiriaid, y Lefiaid, y porthorion, y cantorion, y Nethiniaid, a phawb a'r a oedd naillduedic oddi wrth bobl y gwledydd ac gyfraith Dduw, eu gwragedd hw|ynt, eu meibion, ai merched: pawb a'r a oedd yn medru deall.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Eu pennaethiaid ai cadarnhau&s;ant [ef] tros eu brodyr, ac a ddaethant mewn rhaith a ll&wcirc; ar rodio yng-hyfraith Dduw, yr hon a rodd|a&s;id drwy law Mo&s;es gw&acirc;s Duw: ar gadw he|fyd, ac ar wneuthur holl orchymynnion yr Arg|lwydd ein Duw ni, ai farnedigaethau, ai ddedd|fau.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac ar na roddem ein merched i bobloedd y wl&acirc;d hon: ac na chymmerem eu merched hw|ynt i'n meibion ni.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac [o bydde] pobl y t&icirc;r yn dwyn march|nadoedd, neu ddm llynniaeth ar y ddydd Sab|both iw werthu, na chymmerem [ddim] gandd|ynt ar y Sabboth, neu ar y dydd &s;anctaidd: ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit 25.4. Deut. 15.1.</NOTE> y gadawem hebio [lafurio] y &s;eithfed flwy|ddyn, ac [y maddeuem] ddyled pob dyn.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A ni a o&s;oda&s;om arnom orchymynnion ar i ni roddi traian &s;icl yn y flwyddyn tu ag ac waith t&ycirc; ein Duw ni.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A thu ag at y bara go&s;od a'r offrwm oe|&s;tadol, a thu ag ac y poeth offrwm oe&s;tadol, y Sabbothau, y newydd loerau, tu ag ac y g&wcirc;yli|au arbennic, a thu ag ac y cy&s;&s;egredic bethau, a thu ag ac y pech-ebyrth i wneuthur iawn tros I&s;rael: [a thu ag at] holl waith t&ycirc; ein Duw.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac ni a fwria&s;om goel-brennau yr offeiri|aid, y Lefiaid, a'r bobl am goed yr offrwm, fel y dygent [hwynt] i d&ycirc; ein Duw ni dros d&ycirc;lwyth ein tadau ni, ar am&s;erau nodedic o flwyddyn i flwyddyn: iw llo&s;ci ar allor yr Arglwydd ein Duw, fel y mae 'n &s;crifennedic yn y gyfraith.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac i ddwyn blaen-ffrwyth ein gwlad ni, a blaen-ffrwyth o bob ffrwyth, o bob prenn o flw|yddyn i flwyddyn i d&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A'r rhai cyntaf-anedic o'n meibion ni, ac o'n hanifeiliaid fel y mae yn &s;crifennedic yn y gyfraith: a chyntaf-anedigion ein gwartheg, a'n defaid iw dwyn i d&ycirc; ein Duw ni ac yr offei|riaid, y rhai ydynt yn gwa&s;anaethu yn nh&ycirc; ein Duw ni.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A blaenion ein toes ni, a'n hoffrwm der|chafel, a ffrwyth bob prenn, g&wcirc;in, ac olew a ddygem ac yr offeiriaid i gelloedd t&ycirc; ein Duw ni, a degwm ein tir i'r Lefiaid: fel y caffe y Le|fiaid hwythau ddegwm drwy holl ddina&s;oedd ein gorchwyliaeth ni.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A bydded yr offeiriad mab Aaron gyd a'r Leifiaid pan fyddo y Lefiaid yn degymmu: a dyged y Lefiaid i fynu ddecfed rann y degwm i d&ycirc; ein Duw ni, i'r celloedd yn y tre&s;&s;or-d&ycirc;.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Canys meibion I&s;rael, a meibion Lefi a ddygant offrwm yr &ycirc;d, y gw&icirc;n, a'r olew i'r &s;tafelloedd, ac yno [y bydd] lle&s;tri y cy&s;&s;egr, a'r offeiriaid y rhai ydynt yn gweini, y porthorion befyd, a'r cantorion: ac nac ymadawn a th&ycirc; ein Duw ni.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y modd yr ymrannodd yr Iddewon i aros mwen amryw drefydd yn luda.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Thywy&s;ogion y bobl a driga&s;ant yn Ie|ru&s;alem: a'r rhann arall o'r bobl a fwria|&s;ant goel-brennau i ddwy vn o'r d&ecirc;c i drigo yn Ieru&s;alem y ddinas &s;anctaidd, a naw rhann [i fod] yn y dina&s;oedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r bobl a fendithia&s;ant yr holl w&ycirc;r y rhai a ymrodda&s;ent yn ewylly&s;car i bre&s;&s;wylio yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac dymma bennaethiaid y dalaith y rhai a driga&s;ant yn Ieru&s;alem: ac yn [eraill] o ddi|na&s;oedd Iuda, pawb a driga&s;ans yn eu meddi|ant eu hun o fewn eu dina&s;oedd, [yr] I&s;raeliaid, yr offeiriaid, a'r Lefiaid, y Nethiniaid hefyd, a<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 9.21.</NOTE> meibion gwei&s;ion Salmon.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A [rhai]o feibion Iuda, ac o feibion Ben|iamin a driga&s;ant yn Ieru&s;alem: o feibion Iu|da, Athaiah mab Vzzia, fab Zecariah, fab Ama|ria, fab Sephatia, fab Mahaleel of feibion Pharez.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Maa&s;eiah hefyd mab Baruc, fab Colho|zeh, fab Hazaiah, fab Adaiah, fab Ioiarib, fab Ze|chariah, fab Siloni.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Holl feibion Pherez y rhai oeddynt yn tri|go yn Ieru&s;alem [oeddynt] bedwar cant, ac &wcirc;yth a thri vgain o w&ycirc;r nerthol.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac dymma feibion Beniamin, Salumab Me&s;ulam, fab Ioed, fab Pedaia, fab Colaiah, fab Mae&s;eiah, fab Ithiel, fab E&s;ay.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac ar ei &ocirc;l ef Gabbai, Salai: naw cant, ac &wcirc;yth ar hugain.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac Ioel mab Zichri [oedd] &s;wyddog ar|nynt hwy: ac Iuda mab Senua yn ail ar y ddi|nas.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O'r offeiriaid Iedaiah mab Ioiarib, Ia|cin.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Seraiah mab Helciah, fab Me&s;ulam, fab
<PB REF="218">Zadoc, fab meraioth, fab Ahitub blaenor t&ycirc; Dduw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ai brodyr y rhai oeddynt yn gweithio y gwaith yn y t&ycirc; [oeddynt] &wcirc;yth gant, a dau ar hugain: ac Adaiah mab Ieroham fab Pelaliah, fab Am&s;i, fab Zechariah, fab Pa&s;hur, fab Mal|ciah.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ai brodyr hwynt pennaethiaid [tylwyth eu] tadau, dau cant, a dau a deugain: ac Ama&s;|&s;ai mab Azareel, fab Ahazai, fab Me&s;ilemoth, fab Immer.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ai brodyr hwynt yn gedyrn o nerth [oe|ddynt] gant, ac &wcirc;yth ar hugain: a Zabdiel mab Gedolim yn &s;wyddog arnynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac o'r Lefiaid: Semaiah mab Ha&s;ub, fab Azricam, fab Ha&s;abiah, fab Buni.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Sabbethai hefyd, ac Iozabad o bennae|thiaid y Lefiaid [oeddynt oruchaf] ar y gwaith o'r tu allan i d&ycirc; Dduw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Mattaniah hefyd mab Micha, fab Zabdi, fab A&s;aph bennadur yr hwn yn gyntaf a folian|ne ['r Arglwydd] drwy weddi, a Bacbuciah yn ail oi frodyr: ac Abda mab Samua, fab Galal, fab Ieduthun.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yr holl Lefiaid yn y ddinas &s;anctaidd [oeddynt] ddau cant, a phedwar, a phedwar v|gain.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r porthorion, Accub, Talmon ai bro|dyr y rhai oeddynt yn cadw y pyrth, [oeddynt] gant, [a] deuddec a thrugain.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r rhann arall o I&s;rael, o'r offeiriaid, [ac] o'r Lefiaid [a driga&s;ant] yn holl ddina&s;oedd Iuda, pob vn yn ei etifeddiaeth.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r Nethiniaid oeddynt yn aros yn y t&wcirc;r, ac [yn] Ziha, Gi&s;pah [oedd oruchaf] ar y Nethiniaid.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A &s;wyddog y Lefiaid yn Ieru&s;ale~ [oedd] Vzzi mab Bani, fab Ha&s;abia fab Matraniah fab Micha: o feibion A&s;aph y cantorion [oedd|ynt] ar gyfer gwaith t&ycirc; Dduw.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys gorchymyn y brenin am danynt hwy [oedd fod ordinh&acirc;d] &s;afadwy i'r cantorion, dogn dydd yn ei ddydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A Phethahiah mab Me&s;ezabel o feibion Zerah fab Iuda [oedd] wrth law 'r brenin ym mhob peth [a berthyne] i'r bobl.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac yn y trefydd, yn eu meu&s;ydd: [rhai] o feibion Iuda a driga&s;ant yng-baer Arba ai phentrefydd, ac yn Dibon, ai phentrefydd, ac yn Iecabzel ai threfydd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac yn Ie&s;ua, ac ym Molada, ac yn Beth|palet.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac yn Hazar Sual, ac yn Ber&s;eeba ai phentrefydd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac yn Ziclag, ac ym Pecona, ac yn ei phentrefydd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac yn Enrimmon, ac yn Zorah, ac yn Iarmuth.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Zanoah, Adulam ai trefydd, Lachis ai meu&s;ydd, Azecah ai phentrefydd: a hwynt a wladycha&s;ant o Beer&s;eba hyd ddyffryn Pinno~.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A meibion Beniamin o Geba, [ym] Mic|mas, ac Aia, a Beth-el ai phentrefydd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Anathoth, Nob, Anania.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Hazor, Ramah, Gittaim.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Hadid, Zeboim, Nebalat.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Lod, ac Ono yng-lynn y &s;eiri.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac o feibion y Lefiaid [yr oedd] rhannau [yn] Iuda, [ac] yn Beniamin.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr offeiriaid a'r Lefiaid y rhai a ddaethant gyd a Zoro|babel.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DYmma hefyd yr offeiriaid a'r Lefiaid y rhai a ddaethant i fynu gyd a Zorobabel mab Salathiel, ac Ie&s;ua: [&s;ef] Seraiah, Ie|remia, E&s;dras.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Amaria, Maluc, Hattus.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Secania, Rehum, Meremoth.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ido, Ginnethon, Abiiah.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Mitamin, Maadia, Bilga.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Semaiah, ac Ioiarib, Iedaiah.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Salu, Amoc, Helcia, [ac] Iedaiab: dym|ma bennaethiaid yr offeiriaid ai brodyr hwynt yn nyddiau Ie&s;ua.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r Lefiaid: Ie&s;ua, Binnui, Cadmiel Se|rebiah, Iuda, Mattani [oedd] ar y gerdd efe ai frodyr.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Bachucia hefyd, ac Vnni, eu brodyr hw|ynt ar eu cyfer yn y gwiliadwriaethau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac Ie&s;ua a genhedlodd Ioiacim: ac Ioi|acim a genhedlodd Elia&s;ib, ac Elia&s;ib a gen|hedlodd Ioiada.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac Ioiada a genhedlodd Ionathan, ac Ionathan genhedlodd Iadua.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac yn nyddiau Ioiacim, yr offeiriaid [hyn] oeddynt bennau cenedl: o Seraiah [yr oedd] Meraiah, o Ieremia, Hanania.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O E&s;dras Me&s;ulam, o Amariah Ieho|hanan.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> O Melicu Ionathan, o Sebaniah Io|&s;eph.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O Harim Adna, o Meraioth Helcai.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> O Ido Zechariah, o Ginnethon Me&s;u|lam.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> I Abliah Zichri: o Miniamina Moa|diah Piltai.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O Bilga Samua, o Semaiah Ionatha~.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac o Ioiarib Mattenai, o Iedaia Vzzi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> O Salai Calai, o Amoc Eber.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> O Helciah Ha&s;abeiah, o Iedaiah Matha|nel.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Y Lefiaid yn nyddiau Elia&s;ib, Ioiada, ac Iohanan, ac Iaduah [oeddynt] wedi &s;crifen|nu yn bennau cenedl: a'r offeiriaid ar deyrna&s;i|ad Darius y Per&s;iad.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Meibion Lefi [oeddynt] wedi eu &s;crifen|nu ([&s;ef] y pennau) yn llyfr y Cronicl hyd ddyddiau Iohanan mab Elia&s;ib.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A phennaethiaid y Lefiaid [oeddynt] Ha&s;abiah, Serebiah, ac Ie&s;ua mab Cadmiel, ai brodyr hwynt ar eu cyfer, i ogoneddu, [ac] i foliannu yn &ocirc;l gorchymyn Dafydd g&wcirc;r Duw:
<PB N="201" REF="218">gwiliadwriaeth ar gyfer gwiliadwriaeth.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Mattaniah, a Bacbuciah, O badia, Me|&s;ulam, Talmon, Accub [oeddynt] yn borthori|on yn cadw gwiliadwriaeth yn nhrothwyau y pyrth.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y rhai hyn [oeddynt] yn nyddiau Ioia|cim fab Ie&s;ua, fab Io&s;adac: ac yn nyddiau Nehemias y tywy&s;og, ac E&s;dras 'r offeiriad, [a'r] &s;crifennudd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac yng-hy&s;&s;egriad mur Ieru&s;alem y cei&s;ia&s;ant y Lefiaid oi holl leoedd iw dwyn hw|ynt i Ieru&s;alem, i wneuthur cy&s;&s;egriad, a gor|foledd, mewn diolchgarwch, ac mewn c&acirc;n, a Symbalu, nablau, ac a thelynau.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna meibion y cantorion a ymgynnull|a&s;ant o'r gwa&s;tadedd o amgylch i Ieru&s;alem, ac o drefydd Necophati.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac o d&ycirc; Gilgal, ac o feu&s;ydd Geba, ac Azmafeth: canys y cantorion a adailada&s;ent drefydd iddynt o amgylch Ieru&s;alem.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yr offeiriaid hefyd, a'r Lefiaid a ymlan|hau&s;ant: glanhau&s;ant hefyd y bobl, a'r pyrth, a'r mur.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A mi a berais i dywy&s;ogio~ Iuda ddring|o ar y m&ucirc;r: a go&s;odais ddwy [fintai] fawr o rai yn moliannu, a mynediad [y naill oedd] ar y llaw ddehau ar y m&ucirc;r tua phorth y domm.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac ar eu h&ocirc;l hwynt yr aeth Ho&s;aiah, a hanner tywy&s;ogion Iuda.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Azariah hefyd, E&s;dras, a Me&s;ulam.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Iuda, a Beniamin, Semaiah hefyd, ac Ieremia.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac o feibion yr offeiriaid ag vdcyrn: Ze|chariah mab Ionathan, fab Semaiah, fab Mathaniah, fab Michaia, fab Zaccur, fab A&s;aph.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ai frodyr ef Semaiah, ac Azarel, Mila|lai, Gilalai, Mai, Nethaniel, ac Iuda, Hanani ag offer cerdd Dafydd g&wcirc;r Duw: ac E&s;dras yr &s;crifennudd oi blaen hwynt.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A thua phorth y ffynnon, yr hon [oedd] ar eu cyfer hwynt y dringa&s;ant ar ri&s;iau dinas Dafydd yn nringfa y m&ucirc;r: oddi ar d&ycirc; Dda|fydd hyd borth y dwfr tua 'r dwyrain.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A'r ail [fintai] o'r rhai oeddynt yn mo|liannu oedd yn myned o'r tu arall, a minnef ar eu h&ocirc;l: a hanner y bobl [oedd] ar y mur,[ac] ar d&wcirc;r y ffyrnau hyd y m&ucirc;r llydan.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac oddi ar borth Ephraim, &s;ef ar yr h&ecirc;n borth, ac ar borth y py&s;cod, a th&wcirc;r Hananeel, a th&wcirc;r Meah, hyd borth y defaid: a hwynt a &s;afa|&s;ant ym mhorth y wiliadwriaeth.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Felly y ddwy [fintai] y rhai oeddynt yn moliannu a &s;afa&s;ant yn nh&ycirc; Dduw: minne he|fyd, a hanner y &s;wyddogion gyd a mi.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Yr offeiriaid hefyd, Eliacim, Maa&s;eiah, Miniamin, Michaiah, Elioenai, Zechariah, Ha|naniah ag vdcyrn.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Mae&s;eiah hefyd, a Semaiah, ac Elea|zar, ac Vzzi, ac Iehohanan, Malciah hefyd ac Elam, ac Ezer: a'r cantorion a gan&acirc;&s;ant yn gr&ocirc;ch, ac Izrahiah [oedd] y blaenor.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> A'r diwrnod hwnnw 'r abertha&s;ant e|byrth mawrion, ac y llawenycha&s;ant, canys Duw ai llawenhau&s;e hwynt a llawenydd mawr, y gwragedd hefyd, a'r plant a orfoledda|&s;ant: fel y clywyd llawenydd Ieru&s;alem hyd ym mhell.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A'r dwthwn hwnnw y &s;wyddwyd gw&ycirc;r ar gelloedd y try&s;&s;orau, ar yr offrymmau, ar y blaen-ffrwyth, ac ar y degymmau i ga&s;clu idd|ynt hwy o feu&s;ydd y dina&s;oedd y rhannau cy|freithlon i'r offeiriaid, a'r Lefiaid: canys llawe|nydd Iuda [oedd] ar yr offeiriaid, ac ar y Lefi|aid rhai oeddynt yn &s;efyll [yng-wa&s;anaeth Duw.]</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Y cantorion hefyd a'r porthorion a gad|wa&s;ant wiliadwriaeth eu Duw, a gwiliadwri|aeth y glanh&acirc;d, yn &ocirc;l gorchymyn Dafydd, [a] Salomon ei fab.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 15.16.</NOTE> gynt yn nyddiau Dafydd, ac A&s;aph [yr oedd] y penn cantorion, a chaniadau canmoliaeth, a moliant i Dduw.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Ac yn nyddiau Zorobabel, ac yn nyddi|au Nehemias, holl I&s;rael oeddynt yn rhoddi rhannau i'r cantorion, a'r porthorion, dogn dydd yn ei ddydd: a hwynt a offrymma&s;ant i'r Lefi|aid, a'r Lefiaid a offrymma&s;ant i feibion Aa|ron.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Darllenniad y gyffraith, ac y&s;cariaeth y cenhedloedd oddi wrth yr lddewon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y dwthwn hwnnw y darllenwyd yn llyfr Mo&s;es lle y clybu y bobl: a chafwyd yn &s;crifennedic ynddo, na ddyle 'r Ammoniaid, na'r Moabiaid<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 23.3. num. 22.5.</NOTE> ddyfod i gynnulleidfa Duw yn dragywydd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Am na chyfarfua&s;ent a meibion I&s;rael &acirc; bara, ac &acirc; dwfr: eithr cyfloga&s;ent Baalam yn eu herbyn iw melidigo hwynt. a'n Duw ni a dr&ocirc;dd y felldith yn fendith.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A phan glyw&s;ant hwy y gyfraith: yna y nailltua&s;ant yr holl rai cymmy&s;c oddi wrth I&s;|rael.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac o flaen hyn Elia&s;ib yr offeiriad a o&s;o|da&s;yd ar dry&s;or-gell t&ycirc; in Duw ni: cyfne&s;af i Dobiah [oedd efe.]</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a wnaeth iddo ei hun gell fawr, ac yno y byddent o'r blaen yn rhoddi yr offrwm, y thus, a'r lle&s;tri, a degwm yr &ycirc;d, y gw&icirc;n, a'r olew wedi ei orchymyn i'r Lefiaid, a'r cantorion, a'r porthorion: ac offrwm yr offeiriaid.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yn hynn ei gyd [o am&s;er] ni bum i yn Ieru&s;alem: canys yn y ddeuddecfed flwyddyn ar hugain i Artaxerxes brenin Babilon, y deu|thu~ i at y brenin, ac ym mhen [talm o] ddyddi|au y cefais gannad gan y brenin [i ddychwe|lyd.]</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan ddaethum i Ieru&s;alem, yna y deall|ais y drygioni 'r hwn a wnaethe Elia&s;ib er Tobiah, gan wneuthur iddo &s;tafell yng-hyn|teddoedd t&ycirc; Dduw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A bu ddrwg iawn gennif: am hynny mi
<PB REF="219">a fwriais holl le&s;tri t&ycirc; Tobiah allan o'r gell.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Erchais hefyd l&acirc;nhau o honynt hwy y celloedd: a mi a ddygais yno trachefn le&s;tri t&ycirc; Dduw, yr offrwm, a'r thus.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gwybum hefyd fod rhannau y Lefiaid heb eu rhoddi: am hynny y ffoa&s;e p&ocirc;b vn iw faes, [&s;ef] y Lefiaid, a'r cantorion y rhai oedd|ynt yn gwneuthur y gwaith.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y dwrdiais y &s;wyddogion, ac y dy|wedais: pa ham y gwrthodwyd t&ycirc; Dduw:&lpunctel; a mi ai ce&s;clais hwynt, ac ai cyfleuais hwynt yn eu ll&ecirc;.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna holl Iuda a dduga&s;ant ddegwm yr &ycirc;d, a'r gw&icirc;n, a'r olew i'r try&s;&s;orau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A mi a roddais yn dry&s;&s;orw&ycirc;r ar y try&s;|&s;orau Selemiah yr offeiriad, a Zadoc yr &s;crifen|nudd, a Phedaiah o'r Lefiaid: a cher llaw idd|ynt hwy Hanan fab Zaccur, fab Mattaniah, ca|nys ffyddlon y cyfrifid hwynt, ac [yr oedd] ar|nynt hwy rannu iw brodyr.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Cofia fi fy Nuw o herwydd hyn: ac na ddelea fy nhrugareddau, y rhai a wneuthum a th&ycirc; fy Nuw, ac ai wiliadwriaethau ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yn y dyddiau hyny y gwelais yn Iuda [rai] yn &s;engi gwin-wryfau ar y Sabboth, ac yn dwyn i mewn dda&s;&s;au &ycirc;d, ac yn llwytho ar yr a&s;&s;ynnod w&icirc;n, a grawn-w&icirc;n hefyd, a ffigus a phob beichiau, ac yn [eu] dwyn i Ieru&s;alem ar y dydd Sabboth: a mi a de&s;tiolaethais [yn eu herbyn] ar y dydd y gwertha&s;ant lynnia|eth.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y Tyriaid hefyd oeddynt yn trigo ynddi, [ac] yn dwyn py&s;cod, a phob peth gwerthad|wy: y rhai yr oeddynt hwy yn [eu] gwerthu ar y Sabboth i feibion Iuda, &s;ef yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y dwrdiais bendefigion Iuda: ac y dywedais wrthynt, pa beth dryionus [yw] hwn yr ydych chwi yn ei wneuthur, gan eich bod yn halogi y dydd Sabboth&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ond fel hyn y gwnaeth eich tadau chwi&lpunctel; am hynny y d&ucirc;g ein Duw ni 'r holl ddrygfyd hyn arnom ni, ac ar y ddinas hon: a chwithau ydych yn chwanegu digofaint ar I&s;rael am ha|logi y Sabboth&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A phan gy&s;coda&s;e pyrth Ieru&s;alem cyn y Sabboth yr erchais i gaeu y dry&s;&s;au, am y rhai y dywedais nad agorid hwynt hyd wedi 'r Sabboth: a mi a o&s;odais [rai] o'm gwei&s;ion wrth y pyrth, fel na ddele baich i mewn ar ddydd y Sabboth.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Felly y nege&s;&s;eu-w&ycirc;r, a gwerth-w&ycirc;r p&ocirc;b peth gwerthadwy a letteua&s;ant o'r tu allau i Ieru&s;alem vn-waith, neu ddwy.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A mi a de&s;tio&s;aethais yn eu herbyn hw|ynt, ac a ddywedais wrthynt, pa ham yr ydych chwi yn aros tros n&ocirc;s gyferbyn a'r m&ucirc;r&lpunctel; os gwnewch eilwaith, mi a e&s;tynnaf fy llaw i'ch erbyn: o'r pryd hwnnw ni ddaethant ar y Sab|both.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A mi a ddywedais wrth y Lefiaid am iddynt ymlanhau, a dyfod i gadw y pyrth, gan &s;ancteiddio y dydd Sabboth: fel hyn hefyd co|fia fi fy Nuw, a maddeu i mi yn &ocirc;l lliaws dy drugaredd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yn y dyddiau hynny hefyd y gwelais yr Iddewon yn priodi yr A&s;todie&s;au, yr Ammo|nie&s;au, [a'r] Moabie&s;au y wragedd [iddynt.]</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ai meibion hwynt yn llefaru [y naill] hanner o'r A&s;todiad-aec, ac heb fedru ymddi|ddan yn &s;aith yr Iddewon: ond yn &ocirc;l tafodiaith amryw bobl.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna 'r ymry&s;onais a hwynt, ac y mell|dithiais hwynt, tarewais hefyd rai o honynt, ac ai plicciais hwynt: ac mi ai tynghedais hwynt drwy Dduw [gan ddywedyd,] os rhoddwch eich merched iw meibion hwynt, neu os cym|merweh oi merched hwynt i'ch meibion, nac i chwithau [melldigedic fyddoch.]</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ond o achos y rhai hyn y pechodd Sa|lomon brenin I&s;rael&lpunctel;<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 30.</NOTE> er na bu brenin cyffelyb iddo ef ym my&s;c cenhedloedd lawer, canys h&ocirc;ff gan ei Dduw oedd efe, am hynny y rhoddodd Duw ef yn frenin ar holl I&s;rael: etto<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 12.24. 1 bren. 11.1.4. ecclus. 47.19.</NOTE> gwra|gedd dieithr a wnaethant iddo ef bechu.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ai arnoch chwi y gwrandewir, gan w|neuthur yr holl drygioni mawr hwn, gan dro&s;|&s;eddu yn erbyn ein Duw, drwy briodi gwra|gedd dieithr&lpunctel;</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac [vn] o feibion Ioladah fab Elia&s;ib yr arch-offeiriad [oedd] ddaw i Sanebalat yr Horoniad: yr hwn a ymlidiais i oddi wrthif.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> O fy Nuw cofia hwynt: am iddynt halogi 'r offeiriadaeth, a chyfammod yr offeiriada|eth, a'r Lefiaid.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna y glanh&ecirc;ais hwynt oddi wrth b&ocirc;b e&s;tron: go&s;odais hefyd orchwyliaethau i'r offe|riaid, ac i'r Lefiaid, p&ocirc;b vn yn ei waith,</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac at goed yr offrwm mewn am&s;erau nodedic, ac at y blaen-ffrwythau: cofia fi &ocirc; fy Nuw er ll&ecirc;s [i'm.]</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 N="Esther" TYPE="book">
<PB N="202" REF="219">
<HEAD>Llyfr E&s;ther.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Aha&s;ferus yn y&s;car ai wraig Fa&s;thi am na ddeue hi wrth ei orchymyn ef iw wledd ef. 20 Awdurdod gwyr eraill ar eu gwragedd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_YN nyddiau Aha&s;ferus: (efe [yw] Aha&s;ferus yr hwn oedd yn teyrna&s;u o India hyd Ethiopia, [&s;ef ar] gant, a &s;aith ar hugain o dalaithau)</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yn y dyddiau hyn|ny pan ei&s;teddodd y brenin Aha&s;ferus ar or&s;eddfa ei frenhiniaeth yr hon [oedd] yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Nehem. 1.1.</NOTE> Su&s;an y brenhin-lys:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yn y drydedd flwyddyn oi deyrna&s;iad, efe a wnaeth wledd iw holl dywy&s;ogion, ai wei&s;i|on: [&s;ef] cadernid y Per&s;iaid, a'r Mediaid, y rhaglawiaid, a thywy&s;ogion y talaithau [oedd|ynt] ger ei fron ef:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fel y dango&s;e efe gyfoeth, [a] gogoni|ant ei deyrnas, anrhydedd hefyd, [a] phrydfer|thwch ei fawredd ef ddyddiau lawer, [nid am|gen] cant a phedwar vgain o ddyddiau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phan gyflawnwyd y dyddiau hynny, y brenin a wnaeth i'r holl bobl a'r a gafwyd yn Su&s;an y brenhin-lys, o'r mwyaf hyd y lleiaf wl&ecirc;dd [dros] &s;aith niwrnod yng-hyntedd gardd palas y brenin,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> [Tann lenni] gwynnion, gwyrddion, a rhuddgochion wedieu cylymmu a rheffynnau &s;idan, ac a phorphor mewn modrwyau arian, a cholofnau marmor: gwel&acirc;u [oeddynt] o aur, ac arian ar balmant o [faen] Gri&s;&s;ial, a Mar|mor, Alaba&s;ter hefyd, as Ia&s;inct.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yfed diod [yr oeddynt] mewn lle&s;tri aur, a chyfnewid amryw le&s;tri: a gw&icirc;n brenhinawl lawer yn &ocirc;l gallu y brenin.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y ddiod hefyd [oedd] wrth ddefod, nid [oedd] a gymhelle: canys felly y go&s;oda&s;e y brenin [orchymyn] ar b&ocirc;b [g&wcirc;r] mawr [ofewn] ei d&ycirc; ef, &s;ef gwneuthur yn &ocirc;l ewyllys pawb.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y frenhines Fa&s;thi hefyd a wnaeth wl&ecirc;dd i'r gwragedd, [yn] y brenhin-d&ycirc; yr hwn [oedd] eiddo Aha&s;ferus y brenin.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ar y &s;eithfed dydd pan oedd lawen ca|lon y brenin gan w&icirc;n, efe a ddywedodd wrth Mehuma~, biztha, Harbona, Bigtha, ac Abag|tha, Zethar, a Charcas, y &s;aith &s;tafelludd (y rhai oeddynt yn gweini ger bron y brenin Aha&s;fe|rus)</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am gyrchu y frenhines Fa&s;thi o flaen y brenin mewn brenhinawl goron: i ddangos i'r bobloedd, ac i'r tywy&s;ogion ei glendid hi, canys t&ecirc;g [mewn] golwg ydoedd hi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ond y frenhines Fa&s;thi a wrthododd ddyfod wrth air y brenin yr hwn [a anfona&s;e efe] drwy law y &s;tafellyddion: am hynny y lli|diodd y brenin yn ddirfawr, ai ddigllonedd ef a enynnodd ynddo.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y dywedodd y brenin wrth y doethi|on [y rhai] oeddynt yn g&wcirc;ybod yr am&s;erau: (canys felly ['r hy&s;py&s;&s;id] acho&s;ion y brenin ger bron yr holl rai a fyddent yn g&wcirc;ybod cyfraith, a barn)</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A ne&s;af atto ef [oedd] Car&s;ena, Sethar, Admatha, Thar&s;is, Meres, Mar&s;ena, [a] Me|muran: &s;aith dywy&s;og Per&s;ia, a Media y rhat oeddynt yn gw&ecirc;led wyneb y brenin, [ac] yn ei|&s;tedd yn gyntaf yn y frenhiniaeth,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Beth &s;ydd i w wneuthur wrth y gyfraith i'r frenhines Fa&s;thi, am na wnaeth hi archedi|gaeth y brenin Aha&s;ferus [yr hwn a anfona&s;e efe] drwy law y&s;tafellyddion&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna Memucan a ddywedodd ger bron y brenin, a'r tywy&s;ogion: nid yn erbyn y bre|nin yn vnic y gwnaeth Fa&s;thi y frenhines ar fai: onid yn erbyn yr holl bobloedd y rhai [ydynt] drwy holl dalaithau y brenin Aha&s;ferus.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys gweithred y frenhines a aiff allan at yr holl wragedd, fel y dremygant eu gw&ycirc;r yn eu glowg eu hun: pan ddywedant, y brenin Aha&s;ferus a archodd gyrchu Fa&s;thi y frehi|nes oi flaen ef, ond ni ddaeth hi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Arglwydde&s;au Per&s;ia, a Media y rhai a glyw&s;ant weithred y frenhines a ddywedant heddyw bellach wrth holl dywy&s;ogion y bre|nin: felly [y bydd] mwy na digon o ddirmig, a digter [i ni.]</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Os bydd bodlon gan y brenin, eled brenhinawl orchymyn oddi wrtho ef, ac &s;crifen|ner ef ym my&s;c cyfreithiau y Per&s;iaid, a'r Me|diaid, ac na thro&s;&s;edder ef: am na ddaeth Fa&s;|thi ger bron y brenin Aha&s;ferus, am hynny rho|dded y brenin ei brenhiniaeth hi iw chyfeilles yr hon &s;ydd well na hi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Pan glywer gorchymyn y brenin (yr hwn a wnelo efe) drwy ei holl frenhiniaeth yr hon &s;ydd fawr: yna 'r holl wragedd a roddant anrhydedd iw gw&ycirc;r, o'r mwyaf, hyd y lleiaf.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A d&acirc; fu 'r peth yng-olwg y brenin, a'r tywy&s;ogion: a'r brenin a wnaeth ar &ocirc;l gair Me|mucan.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys efe a anfonodd lyth&ycirc;rau i holl da|laithau y brenin, &icirc;e i b&ocirc;b talaith yn &ocirc;l ei &s;crifen hi, ac at b&ocirc;b pobl yn &ocirc;l eu tafodiaith eu hun: ar fod p&ocirc;b g&wcirc;r yn arglwyddiaethu yn ei d&ycirc; ei hun, a thraethu [o bawb hyn] yn &ocirc;l tafodiaith ei bobl.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y brenin yn peri cyrchu iddo ef y gweryfon, neu y mor|wynion teccaf yn y wl&acirc;d. 14 Ac yn hoffi E&s;ther yn fwyaf.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">WEdi y pethau hyn, pan lonyddodd dig|llonedd y brenin Aha&s;ferus, efe a go|fiodd am Fa&s;thi, ac am yr hyn a wnel&s;e hi,
<PB REF="220">ac am yr hyn a farna&s;id arni.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Am hynny llangciau y brenin [&s;ef] ei we|nidogion ef a ddyweda&s;ant: cei&s;ier i'r brenin langce&s;au t&ecirc;g yr olwg [y rhai ydynt] weryfon,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A go&s;oded y brenin &s;wyddogion drwy holl dalaithau ei frenhiniaeth ef, a cha&s;clant hwy|thau b&ocirc;b llangces d&ecirc;g <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">r olwg, [a'r y &s;ydd] we|ryf, i Su&s;an y brenhin-lys i dy y gwragedd, tann law Hege &s;tafelludd y brenin, ceidwad y gwragedd: yr hwn a ddyru iddynt eu gwychter.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r llangces yr hon fyddo d&acirc; yng-olwg y brenin a deyrna&s;a yn lle Fa&s;thi: a d&acirc; oedd y peth hyn yng-olwg y brenin, ac felly y gwnaeth efe.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yn Su&s;an y brenhin-lys yr oedd rhyw Iddew, ai enw Mordoceus mab Iair, fab Si|mei, fab Cis, g&wcirc;r o Iemini,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr hwn a dro&s;gluda&s;id o Ieru&s;alem gyd a'r gaeth-glud<NOTE N="*" PLACE="marg">Bren. 24.15.</NOTE> yr hon a gaeth-gluda&s;id gyd ag Ieconiah brenin Iuda: yr hon a bara&s;e Na|buchodono&s;or brenin Babilon ei chaeth-gludo.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a faga&s;e Hada&s;&s;a honno [yw] E&s;t|her, merch ei ewythr ef frawd ei dad, canys nid [oedd] iddi dad, na mam: a'r llangces [oedd] weddaidd-lwys, a chlaer-deg [mewn] golwg, a phan fua&s;e ei thad, ai mam hi farw, Mordoceus ai cymmera&s;e hi yn ferch iddo.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A phan gyhoeddwyd gair y brenin, ai gy|fraith, pan ga&s;cla&s;id hefyd langce&s;au lawer i Su&s;an y brenhin-lys tann law Hegai: yna y cymmerwyd E&s;ther i d&ycirc; y brenin tann law He|gai cediwad y gwragedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r llangces oedd d&ecirc;g yn ei olwg ef, ac hi a gafodd ffafor ganddo ef, am hynny efe ar frys a barodd rhoddi iddi ei gwychter, ai rhan|nau, a rhoddi iddi &s;aith o langce&s;au golygus o d&ycirc; 'r brenin: ac efe ai &s;ymmudodd hi, ai llang-ce&s;au i'r [fann] oref [yn] nh&ycirc; y gwragedd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> [Ond ni fyn&ecirc; godd E&s;ther ei phobl, nai chenedl: canys Hordoceus a orchymynna&s;e iddi nad yng&ecirc;ne [hynny.]</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A Mordoceus a rodiodd beunydd o flaen cyntedd t&ycirc; 'r gwragedd, i &wcirc;ybod llwyddiant E&s;ther, a pheth a wnelyd iddi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A phan ddigwydde am&s;er pob llangces i fyned i mewn at y brenin Aha&s;ferus wedi bod iddi hi yn &ocirc;l defod y gwragedd ddeuddeng|mis, canys felly y cyflawnyd dyddiau eu pure|digaethau hwynt: chwe m&icirc;s mewn olew myrh, a chwe mis mewn p&ecirc;r-aroglau, a gwychter y gwragedd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac fel hyn y deue y llangces at y brenin: pa beth bynnac a ddywede hi [am dano] a ro|ddid iddi, i fyned gyd a hi o d&ycirc; 'r gwragedd hyd d&ycirc; 'r brenin.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gyd a'r hwyr hi a ddeue i mewn, a'r bo|rau hi a ddychwele i d&ycirc; arall y gwragedd tann law Saa&s;agaz &s;tafelludd y brenin ceidwas y gordderchadon: ni ddeue hi i mewn at y brenin mwyach, ond os chwennyche 'r brenin hi, yna y gelwid hi wrth [ei] henw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan ddigwyddodd am&s;er E&s;ther (merch Abihail ewythr Mordoceus yr hon a gymme|ra&s;e efe yn ferch iddo) i fyn<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d i mewn at y bre|nin, ni chei&s;iodd hi ddim ond yr hyn a ddyweda&s;e Heg ai &s;tafelludd y brenin ceidwad y gwragedd: ac E&s;ther oedd yn cael ffafor yng-olwg pawb a'r a oedd <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n edrych arni.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Felly E&s;ther a gymmerwyd at y brenin Aha&s;terus iw frenhin-d&ycirc; ef yn y decfed m&icirc;s hwnnw [yw] m&icirc;s Tebeth: yn y &s;eithfed flwy|ddyn oi deyrna&s;iad ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r brenin a hoffodd E&s;ther rhagor yr holl wragedd, a hi a gaffodd ffafor, a thruga|redd yn ei &wcirc;ydd ef rhagor yr holl weryfon: ac efe a o&s;ododd deyin-goron ar ei phen hi, ac ai gwnaeth yn frenhines yn lle Fa&s;thi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y gwnaeth y brenin wledd fawr iw holl dywy&s;ogion, ai wei&s;ion, &s;ef gwledd E&s;t|her: ac efe wnaeth rydd-did i'r talaithau, ac a roddodd rannau yn &ocirc;l gallu y brenin.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pan ga&s;clwyd y gweryfon yr ail waith: yna Mordoceus oedd yn ei&s;tedd ym mhorth y brenin,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Nid oedd E&s;ther yn mynegu ei chenedl, nai phobl, megis y gorchymynna&s;e Mordoce|us iddi: canys E&s;ther oedd yn gwneuthur yr hyn a ddywede Mordoceus fel [cynt pan] oedd hi yn ei meithrino gyd ag ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yn y dyddiau hynny pan oedd Mordo|ceus yn ei&s;tedd ym mhorth y brenin: yna y lli|diodd Bigthan, a Theres dau o &s;tafellyddion y brenin, [&s;ef] o'r rhai oeddynt yn cadw y tro|thwy, a chei&s;ia&s;ant e&s;tyn llaw yn erbyn y bre|nin Aha&s;ferus.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r peth a hy&s;py&s;&s;wyd i Mordoceus, ac efe ai mynegodd i E&s;ther y fre~hines: ac E&s;ther ai dywedodd wrth y brenin yn enw Mordoceus.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A phan chwiliwyd y peth, yna efe a ga|fwyd [felly,] am hynny y crogwyd hwynt ill dau ar bren: ac &s;crifennwyd [hynny] mewn llyfr Cronicl ger bron y brenin.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Haman yn 'cei&s;io difetha yr holl Iddewon, am na pharcha&s;e Mordoc&ecirc;us. ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">VVEdi y pethau hyn, y brenin Aha&s;fe|rus a fawrhaodd Haman fab Ham|medatha<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 24.7. 1. &s;am. 15.8.</NOTE> 'r Agagiad, ac ai derchafodd ef: go|&s;ododd hefyd ei or&s;eddfaingc ef goruwch yr holl dywy&s;ogion y rhai [oeddynt] gyd ag ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A holl wei&s;ion y brenin y rhai [oeddynt] ym mhorth y brenin oeddynt yn ymgrymmu, ac yn ymo&s;twng i Haman, canys felly y gor|chymnna&s;e 'r brenin am dano ef: ond nid ym|grymmodd Mordoceus, ac nid ymo&s;tyngodd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna gwei&s;ion y brenin y rhai [oeddynt] ym mhorth y brenin, a ddyweda&s;ant wrth Mor|doceus: pa ham yr ydwyt ti yn tro&s;&s;eddu gor|chymyn y brenin&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac er eu bod hwy beunydd yn dywedyd wrtho ef [fel hyn,] etto ni wrandawe efe ar|nynt hwy: am hynny y mynega&s;ant i Haman iedrych a &s;afe geiriau Mordoceus, canys efe a
<PB N="203" REF="220">fynega&s;e wrthynt mai Iddew [ydoedd] efe.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pan welodd Haman nad oedd Mordoce|us yn ymgrymmu, nac yn ymo&s;twng iddo: yna Haman a lawnwyd o ddigllonedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Er hynny diy&s;tyr oedd ganddo yn ei olwg ei hun e&s;tyn llaw yn erbyn Mordoceus eu hunan (canys mynega&s;ent iddo [pwy oedd] bobl Mordoc&ecirc;us) am hynny Haman a gei&s;iodd ddifetha 'r holl Iddewon y rhai [oeddynt] drwy holl frenhiniaeth Aha&s;ferus, [&s;ef] pobl Mordoc&ecirc;us.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yn y m&icirc;s cyntaf (hwnnw [yw]* Ni&s;an) yn y ddeuddecfed flwyddyn i'r brenin Aha&s;fe|rus: efe a barodd fwrw Pyr (hwnnw [yw] y coelbren) ger bron Haman o ddydd i ddydd, ac a f&icirc;s i fis [hyd] y deuddecfed [m&icirc;s] hwnnw [yw] mis Adar.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna Haman a ddywedodd wrth y brenin Aha&s;ferus, y mae rhyw bobl wa&s;caredic, a gwahanedic ym mhlith y bobloedd, drwy holl dalaithau dy frenhiniaeth: ai cyfreithiau hwynt &s;y yn ymrafaelio oddi wrth [gyfraith] yr holl bobl, ac nid ydynt yn gwneuthur [ar &ocirc;l] cy|freithiau y brenin, am hynny nid buddiol i'r brenin eu dioddef hwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O bydd bodlon gan y brenin, &s;crifenner am eu difetha hwynt: a deng mil o dalentau a|rian a dalaf ar ddwylo y rhai a wn&acirc;nt y wei|thred hon, iw dwyn i dry&s;&s;orau y brenin.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y tynnodd y brenin ei fordrwy oddi am ei law: ac ai rhoddes i Haman fab Ham|medatha yr Agagiad gwrthwyneb-wr yr Idde|won.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r brenin a ddywedodd wrth Haman, rhodder yr arian i ti: a'r bobl i wneuthur a hwynt fel y byddo d&acirc; yn dy olwg.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y galwyd &s;crifennyddion ybrenin yn y m&icirc;s cyntaf, ar y trydydd dydd ar dd&ecirc;c o'r [m&icirc;s] hwnnw, ac yr &s;crifennwyd yn &ocirc;l yr hyn oll a orchymynna&s;e Haman at bendefigion y brenin, ac at y dugiaid y rhai [oeddynt] ar bob talaith, ac at dywy&s;ogion pob pobl, i bob ta|laith, yn &ocirc;l ei &s;crifen, ac [at] bob pobl yn &ocirc;l eu tafod-iaith: yn enw y brenin Aha&s;ferus yr &s;cri|fenna&s;id, ac a modrwy y brenin y &s;elia&s;id [hyn.]</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r llyth&ycirc;rau a anfonwyd gyd a'r rhe|deg-w&ycirc;r i holl dalaithau y brenin: i ddini&s;trio, i ladd, ac i ddifetha 'r holl Iddewon yn ieuangc, ac yn h&ecirc;n, yn blant, ac yn wragedd mewn vn dydd, [&s;ef] ar y trydydd [dydd] ar dd&ecirc;c o'r deu|ddecfed mis (hwnnw [yw] m&icirc;s Adar:) ac i &s;clyfaethu eu hy&s;pail hwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Te&s;tyn yr &s;crifen [oedd] go&s;od cyfraith ym mhob talaith yn eglur i'r holl bobloedd: i fod yn barod erbyn y diwrnod hwnnw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y rhedeg-w&ycirc;r a aethant wedi eu cym|mell drwy air y brenin, a'r gorchymyn a rodda|&s;id yn Su&s;an y brenhin-lys: y brenin hefyd, a Haman a ei&s;tedda&s;ant i yfed, a dina&s;yddion Su|&s;an oeddynt yn athri&s;t.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Mordoc&ecirc;us yn mynegu i E&s;ther beth a ddychymyga|&s;id yn erbyn yr Iddewon gan ei hannog hi i gei&s;io ymwared iddynt hwy. 16 Hithe yn erchi iddynt hwy ymprydio, a gweddio tro&s;ti hi.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PA N &wcirc;ybu Mordoc&ecirc;us yr hyn oll a wnel|&s;id, yna Mordoc&ecirc;us a rwygodd et ddillad, ac a wi&s;codd &s;ach-liain a lludw: ac a aeth allan i ganol y ddinas, ac a waeddodd a chwerw lefv|chel.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a ddaeth hyd o flaen porth y brenin: ond ni [cheid] dyfod i borth y brenin mewn gwi&s;c o &s;ach.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac ym mhob talaith, [a] lle, a'r y daeth gair y brenin ai orchymyn [iddo, yr oedd] galar mawr gan yr Iddewon, ac ympryd, wylofain hefyd, ac oer-nad: &s;ach-liain, a lludw a dan&acirc;&s;id ar laweroedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna llangce&s;au E&s;ther, ai &s;tafellyddion hi a ddaethant, ac a fynega&s;ant [hynny] iddi hi, a'r frenhines a dri&s;taodd yn ddirfawr: a hi a ddanfonodd wi&s;coedd i ddilladu Mordoc&ecirc;us, ac i dynnu ymmaith ei &s;ach-liain ef oddi am da|no, ond ni chymmere efe [hwynt.]</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am hynny E&s;ther a alwodd ar Hathac [vn]o &s;tafellyddion y brenin, yr hwn a o&s;oda&s;e efe [i wa&s;anaethu] oi blaen hi, a hi a orchymyn|nodd iddo am Mordoc&ecirc;us, fynnu gwybod pa beth [oedd] hyn, ac am ba beth [yr ydoedd] hyn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna Hathac a aeth at Mordoc&ecirc;us i heol y ddinas, yr hon [&s;ydd] o flaen porth y brenin.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A Mordoc&ecirc;us a fynegodd iddo 'r hyn oil a ddigwydda&s;e iddo ei hun: ac hy&s;vy&s;rwydd am yr arian y rhai a ddyweda&s;e Haman y tale efe [hwynt] i dry&s;&s;orau y brenin yn erbyn yr I|ddewon iw difetha hwynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a roddodd iddo de&s;tynn &s;crifen y gorchymyn yr hwn a o&s;oda&s;id yn Su&s;an (am beri eu dini&s;trio hwynt) iw ddangos i E&s;ther, ac i fynegu iddi: ac i orchymyn iddi fyned i mewn at y brenin i ymbil ag ef, ac i ymnhedd oi flaen ef dros ei phobl.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna Hathac a ddaeth, ac a fynegodd i E&s;ther eiriau Mordoc&ecirc;us.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac E&s;ther a ddywedodd wrth Hathac, ac a orchymynnodd iddo [ddywedyd] wrth Mordoc&ecirc;us.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Holl wei&s;ion y brenin, a phobl talaithau y brenin ydynt yn g&wcirc;ybod mai pa &wcirc;r bynnac, neu wraig a'r a ddelo i mewn at y brenin i'r cyn|tedd ne&s;af i mewn heb ei alw, ei vnic gyfraith ef [yw] ei farwolaethu oddieithr yr hwn yr e|&s;tynno 'r brenin y deyrn-wialen aur iddo, fel y byddo byw: ac ni'm galwyd i ddyfod i mewn at y brenin bellach [er] ys deng-nhiwrnod ar hugain.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pan fynega&s;ant hwy i Mordoc&ecirc;us eiri|au E&s;ther.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna Mordoc&ecirc;us a ddywedodd am i|ddynt atteb E&s;ther [fel hyn]: na feddwl yn dy
<PB REF="221">galon y d&icirc;engi di [yn] nh&ycirc; 'r brenin rhagor yr holl Iddewon.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> O herwydd os tewi a &s;&ocirc;n a wnei di y pryd hyn, cy&s;&s;ur ac ymwared a gyfyd i'r I|ddewon o le arall, tithe hefyd a th&ycirc; dy d&acirc;d a gy|frgollir: a phwy &s;ydd yn gwybod ai o herwydd y fath am&s;er a hwn y daetho&s;t ti i'r frenhinia|eth&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna E&s;ther a ddywedodd am atteb Mordoc&ecirc;us [fel hyn,]</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dosdi, [a] cha&s;cl yr holl Iddewon y rhai a geffir yn Su&s;an, ac ymprydiwch dro&s;ofi, na fwytewch hefyd, ac nac yfwch [dros] dri-di|au n&ocirc;s na dydd, minne hefyd a'm llance&s;au a ymprydiaf felly: ac yna 'r &acirc;fi mewn at y bre|nin yr hwn [beth] nid yw gyfraithlon, ac o der|fydd am danaf, darfydded am danaf.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Felly Mordoc&ecirc;us a aeth ymmaith: ac a wnaeth yn &ocirc;l yr hyn oll a orchymynna&s;e E|&s;ther iodo ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>E&s;ther yn hyd&ecirc;ru myned at y brenin, ac yn ei wahodd ef, ac Haman i wledd. 14 Haman yn peri gwneu|thur croc-pren i Mordoc&ecirc;us.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AR y trydydd dydd E&s;ther a ymwi&s;codd [mewn] brenhinawl [wi&s;coedd,] ac a &s;a|fodd yng-hyntedd t&ycirc; 'r brenin o'r tu fewn, ar gyfer t&ycirc; 'r brenin: a'r brenin oedd yn ei&s;tedd ar ei deyrn-gader yn y brenhin-d&ycirc; gyferbyn a drws y t&ycirc;.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A phan welodd y brenin E&s;ther y frenhi|nes yn &s;efyll yn y cyntedd, hi a gafodd ffafor yn ei olwg ef: am hynny y brenin a e&s;tynnodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 4.11.</NOTE> y deyrn-wialen aur, yr hon [oedd] yn ei law ef tu ag at E&s;ther, ac E&s;ther a ne&s;&s;aodd, ac a gy|ffyrddodd a phenn y deyrn-wialen.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y brenin a ddywedodd wrthi, beth [&s;ydd] gennit ti y frenhines E&s;ther&lpunctel; apha beth [yw] dy ddei&s;yfiad&lpunctel; [gofyn]<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 6.23.</NOTE> hyd yn hanner y frenhiniaeth, ac fe ai rhoddir it.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A dywedodd E&s;ther, o rhynga bodd i'r brenin: deled y brenin, a Haman heddyw i'r wledd yr hon a wneuthum iddo ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r brenin a ddywedodd, perwch i Haman fry&s;&s;io i wneuthur yn &ocirc;l gair E&s;ther: felly y daeth y brenin a Haman i'r wledd yr hon a wna|ethe E&s;ther.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y brenin a ddywedodd wrth E&s;ther yng-hyfeddach y gw&icirc;n, beth yr wyt ti yn ei o|fyn, ac fe a roddir i ti? a pheth yr wyt ti yn ei gei&s;io&lpunctel; [gofyn] hyd yn hanner y frenhini|aeth, ac fe ai cwpleuir.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac E&s;ther a attebodd, ac a ddywedodd: fy nymuniad, a'm dei&s;yfiad [yw,]</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O chefais ffafor yng-olwg y brenin, ac o rhyglydda bodd i'r brenin roddi fy nymuniad, a gwneuthur fy nei&s;yfiad: deled y brenin a Ha|man i'r wledd yr hon a arlwywyf iddynt, ac y foru y gwnaf yn &ocirc;l gair y brenin.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna Haman a aeth allan y dwthwn hwnnw yn llawen, ac yn hyfryd ei galon: ond pan welodd Haman Mordoc&ecirc;us ym mhorth y brenin, ac na chyfoda&s;e efe, ac na &s;yfla&s;e erddo ef, yna Haman a gyflawnwyd o ddigllonedd yn erbyn Mordoc&ecirc;us.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Er hynny Haman a ymataliodd, ac a ddaeth iw d&ycirc; ei hun: yna efe a anfonodd, ac a wahoddodd ei garedigion, a Zeres ei wraig.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A Haman a adroddodd iddynt ogoniant ei gyfoeth ef, ac amldra ei feibion: a'r hyn oll y mawrhau&s;e [y brenin] ef, ac fel y derchafa&s;e [y brenin] ef goruwch y tywy&s;ogion, a gwei&s;ion y brenin.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A dywedodd Haman hefyd, ni waho|ddodd E&s;ther y frenhines [neb] gyd a'r brenin i'r wledd yr hon a wnaethe hi onid myfi: ac y foru hefyd i'm gwahoddwyd atti hi gyd a'r bre|nin.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond nid yw hyn oll yn lle&s;&s;au i mi: bob am&s;er a'r yr ydwyfi yn gweled Mordoc&ecirc;us 'r Iddew yn ei&s;tedd ym-mhorth y brenin.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y dywedodd Zeres ei wraig, ai holl garedigion wrtho ef, paratoer prenn yn ddec cufydd a deugain o vchter, a'r boreu dywet wrth y brenin am iddynt grogi Mordoc&ecirc;us ar|no ef, yna dos gyd a'r brenin i'r wledd yn llaw|en: a d&acirc; oedd y peth ger bron Haman, am hyn|ny efe a barat&ocirc;dd y <HI>croc</HI>-prenn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Aha&s;ferus yn darllen mewn llyfr am ffyddlondeb Mar|doc&ecirc;us. 10 Ac yn peri ei anrhydeddu ef yn rha|gorol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>Y</HI> No&s;waith honno cw&s;c y brenin a gili|odd ymmaith: am hynny efe a archodd ddwyn llyfr y coffadwriaethau, [ac] hane&s;&s;ion yr am&s;eroedd, a darllenwyd hwynt ger bron y brenin.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y cafwyd yn &s;crifennedic<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 2.21.</NOTE> yr hyn a fynega&s;e Mordoc&ecirc;us am Bigthana, a The|res dau o &s;tafellyddion y brenin o'r rhai oe|ddynt yn cadw y trothwy: [&s;ef] y rhai a gei|&s;ia&s;ent e&s;tynn llaw yn erbyn brenin Aha&s;fe|rus.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y dywedodd y brenin, pa anrhydedd, neu fawredd a wnaed i Mordoc&ecirc;us am hyn&lpunctel; a llangciau y brenin [&s;ef] ei wenidogion ef a ddy|weda&s;ant, ni wnaed dim erddo ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ar hynny y brenin a ddywedodd, pwy [&s;ydd] yn y cyntedd&lpunctel; (a Haman a ddaethe i gyntedd t&ycirc; y brenin ne&s;af allan i ddywedyd wrth y brenin am grogi Mordoc&ecirc;us ar y prenn yr hwn a barot&ocirc;a&s;e efe iddo.)</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A llangciau y brenin a ddyweda&s;ant wrtho, wele Haman &s;ydd yn &s;efyll yn y cyntedd: a dywedodd y brenin, deled efe i mewn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pan ddaeth Haman i mewn, yna y dy|wedodd y brenin wrtho ef, beth a wneir i'r g&wcirc;r yr hwn y mae y brenin yn ewylly&s;io ei anrhydeddu&lpunctel; (yna Haman a ddywedodd yn ei galon: i bwy yr ewy&s;&s;y&s;ia y brenin wneu|thur
<PB N="204" REF="221">anrhydedd yn fwy nac i mi&lpunctel;)</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A Haman a ddywedodd wrth y brenin y g&wcirc;r yr hwn y mae y brenin yn chwenychu ei an|rhydeddu,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Dygant wi&s;c frenhinawl [iddo ef] yr hon yr ymwi&s;codd y brenin ynddi: a march yr hwn y marchogodd y brenin arno, ac yna rhodder brenhinawl goron am ei benn ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A rhodder y wi&s;c, a'r march yn llaw vn o dywy&s;ogion y brenin y rhai [yddynt] raglawi|aid, a gwi&s;cant am y g&wcirc;r yr hwn y mae y brenin yn chwenychu ei anrhydeddu: a pharant iddo farchogeth ar y march drwy heol y ddinas, a chyhoeddant oi flaen ef, Fel hyn y gwneir i'r g&wcirc;r yr hwn y mae y brenin yn chwenychu ei anrhydeddu.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y brenin a ddywedodd wrth Hama~, bry&s;&s;ia, cymmer y wi&s;c a'r march fel y lleferai&s;t, a gwna felly i Mordoceus yr Iddew 'r hwn &s;ydd yn ei&s;tedd ym mhorth y brenin: na &acirc;d heb wneuthur ddim o'r hynn oll a leferai&s;t.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Felly Haman a gymmerth y wi&s;c, a'r march, ac a wi&s;codd am Mordoc&ecirc;us, gwnaeth hefyd iddo farchogeth drwy heol y ddinas, a gwaeddodd oi flaen ef, Fel hyn y gwneir i'r g&wcirc;r yr hwn y mae y brenin yn mynnu ei anrhyde|ddu.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y dychwelodd Mordoc&ecirc;us i borth y brenin: a Haman a yrrwyd iw d&ycirc; yn alarus wedi gorchguddio ei benn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A Haman a adroddodd i Zeres ei wraig ac iw holl garedigion yr hyn oll a ddigwydda|&s;e iddo: yna ei ddoethion ef, a Zeres ei wraig a ddyweda&s;ant wrtho, os o h&acirc;d yr Iddewon [y mae] Mordoc&ecirc;us yr hwn y dechreuai&s;t &s;yrthio oi flaen ni orchfygi mo honaw, onid gan &s;yrthio y &s;yrthi oi flaen ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Tra 'r oeddynt hwy etto 'n ymddiddan ag ef, &s;tafellyddion y brenin a ddaethant: ac a gyrcha&s;ant Haman ar frys i'r wledd yr hon a wnel&s;e E&s;ther.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gweddi E&s;ther. 6 A dihenydd Haman.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAn ddaeth y brenin a Haman i gyfeddach gyd ag E&s;ther y frenhines,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y dywedodd y brenin wrth E&s;ther, ie ar yr ail dydd wrth* gyfeddach y gw&icirc;n, beth [yw] dy ddymuniad E&s;ther frenhines, ac fe a roddir i ti&lpunctel; neu beth [yw] dy ddei&s;yfiad&lpunctel; [gofyn] hyd yn hanner y deyrnas, ac fe ai cwpleuir.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r frenhines E&s;ther a attebodd, ac a ddy|wedodd, o chefais ffafor yn dy olwg di &ocirc; frenin, ac o rhyglydda bodd i'r brenin rhodder i mi fy enioes ar fy nymuniad, a'm pobl ar fy nei&s;yfiad.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys gwerthwyd ni, [&s;ef] myfi a'm pobl i'n dini&s;trio, i'n lladd, ac i'n difetha: ond pe gwertha&s;id ni yn wei&s;ion, ac yn wa&s;anaeth|ferched, mi a daw&s;wn a &s;&ocirc;n, er nad yw y gwrth|wyneb-&wcirc;r yn cy&s;tadlu niwed y brenin.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y llefarodd y brenin Aha&s;ferus, ac y dywedodd wrth E&s;ther y frenhines: pwy yw hwnnw, a pha le y mae efe yr hwn a glywe ar ei galon wneuthur felly&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A dywedodd E&s;ther, y gwrthwynebwr a'r gelyn [yw] 'r Haman ddrygionus hwn: yna Haman a ddychrynnwyd rhac ofn y brenin, a'r frenhines.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r brenin a gyfododd yn ei ddigllonedd o gyfeddach y gw&icirc;n, [ac a aeth] i ardd y palas: a Haman a &s;afodd i ymbil am ei enioes gan E&s;t|her y frenhines, canys efe a welodd fod y dry|gioni wedi ei gwplau yn ei erbyn ef oddi wrth y brenin.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pan ddychwelodd y brenin o ardd y palas i d&ycirc; cyfeddach y gwin, yna Haman oedd yn gor|wedd ar y gwely yr hwn [yr oedd] E&s;ther ar|no, am hynny y dywedodd y brenin, at trei&s;io y frenhines hefyd [y mae efe] yn t&ycirc; gyd a mi&lpunctel; [hwyn gyntaf ac] yr aeth y gair allan o enau y brenin, yna y gorch-guddia&s;ant wyneb Haman.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac Harbona vn o'r &s;tafellyddion a ddywe|dodd yng-&wcirc;ydd y brenin, wele hefyd y croc|brenn (yr hwn a barat&ocirc;dd Haman i Mordoc&ecirc;us yr hwn a lefarodd ddaioni am y brenin) yn &s;efyll wrth d&ycirc; Haman, yn ddec cufydd a deugain o vchter: yna y dywedodd y brenin, crogwch ef ar hwnnw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly hwynt a groga&s;ant Haman ar y prenn, yr hwn a bara&s;e efe ei ddarparu i Mordo|c&ecirc;us: yna digllonedd y brenin a lonyddodd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Mawredd Mordoc&ecirc;us. 14 Ac ymwared yr Iddewon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y dwthwn hwnnw y rhoddodd y brenin A|ha&s;ferus i'r frenhines E&s;ther d&ycirc; Haman gwrthwyneb-&wcirc;r yr Iddewon: a Mordoc&ecirc;us a ddaeth o flaen y brenin, canys E&s;ther a fyne|ga&s;e<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 2.7.</NOTE> beth [oedd] efe iddi hi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r brenin a dynnodd ymmaith y fodrwy yr hon a gymmera&s;e efe oddi wrth Haman, ac ai rhoddodd i Mordoc&ecirc;us: ac E&s;ther a o&s;ododd Mordoc&ecirc;us yn nh&ycirc; Haman.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna E&s;ther a lefarodd eilwaith ger bron y brenin, ac a &s;yrthiodd o flaen ei draed ef: wy|lodd hefyd, ac ymbiliodd ag ef am fwrw ym|maith ddrygioni Haman yr Agagiad, ai amcan yr hwn a amcana&s;e efe yn erbyn yr Iddewon.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r brenin a e&s;tynnodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 5.2.</NOTE> y deyrn-wialen aur tu ag at E&s;ther: yna E&s;ther a gyfododd, ac a &s;afodd o flaen y brenin,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac a ddywedodd, o bydd bodlon gan y bre|nin, ac o chefeis ffafor oi flaen ef, ac [od] ydyw y peth yn iawn ger bron y brenin, a minne 'n gymmeradwy yn ei olwg ef: &s;crifenner am alw yn &ocirc;l lythyrau amcan Haman fab Hamme|datha 'r Agagiad, y rhai a &s;crifennodd efe i ddi|fetha 'r Iddewon y thai [ydynt] drwy holl da|laithau y brenin.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys pa fodd y gallaf edrych ar y dryg|fyd yr hwn a gaiff fy mhobl&lpunctel; a pha fodd y gallaf edrych ar ddifethiaid fyng-henedl&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r brenin Aha&s;ferus a ddywedodd wrth E&s;ther y frenhines, ac wrth Mordoc&ecirc;us yr
<PB REF="222">Iddew: wele t&ycirc; Haman a roddais i E&s;ther, a hwynt ai croga&s;ant ef ar y prenn, am iddo ef e&s;t|yn ei law yn erbyn yr Iddewon.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gan hynny &s;crifennwch chwitheu dros yr Iddewon fel y gweloch yn dda yn enw y bre|nin, ac in&s;eiliwch a madrwy y brenin: canys yr &s;crifen yr hon a &s;crifennwyd yn enw y brenin, ac a &s;eliwyd a modrwy y brenin nid [yw] iw vatroi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y galwyd &s;crifennyddion y brenin yr am&s;er hwnnw yn y trydydd m&icirc;s (hwnnw [yw] y mis Sifan) ar y trydydd [dydd] ar hugain o honaw ef, ac &s;crifennwyd yn &ocirc;l yr hyn oll a'r a orchymynnodd Mordoc&ecirc;us i'r Iddewon, ac i'r pendefigion, y pennaduriaid hefyd, a thy wy&s;o|gion y talaithau, y rhai [oeddynt] o India hyd Ethiopia, [&s;ef] cant a &s;aith ar hugain o dalai|thau, [i] bob talaith wrth ei &s;crifen, ac [at] bob pobl yn &ocirc;l eu tafod-taith: at yr Iddewon hefyd yn &ocirc;l eu &s;crifen hwynt, ac yn &ocirc;l eu tafod-iaith.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe a &s;crifennodd yn enw y brenin A|ha&s;ferus, ac ai &s;eliodd a modrwy y brenin: ac efe a anfonodd lythyrau gyd a'r rhedegw&ycirc;r yn mar|chogeth ar feirch, dromedariaid, y mulod buanaf [ac] ebolion ce&s;&s;ig.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> [Drwy] y rhai y caniadhaodd y brenin i'r Iddewon y rhai [oeddynt] ym mhob dinas ymgynnull, a &s;efyll am eu henioes i ddini&s;trio, i ladd, ac i ddifetha holl lu y bobl a'r dalaith y rhai oeddynt yn eu gorthrymmu hwynt, yn blant, ac yn wragedd: ac i &s;clyfaethu eu hy&s;pail hwynt,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Mewn vn dydd drwy holl dalaithau y brenin Aha&s;ferus: yn y trydydd [dydd] ar ddec o'r deuddecfed mis hwnnw [yw] mis<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 3.13.</NOTE> Adar.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Te&s;tyn yr &s;crifen [oedd] rhoddi gorchy|myn ym mhob talaith yn eglur i'r holl bobl: &s;ef ar fod yr Iddewon yn barod erbyn y diwrnod hwnnw i ymddial ar eu gelynnion.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y rhedeg-w&ycirc;r y rhai oeddynt yn marcho|geth y dromedariaid [a'r] mulod buanaf a ae|tha~t ar fr&ycirc;s wedi eu gyrru gyd a gair y brenin: &s;ef a'r gorchymyn a rodda&s;id yn Su&s;an y bren|hin-lys.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A Mordoc&ecirc;us a aeth allan o &wcirc;ydd y bre|nin mewn brenhinawl wi&s;c rudd-goch, a gwe~n, ac [a] choron fawr o aur, ac [mewn] dillad &s;i|dan, a phorphor: a dinas Su&s;an a orfoleddodd, ac a lawenychodd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> I'r Iddewon yr oedd goleuni a llawe|nydd: hyfrydwch hefyd, ac anrhydedd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac ym mhob talaith, ac ym mhob dinas, [a] lle, i'r hwn y daith gair y brenin ai orchy|myn [yr oedd] llawenydd ac hyfrydwch gan yr Iddewon, gwledd [hefyd] a diwrnod daionus: canys llaweroedd o bobloedd y wl&acirc;d [honno] a aethant yn Iddewon, o blegit ar&s;wyd yr I|ddewon a &s;yrthia&s;e arnynt hwy.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr Iddewon yr cael difetha eu gelynnion. 13 Ac yn cael crogi Deng-mab Haman.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FElly yn y deuddeefed mis (hwnnw [yw] m&icirc;s Adar) ar y trydydd dydd ar dd&ecirc;c o ho|naw ef, pan ne&s;&s;aodd gair y brenin ai orchymyn ef iw cwplau: yn yr hwn ddydd y t&ycirc;bia&s;e gelyn|nion yr Iddewon [y caent] fuddugoliaethu ar|nynt, ond yn y gwrthwyneb i hynny [y bu,] ca|nys hwynt hwy yr Iddewon a arglwyddiae|tha&s;ant ar eu ca&s;eion.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr Iddewon a ymgynnulla&s;ant iw dina|&s;oedd eu hun, drwy holl dalaithau y brenin Aha|&s;ferus, i e&s;tynn llaw yn erbyn y rhai oddynt yn cei&s;io niwed iddynt: ond ni &s;afodd neb yn eu hwynebau, canys eu har&s;wyd a &s;yrthia&s;e ar yr holl bobloedd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A holl dywy&s;ogion y talaithau, y pendefi|gion hefyd a'r dugiaid, a'r rhai oeddynt yn gw|neuthur y gwaith yr hwn [oedd] eiddo 'r bre|nin oeddynt yn derchafu yr Iddewon, canys ar|&s;wyd Mordoc&ecirc;us a &s;yrthia&s;e arnynt hwy.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys mawr [oedd] Mordoc&ecirc;us yn nh&ycirc; 'r bremn, ai gl&ocirc;d ef oedd yn myned drwy 'r holl dalaithau: o herwydd y g&wcirc;r Mordoc&ecirc;us oedd yn myned rhagddo, ac yn cynnyddu.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly 'r Iddewon a daraw&s;ant eu holl e|lynnion &acirc; dyrnodiau y cleddyf, lladdedigaeth hefyd a de&s;truw: a gwnaethant iw ca&s;eion yn &ocirc;l eu hewyllys eu hun.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yn Su&s;an y brenhin-lys, yr Iddewon a ladda&s;ant, ac a ddifetha&s;ant bum cant o w&ycirc;r.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Par&s;andatha hefyd, a Dalphon, ac A&s;pa|tha.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Poratha hefyd, ac Adalia, ac Aridatha.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Parma&s;ta hefyd, ac Ari&s;ai, Aridai hefyd, a Faiezatha.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Deng-mab Haman fab Hammedatha gwrthwyneb-&wcirc;r yr Iddewon a ladda&s;ant hwy: ond nid e&s;tynna&s;ant eu llaw ar yr anrhaith.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y dwthwn hwnnw y daeth nifer y lla|ddedigion i Su&s;an y brenhin-d&ycirc; ger bron y brenin.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A dywedodd y brenin wrth E&s;ther y frenhines, yr Iddewon a ladda&s;ant, ac a ddife|tha&s;ant yn Su&s;an y brenhin-lys bum cant o w&ycirc;r a deng-mab Haman, yn y rhan arall o da|laithau y brenin beth a wnaethant [debygi di&lpunctel;] beth gan hynny [yw] dy ddymuniad, ac fe a roddir it&lpunctel; a pheth [yw] dy ddei&s;yfiad mwyach ac fe ai gwneir&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y dywedodd E&s;ther, o rhyglydda bodd i'r brenin, caniadhaer y foru i'r Iddewon y rhai [yddynt] yn Su&s;an wneuthur yn &ocirc;l y gorchymyn heddyw: a chrogant ddeng-mab Haman ar y pren.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r brenin a ddywedodd am wneuthur felly, a'r gorchymyn a roddwyd yn Su&s;an: a hwyntau a groga&s;ant ddeng-mab Haman.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Felly 'r Iddewon y rhai [oeddynt] yn Su&s;an a ymgynnulla&s;ant ar y pedwerydd dydd ar dd&ecirc;c o fis Adar, ac a ladda&s;ant drychant o w&ycirc;r yn Su&s;an: ond nid e&s;tynna&s;ant eu llaw ar yr y&s;pail.</P>
<PB N="205" REF="222" MS="y">
<P N="16"><HI>16</HI> A'r rhann arall o'r Iddewon y rhai [o|eddynt] yn nhalaithau y brenin a ymga&s;cla|&s;ant,* ac a &s;afa&s;ant am eu henioes, a chaw&s;ant Ionyddwch gan eu gelynnion, lladda&s;ant hefyd bymtheng-m&icirc;l a thri vgain oi ca&s;eion: ond nid e&s;tynna&s;ant eu llaw ar yr anrhaith.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ar y trydydd dydd ar ddec o f&icirc;s Adar [y lladda&s;ant eu gelynnion,] ac ar y pedwerydd [dydd] ar ddec o honaw ef y gorphywy&s;a&s;ant, ac y cynhalia&s;ant ef yn ddydd gwledd a gorfo|ledd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ond yr Iddewon y rhai [oeddynt] yn Su&s;an a ymgynnulla&s;ant ar y trydydd [dydd] ar dd&ecirc;c o honaw ef, ac ar y pedwerydd [dydd] ar ddec o honaw: ar y pymthecfed hefyd o ho|naw ef y gorphywy&s;a&s;ant, a chynhalia&s;ant ef yn ddydd cyfeddach a llawenydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am hynny Iddewon y pentrefydd y rhai oeddynt yn trigo mewn dina&s;oedd heb gaerau oeddynt yn cynnal y pedwerydd dydd ar dd&ecirc;c o'r m&icirc;s Adar mewn llawenydd a chyfe|ddach, ac yn ddiwrnod daionus: a phawb yn anfon rhoddion iw gilydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A Mordoc&ecirc;us a &s;crifennodd y geiriau hyn: ac a anfonodd lythyrau at yr holl Idde|won y rhai [oeddynt]drwy holl dalaithau y bre|nin Aha&s;ferus yn agos ac ym mhell,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Gan ordeinio iddynt hwy fod yn cyn|nal y pedwerydd dydd ar ddec o fis Adar a'r pymthecfed dydd o honaw, bob blwyddyn.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yn &ocirc;l y dyddiau yn y rhai y caw&s;e yr I|ddewon ynddynt lonydd gan eu gelynnion, a'r m&icirc;s yr hwn a ddychwela&s;e iddynt o dri&s;twch i lawenydd, ac o alar yn ddydd daionus: gan eu cynnal hwynt yn ddyddiau gwledd, a llawe|nydd, a phawb yn anfon anrhegion iw gilydd, a rhoddion i'r rhai anghenus.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r Iddewon a gymmera&s;ant arnynt yr hyn a ddechreua&s;ent ei wneuthur: a'r hyn a &s;crifennodd Mordec&ecirc;us attynt,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys Haman mab Ha~medatha 'r A|gagiad gwrthwyneb-&wcirc;r yr holl Iddewon a ar|faetha&s;e yn erbyn yr Iddewon am eu difetha hwynt: ac efe a fwria&s;e Pwr (hwnnw [yw] y coelbren) iw dini&s;trio hwynt, ac iw difetha.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A phan ddaeth hi o flaen y brenin, efe a archodd drwy lythyrau, ddychwelyd ei ddrwg fwriad ef yr hwn a fwriadodd efe yn erbyn yr I|ddewon ar ei benn ei hun: ai grogi ef ai feibion ar y pren.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Am hynny y galwa&s;ant y dyddiau hyn|ny Pwrim ar enw y Pwr, o<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">erwydd holl eiri|au y llythr hwnnw: ac [o her wydd] y peth a wel&s;ent hwy am hynny, a'r peth a ddigwy|dda&s;e iddynt.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yr Iddewon a ordeinia&s;ant, ac a gym|mera&s;ant arnynt, ac ar eu h&acirc;d, ac ar yr holl rai o|eddynt yn vn a hwynt na phallid fod yn cynnal y ddau ddydd hynny yn &ocirc;l eu &s;crifen hwynt, ac yn &ocirc;l eu tymmor, bob blwyddyn,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac [y bydde] y dyddiau hynny iw cofio, ac iw cynnal drwy bob cenhedlaeth, a phob teu|lu, pob talaith hefyd, a phob dinas: &s;ef na pha|lle y dyddiau Pwrim hynny o fy&s;c yr Iddewon, ac na ddarfydde eu coffadwriaeth hwynt o blith eu h&acirc;d.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac E&s;ther y frenhines merch Abihail a &s;crifennodd, a Mordoc&ecirc;us yr Iddew drwy eu holl rymm: i &s;iccrhau llythr y Pwrim hynny yr ail waith.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac efe a anfonodd lyth&ycirc;rau at yr holl I|ddewon drwy y cant a'r &s;aith dalaith ar hugain o frenhiniaeth Aha&s;ferus, a geiriau heddwch a gwirionedd,</P>
<P N="31"><HI>31</HI> I &s;iccrhau y dyddiau Pwrim hynny yn eu tymhorau, fel yr ordeinia&s;e Mordoc&ecirc;us yr Iddew, ac E&s;ther y frenhines iddynt hwy, ac fel y cadarnhau&s;ent tro&s;tynt eu hun, a thros eu h&acirc;d eiriau yr ymprydiau, ai gweddi.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac ymadrodd E&s;ther a gadarnhaodd a|cho&s;ion y [dyddiau] Pwrun hynny: ac &s;cri|fennwyd [hynn] mewn lly&s;r.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Treth Aha&s;ferus. 3 a pharch Mordoc&ecirc;us.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'R brenin Aha&s;ferus a o&s;ododd dr&ecirc;th ar y wl&acirc;d, ac ar yny&s;oedd y m&ocirc;r.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A holl weithredoedd ei rymm ef, ai gader|nid, ac y&s;py&s;rwydd o fawredd Mordoc&ecirc;us a'r hwn y mawrhaodd y brenin ef: onid ydynt hwy yn &s;crifennedic yn llyfr Cronicl brenhinoedd Media, a Pher&s;ia.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys Mordoc&ecirc;us yr Iddew [oedd] yn ail i frenin Aha&s;ferus, ac yn fawr gan yr Idde|won, ac yn gymmeradwy ym my&s;c lluo&s;ogrw|ydd ei frodyr: yn cei&s;io daioni iw bobl, ac yn dywedyd [am] heddwch iw holl hiliogaeth.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 N="Job" TYPE="book">
<PB REF="223">
<HEAD>Llyfr Iob.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Buchedd Iob ai blant: ei gyfoeth, ai ofal tros ei blant 13 Colled Iob am ei dda, ai blant. 20 Ai ddio|ddefgarwch.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_YR oedd g&wcirc;r yng-wl&agrave;d Hus ai enw Iob: ac yr oedd y g&wcirc;r hwnnw yn berffaith, ac yn iniawn, yn ofni Duw hefyd, ac yn cilio oddi wrth ddry|gioni.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac iddo ef y gan|wyd &s;aith o feibion, a thair merched.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ai olud ef oedd &s;aith m&icirc;l o ddefaid, a thair mil o gam&ecirc;lod, a phum cant ia&ucirc; o &ycirc;chen, a phum cant o a&s;&s;ynnod, a llawer iawn o wa&s;a|naethyddion: ac yr oedd y g&wcirc;r hwnnw yn fwy na holl feibion y dwyrain.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ai feibion ef a aent, ac a wnaent wl&ecirc;dd, pob vn [yn ei] d&ycirc; [ar] ei ddiwrnod: anfonent hefyd, a gwah&ocirc;ddent eu tair chwiorydd ifwyt|ta, ac i yfed gyd a hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phan ddele dyddiau y wl&ecirc;dd oddi am|gylch, yna Iob a anfone, ac ai &s;ancteiddie hwynt, cyfode hefyd yn foreu, ac offrymme bo|eth offrymmau [yn &ocirc;l] eu rhifedi hwynt oll, canys dywede Iob, fy meibion ond odid a be|cha&s;ant, ac a felldithia&s;ant Dduw yn eu calon|nau: felly y gwnae Iob yr holl ddyddiau hyn|ny.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r dydd a ddaeth i feibion Duw ddyfod, a &s;efyll ger bron yr Arglwydd: a Satan hefyd a ddaeth yn eu plith hwynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna 'r Arglwydd a ddywedodd wrth Satan, o bale 'r ydwyt yn dyfod&lpunctel; a Satan a attebodd yr Arglwydd, ac a ddywedodd, o am|gylchu y ddaiar, ac o ymrodio ynddi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth Satan, a ddelai&s;t ti &s;ulw ar fyng-w&acirc;s Iob, nad [oes] gyffelib iddo ef ar y ddaiar&lpunctel; yn &wcirc;r perffaith, ac iniawn yn ofni Duw, ac yn cilio oddi wrth ddrygioni.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna Satan a attebodd yr Arglwydd, ac a ddywedodd: ai yn ddiachos y mae Iob yn of|ni Duw&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Oni chaeai&s;t oi amgylch ef, ac o am|gylch ei d&ycirc;, ac yng-hylch yr hyn oll [&s;ydd] ei|ddo ef oddi amgylch&lpunctel; [oni] fendithiai&s;t waith ei ddwy-law ef, fel y cynnyddodd ei dd&acirc; ef ar y ddaiar&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Eithr e&s;tyn yn awr dy law,<NOTE PLACE="marg">Pen. 2.5.</NOTE> a chyffwrdd a'r hyn oll [&s;ydd] ganddo: [i weled] oni fell|diga efe di o flaen dy wyneb.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna 'r Arglwydd a ddywedodd wrth Satan, wele 'r hyn oll [&s;ydd] eiddo ef yn dy law di, yn vnic yn ei erbyn ef ei hun nac e&s;tyn dy law: felly Satan a aeth allan oddi ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r dydd a ddaeth, pan oedd ei feibion ef ai ferched yn bwyta, ac yn yfed gwin yn nh&ycirc; eu brawd hynaf,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna cennad a ddaeth at Iob, ac a ddy|wedodd: yr &ycirc;chen oeddynt yn aredic, a'r a&s;&s;yn|nod oeddynt yn pori ger eu llaw hwynt,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ond y Sabeaid a ruthra&s;ant, ac ai du|ga&s;ant ymmaith, y llangciau hefyd a daraw|&s;ant hwy a m&icirc;n y cleddyf: a minne fy hunan a ddiengais yn vnic i fynegui ti.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Tra 'r ydoedd hwn yn llefaru, yna arall a ddaeth, ac a ddywedodd, t&acirc;n Duw a &s;yrthiodd o'r nefoedd, ac a lo&s;codd y defaid, a'r gwei&s;ion, ac ai hy&s;&s;odd hwynt: ond myfi fy hun a ddien|gais yn vnic i fynegu i ti.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Tra 'r ydoedd hwn yn llefaru, yna arall a ddaeth, ac a ddywedodd, y Caldeaid a ymo&s;o|da&s;ant yn dair byddin, ac a ruthra&s;ant ir cam&ecirc;|lod, ac ai duga&s;ant ymmaith, taraw&s;ant hefyd y llangciau a min y cleddyf: a minne fy hun yn vnic a ddiengais i fynegu i ti.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Tra 'r ydoedd hwn yn llefaru, yna arall a ddaeth, ac a ddywedodd: dy feibion a'th fer|ched oeddynt yn bwyta, ac yn yfed gw&icirc;n yn nh&ycirc; eu brawd hynaf,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac wele gwynt mawr a ddaeth oddi tros yr anialwch, ac a darawodd wrth bedair congl y t&ycirc;, fel y &s;yrthiodd efe ar y llangciau, ac y buant feirw: ond myfi fy hun yn vnic a ddien|gais i fynegu i ti.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna y cyfododd Iob, ac a rwygodd ei fantell, ac a eilliodd ei benn: &s;yrthiodd hefyd i lawr, ac addolodd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac efe a ddywedodd, noeth y daethum o gr&ocirc;th fy mam, a noeth y dychwelaf yno, yr Arglwydd a roddodd, a'r Arglwydd a ddygodd
<PB N="206" REF="223">ymmaith: bendigedic fyddo enw 'r Arglwydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Er hynny ei gyd ni phechodd Iob, ac ni roddodd efe [eiriau] ynfydion am Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Satan wedi cael cennad gan Dduw yn cy&s;tuddio corph Iob. 9 Ei wraig yn cei&s;io ganddo felldithio Duw, A heb gael. 11 Cyfeillion Iob yn dyfod i ymweled ag ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'R dydd a ddaeth i feibion Duw ddyfod i &s;efyll ger bron yr Arglwydd: a Satan hefyd a ddaeth yn eu plith hwynt i &s;efyll ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna 'r Arglwydd a ddywedodd wrth Sa|tan, o ba le 'r ydwyt yn dyfod&lpunctel; a Satan a atte|bodd yr Arglwydd, ac a ddywedodd, o amgyl|chu y ddaiar, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 1.7.</NOTE> o ymrodio ynddi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrth Sa|tan, a ddelai&s;t ti &s;ulw ar fyng-w&acirc;s Iob, nad [oes] gyffelib iddo ef ar y ddaiar&lpunctel; yn &wcirc;r per|ffaith, ac iniawn, yn ofni Duw, ac yn cilio oddi wrth ddrygioni, ac yn parhau yn ei berffeithrw|ydd, er it fy annog i yn ei erbyn ef, iw ddifa ef heb achos&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A Satan a attebodd yr Arglwydd, ac a ddywedodd: croen [arall] am [ei] groen [ei hun,] a'r hyn oll [&s;ydd] gan &wcirc;r a ddyru efe am eienioes.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Eithr e&s;tyn yn awr dy law, a chyffwrdd ai e&s;cyrn ef,<NOTE PLACE="marg">Pen. 1.11.</NOTE> ac ai gnawd: [i weled] oni felld&icirc;ga efe dy di o flaen dy wyneb.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrth Satan, wele ef yn dy law di: etto cadw ei hoedl.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Felly Satan a aeth allan oddi ger bron yr Arglwydd: ac a darawodd Iob a chornwydydd drwg, o wadn ei droed hyd ei goryn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a gymmerth gragen i ymgrafu &acirc; hi: ac yntef oedd yn ei&s;tedd yng-hanol y llwch.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna ei wraig a ddywedodd wrtho, a wyt ti etto 'n parhau yn dy berffeithrwydd&lpunctel; melldithia Dduw, a bydd farw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe a ddywedodd wrthi, lleferai&s;t fel y llefare vn o'r rhai ynfydion, a dderbynnwn ni gan Dduw 'r hyn &s;ydd dda, ac heb dderbyn yr hyn &s;ydd ddrwg hefyd&lpunctel; er hyn ei gyd ni phe|chodd Iob ai wefu&s;au.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pan glybu tri chyfell Iob yr holl ddrwg ymma 'r hwn a ddigwydda&s;e iddo ef, yna y daethant bob vn oi fangre ei hun, [&s;ef] Eli|phaz y Themaniad, Bildad hefyd y Suhiad, a Zophar y Naamathiad: ac a ymgyfarfuant yng-hyd i ddyfod i gyd-ofidio ag ef, ac iw gy&s;&s;uro.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pan dderchafa&s;ant eu llygaid o bell, yna nid adnabuant ef, am hynny y derchafa&s;ant eu llef, ac yr &wcirc;yla&s;ant: rhwyga&s;ant hefyd bob vn ei fantell, a thana&s;ant lwch ar eu pennau tua yr nefoedd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Felly hwynt a ei&s;tedda&s;ant gyd ag ef ar y ddaiar &s;aith niwrnod, a &s;aith no&s;waith: ac nid oedd [neb] a ddywede air wrtho ef, canys gwe|lent fwyhau ei ddolur ef yn ddirfawr.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iob yn rhegu dydd ei anedigaeth. 11 Ac yn chwe~nychu marwolaeth, 14 Lle y mae cyrchfa pob math ar ddyn, 17 A diwedd pob gofid bydol, 23 Yr hwn oedd drwm arno ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">WEdi hynny Iob a agorodd ei enau, ac a felldigodd ei ddydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys Iob a lefarodd, ac a ddywedodd,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Darfydded am y dydd i'm ganwyd ynddo: a'r n&ocirc;s y dywedwyd, fe a ennillwyd g&wcirc;r.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Bydded y dydd hwnnw yn dywyllwch, [a] Duw oddi vchod heb ei y&s;tyried, ac na thywyn|ned llewyrch arno.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ond tywyllwch, a chy&s;cod marwolaeth ai halogo ef, ac arho&s;ed cwmwl arno ef: gwne|lont ef mor erchill a'r diwrnod chwerwaf allan.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Cymmered niwl y n&ocirc;s honno, na chydier hi a dyddiau y flwyddyn: ac na ddeued hi i rifedi y mi&s;oedd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Bydded y no&s;waith honno yn vnic: ac na fydded gorfoledd ynddi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r rhai a felldigant [eu] dydd, ac &s;y barod i gyffroi eu galar ai melldithio hi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A bydded &s;&ecirc;r ei chyfddydd hi yn dywyll, di&s;gwilied hi am oleuni, ac na [ddeued ddim:] ac na chaffed hi weled y wawr ddydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am na chaeodd hi ddry&s;&s;au croth fy [mam,] ac na chuddiodd hi ofid oddi wrth fy llygaid.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pa ham na bum farw [wrth ddyfod] o'r bru&lpunctel; [na] threngais [pan] ddaethum allan o'r groth&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Paham y derbynnodd glinniau fyfi&lpunctel; a phaham [y cefais] fronnau i &s;ugno&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O herwydd [oni bua&s;e hynny] yn awr mi a gaw&s;wn orwedd, a gorphywys [a] huno, yna [y bua&s;e] llonyddwch i mi,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gyd a brenhinoedd, a chynghor-w&ycirc;r y ddaiar y rhai a adailada&s;ant iddynt eu hunain [fannau] anghyfannedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Neu gyd a thywy&s;ogion [ac] aur gan|ddynt: y rhai a lanwa&s;ant eu tai ag arian.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Neu [pa ham] na'm cuddiwyd fel erthyl&lpunctel; [neu] megis plant bychain heb weled goleuni&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yno yr annuwolion a beidiant ai cyffro: ac yno y gorphywys y rhai lluddedic o nerth.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y rhai a gyd garcharwyd a gaent [yno] lonydd, [ac] ni chlywant lais y gorthrym|mudd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Bychan a mawr [&s;ydd] yno: a'r gw&acirc;s yr hwn a ryddhauwyd oddi wrth ei fei&s;tr.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Pa ham y rhoddir goleuni i'r hwn &s;ydd mewn llafur&lpunctel; a bywyd i'r rhai gofidus&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y rhai &s;y 'n di&s;gwil am farwolaeth ac heb ei [chael,] er cloddio o honynt am dani hi yn fwy nac am dry&s;&s;orau cuddiedic.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Y rhai a lawenychant mewn hyfrydwch: ac a orfoleddant pan gaffant y bedd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> [Pa ham y roddir goleuni] i'r g&wcirc;r yr hwn y mae ei ffordd yn guddiedic&lpunctel; ac y caeodd Duw arno&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> O blegit o flaen fy mwyd y daw fy v|chenaid: a'm rhuadau a dywelltir megis dy|froedd.</P>
<PB REF="224">
<P N="25"><HI>25</HI> Canys yr hyn a ofnais a ddaeth attafi: a'r hyn a ar&s;wydais a ddigwyddodd i mi.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ni bum lonydd na difraw, ac ni orphy|wy&s;ais: er hynny daeth cynnwrf [arnaf.]</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ehphaz yn ceryddu Iob am ei fod yn anioddefgar. 7 Ac yn ymddyried yn ei gyfiawnder ei hun.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Eliphaz y Themaniad a attebodd, ac a ddywedodd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pe profem ni [ddywedyd] gair &wcirc;rthit ti a fydde bl&icirc;n gennit ti&lpunctel; ond pwy a all attal [ei] y|madroddion&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Wele ti a ddy&s;cai&s;t lawer, ac a &s;iccrheai&s;t ddwylo wedi llae&s;u.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dy ymadroddion di a goda&s;ant i fynu yr hwn oedd yn llithro: a thi a nerthai&s;t y gliniau y rhai oeddynt yn cammu.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Blin gennit ti am ddyfod [hyn] i ti 'n awr: cyffroai&s;t [pan] gyffyrddwyd a thi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Onid [dymma] dy ofn di, dy hyder di, dy obaith di, a pherffeithrwydd dy ffyrdd di&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Cofia atolwg pwy [ac] efe 'n ddiniwed a gollwyd&lpunctel; a pha le y torrwyd y rhai iniawn ym|maith&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Hyd y gwelais i, y rhai a arddent oferedd, ac a hauent flinder, ai medent.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gan anadl Duw y difethid hwynt, a chan chwythad ei ffroenau ef y darfyddent hwy.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Rhuad llew, a llais llewes, a dannedd ce|nawon llewod a dynnwyd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y llew a fethodd o ei&s;ieu &s;clyfaeth: a che|nawon y llew mawr a wa&s;carwyd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac attafi y dygwyd gair yn ddirgel: am clu&s;t a dderbynniodd ychydig o honaw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ym mhlith meddyliau [yn dyfod] o wele|digaethau y n&ocirc;s: pan &s;yrthio trym-gw&s;c ar ddy|nion:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ofn a ddaeth arnaf, a dychryn: ac a wna|eth i'm holl e&s;cyrn grynu.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r gwynt a aeth heibio o flaen fy wyneb: ac a wnaeth i flew fyng-nhawd &s;efyll yn hyll.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Efe a &s;afodd, ac nid adwaenwn ei agwedd ef, drychiolaeth [oedd efe] gyferbyn a'm lly|gaid: ac yn ddi&s;taw mi a glywais y llef [ymma.]</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A fydd d&ycirc;n yn gyfiawnach na Duw&lpunctel; a fydd g&wcirc;r yn burach nai wneuthur-wr?</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Wele yn ei wa&s;anaeth-w&ycirc;r ni chafodd efe ffyddlondab:<NOTE PLACE="marg">Pen. 15.15.</NOTE> ac yn erbyn ei angelion y go|&s;ododd efe ynfydrwydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pa faint mwy y rhai ydynt yn trigo me|wn tai o glai, y rhai [&s;y] ai &s;ail mewn pridd? y rhai a falurir yn gynt na gwyfyn&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> O'r borau hyd hwyr y coethir hwynt, di|fethir hwynt yn dragywydd heb [neb] yn y&s;ty|ried.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Onid aeth eu rhagoriaeth hwy gyd a hwynt ymmaith&lpunctel; hwy a fyddant feirw, ac nid mewn doethineb.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Eliphaz yn dangos rhagor rhwng y duwiol a'r annuwi|ol. 3 Cwymp yr annuwiol. 9 Gallu Duw yn difetha y drygionus: ac yn achub y daionus.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GAlw yn awr, a oes [neb] yn atteb i ti&lpunctel; ac at bwy o'r &s;ainct y troi di&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys digllondeb a ladd yr ynfyd, a chen|figen yr annoeth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Mi a welais yr ynfyd yn gwreiddio: ac a felldithiais ei drigfa ef yn ddi&s;ymmwth.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ei feibion ef a bellhauir oddi wrth iechy|dwriaeth: dryllir hwynt hefyd yn y porth, ac ni bydd gwaredudd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr hwn y bwyttu y newynog ei gynhaiaf, wedi iddo ei gymmeryd ef o blith drain: a'r &s;y|chedic a &ycirc;f eu cyfoeth hwynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys ni ddaw trueni allan o'r pridd, ac ni flagura gofid allan o'r ddaiar.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond d&ycirc;n a aned i flinder, fel yr eheda gw|reichionen yn vchel.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Etto myfi a ymgynghorwn a Duw: ac a Duw yr ymddiddanwn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr hwn &s;ydd yn gwneuthur pethau maw|rion, anchwiliadwy, rhyfeddol heb rifedi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr hwn &s;ydd yn rhoddi glaw ar wyneb y ddaiar: ac yn danfon dyfroedd ar wyneb yr heo|lydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gan o&s;od rhai i&s;el mewn vchelder: fel y derchefir y gal&acirc;rus [i] iechydwriaeth.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yr hwn &s;ydd yn diddymmu amcannion y cyfrwys: fel na wnelo eu dwylo hwynt ddim a ffrwyth ynddo.</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 3.19.</NOTE> Yr hwn &s;ydd yn dal y doethion yn eu cy|frwy&s;dra: fel y byddo ynfyd cyngor y rhai di|chellgar.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Lliw dydd y cyfarfydda~t &acirc; thywyllwch, a hwy a balfalant am ffordd hanner dydd, megis lliw nos.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yr hwn hefyd a achub yr anghenog rhac y cleddyf, rhac eu genau hwy, a rhac llaw y ca|darn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Felly y mae efe yn obaith i'r tlawd, ond anwiredd a gaeodd ei &s;afn.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Wele gwyn ei fyd y d&ycirc;n a geryddo Duw, am hynny na ddiy&s;tyra gerydd yr Holl|alluog.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys efe a glwyfa, ac a feddiginiaetha: efe a friw, ai ddwylaw ef a iach&acirc;nt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Mewn chwech o gyfyngd&ecirc;rau efe a'th wared ti: ac yn y &s;eithfed ni chyffwrdd drwg a thi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Mewn newyn efe a'th wared ti oddi wrth farwolaeth: ac mewn rhyfel oddi wrth fin y cleddyf.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Rhac ffrywill tafod i'th guddir: ac ni ofni rhac dini&s;tr pan ddelo.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Mewn dini&s;tr, a newyn y chwerddi: ac ni ofni rhac bwy&s;t-filod y ddaiar.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys a cherrig y maes y [bydd] dy am|mod ti: a bwy&s;tfil y maes hefyd fydd heddychol i ti.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A thi a gei &wcirc;ybod [y bydd] heddwch [yn] dy lue&s;t: a phan ymwelech a'th drigfa ni phechi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A chei &wcirc;ybod hefyd mai lluo&s;og [fydd]
<PB N="207" REF="224">dy h&acirc;d: a'th hiliogaeth megis gwellt y ddaiar.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ti a ddeui mewn henaint i'r bedd: fely codir y&s;cafn yn ei ham&s;er.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Wele ni a chwilia&s;om hyn, [ac] felly [y mae] efe: gwrando hynny, a gwybydd di er dy fwyn dy hun.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iob yn atteb nad heb achos yr oedd efe yn cwynfan. 8 Yn ewylly&s;io marw. 13 Ac yn achwyn rhac eu gy|feillion.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Iob a attebodd, ac a ddywedodd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O gan bwy&s;&s;o na phwy&s;&s;id fy nigllon|deb: ac na chydgodent fy-nhrychineb mewn clorian.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys yn awr trymmach fydde na thyfod y m&ocirc;r: am hynny y pallodd fyng-eiriau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O herwydd [y mae] &s;aethau 'r Holl-allu|og ynof, y rhai y mae eu gwenwyn yn yfed fy y&s;pryd: dychrynf&acirc;u Duw a ymfyddina&s;ant i'm herbyn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A r&ucirc;a a&s;&s;yn wyllt vwch benn gla&s;-wellt&lpunctel; a fr&ecirc;f &ycirc;ch vwch benn ei borthiant&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A fwyteir peth diflas heb h&acirc;len&lpunctel; a oes fl&acirc;s ar wynn &wcirc;y&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> [Y pethau] a wrthododd fy enaid eu cyff|wrdd, y rhai hynny gan ofid [ydynt] yn lle bwyd i mi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O na ddeue fy nymuniad, ac na rodde Duw 'r hyn yr ydwyfi yn ei ddi&s;gwil.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O [na] ddechreue Duw fy nryllio, na oll|ynge efe ei law yn rhydd, ac na'm torre fi ym|maith.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna cy&s;&s;ur a fydde etto (er fynghaledu mewn clefyd heb [fy] arbed) na chelais ymad|roddion y &s;anctaidd [Dduw.]</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pa nerth [&s;ydd] i mi i barhau&lpunctel; a pha ddi|wedd [fydde] i mi pe e&s;tynnwn fy hoedl&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ai [f<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">l] cryfdwr cerrig [y mae] fyng|hryfdwr&lpunctel; a ydyw fyng-nhawd o br&ecirc;s&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Onid [y dyw] fy amdeffyn gennifi&lpunctel; a fwriwyd rhe&s;wm ymmaith oddi wrthif,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yn erbyn yr hwn y toddwyd [ei] druga|redd oddi wrth ei gyfell, ac a adawodd ofn yr Holl-alluog&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Fy mrodyr [a'm] twylla&s;ant megis a|fon: aethant heibio fel llifeiriant afonydd:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y rhai a dd&ucirc;a&s;ant gan rew: ac yr ym|guddiodd eira ynddynt:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Mewn am&s;er hwy a redant, [ac] hwy a dorrir ymmaith: pan wre&s;ogo [yr hin] hwy a ddarfyddant allan oi lle:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Llwybrau eu ffordd hwynt a giliant: dringant hefyd i wagedd, a hwy a gollir.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y rhai a aent i Thema a edrycha&s;ant: y rhai a deithient i Saba a ddi&s;gwilia&s;ant am danynt hwy.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Hwynt a gywilyddiwyd am obeithio [ynddynt:] hwynt a ddaethant hyd yno, ac a wladeiddia&s;ant.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Felly yn awr diau nad [ydych chwi y rhai] oeddych: chwi a wel&s;och ddychryn, ac a ofna&s;och.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A ddywedais i, dygwch i mi&lpunctel; ac o'ch ffrwyth chwi rhoddwch roddion tro&s;ofi&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Neu gwaredwch fi o law y gelyn: a rhyddhowch fi o law y cedyrn.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Dy&s;cwch fi, ac myfi a dawaf: a gwne|wch i mi ddeall [ym] mha beth y dywedais yn amryfus.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Mor gryfion ydyw geiriau iniondeb: ond pa beth a argyoedda argyoeddiad [vn]o ho|noch chwi&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ai argyoeddu ymadroddion a amcenwch chwi&lpunctel; fel [y bydd] geiriau [d&ycirc;n] truan megis gwynt.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Chwi a ruthrwch hefyd am benn yr ym|ddifad, ac a gloddiwch yn erbyn eich cyfaill.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Eithr yn awr byddwch fodlon, edrych|wch arnafi: canys ni ddywedaf gelwydd 'och blaen chwi.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Dychwelwch attolwg, na fydded anwi|redd [ynoch]: &icirc;e troiwch etto [cewch weled] fyng-hyfiawnder yn hyn.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A oes anwiredd yn fy nhafod? oni dde|all taflod fyng-enau gamwedd&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iob yn achwyn fyrred, a blined oedd ei oes.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">ONid am&s;er terfynedic [&s;ydd] i dd&ycirc;n ar y ddaiar&lpunctel; ai ddyddiau ef megis dyddiau gw&acirc;s cyflog&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Megis y dyhe&ucirc;a gw&acirc;s am gy&s;cod: ac y di&s;gwil cyflog-ddyn [ddiwedd] ei waith:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Felly y gwnaethpwyd i mi feddiannu mi&s;oedd o oferedd: a no&s;weithiau o boen a o&s;o|dwyd i mi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Os gorweddwn, yna y dywedwn, pa bryd y codaf, ac yr ymedu y nos&lpunctel; canys caf ddi|gon o ymdroi hyd y cyfddydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fyng-nhawd a wi&s;codd bryfed, a llwch priddlyd: fyng-hroen a agennodd, ac a aeth yn ffiaidd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fy nyddiau oedd gynt na gwennol gwe|hydd: ac a ddarfuant heb obaith.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Cofia mai gwynt [ydyw] fy hoedl: ni ddy|chwel fy llygad i weled daioni.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y llygad a'm gwelodd ni'm gwel [mwy|ach: dy lygaid ti [ydynt] i'm herbyn fel na [by|ddwyf] i [mwyach.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> [Fel] y derfydd cwmwl, ac yr aiff ym|maith: felly 'r hwn fydd yn de&s;cyn i'r bedd ni ddaw i fynu [mwyach.]</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ni ddychwel mwy iw d&ycirc;: ai l&ecirc; ni's ed|wyn ef mwy.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gan hynny ni orafunaf i'm genau, mi a lefaraf yng-hyfyngora fy y&s;pryd: myfi a g&wcirc;y-naf gan ofid fyng-halon.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ai m&ocirc;r ydwyf, ai morfil, gan dy fod yn go&s;od cadwrieth arnaf&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pan ddywedwn fyng-wely am cy&s;&s;ura: fyng-orweddfa a e&s;mwyth&acirc; oherwydd fy my|fyrdod:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna ti a'm brawychit a breuddwydion:
<PB REF="225">ac a'm dychrynit &acirc; gweledigaethau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny y dewi&s;e fy enaid ymdagu: [a] marwolaeth yn fwy na'm hoedl.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ffieiddiais [enioes,] ni <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">yddafi byw byth: paid a mi, canys oferedd [ydyw] fy ny|ddiau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Pa beth [ydyw] d&ycirc;n pan fawrheit ef&lpunctel; a phan o&s;odit dy feddwl arno ef&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac ymweled ag ef bob borau&lpunctel; ai brofi ef ar bob moment&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pa h&ycirc;d [y byddi] heb droi oddi wrthif, ni adewi fi yn llonyd tra llyngcwyf fy mho<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">|ryn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Myfi a bechais, beth a wnaf i ti, &ocirc; geid|wad d&ycirc;n, pa ham y go&s;odai&s;t fi yn n&ocirc;d i ti: fely byddwyf yn faich i mi fy hun&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A pha ham na faddeui di fyng-hamwedd, ac na fwri heibio fy anwiredd&lpunctel; canys yn awr yn y pridd y gorweddaf, a thi a'm cei&s;i yn forau, ond ni'm [ceir.]</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Bildad yn ceryddu Iob gan ddangos mai yr annuwiol a go&s;pa Duw yn ddirfawr. 20 Ac morr ddaionus fydd efe i'r rhai duwiol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Bildad y Suhiad a at<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">bodd, ac a ddy|wedodd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Hyd pa h&ycirc;d y dywedi di hynny: ac [y bydd] geiriau dy enau yn wynt cryf&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A &wcirc;yra Duw farn&lpunctel; ac a wyra 'r Holl-all|uog gyfiawnder&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Os dy feibion a bech&acirc;&s;ant yn ei erbyn ef: am hynny y gollyngodd efe hwy i feddiant eu camwedd eu hun.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Os tydi a foreu-godi at Dduw, ac a wedii ar yr Holl-alluog,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Os pur, ac iniawn [fyddi] di, yn w&icirc;r efe a ddeffru attat ti yr awron, ac a wna drigfa dy gyfiawnder yn llwyddiannus.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Er bod dy ddechreuad yn fychan: etto dy ddiwedd a gynnydda yn ddirfawr.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O blegit gofyn attolwg i'r oes gyntaf, ac ymbarat&ocirc;a i chwilio eu henafiaid hwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys [er] doe 'r ydym ni, ni &wcirc;yddom [ddim,] o herwydd cy&s;cod [yw] ein dyddiau ni ar y ddaiar.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Onid hwynt a'th ddy&s;cant di, oni ddy|wedant i ti&lpunctel; ac [oni] ddygant ymadroddion all|an oi calon.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A gyfyd br&wcirc;yn heb wlybanieth&lpunctel; a dyf gwairglodd heb ddwfr&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Tra fyddo hi etto yn ei ffrwyth heb ei thorri, y gwywa hi o flaen p&ocirc;b gla&s;-welltyn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Felly [y mae] llwybrau pawb a'r &s;ydd yn gollwng Duw dros gof: ac y derfydd am o baith y rhagrhithiwr.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr hwn y torrir ymmaith ei hyder: ac [fel] t&ycirc; pryf-coppyn [y bydd] ei obaith ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Efe a bwy&s;&s;a ar ei d&ycirc;, ac ni &s;aif: efe a ym|eifl ynddo, ac ni pheru.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y mae efe [fel pren] ir o flaen yr haul: a thros ei ardd y daw ei frig.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Plethir ei wraidd ef yng-hylch ffynnon, [o amgylch] t&ycirc; cerrig y tr&ycirc; efe.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Os diwreiddia efe allan oi l&ecirc;: efe ai gw&acirc;d ef [gan ddywedyd,] ni'th welais.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Wele dymma y modd y llawenycha efe: &s;ef gallu o honaw flaguro mewn pridd arall.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Wele ni ddiy&s;tyra Duw y perffaith: ac nid ymeifl efe yn llaw y rhai drygionus,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Oni lanwo efe dy enau di a chwerthin: a'th wefu&s;au o orfoledd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> [Oni] wi&s;cer dy ga&s;edigion di &acirc; chywi|lydd, fel na byddo llue&s;t&ycirc; 'r annuwiol.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iob yn cydnabod gallu, cyfiawnder, a doethineb Duw: a diffig dyn, ac er hynny yn cwyno rhac ei adfyd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Iob a atebodd, ac a ddywedodd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yn w&icirc;r mi a wn mai felly [y mae:] canys pa fodd y cyfiawnheuir d&ycirc;n, [o chyd-y&s;|tyrir ef] a Duw&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Os myn efe ymry&s;on ag efo: nid ett&ycirc;b iddo ef [am] vn [peth] o fil.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y mae efe yn ddoeth o galon, ac yn alluog o nerth: pwy a galedodd [ei galon] yn ei erbyn ef, ac a lwyddodd&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr hwn &s;ydd yn &s;ymmud mynyddoedd: heb wybod iddynt: yr hwn &s;ydd yn eu dymchw|elyd hwynt yn ei ddigofaint.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr hwn &s;ydd yn cynhyrfu y ddaiar allan oi lle: fel y cryno ei cholofnau hi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr hwn a ddywed wrth yr haul, ac ni chy|fyd: ac a &s;elia ar y &s;&ecirc;r.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr hwn &s;ydd yn tanu y nefoedd yn vnic: ac yn &s;athru ar donnau y m&ocirc;r.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr hwn &s;ydd yn gwneuthur Arcturus, Orion, a Phleiades, ac &s;tafelloedd y dehau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr hwn &s;ydd yn gwneuthur [pethau] mawrion anchwiliadwy: a rhyfeddodau an|neirif.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Wele efe aiff tro&s;ofi, ac nis gwelaf: ac efe a aiff heibio, ac ni chanfyddaf mo honaw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Wele efe a &s;clyfaetha, pwy a wna iddo dalu&lpunctel; pwy a ddywed wrtho ef, pa ham y gw|nei di [felly&lpunctel;]</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Nithr&ycirc; Duw ei ddigllonedd ymmaith: tano ef y crymmwyd cynhorthwy-w&ycirc;r balch|der.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pa feint llai'r attebaf iddo ef&lpunctel; [ac] y ga|llaf ddewis fyng-eiriau [iw dywedyd] wrtho ef&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> I'r hwn pe bawn cyfiawn nid atebwn, eithr ymbiliwn a'm barn-wr.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Os galwn, a phe atebe efe i mi, ni chre|dwn y gwrandawe efe fy lleferydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yr hwn a'm dryllia a chor-wynt: ac a amlh&acirc; fy archollion yn ddi-achos.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ni ddioddef efe i mi gymmeryd fy a|nadl attaf: canys efe a'm lleinw a chwerwder.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Os am gadernid, wele ef yn gadarn: ac os am gyfraith, pwy a ddadleua tro&s;ofi&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Os myfi a ymgyfiawnhaf fyng-enau a'm barn yn euog: [os] perffaith [y cymmer|wn
<PB N="208" REF="225">i arnaf fy mod] efe a'm barn fi yn drofaus.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> [P<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> byddwn berffaith [etto] nid adwen i fy enaid: ffiaidd gennif fy enioes.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Dymma vn peth, am hynny y dywedais: y mae efe yn difetha y perffaith fel yr annuwiol.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Er lladd o honaw ef a ffrywyll yn ddi|&s;ymmwth: a watwar efe am benn co&s;pediga|e<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">h rhai diniwed&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y ddaiar a roddwyd yn llaw 'r annuwi|ol, efe a fwrw h&ucirc;g dros wynebau ei barn-w&ycirc;r hi: onid &ecirc;, pa le [y mae efe? a] phwy [yw efe a ddengys y gwrthwyneb&lpunctel;]</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A'm dyddiau mau fi fuant gynt na rhe|ddeg-wr: ffoa&s;ant heb w&ecirc;led daioni.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Aethant heibio [megis] gyd a llongau buan: megis yr eheda eryr at ymborth.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Os dywedaf, gollyngaf fyng-h&wcirc;yn dros gof: mi a adawaf fy nigllondeb, ac a gryfh&acirc;f.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> [Yna yr] ofnaf fy holl ddoluriau: gwn na'm berni yn wirion.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> [Os] euog fyddaf: pa ham yr ymflinaf felly yn ofer&lpunctel;</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Os ymolchaf mewn dwfr eira: ac [os] glanhaf fy nwylaw yn l&acirc;n:</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna di a'm trochi mewn pwll: a'm dill|ad a'm drewant.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Canys nid g&wcirc;r fel myfi [ydyw yr hwn] y mae yn rhaid i mi atteb iddo ef, [pan] ddelom yng-hyd i'r farn.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Nid oes rhyngom ni gryf ddyd diwr yr hwn:] a o&s;odo ei law arnom ein dau.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Tynned ymmaith ei wialen oddi arnaf: ac na ddychryned ei ddychryn ef fi.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Yna y dywedaf, ac nid ofnaf ef: canys nid ydwyfi felly ynof fy h&ucirc;n.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iob yn attolwg i Dduw y&s;tyried wrth ei adfyd ef, ac e|drych ar ei fuchedd ef: a byrhau ei oes rhac ei bly|ned.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">MArw ydwyf er fy mod yn fyw: arnaf fy hun y gadawaf fyng-h&wcirc;yn, ac yn chw|erwder fy enaid y llefaraf.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dywedaf wrth Dduw, na farna fi yn eu|og: gwna i mi &wcirc;ybod pa ham yr ymry&s;oni a mi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ai d&acirc; i ti orthrymmu, a diy&s;tyru llafur dy ddwylaw&lpunctel; a llwyddo cyngor yr annuwolion&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ai llygaid o gnawd &s;y i ti&lpunctel; ai fel y gw&ecirc;l d&ycirc;n y gweli di&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A ydyw dy ddyddiau di fel dyddiau d&ycirc;n&lpunctel; [a ydyw] dy flynyddoedd di fel blynyddoedd g&wcirc;r&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pan gei&s;i fy anwiredd: a phan ofynni am fy mhechod&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ti a &wcirc;yddo&s;t nad ydwyf euog: ac nid [oes] a waredo allan o'th law di.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Dy ddwylaw di a'm gweithia&s;ant, ac am cyd-wnaethant o amgylch: gan hynny a ddife|thi di fi&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Cofia attolwg mai fel clai y gwnaetho&s;t fi: ac i'r pridd y dygi fi drachefn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Oni thywelltai&s;t fi fel llaeth? ac oni cheu|lai&s;t fi fel caws&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ti a'm gwi&s;cai&s;t i &acirc; chroen, ac &acirc; chnawd: ti a'm cy&s;&s;ylltai&s;t fi ag e&s;cyrn, ac &acirc; giau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Bywyd, a thrugaredd a ddarperai&s;t i mi, a'th ymgeledd a gadwodd fy y&s;pryd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r rhai hynny a guddiai&s;t di yn dy ga|lon: [er hynny] gwn fod hyn [mewnc&ocirc;f] gen|nit.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> O phechais, ti a'm gwiliai&s;t: ac ni'm glanhei oddi wrth fy anwiredd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Os ydwyf annuwiol gwae fi, ac os cyfi|awn ydwyf [er hynny] ni chodaf fy mhen, [yr ydwyf morr] llawn o warthrudd, ac yn gwe|led fyng-hy&s;tudd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Cynnydded [fyng-hy&s;tudd,] h&ecirc;la fi fel llew: er hynny ti a ddychweli, ac a wnei yn rhy|fedd a mi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yr wyt ti yn adnewyddu dy dy&s;tion i'm herbyn, ac yn amlhau dy ddigofaint wrthif: llawer, ac amryw [ddialeddau ydd&ycirc;nt] arnaf.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pa ham gan hynny y dygai&s;t fi allan o'r gro'th: [&ocirc; na] bua&s;wn farw, fel na'm gwel&s;e llygad.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> [O na] byddwn megis pe na bua&s;wn: [ac na'm] duc&s;id o'r bru i'r bedd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ond ychydig [yw] fy nyddiau, peidied, cilied oddi wrthif: fel y cryfhauwyf ychydig.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Cyn myned o honof lle ni ddychwelaf, i d&icirc;r tywyllwch a chy&s;cod angeu.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Tir cyn dywylled a'r fagddu, [ac a] chy&s;cod angeu, ac heb drefn: lle y mae y goleu|ni fel y tywyllwch.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Zophar yn ceryddu Iob am ymddyried yn ei gyfiawn|der ei hun. 7 Gan ddangos anfeidroldeb doethi|neb Duw, ai gyfiawnder. 13 Efe yn cynghori Iob i edifarhau, gan ddangos fod daioni Duw yn barod i bawb onid i'r annuwiol anedifeiriol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A</HI> Zophar y Naamathiad a attebodd, ac a ddywedodd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Oni attebir yr aml o eiriau&lpunctel; ac a gyfi|awnheuir g&wcirc;r &s;iar&acirc;dus.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ai dy gelwyddau a wn&acirc;nt i w&ycirc;r dewi&lpunctel; a phan watwarech oni bydd a'th wradwyddo&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys dywedais, pur [ydyw] fy ny&s;ceidi|eth: a gl&acirc;n ydwyf yn dy olwg di.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ond &ocirc; na lefare Duw: ac [nad] agore efe ei wefu&s;au yn dy erbyn,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A mynegu i ti ddirgeledigaethau doethi|neb, mai dau cymmeint wrth gyfiawnder [a hae|ddai&s;t]: cydnebydd gan hynny i Dduw dy anghofio di am dy anwiredd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A gei di ddyfnder [doethineb] Duw&lpunctel; a gei di berffeithrwydd yr Holl-alluog&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Vwch na'r nefoedd [ydyw efe,] beth a wnei di&lpunctel; dyfnach nag vffern [yw efe,] pa fodd yr ad|weini di ef?</P>
<P N="9"><HI>9</HI> [Mae] ei fe&s;ur ef yn hwy na'r ddaiar: ar yn ll&ecirc;d na'r m&ocirc;r.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Os tyrr efe ymmaith, os carch&acirc;ra efe: os ca&s;cla efe yng-hyd, pwy ai dychwel ef?</P>
<PB REF="226">
<P N="11"><HI>11</HI> Canys efe a edwyn ofer ddynnion: ac a w&ecirc;l anwiredd, oni ddeall efe gan hynny&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> D&ycirc;n gwag er hynny a gymmer arno ei fod yn ddoeth: er geni d&ycirc;n fel llwdn a&s;&s;yn wyllt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Os dydi a baratoi dy galon, ac a e&s;tynni dy ddwylaw atto ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Od oes ddrygioni yn dy law, bwrw ef ymmaith ym-mhell: ac na ddioddef i anwi|redd drigo yn dy lue&s;tai.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys yna y codi dy wyneb o'r brychau: y byddi hefyd &s;afadwy, ac nid ofni:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eithr ti a ollyngit ofid dros g&ocirc;f: fel dy|froedd[y rhai]a aethant heibio y cofiit [ef.]</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Dy oedran hefyd a dderchafe vwch law [haul] hanner dydd: llewyrchit [a] byddit fel y borcu-ddydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Hyd&ecirc;rus fyddit hefyd, canys bydde go|baith: pan gloddit lue&s;tfa y gorweddit mewn diogelwch.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna ti a ellit orwedd, ac ni [bydde a'th] ddychrynne: a llawer a ymbilient a'th wyneb.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Llygaid yr aunuwolion a ddeffygiant, metha ganddynt ffoi: ai gobaith [fydd] gofid calon.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iob yn datcuddio ynfydrwydd ei gyfeillion, ac yn cyd|nabod doethineb Duw, ai allu.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Iob a attebodd, ac a ddywedodd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Diau mai chwy chwi [&s;y] bobl: a chyd a chwi y bydd marw doethineb.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Eithr [y mae] gennifi ddeall fel chwithau: nid ydwyfi waeth na chwithau, a phwy ni &wcirc;yr y fath bethau a hyn&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr ydwyf [fel vn a fydde] yn watwor|gerdd iw gyfell, yr hwn a eilw ar Dduw, ac efe ai hettyb: gwatworgerdd [yw] y cyfiawn [a'r] perffaith.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pentewyn diy&s;tyr ym meddwl y llwyddi|annus [yw] 'r hwn &s;ydd barod i lithro oi draed.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Lue&s;tai heddychol &s;ydd i y&s;peil-w&ycirc;r, a di|ogelwch i'r rhai &s;ydd yn cyffroi Duw: y rhai a gyfoethogodd Duw ai law.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond gofyn yn awr i'r anifeiliaid, a hwynt a'th ddy&s;cant, ac i ehediad yr awyr, a hwy a fy|negant i ti.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Neu ddywet wrth y ddaiar, a hi a'th ddy&s;c: a phy&s;cod y m&ocirc;r a y&s;py&s;ant i ti.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pwy ni &wcirc;yr am y rhai hyn oll, mai llaw 'r Arglwydd ai gwnaeth hwy&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr hwn [y mae] enioes pob peth byw yn ei law: ac anadl pob m&acirc;th ar dd&ycirc;n.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Onid y glu&s;t a ddirnad ymadroddion, a'r genau a archwaetha ei fwyd&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Doethineb [&s;ydd] mewn henuriaid: a deall mewn h&icirc;r ddyddiau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gyd ag ef [y mae] doethineb, a chader|nid: cyngor, a deall [ydynt] eiddo ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Wele efe a dde&s;truwia, ac nid adailedir: efe gae ar &wcirc;r, ac nid agorir arno.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Wele efe a attal y dyfroedd, a hwy a &s;y|chant: efe ai denfyn hwynt, a hwy a ddifethant y ddaiar.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gyd ag ef y mae nerth a doethineb: efe piau y twylledic, a'r twyllodrus.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Efe &s;ydd yn gwneuthur i gynghoriaid fyned yn anrhaith: ac efe a ynfyda farn-w&ycirc;r.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Efe &s;ydd yn datod rhwym brenhinoedd: ac yn rhwymo gwregis am eu lwynau hwynt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Efe &s;ydd yn gwneuthur i dywy&s;ogion fyned yn anrhaith: ac a blyga y rhai cedyrn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Efe &s;ydd yn dwyn ymadrodd yr araith|w&ycirc;r: ac yn dwyn &s;ynnwyr y rhai h&ecirc;n.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Efe &s;ydd yn tywallt diy&s;tyrwch ar dywy|&s;ogion: ac yn gwanha&ucirc; y rhai cryfion o nerth.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Efe &s;y yn dadcuddio [pethau] dyfnion allan o dywyllwch: ac yn dwyn cy&s;cod angeu allan i oleuni.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Efe &s;ydd yn amlhau y cenhedloedd, ac efe ai de&s;truwiau hwynt: efe &s;ydd yn ehangu ar y cenhedloedd, ac efe ai dwg hwynt [i gy|fyng-dra.]</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Efe &s;ydd yn dwyn calon pennaethiaid pobl y ddaiar: ac efe a wna iddynt hwy fyned ar gyfrgoll mewn gwag-le heb ffordd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Hwynt a balfalant &acirc; thywyllwch, ac nid &acirc; goleuni: ac efe a wna iddynt hwy gyfeiliorni fel meddwyn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iob yn ymgy&s;tadlu ai gyfeillion mewn doethineb. 15 Gobaith Iob. 20 Ai ddei&s;yfiad ar Dduw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">WEle fy llygad a welodd [hyn] oll: fyng-hlu&s;t a glywodd, ac ai deallodd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Mi a wn yn gy&s;tal a chwithau, nid ydwyf waeth na chwithau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yn w&icirc;r myfi a lefaraf wrth yr Holl-alluog: ac yr ydwyf yn chwennychu ymry&s;ymmu a Duw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond rhai yn ia&s;&s;io celwydd [ydych] chwi: meddygon diddim ydych chwi oll.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Oh gan dewi na thawech: a [hynny] a fydde i chwi yn ddoethineb.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Clywch attolwg fyng-herydd: a gwran|dewch ar re&s;wm fyng-wefu&s;au.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A ddywedwch chwi anwiredd tros Dduw&lpunctel; ac a ddywedwch chwi dwyll er ei fw|yn ef&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A dderbynniwch chwi ei wyneb ef: a ym|ry&s;onwch chwi tros Dduw&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ai da [fydd hyn] pan chwilio efe chwi&lpunctel; a dwyllwch chwi ef fel twyllo dyn&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gan geryddu efe a'ch cerydda chwi: os derbynniwch chwi wyneb yn ddirgel.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Oni ddychryna ei ardderchawgrwydd ef chwi&lpunctel; ac oni &s;yrth ei ar&s;wyd ef arnoch&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Cyffelyb i ludw [ydyw] eich coffadwria|eth chwi: a'ch cyrph chwi i gyrph o glai.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Tewch yn fyng-&wcirc;ydd i fe l y llefarwyf inne: a deued arnaf yr hyn [a ddelo.]</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pa ham y cymmeraf fyng-nhawd a'm dannedd&lpunctel; ac y go&s;odaf fy enaid yn fy llaw&lpunctel;</P>
<PB N="209" REF="226">
<P N="15"><HI>15</HI> Pe lladde efe fi, mi a obeithiwn ynddo ef: er hynny fy ffyrdd fy hun a argyoeddaf ger ei fron ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Hefyd efe [&s;ydd] yn iechydwriaeth i mi: canys ni ddaw rhagrithiwr yn ei &wcirc;ydd ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gan wrando gwrandewch fy ymadrodd: ac [y&s;tyrwich a fynegwyf i'ch clu&s;tiau.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Wele yn awr paratoais farn: gwn i'm cyfiawnhe&ucirc;ir fi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pwy ydyw ['r hwn] a ymry&s;on a mi&lpunctel; canys yn awr [os] tawaf mi a drengaf.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ond dau [beth] na wna di i mi: yna nid ymguddiaf rhagot.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Pellh&acirc; dy law oddi arnaf: ac na ddych|rynned dy ddychryn fi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Galw yna, ac myfi a atebaf: neu myfi a lefaraf, ac atteb di fi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Pa faint o gamweddau, ac o bechodau &s;y yn &ocirc;l&lpunctel; par di i mi adnabod fyng-hamwedd a'm pechod.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pa ham y cuddi di dy wyneb&lpunctel; a ym|lidi di &s;oflun &s;ych?</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys yr wyt ti yn &s;crifennu pethau chwerwon yn fy erbyn: ac yn gwneuthur i mi feddiannu [co&s;p] camweddau fy ieuengctid.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ie yr ydwyt ti yn go&s;od fy nhraed mewn cyffion, ac yn gwilied fy holl lwybrau: [ac] yn peri [i'r cyffion] ymnoddi am fy ff&ecirc; rau.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A'r cyfryw vn megis pydrni a henei|ddia, fel dilledyn yr hwn a y&s;&s;a gwyfyn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iob drachefn yn dangos fyrred, a blined oes dyn.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DYN [yr hwn] a aned o wraig [&s;ydd] fyrr o ddyddiau, a llawn o hebbul.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel bloedun y daw allan, ac y torrir ef ymmaith: ac efe a gilia fel cy&s;cod, ac ni &s;aif.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A agori di dy lygaid ar y fath ymma&lpunctel; ac a ddygi di fi i gyfraith a thi?</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pwy a rydd [beth] gl&acirc;n o [beth] aflan&lpunctel; neb.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ond [ydyw] ei ddyddiau ef wedi eu rhac|derfynu&lpunctel; rhifedi ei fi&s;oedd ef [ydynt] gyd a thi: [os] gwnaetho&s;t ei derfynau fel nad el efe tro&s;tynt,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Tr&ocirc; oddi wrtho ef fel y gorphywy&s;o, oni orphenno efe yn ewylly&s;car ei ddydd fel gw&acirc;s cyflog.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys y mae gobaith i bren er ei dorri y blagura efe etto: ac na phaid ei frig ef [a|thyfu.]</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Os heneiddia ei wreiddin ef yn y ddaiar: ac [os] marweiddia ei fon-cyff ef yn y pridd,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Efe a flagura oddi wrth arogl dyfroedd: ac a fwrw ganghennau fel planhigin.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ond g&wcirc;r a fydd marw, ac a dorrir ym|maith: a dyn a drenga a pha le y [bydd] efe&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> [Fel] y mae dyfroedd yn myned allan o'r m&ocirc;r: ac afon yn myned yn ddiy&s;pydd, ac yn &s;ychu:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Felly g&wcirc;r a orwedd ac ni chyfyd, niddi|hunant, ac ni ddeffroant oi cw&s;c hyd oni byddir heb nefoedd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O na o&s;odit fi mewn bedd, [na'm] cu|ddit fi hyd oni throit dy lid ymmaith: [na] o&s;o|dit ti derfynniad i mi, a'm cofio.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Os bydd g&wcirc;r marw, a fydd efe byw [drachefn&lpunctel;] di&s;gwiliaf holl ddyddiau fy mil|wriaeth hyd oni ddelo fyng-hyfnewidiad.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gelwi, ac myfi a'th attebaf: hiraethi am waith dy ddwylaw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys yr awr hon y rhifi fyng-hamreu: nid oedi [go&s;p] am fy mhechod.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Fyng-hamwedd a &s;elied mewn c&ocirc;d: a thi a chwanegai&s;t ar fy anwiredd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac yn wir mynydd yr hwn a &s;yrthio a ddiflanna: a chraig a &s;ymmudir oi lle.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Dyfroedd a dreuliant gerric, ti a godi trwy lifeiriant [o] bridd y ddaiar ei chnwd hi, yr hwn &s;ydd yn tyfu o hono ei hun: felly 'r wyt ti yn gwneuthur i obaith d&ycirc;n golli.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr wyt ti yn ei orchfygu ef yn dragy|wydd, fel yr elo efe ymmaith: ac yr wyt ti yn ei ddanfon ef i ffordd gan newidio ei wyneb ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ei feibion ef a gyfoethogi, ac nis gwybydd efe: a hwy a dlodir, ac ni &wcirc;yr efe oddi wrthynt hwy.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ond ei gnawd tra [fyddo] efe arno a ddoluria, ai enaid a alara [tra fyddo] ynddo ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Eliphaz yn beio ar Iob am annoethineb, a rhyfyg yn erbyn Duw, gan ddangos iddo gyfiawnder Duw yn co&s;pi yr annuwiol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN A Eliphaz y Themaniad a attebodd, ac a ddywedodd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A ettyb [g&wcirc;r] doeth wybodaeth o wynt&lpunctel; ac a leinw efe ei fol a dwyrein-wynt&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A argyoedda efe a gair [yr hwn] ni fu|ddia&lpunctel; ac ag ymadroddion [y rhai] ni wna efe le&s;&s;&acirc;d &acirc; hwynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yn ddiau ti a dorrai&s;t ymmaith ofn: yr ydwyt yn attal [dy] weddi [oddi] ger bron Duw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys dy enau &s;y yn dangos dy anwi|redd: gan i ti ddewis tafod y rhai dichellgar.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Dy enau &s;ydd yn dy fwrw yn euog, ac nid myfi: a'th wefu&s;au &s;ydd yn te&s;tiolaethu yn dy erbyn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A aned tydi yn gyntaf d&ycirc;n&lpunctel; a lunied tydi o flaen y brynnau&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A glywai&s;t ti gyfrinach Duw&lpunctel; ac a atte|li di ddoethineb gyd a thi&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Beth a &wcirc;yddo&s;t ti ar na's gwyddom ni&lpunctel; [beth] a ddealli di heb fod hynny hefyd gen|nym ninnau&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y mae yn ein my&s;c ni h&ecirc;n, ac oedrannus hefyd: hynach o oedran na'th d&acirc;d ti.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ai bychan gennit ti ddiddanwch Duw&lpunctel; neu a oes dim yn ddirgel ynot ti&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pa beth &s;ydd yn dwyn dy feddwl oddi
<PB REF="227">arnaf&lpunctel; a phaham yr amneidia dy lygaid&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gan i ti droi dy feddwl yn erbyn Duw: a dwyn y [fath] eiriau allan o'th enau&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pa beth [iw] d&ycirc;n i fod yn b&ucirc;r: a'r hwn a aned o wraig i fod yn gyfiawn&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Wele ni chafodd efe ffyddlondeb yn ei &s;ainct: a'r nefoedd nid ydynt b&ucirc;r yn ei olwg ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pa faint mwy ffiaidd, a drewedic [y|dyw] d&ycirc;n, yr hwn &s;ydd yn yfed anwiredd fel dyfroedd&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Dango&s;af i ti, gwrando arnaf: a'r hyn a welais a fynegaf.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yr hyn y mae gw&ycirc;r doethion yn ei fy|negu: ac nid ydynt hwy yn celu [yr hyn a gaw|&s;ant] gan eu henafiaid.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> I'r rhai hynn y rhoddwyd y ddaiar yn vnic: ac ni ddaeth alltud yn eu plith hwy.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Holl ddyddiau 'r annuwiol y bydd efe ynymo&s;idio: a [thros] rifedi y blynyddoedd y rhai a guddiwyd oddi wrth y cadarn.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Llais ofnadwy [&s;ydd] yn ei glu&s;tiau ef: mewn heddwch y daw y dini&s;trudd atto ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ni chr&ecirc;d efe ddychwelyd allan o dywy|llwch: canys y mae efe yn canfod y cleddyf.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y mae efe yn crwydro am fara lle [y byddo:] efe a wyr fod dydd tywyllwch yn barod wrch ei law.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Cy&s;tudd, a chyfyngdra ai brawycha ef: [ac] ai gorchfyga ef fel brenin parod i ry|fel.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys efe a e&s;tynnodd ei law yn erbyn Duw: ac yn erbyn yr Holl-alluog yr ymner|thodd efe.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Efe a r&ecirc;d yn y gwddf iddo ef: trwy dewdwr torrau ei dariannau.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Canys t&ocirc;dd efe ei wyneb ai fra&s;der: ac a wnaeth dyrch [o floneg] ar [ei] dynewyn.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A thrigodd mewn dina&s;oedd wedi eu di|ni&s;trio, [a] thai anghyfanneddol: y rhai oe|ddynt barod [i fod] yn garneddau.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ni chyfoethoga efe, ni pheru ei olud ef ychwaith: ac nid yme&s;tyn eu perffeithrwydd hwy ar y ddaiar.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Nid ymedu efe allan o dywyllwch, y fflam a wywa ei frig ef: ac efe a ymedu trwy y&s;pryd ei enau ef.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ni chr&ecirc;d [yr hwn] a dwylled drwy ofe|redd, mai oferedd fydd ei obr ef.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Efe a dorrir ymmaith cynn ei ddydd: ai gangen ni la&s;&s;&acirc;.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Efe a ddihidla ei rawn &s;urion fel gwin|wydden: ac a fwrw ei flodeun fel oli-wydden.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Canys cynnulleidfa rhacrith-w&ycirc;r <HI>&s;ydd</HI> vnic: a th&acirc;n a y&s;&s;a lue&s;tai gwobr-w&ycirc;r.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> O herwydd eu bol hwy a ddarparc dwyll, gan ymddwyn gofid, ac e&s;cor ar anwi|redd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y rhagoriaeth oedd rhwng naturiaeth Iob, a naturi|aeth ei gyfeillion. 7 Iob yn dangos pa &s;awl am|ryw ddrychineb a ddigwydda&s;e iddo ef. 19 Ac yn cymmeryd Duw yn dy&s;t oi ddiniweidtra.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Iob a attebodd, ac a ddywedodd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Clywais fel hyn lawer [gwaith:] cy&s;&s;ur-w&ycirc;r gofidus [ydych] chwi oll.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Oni [cheir] diwedd ar eiriau ofer&lpunctel; neu pa beth &s;ydd yn dy gryfhau di i atteb?</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A ddywedwn i fel chwithau, pe bydde eich enaid chwi yn lle fy enaidi, a gydiwn i &acirc; chwi mewn geiriau&lpunctel; a e&s;cydwn i fy mhen ar|noch chwi&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Mi a'ch cy&s;&s;urwn chwi a'm genau: a &s;ymmudiad fyng-wefu&s;au a luddie [eich go|fyd.]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Os llefaraf i, nid e&s;mwyth&acirc; fy nolur: ac os peidiaf, nid llai fyng-ofid.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond yn awr efe a'm blinodd i: anrheithi|ai&s;t fy holl gynnulleidfa.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A chroen-grychu o honot fi oedd yn de|&s;tiolaeth: fyng-hulni a gododd yn fy erbyn, efe a de&s;tiolaetha yn fy wyneb.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ei ddigllondeb ef [a'm] rhwygodd, ac e|fe am gwrthwynebodd, efe a e&s;cyrnygodd ai ddannedd arnaf: fyng-wrthwynebwr a flaen|llymmodd ei lygaid yn fy erbyn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Hwy a leda&s;ant ei &s;afnau yn fy erbyn, taraw&s;ant fyng-hernau yn ddremygus: ym|ga&s;cla&s;ant yng-hyd yn fy erbyn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Duw a'm caeuodd gyd a'r anwir: ac a'm tr&ocirc;dd i ddwylo 'r annuwolion.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yr oeddwn yn oludog, ond efe a'm cy|&s;tuddiodd, ac a ymaflodd yn fyng-wddf, ac a'm drylliodd yn chwil-friw: ac a'm cododd fi yn n&ocirc;d iddo ei hun.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ei &s;aethyddion ef &s;y yn fy amgylchu, y mae efe yn hollti fy arennau, ac nid ydyw efe yn arbed, y mae efe yn tywallt fy mu&s;tl ar y dda|iar.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y mae efe yn fy rhwygo a rhwygiad ar rwygiaid: y mae efe yn rhedeg yn fy erbyn fel cawr.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gwn&icirc;ais &s;achlen ar fyng-hroen: ac ha|logais fyng-horn mewn pridd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Fy wyneb &s;y cyn futtred a'r clai gan &wcirc;ylo: a chy&s;cod marwolaeth [&s;ydd] ar fy am|rantau,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Er nad [oes] gam yn fy nwy-law: a [bod] fyng-weddi yn b&ucirc;r.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O ddaiaren na orchguddia di fyng|waed: ac na fydded lle i'm gwaedd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Wele hefyd yn awr fy nh&ycirc;&s;t yn y ne|foedd: a'm te&s;tiolaeth-&wcirc;r yn yr vchelder.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Fyng-hyfeillion [ydynt] gymmen [i'm herbyn:] fy llygad a ddiferodd [ddagrau] wrth Dduw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> [O na] chai g&wcirc;r ymry&s;ymmu a Duw, fel mab d&ycirc;n ai gyfaill.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys [fy] ychydig flynyddoedd a dda|ethant: ac mi a rodiaflwybr [ar hyd yr hwn] ni ddychwelaf.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<PB N="210" REF="227">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iob yn amddeffyn ei ddiniweidtra. Iob yn ewylly&s;io cael barn-gyfiawn am ei fuchedd. 5 Ac yn cwyno faint ei adfyd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Fy chwythad a lygrwyd, fy nyddiau a ddiffo|ddwyd, beddau [&s;y] barod i mi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Onid gwatwar-w&ycirc;r [ydynt] gyd a'm fi&lpunctel; a'm llygad &s;ydd yn aros yn eu chwerwedd hw|ynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Caniadh&acirc; atolwg gyd-fachnio a mi: pwy [ydyw] efe [a] deru ei law yn fy llaw i?</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys cuddiai&s;t eu calon hwynt oddi wrth ddeall: am hynny ni dderchefi di [hwynt.]</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr hwn a ddywed weniaith iw gyfeillion, llygaid ei feibion ef a ballant.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yn ddiau efe a'm go&s;ododd yn ddihareb i'r bobl, fel y byddwn yn watwargerdd oi blaen hwynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny y crychodd fy llygad gan ddig|llonedd: [y mae] fy aelodau oll fel cy&s;cod.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y rhai iniawn a &s;ynnant am hynn: a'r di|niwed a ymgyfyd yn erbyn y rhagrithw&ycirc;r.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y cyfiawn a ddeil ei ffordd: a'r gl&acirc;n ei ddwylaw a chwanega gryfdwr.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ond dychwelwch chwithau oll, a deu|wch atolwg: ac ni chafi [&wcirc;r] doeth yn eich plith chwi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fy nyddiau aethant heibio, fy amcanni|on a dynned ymmaith: [a] meddyliau fyng-ha|lon.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Go&s;odant nos liw dydd, a'r goleuni cyfa|gos yn dywyllwch.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Er a ddi&s;gwiliaf, y bedd [fydd] t&ycirc; i mi: mewn tywyllwch y cyweiriaf fyng-wely.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gelwais ar y pwll, ty di [yw] fy-nhad: [ac] ar y pryf, fy mam a'm chwaer [wyt.]</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A pha l&ecirc; yn awr [y mae] fyng-obaith&lpunctel; pwy hefyd a genfydd fyng-oglud?</P>
<P N="16"><HI>16</HI> [Fyng-obaith] a dde&s;cyn gyd a mi i'r bedd: cyd-orphywy&s;wn yn y ll&wcirc;ch.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Bildad yn beio ar Iob am dybied yn well o honaw ei hu~ nag oi gyfeillion. 5 Ac yn mynegu trychineb yr an|nuwiol, gan feddwl mai y cyfryw vn oedd Iob.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">ABildad y Suhiad a attebodd, ac a ddywe|dodd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pa [bryd] y derfydd eich ymadrodd&lpunctel; y&s;tyriwch, wedi hynny ninneu a lefarwn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pa ham y cyfrifed nyni fel anifeiliaid&lpunctel; [ac] yr ydym aflan yn eich golwg chwi&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O yr hwn &s;ydd yn rhwygo ei enaid yn ei ddigllondeb, ai er dy fwyn di y gadewir y ddai|ar&lpunctel; neu y &s;ymmudir craig allan oi ll&ecirc;?</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Goleuni 'r annuwolion a ddiffoddir yn hy|trach: a gwreichionen ei d&acirc;n ef ni lewyrcha.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Goleuni a dywylla yn ei lue&s;t&ycirc; ef: ai lu|&s;ern a ddiffydd gyd ag ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Camrau ei gryfdwr ef a gyfyngir: ai gyngor ei hun ai bwrw ef i lawr.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys efe a ddanfonir i'r rhwyd erbyn ei draed: ac ar faglau y rhodia efe.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Magl a ymeifl yn ei &s;odl [ef:] gwilliad fydd tr&ecirc;ch nag ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Hoenyn a guddied iddo ef yn y ddaiar: ai ddalfa ar y llwybr.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Braw fydd yn ei frawychu ef o amgylch: ac yn peri iddo ef gymmeryd ei draed.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ei gryfdwr ef a fydd newynog: a thrueni [fydd] parod wrth ei y&s;tlys.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Efe a y&s;&s;a ei gryfdwr ei hun: angeu a fwrtu ei gryfdwr ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ei hyder ef a dynnir allan oi lue&s;t&ycirc;: a [hynny] ai harwain ef at frenin dychrynniadau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> [Arall] a drig yn ei lue&s;t ef, [canys] nid yr eiddo ef [ydyw:] brwm&s;tan a wa&s;cerir ar ei drigfa ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ei wraidd ef a &s;ychant oddi tanodd, ai frig ef a dorrir oddi arnodd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ei goffadwriaeth ef a gollir o'r ddaiar, ac ni [bydd] enwiddo ef ar wyneb yr heol.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Efe a wth&icirc;r allan o leuni i dywyllwch: efe a yrrir allan o'r b&ycirc;d.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ni [bydd] iddo ef fab, nac &wcirc;yr ym my&s;c ei bobl: ac ni bydd [vn] wedi adel yn fyw yn ei drig-fannau ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y rhai olaf a ryfedda&s;ant o herwydd ei ddydd ef: a'r rhai blaenaf a gaw&s;ant fraw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yn wir dymma drigleoedd yr anwir: ac dymma l&icirc; [y d&ycirc;n] nid edwyn Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iob yn yme&s;cu&s;odi wrth ei gyfeillion, 7 Yn cwyno rhac maint digofaint Duw yn ei erbyn ef, 21 Yn annog ei gyfeillion i do&s;turio wrtho ef, 25 Ac yn cymmeryd mawr gy&s;&s;ur o adgyfodiad y meirw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Iob a atebodd, ac a ddywedodd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pa hyd y cy&s;tuddiwch fy enaid? ac y blinwch fi &acirc; geiriau&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Deng-waith i'm gwradwydda&s;och, ac nid cywilydd gennych ymgaledu o honoch i'm herbyn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Hefyd pe [bydde] w&icirc;r bechu o honofi yn amryfus: gyd a mi y trige fy amryfu&s;edd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yn w&icirc;r os ymfawrygwch yn fy erbyn, ac [os] dannodwch fyng-wradwydd i mi,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gwybyddwch yn awr mai Duw a'm rhwy&s;trodd i, ac a'm rhwydodd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Os llefaf [rhac] traw&s;ter ni'm attebir: [os] gwaeddaf ni [chaf] farn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Efe a gaeodd fy ffordd fel nad elwyf tro|&s;odd: wele y mae efe yn go&s;od tywyllwch ar fy llwybrau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Efe a ddio&s;codd fyng-ogoniant oddi am danaf: ac a ddygodd ymmaich goron fy mhen.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y mae efe yn fy ne&s;truwio oddi amgylch ac yr ydwyf yn myned ymmaith: ac efe a &s;ym|mudodd fyng-obaith fel [diwreiddio] pren.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gwnaeth hefyd iw ddigofaint gynneu yn fy erbyn: ac a'm cyfrifodd iddo ei hun fel [vn oi] elynnion.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ei dorfoedd ef a ddaethant yng-hyd: ac a balmata&s;ant eu ffyrdd yn fy erbyn: ac a wer&s;|&s;ylla&s;ant o amgylch fy mhabell,</P>
<PB REF="228">
<P N="13"><HI>13</HI> Efe a bellh&acirc;odd fy mrodyr oddi wrthif: y rhai oeddynt yn fy adnabod hefyd a ymddiei|thria&s;ant oddi wrthif.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Fyng-hyfne&s;af a beidia&s;ant [a mi,] a'r rhai oedd o'm cydnabod a'm anghofia&s;ant.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y rhai oedd yn trigo yn fy nh&ycirc;, a'm mor|wynion &s;y 'n fyng-hyfrif yn ddieithr: alltud yd|wyf yn eu golwg hwy.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gelwais ar fyng-wa&s;anaeth-wr, ac nid attebe efe, ac ymbiliais ag ef a'm genau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Dieithr oedd fy anabl i'm gwraig: er ymbil o honof [a hi] er mwyn fy mhlant cnawdol.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Plant hefyd a'm diy&s;tyrant: [pan] god|wyf, dywedant i'm herbyn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Fy holl gyfrinach-w&ycirc;r fy 'n fy ffieiddio: a'r rhai a gerais a droe&s;ant yn fy erbyn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Fy e&s;cyrn a lynodd wrth fyng-hroen, ac wrth fyng-nhawd: &acirc; chroen fy nannedd yn vnic y diengais i.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Trugarhewch wrthif, trugarhewch wr|thif chwychwi fyng-hyfeillion: canys llaw Dduw a gyffyrddodd a mi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pa ham yr ydych chwi yn fy erlid i fel Duw? heb gael digon ar fyng-nhawd&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Oh nad y&s;crifennid fyng-eiriau yn awr: &ocirc; na orgrephid hwynt mewn llyfr.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Oh nad &s;crifennid hwynt mewn carreg dros byth: a phin o haiarn, ac a phlwm.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ond myfi a wn fod fy mhryn-wr yn fyw ac y cyfodir o'r diwedd ar y ddaiar.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac wedi gwi&s;co fyng-broen hwn y caf fi weled Duw yn fyng-nhawd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yr hwn a gaf fi fy hun ei weled: a'm lly|gaid ai gwelant [ef] ac nid arall: [wedi] i'm arennau ddarfod ynof.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Eithr chwi a ddylech ddywedyd, pa ham yr erlidiwn ef&lpunctel; canys gwreiddin gair a gaed ynof.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ofnwch am danoch rhac y eleddyf, ca|nys [y mae] digofaint yn erbyn anwireddau y cleddyf: fel y gwybyddech [fod] barn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Zophar yn dangos trychineb yr annuwiol, megis pe bua&s;e adfyd lob am annuwioldeb.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Zophar y Naamathiad a attebodd, ac a ddywedodd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Am hynny y mae fy meddyliau yn peri i mi atteb: ac am [hynny] y [mae] brys arnaf.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr ydwyf yn clywed cerydd gwradwydd|us gennif: ond y mae y&s;pryd fy neall yn peri i mi atteb.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A wyddo&s;t ti hyn erioed&lpunctel; er pan o&s;ododd [Duw] dd&ycirc;n ar y ddaiar&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Mai gorfoledd yr annuwolion [&s;ydd] dros ychydig [am&s;er:] a llawenydd y rhagrithw&ycirc;r dros funud awr.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pe cyrhaedde ei odidawgrwydd ef i'r ne|foedd: a phe chyffyrdde ei benn ef a'r wybren,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Efe a gollir yn dragywydd fel ei dom: y rhai ai gwelant ef a ddywedent, pa le y mae efe&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Efe a eheda megis breuddwyd, fel na|cheir ef: ac efe a ff&ycirc; fel gweledigaeth y nos.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y llygad ai gwelodd ef ni chwanega [ei weled:] ai l&ecirc; ni chenfydd ef mwy.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ei feibion ef a fodlonant dlodion: ai ddwy-law ef a roddant adref ei olud ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ei e&s;cyrn ef &s;y 'n llawn [o bechod] ei ieuengctid: a hwnnw a orwedd gyd ag ef yn y pridd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Os bydd drygioni yn felus yn ei enau ef: efe a g&ecirc;la hwnnw dan ei dafod.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Efe a arbed hwnnw, ac ni &acirc;d efe hwnnw: eithr efe a attal hwnnw o fewn taflod ei enau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ei fwyd a dr&ycirc; yn ei emy&s;caroedd ef: bu&s;tl a&s;piaid [fydd] oi fewn ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Efe a lyngcodd gyfoeth, ond efe ai chw|da: Duw ai tynn allan oi fol ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Efe a &s;ugna wenwyn a&s;piaid: tafod gwiber ai lladd ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ni chaiff efe edrych ar ffrydau, afonydd, [ac] aberoedd o f&ecirc;l, ac ymenin.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y mae efe yn rhoddi llafur adref heb ei fwynhau: fel golud a gyfnewidie efe, ac heb gael llawenydd o honaw.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys drylliodd, a gadawodd dlodion: &s;clyfaethodd d&ycirc;, ac nid ad adailadodd efe hwnnw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> O blegit nid adnabu efe [ddim] heddy|chol oi fewn: ni ddiangc efe ai ddymuniad [ganddo.]</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ni [bydd dim] gweddill oi fwyd ef: am hynny ni ddi&s;gwilir am ei dd&acirc; ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pan gyflawnir ei ddignoldeb ef, cy|fyng [fydd] arno: llaw pob blinderoc a ddaw yn ei erbyn ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> [Pan] fyddo efe ar lenwi ei fol, Duw a ddenfyn yn ei erbyn ef angerdd ei ddigofaint: ac ai glawia [hi] arno ef ym my&s;c ei fwyd ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Efe a ff&ycirc; oddi wrth arfau o haiarn: b&wcirc;a o dd&ucirc;r ai trywana ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Efe a dynn [gleddyf,] a [hwnnw] a ddaw allan oi gorph ef, a gloiw-lafn allan oi fu&s;tl ef: [felly] y daw dychryn arno ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Pob tywyllwch [a fydd] guddiedic yn ei ddirgeloedd ef, t&acirc;u heb ei chwythu ai hy&s;&s;a ef: yr hyn a weddillir yn ei lue&s;t&ycirc; ef a ddrygir.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Y nefoedd a ddatcuddiant ei anwiredd ef: a r ddaiar a gyfyd yn ei erbyn ef.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ffrwyth ei d&ycirc; ef a &s;ymmud: hwy a redant i ffordd yn nydd ei ddigofaint ef.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Dymma ran d&ycirc;n annuwiol gan Dduw: a'r etifeddiaeth [yr hon a gaiff] efe gan Dduw am ei ymadrodd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iob yn atteb Zophar ai gyfeillion gan ddangos y bydd gwyn-fyd yn fynych i'r annuwiol, ac adfyd i'r Du|wiol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Iob a attebodd, ac a ddywedodd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gan wrando gwrandewch fy yma|drodd: a bydd hyn [yn] lle eich cy&s;&s;ur [imi.]</P>
<PB N="211" REF="228">
<P N="3"><HI>3</HI> Dioddefwch fi, a minne a lefaraf: ac we|di i mi ddywedyd, gwatwar dithe.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A ydwyfi [yn gwneuthur] fyng-h&wcirc;yn wrth ddyn&lpunctel; ac os [ydwyf,] pa ham na bydd cy|fyng ar fy y&s;pryd&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Edrychwch arnaf, a &s;ynnwch: a go&s;od|wch [eich] llaw ar [eich] genau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr pan gofiwyf [fy hun,] yna y &s;ynna arnaf: a dychryn a ymeifl yn fyng-nhawd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pa ham y mae 'r annuwolion yn byw, yn heneiddio, ac yn cryfhau [mewn] cyfoeth&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eu h&acirc;d hwy [&s;ydd] &s;afadwy oi blaen gyd &acirc; hwynt: ai hiliogaeth yn eu golwg hwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eu tai hwynt [&s;y mewn] heddwch a|llan o ofn: ac nid [ydyw] gwialen Duw ar|nynt hwy.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y mae ei darw ef yn cyfloi, ac ni chyll ei h&acirc;d: ei fuwch ef a fwrw l&ocirc; yn rhwydd, ac nid er|thyla hi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Danfonant allan eu rhai bychain fel de|faid: ai bechgyn a neidiant.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Cymmerant dympan a thelyn: a lla|wenychant wrth lais organ.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Treuliant eu dyddiau mewn daioni: ac yn ebrwydd de&s;cynnant i'r bedd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Dywedant hefyd wrth Dduw, cilia oddi wrthym: canys ni fynnwn adnabod dy ffyrdd di.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pa beth [ydyw] 'r Holl-alluog fel y gwa&s;anaethem ef&lpunctel; a pha fudd [fydd] i ni pan weddiom arno ef&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Wele nid [ydyw] eu ffynniant hwy yn eu llaw eu hun: pell fyddo cyngor yr annuwo|lion oddi wrthif fi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Pa &s;awl gwaith y diffydd cannwyll yr annuwolion, ac y daw eu dini&s;tr arnynt hwy? [ac] y rhanna [Duw] ofidiau yn ei ddig&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Byddant hwy fel gwellt o flaen gwynt: ac fel m&acirc;n-us yr hwn a gippia y corwynt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Duw a guddia ei anwiredd iw feibion: [ac] efe a d&acirc;l iddo fel y gwypo.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ei lygaid ef a welant ei ddini&s;tr ei hun: ac efe a &ycirc;f o ddigofaint yr Holl-alluog.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys pa wynfyd &s;ydd ganddo ef yn ei d&ycirc; ar ei &ocirc;l, pan gwttogir rhifedi ei fi&s;oedd ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A ddy&s;c dyn &wcirc;ybodaeth i Dduw&lpunctel; gan ei fod yn barnu y rhai vchaf?</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y naill &s;ydd yn marw yn ei gyflawn berffeithrwydd: ac efe ei gyd yn e&s;mwyth, ac yn heddychol.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ei gelyrnau ef &s;y yn llawn llaeth: a m&ecirc;r ei e&s;cyrn ef [ydynt] iraidd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A'r llall [&s;ydd] yn marw mewn blin|der: ac ni fwyt&acirc;dd mewn hyfrydwch.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Hwynt a orweddant yng-h&ycirc;d yn y pridd: a'r pryfed a doant tro&s;tynt hwy.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Wele mi a adwen eich meddyliau: a'r bwriadau 'r ydych chwi yn eu dychymmygu ar gam yn fy erbyn.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys dywedwch, pa l&ecirc; [y mae] t&ycirc; y pendefig&lpunctel; a pha l&ecirc; [y mae] llue&s;t&ycirc; anueddau 'r annuwolion?</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Oni ofynna&s;och chwi i'r rhai oeddynt yn myned heibio rhyd y ffordd: ac oni chydna|byddwch chwi eu harwyddion hwy?</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Canys yn nydd trueni yr attelir y drygi|onus: yn nydd cynddaredd y dygir hwynt a|llan.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Pwy a fynega ei ffordd ef yn ei &wcirc;ydd ef&lpunctel; pwy a d&acirc;l iddo ef fel y gwnaeth?</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yntef a ddygir i'r bedd, ac a erys mewn twrr [o bridd.]</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Y mae priddellau y dyffryn yn f&ecirc;lus ganddo ef, ac efe a dynn bob d&ycirc;n ar ei &ocirc;l: megis [yr aeth] oi flaen [rai] aneirif.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Pa fodd gan hynny y cy&s;&s;urwch fi ag o|feredd: canys camwedd a adawed [yn] eich a|tebion chwi&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="22" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Eliphaz yn teuru mai am ei annuwioldeb y co&s;pa&s;id lob, 6 Gan roddi yn ei erbyn ef fod yn anrhuga|rog i bob math ar ddyn, ai fod efe yn ammau rha|gluniaeth Duw, ai lywodraeth. 21 Yna y mae E|liphaz yn cynghori lob i edifarhau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN A Eliphaz y Themaniad a attebodd, ac a ddywedodd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A wna g&wcirc;r le&s;&s;&acirc;d i Dduw&lpunctel; iddo ei hun yn hytrach y gwna y &s;ynhwyrol le&s;&s;&acirc;d.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ai digrifwch [ydyw] i'r Holl-alluog pan ymgyfiawnhech&lpunctel; neu ai &ecirc;lw [ydyw] pan ber|ffeithiech di dy ffyrdd?</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ai rhac dy ofn y cerydda efe dydi: [neu] yr aiff efe gyd &acirc; thi i farn?</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Onid ydyw dy ddrygioni di yn aml&lpunctel; ac heb ddiwedd ar dy anwireddau&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys cymmerit &wcirc;y&s;tl gan dy frodyr yn ddiachos: a dio&s;cit ddillad y rhai noethion.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ni roddit ddwfr iw yfed i'r lluddedic: a thi a attelit fara oddi wrth y newynoc.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y ddaiar hefyd oedd eiddo y g&wcirc;r cadarn: yr anrhydeddus a drige ynddi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Danfonit ymmaith wragedd gweddwon yn wag-law: a breichiau y rhai ymddifaid a ddryllit ti.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny [y mae] maglau o'th am|gylch: ac y mae ofn yn dy ddychrynu di yn ddi&s;ymmwth:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Neu dywyllwch rhac gweled o honot: a llawer o ddyfroedd a'th orchguddiant.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Onid [ydyw] Duw yn vchelder y ne|foedd&lpunctel; gwel hefyd benn y &s;&ecirc;r mor vchel ydynt hwy.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A ddywedi di gan hynny, pa fodd y g&wcirc;yr Duw? a farn efe drwy dywyllwch?</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y cwmylau [ydynt] loches iddo ef, ac ni wel: ac y mae efe yn rhodio [ar] gylch y ne|foedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A y&s;tyriai&s;t i lwybr y byd, yr hwn a &s;athrodd ofer-w&ycirc;r [arno&lpunctel;]</P>
<PB REF="229">
<P N="16"><HI>16</HI> Y rhai a dorrwyd pan nid [oedd] eu ham&s;er hwynt: afon a dywalltwyd ar eu &s;ylfa|en hwy.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Hwynt a ddyweda&s;ant wrth Dduw, ci|lia oddi wrthym: a pha beth a wnaeth yr Holl alluog iddynt hwy&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac efe a lanwa&s;e eu tai hwy o ddaioni: am hynny pell [fyddo] cyngor yr annuwolion oddi wrthifi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y rhai cyfiawn a welant, ac a laweny|chant: a'r diniwed ai gwatwar hwynt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gan na thorred ymmaith ein &s;ylwedd ni: ac y&s;&s;u o'r t&acirc;n eu gweddill hwy.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ymarfer attolwg ag ef, a bydd heddych|lon: o hyn y daw i ti ddaioni.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Cymmer y gyfraith attolwg oi enau ef: a go&s;ot ei eiriau ef yn dy galon.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Os dychweli at yr Holl-alluog ti a adai|ledir: os &s;ymmudi anwiredd ym mhell oddi wrth dy lue&s;tai.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Go&s;odi [aur] mor aml a'r pridd: ac [aur] Ophir fel calle&s;tr yr afonydd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A'r Holl-alluog fydd yn amddeffyn i ti: a thi a gei amldra o arian.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Os yna 'r ymhoffi yn yr Holl-alluog: dithe a dderchefi dy wyneb at Dduw.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ti a weddii arno ef, ac efe a'th wrendu di: tithe a d&ecirc;li dy addunedau.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Pan ragluniech di beth, efe a &s;icrh&acirc; [hynny] i ti: a goleuni a lewyrcha ar dy ffyrdd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Pan o&s;tynger hwynt yna y dywedi, [caf] oruchafiaeth: canys efe a achub y go&s;tyn|gedic [ei] olwg.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Y diniwed a wareda yr ynys: a thrwy lendid dy ddwylaw di y gwaredir hi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="23" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iob yn atteb ei fod yn ewylly&s;car i gymmeryd barn Duw, gan ddangos nad am annuwioldeb y daethe 'r adfyd hwnnw iddo ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Iob a attebodd, ac a ddywedodd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Er bod fy ymadrodd heddyw yn chw|erw: [a] bod fy nialedd yn drymmach na'm v|chenaid,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Oh nas adwaenwn, ac [nas] cawn ef: <HI>fel</HI> y deuwn at ei ei&s;teddfa ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dadleuwn ger ei fron ef: a llawnwn fyng-enau a rhe&s;ymmau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Mynnwn &wcirc;ybod [a pha] eiriau i'm hat|tebe: a mynnwn ddeall pa bech a ddywede efe wrthif.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A ymry&s;&ocirc;ne efe &acirc; mi ag helaethrwydd [ei] gadernid? na [wnai:] ond efe a o&s;ode [nerth] ynof.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yno 'r iniawn a ymry&s;ymme ag ef: ac mi <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> ddiangwn byth gan fy marn-wr.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Wele [os] ym mlaen yr &acirc;f nid ydyw efe [yno: os] yn &ocirc;l hefyd, nid ydwyf yn ei ganfod ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> [Os] ar y llaw a&s;&s;wy lle y mae efe yn gweithio ni chanfyddaf [ef:] [os] ar y llaw ddehau, y mae efe yn ymguddio, fel na chaf [ei] weled.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ond efe a edwyn fy ffordd, y mae efe yn fy mhrofi, myfi a &acirc;f allan fel aur.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fy nhroed a ddilyn ei gerddediad ef: cedwais ei ffordd ef, ac ni &wcirc;yrais.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Nid ydwyf y chwaith yn cilio oddi <HI>wrth</HI> orchymyn ei wefu&s;au ef: hoffais eiriau ei enau ef yn fwy n'am harferol [ymborth.]</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y mae efe hefyd yn vn [air,] a phwy ai tr&ycirc; ef&lpunctel; y mae ei enaid ef yn chwennychu, ac efe a gyflawna.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys efe a gyflawna 'r hyn a orchy|mynnodd efe am danafi: ac [y mae] ganddo ef lawer o'r fath bethau a hyn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny y dychrynais rhag ei ofn ef: y&s;ty riais, ac ofnais rhagddo ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys Duw a feddalh&acirc;odd fyng-halon: a'r Holl-alluog a'm dychrynodd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O herwydd na thorrwyd fi ymmaith o flaen tywyllwch: ac [na] chuddiodd efe niwl o'm g&wcirc;ydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="24" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iob yn dangos na wyr y rhai duwiolaf mo ddirgelwch barnedigaethau Duw, onid ei fod efe pan fynno, ar modd a fynno yn co&s;pi y drygionus: a hynny o'r di|wedd yn ddigon dwys.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PA ham na chuddid yr am&s;eroedd gan yr Holl-alluog&lpunctel; fel nas rhac-wele y rhai y|dynt yn ei adnabod ef ei ddyddiau ef&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y mae [rhai] yn &s;ymmudo cerfynau: yn &s;clyfaethu defaid, ac yn ymborthi [arnynt.]</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y maent yn gyrru a&s;&s;ynnod yr ymddifad ymmaith: maent hwy yn cymmeryd &ycirc;ch y wraig weddw ar wy&s;tl.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Maent hwy yn gwneuthur i'r anghenog droi allan o'r ffordd: [am hynny] clodion y dda|iar a gyd-lecha&s;ant [rhagddynt.]</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Wele y maent [fel] a&s;&s;ynnod gwylltion yn yr anialwch, yn myned allan iw gwaith gan gei&s;io &s;clyfaeth yn foreu: y diffaethwch [&s;ydd yn dwyn] iddynt fwyd, [ac] iw plant.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Medant y maes yr hwn nid yw eiddynt: a gwin-llan yr annuwiol a ga&s;clant hwy yn ddi|weddar.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gwnant [i'r] tlawd leteu yn noeth heb ddillad: ac heb wi&s;c mewn oerni.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gwlychant gan lifeiriant mynyddoedd: ac o ei&s;ieu diddo&s;rwydd cofleidiant graig.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Tynnant yr ymddifad oddi wrth y fron: cymmerant wy&s;tl gan y tlawd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gwnaethant [iddo ef] fyned yn noeth heb ddillad: a dyga&s;ant ddyrneidiau [lloffa] y rhai newynog.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y rhai &s;y yn gwneuthur olew rhwng eu parwydydd: [ac] &s;y yn &s;athru y cafnau gw&icirc;n ydynt yn &s;ychedic.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y mae gw&ycirc;r yn griddfan o'r dref: ac y mae eneidiau y rhai lladdedic yn gweiddi, ac ni e&s;id Duw ddial.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y rhai hynny &s;y ym mhlith y rhai ydynt yn gwrth wynebu goleuni, nid ydynt hwy yn adnabod ei ffyrdd ef: nid ydynt yn aros yn ei lwybrau ef.</P>
<PB N="212" REF="229">
<P N="14"><HI>14</HI> Gyd a'r goleuad y cyfyd y lleiddiad, ac y lladd efe y tlawd, a'r anghenog: a'r n&ocirc;s y bydd efe fel lleidr.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A llygad y godineb-wr &s;ydd yn gwilied y cyfnos gan ddywedyd, ni chaiff llygad fyng|weled: ac efe a e&s;yd h&ucirc;g ar ei wyneb.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y maent hwy yn cloddio trwy dai mewn tywyllwch: [y rhai] a noda&s;ant iddynt eu hu|nain liw dydd, nid adwaenent hwy oleuni.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys cy&s;cod marwolaeth [ydyw]y bo|rau iddynt hwy eu gyd: dychryn cy&s;cod marw|olaeth [yw] os gwybydd [neb.]</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y&s;cafn ydyw ['r anuwiol] ar wyneb y dyfroedd, melltigedic ydyw eu rhan-dir hw&ycirc; ar y ddaiar: ni thr&ycirc; efe ei wyneb [at] ffordd y gwin-w&ycirc;dd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Fel y mae &s;ychdwr, a gwres yn cippio dyfroedd eira: [felly y cippia] y bedd [y rhai] a becha&s;ant.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y to&s;turiol ai gollwng ef dros gof, melus gan y pryf ef, ni chofiir ef mwy: felly y dryllir anwiredd fel pren.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y mae efe yn dryllio yr amhlantadwy [yr hon] ni phlanta: ac nid ydyw efe yn gwneu|thur daioni i'r wraig weddw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ar y mae efe yn tynnu rhai cedyrn wrth ei nerth: [pan] gododd efe nid oedd [neb] ddio|gel oi enioes.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Er rhoddi iddo fod mewn diofalwch: etto [y mae] ei lygaid ef ar eu ffyrdd hwy.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Hwyntwy a dderchafwyd ychydig, c a ddarfuant hefyd, hwynt a o&s;tyngwyd, ac a e&s;|cydwyd i lawr fel pawb [eraill:] ac a dorr w|yd ymmaith fel pen twy&s;en.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac onid [ydyw hyn] yn awr, pwy a'm gwnaiff i yn gelwyddoc&lpunctel; ac a e&s;yd fy ymadrodd yn ddiddym?</P>
</DIV3>
<DIV3 N="25" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Bildad yn dangos na ddichon Iob, na neb arall ymgy|&s;tadlu a mawredd, ac a phuredd Duw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Bildad y Suhiad a attebodd, ac a ddy|wedodd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Arglwyddiaeth, ac ofn [&s;ydd] ganddo ef: y mae efe yn gwneuthur heddwch yn ei vchelder.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A oes gyfrif oi dorfoedd ef&lpunctel; ac ar bwy ni chyfyd ei oleuni&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pa fodd y cyfiawnheuir d&ycirc;n [os cy&s;tedlir ef] a Duw? a pha fodd y bydd yr hwn a aned o wraig yn b&ucirc;r&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Wele hyd yn oed y lleuad, ac ni lewyrcha hi: a'r &s;&ecirc;r nid ydynt b&ucirc;r yn ei olwg ef:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pa faint llai d&ycirc;n [yr hwn &s;ydd] bryf: a mab d&ycirc;n [yr hwn &s;ydd] abwydyn&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="26" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iob yn dangos ei fod ef yn cydnabod gallu Duw yn gy|&s;tal a Bildad, neu arall, gan ddwyn llawer o re&s;ym|mau i brofi hynny.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Iob a attebodd, ac a ddywedodd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pwy a gynnorthwyai&s;t ti&lpunctel; ai yr di|nerth&lpunctel; a achubai&s;t ti y braich [&s;ydd] heb gader|nid&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pa fodd y cynghorai&s;t ti yr annoeth? ac y mynegai&s;t re&s;wm yn aml?</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Wrth bwy y mynegai&s;t yr ymadroddi|on&lpunctel; ac enaid pwy a ddaeth allan o honot ti.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> [Pethau] wedi meirw a lunn&icirc;r oddi tann y dyfroedd, a'r rhai &s;ydd yn trigo ynddynt hwy.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y mae vffern yn noeth ger ei fron ef: ac nid oes d&ocirc; ar dde&s;truw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y mae efe yn tanu y gogledd ar wag-le: y mae efe yn crogi y ddaiar ar ddiddim.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y mae efe yn rhwymo dyfroedd yn ei gwmylau: ac nid ydyw 'r cwmwl yn hollti ta|nynt hwy.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y mae efe yn attal wyneb [ei] or&s;edd|faingc: y mae efe yn tanu ei gwmwl arni hi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Efe a amgylchynodd derfyn a go&s;odedic ar wyneb y dyfroedd: hyd orphenniad goleuni, a thywyllwch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y mae colofnau y nefoedd yn e&s;cwyd: ac yn crynu rhac ei gerydd ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Efe a o&s;t&ecirc;godd y m&ocirc;r ai nerth: ac a da|rawodd [ei] falchter ai ddoethineb.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Efe a addurnodd y nefoedd ai y&s;pryd: ei law ef a luniodd y &s;arph dorchoc.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Wele dymma rannau ei ffyrdd ef, ac morr fychan [ydyw] 'r peth yr ydym ni yn ei glywed am dano ef&lpunctel; ond pwy a ddeall dar&acirc;nau ei gadernid ef&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="27" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Perffeithrwydd Iob: 7 Diwedd ei wrthwyneb-wyr ef. 12 A dialedd y rhai annuwiol oll.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Iob a barablodd eil-waith, ac a ddywe|dodd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y mae Duw yn fyw [yr hwn] a &s;ymmu|dodd fy marn: a'r Holl-alluog [yr hwn] a ofi|diodd fy enaid.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Etto tra [fyddo] fy enaid ynof: ac y&s;pryd Duw yn fy ffroenau,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ni ddywed fyng-wefu&s;au anwiredd: ac ni thraetha fy nhafod dwyll.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Na ato Duw i mi eich cyfiawnhau chwi: oni threngwyf ni &s;ymmudaf fy mherffeithrw|ydd oddi wrthif.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yn fyng-hyfiawnder yr ymeflais, ac nis gollyngaf hi: ni wradwydda fyng-halon [fi] byth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Bydd fyng-elyn fel yr annuwiol: a'r hwn fydd yn codi yn fy erbyn fel yr anwir.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys pa obaith [&s;ydd] i'r rhagrithiwr er elwa o honaw ef, pan dynno Duw ei enaid ef allan&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A wrendu Duw ei lef ef, pan dd&ecirc;lo cy|fyngder arno ef&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A ymlawenycha efe yn yr Arglwydd&lpunctel; a eilw efe Dduw bob am&s;er&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Myfi a'ch dy&s;caf chwi am allu Duw: ni chelaf yr hyn &s;ydd gan yr Holl-alluog.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Wele chwychwi chwychwi oll a wel|&s;och: a pha ham yr ydych chwi felly yn of&ecirc;ra
<PB REF="230">[mewn] oferedd&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dymma ra~n d&ycirc;n annuwiol gyd a Duw: ac etifeddiaeth y rhai traws [yr hon] a gafant hwy gan yr Holl-alluog.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Os ei feibion ef a amlheuir [hwynt hwy a amlheuir] i'r cleddyf: ai hiliogaeth ef ni ddi|gonir &acirc; bard.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ei weddillion ef a gleddir ym marwola|eth: ai wragedd gweddwon ni &wcirc;ylant.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Os pentyrra efe arian fel pridd: ac os paratoa efe ddillad fel clai,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Efe a barat&ocirc;a, ond y cyfiawn a wi&s;c: a'r arian, y cyfiawn [ai] cyfranna.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Efe a adailadodd ei d&ycirc; fel gwyfn, ac fel b&wcirc;th [yr hwn] a wnai y gwili-&wcirc;r.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y cyfoethog a h&ucirc;na, ac nis cleddir, [vn a egyr ei lygaid, ac ni [bydd] efe.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Dychrynniadau ai goddiweddaut ef fel dyfroedd: corwynt ai cippia ef liw n&ocirc;s.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y dwyrein-wynt ai cymmer ef i ffordd, ac efe a aiff ymmaith: ac ai teifl ef fel corwynt allan oi l&ecirc;.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ie [Duw] a deifl arno ef, ac nid arbed: gan ffoi efe a ff&ycirc; rhag ei law ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> [Pob dyn] a g&ucirc;r ei ddwylaw arno ef: ac a chwibana arno ef allan oi l&ecirc;.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="28" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iob yn dangos morr anfeidrol yw doethineb Duw, ac anhaw&s;ed ei holrhein hi allan.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DIau fod gwythien i'r arian: a lle i'r aur [yr hwn] a doddant hwy.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Haiarn a dynnir allan o'r pr&icirc;dd: ac [allan] o'r garreg y toddir pr&ecirc;s.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> [Duw] &s;ydd yn go&s;od terfyn ar dywyll|wch, ac yn chwilio allan bob perffeithrwydd: [hyd yn oed] y meini [a guddiwyd mewn] ty|wyllwch, a chy&s;cod angeu.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y mae yr afonydd yn torri allan yn erbyn y trigolion, [a'r dyfroedd] dyfnion vwch na d&ycirc;n a gilia&s;ant.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y ddaiaren o'r hon y daw bara allan, y croi|wyd megis t&acirc;n tani.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ei cherrig hi [a fyddant] l&ecirc; i Saphir: ai phriddellau yn aur.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Llwybr [yw hwn] nid adnabu aderyn ef: ac ni chanfu llygad barcud ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr hwn ni &s;athrodd cenawon llew: nid a|eth h&ecirc;n lew tro&s;to ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y mae efe yn e&s;tyn ei law ac y galle&s;tr: y mae efe yn dymchwelyd mynyddoedd o'r gwr|aidd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y mae efe yn peri afonydd dorri allan o'r creigiau: ac y mae ei lygad ef yn gweled pob peth gwerthfawr.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y mae efe yn rhwymo 'r afonydd rhag llifo: ac y mae efe yn dwyn dirgelwch allan i'r goleuni.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O ba le gan hynny y ceir doethineb&lpunctel; a pha le y mae trigle deall&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ni &wcirc;yr d&ycirc;n beth a d&acirc;l hi: ac ni cheir hi yn nhir y rhai byw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y mae 'r dyfnder yn dywedyd, nid [yd|yw] hi ynofi: ac y mae 'r m&ocirc;r yn dywedyd, nid [ydyw hi] gyd a myfi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ni cheir hi er a&ucirc;r p&ucirc;r: ac ni ellir pwy&s;o ei gwerth hi o arian.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ni chyffelybir hi i'r aur o Ophir: nac i'r Onix gwerthfawr, nac i'r Saphyr.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Nid aur nac Adamant ai cy&s;tadla hi: na lle&s;tr o aur dilin [fydd] gydwerth iddi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ni chofir y Cwrel, na'r Gabis, canys [gwell yw] caffaeliad doethineb na gemmau.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ni ellir cyffelybu y Topaz o Ethiopia iddi hi: ni chyd-bri&s;&s;ir hi ag aur p&ucirc;r.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gan hynny o ba l&ecirc; y daw doethineb&lpunctel; a pha l&ecirc; y mae mangre deall&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys hi a guddied oddi wrth lygaid pob d&ycirc;n byw: a hi a guddiwyd oddi wrth ehedi|aid y nefoedd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Colledigaeth, a marwolaeth &s;ydd yn dy|wedyd: ni a glyw&s;om a'n clu&s;tiau &s;&ocirc;n am da|ni hi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Duw [yn vnic] &s;ydd yn deall ei ffordd hi: ac efe a edwyn ei lle hi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys y mae efe yn edrych ar eithafoedd y ddaiar: y mae efe yn gweled dann yr holl ne|foedd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Wrth wneuthur pwys i'r gwynt: pan bwy&s;odd efe y dyfroedd mewn me&s;&s;ur.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Pan wnaeth efe derfyn i'r glaw: a ffordd i fellt tar&acirc;nau.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna efe ai gwelodd hi, ac ai mynegodd hi: efe ai paratodd hi, a hefyd efe ai chwiliodd hi allan.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac wrth dd&ycirc;n efe a ddywedodd, wele ofn Duw &s;ydd ddoethineb: a chilio oddi wrth ddrwg &s;ydd ddeall.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="29" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iob yn hiraethu am y gwynfyd gynt. 12 Yn datcan ei fuchedd. 21 Ac yn mynegu ei barch.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Iob a barablodd trachefn, ac a ddywe|dodd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Oh na bawn i fel yn y mi&s;oedd o'r blaen: fel yn y dyddiau pan gadwe Duw fyfi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pan wnae efe iw oleuni lewyrchu vwch fy mhen: wrth oleuni yr hwn y rhodiwn drwy dy|wyllwch.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pan oeddwn yn nyddiau fy ieuengtid, ac ymgeledd Dduw ac fy mhabell.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pan [oedd] yr Holl-alluog etto gyd a mi: a'm llangciau o'm hamgylch.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pan olchid fy nhraed ag ymenyn: a [phan] dywallde y graig arnafi afonydd o olew.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan awn i allan i'r porth trwy 'r dref: parwn baratoi fy ei&s;teddfa yn yr heol.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Llangciau a'm gwelent, ac a ymguddient: a henuriaid a gyfodent, ac a &s;afent.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Tywy&s;ogion a attalient eu ymadroddion: ac a o&s;odent [eu] llaw ar eu genau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pendefigion cymmen a ymguddient: ai tafod hwy a lyne wrth daflod eu genau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys y glu&s;t [a'm] clywe a'm bendithie:
<PB N="213" REF="230">a'r llygad [a'm] gwele a de&s;tiolaethe o honof.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys gwaredwn y tlawd yr hwn a fy|dde yn gweiddi: a'r ymddifad, a'r [hwn] ni [by|dde] gynnorthwy-wr iddo.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Bendith y colledig a ddeue arnaf: a gw|nawn i galon y wraig weddw lawenychu.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&s;cwn gyfiawnder, a hithe a wi&s;ce am danafi: a'm barn [fydde] fel mantell, a cho|ron.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Llygaid oeddwn i'r dall: a thraed oedd|wn i'r cloff,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> T&acirc;d oeddwn i'r rhai anghenog: a'r c&wcirc;|yn [yr hwn] nid adwaenwn, a chwiliwn i allan.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Drylliawn hefyd gilddannedd yr anghy|fiawn: a gwnawn iddo ef fwrw 'r &s;clyfaeth all|an oi ddannedd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Am hynny y dywedwn, byddaf farw yn fy n&ycirc;th: a byddaf morr aml [fy] nyddiau a'r tywod.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Fyng-wreiddin [oedd] yn agored i'r dy|froedd: a'r gwlith a arho&s;odd yn fy mrig.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Fyng-ogoniant oedd &icirc;r gyd a mi: a'm b&wcirc;a a adnewydde yn fy llaw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Hwynt a wrandawent arnaf, ac a ddi&s;g|wilient: di&s;tawent am fyng-hyngor.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ar &ocirc;l fy ymadrodd ni ddywedent hwy ailwaith: canys fy ymadrodd a ddifere arnynt hwy.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A hwy a'm di&s;gwilient i fel glaw: ac a agorent eu genau fel [am] y diweddar-law.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Chwarddwn arnynt hwy, [ond] ni chre|dent: ac ni wnaent hwy i lewyrch fy wyneb &s;yrthio.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Dewi&s;wn eu ffordd hwynt, ei&s;teddwn yn bennaf, a thrigwn fel brenin mewn llu: me|gis yr hwn a gy&s;&s;uro rai galarus.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="30" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXX</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iob yn mynegu yr adfyd yr ydoedd efe ynddo. 17 Gan gydnabod nad alla&s;e hynny ddyfod iddo ef heb fod Duw yn caniadhau. 25 Ac yn cwyno er ei fod efe yn do&s;turiol wrth eraill yn eu hadfyd, nad oedd dim to&s;turiaeth wrtho ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">ONd yn awr y rhai &s;y ieuangach na mi oe|dran &s;y yn fyng-watwar, y rhai y gwrtho|da&s;wn eu tadau, iw go&s;od gyd a ch&wcirc;n fy ne|faid.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> I ba beth [y gwa&s;anaetha&s;e] cryfdwr eu dwylaw hwynt i mi&lpunctel; darfua&s;e am henaint yn|ddynt hwy.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y rhai a ffoe&s;ant rhac angeu, a newyn i a|nialwch &s;ych: i dywyllwch, diffaethwch, a gw|ylltineb.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y rhai a dorrent ddanadl mewn bry&s;elw|yni: a gwraidd mer yw [oedd] eu bwyd hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Hwy a yrrid ymmaith o ganol [y ddinas: pobl] a waeddent yn eu herbyn hwy fel [yn er|byn] lleidr.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> I drigo mewn holltau afonydd: [mewn] tyllau pridd, a chreigiau [y gyrrid hwynt.]</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Hwynt a ruent ym mhlith perthi: hwynt a ymga&s;clent dann ddanabl.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Meibion yr ynfyd, a meibion heb henw [ydynt hwy,] gwaelach ydynt hwy na'r ddai|ar.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac yn awr eu c&acirc;n hwy ydwyfi: ac myfi ydwyf yn de&s;tyn iddynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y maent hwy yn fy ffieiddio, yn cilio ym mhell oddi wrthif: ac yn poeri yn fy wyneb.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys efe a ddatododd fy rhaff, ac a'm cy&s;tuddiodd: a hwy a ollynga&s;ant y ffrwyn yn fyng-olwg i.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Bechgyn &s;y yn codi ar fy llaw ddeheu, y maent hwy yn gwthio fy nrhaed: ac maent hwy yn palmantu arnaf eu llwybrau dini&s;triol.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Hwy a anrhaithia&s;ant fy llwybr, chwan|ega&s;ant fy nhrueni: heb f&ocirc;d iddynt hwy help.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y maent hwy yn dyfod [arnaf] megis [dwfr trwy] adwy lydan: y maent hwy yn ym|dreiglo tann anrhaich.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Braw a droiwyd yn fy erbyn i, fel gwynt yr erlidir fy [enaid] bonheddig: a'm iechydwri|aeth a aiff heibio fel cwmwl.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny 'r ymdywallt fy enaid yn awr ynof: [ac] y dell dyddiau cy&s;tudd fi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y nos y tyllir fy e&s;cyrn o'm mewn: a'm g&icirc;au nid ydynt yn gorphywys.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yn amldra cryfdwr [fyng-hlefyd] fyng|wi&s;c &s;ydd yn ymnewidio: [yr hwn] a'm ham|gylcha fel coler fy mhais.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Efe a'm taflodd yn y clai: fel y gallaf fyng-hyffelybu i bridd, a lludw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr ydwyf yn llefain arnat ti, ac nid yd|wyt yn gwrando: &s;efais [ger by fron,] ac [nid] y&s;tyriai&s;t wrthif.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yr wyt yn troi yn greulon yn fy erbyn: yr wyt yn fyng-wrthwynebu &acirc; nerth dy law.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yr ydwyt yn fy nerchafu ar y gwynt, ydwyt yn gwneuthur i mi farchogeth [arno ef:] yr ydwyt yu fy nhoddi fi [o'm] &s;ylwedd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys myfi a wn y troi di fi i farwola|eth: ac i'r t&ycirc; rhac derfynedic i b&ocirc;b d&ycirc;n byw.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Diau nad e&s;tyn [Duw ei] law i'r bedd: er [bod] gwaedd ganddynt yn ei ddrychineb ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> O ni &wcirc;ylais i dros yr hwn oedd galed [ei] fyd: [oni] chyd-ofidiodd fy enaid a'r ang|henog?</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ond pan obeithiais i ddaioni, drygfyd a ddaeth: pan ddi&s;gwiliais am oleuni, tywyllwch a ddaeth.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Fy emy&s;caroedd a ferwa&s;ant, ac ni or|phywy&s;a&s;ant: dyddiau cy&s;tudd a'm rhacflae|na&s;ant.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yr ydwyf yn rhodio yn dd&ucirc; heb haul: yr ydwyf yn gweiddi yn y gynnulleidfa.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yr ydwyf yn frawd i'r ddraig: ac yn gy|faill i gywion yr E&s;tris.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Fyng-hroen a dduodd oddi am danaf: a'm he&s;cyrn a lo&s;ca&s;ant rhac &s;ychdwr.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Am hynny y mae fy nhelyn yn alarus: am horgan [fel] llais rhai yn &wcirc;ylo.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="31" TYPE="chapter">
<PB REF="231">
<HEAD>PEN. XXXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iob yn attolwg cael iniawn-farn: gan fynegu ei fuch|edd dda oll.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">MYfi a wneuthum ammod a'm llygaid, nad edrychwn ar forwyn&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys pa rann [&s;ydd oddi wrth] Dduw oddivchod&lpunctel; a [pha] etifeddiaeth [&s;ydd oddi wrth] yr Holl-alluog o'r vchelder&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ond [oes] trychineb i'r anwir&lpunctel; a dieithr [ddini&s;tr] i'r rhai &s;y yn gwneuthur anwiredd&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Onid ydyw efe yn gweled fy ffyrdd i&lpunctel; ac [onid] ydyw efe yn cyfrif fyng-hamrau i&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Os rhodiais mewn oferedd: ac [os] pry|&s;urodd fy nhroed i dwyllo,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pwy&s;ed fi mewn cloriannau cyfiawn: a mynned Duw &wcirc;ybod fy mherffeithrwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Os g&wcirc;yrodd fyng-herddediad allan o'r ffordd: a myned o'm calon ar &ocirc;l fy llygaid: neu l&ycirc;nu dim aflan yn fy nwy-law:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Bwytaed arall yr hyn a hauwyf: a dad|wreiddier fy hiliogaeth i.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Os twylled fyng-halon at wraig: ac os cynllwynais wrth ddrws fyng-hymydog,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Maled fyng-wraig inne i [&wcirc;r] arall: a gorwedded eraill gyd a hi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys &s;celerder ydyw hyn, ac anwi|redd iw farnu ydyw efe.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys t&acirc;n ydyw efe a y&s;&s;a oni anrhei|thio: ac efe a ddadwreiddia&s;e fy holl ffrwyth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Os diy&s;tyrais farn fyng-w&acirc;s a'm gwa|&s;anaeth-ferch, pan ymry&s;onent hwy a myfi:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys pa beth a wnawn pan gode Duw&lpunctel; a phan ymwele efe, pa beth a attebwn iddo&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ond yr hwn a'm gwnaeth i yn y gr&ocirc;th, ai gwnaeth yntef&lpunctel; a'r vn a'n cymhwy&s;odd ni yn y bru&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Os atteliais [ddim] o ddei&s;yfiad y tlo|dion: ac os gwneuthum i lygaid y wraig we|ddw ddeffygio,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac os bwyteais fy mwyd yn vnic, ac oni fwytaodd yr ymddifad o honaw ef,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> (Canys efe a gynnyddodd [gyd &acirc;] mi fel [gyd &acirc;] th&acirc;d o'm hieuengtid: ac &oacute; gr&ocirc;th fy mam mi a dywy&s;ais y weddw.)</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Os gwelais [neb] yn marw o ei&s;ieu di|llad: ac [am] nad [oedd] wi&s;c i'r anghenog,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Os ei lwynau ef ni'm bendithia&s;ant, ac [oni] chynhe&s;odd efe gan gn&ucirc; fy &wcirc;yn i,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Os codais fy llaw yn erbyn yr ymddi|fad, pan welwn fyng-hymmorth yn y porth:</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Syrthied fy mhalfais oddi wrth fy y&s;cw|ydd: a dryllier fy mraich allan o'r cymmal.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys ofn dini&s;tr Duw [oedd] arnaf: o herwydd ni allwn [ddiangc] gan ei vchelder ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Os go&s;odais fyng-obaith [mewn] aur: ac os dywedais wrth aur coeth, fy ymddyried [wyt.]</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Os llawenychais pan [fydde] fyng|hyfoeth yn aml: a phan gaffe fy llaw [gyfoeth] mawr.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Os edrychais ar yr haul pan dywynne: a'r lleuad yn cerdded yn odidog,</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Os twyllodd fyng-halon yn guddiedic [iw haddoli:] ac [os] cu&s;&s;anodd fy llaw i fyng-enau:</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Hyn hefyd [fua&s;e] anwiredd iw barnu: canys gwada&s;wn Dduw oddi vchod.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> [Felly] a lawenychais i am drychineb yr hwn a'm ca&s;&acirc;e i, ac a ymgodais pan ddig|wyddodd drwg iddo ef&lpunctel;</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Canys ni ddioddefais i daflod fyng-enau bechu: gan ofyn ei enioes ef drwy felldigo.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Oni ddywedodd dynnion fy mwth i, pwy a ddyru oi gnawd ef&lpunctel; [er hynny] ni ddigonid ni.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ni leteuodd dieithr-ddyn allan: agorais fy nry&s;au i'r fforddolion.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ni thoais fyng-hamweddau fel Adda gan guddio fy anwiredd yn fy monwes,</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Canys galla&s;wn orthrymmu tyrfa luo|&s;og, ond y teulu gwaelaf a'm dychryne i, fel y tawn heb fyned allan [o'm] dr&wcirc;s.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Oh am vn a'm gwrandawe, wele fy ny|myniad, yr Holl-alluog a de&s;tiolaetha gyd a mi er &s;crifennu o'm gwrthwyneb-wr lyfr [i'm her|byn.]</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Oni ddygwn ef ar fy y&s;cwydd: [oni] rwymwn ef yn [lle] coron i mi&lpunctel;</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Mynegwn iddo ef rifedi fyng-hamrau: fel at dywy&s;og y ne&s;&s;awn atto ef.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Os ydyw fy nh&icirc;r i yn llefain yn fy er|byn: ac [os] ydyw ei gwy&s;au ef yn cyd-&wcirc;ylo,</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Os bwyteais i ei gryfowr ef yn ddiar|dreth: ac [os] cy&s;tuddiais enaid ei berchenno|gion ef,</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Deued y&s;call allan yn ll&ecirc; gwenith, a bulwg yn lle haidd: [felly] Y DIWEDD|WYD GEIRIAV IOB.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="32" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Elihu (pan dawodd Iob ai dri chyfaill) yn gofyn can|niad i ddywedyd ei feddwl.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FElly y tri g&wcirc;r ymma a beidia&s;ant ag atteb i Iob: am ei [fod] efe yn gyfiawn yn ei o|lwg ei hun.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A digofaint Elihu mab Berachel y Bu|ziad o genedl Ram a gynneuodd, ei ddigofaint ef a enynnodd yn erbyn Iob am farnu o ho|naw ef ei enaid yn gyfiawn ger bron Duw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ai ddigofaint ef a gynneuodd yn erbyn ei dri chyfaill, am na chaw&s;ent hwy atteb, gan farnu o honynt hwy Iob yn euog.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Elihu hefyd a arho&s;a&s;&s;e ar Iob yn ei eiri|au: canys yr oeddynt hwy yn hynach nag ef o oedran.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pan welodd Elihu nad [oedd] atteb [cymmwys] gan y try-w&ycirc;r, yna y cynneuodd ei ddigofaint ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny Elihu mab Barachel y Bu|ziad a attebodd, ac a ddywedodd, ieuangc yd|wyf o oedran, chwithau [ydych] henuriaid: am
<PB N="214" REF="231">hynny 'r ar&s;wydais, ac yr ofnais ddangos fyng|wybodaeth i chwi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Meddyliais [fel hyn,] dyddiau a draeth|ant, alliaws o flynyddoedd a ddy&s;cant ddoe|thineb.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond y mae y&s;pryd mewn d&ycirc;n: ac y&s;pry|doliaeth yr Holl-alluog &s;ydd yn gwneuthur iddynt hwy ddeall.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Nid [gw&ycirc;r] mawrion fyddant ddoeth: ac nid henaf-gw&ycirc;r a ddeallant farn [yn vnic.]</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny y dywedais, gwrando fi: min|ne a ddango&s;af fyng-&wcirc;ybodaeth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Wele di&s;gwiliais am [ddiwedd] eich geiriau, clu&s;t-ymwrandewais hyd oni [welais] eich deall chwi, tra y chwilia&s;och chwi am eiri|au.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y&s;tyriais hefyd wrthych chwithau, ac wele nid [oedd vn] o honoch yn argyoeddu [Iob] gan atteb ei eiriau ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Rhac dywedyd o honoch, ni a gaw&s;om ddoethineb: y mae Duw yn ei chwalu ef, ac nid d&ycirc;n.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Er na hwyliodd efe [ei] ymadroddion yn fy erbyn i: myfi ai hattebaf ef, ond nid fel yr atteba&s;och chwi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Hwy a ddychrynna&s;ant, nid atteba&s;ant mwy: gwrthoda&s;ant lefaru.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Wedi di&s;gwil o honof, gan na lefarant, eithr &s;efyll heb atteb mwy,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Minne a attebaf fy rhan, minne a ddang|o&s;af fyng-&wcirc;ybodaeth.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys yr ydwyf yn llawn geiriau: y mae y&s;pryd ynof yn fyng-hymmell i.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Wele fy mol [fydd] fel gw&icirc;n yr hwn nid agorid: y mae efe yn hollti fel co&s;tr&ecirc;lau ne|wyddion.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Dywedaf fel y cafwyf fy anadl: agoraf fyng-wefu&s;au, ac attebaf.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ni dderbynniaf yn awr wyneb neb: ni ragrithiaf wrth dd&ycirc;n.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys ni wn pe rhagrithiwn pa gynted i'm cymmere fyng-wneuthur-wr fi ymmaith.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="33" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Rhe&s;ymmau Elihu yn erbyn y geiriau a ddywedodd Iob vchod, gan ddangos fod Duw trwy amryw fo|ddion yn denu dyn atto.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GAn hynny Iob clyw attolwg fy ymadro|ddion: a gwrando fy holl eiriau.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Wele 'r ydwyf yn awr yn agorid fyng|enau: mae fy nhafod yn dywedyd yn haflod fyng-enau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Iniondeb fyng-halon [fydd] fyng-eiriau: a'm gwefu&s;au a adroddant &wcirc;ybodaeth bur.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y&s;pryd Duw a'm gwnaeth i: a chwy|thad yr Holl-alluog a'm bywioccaodd i.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Os gelli fy atteb i: ymbaratoa [a] &s;af o'm blaen i.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Wele yr ydwyfi o flaen Duw fel tithe: allan o'r clai y torrwyd finne.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Wele ni'th ddychryna fy ar&s;wyd i: ac ni bydd fy llaw drom arnat.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond ti a ddywedai&s;t lle y clywais i: ac myfi a wrandewais ar lais [d&ycirc;] ymadroddion di.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> P&ucirc;r [ydwyf] fi heb gamwedd: gl&acirc;n [yd|wyf] ac heb anwiredd ynof.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Wele efe a gafodd acho&s;ion yn fy er|byn: y mae efe yn fyng-hyfrif yn elyn iddo.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y mae efe yn go&s;od fy nhraed mewn cyffion: y mae efe yn gwilied fy holl lwy|brau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Wele [yn] hyn mi a'th attebaf, nid yd|wyt gyfiawn: canys mwy ydyw Duw na d&ycirc;n.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pa ham yr ymry&s;onai&s;t yn ei erbyn ef&lpunctel; o herwydd nad ydyw efe yn atteb am ei holl ei|riau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pan ymdiddano Duw vn-waith neu ddwy-waith, ni ddeall [d&ycirc;n] hynny.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Drwy h&ucirc;n, [a thrwy] weledigaeth y nos, pan &s;yrthio trym-gw&s;c ar ddynnion, wrth heppian ar wely,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna 'r egyr efe glu&s;t dynnion: ac y &s;elia efe eu co&s;pedigaeth hwy,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> I dynnu d&ycirc;n [oddi wrth] waith [drwg:] ac fel y gorchguddio efe falchter oddi wrth &wcirc;r,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> [Fel] yr attalio efe ei enaid ef o'r pwll: ai hoedl ef rhag myned o'r cleddyf trwyddi hi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a geryddir trwy ofid ar ei wely: a lliaws ei e&s;cyrn ef [&acirc; g&ocirc;fid] caled.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Fel y ffieiddio ei fywyd ef fara: ai enaid fwyd bla&s;us.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> [Fel] y darfyddo ei gnawd ef allan o ol|wg: fel y &s;afo ei e&s;cyrn allan [y rhai] ni welyd [o'r blaen.]</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac y ne&s;&s;ao ei enaid i'r clawdd: ai fy|wyd i [ioe&s;ion] anghefol.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Os bydd ganddo ef gennad o ladme|rudd, vn o fil, i ddangos i ddyn ei iniondeb ef:</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna efe a drugarh&acirc; wrtho ef, ac a ddy|wed, gollwng ef rhac de&s;cyn o honaw i'r cla|wdd, myfi a gefais iawn.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ireiddiach [fydd] ei gnawd ef na bachgen: efe a ddychwel at ddyddiau ei ie|uengctid.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Pan weddio ar Dduw yntef a fydd bod|lon iddo ef, fel yr edrycho yn ei wyneb ef mewn gorfoledd: canys efe a rydd i dd&ycirc;n ei gyfiawn|der drachefn.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Efe a edrych ar ddynnion [eraill,] ac a ddywed, pechais, a g&wcirc;yrais iniondeb, ac ni lwy|ddoddi mi.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Efe a ollyngodd fy enaid rhag myned heibio i'r clawdd: a'm bywyd a w&ecirc;l oleuni.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Wele hyn oll a wna Duw ddwy-waith [neu] dair &acirc; d&ycirc;n,</P>
<P N="30"><HI>30</HI> I ddwyn ei enaid ef o'r pwll: i oleuo yng-oleuni y rhai byw.</P>
<PB REF="232">
<P N="31"><HI>31</HI> Gwrando Iob clyw fi: taw-fel y llefar|wyf inne.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Od oes geiriau gennit ti, atteb fi: lle|fara, canys chwennychwn dy gyfiawnhau di.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Onid &ecirc; gwrando di arnafi, bydd ddi&s;taw, ac myfi a ddy&s;caf i ei ddoethineb.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="34" TYPE="chapter">
<HEAD>PENN. XXXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yn erbyn cyfiawnder Iob, y mae Elihu yn dangos cy|fiawnder Du<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ai alla.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Elihu a leforodd, ac a ddywedodd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> [Ha w&ycirc;r] doethion gwrandewch fy ymadroddion: a [chwychwi] y rhai ydych yn g&wcirc;ybod, clu&s;t-ymwrandewch.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys y glu&s;t a farna ymadroddion: fel yr archwaetha y genau fwyd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dewi&s;wn i ni ein hunain iniondeb, fel y g&wcirc;ybyddom rhyngom pa beth &s;ydd dd&acirc;.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys dywedodd Iob, cyfiawn ydwyf: a Duw a &s;ymmudodd fyng-hyfiawnder.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A ddywedaf i gelwydd yn erbyn fy mat|ter fy hun&lpunctel; trom [ydyw] dy &s;aeth heb gam|wedd ynof.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pa &wcirc;r [fydde] fel Iob, [yr hwn] a &ycirc;f watworgerdd fel dyfroedd&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac a rodiodd yng-hymydeithas gyd &acirc; gweithred-w&ycirc;r anwiredd: ac i fyned gyd &acirc; dy|nion annuwiol.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys dywedodd, ni fuddia i &wcirc;r, ewyll|y&s;io o honaw ef [rodio] gyd &acirc; Duw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny chwychwi w&ycirc;r calonnoc, gw|randewch arnaf, pell fyddo Duw oddi wrth annuwioldeb, a'r Holl-alluoc oddi wrth anwi|redd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys efe a d&acirc;l i ddyn ei waith: ac efe a wnaiff i &wcirc;r gael yn &ocirc;l ei lwybr ei hun.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Diau hefyd na wna Duw yn annuwi|ol: ac na &wcirc;yra 'r Holl-alluoc farn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pwy heb ei law ef &s;ydd yn llywodrae|thu y ddaiar iddo ef&lpunctel; a phwy a o&s;ododd yr holl fyd&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pe go&s;oda&s;e [Duw] ei feddwl yn er|byn [d&ycirc;n: a phe] ca&s;cle efe atto ei hun ei y&s;pryd, ai chwythad ef,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> [Yna] p&ocirc;b cnawd a gyd-drenge: a d&ycirc;n a ddychwele i'r pr&icirc;dd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Od [oes] ddeall [ynot] gwrando hyn: clu&s;t-ymwrando a llef fy ymadroddion.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A gaiff yr hwn &s;ydd yn ca&s;&s;a&ucirc; barn lywo|draethu&lpunctel; ac a elwi di yr hwn &s;ydd gyflawn odi|eth yn annuwiol&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A ddywedir wrth frenin, &ocirc; [&wcirc;r] drygio|nus: [ac] &ocirc; annuwiol, wrth dywy&s;ogion&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yr hwn ni dderbyn wynebau tywy&s;o|gion, lle nid adwaenir y goludoc o flaen y tlawd: canys gwaith ei ddeheu-law ef ydyw pawb.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Hwy a fyddant meirw mewn moment, a hanner nos y cynhyrfa y bobl, ac yr &acirc;nt hei|bio: a'r cadarn a &s;ymmudir heb law.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys ei lygaid ef [a fyddant] ar ffyrdd d&ycirc;n: ac efe a w&ecirc;l ei holl gamrau ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Nid [oes] dywyllwch, ac nid [oes] gy&s;cod angeu: lle y gall y rhai &s;ydd yn gwei|thio anwiredd ymguddio.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys ni e&s;yd [Duw] ar ddyn y chw|aneg [nac a haeddo efe,] fel y gallo efe fyned i'r gyfraith &acirc; Duw.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Efe a ddryllia rai redyrn yn anifeiriol: ac a e&s;yd eraill yn eu lle hwynt.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Am hynny efe a gyhoedda eu gweithre|doedd hwy: a phan newidio efe y nos, hwy a ddryllir.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Efe ai ttru hwynt megis rhai annuwiol yn amlwg.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am iddynt hwy gilio oddi ar ei&ocirc;l ef: ac na ddeallent ei holl ffyrdd ef.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Gan ddwyn gwaedd y tlawd arnynt hwy: canys efe a wrendu waedd y trueni|aid.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Canys pan e&s;mwyth&acirc;o efe, pwy a ane&s;mwyth&acirc;&lpunctel; a phan guddio efe ei wyneb, pwy a edrych arno ef: &s;ef ar genhedlaeth, neu ar dd&ycirc;n vnic.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Fel na theyrna&s;e d&ycirc;n ffuantus, [ac]na rwyder y bobl.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ond wrth Dduw 'r hwn a ddywedodd, mi a faddeuais, nid anrheithiaf, [y dylid dywe|dyd,]</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Heblaw a welaf dy&s;c di fi: o gwnenth|um anwiredd, ni wnafi mwy.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A ydyw [hyn] o honot ti&lpunctel; efe a d&acirc;l hyn|ny os diy&s;tyri di [y neb a'th rybuddio,] os de|wi&s;i di hynny, ond ni [wnawn] i: dywet yn awr yr hyn a &wcirc;yddo&s;t.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Gw&ycirc;r call a ddywedant gyd &acirc; mi: a'r g&wcirc;r doeth yr hwn a'm clywe.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Iob a ddywedodd yn annoeth: ai eiri|au md ydynt mewn deall.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Fy nh&acirc;d profer Iob hyd y diwedd: ani [roddi] attebion tros ddynion anwir.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Canys efe a chwanegodd &s;celerder at ei bechod, efe a gurodd ei ddwylo yn ein plith ni: ac a amlh&acirc;odd ei eiriau yn erbyn Duw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="35" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Nad yw duwioldeb neu anuwioldeb yn dda, nac yn drwg i Dduw, onid i ddyn. 13 Ac na wrendu Duw ar bechadur.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Elihu a lefarodd, ac a ddywedodd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A gyfrifai&s;t di yn ll&ecirc; iniondeb, ddy|wedyd o honot, [y mae] fyng-hyfiawnder i yn fwy na [chifiawnder] Duw&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Os gofynni, pa l&ecirc;s a wnaiff [hynny] i ti [gan ddywedyd,] pa beth a ennillaf oddi wrth fy mhechod&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Myfi a attebaf i ti eiriau, ac i'th gyfeillion gyd a thi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Edrych ar y nefoedd a gw&ecirc;l: ac edrych ar y cwmylau [y rhai] ydynt vwch na thi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Os pechi, pa [niwed] a wnei di iddo ef&lpunctel; os aml fydd dy anwireddau, pa [fudd] a wnei di iddo ef?</P>
<PB N="215" REF="232">
<P N="7"><HI>7</HI> Os cyfiawn fyddi, pa beth a roddi di iddo ef&lpunctel; neu pa beth a gymmer efe o'th law di&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> I &wcirc;r fel ty di dy annuwioldeb: ac i fab d&ycirc;n dy gyfiawnder a wna [ryw beth.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Hwynt a wnant wrth fawredd i'r gorth|rymmedic lefain: hwy a floeddiant rhac braich gw&ycirc;r mawr.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ond ni ddywed [neb,] pa l&ecirc; y mae Duw 'r hwn a'm gwnaeth i&lpunctel; yr hwn &s;ydd yn rhoddi acho&s;ion i ganu y n&ocirc;s [iddo ef.]</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yr hwn &s;ydd yn ein di&s;cu yn fwy nag a|nifeiliaid y ddaiar: ac yn ein gwneuthur yn ddo|ethach nag ehediaid y nefoedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna hwy a waeddant rhac balchder y rhai drwg, ac ni chlyw efe.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Diau na wrendu Duw oferedd: ac nad edrych yr Holl-alluoc arno.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Er dywedyd o honot [oh Dduw] nid e|drychi di ar hyn: [y mae] barn ger ei fron ef, di&s;|gwil di wrtho ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac yn awr am nad ymwelodd ei ddigo|faint ef, ac na fynnodd efe &wcirc;ybod y dirfawr aml|dra [o bechodau,]</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny y ll&ecirc;da Iob ei &s;afn [mewn] oferedd: ac yr amlh&acirc; efe eiriau heb &wcirc;ybodaeth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="36" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Elihu yn dangos gallu, doethineb, a thrugaredd Dduw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Elihu a lefarodd, ac a ddywedodd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Di&s;gwil wrthif y chydig, ac myfi a fynegaf i ti: canys [y mae] gennif ymadroddi|on etto tros Dduw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> O bell y cymmeraf fyng-&wcirc;ybodaeth: ac i'm gwneuthur-wr y rhoddaf fi gyfiawnder.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys yn w&icirc;r nid celwydd fydd fy yma|droddion: [y mae vn] perffaith o &wcirc;ybodaeth gyd a thi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Wele cadarn ydyw Duw, ac ni ddiy&s;ty|ra efe [neb:] cadarn o gadernid a doethineb [yw efe.]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Nid achub efe fywyd yr annuwiol: ac efe a rydd iniondeb [i'r] trueniaid.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ni thynn efe ei olwg oddi ar y cyfiawn, eithr efe ai ge&s;yd hwynt gyd a brenhinoedd ar yr or&s;edd-faingc yn dragywydd, ac felly y der|chefir hwynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac os hwy wedi eu rhwymo &acirc; gefynnau, a gaethiwir &acirc; rhaffau gorthrymder,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna efe a ddengys iddynt hwy eu gwaith: a'r modd y gorthrechodd eu hanwireddau hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac a egyr eu clu&s;tiau iddynt hwy i [dder|byn] cerydd: ac a ddywed am droi o honynt hwy oddi wrth anwiredd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Os gwrandawant hwy, ac [os] gwa&s;a|naethant hwy [ef,] hwynt a dreuliant eu dyddi|au mewn daioni, ai blynyddoedd mewn hy|frydwch.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac oni wrandawant, cleddyf a aiff trwy|ddynt hwy: a hwynt a drengant heb &wcirc;ybod.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond y rhai rhagrithiol o galon a chwa|n&ecirc;gant ddig: ni waeddant [arno ef] pan rwy|mo efe hwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eu henaid hwythau fydd marw mewn ieuengetid: ai bywyd gyd a'r puttein-w&ycirc;r.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Efe a wared y truan oi orthrymder: ac a egyr eu clu&s;tiau hwynt mewn gorthrymder.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Felly hefyd efe a'th wthia&s;e di o enau cy|fyngdra i ehangder, dann yr hwn ni [bua&s;e] wa&s;cfa: a &s;aig dy fwrdd di [fua&s;e] yn llawn bra&s;der.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ond ti a gyflawnai&s;t farn yr annuwiol: [am hynny] barn a chyfiawnder [a'th] ddali|ant.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pan [ddigwyddo] digofaint [gochel] rhac gyrru o honaw ef dydi ymmaith yn [dy] gyfoeth, ac na'th waredo iawn mawr.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A bri&s;&s;ia efe ar dy olud ti? ni [phri&s;&s;ia e|fe] ar aur, nac ar holl gadernid nerth.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Na fefyria liw nos pa fodd y torrir ym|maith pobloedd oi ll&ecirc;.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ymochel, nac edrych ar anwiredd, canys hynny a ddewi&s;ai&s;t o flaen cy&s;tudd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Wele Duw ai nerth a dderchafa: pwy &s;ydd yn dy&s;cu fel ef&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Pwy a orchymynnodd ei ffordd ef iddo? a phwy a ddywed, gwnaetho&s;t anwiredd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Cofia am fawrhau o honot ei waith ef: ar yr hwn yr edrych dynion.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yr hwn a welodd pob d&ycirc;n: ac a ganfu d&ycirc;n o bell.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Wele mwy [ydyw] Duw nac y gwy|ddom ni: ac ni fedrir chwilio allan nifer ei fly|nyddoedd ef.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Canys efe a wna y defnynnau dyfroedd yn f&acirc;n, [y rhai] a dywallta&s;ant law oi gwmwl ef,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Pan ddiferodd yr wybrennau i lawr [pan] ddefnynna&s;ant hwy ar ddynion lawer.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Hefyd a y&s;tyria [d&ycirc;n] danadau y cw|mylau: [a] thwrwf ei babell ef&lpunctel;</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Wele efe a d&acirc;nodd ei oleuni arno: ac a orchguddiodd waelod y m&ocirc;r.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Canys &acirc; hwynt y barna efe y bobloedd: [ac] y rhydd efe fwyd yn helaeth.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Efe a orchguddia oleuni &acirc; chwmylau [megis] a dwylaw: ac efe a rydd orchymyn yn erbyn hynny er mwyn cyfryng-wr.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Efe a ddengis ei garedigrwydd iddo ef, i anifeiliaid hefyd, [ac] i ffrwyth [y ddaiar.]</P>
</DIV3>
<DIV3 N="37" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Elihu yn dangos gallu Duw yn y tar&acirc;nau, a'r eira, a'r gwynt, a'r glaw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AM hyn hefyd y cryn fyng-halon, ac y dychlamma hi oi lle.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gan wrando gwrandewch ar gynhyrfi|ad ei leferydd ef: ac ar y &s;ain [yr hwn] a ddaw allan oi enau ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Efe ai hyfforddia dann yr holl nefoedd: ai oleuni hyd eithafoedd y ddaiar.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> S&wcirc;n a rua ar ei &ocirc;l ef, efe a wna dar&acirc;nau &acirc; llais ei odidawgrwydd: ac ni oeda efe hwynt
<PB REF="233">pan glywir ei dwrwf ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Efe a wna dar&acirc;nau ai lais yn rhyfedd: y mae efe yn gweuthur [pethau] mwy nag a &wcirc;y|ddom ni.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pan ddywed efe wrth eira, bydd [ar] y ddaiar, ac wrth gafod o law: yn y man cafod glaw ei nerth ef [a ddaw.]</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Efe a &s;elia law pob d&ycirc;n, fel yr adwaeno efe ei holl weith-w&ycirc;r.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y bwy&s;t-fil a aiff iw loches: ac a drig yn ei dyllau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O'r deau y daw corwynt: ac oerni oddi wrth y gogledd-wynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ai wynt y rhydd Duw rew: ac a gyfy|nga l&ecirc;d y dyfroedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Hefyd efe a fl&icirc;na gwmwl yn dwfrhau [y ddaiar:] efe a wa&s;car gwmwl ei lewyrch.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac y mae [y cwmwl] hwnnw yn ym|droi oddi am gylch wrth ei lywodraeth ef: fel y gwnelont hwy beth bynnac a orchymynno efe iddynt hwy ar h&ycirc;d wyneb y b&ycirc;d, a'r ddaiar:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ai [bod] yn go&s;pedigaeth, ai [yn lles] iw ddaiar ef, ai yn ddaioni, efe a bar gael hyn|ny.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gwrando hyn Iob: &s;af, ac y&s;tyria ry|feddodau Duw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A &wcirc;yddo&s;t ti pan e&s;id Duw y rhai hyn|ny&lpunctel; a phan wnel efe i oleuni ei gwmwl ef le|wyrchu&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A wyddo&s;ti oddi wrth bwy&s;au y cwmy|lau&lpunctel; [a] rhyfeddodau Duw [yr hwn &s;ydd] ber|ffaith-gwbl o &wcirc;ybodaeth&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Fod dy ddillad yn wre&s;og, pan baro efe y ddaiar yn dawel o'r dehau&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A denai&s;t ti gyd ag ef yr wybrennau, y rhai a &s;iccrhauwyd fel drych toddedic&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gwna i ni &wcirc;ybod pa beth a ddywedwn wrtho ef: ni allwn ni gyfleu [ein geiriau] gan dywyllwch [ein meddyliau.]</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A fynegir iddo ef os llefaraf, pe dywede neb, diau y difethid ef&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys yn awr nid edrych [neb] y go|leuni [pan] fyddo efe ddi&s;claer yn yr wybren|nau: wedi myned o'r gwynt tro&s;odd ai puro hwynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Trwy ogledd-wynt y daw [goleuni] euraid: ond [y mae] yn Nuw ogoniant mwy ofnadwy.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> [Y mae] efe yn Holl-alluog, ni allwn ni ei gael ef: yn ardderchawg o nerth a barn, ac yn aml o gyflawnder, ni chy&s;tuddia efe.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Am hynny ofned dynnion ef: nid edrych efe ar neb doeth [yn eu] meddwl [eu hun.]</P>
</DIV3>
<DIV3 N="38" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn ymddiddan ag Iob, ac yn ei ddy&s;cu ef trwy ddangos iddo odidawgrwydd ei greaturiaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNA 'r Arglwydd a attebodd Iob o'r cor|wynt, ac a ddywedodd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pwy yw hwnnw &s;ydd yn tywyllu cyn|gor ag ymadroddion heb &wcirc;ybodaeth&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gwregy&s;a dy lwynau yn awr fel g&wcirc;r: a mynega i mi yr hyn a ofynnwyfi ti.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pa le 'r oeddit ti pan &s;ylfaenais i y dda|iar&lpunctel; mynega os medri ddeall&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pwy a o&s;ododd ei me&s;urau hi os gwy|ddo&s;t&lpunctel; neu pwy a e&s;tynnodd linin me&s;ur arni hi&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ar ba beth y &s;iccrhauwyd ei gwadnau&lpunctel; neu pwy a fwriodd ei chongl-faen hi?</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pa le 'r oeddit ti pan gyd ganodd &s;e~r y bo|rau: ac y gorfoleddodd holl feibion Duw&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A <HI>phwy</HI> a gaeodd y m&ocirc;r &acirc; d&ocirc;rau, pan ru|throdd efe allan <HI>megis</HI> y deue <HI>vn</HI> allan o'r gr&ocirc;th&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pan o&s;odais i y cwmwl yn wi&s;c iddo ef: a niwl yn rhwymyn iddo ef:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pan o&s;odais fyng-orchymyn arno ef, a <HI>phan</HI> o&s;odais ei dro&s;olion ai ddorau,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gan ddywedyd, hyd ymma y deui di, ac na thyret ym-mhellach: ac ymma 'r yme&s;yd y <HI>traeth</HI> yn erbyn ymchwydd dy donnau di.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A orchymynnai&s;t ti y borau yn dy ddy|ddiau&lpunctel; a ddango&s;ai&s;t ti i'r wawr-ddydd ei ll&ecirc;?</P>
<P N="13"><HI>13</HI> I ymaflyd yn eithafoedd y ddaiar, fel yr e&s;cydwer rhai annuwiol o honi hi&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys hi a ymnewidia fel clai &s;eliedic: a hwy a &s;afant fel dillad.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Fel yr attelid oddi wrth y rhai annuwi|ol eu goleuni: ac fel y drillid y braich derchafe|dic.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A ddaetho&s;t ti i waelod dyfnderoedd y m&ocirc;r? ac a rodiai&s;ti yng-hilfach y dyfnder&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A ddatcuddied pyrth marwolaeth i ti? ac a welai&s;t ti byrth cy&s;cod angeu&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A y&s;tyriai&s;t ti ehangder y ddaiar&lpunctel; my|nega os adwaeno&s;t ti y hi ei gyd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pa ffordd <HI>yr eir lle</HI> y trig goleuni? a pha l&ecirc; y mae lle tywyllwch&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gan i ti ddeall hyn oi gwrr, a medru llwybrau ei d&ycirc; ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A wyddit ti yna y genid ty di&lpunctel; ac <HI>y by|dde</HI> rhifedi dy ddyddiau yn fawr?</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A aetho&s;t ti i dry&s;&s;orau 'r eira&lpunctel; neu a we|li di dry&s;&s;orau y cenlly&s;c&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y rhai a atteliais i hyd am&s;er cyfyng|der: hyd dydd ymladd, a rhyfel.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pa ffordd yr ymranna goleuni? ac yr ymwa&s;car y dwyrein-wynt ar y ddaiar&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Pwy a rannodd dymhe&s;tlaw yn abero|edd&lpunctel; ac a <HI>wnaeth</HI> ffordd i fellt a thar&acirc;nau&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> I lawio ar ddaiar <HI>lle</HI> ni byddo g&wcirc;r: a'r anialwch <HI>yr hwn &s;ydd</HI> heb dd&ycirc;n ynddo&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> I gyflawni <HI>lle</HI> wedi ei ddifwyno, a <HI>lle</HI> anrhaithiedic: ac i beri i gn&wcirc;d o la&s;-wellt dyfu?</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A oes dad i'r glaw: neu pwy a genhed|lodd ddefnynnau 'r gwlith?</P>
<P N="29"><HI>29</HI> O gr&ocirc;th pwy y daeth yr i&acirc; allan? a phwy a genhedlodd lwyd-rew y nefoedd&lpunctel;</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Fel yr ymguddio y dyfroedd megis car|reg pan rewo wynebau y dyfnder.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A rwy mi di hyfrydwch Pleiades? neu a
<PB N="216" REF="233">ddatodi di rwymau Orion&lpunctel;</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A ddygi di allan Mazzaroth yn eu ham|&s;er: neu a dwy&s;i di Arcturus ai feibion&lpunctel;</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A adwaeno&s;t ti an&s;odd y nefoedd: a o&s;o|di di ei lywodraeth ef ar y ddaiar&lpunctel;</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A dderchefi di dy l&ecirc;f ar y cwmwl, hyd oni orchguddio helaethrwydd o ddyfroedd dydi?</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A ddanfoni di fellt alla~ fel yr elant&lpunctel; a ddy|wedant hwy wrthit, wele ni&lpunctel;</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Pwy a o&s;ododd ddoethineb yn yr aren|nau&lpunctel; neu pwy a roddodd ddeall i'r galon&lpunctel;</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Pwy a gyfrif yr &wcirc;ybrennau drwy ddoe|thineb&lpunctel; a phwy a dywallt i lawr go&s;tr&ecirc;lau y ne|foedd&lpunctel;</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Gan wlychu pridd wrth y tywalldiad hwnnw, fel y gl&ycirc;no y priddellau&lpunctel;</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A elli di hela &s;clyfaeth i h&ecirc;n lew? neu a elli di lenwi gwangc cenawon llewod&lpunctel;</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Pan ymgrymmant hwy mewn lloche|&s;au: pan ei&s;teddant mewn ffau i gynllwyn&lpunctel;</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Pwy a baratoa i'r cig-frain eu bwyd, pan lefo eu cywion ar Dduw, [pan] wibiant hwy o ei&s;ieu bwyd&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="39" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn dangos ei allu i Iob yn yr a&s;&s;yn wyllt, yr vni|corn, a'r march.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Adwaeno&s;t ti yr am&s;er i eifr gwylltion i fwrw rhai bychain&lpunctel; a wilii di ['r am&s;er] y bwrw 'r ew&icirc;god loi&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A gryfrifi di y mi&s;oedd y [rhai] a gyflaw|nant hwy&lpunctel; ac a adwaeno&s;t ti 'r am&s;er pan fwri|ant hwy rai bychain&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pa fodd y gorweddant, y bwriant hwy eu llydnod, [ac] yr ymadawant ai gofid?</P>
<P N="4"><HI>4</HI> [Pa fodd] yr ymgryfh&acirc; eu llydnod hwy, y cynnyddant hwy yn y maes&lpunctel; yr &acirc;nt hwy allan, ac ni ddychwelant attynt hwy?</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pwy a ollyngodd anifail gwyllt yn rhydd? a phwy a ddatododd rwymau 'r a&s;&s;yn wyllt?</P>
<P N="6"><HI>6</HI> [Myfi] yr hwn a o&s;odais yr anialwch yn d&ycirc; iddo: a'r morfa yn drigfa iddo ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Efe a chwardd am [benn] gwerin tref: ni wrendu efe ar lais geilwad.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cilfachau mynyddoedd [ydyw] ei borfa ef: ac efe a gais bob gla&s;-wellt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A gydtuna 'r vnicorn~ i'th wa&s;anaethu di&lpunctel; a crys efe tros nos wrth dy bre&s;&ecirc;bau di&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A rwymi di vnicorn ai did mewn rh&ycirc;ch&lpunctel; a lyfna efe ddolydd ar dy &ocirc;l di&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A ymddyriedi di iddo ef er bod ei gryf|dwr ef yn fawr&lpunctel; a adewi di dy lafur iddo ef&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A gredi di iddo ef, y d&wcirc;g efe dy h&acirc;d ti drachefn&lpunctel; ac y ca&s;cl efe i'th lawr-dyrnu di&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> [A roddai&s;t ti] adenydd hyfryd i'r peu|nod&lpunctel; neu adenydd a phl&ucirc; i'r E&s;tris&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys hi a &acirc;d ei hwyau ar y ddaiar: ac ar y pridd y cynhe&s;a hi [hwynt.]</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac y mae hi yn gollwng tros gof y galle troed eu dryllio hwynt: neu anifail y maes eu &s;athru hwynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Caled yw hi wrth ei chywion, [fel pe] na [byddent] eiddo hi: ei gwaith hi [&s;ydd] yn ofer, ac yn ddifraw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys Duw a wnaeth iddi hi ollwng doethineb dros gof: ac ni chyfrannodd iddi hi ddeall.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yn y cyfam&s;er ac yr ymgodo hi yn v|chel: hi a ddiy&s;tyra y march, ai farchog.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A roddai&s;t ti gryfdwr i farch: neu a ddy&s;|cai&s;t iddo ef wer&ycirc;ru&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A ddychryni di ef fel celiog rhedyn&lpunctel; dy|chryn [ydyw] ardderchawgrwydd ei ffroen ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> [Ei draed ef] a gloddiant mewn glynn, ac efe a lawenycha o [wir] gryfdwr: efe a aiff allan i gyfarfod arfau.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Efe a ddiy&s;tyra ar&s;wyd: canys ni ddy|chryna efe, ac ni ddychwel efe rhag ofn cleddyf.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> [Pan] dry&s;tio cawell &s;aethau arno ef: pan ddi&s;claerio gwaiw-ffon neu laif:</P>
<P N="24"><HI>24</HI> [Yna] mewn cynnwrf a dychryn y clo|ddia efe y ddaiar: ac ni chred mai llais yr vdcorn [a glyw efe.]</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Pan [glywo] efe vdcorn, efe a wer&ycirc;ra, ac efe a arogla o bell ryfel, [a] chynnwrf tywy&s;o|gion, a gwaedd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ai trwy dy ddeall di 'r eh&ecirc;da y gwalch: [ac] y ll&ecirc;da efe ei adenydd tua 'r dehau&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ai wrth dy orchymyn di 'r ymgyfyd eryr, ac y derchafa efe ei n&ycirc;th&lpunctel;</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Y trig efe, ac yr erys [mewn] craig: [ac] ar fin craig megis [mewn] ca&s;tell&lpunctel;</P>
<P N="29"><HI>29</HI> O ddi yno y chwilia efe am fwyd: ei ly|gaid ef a ganfyddant o bell.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ei gywion ef hefyd a &s;ugnant waed: a lle [y byddo] celanedd yno [y bydd] efe.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yr Arglwydd hefyd a attebodd Iob, ac a ddywedodd:</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ai dy&s;ceidieth yw ymry&s;on a'r Holl-all|uog&lpunctel; attebed argyoedd-wr Duw i hynny.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac Iob a attebodd yr Arglwydd, ac a ddy|wedodd,</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Wele gwael ydwyf, i ba beth yr attebaf i ti&lpunctel; mi a o&s;odais fy llaw ar fyng-enau.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Dywedais vn-waith ond nid attebaf [mwy:] ac eil-waith ond ni chwanegaf.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="40" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XL.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gallu Duw yn ymddangos yn yr Elephant. 20 A'r Le|fiathan.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'R Arglwydd a attebodd Iob o'r corwynt, ac a ddywedodd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwregy&s;a yn awr dy lwynau fel g&wcirc;r: a myfi a ofynnaf i ti, mynega dithe i mi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A wnei di fy marn i yn ofer&lpunctel; a fwrii di fi yn ang-hyfiawn i'th gyfiawnhau di&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Neu a oes i ti fraich fel i Dduw&lpunctel; neu a wnei di dar&acirc;nau a'th lais fel yntef&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ymdrw&s;&s;ia yn awr &acirc; goruchafiaeth, ac &acirc; goruchelder: ac ymwi&s;c &acirc; gogoniant ac &acirc; phrydferthwch.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Tywallt gynddaredd dy ddigofaint: ac edrych ar bob balch, a thafl ef i lawr.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Edrych ar bob balch a go&s;twng ef: a dry|llia
<PB REF="234">r rhai annuwiol yn eu ll&ecirc;.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cuddia hwynt yng-hyd yn y pridd: rhw|ym eu hwynebau hwy mewn [lle] cuddiedic.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna hefyd myfi a gyfaddefaf i ti, mai dy ddeheu-law dy hun a'th achub.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yn awr wele 'r Eliphant yr hwn a wneu|thum gyd a thi: gwair a fwyttu efe fel &ycirc;ch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Wele yn awr ei gryfder ef [&s;ydd] yn ei lwynau: ei nerth ym mogel ei fol.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Efe a gyfyd ei gynffon fel cedr-w&ycirc;dden: gewynnau ei arennau ef &s;y blethedic.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pibellion o dd&ucirc;r [ydyw] ei e&s;cyrn ef: ei e&s;cyrn [ydynt] fel ffyn heirn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pennaf o ffyrdd Duw [ydyw] efe: yr hwn ai gwnaeth ef a o&s;ododd [wrtho ef] ei gle|ddyf.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y mynyddoedd yn ddiau a ddygant la&s;|wellt iddo ef: ac yno y chw&ecirc;ru holl anifeiliaid y maes.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Efe a orwedd dann goedydd cy&s;cod-fawr: mewn lloches o gor&s;ennau a &s;iglennydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Coedydd cy&s;cod-fawr ai gorchguddiant ef yn gy&s;cod iddo: helyg yr afon ai hamgylch|ant ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Wele efe a orthrymma afon [fel] na phry&s;&s;uro hi i [redeg:] efe a obeithie y rhuthre Iorddonen iw &s;afn ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> [Yr heliwr] ai deil ef o flaen ei lygaid: [ac] a ddylla ei drwyn [ef] &acirc; bachau:</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A dynni di y Lefiathan allan &acirc; b&acirc;ch? neu a rwymi di ei dafod ef &acirc; rhaff&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A o&s;odi di f&acirc;ch yn ei drwyn ef&lpunctel; neu a dylli di a&s;cwrn ei &ecirc;n ef &acirc; mynawyd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A fawr ymbil efe &acirc; thi&lpunctel; a ddywed efe wr|thit ti yn d&ecirc;g&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A wna efe ammod &acirc; thi&lpunctel; a gymmeri di ef yn w&acirc;s tragywyddol&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A chwarei di ag ef fel ag aderyn&lpunctel; neu a rwymi di ef ith langce&s;au&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A &s;wpera cyfeillion arno ef&lpunctel; a gyfran|nant hwy ef rhwng mar&s;iandi-w&ycirc;r&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A lenwi di fa&s;ced ai groen ef&lpunctel; neu gaw|ell py&s;cod ai benn ef&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Go&s;ot dy law arno ef: cofia y rhyfel, [ac] na wna di mwy.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Wele ofer ydyw ei obaith ef [oi ddal:] oni leddid [vn] gan ei olwg ef&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="41" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn treuthu chwaneg i Iob am y Lefiathan.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NId [oes neb morr] hyderus ai godi ef: a phwy [yw] efe a &s;aif ger fy mron&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pwy a roddodd i mi yn gyntaf&lpunctel; ac myfi a dalaf: [beth bynnac &s;ydd] dann yr holl nefoedd eiddofi [yw] hynny.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ni thawaf am ei aelodau ef: ac am gryf|der a gweddeidd-dra ei o&s;odiad ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pwy a ddatcuddiodd wyneb ei wi&s;c ef&lpunctel; pwy a ddaw [atto ef] ai ffrwyn ddau ddyblyg ef&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pwy a agorodd dd&ocirc;rau ei wyneb ef&lpunctel; dy|chryn [yw] amgylchoedd ei ddannedd ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Rhagorol gryfder [ei] emmau [ef] a gaewyd &acirc; &s;&ecirc;l gyfyng.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y mae 'r naill morr agos at y llall, fel na ddelo gwynt rhyngddynt hwy.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pob vn a l&ycirc;n wrth ei gilydd: hwynt a ymglaf by&s;ant fel na wahanant hwy.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ei di&s;ian ef a gynneu yn ffagl: ai lygaid ef [&s;ydd] fel amrantau y borau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ffaglau a &acirc;nt allan, [a] gwreichion t&acirc;n|llyd a ddiangant oi enau ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Mwg a ddaw allan oi ffroenau ef: fel [o] bair, neu grochan berwedic.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ei anadl ef a wna i'r glo lo&s;ci: a fflam a ddaw allan oi enau ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yn ei wddf ef y trig cryfder: a thri&s;twch a dr&ycirc; yn llawenydd oi flaen ef,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Llywethau ei gnawd a lynant yng-hyd: caledodd ynddo ei hun fel na &s;yflo.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Caled ydyw ei galon ef fel carreg: a cha|led fel y maen i&s;&s;af i felin.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Rhai cryfion a ofnant ei ardderchaw|grwydd ef: [ac] a wallgofant rhag ei derfy&s;c ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ni &s;yfl efe [rhac] y cleddyf a gyffyrddo ag ef, y waiw-ffon, y biccell, na'r llurig.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Efe a gyfrif haiarn fel man-&ucirc;s: [a] d&ucirc;r fel prenn pwdr.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ni ph&acirc;r &s;aeth iddo ef ffoi: cerrig tafl a droed iddo ef yn &s;ofl.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> B&wcirc;a croes a gyfrifir fel &s;oflun, ac efe a chwardd wrth e&s;cwyd glaif.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Tano ef [y bydd] megis darniau llym|mion o le&s;tr pridd: efe a dana bethau llymmion ar h&ycirc;d y clai.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Efe a wna i'r dyfnder ferwi fel crochan: efe a e&s;yd y m&ocirc;r fel morter apothecari.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Efe a wna lwybr golan ar ei &ocirc;l: [fel] y tebygid [fod] y dyfnder yn frig-wynn.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Nid [oes] ar y ddaiar gyffelyb iddo ef: yr hwn a wnaethpwyd heb ddychryn.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Efe a genfydd bob peth vchel: brenin [ydyw] efe ar holl feibion balchder.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="42" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iob yn edifarhau, 9 Ac yn gweddio tros ei gyfeillion, 12 Ac yn cael adref ddau cymmaint o dda, a phlant hefyd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Iob a attebodd yr Arglwydd ac a ddy|wedodd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Myfi a wn y gelli di bob peth: ac na chu|ddiir [vn] meddwl oddi wrthit.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pwy [ydyw] 'r hwn &s;ydd yn cuddio [ei] gyfrinach fel nas gwyddir&lpunctel; am hynny y llefe|rais yr hyn nis deallais, [&s;ef pethau] rhy ry|fedd i mi y rhai ni's gwyddwn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gwrando attolwg, ac myfi a lefaraf: go|fynnaf i ti, dy&s;c dithe finne.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Myfi a glyw&s;wn &s;&ocirc;n am danat: ac yn awr fy llygad a'th welodd di.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny y bydd ffiaidd gennif fi [fy hun,] ac yr ydwyf yn edifarhau mewn llwch, a lludw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac wedi dywedyd o'r Arglwydd y geiri|au hynny wrth Iob: yr Arglwydd a ddywedodd wrth Eliphaz y Themaniad, fy nigofaint a
<PB N="217" REF="234">gynneuodd yn dy erbyn di, ac yn erbyn dy ddau gyfaill, am na ddyweda&s;och am danafi yn ini|awn fel fyng-wa&s;anaeth-wr Iob.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond yn awr cymmerwchi chwi &s;aith o fu&s;tych, a &s;aith o faharynnod, ac ewch at fyng|wa&s;anaethwr Iob: ac offrymmwch boeth a|berth tro&s;och chwi, a gweddied fyng-wa&s;ana|eth-wr Iob tro&s;och: canys mi a dderbynniaf ei wyneb ef, fel na wnelwyf i chwi [yn &ocirc;l eich] ffo|lineb, am na ddyweda&s;och yr iniawn am danafi, fel fyng-wa&s;anaeth-wr Iob.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Felly Eliphaz y Themaniad, a Bildad y Suhiad, a Sophar y Naamathiad a aethant, ac a wnaethant fel y dyweda&s;e 'r Arglwydd wrthynt hwy: a'r Arglwydd a dderbynniodd wyneb Iob.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna 'r Arglwydd a ddychwelodd gae|thiwed Iob, pan weddiodd efe tros ei gyfeilli|on: a'r Arglwydd a chwanegodd yr hyn oll [a fua&s;e] gan Iob yn ddau-ddyblyg.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ei holl geraint ef hefyd, ai holl gar&ecirc;&s;au, a phawb oi gydnabod ef o'r blaen a ddaethant atto ef, ac a fwytta&s;ant fwyd gyd ag ef yn ei d&ycirc;, ac a gyd-ofidia&s;ant ag ef, ac ai cy&s;&s;ura&s;ant ef, am bob drwg a ddyga&s;e 'r Arglwydd arno ef: a hwy a rodda&s;ant iddo ef bob vn, vn darn o ari|an, a phob vn, vn tlws o aur.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r Arglwydd a fendithiodd ddiwedd Iob yn fwy nai ddechreuad ef: canys yr oedd ganddo ef bedair m&icirc;l ar dd&ecirc;c o ddefaid, a chwe m&icirc;l o gam&ecirc;lod, a mil o gyplau o &ycirc;chen, a mil o a&s;&s;ynnod.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yr oedd iddo ef &s;aith o feibion, a thair o ferched.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a alwodd henw y gyntaf Iemi|ma, a henw yr ail Cezia, a henw y drydedd Ce|ren-haphuc.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac ni cheid gwragedd morr l&acirc;n a mer|ched Iob yn yr holl wl&acirc;d honno: ai t&acirc;d a ro|ddes iddynt hwy etifeddiaeth ym mhlith ei bro|dyr.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac Iob a fu fyw wedi hyn gant a deu|gain o flynyddoedd: ac a welodd oi feibion, a meibion ei feibion bedair cenhedlaeth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac Iob a fu farw yn h&ecirc;n, ac yn gyflawn o ddyddiau.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn llyfr Iob.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Psalms" TYPE="book">
<PB REF="235">
<PB N="218" REF="235">
<HEAD>&leaf; P&s;almau Dafydd.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. j.</HEAD>
<P N="1">_GWyn ei fyd y g&wcirc;r ni rodiodd yng-hyngor yr annuwolion,<NOTE PLACE="marg">Boreuol weddi.</NOTE> ac ni &s;a|fodd yn ffordd pecha|duriaid, ac nid ei&s;tedd|odd yn ei&s;teddfa gwar|war-w&ycirc;r:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Onid [bod] ei<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 6.6. Io&s;ua. 1.8. Dehareb. 6.20</NOTE> ewyllys ef yng-hyfraith yr Arglwydd: a mefyrio o honaw yn ei gyfraith ef ddydd a n&ocirc;s.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys efe<NOTE N="*" PLACE="marg">Ierem. 17.8.</NOTE> a fydd fel prenn wedi ei blan|nu ar lann dyfroedd, yr hwn a rydd ei ffrwyth yn ei br&ycirc;d: ai ddalen ni &wcirc;ywa, a pha beth bynnac a wn&ecirc;l, efe a lwydda.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Nid<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al 37.36.</NOTE> felly [y bydd] yr annuwiol, onid fel m&acirc;n vs yr hwn a chw&acirc;l y gwynt ymmaith [oddi ar wyneb y ddaiar.]</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am hynny yr annuwolion ni &s;afant yn y farn, na 'r pechaduriaid yng-hynnulleidfa y rhai cyfiawn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys yr Arglwydd a edwyn ffordd y rhai cyfiawn, a ffordd yr annuwolion a ddifethir.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. ij.</HEAD>
<P N="1">PA ham<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 4.25.</NOTE> y terfy&s;ca y cenhedloedd&lpunctel; ac y bw|ri&acirc;da y bobloedd yn ofer&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y mae brenh&icirc;noedd y ddaiar yn codi i fy|nu, a'r pennaethiaid yn ymgynghori yng-hyd, yn erbyn yr Arglwydd, ac yn erbyn ei Gri&s;t ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Drylliwn eu rhwymau hwy: a thaflwn eu rheffynnau oddi wrthym.</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Dihareb. 1.26.</NOTE> Yr hwn &s;ydd yn pre&s;&s;wylio yn y nefoedd a chwardd: yr Arglwydd ai gwatwar hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y llefara efe wrthynt yn ei l&icirc;d, ac yn ei ddigllonrwydd y dychryna efe hwynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Minne a o&s;odais fy Mrenin ar Sion fy mynydd &s;anctaidd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Mynegaf y ddeddf [yr hon] a ddywedodd yr Arglwydd wrthif:<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 13.26.33. Heb. 1.5.</NOTE> fy Mab [ydwyt] ti, myfi heddyw a'th genhedlais.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gofyn i mi, a rhoddaf y cenhedloedd yn etifeddiaeth i ti: a therfynau y ddaiar i'th feddi|ant.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Briwi hwynt &acirc; gwialen haiarn, maluri hwynt fel lle&s;tr pridd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gan hynny 'r awr hon &ocirc; frenhinoedd byddwch &s;ynhwyrol: barn-w&ycirc;r y ddaiar cym|merwch dd&ycirc;&s;c.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gwa&s;anaethwch yr Arglwydd mewn ofn: ac ymlawenhewch mewn dychryn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Cu&s;&s;&ecirc;nwch y m&acirc;b rhag iddo ddigio, a'ch difetha chwi o'r ffordd, pan gynneuo ei l&icirc;d ef ddim: gwyn eu byd pawb a ymddyriedant yn|ddo ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. iij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm Dafydd, pan ff&ocirc;dd efe rhag Ab&s;a|lom ei fab.</HEAD>
<P N="1">ARglwydd mor aml yw fy nhrallod-w&ycirc;r llawer &s;y 'n codi i'm herbyn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Llawer &s;y 'n dywedyd am fy enaid, nid [oes] iechydwriaeth iddo yn [ei] Dduw. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="3"><HI>3</HI> Tithe Arglwydd [ydwyt] darian i mi: fyng-ogoniant, a derchafudd fy mhenn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'm llef y gelwais ar yr Arglwydd, ac efe a'm clybu oi fynydd &s;anctaidd. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="5"><HI>5</HI> Mi a orweddais, ac a gy&s;cais, [ac] a dde|ffroais: canys yr Arglwydd a'm cynhaliodd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Nid ofnaf fyrddiwn [o] bobl: y rhai o amgylch a ymo&s;od&acirc;&s;ant i'm herbyn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Cyfot Arglwydd, achub fi fy Nuw, canys tarewai&s;t fy holl elynnion [ar] garr yr &ecirc;n: tor|rai&s;t ddannedd yr annwolion.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Iechydwriaeth [&s;ydd] eiddo 'r Arglw|ydd: dy fendith [&s;ydd] ar dy bobl. <HI>Selah.</HI></P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. iiij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd ar y Neginoth, p&s;alm Dafydd.</HEAD>
<P N="1">GWrando fi pan alwyf &ocirc; Dduw fyng-hyfi|awnder, mewn cyfyngder yr ehengai&s;t ar|naf: trugarh&acirc; wrthif, ac erglyw fyng-weddi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O feibion dynnion pa h&ycirc;d [y troiwch] fyng-ogoniant yn warth&lpunctel; yr hoffwch w&ecirc;gi, ac yr argei&s;iwch gelwydd&lpunctel; <HI>Selah.</HI></P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gwybyddwch hefyd i'r Arglwydd ethol y duwiol iddo ei hun: yr Arglwydd a wrendu pan alwyf arno.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ofnwch, ac na phechwch, meddyliwch
<PB REF="236">yn eich calon ar eich gwely, a thewch, <HI>Selah.</HI></P>
<P N="5"><HI>5</HI> Aberthwch ebyrth cyfiawnder, a gobei|thiwch yn yr Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Llaweroedd &s;y 'n dywedyd, pwy a ddeng|ys i ni ddaioni&lpunctel; Arglwydd dercha arnom le|wyrch dy wyneb.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Rhoddai&s;t lawenydd yn fyng-halon, er pan yr amlha~odd eu h&ycirc;d, ai gwin [ai holew] hwynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Mewn heddwch hefyd y gorweddaf, ac yr hunaf: canys ti Arglwydd yn vnic a'm cy|fleai&s;t mewn diogelwch.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. v.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd ar y Nehiloth, P&s;alm Dafydd.</HEAD>
<P N="1">GWrando fyng-eiriau Arglwydd: deall fy myfyrdod.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Erglyw ar l&ecirc;f fyng-waedd, fy Mrenin, a'm Duw: canys arnat y gweddiaf.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yn foreu Arglwydd y clywi fy ll&ecirc;f: yn foreu y cyfeiriaf attat, ac y di&s;gwiliaf.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O herwydd nad [wyt] ti Dduw 'n ewy|lly&s;io anwiredd: y drwg ni thrig gyd &acirc; thi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ynfydion ni &s;afant yn dy olwg: ca&s;eai&s;i holl weithred-w&ycirc;r anwiredd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Difethi y rhai a ddywedant gelwydd: yr Arglwydd a ffieiddia y g&wcirc;r gwaedlyd, a'r twy|llodrus.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A minne a ddeuaf i'th d&ycirc; di yn amlder dy drugaredd: ac a addolaf tu a'th Deml &s;anctaidd yn dy ofn di.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Arglwydd arwain fi yn dy gyfiawnder o achos fyng-elynnion: a gwa&s;tadh&acirc; dy ffordd o'm blaen.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys nid [oes] iniondeb yn eu genau, eu ceudod [&s;ydd] lwgredigaeth,<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 3.13.</NOTE> bedd agored [yw] eu gwddf hwynt, gweniaithiant ai tafod.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> De&s;truwia hwynt &ocirc; Dduw, &s;yrthiant oddi wrth eu cynghorion, gyrr ymmaith hw|ynt yn amlder eu cammeddau: canys gwrthryf|el&acirc;&s;ant i'th erbyn di.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A llawenhaed y rhai oll a ymddyriedant ynot, yn dragywydd y cammolant, am i ti orch|guddio tro&s;tynt hwy: a'r rhai a g&acirc;rant dy enw, a orfoleddant ynot.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys ti Arglwydd a fendithi y cyfi|awn: &acirc; charedigrwydd megis tarian y cor&ocirc;ni di ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm vj.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At ben-cerdd y Neginoth ar gyffurfyr wyth-dant, p&s;alm Dafydd.</HEAD>
<P N="1">_ARglwydd na cherydda fi yn dy li|diawgrwydd,<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol wedds. <HI>Ierem. 10.24.</HI></NOTE> ac na cho&s;pa fi yn dy l&icirc;d.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Trugarh&acirc; wrthif Arglw|ydd, canys lle&s;c ydwyfi: iach&acirc; fi &ocirc; Arglwydd, canys fy e&s;cyrn a gy&s;tuddiwyd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'm henaid a ddychrynwyd yn ddirfawr: tithe Arglwydd pa h&ycirc;d [i'm cy&s;tuddi&lpunctel;]</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dychwel Arglwydd, gwaret fy enaid: iach&acirc; fi er mwyn dy drugaredd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys yn angeu nid [oes] goffa am da|nat: yn y b&ecirc;dd pwy a'th fawl?</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Deffygiais gan fy ochain, pob nos yr yd|wyf yn gwneuthur fyng-wely yn foddfa: yr ydwyfi 'n gwlychu fyng-orweddfa a'm dagrau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Tywyllodd fy llygad gan ddigter: henei|ddiodd o herwydd fy holl elynnion.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ciliwch oddi wrthif holl weithred-w&ycirc;r anwiredd: canys yr Arglwydd a glywodd l&ecirc;f fy &wcirc;ylofain.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Clybu 'r Arglwydd fy nei&s;yfiad: yr Ar|glwydd a dderbyn fyng-weddi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fy holl elynnion a wradwyddir, ac a dra|llodir yn ddirfawr: dychwelir, [a] chywilyddir hwynt yn ddi&s;ymmwth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. vij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Sigaion Dafydd, yr hwn a ganodd efe i'r Argln|ydd, o blegit geiriau<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 16.7.</NOTE> Chus fab Iemini.</HEAD>
<P N="1">ARglwydd fy Nuw, ynot yr ymddyriedais: achub fi rhag fy holl erlid-w&ycirc;r, a gwa|ret fi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Rhag iddo larpio fy enaid fel llew: gan [ei] rwygo, pryd na [byddo] gwaredudd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Fy Arglwydd Dduw os gwneuthum hynn, od oes an wiredd yn fy nwylaw:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O th&ecirc;lais ddrwg i'r neb oedd heddychol &acirc; mi: oni waredais y rhai a'm gwrthwynebent heb achos:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Erlidied y gelyn fy enaid, a goddiwedded [fi:] &s;athred hefyd fy my wyd i'r llawr, a go&s;o|ded fyng-ogoniant i drigo yn yll&wcirc;ch. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="6"><HI>6</HI> Cyfot Arglwydd yn dy ddigllonedd, ym|ddercha o herwydd llid fyng-elynnion: deffro hefyd dro&s;of[yn] y farn a orchymynnai&s;t.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Felly cynnulleidfa y bobloedd a'th am|gylchynant: er eu mwyn dychwel dithe i'r v|chelder.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr Arglwydd a farn y bobloedd: barna di fi &ocirc; Arglwydd yn &ocirc;l fyng-hyfiawnder, ac yn &ocirc;l fy mherffeithrwydd[&s;ydd] ynof.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Darfydded weithian anwiredd yr annu|wolion, eithr cyfarwydda di y cyfiawn: canys y Duw cy&s;iawn a chwilia y calonnau, a'r aren|nau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fy amddeffyn [&s;ydd] yn Nuw, iachaw|dur y rhai iniawn o galon.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Duw &s;ydd farnudd cyfiawn, a Duw &s;ydd ddigllon beunydd [wrth yr annowiol.]</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Oni ddychwel [yr annuwiol,] efe a h&ocirc;|ga ei gleddyf, efe a annelodd ei f&wcirc;a, ac ai para|t&ocirc;dd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Parat&ocirc;dd efe hefyd iddo arfau anghefol, efe a weithiodd ei &s;aethau yn er byn yr erlid-w&ycirc;r.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Wele efe a<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 59.4. Iob. 15.35.</NOTE> ymddwg anwireddd, canys veichiogodd ar gamwedd, ac efe a e&s;cor ar gel|wydd.</P>
<PB N="219" REF="236">
<P N="15"><HI>15</HI> Cloddiodd bwll, trychodd ef, &s;yrthiodd hefyd yn y de&s;trum a wnaethe efe.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ei anwiredd a ymchwel ar ei ben ef ei hun: ai gamwedd a dde&s;cyn ar ei goppa ei hun.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Clodforaf yr Arglwydd yn &ocirc;l ei gyfi|awnder: a chan-molaf enw'r Arglwydd goru|chaf.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. viii.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd ar y Gittith: P&s;alm Dafydd.</HEAD>
<P N="1">ARglwydd ein I&ocirc;r ni, mor ardderchog [yw] dy enw yn yr holl f&ycirc;d: yr hwn a ro|ddai&s;t dy ogoniant vwch y nefoedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 21.16.</NOTE> enau bechgyn, a rhai yn &s;ugno y pe|rai&s;t nerth o achos dy elynnion: i o&s;tegu y ge|lyn, a'r ymddialudd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pan edrychwyf ar y nefoedd gwaith dy fy&s;edd, [&s;ef] y lloer a'r &s;&ecirc;r y rhai a ordeiniai&s;t,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pa beth [yw] d&ycirc;n i ti iw goffau&lpunctel; a mab d&ycirc;n i ti i ym weled ag ef&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gwnaetho&s;t ef ychydig is na'r angelion: cor&ocirc;nai&s;t ef hefyd &acirc; gogoniant, ac &acirc; phrydfer|thwch.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gwnaetho&s;t ef i arglwyddiaethu ar wei|thredoedd dy ddwylo: go&s;odai&s;t b&ocirc;b peth dann ei draed ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Defaid, ac &ycirc;chen oll, ac anifeiliaid y maes hefyd:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ehediaid y nefoedd, a phy&s;c y m&ocirc;r: y rhai a ydynt yn trammwyo llwybrau y moroedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Arglwydd ein I&ocirc;r mor ardderchog [yw] dy enw yn yr holl f&ycirc;d.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. ix.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd wrth farwolaeth<NOTE N="&Dagger;" PLACE="marg">1. Sam. 17.4.</NOTE> Labben, P&s;alm Dafydd.</HEAD>
<P N="1">_CLodforaf yr Arglwydd a'm holl galon:<NOTE PLACE="marg">Boreuol weddi.</NOTE> mynegaf dy holl ryfeddodau.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Llawenychaf, a gorfole|ddaf ynot: cannf i'th enw di, y Goruchaf.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Tra y dychwelid fyng-elynnion yn eu h&ocirc;l, y llithrant, ac y difethir hwynt o'th flaen di.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys gwnaetho&s;t fy marn a'm matter yn dda: ei&s;teddai&s;t ar or&s;edd-faingc &ocirc; farnudd cyfiawn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ceryddai&s;t y cenhedloedd, de&s;truwiai&s;t yr annuwiol: eu henw hwynt a ddel&ecirc;ai&s;t hefyd byth bythol.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> H&acirc; elyn, darfu am ddini&s;tr yn dragywydd, diwreiddiai&s;t y dina&s;oedd, darfu eu coffadwria|eth [gyd &acirc;] hwynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr Arglwydd a erys yn wagywydd: efe a barat&ocirc;dd ei or&s;edd-faingc i farn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys efe a farn y b&ycirc;d mewn cyfiawn|der: efe a farn y bobloedd mewn iniondeb.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr Arglwydd hefyd fydd amddeffyn i'r truan, [a] nawddfa mewn pr&ycirc;d, [&s;ef] mewn cyfyngder.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r rhai a adwaenant dy enw &acirc; ymddyriedant ynot: canys ni adewai&s;t &ocirc; Arglwydd y rhai a'th gei&s;ient.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Can-molwch yr Arglwydd yr hwn &s;ydd yn pre&s;&s;wylio yn Sion: a mynegwch i'r boblo|edd ei weithredoedd ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys pan ymofynno efe am waed, y cofia efe am danynt: ac nid anghofia waedd y tlodion.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Trugarh&acirc; wrthif Arglwydd, fy nercha|fudd o byrth angeu: gw&ecirc;l fy mlinder gan fyng|ha&s;eion.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Fel y mynegwyf dy holl foliant ym mhyrth merch Sion: [ac] y llaw nychwyf yn dy iechydwriaeth.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y cenhedloedd a &s;odda&s;ant yn y ff&ocirc;s yr hon a wnaethant: yn y rhwyd a gudeia&s;ant, y daliwyd eu troed hwynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Adweinir yr Arglwydd, [canys] efe a wnaeth farn: yr annuwiol a faglwyd yng-wei|thredoedd ei ddwylo. <HI>Higaion Selah.</HI></P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y rhai drygionus a ymchwelant i uffern: [&s;ef] yr holl genhedloedd a anghofiant Dduw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canis nid anghofir y tlawd byth, goba|ith y trueniaid [ni] chollir byth.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Cyfot Arglwydd, na orfydded d&ycirc;n: bar|ner y cenhedloedd ger dy fron di.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Go&s;ot Arglwydd ofn arnynt, g&wcirc;yby|dd ed y cenhedloedd [mai] dynnion ydynt hwy. <HI>Selah.</HI></P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. x.</HEAD>
<P N="1">PAham Arglwydd y &s;efi o bell, yr ymguddi yn yr am&s;eroedd [pan ydym] mewn cy|fyng-der&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr annuwiol mewn balchder a erlid y tlawd: dalier hwynt yn y dichellion a ddychym|myga&s;ant.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys yr annuwiol a ffro&s;tiodd wrth ew|yllys ei galon: a'r cybydd a ymfendithiodd: diy&s;tyru y mae efe yr Arglwydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr annuwiol gan ei falchder ni chais [Dduw:] nid [ydyw] Duw [yn] ei holl feddy|liau ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ei ffyrdd ef ydynt fl&icirc;n b&ocirc;b am&s;er, vchel [yw] dy farnedigaethau oi olwg ef: efe a chw|yth yn erbyn ei holl elynnion.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Dywedodd yn ei galon ni'm &s;ymmudir, o herwydd ni [byddaf] mewn dryg-fyd hyd gen|hedlaeth, a chenhedlaeth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ei <NOTE N="*" PLACE="marg">Rhaf. 3.14.</NOTE> enau &s;ydd yn llawn melldith, a di|chel, a thwyll: tann ei dafod y mae camwedd, ac anwiredd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y mae efe yn ei&s;tedd yng-hynllwynfa yr heolydd, mewn cilfacheu y lladd efe y gwi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ioni ei lygaid a dremmiant ar y tl&acirc;wd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Efe a gynllwyna mewn dirgelwch me|gis llew yn ei ffau, bwriadu y bydd i drei&s;io yr tlawd: trei&s;ia efe y tlawd gan ei dynnu iw rwyd</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Efe a ymgy&s;tuddia, ac a ymo&s;twng: fel y cwympo tyrfa trueniaid ym my&s;c ei gedyr<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ef.</P>
<PB REF="237">
<P N="11"><HI>11</HI> Dywedodd yn ei galon, anghofiodd Duw: cuddiodd ei wyneb, ni w&ecirc;l efe byth.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Cyfot Arglwydd Dduw, dercha dy law: nac anghofia y tlodion.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pa ham y cabla 'r annuwol Dduw&lpunctel; gan ddywedyd yn ei galon, nad ymofynni.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gwelai&s;t [hyn,] canys ti a genfyddi anwiredd, a cham, i roddi [t&acirc;i] a'th ddwylo dy hun: arnat ti y gedu y tlawd [ei obaith,] ti ydwyt gynnorthwy-wr yr ymddifad.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Torr fraich yr annuwiol, a'r drygio|nus: cais ei ddrygioni ef, [ac] nis cei.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yr Arglwydd [&s;ydd] Frenin byth, ac yn dragywydd: dini&s;triwyd y cenhedloedd of d&icirc;r ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Arglwydd clywai&s;t ddymuniad y tlo|dion, cyweiria di eu calon hwynt, gwranda|wed dy glu&s;t [arnynt.]</P>
<P N="18"><HI>18</HI> I farnu yr ymddifad a'r tlawd: fel na chwanego d&ycirc;n daiarol beri ofn mwyach.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xj.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd <HI>P&s;alm</HI> Dafydd.</HEAD>
<P N="1">YN yr Arglwydd yr ydwyf yn ymddyried, pa fodd y dywedwch wrth fy enaid, ehe|da i'ch mynydd [fel] aderyn&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys wele y drygionus a anel&acirc;&s;ant f&wcirc;a, parato&acirc;&s;ant eu &s;aetheu eu a'r llinin, i &s;aethu mewn dirgelwch y rhai iniawn o galon.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys y &s;eiliau a ddini&s;triwyd: pa beth a wnaeth y cyfiawn?</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr Arglwydd [&s;ydd] yn Nheml ei &s;anc|teiddrwydd, gor&s;eddfa yr Arglwydd [&s;ydd] yn y nefoedd, y mae ei lygaid ef yn gweled [y tlawd:] ei amrantau yn chwilio meibion dynnion.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr Arglwydd a brawf y cyfiawn: eithr r&acirc;s gan ei enaid ef y drygionus, a'r hwn &s;ydd hoff ganddo anwiredd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ar yr annuwolion y glawia efe faglau, t&acirc;n, a brwm&s;tan, a gwynt y&s;tormus [fydd]<NOTE N="*" PLACE="marg">Exec. 23.31.</NOTE> rhan eu phiol hwy.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys yr Arglwydd cyfiawn a g&acirc;r gy|fiawnder: ai wyneb a genfydd y rhai iniawn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xii.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd ar yr wyth-dant, P&s;alm. Dafydd.</HEAD>
<P N="1">_AChub Arglwydd,<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi</NOTE> canys dar|fu [y rhai] trugarog: o her|wydd pallodd y ffyddlonni|aid o blith meibion dynnion.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Of&ecirc;redd a ddywedant b&ocirc;b vn wrth ei gymmydog, &acirc; gwefus wenhieithgar: [ac] &acirc; chalon ddau ddyblyg y llef&acirc;rant.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Torred yr Arglwydd yr holl wefu&s;au gwe~hieithus, [a'r] tafod a ddywedo fawrhydry.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y rhai a ddywedant, a'n tafod y gorfy|ddwn: nyni a allwn ddywedyd a fynnom, pwy [&s;ydd] Arglwydd arnoni ni&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O herwydd anrhaith y rhai cy&s;tuddiedic, [ac] o herwydd vchenaid y tlodion, y cyfodaf yn awr medd yr Arglwydd: rhoddaf mewn iechydwriaeth [yr hwn] y magler iddo.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Geiriau yr Arglwydd [ydynt] eiriau purion, [fel] arian wedi ei goethi mewn ffwrn bridd, wedi ti buro &s;eith-waith.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ti Arglwydd ai cedwi hwynt: cedwi hwynt rhag y genhedlaeth hon yn dragywydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr annuwolion a rodiant o amgylch: pan [eu] derchefir, gwarth [fydd] i feibion dynnion.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xiii.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd, P&s;alm Dafydd.</HEAD>
<P N="1">PA hyd Arglwydd i'm anghofi&lpunctel; [ai] yn dra|gywydd&lpunctel; pa hyd y cuddi dy wyneb rhagof&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pa h&ycirc;d y go&s;odaf gynghorion yn fy me|dowl, [a] blinder beunydd yn fyng-halon&lpunctel; pa h&ycirc;d y derchefir fyng-elyn arnaf&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Edrych, [a] chlyvi fi &ocirc; Arglwydd fy Nuw: goleua fy llygaid rhag i'm h&ucirc;no [yn] yr angeu.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Rhag dywedyd o'm gelyn, gorchfygais ef: [canys] fyng-wrthwyneb-w&ycirc;r a laweny|chant os llithraf.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Minne hefyd a ymddyriedais yn dy dru|garedd di, fyng-halon a ymlawenycha yn dy iechydwriaeth: canaf i'r Arglwydd am iddo &s;ynnio arnaf [&icirc;e mi a ganaf i'r Arglwydd goruchaf.]</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xiiii.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd <HI>P&s;alm</HI> Dafydd.</HEAD>
<P N="1">YR<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;alm. 53.</NOTE> ynfyd a ddywedodd yn ei galon, nid [oes vn] Duw: ymlygr&acirc;&s;ant, [a] ffieidd|waith a wnaethant: nid oes a wn&ecirc;l ddaioni.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr Arglwydd a edrychodd o'r nefoedd ar feibion dynnion, i weled a [oedd neb] de|allgar yn ymgei&s;io &acirc; Duw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ciliodd pawb, c&ycirc;d-ymddifwyn&acirc;&s;ant, nid oes a wn&ecirc;l ddaioni, nac oes vn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 10.7. rhuf. 3.14.</NOTE> Bedd agored yw eu gwddf, ai tafodau y &s;iomment: gwenwyn lindis y &s;ydd dann eu gwefu&s;au.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Eu genau &s;ydd yn llawn o felldith, a chwerwedd: eu traed &s;y fuan i dywallt gwaed.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> De&s;truw, ac anhap &s;ydd ar eu ffyrdd, a ffordd tangneddyf nid adnab&ucirc;ant: nid oes ofn Duw yn eu golwg.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Oni &wcirc;yr holl weithred-w&ycirc;r anwiredd,<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 53.4.</NOTE> [eu bod] yn bwytta fy mhobl [fel] y vwytta|ent fara&lpunctel; ni alw&acirc;&s;ant ar yr Arglwydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yno y dechrynant gan ofn [lle nid oedd ofn,] am [fod] Duw yng-henhedlaeth y cyfiawn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Cyngor y tlawd a wradwyddech chwi, am [fod] yr Arglwydd yn obaith iddo.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pwy a wyru iechyd i I&s;rael o Sion&lpunctel; pan ddychwel yr Arglwydd gaethiwed ei bobl, yr hyfryda Iacob, ac y llawenh&acirc; I&s;rael.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="Psalm">
<PB N="220" REF="237">
<HEAD>P&s;alm. xv.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm. Dafydd.</HEAD>
<P N="1">_ARglwydd pwy a drig yn dy babell: pwy a bre&s;&s;wylia ym mynydd dy &s;ancteiddrwydd?</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr hwn a rodia yn ber|ffaith, ac a wn&ecirc;l gyfiawnder, ac a ddywed w&icirc;r oi galon:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Heb ab&s;ennu ai dafod: heb wneuthur drwg iw gyfell, ac heb dderbyn enllyb yn er|byn ei gymmydog.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr hwn &s;ydd ddirmygus [a] diy&s;tyr yn ei olwg ei hun, ac a anrhydedda y rhai a ofnant yr Arglwydd: yr hwn [os] twng, ([ie] iw niwed [ei hun)] etto ni newidia.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> [Yr hwn] ni roddes ei arian ar v&s;uriaeth, ac ni chymmer obr yn erbyn y gwirion: a wn&ecirc;|lo hyn ni lithr yn dragywydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xvi.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm euroc Dafydd.</HEAD>
<P N="1">CAdw fi &ocirc; Dduw, canys ynot yr ymddyrie|dais.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fy enaid, dywedai&s;t wrth yr Arglwydd, fy Arglwydd ydwyt ti: fy n&acirc; nid [yw] ddim i ti.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ar y &s;ainct y rhai ydynt ar y ddaiar, a'r rhai rhagorawl, y mae fy holl ewyllys.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gofidiau a amlh&acirc;nt [i'r rhai] a fry&s;&s;iant [ar &ocirc;l Duw] dieithr: eu diod offrwm o waed ni offrymmaf fi: ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 23.13.</NOTE> ni chymmeraf eu henwau yn fyng-wefu&s;au.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr Arglwydd [yw] rhann fy etifeddiaeth a'm phiol: ti a gynheli fyng-hoelbren i.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Etifeddiaeth a &s;yrthiodd i mi mewn [lle|oedd] hyfryd: ac [y mae] i mi etifeddiaeth d&ecirc;g.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Bendithiaf yr Arglwydd yr hwn a'm cyngh&ocirc;rodd: fy arennau hefyd a'm dy&s;cant drwy 'r n&ocirc;s.</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 2.25.</NOTE> Go&s;odais yr Arglwydd b&ocirc;b am&s;er ger fy mron: canys [y mae efe] ar fy neheu-law fel na lithraf.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O herwydd hynny y llawenychodd fyng|halon, ac yr ymhyfrydodd fyng-ogoniant: fyng-nhawd hefyd a orphywys mewn goba|ith.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys,<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 2.31.</NOTE> ni ad&ecirc;wi fy enaid yn vffern ac ni adewi i'th Sanct weled llwgredigaeth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 2.28.</NOTE> Dango&s;i i mi lwybr bywyd: digonol|rwydd llawenydd [&s;ydd] ger dy fron: ar dy ddeheu-law y mae digrifwch yn dragywydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xvij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Gweddi Dafydd.</HEAD>
<P N="1">CLyw Arglwydd gyfiawnder: y&s;tyrria fy llefain, gwrando fyng-weddi o wefu&s;au didwyll.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Deued fy marn oddi ger dy fron, edry|ched dy lygain ar iniondeb.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Profai&s;t fyng-halon, gofwyai&s;t [fi] y n&ocirc;s, chwiliai&s;t fi, ni chefai&s;t [ynof anwiredd] hwri&ecirc;dais na thro&s;edde fyng-enair.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Tu ag at am weithredoedd dynnion, wrth eiriau dy wefu&s;au yr ymgedwais [<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">o] lwy|brau yr &s;peiludd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Cynnal fyng-herddediad yn dy lwybrau [f<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">l] na lithro fy nhraed.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Mi a elwais arnat, canys gwrandewi ar|nafi &ocirc; Dduw: go&s;twng dy glu&s;t attaf, ac er|glyw fy ymadrodd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dangos dy ryfedd drugar&ecirc;ddau, &ocirc; achu|budd y rhai a ymddyriedant [ynot,] rhag y &s;awl a ymgyfodant yn erbyn dy ddeheu-law.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cadw fi fel cannwyll llygad: cudd di fi dann gy&s;cod dy adenydd,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Rhag yr annuwolion y rhai a'm gor|thrymment: [rhag] fyng-elynnion [y rhai] am [yr] enaid a amgylchant i'm herbyn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Cae&acirc;&s;ant gan fra&s;der, ai genau a lefa|rant mewn balchder.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ein cynniweirfa ni a gylchyn&acirc;&s;ant hwy yr awr hon, go&s;od&acirc;&s;ant eu llygaid i dynnu i'r ddaiar.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Eu dull [&s;ydd] fel llew [yr hwn] a chw|ennyche &s;clyfaethu, ac megis llew ieuangc yn aros mewn lloches.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Cyfot Arglwydd, achub flaen iddo, [a] chwympa ef: gwarer fy enaid rhag yr annuwi|ol [yr hwn yw] dy gleddyf di.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Oh Arglwydd [gwaret] fi oddi wrth ddynnion dy law [&s;ef] oddi wrth ddynnion y b&ycirc;d, [y rhai] y mae eu rhann yn y bywyd [ym|ma,] ac yn llenwi eu boliau a'th guddiedic dry&s;&s;or: llawn ydynt o feibion, a gadawant eu gweddill iw rhai bychain.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Myfi a edrychaf ar dy wyneb mewn cy|fiawnder: pan ddihunwyf, digonir fi gan dy ddelw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xviij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd <HI>P&s;alm</HI> Dafydd gw&acirc;s yr Arglw|ydd, yr hwn a lefarodd wrth yr Arglwydd eni|au y g&acirc;n hon yn y dydd y gwaredodd yr Ar|glwydd ef o law ei holl elynnion, ac o law Saul: ac efe a ddywedodd,</HEAD>
<P N="1">_CAraf di Arglwydd fyng-ha|dernid.<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 22.2.</NOTE> Yr Arglwydd [yw] fyng-hraig, a'm hamddeffyn|fa, a'm gwaredudd, fy Nuw fyng-hadernid, ynddo ef<NOTE PLACE="marg">Hebr. 2.13.</NOTE> yr ymddyriedaf: fy nharian, a chorn fy iechydwri|aeth, a'm noddfa.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Galwaf ar yr Arglwydd canmoladwy: felly i'm cedwir rhag fyng-elynnion.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gofidion angau a'm cylchyn&acirc;&s;ant: ac a|fonydd y fall a'm dychrynn&acirc;&s;ant i.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gofidion vffern a'm gogylchyn&acirc;&s;ant: maglau angeu a achuba&s;ant fy mlaen.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yn fyng-hyfyngder y gelwais ar yr Ar|glwydd, ac y gwaeddais ar fy Nuw: efe a gly|bu fy llef oi Deml, a'm gwaedd ger ei fron ef a ddaeth iw glu&s;tiau ef.</P>
<PB REF="238">
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y cynhyrfodd, ac y crynodd y ddalar, a &s;eiliau y mynyddoedd a gyffro&acirc;&s;ant: ac a ym|&s;igl&acirc;&s;ant, am iddo ef ddigio.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Derchafodd mwg oi ffroenau, a th&acirc;n a y&s;&s;odd oi enau ef: gl&ocirc; a enynn&acirc;&s;ant ganddo ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Efe hefyd a o&s;tyngodd y nefoedd, ac a dde&s;|cynnodd: a thywyllwch [oedd] tann ei draed ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Marchogodd efe hefyd ar y Cerub, ac a ehedodd: &icirc;e efe a ehedodd ar adenydd y gwynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Efe a o&s;ododd y tywyllwch yn ddirgelfa iddo ef, [ai] babell oi amgylch: [&s;ef] tywyll|wch y dyfroedd, [a] chwmylau yr awyr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gan y di&s;cleirdeb [yr hwn &s;ydd] ger ei fron ef, cwmylau a aethant heibio: cenlly&s;c a marwor tanllyd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yr Arglwydd hefyd a dar&acirc;nodd yn y ne|foedd: a'r Goruchaf a roddes eilef: cenlly&s;c a marwor canllyd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Anfonodd hefyd ei &s;aethau, a gwa&s;c&acirc;|rodd hwynt: amlh&acirc;odd hefyd [ei] fellt, a dini|&s;triodd hwynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gwaelodion y dyfroedd a welwyd, a &s;ei|liau y h&ycirc;d a ddinoethwyd gan dy gerydd di &ocirc; Arglwydd, [a] chan chwythad anadl dy ffroe|nau di.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Anfonodd oddi vchod, cymmerodd fi, [a] thynnodd fi o ddyfroedd lawer.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Efe a'm gwaredodd oddi wrth fyng-elyn cadarn, a rhag fyng-ha&s;eion: canys y maent yn drech n&acirc; mi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Achub&acirc;&s;ant fy mlaen yn nydd fyng-ofio: ond yr Arglwydd oedd yn gynhaliao i mi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> D&ucirc;g fi i ehangder, gwaredodd fi: canys ymhoffodd ynot.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr Arglwydd a'm gobrwya yn &ocirc;l fyng-hyfiawnder: yn &ocirc;l glendid fy nwylo y t&acirc;l efe:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys cedwais ffyrdd yr Arglwydd: ac ni wneuthum yn annuwiol yn erbyn fy Nuw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> O herwydd ei holl farnedigaethau ef [ydynt] ger fy mron i: ai ddeddfau ni fwriais oddi wrthif.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Bum hefyd yn berffaith gyd ag ef: ac ymgedwais rhag fy anwiredd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r Arglwydd a'm gobrwyodd yn &ocirc;l fyng-hyfiawnder: [ac] yn&ocirc;l purdeb fy nwylo o flaen ei lygaid ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 22.26.</NOTE> trugarog y gwnei drugaredd: a'r g&wcirc;r perffaith y gwnei berffeithrwydd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'r gl&acirc;n, y gwnei lendid: ac a'r cyndyn yr ymgyndynni.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Canys ti a war&ecirc;di y bobl gy&s;tuddiedic: [ac] a o&s;tyngi olygon vchel.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> O herwydd ti a oleui fyng-ha~nwyll: yr Arglwydd fy Nuw a lewyrchafy nhywyllwch.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> O blegit ynot ti y rhedaf trwy fyddin: &icirc;e yn fy Nuw y llammaf dros f&ucirc;r.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Duw [&s;ydd] berffaith ei ffordd, gair yr Arglwydd &s;ydd buredic: tarian yw efe i bawb a ymddyriedant ynddo.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Canys pwy [&s;ydd] Dduw heblaw yr Arglwydd&lpunctel; a phwy [&s;ydd] graig eithr ein Ddw ni?</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Duw a'm gwregy&s;&s;odd &acirc; nerth: ac a ro|ddes fy ffordd yn berffai<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">h.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Go&s;od y mae efe fy nhraed fel [traed] e|w&icirc;god: ac ar &s;y vchel-fannau i'm &s;efydlodd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Efe &s;y yn dy&s;cu fy nwylo i ryfel: fel y dryllid b&wcirc;a d&ucirc;r [yn] fy mreichiau.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Rhoddai&s;t hefyd i mi darian dy iechydw|riaeth, a'th ddeheu-law a'm cynhaliodd: a'th fwynder a'm lluo&s;ogodd.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ehengai&s;t fyng-herddediad tanaf: fel na lithrodd fy &s;odlau.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Erlidiais fyng-elynnion, ac ai goddiwe|ddais: ac ni ddychwelais nes i mi eu difa hwynt.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Archollais hwy fel na allent &s;efyll: &s;yr|thia&s;ant dann fy nhraed.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Canys gwregy&s;ai&s;t fi &acirc; nerth i ryfel: cw|ympai&s;t tanaf y rhai a ymgododd i'm herbyn.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Rhoddai&s;t hefyd i mi warrau fyng-elyn|nion: fel y difethwn fyng-ha&s;eion.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Gwaedd&acirc;&s;ant, ac nid [oedd] achubudd: [&s;ef] ar yr Arglwydd, ond nid attebodd efe hw|ynt.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Maluriais hwynt hefyd fel ll&wcirc;ch o flaen y gwynt: melais hwynt megis pridd yr heo|lydd.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Gwar&ecirc;dai&s;t fi rhag cynhennau y bobl, go&s;odai&s;t fi yn ben cenhedloedd: pobl ni's adna|bum a'm gwa&s;anaethent.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Pan glywant, gwrandawant arnaf: meibion dieithr a gymmerant arnynt ymdda|ro&s;twng i mi.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Meibion dieithr a ballant: ac a ddychry|nant oi carch&acirc;rau.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Byw fyddo'r Arglwydd, a bendithier fyng-hraig: a derchafer Duw fy iechydwria|eth.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Duw &s;ydd yu rhoddi i mi allu ymddial: ac a dywys y bobloedd tanaf fi.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Fyng-waredudd oddi wrth fyng-elyn|nion[ydwyt:] canys ti a'm derchefai&s;t hefyd oddi wrth y rhai a gyfodent i'm herbyn: achu|bai&s;i fi rhag y g&wcirc;r traws.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Am hynny<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 15.9.</NOTE> y moliannaf di &ocirc; Arglwydd ym mhlith y cenhedloedd: ac y c&acirc;naf i'th enw.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Efe &s;ydd yn mawrhau iechydwriaeth ei frenin, ac yn gwneuthur trug&acirc;redd iw e|neiniog, i Ddafydd, ac iw h&acirc;d ef byth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. xix.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd P&s;alm Dafydd.</HEAD>
<P N="1">_Y Nefoedd &s;y yn dadcanu go|goniant Duw:<NOTE PLACE="marg">Boreuol weddi.</NOTE> a'r ffurfafen &s;y yn mynegu gwaith ei ddw|y-law ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dydd i dydd a draetha ymadrodd: a n&ocirc;s i n&ocirc;s a dden|gys &wcirc;ybodaeth.</P>
<PB N="221" REF="238">
<P N="3"><HI>3</HI> Nid [oes] air nac ymadrodd, [lle] ni chlywyd eu lleferydd hwynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> I<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 10.18.</NOTE> bob t&icirc;r yr aeth eu &s;ain hwynt, ai geiri|au hyd eithafoedd b&ycirc;d: i'r haul y go&s;ododd efe babell ynddynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe fel g&wcirc;r priod a ddaw allan oi &s;ta|fell: ac a ymlawenh&acirc; fel cawr yn rhedeg gyr|fa.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O eithaf y nefoedd [y mae] ei fynediad ef allan, ai amgylchiad hyd eu heithafoedd hwynt: ac nid ymgudd [dim] oddi wrth ei wr&ecirc;s ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Cyfraith yr Arglwydd [&s;ydd] berffaith yn troi yr enaid: te&s;tiolaeth yr Arglwydd [&s;ydd] &s;iccr, ac yn p&ecirc;ri doethineb i'r ehud.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Deddfau yr Arglwydd [ydynt] iniawn yn llawenha&ucirc; y galon: gorchymyn yr Arglw|ydd [&s;ydd] b&ucirc;r, [ac] yn gole&ucirc;o y llygaid.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ofn yr Arglwydd [&s;ydd] l&acirc;u, [ac] yn parhau yn dragywydd: barnau 'r Arglwydd [ydynt] wirionedd, cyfiawn [ydynt] eu gyd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Mwy dymunol [ynt] nag aur, &icirc;e nag aur coeth lawer: mely&s;ach hefyd na'r m&ecirc;l, ac na diferiad diliau m&ecirc;l.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ynddynt hwy hefyd y dy&s;cir dy w&acirc;s: oi cadw [y mae] gobr lawer.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pwy a ddeall [ei] gamweddau&lpunctel; glanh&acirc; fi oddi wrth fy [meiau] cuddiedic.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Attal hefyd dy w&acirc;s oddi wrth bechodau rhyfygus, na arglwyddiaethant arnaf: yna i'm perffeithir, ac i'm glanheir oddi wrth anwiredd lawer.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Bydded ymadroddion fyng-enau, a my|fyrdod fyng-halon yu gymmeradwy ger dy from, &ocirc; Arglwydd fyng-hraig, a'm gware|dudd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xx.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd, P&s;alm Dafydd.</HEAD>
<P N="1">GWrandawed yr Arglwydd arnat yn nydd cyfyngder: enw Duw Iacob a'th dde|ffynno.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Anfoned i ti gymmorth o'r cy&s;&s;egr: a ner|thed di o Sion.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Cofied dy holl offrymmau: a bydded fod|lon i'th boeth offrwm. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="4"><HI>4</HI> Rhodded i ti wrth [fodd] dy galon: a chy|flawned dy holl arfaeth.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gorfoleddwn yn dy iechydwriaeth di, a derchafwn f&acirc;ner yn enw ein Duw: cyflawned yr Arglwydd dy holl ddymuniadau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr awr hon y gwn y gwared yr Arglwydd ei eneiniog, ac y gwrendu arno ef o nefoedd ei &s;ancteiddrwydd, yn n<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rth iechyd ei ddeheu-law ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> [Ymddyried] rhai mewn cerbydau, ac e|raill mewn meir<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">: ond nyni a gofiwn enw yr Arglwydd ein Duw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Hwynt a gwympa&s;ant, ac a &s;yrthia&s;ant: a nynneu a gyfoda&s;om, ac a &s;afa&s;om.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Cadw Arglwydd: gwrandawed y Bre|nin arnom yn y dydd y llefom.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xxj.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd. P&s;alm Dafydd.</HEAD>
<P N="1">ARglwydd yn dy nerth y llawenycha y brenin: ac yn dy iechydwriaeth yr ymhy|fryda efe yn ddirfawr.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dei&s;yfiad ei galon a roddai&s;t iddo: a dy|myniad ei wefu&s;au ni's gommeddai&s;t. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys achubai&s;t ei flaen ef &acirc; bendithion daioni: go&s;odai&s;t ar ei ben ef goron o aur co|eth.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gofynnodd oes gennit: [a] rhoddai&s;t i|ddo hir-oes byth ac yn dragywydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Mawr [yw] ei ogoniant yn dy iechydwri|aeth: go&s;odi arno ogoniant a phrydferthwch.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys go&s;odi ef yn fendithion tragy|wydd&ocirc;l, llawenychi ef &acirc; llawenydd dy wyneb.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O herwydd bod y brenin yn ymddyriet yn yr Arglwydd, ac yn-hrugaredd y Goru|chaf, ni lithr efe.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Dy law a gaiff allan dy holl elynnion: dy ddeheu-law a gaiff allan dy ga&s;eion.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Go&s;odi hwynt fel ffwrn danllyd yn am&s;er dy lid: yr Arglwydd yn ei ddigllonedd ai difa hwynt, a'r t&acirc;n ai hy&s;&s;a hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eu ffrwyth hwynt a ddini&s;tri di oddi ar y ddaiar: ai h&acirc;d o blith meibion dynnion.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys bwriada&s;ant ddrwg i'th erbyn: meddylia&s;ant amcan heb allu o honynt [ei gw|plau.]</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys go&s;odi hwy [ar naill] du: yn dy linynnau y paratoi di [&s;aethau] yn erbyn eu hwynebau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ymddercha Arglwydd yn dy nerth: canwn a chan-molwn dy gadernid.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="22" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xxij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd ar Aieleth ha&s;hachar. P&s;alm. Dafydd.</HEAD>
<P N="1">_FY<NOTE N="*" PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi. <HI>Matth. 27.46.</HI></NOTE> Nuw, fy Nuw, pa ham i'm gadewai&s;t&lpunctel; pell [ydwyt] oddi wrth fy iechydwriaeth, a geiriau fy llefain.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fy Nuw llefain yr yd|wyf y dydd, ac ni attebi: y n&ocirc;s hefyd, ac nid [oes] oy&s;teg imi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A thithe moliant I&s;rael ydwyt yn par|hau yn &s;anctaidd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ein tadau a obeithi&acirc;&s;ai&s;t ynot: gobeithi|a&s;ant, a gwaredai&s;t hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Arnat ti y llef&acirc;&s;ant, ac achubwyd hwynt: ynot yr ymddyried&acirc;&s;ant, ac ni's gwradwydd|wyd hwynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A minne [ydwyf fel] pryf, ac nid g&wcirc;r: gwarthrudd dynnion, a dirmyg y bobl.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pawb a'r a'm gw&ecirc;lant a'm gwatw&acirc;|rant: llae&s;ant wefl, [ac] e&s;cydwant bennau [gan ddywedyd,]</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ymddyriedodd yn yr Arglwydd, gware|ded ef: achubed ef, gan ei fod yn dd&acirc; ganddo.</P>
<PB REF="239">
<P N="9"><HI>9</HI> Canys ti a'm tynnai&s;t o'r gr&ocirc;th: gwnae|tho&s;t i mi obethio [pan oeddwn] ar fronnau fy mam.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Arnat ti i'm bwriwyd o'r br&ucirc;: o gr&ocirc;th fy mam fy Nuw ydwyt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Nae ymbellh&acirc; di oddi wrthif, o herwydd cyfyngoer [&s;ydd] agos: ac nid [oes] gynnor|thwy-wr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Bu&s;tych lawer a'm cylchyn&acirc;&s;ant: gwrdd deirw Ba&s;an, a'm hamgylch&acirc;&s;ant.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Agor&acirc;&s;ant arnaf eu genau: [fel] llew rheipus, a rhuadwy.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Fel dwfr i'm tywalltwyd, a'm he&s;cyrn oll a ymwahan&acirc;&s;ant: fyng-halon &s;ydd dodde|dic fel c&wcirc;yr yng-hanol fy mherfedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Fy nerth a &wcirc;ywodd fel pridd-le&s;tr, a'm tafod a l&ycirc;nodd wrth daflod fyng-enau: ac yn ll&wcirc;ch angeu i'm cyfleai&s;t.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys c&wcirc;n a'm cylchyn&acirc;&s;ant, a chynnu|lleidfa y drygionus a'm hamgylchyn&acirc;&s;ant: cloddi&acirc;&s;ant fy nwy-law a'm traed.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gallaf gyfrif fy holl e&s;cyrn: y maent yn tremmio, ac yn edrych arnaf fi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Matth, 27, 25.</NOTE> Y maent yn rhannu fy nillad yn eu my&s;c: ac ar fyng-wi&s;c y maent yn bwrw coel|bren.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A thithe Arglwydd nac ymbellh&acirc;: fyng-hadernid bry&s;&s;ia i'm cynnorthwyo.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gwaret fy enaid rhag y cleddyf: fy v|nic [enaid] o feddiant y c&icirc;.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Achub fi rhag &s;afn y llew: o blith cyrn unicorniaid atteb fi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 2.12.</NOTE> Mynegaf dy enw i'm brodyr: yng-ha|nol y gynnulleidfa i'th folaf.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y rhai &s;y yn ofni 'r Arglwydd molwch ef, holl h&acirc;d Iacob gogoneddwch ef: holl h&acirc;d I&s;rael ofnwch ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys ni ddirmygodd, ac ni ffieiddiodd gy&s;tudd y tlawd, ac ni chuddiodd ei wyneb rhagddo: ond pan lefodd efe arno y gwranda|wodd ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Fy mawl [fydd] o honot ti yn y gynnu|lleidfa fawr: fy addunedau a d&acirc;laf ger bron y rhai ai hofnant ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y tlodion a fwytt&acirc;nt, ac a ddiwellir, y rhai a gei&s;iant yr Arglwydd ai moliannant ef: eich calon fydd byw yn dragywydd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Holl derf&ycirc;nau y ddaiar a gofiant, ac a ddychw&ecirc;lant at yr Arglwydd: a holl dyl|wythau y cenhedloedd a add&ocirc;lant ger dy fron di.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys eiddo 'r Arglwydd [yw] 'r deyr|nas: ac efe &s;ydd yn llywodraethu ym mhlith y cenhedloedd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yr holl rai brei&s;ion [ar y] ddaiar a fwyt|t&acirc;nt, ac a add&ocirc;lant: y rhai a dde&s;cynnant i'r ll&wcirc;ch a gwympant ger ei fron ef: hyd yn oed [yr hwn] ni fywh&acirc; ei enaid.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> [Eu] h&acirc;d ai gwa&s;anaetha ef: cyfrifir ef i'r Arglwydd yn genhedlaeth.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Deuant, ac adroddant ei gyfiawnder ef i'r bobl a enir: gan iddo ef [eu] gwneuthur.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="23" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xxiij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm Dafydd.</HEAD>
<P N="1">YR Arglwydd [yw] fy mugail: ni bydd ei|&s;ieu arnaf.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Efe a bar i'm orwedd mewn porfeudd gwelltoc: efe a'm tywys ger llaw dyfroedd ta|wel.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Efe a ddychwel fy enaid, ac a'm har|wain ar h&ycirc;d llwybrau cyfiawnder er mwyn ei enw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A phe rhodiwn ar h&ycirc;d glynn cy&s;cod an|geu nid ofnaf niwed, o herwydd dy [fod] ti gyd a mi: dy wialen, a'th ffon a'm cy&s;&s;&ucirc;rant.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ti a arlwyi fort ger fy mron, yn erbyn fyng-wrthwyneb-w&ycirc;r: &icirc;rai&s;t fy mhen ag olew, fy phiol [&s;ydd] lawn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Daioni, a thrug&acirc;redd yn ddiau a'm canly|nant oll ddyddiau fy mywyd: a phre&s;&s;wyliaf yn nh&ycirc;'r Arglwydd yn dragywydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="24" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xxiiij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm Dafydd.</HEAD>
<P N="1">_EIddo<NOTE N="*" PLACE="marg"><HI>Boreuol we|ddi.</HI> Deut. 10.14. Iob. 28.24. 1. Cor. 10.26.</NOTE> yr Arglwydd y dda|iar, ai chyflawnder: y b&ycirc;d, ac a bre&s;&s;wylia ynddo.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys efe ai &s;eiliodd ar y m&ocirc;roedd: ac ai paratodd ar yr afonydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pwy a e&s;cyn i fynydd yr Arglwydd&lpunctel; a phwy a &s;aif yn ei l&ecirc; &s;anctaidd ef&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y diniwed [ei] ddwylo, a'r glan [ei] ga|lon: yr hwn ni dderchafodd ei feddwl at wa|gedd, ac ni thyngodd i dwyllo [ei gymmydog.]</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Efe a dderbyn fendith gan yr Arglwydd, a chyfiawnder gan Dduw ei iechydwriaeth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Dymma genhedlaeth y rhai ai cei&s;iant ef: [&s;ef] y rhai a gei&s;iant dy wyneb di &ocirc; Iacob. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="7"><HI>7</HI> O byrth derchefwch eich pennau, ac ym|dderchefwch ddry&s;au tragywyddol: a brenin y gogoniant a ddaw i mewn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pwy yw yr brenin gogoneddus hwnnw&lpunctel; yr Arglwydd nerthol, a chadarn: yr Arglwydd cadarn mewn rhyfel.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O byrth derchefwch eich pennau, ac ym|dderchefwch ddry&s;au tragywyddol, a brenin y gogoniant a ddaw i mewn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pwy yw 'r brenin gogoneddus bwnnw? Arglwydd y lluoedd, efe [yw] brenin y gogo|niant, <HI>Selah.</HI></P>
</DIV3>
<DIV3 N="25" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xxv.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">[P&s;alm] Dafydd.</HEAD>
<P N="1">ATat ti &ocirc; Arglwydd y derchafaf fy e|naid.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fy Nuw, ynot ti'r ymddyriedais, na'm
<PB N="222" REF="239">gwradwydder: na lawenyched fyng-elynnion o'm plegit.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Hefyd pawb a'r a obeithiant ynot ti ni wradwyddir hwynt: gwradwyddir y rhai a dro&s;&s;eddant heb achos.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Par dii mi &wcirc;ybod dy ffyrdd &ocirc; Arglwydd: dy&s;ci mi dy lwybrau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Tywys fi yn dy wirionedd, a dy&s;c fi: ca|nys ti [yw] Duw fy iechydwriaeth, ynot y go|beithiais ar h&ycirc;d y dydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Cofia Arglwydd dy Do&s;turiaethau, a'th drugareddau: canys er ioed [y maent] hwy.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Na chofia bechodau fy ieuengctid, na'm ca|mweddau: yn &ocirc;l dy drugaredd meddwl di am danaf er mwyn dy ddaioni Arglwydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> D&acirc; ac iniawn [yw] yr Arglwydd: o her|wydd hynny y dy&s;c efe bechaduriaid yn y ffordd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y rhai difalch a hyffordda efe mewn barn: ai ffordd a ddy&s;c efe i'r rhai go&s;tyngedic.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Holl lwybrau 'r Arglwydd [yddynt] drugaredd, a gwirionedd i'r rhai a g adwant ei gyfammod, ai de&s;tiolaethau ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Er mwyn dy enw Arglwydd maddeu di fy anwiredd: canys mawr yw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pa &wcirc;r yw efe &s;y 'n ofni yr Arglwydd&lpunctel; efe ai dy&s;c ef yn y ffordd a ddewi&s;o.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ei enaid ef a erys mewn daioni: ai h&acirc;d a etifedda y ddaiar.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Dirgelrwydd yr Arglwydd [a ddatcu|ddir] i'r rhai ai hofnant ef: ai gyfammod hefyd iw cyfarwyddo hwynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Fy llygaid [ydynt] yn wa&s;tad ar yr Ar|glwydd: canys efe a dd&wcirc;g fy nhraed allan o'r rhwyd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Tr&ocirc; attaf, a thrugarh&acirc; di wrthif: canys vnic, a thlawd ydwyf.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gofidion fyng-halon a ymehanga&s;ant: dwg fi allan o'm cyfyngd&ecirc;rau.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gw&ecirc;l fyng-hy&s;tudd, a'm helbul: a ma|ddeu di fy holl bechodau.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Cenfydd fyng-elynnion, canys amlhau|&s;ant: &acirc; cha&s;ineb traws hefyd i'm ca&s;&s;au&s;ant.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Cadw fy enaid, ac achub fi: na'm gwrad|wydder, canys ymddyriedais ynot.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Cadwed perffeithrwydd, ac iniondeb fi, canys gobeithiais ynot.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> O Dduw gwaret I&s;rael oi holl gyfyng|d&ecirc;rau.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="26" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xxvj.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm <HI>Dafydd.</HI></HEAD>
<P N="1">BArn fi Arglwydd, o herwydd rhodio o ho|nof mewn perffeithrwydd, ac ymddyried o honof yn yr Arglwydd, ni lithraf.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> H&ocirc;la fi Arglwydd, a phrawf di fi: chwilia fy arennau, a'm calon.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys dy drugaredd [&s;ydd] o flaen fy lly|gaid: am hynny y rhodiais yn dy wirionedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Nid ei&s;teddais gyd &acirc; dynnion cel&wcirc;yddoc: a chyd a'r rhai dichellgar nid aethum.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ca&s;&s;eais gynnulleidfa y drygionus: a chyd a'r annuwolion nid ydwyf yn ei&s;tedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Golchaf fy nwylo mewn gwiriondeb: a'th allor &ocirc; Arglwydd a amgylch&ycirc;naf.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> I draethu mewn llef clodforedd: ac i fy|negu dy holl ryfeddodau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Arglwydd hoffais drigfan dy d&ycirc;: a ll&ecirc; pre&s;&s;wylfa dy ogoniant.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Na cha&s;cl fy enaid gyd a'r pechaduriaid: na'm bywyd gyd a'r dynnion gwaedlyd:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y rhai [y mae] &s;celerder yn eu dwylo: ai deheu-law yn llawn gobr.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Eithr mi a rodiaf yn fy mherffeithrw|ydd: gwaret fi, a thrugarh&acirc; wrthif.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fy nhroed &s;ydd yn &s;efyll mewn inion|deb: yn y cynnulleidfaoedd i'th glodforaf &ocirc; Ar|glwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="27" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xxvij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm <HI>Dafydd.</HI></HEAD>
<P N="1">_YR Arglwydd [yw] fyng-o|leuni, a'm iechydwriaeth,<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi.</NOTE> rhag pwy yr ofnaf&lpunctel; yr Arglwydd [yw] nerth fy mywyd, rhag pwy y dychrynaf&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pan ne&s;&s;aodd y rhai dry|gionus, [&s;ef] fyng-wrthwyneb-w&ycirc;r, a'm ge|lynnion i'm herbyn i fwytta fyng-nhawd: hw|ynt a dramgwydd&acirc;&s;ant, ac a &s;yrthi&acirc;&s;ant.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pe gwer&s;ylle llu i'm herbyn, nid ofne fyng-halon: pe cyfode c&acirc;d i'm herbyn, er hyn mi a fyddwn hyd&ecirc;rus.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Vn peth a ddei&s;yfiais i gan yr Arglwydd, hynny a gei&s;iaf, [&s;ef] caffel trigo yn nh&ycirc; 'r Ar|glwydd holl ddyddiau fy mywyd: i edrych ar brydferthwch yr Arglwydd, ac i ymweled ai Deml.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys yn y dydd drwg efe a'm cuddia o fewn ei babell: yn nirgelfa ei bre&s;&s;wylfod y cuddia efe fi, ar graig i'm dercha efe fi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yn awr y dercha efe fy mhen goruwch fyng-elynnion o'm hamgylch: am hynny 'r a|berthaf yn ei babell ef ebyrth gorfoledd: canaf a chan-molaf yr Arglwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Clyw &ocirc; Arglwydd fy lleferydd, trugarh&acirc; hefyd wrthif, a gwrando arnaf [pan] lefwyf [arnat.]</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y mae fyng-halon yn ymddiddan &acirc; thi [fel hyn,] cei&s;iwch fy wyneb: dy wyneb a gei&s;i|af &ocirc; Arglwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Na chuddia dy wyneb oddi wrthif, na fw|rw ymmaith dy w&acirc;s mewn &s;orriant: fyng-hymmorth i fuo&s;t: gan hynny na &acirc;d fi, ac na wr|thot fi &ocirc; Dduw fy iechydwriaeth.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Er i'm t&acirc;d, a'm mam fyng-wrthod: etto yr Arglwydd a'm derbynnie.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dy&s;c i mi dy ffordd Arglwydd: ac ar|wain fi ar h&ycirc;d llwybr iniondeb, o herwydd fyng-elynnion.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Na ddyra fi wrth ewyllys fyng-wrth|wyneb-w&ycirc;r: canys gau dy&s;tion, a [rhai] a adro|ddant draw&s;ter a gyfod&acirc;&s;ant i'm herbyn.</P>
<PB REF="240">
<P N="13"><HI>13</HI> [Deffygia&s;wn,] pe na chreda&s;wn we|led daioni 'r Arglwydd yn nhir y rhai byw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Di&s;gwil wrth yr Arglwydd, ymwrola, ac efe a nertha dy galon: ac ymddyriet yn yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="28" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xxviij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm <HI>Dafydd.</HI></HEAD>
<P N="1">ARnat ti Arglwydd y galwaf, fyng-hader|nid na fydd fyddar wrthif: rhag o thewi yna i'm cyffelybir i rai yn de&s;cyn i'r pwll.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Erglyw lef fy ymbil, pan waeddwyf ar|nat, pan dderchafwyf fy nwylo tu ag at dy ga|fell &s;anctaidd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Na thynn fi gyd a'r annuwolion, a chyd &acirc; gweithred-w&ycirc;r anwiredd, y rhai a lef&acirc;rant he|ddwch wrth eu cymmydogion, a drwg yn eu calon.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dyro iddynt yn &ocirc;l eu gweithred, ac yn &ocirc;l drygioni eu dychymmygion, dyro iddynt yn ol gweithredoedd eu dwylo: t&acirc;l iddynt eu gobr.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am nad y&s;tyriant weithredoedd yr Arglw|ydd, na gwaith ei ddwylo ef, y dini&s;tria efe hw|ynt, ac nis adailada hwynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Bendig&ecirc;dic fyddo 'r Arglwydd: canys clybu lef fyng-weddiau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr Arglwydd [yw] fy nerth a'm tarian, ynddo ef yr ymddyriedodd fyng-halon, ac i'm cynnorthwywyd: o herwydd hyn y llaweny|chodd fyng-halon, ac [ar] fyng-h&acirc;n y clodfo|raf ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr Arglwydd [&s;ydd] nerth i'r cyfryw rai, a chadernid iechydwriaeth ei eneiniog [yw] efe.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Cadw dy bobl, a bendithia dy etifeddi|aeth: portha hwynt hefyd, a dercha hwynt yn dragywydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="29" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;lam. xxix.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm Dafydd.</HEAD>
<P N="1">MOoe&s;wch i'r Arglwydd [chwi] feibion cedyrn: [MOe&s;wch i'r Arglwydd hyr|ddod ieuaingc,] moe&s;wch i'r Arglwydd ogoni|ant, a nerth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Moe&s;wch i'r Arglwydd ogoniant ei e|nw: addolwch yr Arglwydd ym mhrydfer|thwch [ei] gy&s;&s;egr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Llef yr Arglwydd [&s;ydd] ar y dyfroedd, Duw y gogoniant a dar&acirc;na: yr Arglwydd [&s;ydd] ar y dyfroedd mawrion.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Llef yr Arglwydd [&s;ydd] mewn grym: ll&ecirc;f yr Arglwydd mewn prydferthwch.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Llef yr Arglwydd &s;y yn dryllio y ce|dr-w&ycirc;dd: &icirc;e dryllia 'r Arglwydd cedr-w&ycirc;dd Libanus.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Efe a wna iddynt lammu fel ll&ocirc;: Liba|nus a Syrion fel llwdn vnicorn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Llef yr Arglwydd a wa&s;c&acirc;ra y fflammau t&acirc;n.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Llef yr Arglwydd a ddychryna yr ania|lwch: yr Arglwydd a ddychryn anialwch Cades.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Llef yr Arglwydd a wnaeth i'r ewigod lydnu, ac a ddinoethodd y coedydd: gan hyn|ny ei holl [bobl] yn ei Deml ef a draethant ei ogoniant.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr Arglwydd &s;ydd yn ei&s;tedd ar y lli|feiriant, yr Arglwydd hefyd a ei&s;tedd yn Fre|nin yn dragywydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yr Arglwydd a ddyru nerth iw bobl: yr Arglwydd a fendithia ei bobl &acirc; thangne|ddyf.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="30" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xxx.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm [neu] g&acirc;n o gy&s;&s;egriad ty Dafydd.</HEAD>
<P N="1">_MAwrygaf di o Arglwydd,<NOTE PLACE="marg">Boreuol weddi.</NOTE> ca|nys derchefai&s;t fi: ac ni la|wenh&ecirc;ai&s;t fyng-elynnion o'm plegit.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Arglwydd fy Nuw, lle|fais arnat: a thithe a'm hia|ch&ecirc;ai&s;t.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Arglwydd derchefai&s;t fy enaid o vffern: cedwai&s;t fi yn fyw, oddi wrth y rhai &s;y yn de&s;|cyn i'r pwll.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cenwch i'r Arglwydd ei &s;ainct ef: a chlodforwch ger bron coffadwriaeth ei &s;anctai|ddrwydd ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys ennyd fechan y bydd yn ei lid, ac yn ei fodlonrwydd [y mae] bywyd: tros br&ycirc;d nawn yr erys &wcirc;ylofain, ac erbyn y boreu [y bydd] gorfoledd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A mi a ddywedais yn fy llwyddiant, ni'm &s;yflir yn dragywydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O'th ddaioni Arglwydd y cyfleai&s;t gryf|der yn fy mynydd: cuddiai&s;t dy wyneb, a bum helbulus.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> [Yna] arnat ti Arglwydd y llefais: ac a'r Arglwydd yr ymbiliais.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pa fudd [&s;ydd] yn fyng-waed pan dde&s;|cynnwyf i'r ffos? a glodfora y llwch di&lpunctel; [neu] a fyn&ecirc;ga efe dy wirionedd&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Clyw Arglwydd, a thrugarh&acirc; wrthif: Arglwydd bydd gynnorthrwy i mi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Troai&s;t fyng-alar yn llawenydd: datto|dai&s;t fy &s;ach-wi&s;c a gwregy&s;ai&s;t fi &acirc; llawenydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny [fy] nhafod a g&acirc;n i ti, ac ni thau: &ocirc; Arglwydd fy Nuw yn dragywyddol i'th glodforaf.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="31" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xxxj.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm Dafydd at y pen-cerdd.</HEAD>
<P N="1">YNot ti Arglwydd yr ymddyriedais, na'm gwradwydder yn dragywydd: gwaret fi yn dy gyfiawnder.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gogwydda dy glu&s;t attaf, bry&s;&s;ia i'm gwar&ecirc;du: bydd i mi yn graig gadarn, yn d&ycirc; amddeffyn i'm cadw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys fyng-hraig a'm ca&s;tell [ydwyt] ti: gan hynny er mwyn dy enw, tywys fi, ac ar|wain fi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dwg fi allan o'r rhwyd yr hon a guddi&acirc;|&s;ant
<PB N="223" REF="240">i'm herbyn: canys ti [yw] fy nerth.</P>
<P N="5"><HI>5</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 23.46.</NOTE> I'th law y gorchymynnaf fy y&s;pryd: gwaredai&s;t fi &ocirc; Arglwydd Dduw y gwlrio|nedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ca&s;eais y rhai &s;y yn cadw ofer-wagedd i minne hefyd a obeithiaf yn yr Arglwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ymlawenhaf, ac ymhyfrydaf yn dy dru|garedd, yr hwn a welai&s;t fy adfyd: adnabuo&s;t fy enaid mewn cyfyngder.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac ni warcheai&s;t fi yn llaw y gelyn, [o|nid] &s;efydlai&s;i fy nhraed mewn ehangder.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Trugarh&acirc; wrthif Arglwydd canys cy|fyng [yw] arnaf: dadwinodd fy llygaid, fy e|naid, a'm bol gan gy&s;tudd:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys fy mywyd a ballodd gan ofid, a'm blynyddoedd gan alar: fy nerth a &s;yrthiodd o herwydd fy anwiredd, a'm he&s;cyrn a bydr&acirc;|&s;ant.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yn warthrudd yr ydwyf gan fy holl e|lynnion, a [hynny] yn ddirfawr gan fyng-hym|mydogion: ac yn ddychryn i'r rhai a'm hadwa|enant, y rhai a'm gwelent allan a gilient oddi wrthif.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Anghofiwyd fi allan o feddwl, fel [vn] marw: yr ydwyf fel lle&s;tr methedic.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys clywais ogan llaweroedd, dy|chryn [oedd] o bob parth: pan gyd-ymgyng|hor&acirc;&s;ant yn fy erbyn, yr amcau&acirc;&s;ant fy nienei|dio.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ond mi a obeithiais ynot ti Arglwydd, dywedais, fy Nuw ydwyt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yn dy law di [y mae] fy am&s;&ecirc;rau: gwa|ret fi oddi wrth law fyng-elynnion, ac oddi wrth fy erlid-w&ycirc;r.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Llewyrcha dy wyneb ar dy w&acirc;s: achub fi yn dy drugaredd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Arglwydd na wradwydder fi, canys gel|wais arnat: gwr&acirc;dwydder yr annuwolion, torrer hwynt i'r bedd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Go&s;teger eu gwefu&s;au celwyddoc, y rhai a ddywedant yn galed drwy falchder, a di|y&s;tyrwch yn erbyn y cyfiawn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Morr fawr [yw] dy ddaioni yr hwn a roddai&s;t i gadw i'r &s;awl a'th ofnant, [ac] a wna|etho&s;t i'r rhai a ymddyriedant ynot ger bron meibion dynnion.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Cuddi di hwynt yn ddirgel ger dy fron rhag balchder dynnion: cuddi hwynt mewn pabell rhag cynnen taf&ocirc;dau.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Bendig&ecirc;dic fyddo 'r Arglwydd, canys dango&s;odd yn rhyfedd ei garedigrwydd i mi mewn dinas gadarn.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A mi a ddywedais yn fy ffrw&s;t, fo'm bwriwyd allan o'th olwg: er hynny ti a wran|dewai&s;t lais fyng-weddiau pan lefais arnat.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Cerwch yr Arglwydd ei holl &s;ainct ef: yr Arglwydd a geidw [ei] ffyddlonniaid, ac a d&acirc;l yn ebelaeth i'r neb a wnant falchder.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ymnerthwch oll a'r &s;ydd yn gobei|thio yn yr Arglwydd: ac efe a gryfh&acirc; eich ca|lon.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="32" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xxxij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm <HI>Dafydd er athrawaieth.</HI></HEAD>
<P N="1">_GWyn ei fyd [y neb] y ma|ddeuwyd ei dro&s;&s;edd:<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi.</NOTE> [ac] y cuddiwyd [ei] bechod.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwyn ei fyd y d&ycirc;n ni chyfrif yr Arglwydd iddo anwiredd: ac ni [vo] dichell yn ei y&s;pryd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Tra y cewais, heneiddiodd fy e&s;cyrn gan fy rhuad bob dydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys trwmh&acirc;odd dy law arnaf ddydd a nos: fy irder a droiwyd yn &s;ychter haf. <HI>Se|lah.</HI></P>
<P N="5"><HI>5</HI> Cydnabyddaf fy mhechod [wrthit,] a'm hanwiredd ni chuddiais: dywedais, cyffe&s;&s;af yn fy erbyn fy hun fy anwireddau i'r Arglwydd, a thi a faddeuai&s;t boen fy mhechod. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny y gweddia pob duwiol arnat ti yn yr am&s;er i'th geffir: eithr yn llifeiriant ddy|froedd mawrion ni ch&acirc;nt ne&s;&s;au atto ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ti [ydwyt] loches i mi: cedwi fi rhag ing: amgylchynt fi &acirc; rhani&acirc;dau ymwared, <HI>Se|lah.</HI></P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cyfarwyddaf di, a dy&s;caf di yn y ffordd yr elech: 'am llygad arnat [i'th] gynghoraf.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Na fyddwch fel march [neu] f&ucirc;l heb dde|all [yr hwn y mae rhaid] attal ei &ecirc;n &acirc; genfa, ac &acirc; ffrwyn, rhag ei ddine&s;au attat.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gofidiau lawer [fydd] i'r annuwiol, a'r neb a ymddyriedo yn yr Arglwydd trugaredd ai cylch&ycirc;na ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y rhai cyfiawn byddwch lawen, a hy|fryd yn yr Arglwydd: a'r rhai iniawn o galon oll, clodforwch.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="33" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xxxiij.</HEAD>
<P N="1">YMlawenhewch y rhai cyfiawn yn yr Ar|glwydd: i'r rhai iniawn gweddus [yw] diolchgarwch.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Molwch yr Arglwydd ar y delyn: c&ecirc;n|wch iddo ar y nabel [ac ar y] dectant.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> C&ecirc;nwch iddo ganiad newydd: c&ecirc;nwch yn gerddgar, ac yn &s;oniarus.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys iniawn [yw] gair yr Arglwydd, ai holl weithreddedd [ydynt] ffyddlon.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Efe a g&acirc;r gyfiawnder, a barn: o druga|redd yr Arglwydd [y mae] y ddaiar yn gy|flawn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Trwy air yr Arglwydd y gwnaeth pwyd y nefoedd: ai holl luoedd hwy trwy y&s;pryd ei enau ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ca&s;clu y mae efe ddyfroedd y m&ocirc;r yng|hyd, megis yn ben-twrr: gan roddi y dyfndero|edd mewn try&s;&s;orau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ofned yr holl ddaiar yr Arglwydd: holl drigolion y byd ar&s;wydant ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys efe a ddywedodd, ac [felly] y bu: efe a orchymynnodd, a [hynny] a &s;afodd.</P>
<PB REF="241">
<P N="10"><HI>10</HI> Yr Arglwydd &s;ydd yn diddymmu cyn|gor y cenhedloedd: y mae efe yn diddymmu amcannion pobloedd, [ac yn lly&s;u cyngor ty|wy&s;ogion.]</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Cyngor yr Arglwydd a &s;aif yn dragy|wydd: [a] meddyliau ei galon o genhedlaeth, i genhenlaeth.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gwyn ei fyd y genedl yr hon [y mae] yr Arglwydd yn Dduw iddi: a'r bobl a ddetho|les efe yn etifeddiaeth iddo ei hun.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yr Arglwydd &s;y yn edrych i lawr o'r ne|foedd: [ac] yn gweled holl feibion dynnion.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> O bre&s;&s;wyl ei drigfa yr edrych efe ar holl drigolion y ddaiar.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yr hwn a gyd-lunniodd eu calon hwynt: gan ddeall eu holl weithredoedd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ni war&ecirc;dir brenin gan liaws llu: ni ddiangc cadarn drwy amlder cryfder.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Palledic [yw] 'r march i ymwared: ac nid achub efe neb drwy ei fawr-gryfder.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Wele lygad yr Arglwydd ar y rhai ai hofnant ef: [&s;ef] ar y rhai a ymddyriedant yn ei drugaredd ef,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Er mwyn gwaredu eu heneidiau rhag angeu: ac iw cadw yn fyw yn [am&s;er]newyn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ein henaid &s;ydd yn di&s;gwil am yr Ar|glwydd: efe yw ein porth a'n tarian.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys ynddo ef y llawenycha ein calon, o herwydd i n&icirc; obeithio yn ei enw &s;anctaidd ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Bydded dy drugaredd Arglwydd ar|nom ni, megis yr ymddyriedom ynot.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="34" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xxxiiij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm Dafydd pan newidiodd efe ei agwedd o flaen Abimelech, yr hwn ai gyrrodd ef i fyned ymmaith.</HEAD>
<P N="1">DIolchaf i'r Arglwydd hob am&s;er: ei foli|ant [fydd] yn fyng-&ecirc;nau yn wa&s;tad.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yn yr Arglwydd y gorfoledda fy enaid: yr rhai go&s;tyngedic a glywant [hyn,] ac a la|wenychant.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Mawrygwch yr Arglwydd gyd &acirc; mi: a chyd-dderchafwn ei enw ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cei&s;iais yr Arglwydd, ac efe a'm gwran|dawodd: gwaredodd fi hefyd o'm holl ofn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Edrychant arno, a hwynt a eglurir: ai hwynebau ni chywilyddir [eithr dywedant:]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y tlawd hwn a lefodd, a'r Arglwydd [ai] clybu, ac ai gwaredodd oi holl drallodau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Angel yr Arglwydd a ga&s;tella o amgylch y rhai ai hofnant ef, ac ai gwared hwynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Profwch, a gwelwch morr dd&acirc; yw 'r Ar|glwydd: gwyn ei fyd y g&wcirc;r a ymddyriedo yn|ddo.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ofnwch yr Arglwydd ei &s;ainct ef: canys nid [oes] ei&s;ieu ar y rhai ai hofnant ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y mae ei&s;ieu, a newyn ar y llewod, a'r &s;awl a gei&s;iant yr Arglwydd, ni bydd arnynt ei&s;ieu dim daioni.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Deuwch feibion, gwrandewch arnaf: dy&s;caf i chwi ofn yr Arglwydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pwy [yw] 'r g&wcirc;r a chwennych fy|wyd, gan garu [hir] ddyddiau i weled daioni&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Cadw dy dafod rhag drwg: a'th wefu|&s;au rhag traethu twyll.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ymwrthot a'r drwg, a gwna dd&acirc;: ym|gais a thangneddyf, a dilyn hi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Llygaid yr Arglwydd [ydynt] ar y rhai cyfiawn: ai glu&s;tiau [ydynt yn agored] iw llefain hwynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Wyneb yr Arglwydd [&s;ydd] yn erbyn y rhai a wna ddrwg: i dorri eu coffa oddi ar y ddaiar.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> [Yr rhai cyfiawn] a lef&acirc;&s;ant, a'r Ar|glwydd a glybu, ac ai gwar&ecirc;dodd oi holl dra|llodion.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Agos [yw] 'r Arglwydd at y rhai dry|lliedic o galon: ac efe a geidw y rhai briwedic o y&s;pryd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Llawer o ddrygau [a gaiff] y cyfiawn: ond yr Arglwydd ai gwared ef oddi wrthynt oll.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Efe a geidw ei holl e&s;cyrn: ni ddryllir vn o honynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Drygioni a ladd yr annuwiol: a'r rhai a ga&s;&acirc;nt y chfiawn a anrheithir.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yr Arglwydd a war&ecirc;da eneidiau ei wei&s;ion: a'r rhai oll a ymddyriedant ynddo ef nid anrheithir hwynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="35" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. xxxv.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm Dafydd.</HEAD>
<P N="1">_DAdle Arglwydd a'r rhai a dda|dleuant i'm herbyn:<NOTE PLACE="marg">Boreuol weddi.</NOTE> rhyf&ecirc;la yn erbyn y rhai a ryfelant &acirc; mi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ym&acirc;fel yn y tarian a'r a&s;talch, a chyfot i'm cymmorth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dwg allan y waiw-ffon, ac argaea yn erbyn fy erlid-w&ycirc;r: dywet wrth fy enaid, myfi [yw] dy iechyd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cywilyddier, a gwradwydder y rhai a gei&s;iant fy enaid: ymchweler yn [eu] h&ocirc;l, a gwarthaer y &s;awl a fwriadant fy nrygu.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Byddant fel vs o flaen y gwynt: ac ang|el yr Arglwydd yn [eu] gwa&s;c&acirc;ru.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Bydd eu ffordd yn dywyllwch, ac yn lli|thrigfa: ac angel yr Arglwydd yn eu hymlid.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys heb achos y cuddia&s;ant bydew ai rhwyd i mi: heb achos y cloddia&s;ant [bydew] i'm henaid.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Deued arno dde&s;truw ni &wcirc;ypo, ai rwyd yr hon a guddiodd efe ai dalio: &s;yrthied yn y de|&s;truw hynny.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eithr llawenyched fy enaid yn yr Ar|glwydd: [ac] ymhyfryded yn ei iechydwria|eth ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fy holl e&s;cyrn a ddywedant, &ocirc; Arglw|ydd, pwy [&s;ydd] fel tydi, yn gwaredu y tlawd rhag yr hwn a fyddo tr&ecirc;ch nag ef&lpunctel; y truan he|fyd a'r tlawd rhag y neb ai hy&s;peilio&lpunctel;</P>
<PB N="224" REF="241" MS="y">
<P N="11"><HI>11</HI> Ty&s;tion gau a gyfoda&s;ant; hola&s;ant i mi yr hyn nis gwn oddi wrtho.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Tal&acirc;&s;ant i mi ddrwg dros dda, gan y&s;pei|lio fy enaid.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A minne pan glefychent hwy [oeddwn] a'm gwi&s;c o &s;ach-len, go&s;tyngais fy enaid ag ympryd: a'm gweddi a ddymchwelodd i'm, mynwes fy hun.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ymddygwn fel [pe bua&s;e] 'n gyfaill, [neu] fel [e bua&s;e] yn frawd i mi: ymo&s;tyng|wn mewn galar-wi&s;c fel [vn] yn gal&acirc;ru am [ei] fam.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ond ymlawenha&s;ant hwy yn fy adfyd i, ac ymga&s;cla&s;ant, ymga&s;clodd efryddion yn fy er|byn, ac nis gwyddwn: min-gamma&s;ant [fi,] ac ni pheidient.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ym my&s;c y rhag-rithw&ycirc;r [yr oedd] gwattwarwyr mwys-air yn e&s;cyrnygu eu dan|nedd arnaf.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Arglwydd hyd pa br&ycirc;d yr edrychi di [ar hyn&lpunctel;] gwaret fy enaid rhag eu de&s;truw hwynt, fy vnic [enaid] rhag y llewod.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> [Yna] i'th glodforaf mewn cynnulleidfa fawr: moliannaf di ym mhlith pobl lawer.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Na lawenyched fyng-elynnion i'm her|byn yn anghyfiawn: y &s;awl a'm ca&s;&acirc;nt yn ddia|chos [nac] amneidiant &acirc; llygad.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Can nad ymddiddanant yn dangneddy|fus: eithr dychymmygant eiriau dichellgar yn erbyn y rhai llonydd ar y ddaiar.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Lled&acirc;&s;ant eu &s;afn arnaf, gan ddyweded: ffei, ffei, gwelodd ein llygad.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Gwelai&s;t [hyn] Arglwydd, na thaw di|the: nac ymbellh&acirc; oddi wrthif &ocirc; Arglwydd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Cyfot, a deffro i'm barn [&s;ef] i ddadle gyd &acirc; mi, fy Nuw, a'm Harglwydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Barn fi Arglwydd fy Nuw, yn &ocirc;l dy gy|fiawnder: ac na lawenh&acirc;nt o'm plegit.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Na ddywedant yn eu calon, &ocirc; ein gwyn|fyd: ac na ddywedant, llyngca&s;om ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Cywilyddier, a gwradwydder hwy eu gyd y rhai &s;y lawen am fy nryg-fyd: gwi&s;cer &acirc; gwarth, ac &acirc; chywilydd y rhai a ymfawrygant i'm herbyn.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Caned a llawenyched y rhai a hoffant fyng-hyfiawnder, a dywedant hefyd yn wa&s;tad, mawryger yr Arglwydd yr hwn a g&acirc;r lwyddi|ant ei w&acirc;s.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Fy nhafod inne, a fyfyrria [ar] dy gyfi|awnder, a'th foliant bob dydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="36" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm xxxvj.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm <HI>Dafydd gw&acirc;syr Arglwydd at y pen-cerdd.</HI></HEAD>
<P N="1">Y Mae anwiredd yr annuwiol yn dywedyd o fewn fyng-halon, nad [oes] ofn Duw o flaen ei lygaid ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O herwydd ymwenheithio y mae efe iddo ei hun, yn ei olwg ei hunan, nes cael allan ei anwiredd ef [yr hwn &s;ydd] iw ga&s;&s;&acirc;u.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Geiriau ei enau [ydynt] anwiredd, a thwyll: peidiodd a bod yn gall i wneuthur dai|oni.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Anwiredd a ddychymmyg efe ar ei wely, efe ai ge&s;yd ei hun ar ffordd nid [yw] dd&acirc;: ni wrthyd efe ddrygioni.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Dy drugaredd Arglwydd [&s;ydd] hyd y nefoedd, a'th wirionedd hyd yr wybrennau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fel mynyddoedd cedyrn [y mae] dy gy|fiawnder, dyfnder mawr [yw] dy farnedigae|thau: d&ycirc;n, ac anifail a achubi di Arglwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Morr werth-fawr [yw] dy drugaredd &ocirc; Dduw, am hynny 'r ymddyried meibion dynni|on yng-hy&s;cod dy ad&ecirc;nydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Llenwir hwynt &acirc; bra&s;der dy d&ycirc;: ac ag a|fon dy hyfrydwch y diodi hwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys gyd &acirc; thi [y mae] ffynnon y by|wyd: yn dy oleuni di y gw&ecirc;lwn oleuni.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> E&s;tyn dy drugaredd i'r rhai a'th adwae|nant, a'th gyfiawnder i'r rhai iniawn o galon.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Na ddeued troed balchder i'm herbyn: ac na &s;yfled llaw y rhai annuwiol fi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yno y &s;yrthiodd gweith-w&ycirc;r anwiredd gwthiwyd hwynt i lawr, ac ni allant gyfodi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="37" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xxxvij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm <HI>Dafydd.</HI></HEAD>
<P N="1">_NAc ymddigia o herwydd yr annuwo|lion,<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi.</NOTE> ac na chenfigenna wrth y rhai a wnant anwiredd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys yn ebrwydd y torrir hw|ynt i'r llawr fel gla&s;-wellt, ac y gwywant fel gwyrdd ly&s;&s;iau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gobeithia yn yr Arglwydd, a gwna dd&acirc;: trig yn y tir, a thi a borthir yn ddiau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ymddigrifa yn yr Arglwydd, ac efe a ddy|ru i ti ddymuniadau dy galon.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Treigla dy ffordd ar yr Arglwydd, ac ym|ddyriet ynddo, a efe a gyflawna [dy ewyllys.]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Efe a ddwg allan dy gyfiawnder fel y go|leuni: a'th iniondeb di fel [yr haul] hanner dydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Di&s;gwil yn ddi&s;taw wrth yr Arglwydd, ac ymddyriet ynddo: nac ymddigia wrth yr hwn a lwyddo ganddo ei ffordd, nac wrth y g&wcirc;r yr hwn &s;ydd yn gwneuthur [ei] amcan.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Paid &acirc; digofaint, a gad ymmaith gyndda|redd: nac ymofidia chwaith i ddrygu.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys torrir ymmaith y drwg-ddynni|on, a'r rhai a ddi&s;g wiliant wrth yr Arglwydd, hwyntwy a etifeddant y tir.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny etto ychydigyn, ac ni [welir] yr annuwiol, a thi a edrychi am y lle y bu efe, ac ni [bydd] dim [o] honaw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Eithr y rhai go&s;tyngedic a feddant y ddai|ar, ac ai diddenir gan liaws tangneddyf.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yr annuwiol a amc&acirc;na yn erbyn y cyfi|awn, ac a e&s;cyrnyga ei ddannedd arno.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yr Arglwydd ai gwatwar ef, canys gwe|lodd fod ei ddydd ar ddyfod.</P>
<PB REF="242">
<P N="14"><HI>14</HI> Yr annuwolion a dynn&acirc;&s;ant eu cleddyf, ac a annel&acirc;lant eu b&wcirc;a, i fwrw i lawr y tlawd, a'r anghenog, [ac] i ladd y rhai iniawn [eu] ffordd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> [Eithr] eu cleddyf a aiff yn eu calon eu hunain, ai bw&acirc;u a ddryllir.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gwell [yw] prinder y cyfiawn, na mawr olud yr annuwolion cedyrn.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys breichiau 'r annuwolion a ddry|llir: a'r Arglwydd a gynnal y rhai cyfiawn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yr Arglwydd a edwyn ddyddiau y rhai perffaith, ai hetifeddiaeth hwy fydd yn dragy|wydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ni's gwradwyddir hwy yn am&s;er y dryg-fyd, ac yn am&s;er newyn y c&acirc;nt ddigon.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Eithr collir yr annuwolion, a gelynnion yr Arglwydd fel bra&s;ter &wcirc;yn a ddiflannant: [&s;ef] gyd air m&wcirc;g y diflannant.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yr annuwiol a ech&wcirc;yna, ac ni th&acirc;l adref: a'r cyfiawn &s;ydd drugarog, ac yn rhoddi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys y rhai a fend&icirc;go efe a etifeddant y tir: a'r rhai a felldithio efe a dorrir ymmaith.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yr Arglwydd a fforddia gerddediad g&wcirc;r: a da fydd ganddo ei ffordd ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Er iddo gwympo, ni fwrir ef ymmaith: canys yr Arglwydd &s;ydd yn [ei] gynnal [ef] ai law.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Mi a fum ieuangc, ac yr ydwyf yn h&ecirc;n: ac ni welais [er ioed] y cyfiawn wedi ei adu, nai h&acirc;d yn cardota [eu] bara.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Pob am&s;er y mae y cyfiawn yn druga|rog, ac yn rhoddi benthyg: ai h&acirc;d [a fwynh&acirc;] y fendith.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Cilia di oddi wrth ddrwg, a gwna dd&acirc;, a chyfannedda yn dragywydd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys yr Arglwydd a g&acirc;r farn, ac ni edu ei &s;ainct: cedwir hwynt yn dragywydd, a h&acirc;d yr annuwolion a dorrir ymmaith.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Y rhai cyfiawn a etifeddant y ddaiar, ac a bre&s;&s;wyliant arni yn dragywydd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Genau y cyfiawn a fyn&ecirc;ga ddoethineb, draed ni lithrant.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Deddf ei Dduw &s;ydd yn ei galon ef, ai draed ni ithrant.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yr annuwiol a graffa ar y cyfiawn, ac a gais ei ladd ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ni ad yr Arglwydd ef yn ei law ef, ac ni &acirc;d ef yn euog pan ei barner.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Gobeithia yn yr Arglwydd, a chadw ei ffordd ef, ac efe a'th dderchafa fel yr etifeddech y tir: gw&ecirc;li pan ddifether yr annuwolion.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Gwelais yr annuwiol yn gadarn, ac yn frigoc, fel y lawryf gw&ycirc;rdd.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Er hynny efe a aeth ymmaith, ac wele nid [oedd mwy o] honaw: a mi ai cei&s;iais, [ac] ni cheid ef.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Y&s;tyr yr hyn &s;ydd berffaith, ac edrych ar yr iniawn, canys diwedd y g&wcirc;r hwnnw [fydd] tangneddyf,</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Canys y traw&s;ion a g&ycirc;d dde&s;truwir, [a] diwedd yr annuwolion a ddiwreiddir.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac iechydwriaeth y rhai cyfiawn [fydd] gan yr Arglwydd: efe fydd eu nerth hwynt yn am&s;er trallod.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Canys yr Arglwydd ai cymmorth hw|ynt, ac ai gwared, efe ai gwared hwynt rhag yr annuwolion, ac ai ceidw hwynt, gan idd|ynt ymddyried ynddo.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="38" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xxxviij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm Dafydd er coffa.</HEAD>
<P N="1">_ARglwydd na cherydda fi yn dy lid:<NOTE PLACE="marg">Boreuol weddi.</NOTE> ac na cho&s;pa fi yn dy ddigllo|nedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys dy &s;aethau a dde|&s;cynna&s;ant ynof: a'th law a dde&s;|cynnodd arnaf.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Nid oes iechyd yn fyng-nhawd o her|wydd dy ddigllonedd: ac nid oes heddwch i'm he&s;cyrn o blegit fy mhechod.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys fyng-hamweddau a aethant dros fy mhen, megis baich gorthrwm y maent yn rhy drwm i mi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fyng-hlei&s;iau a bydr&acirc;&s;ant, [ac] a lygr&acirc;|&s;ant gan fy ynfydrwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Crymmwyd a daro&s;tyngwyd fi 'n ddir|fawr: beunydd yr ydwyf yn myned yn al&acirc;rus.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys fy lwynau a lawnwyd o boethder, ac nid [oes] iechyd yn fyng-nhawd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gwanhauwyd, a drylliwyd fi 'n dramawr: rhuais gan ofid fyng-halon.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O'th flaen di Arglwydd [y mae] fy holl ddymuniad, ac ni chuddiwyd fy vchenaid oddi wrthit.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fyng-halon &s;ydd yn cynhyrfu, fy nerth a'm gad&acirc;wodd, a llewyrch fy llygaid nid [yw] ychwaith gennif.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fyng-haredigion, a'm cyfeillion a &s;a|fent oddi ar gyfer fy mhl&acirc;, a'm cyfne&s;eifiaid a &s;afent o hir-bell.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y rhai a gei&s;ient fy enaid a o&s;oda|&s;ant faglau, a'r rhai a gei&s;ient fy niwed a drae|thent anwir&ecirc;ddau, ac a ddychymm&ycirc;gent ddi|chellion beunydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A minne fel byddar ni clywn, eithr [oedd|wn] fel mudan heb agorid ei enau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly 'r oeddwn fel g&wcirc;r yr hwn ni chly|we, ac heb argyoeddion yn ei enau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O herwydd i'm obeithio ynot Arglw|ydd, ti fy Arglwydd Dduw a wrand&ecirc;wi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys dywedais, [edrych] rhag llawe|nychu [o'm gelynnion] i'm herbyn, pan lithre fy nhroed ymfawrygent i'm herbyn.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yn ddiau i ddialedd i'm paratoiwyd, a'm dolur [&s;ydd] ger fy mron yn wa&s;tad.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Diau y mynegaf fy anwiredd, [ac] y pryd&ecirc;raf o herwydd fy mhechod.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac y mae fyng-elynnion yn fyw, ac yn gedyrn, amlhawyd hefyd y rhai a'm ca&s;&s;&acirc;nt ar gam:</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r rhai a d&acirc;lant ddrwg dros dd&acirc; a'm
<PB N="225" REF="242">thwyn&ecirc;bant: am ddilyn o honof ddaioni.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Na ad ti fi &ocirc; Arglwydd fy Nuw, nac ymbellh&acirc; oddi wrthif.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Bry&s;&s;ia i'm cynnorthwyo &ocirc; Arglwydd fy iechyd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="39" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xxxix.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm Dafydd at Ieduthun y pen-cerdd.</HEAD>
<P N="1">DYwedais, cadwaf fy ffyrdd rhag pechu a'm tafod: cadwaf ffrwyn yn fyng-enau tra [fyddo] 'r annuwiol yn fyng-olwg.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Tewais yn ddi&s;taw, [ie] tewais a [dywe|dyd] daioni: a'm dolur a gyffr&ocirc;dd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gwre&s;&ocirc;godd fyng-halon o'm mewn: tra y myfyriais, enynnodd t&acirc;n, [a] mi a leferais a'm tafod,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Arglwydd g&acirc;d ti i mi &wcirc;ybod fy niwedd, a pheth yw nifer fy nyddiau: gad ti i mi &wcirc;ybod o ba oedran [y byddaf] fi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Wele rhoddai&s;t fy nyddiau [fel] dyrn|fedd, a'm henioes [&s;ydd] megis diddim yn dy olwg di: diau mai cwbl wagedd [yw] p&ocirc;b d&ycirc;n byw. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="6"><HI>6</HI> Dyn yn ddiau &s;ydd yn rhodio mewn cy&s;|cod, ac yn ymdrafferthu yn ofer: efe a dyrra [olud,]ac ni's g&wcirc;yr pwy ai ca&s;cl.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac yn awr beth a obeithiaf &ocirc; Arglwydd: fyng-obaith &s;ydd ynot ti.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gwaret fi o'm holl gamweddau: [ac] na o&s;ot fi yn wradwydd i'r ynfyd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Aethum yn f&ucirc;d, [ac] nid agorais fyng|enau: canys ti a wnaetho&s;t [hyn.]</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Tynn dy bla&acirc; oddi wrthif: [canys] gan ddyrnod dy law y darf&ucirc;m i.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> [Pan] go&s;pit ddyn &acirc; cheryddon am an|wiredd, dattodit fel g&wcirc;yfyn ei ardderchawg|rwydd ef: gwagedd am hynny [yw] p&ocirc;b d&ycirc;n. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gwrando fyng-weddi Arglwydd, a clyw fy llef, na thaw wrth fy wylofain: canys ymdeithudd ydwyf gyd &acirc; thi, ac alltud fel fy holl dadau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Paid ti &acirc; mi, fel y cryfhauwyf cyn fy my|ned: ac na byddwyf [mwy.]</P>
</DIV3>
<DIV3 N="40" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xl.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm Dafydd at y pen-cerdd.</HEAD>
<P N="1">DI&s;gwiliais yn ddyfal am yr Arglwydd, ac efe a o&s;tyngodd [ei glu&s;t] attaf: ac a glybu fy llefain.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cyfododd fi hefyd o'r pydew terfy&s;cus allan o'r pridd tomlyd: ac a o&s;ododd fy nhraed ar graig, gan hwylio fyng-herddediad.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A rhoddodd yn fyng-enau ganiad new|&ycirc;dd o foliant i'n Duw ni llawer a w&ecirc;lant [hyn,] ac a ofnant, ac a ymddyriedant yn yr Arglwydd,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gwyn ei fyd y g&wcirc;r yr hwn a o&s;odo 'r Arglwydd yn ymddyried iddo: ac ni thr&ycirc; at feilchion, nac at y rhai a droant at gelwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Lluo&s;og y gwnaetho&s;t ti fy Arglwydd Dduw dy ryfeddodau, a'th amcannion i ni, ni [ellir] yn drefnus eu cyfrif [hwynt] i ti: mi ai mynegwn, ac [ai] traethwn [hwynt, [eithr] amlach ydynt nag y gellir eu rhifo hwynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Aberth a bwyd offrwm ni's ewylly&s;iai&s;t, [eithr] agorai&s;t i'm glu&s;tiau: poeth offrwm a phech aberth ni's gofynnai&s;t.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y dywedais, wele 'r ydwyf yn dyfod, yn rhoi y llyfr yr &s;crifennwyd am danaf,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ewylly&s;iais wneuthur dy fodd fy Nuw: a'th gyfraith [&s;ydd] o fewn fyng-halon.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Preg&ecirc;thais [dy] gyfiawnder yn y gyn|nulleidfa fawr: wele nid attaliaf fyng-wefu|&s;au, ti Arglwydd ai gwyddo&s;t.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ni chuddiais dy gyfiawnder o fewn fyng-halo~, treuthais dy wirionedd a'th iechyd|wriaeth: ni chelais dy drug&acirc;redd na'th wiri|&ocirc;nedd yn y gynnulleidfa luo&s;og.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Tithe Arglwydd nac attal dy druga|r&ecirc;ddau oddi wrthif: cadwed dy drugaredd, a'th wirionedd fi b&ycirc;th.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys dr&ycirc;gau anifeiriol a gylchyn&acirc;|&s;ant o'm hamgylch, fy mbechodau a'm dalia|&s;ant fel na allwn edrych[i fynu:]amlach ydynt n&acirc; gwallt fy mhen, am hynny y pallodd fyng|halon gennif.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Rhynged bodd it Arglwydd fyng-wa|redu: bry&s;&s;ia Arglwydd i'm cymmorth.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Cyd-gywilyddier, a gwradwydder y rhai a gei&s;iant fy enioes iw difetha, troer yn eu h&ocirc;l, a chywilyddier y rhai a ewylly&s;iant i mi ddrwg.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Diffeithier yn lle gobrwy eu gwradw|yddd, y rhai a ddywedant wrthif, ffei, ffei.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Llawenyched, ac ymhyfryded ynot ti y rhai oll a'th gei&s;ant di: dyweded y rhai a garant dy iechydwriaeth b&ocirc;b am&s;er, mawryger yr Arglwydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Er fy mod i yn wann, ac yn druan, yr Arglwydd a feddwl am danaf, fyng-hymmorth a'm gwaredudd [ydwyt] ti: fy Nuw na h&icirc;r dr&icirc;ga.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="41" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xlj.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm Dafydd at y pen-cerdd.</HEAD>
<P N="1">_GWyn ei fydd a y&s;tyria wrth y tlawd,<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi.</NOTE> yr Arglwydd ai gwa|red ef yn am&s;er adfyd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr Arglwydd ai ceidw, ac ai bywh&acirc;, gwynfydedic fydd ar y ddaiar: na ddod ti|the ef wrth ewyllys ei elynnion.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr Arglwydd ai nertha ef ar ei glaf-we|ly: cyweiri ei holl wely ef yn ei glefyd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Mi a ddywedais, Arglwydd trugarh&acirc; wrthif: iach&acirc; fy enaid, canys pechais i'th er|byn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fyng-elynnion a lefarent ddrwg am da|naf [gan ddywedyd:] pa bryd y bydd efe fa|rw, ac y derfydd am ei enw ef&lpunctel;</P>
<PB REF="243">
<P N="6"><HI>6</HI> Ac os daw i'm hedrych efe a ddywed gel|wydd, ei galon a ga&s;cl ynddo anwiredd: efe a aiff allan, [ac ai] traetha.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Fy holl ga&s;eion a gyd-hu&s;tyngant i'm herbyn: [ac] a ddychymmygant ddrwg i mi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Aflwydd a dywalltwyd arno ef: a'r hwn &s;ydd yn gorwedd ni chyfyd mwy.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Hefyd y g&wcirc;r annwylaf gennif, yr hwn yr ymddyriedais iddo, [ac] * a fwytaodd fy m&acirc;ra, a dderchafodd [ei] &s;odl i'm herbyn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eithr ti Arglwydd trugarh&acirc; wrthif, a chyfot fi, fel y talwyf iddynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Wrth hyn y gwn hoffi o honot fi: am na chaiff fyng-elyn orfolaethu i'm herbyn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ond am danaf fi yn fy mherffeithrw|ydd i'm cynheli, ac i'm go&s;odi ger dy fron yn dragywydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Bendigedic fyddo Arglwydd Dduw I&s;rael o dragywyddoldeb hyd dragywyddol|deb, Amen, Amen.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="42" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. xlij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Athrawiaeth at y pen-cerdd o feibion Corah.</HEAD>
<P N="1">FEl y brefa 'r h&ycirc;dd am yr af&ocirc;nydd dyfroedd: felly 'r hiraetha fy enaid am danat ti &ocirc; Dduw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Sychedic yw fy enaid am Dduw, [&s;ef] am Dduw byw: pa bryd y deuaf, ac yr ym|ddango&s;af ger bron Duw?</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Fy neigr oedd fwyd i'm ddydd a n&ocirc;s: pan ddywedyd wrthif b&ocirc;b dydd, pa le [y mae] dy Dduw&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Tywalltwn fy enaid wrthif fy hun pan gofiwn hynny: [&s;ef] mai gyd a'r gynnulleidfa 'r awn, ac y cerddwn gyd &acirc; hwynt hyd t&ycirc; Dduw mewn &s;ain c&acirc;n, a moliant, fel] tyrfa yn cadw g&wcirc;yl.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pa ham fy enaid i'th ddaro&s;tyngir, ac yr ymderfy&s;ci ynof&lpunctel; gobeithia yn Nuw, o blegit moliannaf ef etto [am] iechydwriaeth ei wy|neb-pryd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fy Nuw, fy enaid a ymddaro&s;twng ynof: am hynny y cofiaf di o d&icirc;r yr Iorddonen, a Hermon y mynydd bychan,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dyfnder a eilw ar ddyfnder, wrth &s;&wcirc;n dy bi&s;tylloedd di: dy holl donnau a'th lifeiriant a aethant tro&s;ofi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr Arglwydd a orchymyn i mi ei druga|redd liw dydd, ai g&acirc;n liw n&ocirc;s, [&s;ef] gweddi ar Dduw fy enioes.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Dywedaf wrth Dduw fyng-hadernid, pa ham yr anghofiai&s;t fi, pa ham y rhodiaf yn a|l&acirc;rus trwy orthrymder y gelyn?</P>
<P N="10"><HI>10</HI> [Taro] &acirc; chleddyf trwy fy e&s;cyrn [y mae] fyng-wrthwyneb-w&ycirc;r am gwradwydd|ent, pan ddywedant wrthif b&ocirc;b dydd, p&acirc; le [y mae] dy Dduw&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Patham i'th ddaro&s;tyngir fy enaid&lpunctel; a pha ham y terfy&s;ci ynof&lpunctel; ymddyriet yn Nuw, canys etto y moliannaf ef, [&s;ef] iechydwriaeth fy wyneb, a'm Duw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="43" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm, xliij.</HEAD>
<P N="1">BArn fi &ocirc; Dduw, a dadle fy nadl yn erbyn y genhedlaeth anrhugarog: gwaret fi rhag y d&ycirc;n twyllodrus, ac anwir.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys ti [ydwyt] Dduw fy nerth, pa ham i'm ffieiddiai&s;t&lpunctel; pa ham yr &acirc;f [morr] ala|rus trwy orthrymder y gelyn&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Anfon dy oleuni, a'th wirionedd, tywy|&s;ant hwy fi, ac arweiniant fi i fynydd dy &s;anc|teiddrwydd, ac i'th bre&s;&s;wylfod.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna 'r &acirc;f at allor Duw, at Dduw hyfryd|wch fyng-orfoledd, ac mi a'th foliannaf ar de|lyn &ocirc; Dduw, fy Nuw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pa ham i'th ddaro&s;tyngir fy enaid&lpunctel; a pha ham y terfy&s;ci ynof&lpunctel; gobeithia yn Nuw, canys etto y moliannaf ef, [&s;ef] iechydwriaeth fy wy|neb, a'm Duw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="44" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xliiij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Athrawiaeth at y pen. cerdd o feibion Corah.</HEAD>
<P N="1">_DVw clyw&s;om a'n clu&s;tiau,<NOTE PLACE="marg">Boreuol weddi.</NOTE> ein tadau a fyneg&acirc;&s;ant i ni y gweithredoedd a wnaetho&s;t yn eu ham&s;er hwynt, yn y dyddiau gynt.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ti a'th law a ore&s;cynna|i&s;t y cenhedloedd, ac ai plennai&s;t hwythau, ti a ddygai&s;t y bobloedd, ac ai cynnyddai&s;t hwyth|au.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys nid ai cleddyf eu hun y gore&s;cyn|na&s;ant y t&icirc;r, nid eu braich a barodd iechydwria|eth iddynt, eithr dy ddeheu-law di, a'th fraich, a llewyrch dy wyneb, o herwydd it eu hoffi hw|ynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ti Dduw yw fy Mrenin: gorchymyn iechydwriaeth [i] Iacob.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y not ti difethwn ni ein gelynnion: yn dy enw di y &s;athrwn y rhai a gyfodant i'n her|byn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O herwydd nid yn fy m&wcirc;a 'r ymddyrie|daf. nid fyng-hleddyf hefyd a'm hachub.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Eithr ti a'n hachubai&s;t ni oddi wrth ein gwrthwyneb-w&ycirc;r, ac a wradwyddai&s;t ein ca&s;ei|on:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny y moliannwn Dduw b&ocirc;b dydd: ac y clodf&ocirc;rwn dy enw yn dragywydd. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ond ti a giliai&s;t, ac a'n gwradwyddai&s;t ni, ac nid wyt yn myned allan gyd a'n lluoedd ni.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gwnaetho&s;t i ni droi yn &ocirc;l oddi wrth y gelyn: a'n ca&s;eion a anrhaithi&acirc;&s;ant [ein da ni] iddynt eu hun.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Rhoddai&s;t ni fel defaid iw bwytta, a gw|a&s;cerai&s;t ni ym my&s;c y cenhedloedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gwerthai&s;t dy bobl heb &ecirc;lw, ac ni chw|an&ecirc;gai&s;t
<PB N="226" REF="243">[olud] oi gwerth hwynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Go&s;odai&s;t ni yn warthrudd i'n cymmy|dogion, yn watwargerdd, ac yn ddiy&s;tyrwch ym mhlith y rhai ydynt o'n hamgylch.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Go&s;odai&s;t ni yn ddihareb ym my&s;c y cen|hedloedd, [ac] yn rhai i e&s;cwyd pen arnynt ym my&s;c y bobloedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Fyng-warthrudd [&s;ydd] beunydd ger fy mron, a chywilydd fy wyneb a'm t&ocirc;dd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gan lais y gwarthrudd-&wcirc;r, a'r cabl-wr, o herwydd y gelyn, a'r ymddial-wr.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Hyn oll a ddaeth arnom: etto ni'th ang|hofia&s;om di, ac ni buom anffyddlon yn dy gy|fammod.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ni thr&ocirc;dd ein calon yn [ei] h&ocirc;l, ac ni li|throdd ein cerddediad o'th lwybr di.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Er i ti ein c&ucirc;ro i drig-fa dreigiau, a thoi tro&s;om &acirc; chy&s;cod angeu.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Os anghofia&s;om enw ein Duw: neu e&s;tyn ein dwylo at dduw dieithr:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Oni chwilia Duw hyn allan? canys efe a &wcirc;yr ddirg&ecirc;loedd calon.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> O herwydd mai * er dy fwyn di i'n lle|ddir beunydd, [ac] i'n cyfrifir fel defaid iw lladd:</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Cyfot i fynu, pa ham y cy&s;ci &ocirc; Arglw|ydd&lpunctel; deffro, na chilia yn dragywydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pa ham y cuddi dy wyneb, [ac] yr angho|fi ein cy&s;tudd, a'n gorthrymder&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys go&s;tyngwyd ein henaid i'r llwch: gl&ycirc;nodd ein bol wrth y ddaiar.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Cyfot yn gynnorthwy i ni, ac gwaret ni er mwyn dy drugaredd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="45" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xlv.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd ar y chwe-thant o feibion Corah, Can cariadau er athrawiaeth.</HEAD>
<P N="1">TRaethodd fyng-halon beth d&acirc;, dywedyd yr ydwyf [am] fyng-weithredoedd i'r Brenin, fy nhafod [fydd fel] pin &s;crifennudd buan.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Tegach ydwyt na meibion dynnion, ty|walltwyd rh&acirc;d ar dy wefu&s;au, o herwydd i Dduw dy fendithio di yn dragywydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gwregy&s;a dy gleddyf ar dy gl&ucirc;n &ocirc; ga|darn, [&s;ef] dy ogoniant, a'th harddwch.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Llwydda hefyd a'th ogoniant, marchog di ar air y gwirionedd, a llednei&s;rwydd [a] chyfi|awnder: a'th ddeheu-law a ddy&s;c i ti [bethau] ofnadwy.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pobl a &s;yrthiant tanat: [o herwydd] dy &s;aethau llymmion [yn glynu] yng-halon ge|lynnion y brenin.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Dy or&s;edd di &ocirc; Dduw a [beru] byth, ac yn dragywydd: teyrn-wialen iniondeb [yw] teyrn-wialen dy frenhiniaeth di.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Cerai&s;t gyfiawnder, a cha&s;eai&s;t ddrygioni: am hynny i'th eneiniodd Duw, [&s;ef]dy Dduw di ag olew llawenydd yn fwy na'th gyfeillion.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> [Arogl] Myrr, Aloes, [a] Cha&s;ia [&s;ydd ar] dy holl wi&s;coedd: [pan ddelech] o'r pal&acirc;&s;au Ifori, lle i'th lawenhau&s;ant,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Merched brenhinoedd [oedd] ym mhlith dy bendefige&s;au, &s;afe y frenhines ar dy ddeheu|law mewn aur coeth o Ophit.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gwrando ferch, a gw&ecirc;l hefyd, a go&s;twng dy glu&s;t: anghofia dy bobl, a th&ycirc; dy d&acirc;d.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r brenin a chwennych dy degwch: ca|nys efe yw dy Iordi: ymo&s;twng dithe iddo ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Merch Tyrus hefyd [a] chyfoethogion y bobl a ymbiliant a'th wyneb ag anrheg.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Merch y brenin [&s;ydd] oll yn anrhyde|ddus o fewn: gem-waith aur [yw] ci gwi&s;c hi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Mewn gwaith edyf a nodwydd y dygir hi at y brenin: y morwynion [y rhai a ddeuant] ar ei h&ocirc;l yn gyfeille&s;au iddi a ddygir attat ti.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Mewn llawenydd, a gorfoledd y dygir hwynt, [ac] y deuant i l&ycirc;s y brenin.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dy feibion fyddant yn lle dy dadau: go|&s;odi hwynt yn dywy&s;ogion ym mhob gwl&acirc;d.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Coff&acirc;f dy enw ym mhob cenhedlaeth, ac oes: am hynny y bobl a'th foliannant byth, ac yn dragywydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="46" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xlvj.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd o feibion Corah c&acirc;n gyd a'r Alamoth.</HEAD>
<P N="1">DVw &s;ydd obaith, a nerth i ni, hawdd ei gael mewn cyfyngder.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Am hynny nid ofnem pe &s;ylle y ddaiar, a phe &s;ymmude y mynyddoedd i ganol y m&ocirc;r.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> [Pe] terfy&s;ce, a chymmy&s;ce ei ddyfro|edd, [pe]cynhyrfe y mynyddoedd gan ei for|dwy ef. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ffrydiau ei afon ef a lawenh&acirc;nt ddinas dduw: [&s;ef] cy&s;&s;egr pre&s;&s;wylfeudd y Goru|chaf.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Duw [&s;ydd] oi mewn hi, nid y&s;cog hi: Duw ai cynnorthwya yn foreu iawn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y cenhedloedd a derfy&s;c&acirc;&s;ant, y teyrna|&s;oedd a y&s;cog&acirc;&s;ant[pan] roddes efe ei lef, to|ddodd y ddaiar.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> [Y mae] Arglwydd y lluoedd gyd &acirc; ni: [y mae] Duw Iacob yn amddeffynfa i ni. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="8"><HI>8</HI> Deuwch, gwelwch weithredoedd yr Ar|glwydd pa anghyfannedd-dra a o&s;ddodd efe ar y ddaiar.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwnaiff i ryfeloedd beidio hyd eithaf y ddaiar, efe a ddryllia 'r b&wcirc;a, ac a dyrr y waiw|ffon, [ac] a ly&s;c y cerbydau &acirc; th&acirc;n.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Peidiwch, a gwybyddwch mai my&s;i [&s;ydd] DDuw: derchefir fi ym my&s;c y cenhed|loedd, derchefir fi ar y ddaiar.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> [Y mae] Arglwydd y lluoedd gyd &acirc; ni: amddeffynfa i ni [yw] Duw Iacob, Selah.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="47" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xlvij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm at y pen-cerdd ofeibion Corah.</HEAD>
<PB REF="244">
<P N="1">_YR holl bobl curwch ddwylo:<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi.</NOTE> llafar genwch i Dduw &acirc; llef gorfoledd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys yr Arglwydd go|ruchaf &s;ydd ofnadwy: [a]bre|nin mawr ar yr holl ddaiar.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Efe a ddwg y bobl tanom ni: a'r cenhed|loedd tann ein traed.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Efe a ddethol ein etifeddiaeth i ni, &s;ef ar|dderchawgrwydd Iacob, yr hwn a hoffodd efe. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="5"><HI>5</HI> Derchafodd Duw mewn gorfoledd, [&s;ef] yr Arglwydd &acirc; &s;ain vdcorn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Cenwch, cenwch i Dduw: cenwch, cen|wch i'n Brenin.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys Brenin yr holl ddaiar [yw] Duw: cenwch yn ddeallus,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Teyrna&s;odd Duw ar y cenhedloedd: ei|&s;teddodd Duw ar or&s;edd-faingc ei &s;ancteidd|rwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pendefigion y bobl a ymga&s;cl&acirc;&s;ant at bobl Duw Abraham: canys tariannau y byd [ydynt] eiddo Duw, dirfawr y derchafwyd ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="48" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xlviij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">C&acirc;n <HI>neu</HI> P&s;alm i feibion Corah.</HEAD>
<P N="1">MAwr [yw 'r] Arglwydd, a thra molian|nus yn ninas ein Duw ni, [&s;ef yn] ei fy|nydd &s;anctaidd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cegwch bro [a] llawenydd yr holl wl&acirc;d [yw] mynydd Sion [yn] y&s;tly&s;au y gogledd: [&s;ef] dinas y Brenin mawr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Duw yn ei phal&acirc;&s;au a adwaenir yn am|ddeffynfa.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys wele y brenhinoedd a ymgyfarfu|ant: [ac] a aethant yng-hyd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Hwynt a wel&s;ant, felly y rhyfedd&acirc;&s;ant: brawych&acirc;&s;ant [ac] aethant ymmaith ar ffr&wcirc;&s;t.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Dychryn a ddaeth arnynt hwy yno, [a] dolur megis gwraig yn e&s;cor.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A gwynt y dwyrain y drylli longau y m&ocirc;r.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Megis y clyw&s;om, felly y gwel&s;om yn ninas Arglwydd y lluoedd, [&s;ef] yn ninas ein Duw ni: Duw ai &s;iccrh&acirc; hi yn dragywydd. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="9"><HI>9</HI> Di&s;gwilia&s;om &ocirc; Dduw am dy druga|redd o fewn dy Deml.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Megis [y mae] dy enw &ocirc; Dduw, felly [y mae] dy fawl hyd eithafoedd y t&icirc;r: cyflawn o gyfiawnder yw dy ddeheu-law.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Llawenched mynydd Sion: ac ymhy|fryded merched Iuda, o herwydd dy farnedi|gaethau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Amgylchwch Sion, a chylch&ycirc;nwch hi, rhifwch ei th&ycirc;rau hi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> y&s;tyriwch ar ei mag&wcirc;yr, cadarnhewch ei phal&acirc;&s;au, fel y mynegoch i'r oes a dd&ecirc;lo yn &ocirc;l</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys y Duw hwn [yw] ein Duw ni byth, ac yn dragywydd: efe a'n tywys ni hyd angeu.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="49" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xlix.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm at y pen-cerdd o feibion Corah.</HEAD>
<P N="1">_CLywch hyn yr holl bobloedd, gwrande|wch [hyn] holl drigolion y b&ycirc;d.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yn gy&s;tal gweryn a boneddigion, cyfoe|thog a thlawd yng-hyd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Fyng-enau a draetha ddoethineb: a my|fyrdod fyng-halon [fydd am] ddeall.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Go&s;tyngaf fyng-hlu&s;t at ddihareb, fy nammeg a ddatganaf gyd a'r d&ecirc;lyn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pa ham yr ofnaf yn am&s;er adfyd, [pan] ymgylchyno anwiredd fy &s;odlau i&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Rhai a ymddyriedant yn eu golud: ac a ymffro&s;tiant yn lluo&s;ogrwydd eu cyfoeth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gan war&ecirc;du ni wareda neb [ei] frawd: [ac] ni all efe roddi iawn tro&s;to ef i Dduw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> (Canys gwerth-fawr yw prynniad eu henaid, fel y gorfyddo peidio [&acirc; hynny] byth.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Fel y byddo efe byw byth, ac na welo 'r bedd,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys efe a w&ecirc;l fod y doethion yn mei|rw, y cyd-dderfydd am ff&ocirc;l, ac ynfyd: ac y ga|dawant eu golud i eraill:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Eu meddwl [yw y peru] eu tai yn dra|gywydd, ai trigfeudd byd genhedlaeth, a chen|hedlaeth: am hynny] yr henwa&s;ant eu henwau eu hun ar eu tiroedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Eithr nid erys d&ycirc;n mewn anrhydedd: tebyg yw i anifeiliaid a ddifethir.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dymma eu ffordd yn ynfydrwydd iddynt: etto eu hiliogaeth ydynt fodlon iw hymadrodd. <HI>selah.</HI></P>
<P N="14"><HI>14</HI> Fel defaid y go&s;odir hwynt yn vffern, angeu a ymborth arnynt a'r rhai cyfiawn ai lly|wodraethant y boreu: ai tegwch [aiff] i ddar|fod i'r bedd oi cartref.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Etto Duw a wared fy enaid o feddiant vffern: canys efe a'm derbyn i, <HI>Selah.</HI></P>
<P N="16"><HI>16</HI> Nac ofna pan gyfoethogo vn, pan chw|an&ecirc;go gogoniant ei d&ycirc; ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys wrth farw ni ddwg efe ddim, ac ni dde&s;cyn ei ogoniant ar ei &ocirc;l ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O herwydd yn ei fyw iddo wneuthur yn fawr am ei enioes: can-molant dithe o by|ddi dd&acirc; wrthit dy hun.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Efe a aiff at genhedloedd ei d&acirc;dau, [ac] ni welant oleuni byth.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> D&ycirc;n mewn anrhydedd, ac heb ddeall a gyffelybir i anifeiliaid a ddifethir.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="50" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. l.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm A&s;aph.</HEAD>
<P N="1">_DVw y duwiau,<NOTE PLACE="marg">Boreuol weddi.</NOTE> [&s;ef] yr Ar|glwydd a lefarodd, ac a al|wodd y ddaiar o godiad haul hyd ei fachludiad,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O Sion [mewn] perffei|thrwydd tegwch y llewyr|chodd Duw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ein Duw ni a ddaw, ac ni bydd ddi&s;taw. t&acirc;n a y&s;&s;a oi flaen ef: a themhe&s;tl fydd oi am|gylch ef yn ddirfawr.</P>
<PB N="227" REF="244">
<P N="4"><HI>4</HI> Geilw am y nefoedd oddi vchod: ac am y ddaiar i farnu ei bobl.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ce&s;clwch fy &s;ainct attafi, y rhai a wnae|thant gyfammod &acirc; mi trwy aberth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r nefoedd a fyn&ecirc;gant ei gyfiawnder ef, canys Duw ei hun [&s;ydd] farn-wr. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="7"><HI>7</HI> Clywch fy mhobl, a mi a lefaraf, te&s;tio|laethaf i'th erbyn dithe I&s;rael: Duw [&s;ef] dy Dduw di [ydwyf] fi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Nid am dy aberthau i'th geryddaf, na'th boeth offrymmau [am nad oeddynt] ger fy mron i yn wa&s;tad.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ni chymmeraf fu&s;tach o'th d&ycirc;, na bychod o'th gorlannau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys holl fwy&s;t-filod y coed ydynt ei|ddo fi: [a'r] anifeiliaid ar f&icirc;l o fynyddoedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Adwen holl adar y mynyddoedd: a gwyllt anifeiliaid y maes [ydynt] gyd &acirc; mi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Os bydd newyn arnaf ni ddywedaf i ti: canys y b&ycirc;d ai gyflawnder [&s;ydd] eiddo fi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Abertha foliant i Dduw, a th&acirc;l i'r Go|ruchaf dy addunedau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A galw arnafi yn nydd trallod, [yna] i'th waredaf, a thi a'm gogoneddi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ond wrth yr annuwiol y dywedodd Duw, beth [&s;ydd] i ti a fyn&ecirc;gech ar fy neddfau mau fi&lpunctel; ac a gymmerech ar fyng-hyfammod yn dy enau&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys ti a ga&s;eai&s;t addy&s;c, ac a deflai&s;t fyng-eiriau i'th &ocirc;l.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pan welai&s;t leidr, rhedai&s;t gyd ag ef: a'th gyfran [oedd] gyd a'r godineb-w&ycirc;r.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gollyngai&s;t dy &s;afn in ddrygioni, ac &acirc;'th dafod y cyd-blethai&s;t ddichel.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ei&s;teddai&s;t, [a] dywedai&s;t yn erbyn dy frawd rhoddai&s;t enllib i fab dy fam.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Hyn a wnaetho&s;t, a mi a dewais, tybiai&s;t dithe fy mod yn gwbl fel ti dy hun: ond mi a'th argyoeddaf, ac a o&s;odaf [yr hyn a wnaetho&s;t] o flaen dy lygaid.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Dehallwch hyn yn awr, y rhai ydych yn anghofio Duw, rhag imi [eich] rhwygo, ac na [byddo] gwaredudd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yr hwn a abertho foliant a'm gogone|dda fi: a'r neb a o&s;odo ei ffordd [yn iawn] dan|go&s;af iddo iechydwriaeth Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="51" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lj.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm Dafydd at y pen-cerdd,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 12.1.</NOTE> pan ddaeth Na|than y prophwyd atto ef, wedi iddo ef fynedi mewn at Bath&s;eba.</HEAD>
<P N="1">TRugarh&acirc; wrthif &ocirc; Dduw yn &ocirc;l dy druga|rogrwydd: yn &ocirc;l llia<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> dy do&s;turiaethau delea fy anwireddau.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Golch fi yn llwyr-ddwys oddi wrth fy anwiredd: a glanh&acirc; fi oddi wrth fy mhechod.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys adwen fyng-hamweddau: a'm pechod &s;ydd yn wa&s;tad ger fy mron.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yn dy erbyn di dy hunan y pechais, ac y gwneuthum yr hyn oedd ddrwg yn dy olwg di: fei i'th gyfiawnhaer pan leferech, [ac] y byddit b&ucirc;r pan farnech.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Wele mewn anwiredd i'm llunniwyd, ac mewn pechod y beichiogodd fy mam arnaf.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Wele cerai&s;t wirionedd oddi mewn: a pheri i mi &wcirc;ybod doethineb yn ddirgel.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Glanh&acirc; fi<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 14.6.</NOTE> ag Y&s;&s;op, a mi a lanheuir: golch fi, a byddaf wynnach na'r eira.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> P&acirc;r di i mi glyed gorfoledd, a llawe|nydd, [fel] y llawenycho 'r e&s;cyrn a ddrylliai&s;t di.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Cuddia dy wyneb oddi wrth fy mhecho|dau: a delea fy holl anwireddau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Crea galon l&acirc;n ynof &ocirc; Dduw, ac adne|wydda y&s;pryd iniawn o'm mewn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Na fwrw fi ymmaith oddi ger dy fron: ac na chymmer dy Y&s;pryd &s;anctaidd oddi wr|thif.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dwg trachefn i mi orfoledd dy iechyd|wriaeth: ac a'th hael Y&s;pryd cynnal fi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dy&s;caf dy ffyrdd i rai anwir: a phecha|duriaid a droant attat.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gwaret fi oddi wrth waed &ocirc; Dduw [&s;ef] Duw fy iechydwriaeth: a'm cafod a g&acirc;n o'th gyfiawnder.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Arglwydd agor fyng-wefu&s;au, a'm ge|nau a fynega dy foliant.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys ni chwennychi aberth, pe am|gen, mi ai rhoddwn, [a] phoeth offrwm ni fynni.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Aberthau Duw [ydynt] y&s;pryd dry|lliedic: calon ddryllioc gy&s;tuddiedic &ocirc; Dduw ni ddirmygi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Bydd dd&acirc; wrth Sion o herwydd dy e|wylly&s;carwch: adailada furau Ieru&s;alem.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y byddi fodlon i ebyrth cyfiawnder [&s;ef] poeth offrwm, ac aberth llo&s;c: yna 'r o|ffrymmant fu&s;tych ar dy allor.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="52" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Athrawiaeth Dafydd at y pen-cerdd: pan dda|eth Doeg yr Edomiad, a mynegu i Saul, a dy|wedyd wrtho ef, Dafydd a ddaeth i dy Ahi|melech.</HEAD>
<P N="1">PA ham yr ymffro&s;ti &ocirc; gadarn mewn dry|gioni&lpunctel; [gan fod] trugaredd Dduw beu|nydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dy dafod a ddychymmyg &s;celerder: [ac] fel ellyn llym &s;ydd yn gwneuthur twyll.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Hoffai&s;t ddrygioni yn fwy na daioni: [a] chelwydd yn fwy n&acirc; thraethu cyfiawnder, <HI>Se|lah.</HI></P>
<P N="4"><HI>4</HI> Hoffai&s;t bob geiriau de&s;truw, &ocirc; dafod twy|llodrus.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Duw a'th dde&s;truwia dithe yn dragy|wydd, a'th ddryllia, ac a'th ddelea o'th babell: ac a'th ddiwreiddia o dir y bywyd. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y cyfiawn a w&ecirc;lant [hyn,] ac a ofnant, ac
<PB REF="245">a chwarddant am ei ben [gan ddywedyd,]</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Wele 'r g&wcirc;r ni o&s;ododd Dduw yn ga|dernid iddo: eithr ymddyriedodd yn lluo&s;o|grwydd ei olud, ac ymnerthodd yn ei ddrygi|oni.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Minne a [fyddaf] fel oliw&ycirc;dden werdd yn nh&ycirc; Dduw: ymddyriedais yn nhrugaredd Duw byth, ac yn dragywydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Clodforaf di yn dragywydd, o herwydd i ti wneuthur [hyn:] gobeithiaf hefyd yn dy enw: canys d&acirc; yw [hyn] ger bron dy &s;ainct.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="53" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. liij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd ar y Machaloth athrawiaeth Dafydd.</HEAD>
<P N="1">_DYwedodd yr ynfyd yn ei ga|lon nid [oes] Duw:<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi.</NOTE> ymly|gr&acirc;&s;ant a gwnaethant ffiaidd anwiredd, nid [oes vn] yn gwneuthur daioni.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Edrychodd Duw i lawr o'r nefoedd ar feibion dynnion, i edrych a [oedd neb] yn ddeallus, [ac] yn cei&s;io Duw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Cilia&s;e pob vn yn &wcirc;y&s;c ei gefn, cyd ym|ddifwyna&s;ent, nid oedd a wn&ecirc;le ddaioni nac [o|edd] vn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Oni &wcirc;ydde gweithred-w&ycirc;r anwiredd [eu bod] yn bwytta fy mhobl [fel] y bwytaent fara&lpunctel; ni alw&acirc;&s;ant ar Dduw.<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 14.7.</NOTE></P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yno 'r ofna&s;ant [gan] ofn, [lle] nid oedd ofn: canys Duw a wa&s;c&acirc;rodd e&s;cyrn yr hwn a'th warch&acirc;odd, gwradwyddai&s;t [hwynt,] am i Dduw eu gwrthod hwy.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Oh na roddit iechydwriaeth [i] I&s;rael o Sion, pan ymchwelo Duw gaethiwed ei bobl, [yna] y llawenycha Iacob, ac y gorfole|dda I&s;rael.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="53" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. liij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pe~-cerdd ar y Neginoth Athrawiaeth Da|fydd: Pan ddaeth y Ziphiaid a dywedyd wrth Saul:<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 23.19.</NOTE> onid ydyw Dafydd yn ymguddio gyd &acirc; ni?</HEAD>
<P N="1">AChub fi &ocirc; Dduw yn dy enw: a barna fi yn dy gadernid.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Duw clyw fyng-weddi, gwrando yma|drodd fyng-enau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys dieithriaid a gyfod&acirc;&s;ant i'm her|byn: a chedyru a gei&s;i&acirc;&s;ant fy enaid, [y rhai] ni o&s;od&acirc;&s;ant Dduw oi blaen, <HI>Selah.</HI></P>
<P N="4"><HI>4</HI> Wele Duw &s;ydd yn fyng-hynnorth|wyo: 'r Arglwydd [&s;ydd] ym my&s;c y rhai a gynhaliant fy enaid.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Efe a d&acirc;l ddrwg i'm gelynnion: torr di hwynt ymmaith yn dy wirionedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Aberthaf it yn ewylly&s;car, clodforaf dy enw &ocirc; Arglwydd canys d&acirc; yw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys efe a'm gwaredodd o bob trallod, a'm llygad a welodd [ei wynfyd] ar fyng-e|lynnion.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="55" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lv.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd ar y Neginoth athrawiaeth Da|fydd.</HEAD>
<P N="1">GWrando fyng-weddi &ocirc; Dduw, ac nac ymguddia rhag fy nei&s;yfiad.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwrando arnaf ac erglyw fi, c&wcirc;ynfan yr ydwyf yn fyng-weddi, a thuchan.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gan lais y gelyn, a chan orthrymder yr annuwiol, o herwydd iddynt ddywedyd cel|wydd arnaf, a'm gwrthwynebu yn llidioc.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fyng-halon a ofidia o'm mewn: ac ofn angeu a &s;yrthiodd arnaf fi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ofn, ac ar&s;wyd a ddaeth arnaf: a dychryn a'm gorchguddiodd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A dywedais, &ocirc; na bai i mi adenydd fel co|lommen: [yna] 'r ehedwn, ac y gorphywy|&s;wn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Wele cyrwydrwn ym mhell, [ac] arho|&s;wn yn yr anialwch. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="8"><HI>8</HI> Bry&s;&s;iwn i ddiangc rhag y gwynt y&s;tor|mus, a'r demhe&s;tl.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Dini&s;tria &ocirc; Arglwydd, [a] gwahan eu tafodau, canys gwelais draw&s;der, a chynnen yn y ddinas.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dydd a n&ocirc;s yr ymgylchant hi ar ei muriau, ac [y mae] anwiredd a blinder oi mewn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Anwireddau [ydynt] oi mewn, ac ni chilia twyll a dichell oi heolydd hi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Nid gelyn yn ddiau a'm difenwodd, ca|nys dioddef&acirc;&s;wn [hynny:] nid fyng-ha&s;-ddyn a ymfawrygodd i'm herbyn, canys [ond odit] mi a ymguddia&s;wn rhagddo ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Eithr cydi fyng-hydymmaith, fy ffor|ddwr, a'm cydnabod.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y rhai oedd felys gennym gyd gyfrina|chu: [ac] a rodia&s;om yn gymydeithgar yn nh&ycirc; Dduw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Rhuthred marwolaeth arnynt: [fel] y de&s;cynnant i vffern yn fyw, canys drygioni [&s;ydd] yn eu cartref oi mewn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Myfi a waeddaf ar Dduw, a'r Arglw|ydd a'm hachub i.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Hwyr a boreu, a hanner dydd y gweddi|af, a byddaf daer: ac efe a glyw fy lleferydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Efe a waredodd fy enaid mewn hedd|wch oddi wrth y rhyfel yr hwn [oedd] i'm her|byn: canys llawer oedd gyd &acirc; mi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Duw a glyw, ac ai daro&s;twng hwynt yr hwn fydd yn teyrna&s;u er ioed, <HI>Selah:</HI> am nad [oes] &s;ymmudiadau iddynt, am hynny nid of|nant Dduw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Efe a e&s;tynnodd ei law yn erbyn y rhai oeddynt heddychlon ag ef, [ac] a dorrodd ei gyfammod.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Llyfnach oedd ei enau nag ymenyn: a rhyfel yn ei galon, tyn&ecirc;rach oedd ei eiriau nag olew, a hwynt yn gleddyfau noethion.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Bwrw dy ofal ar yr Arglwydd, ac efe a'th faetha di, ni &acirc;d i'r cyfiawn &s;yrthio byth.</P>
<PB N="228" REF="245">
<P N="23"><HI>23</HI> Tithe Dduw ai de&s;cynni hwynt i bydew llwgr: gw&ycirc;r gwaedlyd a thwyllodrus ni bydd|ant byw hanner eu dyddiau, onid myfi a obei|thaf ynot ti.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="56" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lvj.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd am y golommen fud o bell, euroc p&s;alm Dafydd: pan ddaliodd y Phili&s;tiaid ef yn Gath.</HEAD>
<P N="1">_TRrugarh&acirc; wrthif &ocirc; Dduw,<NOTE PLACE="marg">Boreuol weddi.</NOTE> ca|nys d&ycirc;n a'm llyngce: beunydd yr ymladd, [ac] i'm gorthrym|ma.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Beunydd i'm llyngce fyng-elynnion, canys llawer ydynt yn rhyf&ecirc;la i'm herbyn &ocirc; [Dduw] goru|chaf.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y dydd yr ofnwn, mi a ymddyriedwn ynot ti.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Duw a glodforaf [o herwydd] ei air, yn Nuw y gobeithaf, [ac] nid ofnaf beth a wn&ecirc;l cnawd i mi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Beunydd i'm cy&s;tuddiant a'm geiriau fy hun, eu holl feddyliau [ydynt] i'm herbyn er drwg i mi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Hwynt a ymga&s;clant, a lechant, [ac] a wiliant fyng-hamrau, pan ddi&s;gwiliant am fy enaid.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A ddiangant hwy am [eu] hanwiredd&lpunctel; de&s;cyn y bobloedd [hyn] &ocirc; Dduw yn dy lidiaw|grwydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ti a gyfrifai&s;t fy &s;ymmudiad, go&s;ot fy nagrau yn dy go&s;trel: onid [yw hyn] yn dy lyfr di&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y dydd y llefwyf [arnat] yna y dychwelir fyng-elynnio~ yn eu gwrth&ocirc;l: hyn a wn am [fod] Duw gyd &acirc; mi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yng-air Duw y gorfoleddaf, yng-air yr Arglwydd y gorfoleddaf.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yn Nuw 'r ymddyriedais, nid ofnaf beth a wn&ecirc;l dyn i mi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Arnafi &ocirc; Dduw [y mae] dy addunedau: talaf i ti foliant.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gan waredu o honot fy enaid rhag ang|eu, a'm traed rhag llithro, fel y rhodiwyf ger bron Duw yng-oleuni y rhai byw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="57" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lvij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Eurog p&s;alm Dafydd at y pen-cerdd. <HI>Na ddifetha.</HI> Pan ffodd efe rhag Saul i'r ogof.<NOTE PLACE="marg">1. Sam. 24.4.</NOTE></HEAD>
<P N="1">TRugarh&acirc; wrthif &ocirc; Dduw, trugarh&acirc; wrthif, canys ynot y gobeithiodd fy enaid: &icirc;e yng|hy&s;cod dy adenydd y gobeithaf, hyd onid &ecirc;l yr aflwydd [hyn] heibio.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Galwaf ar Dduw goruchaf, [&s;ef] ar y Duw a gwpl&acirc; &acirc; mi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Efe a enfyn o'r nefoedd, ac a'm gwared, [oddi wrth] warthrudd yr hwn a'm llyngce <HI>Se|lah:</HI> denfyn Duw ei drugaredd, ai wirionedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fy enaid &s;ydd ym my&s;c llewod, gorwedd yr wyf ym my&s;c dynnion poethion: ai dannedd fel gwaiw-ffyn, neu &s;aethau, ai tafod fel cle|ddyf llym.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ymdercha Dduw vwch y nefoedd: [a bydded] dy ogoniant ar yr holl ddaiar.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Darpar&acirc;&s;ant rwyd i'm traed, crymmwyd fy enaid, cloddi&acirc;&s;ant bydew o'm blaen, [a] &s;yr|thi&acirc;&s;ant yn ei ganol. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="7"><HI>7</HI> Parod yw fyng-halon o Dduw, parod yw fyng-halon: canaf, a chan-molaf.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Deffro fyng-ogoniant, deffro Nabl a th&ecirc;lyn, deffroaf yn foreu.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Clodforaf di Arglwydd ym my&s;c y boblo|edd: can-molaf di ym my&s;c y cenhedloedd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys mawr [yw] dy drugaredd hyd y nefoedd, a'th wirionedd hyd yr wybrau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ymddercha Dduw vwch y nefoedd: [a bydded] dy ogoniant ar yr holl ddaiar.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="58" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lviij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd, eurog p&s;alm Dafydd. <HI>Na ddifetha.</HI></HEAD>
<P N="1">AI cyfiawnder yn ddiau a draethwch chwi &ocirc; gynnulleidfa? [ac] a fernwch chwi ini|ondeb &ocirc; feibion dynnion&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Anwiredd yn hytrrach a weithredwch yn eich calon: traw&s;ter y mae eich dwylo yn ei dri|no ar y ddaiar.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> O'r groth yr ymddieithrodd y rhai annu|wiol, o'r br&ucirc; y cyfeiliorna&s;ant gan ddywedyd celwydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gwenwyd [&s;ydd] ganddynt fel gwen|wyn &s;arph: megis y neidr fyddar [yr hon] a gae ei chlu&s;tiau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr hon ni wrendu ar lais y rhin-w&ycirc;r, [na'r] cyfarwydd &s;wyn-wr &s;wymon.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Dryllia &ocirc; Dduw eu dannedd yn eu ge|neuau: dini&s;tria &ocirc; Arglwydd gil-ddannedd y llewod [ieuaingc.]</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Todder hwynt fel dwfr, a diflannant, [a phan &s;aethant eu &s;aethau, [byddant] fel pe tor|rid hwynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Aed ymmaith fel malwoden dawdd, [neu] erthyl gwraig: [ac] na w&ecirc;lont yr haul.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Cythryblied ef megis [mewn] llid, fel [peth] amrwd cynn i'ch crochanau glywed gwr&ecirc;s y mieri.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y cyfiawn a lawenycha pan w&ecirc;lo ddial: [ac] a ylch ei draed yng -waed yr annuwiol.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y dywed d&ycirc;n, diau [fod] ffrwyth i'r cyfiawn: diau fod Duw a farna ar y ddaiar.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="59" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lix.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd eurog p&s;alm Dafydd. <HI>Na ddife|tha.</HI> pan yrrodd Saul rai i gadw y ty iw ladd ef.<NOTE PLACE="marg">1. Sam. 19.11.</NOTE></HEAD>
<P N="1">_FY Nuw gwaret fi oddi wrth fyng-elynnion:<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi,</NOTE> amddeffyn fi oddi wrth y rhai a ymgyfodant i'm herbyn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwaret fi oddi wrth wei|thred-w&ycirc;r anwiredd: ac achub
<PB REF="246">fi rhag y gw&ycirc;r gwaedlyd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys wele cynllwyn&acirc;&s;ant yn erbyn fy enaid, [ac] ymga&s;clodd cedyrn i'm herbyn: nid [ar] fy mai na'm pechod mau fi &ocirc; Arglwydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Rhedant ymbar&acirc;toant heb anwiredd [y|nofi:] cyfot tithe i'm cyfarfod, ac edrych.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A thi Arglwydd Dduw 'r lluoedd [&s;ef] Duw I&s;rael, deffro i ymweled a'r holl gen|hedloedd: na thrugarh&acirc; wrth neb a'r a wn&acirc;nt anwiredd yn fali&s;us, <HI>Selah.</HI></P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ymdroant gyd a'r h&wcirc;yr, cyfarthant fel c&wcirc;n, ac amgylchant y ddinas.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Wele llefarant ai genau, [a] chleddyfau [fyddant] yn eu gwefu&s;au: canys pwy [me|ddant] a glyw&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond tydi &ocirc; Arglwydd ai gwattwari hwynt, [ac] a chwerddi am ben yr holl genhed|loedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> I ti y cadwaf ei nerth ef: canys Duw [yw] fy amddeffynfa.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fy Nuw trugarog a'm rhagflaena: Duw a wn&acirc; i mi weled [fy ewyllys] ar fyng|elynnion.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Na ladd hwynt rhag i'm pobl anghofio [hynny, eithr] gwa&s;car hwynt yn dy nerth, a daro&s;twng hwynt &ocirc; Arglwydd ein tarian.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> [Am] bechod eu genau, [ac] ym adrodd eu gwefu&s;au y delir hwynt yn eu balchder: ca|nys melldith, a chelwydd a draethant hwy.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Difa [hwynt] yn [dy] l&icirc;d, difa fel na [byddant] hwy [mwyach:] ac y g&wcirc;ybyddant mai Duw &s;ydd yn llywodraethu yn Iacob, [ac] hyd eithafoedd y ddaiar. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="14"><HI>14</HI> A hwy a droant gyd a'r hwyr, ac a gy|farchant fel c&wcirc;n, ac a amgylchant y ddinas.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Hwynt a gyrwydrant i fwytta, ac onis digonir, grwgnach a wn&acirc;nt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Minne a g&acirc;naf am dy nerth, ac a ddad|canaf dy drugaredd yn foreu: canys buo&s;t yn amddeffynfa i mi, ac yn noddfa yn y dydd [y bu] cyfyngder arnaf.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> I ti fy nerth y canaf: canys Duw [yw] fy amddeffynfa, [&s;ef] fy Nuw trugarog.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="60" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lx.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd ar chwe-thant, te&s;tiolaeth [ac] euroc P&s;alm Dafydd i ddy&s;cu. Pan aeth efe yn erbyn Syriaid Me&s;opotamia, a Syriaid Zo|ba<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 8.1. 1. Cron. 18.3.</NOTE> pan ddychwelodd Ioab a llad denddeng mil o'r Edomiaid yn nyffryn yr halen.</HEAD>
<P N="1"><HI>O</HI> Dduw ffieiddiai&s;t ni, gwa&s;cerai&s;t ni, [a] &s;orrai&s;t: dychwel attom.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwnaetho&s;t i'r ddaiar grynu, [a] holl|tai&s;t hi: iach&acirc; ei briwiau, canys y mae yn &s;iglo.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dang&ocirc;&s;ai&s;t i'th bobl galedi: diodai&s;t ni &acirc; gw&icirc;n madrondod.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Rhoddai&s;t faner i'r rhai a'th ofnant, i fu|ddugoliaethu o herwydd y gwirionedd. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fel y gwar&ecirc;der dy rai annwyl: achub a'th ddeheu-law, a gwrando fi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Duw a lef&acirc;rodd yn ei &s;ancteiddrwydd, ([am hynny] y llawenychaf) rhannaf Si|chem, a me&s;uraf ddyffryn Succoth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Eiddo fi [yw] Gilead, ac eiddo fi Mana&s;|&s;es: Ephraim hefyd [yw] nerth fy mhen, Iu|da [yw] fy neddf-wr.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Moab [yw] fyng-hrochan golchi: ar E|dom y bwriaf fy e&s;cid, Pale&s;tina ymorfoledda di ynofi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pwy a'm dwg i'r ddinas gadarn&lpunctel; pwy a'm harwain hyd yn Edom&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Onid tydi Dduw ['r hwn] a'n ffieiddi|ai&s;t? ac nid eit ti allan &ocirc; Dduw gyd a'n llu|oedd&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dod ti i mi gynhorthwy rhag cyfyng|der: canys ofer [yw] ymwared d&ycirc;n.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yn Nuw y gwnawn wroloeb, canys e|fe a &s;athr ein cy&s;tudd-w&ycirc;r.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="61" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxj.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd ar y Neginoth <HI>P&s;alm</HI> Dafydd.</HEAD>
<P N="1">CLyw &ocirc; Dduw fy llefain, [a] gwrando di fyng-weddi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O eithaf y ddaiar y llefaf attat, pan le&s;|meirio fyng-halon: arwain fi i graig a fy|ddo vwch n&acirc; mi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys buo&s;t obaith i mi, [a] th&wcirc;r nerth|ol rhag y gelyn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pre&s;&s;wyliaf yn dy babell byth: a'm ym|ddyried fydd dann orchudd dy abenydd, <HI>Selah.</HI></P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys ti Dduw a glywai&s;t fy addune|dau, rhoddai&s;t etifeddiaeth i'r rhai a ofnant dy enw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Hir-oes a roddi i'r brenin, ei flynyddoedd [fyddant] lawer oes.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Efe a bre&s;&s;wylia byth ger bron Duw: darpar drugaredd a gwirionedd, [fel] y cad|want ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Felly y can-molaf dy enw yn dragy|wydd: gan dalu fy addunedau beunydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="62" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd Ieduthun P&s;alm Dafydd.</HEAD>
<P N="1">_WRth Dduw yn vnic y di&s;|gwil fy enaid,<NOTE PLACE="marg">Boreuol we|ddi.</NOTE> o honaw ef [y daw] fy iechydwriaeth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Efe yn vnic [yw] fyng|hraig, a'm hiechydwriacth: a'm hamddeffyn: [am hyn|ny] ni'm mawr y&s;cogir.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pa h&ycirc;d y bwriedwch aflwydd i bawb&lpunctel; lle|ddir chwi oll, [a byddwch] fel magwyr ogwy|ddedic, [neu] bared ar ei ogwydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ymgynghor&acirc;&s;ant yn vnic iw fwrw efi lawr oi fawredd, hoff&acirc;&s;ant gelwydd, ai gene|nau y bendithi&acirc;&s;ant, ac oi mewn y melldithi&acirc;|&s;ant. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="5"><HI>5</HI> Oh fy enaid ymlonydda yn Nuw yn v|nic, canys ynddo ef [y mae] fyng-obaith.</P>
<PB N="229" REF="246">
<P N="6"><HI>6</HI> Efe yn vnic yw fyng-hraig a'm hiechyd|wriaeth: a'm hamddeffynfa, [am hynny] ni'm, hy&s;cogir.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yn Nuw [y mae] fy iechydwriaeth a'm gogoniant: [&s;ef] craig fyng-hadernid: yn Nuw [y mae] fyng-obaith.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gobeithiwch ynddo ef bob am&s;er &ocirc; bobl, tywelltwch eich calon ger ei fron ef: Duw [&s;ydd] obaith ini. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwagedd yn vnic [yw] meibion dynion geudab [yw] meibion gwyr: pan gyfodant yn y clorian [y&s;cafnach ydynt] hwy eu gyd na gw&ecirc;gi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Nac ymddyriedwch mewn camwedd, ac mewn traw&s;edd na ddiflennwch: os cynny|dda golud, na roddwch eich calon [arno.]</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Vn-waith y dywedodd Duw, clywais hynny ddwy-waith, mai eiddo Duw [yw] ca|dernid.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Trugaredd hefyd [&s;ydd] eiddo ti&ocirc; Ar|glwydd:<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 3.8.</NOTE> canys ti a d&ecirc;li i bawb yn &ocirc;l ei wei|thred.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="63" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxiij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm Dafydd<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 23.14.</NOTE> pan oedd efe yn nifaeth|wch Iuda.</HEAD>
<P N="1">TI &ocirc; Dduw [wyt] fy Nuw mau fi, yn fo|reu i'th gei&s;iaf, &s;ych&ecirc;dodd fy enaid am da|nat, hiraethodd fyng nhawd am danat mewn t&icirc;r cr&acirc;s a &s;ych&ecirc;dic heb ddwfr.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Felly i'th welais [megis] mewn cy&s;&s;e|gr, wrth weled dy nerth, a'th ogoniant.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys gwell [yw] dy drug&acirc;redd di na'r bywyd, fyng-wefu&s;au a'th foliannant di.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Felly i'th glodforaf yn fy my wyd, [ac]y derchafaf fy nwylo yn dy enw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Megis &acirc;m&ecirc;r, ac &acirc; bra&s;der y digonir fy enaid: a'm genau a'th fawl &acirc; gwefu&s;au lla|far:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pan i'th gofiwyf ar fyng-wely, mefyriaf am danat yn y gwiliadwriaethau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys bue&s;t gynnorthwy i mi, am hynny yng-hy&s;cod dy adenydd y gorfoleddaf.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Fy enaid a l&ycirc;nodd wrthit, a'th ddehau|law a'm cynhaliodd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r rhai a gei&s;iant fy enaid i dde&s;truw, a &acirc;nt i i&s;&s;elderau y ddaiar.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Syrthiant ar fin y cleddyf: [a] rhan llwyn&ocirc;god fyddant hwy.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ond y brenin a lawenycha yn Nuw: gorfoledda pob vn a dyngo iddo ef, canys caeir genau y rhai a ddywedant gelwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="64" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxiiij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm Dafydd at y pen-cerdd.</HEAD>
<P N="1">CLyw fy llef&ocirc; Dduw yn fyng weddi: cadw fy enioes rhag ofn y gelyn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cuddia fi rhag cyfrinach y rhai drygio|nus, [a] rhag terfy&s;c gweithrdw&ycirc;r anwiredd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y rhai a hog&acirc;&s;ant eu tafod fel cleddyf, ac a &s;aetha&s;ant &s;aeth geiriau chwerwont</P>
<P N="4"><HI>4</HI> I &s;euthu 'r perffaith yn ddirgel, yn ddi|&s;ymmwch y &s;aethant ef, ac nid ofnant.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ymmerthant [mewn] peth drygionus, ymchwedleuant am guddio y rhwydau: dywe|dant, pwy ai gw&ecirc;l hwynt&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Chwilia&s;ant allan anwireddau, [a] chw|pla&s;ant y dir gelwch, a chywiliwyd [yng-heu|dod,] a dyfnder calon pob vn [o honynt.]</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Eithr Duw ai &s;aetha hwynt &acirc; &s;aeth ddi|&s;ymmwch, [fel] yr archoller hwynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac hwy a wnant iw tafodau eu hun &s;yr|thio arnynt: pob vn ai gw&ecirc;lo a giliant.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pob d&ycirc;n ai gw&ecirc;lo a fyn&ecirc;gant [mai] gweithred Duw [yw hyn:] canys deallant [mai] ei waith ef [yw hyn.]</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y cyfiawn a lawenycha yn yr Arglw|ydd, ac a obeithia ynddo ef: a'r rhai iniawn o galon oll a orfoleddant.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="65" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxv.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd P&s;alm <HI>neu</HI> g&acirc;n Dafydd.</HEAD>
<P N="1">_MAwl a'th erys di yn Sion &ocirc; Dduw:<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi</NOTE> ac i ti y t&ecirc;lir yr addu|ned [yn Ieru&s;alem.]</P>
<P N="2"><HI>2</HI> [Ti] 'r hwn a wrande|wi weddi, attat ti y daw pob cnawd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pethau anwir a'm gorchfyg&acirc;&s;ant, ti a drugarhei wrth ein camweddau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gwyn ei fyd [yr hwn] a ddewi&s;ech, ac a ne&s;&s;&acirc;ech attat: efe a drig yn dy gynteddoedd, <HI>ac</HI> ni a ddigonir &acirc; daioni dy d&ycirc;, [&s;ef] dy Deml &s;anctaidd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Attebi i ni [bethau] ofnadwy yn [dy] gyfiawnder &ocirc; Dduw ein iechydwriaeth: go|baith holl gyrrau y ddaiar, ac eithafoedd y m&ocirc;r.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr hwn a &s;iccrh&acirc; y mynyddoedd yn ei nerth, [ac] a wregy&s;&s;ir &acirc; chadernid.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr hwn a o&s;t&ecirc;g a dwrf y moroedd, twrf eu tonnau, a therfy&s;c y bobloedd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A phre&s;&s;wyl-w&ycirc;r eithafoedd [y b&ycirc;d] a of|nant rhag dy arwyddion, gwnei i derfyn boreu a hwyr [dy] glodf&ocirc;ri.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr wyt yn gofwyo y ddaiar, ac yn ei dw|frhau hi, yr ydwyt yn ei chyfoethogi hi yn ddirfawr, afon Duw &s;ydd yn llawn dwfr: yr wyt yn paratoi &ycirc;d iddynt, canys felly y darpe|rai&s;t hi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gan ddwfrhau ei rhychau, [a] go&s;twng ei chwy&s;au, yr ydwyt yn ei mwydo hi&acirc; chafo|dau, ac yn bendithio ei chn &wcirc;d hi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Cor&ocirc;ni yr ydwyt y flwyddyn a'th dda|ioni, a'th lwybrau a ddif&ecirc;rant fra&s;ter.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dif&ecirc;rant [ar] llanherchoedd yr anial|wch: a'r brynnau a ymwregy&s;ant &acirc; hyfryd|wch.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y dolydd a wi&s;cir &acirc; defaid, a'r dyffryn|noedd
<PB REF="247">a orchguddir ag &ycirc;d, [am hynny] y bloe|ddiant, ac y c&acirc;nant.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="66" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxvj.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd P&s;alm <HI>neu</HI> g&acirc;n.</HEAD>
<P N="1">YMlawenhewch yn Nuw yr holl f&ycirc;d.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dadcenwch ogoniant ei enw: go|&s;odwch ei foliant yn ogoneddus.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dywedwch wrth Dduw, mor ofnadwy [ydwyt yn] dy weithredoedd&lpunctel; o herwydd aml|der dy nerth y cymmer dy elynnion arnynt fod yn ddaro&s;tyngedic i ti.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr holl fyd a ymo&s;tyngant i ti, ac a g&acirc;|nant i ti, [&icirc;e] canant i'th enw. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="5"><HI>5</HI> Deuwch, a gw&ecirc;lwch weithredoedd Duw, ofnadwy [yw yn ei] weithred tu ag at feibion dynnion.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Tr&ocirc;dd efe y m&ocirc;r yn &s;ych-dir, aethant drwy 'r afon ar draed: yna y llawenych&acirc;&s;om ynddo.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Efe a lywodraetha yn ei gadernid byth, ei lygaid a edrychant ar y cenhedloedd, y rhai annufydd nid ymdderchafant. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="8"><HI>8</HI> Oh bobloedd molwch ein Duw, a ph&ecirc;r|wch glywed llais ei fawl ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr hwn &s;ydd yn go&s;od ein henaid mewn bywyd, ac ni &acirc;d i'n troed lithro.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys profai&s;t ni &ocirc; Dduw, a choethai&s;t ni fel coethi arian.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dygai&s;t ni i'r rhwyd, go&s;odai&s;t wa&s;cfa ar ein lwynau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Perai&s;t i ddynnion farchogeth ar vcha ein pennau, aethom drwy yr t&acirc;n, a'r dwfr: a thi a'n dygai&s;t allan i [le] diwall.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Deuaf i'th d&ycirc; ag offrymmau poeth, ta|laf it fy addunedau,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y rhai a addawodd fyng-wefu&s;au, ac a ddyweddodd fyng-enau yn fyng-hyfyngder.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Offrymmaf it boeth offrymmau brei&s;i|on yng-hyd ag arogl-darth hyrddod: aberthaf &ycirc;chen, a bychod. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="16"><HI>16</HI> Deuwch, gwrandewch y rhai oll a ofn|wch Dduw: a mynegaf yr hyn a wnaeth efe i'm henaid.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Llefais arno a'm genau, ac efe a dder|chafwyd a'm tafod.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pe edrycha&s;wn ar anwiredd yn fyng|halon, ni wrandaw&s;e 'r Arglwydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Duw yn ddiau a glybu, [ac] a wranda|wodd ar lais fyng-weddi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Bendigedic fyddo Duw 'r hwn ni fwri|odd fyng-weddi [oddi wrtho,] nai drugaredd ef oddi wrthif inne.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="67" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxvij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerddar y Neginoth P&s;alm <HI>neu</HI> g&acirc;n.</HEAD>
<P N="1">DVw a drugarhao wrthym, ac a'n bendi|thio, [a] thywynned ei wyneb arnom, [a] thugarhaed wrthym.] <HI>Selah.</HI></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel yr adwaener dy ffordd ar y ddaiar a'th iechydwriaeth ym mhlith yr holl genhed|loedd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Molianned y bobl di &ocirc; Dduw: molian|ned yr holl bobl dy di.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Llawenhaed y cenhedloedd, a byddant hyfryd: canys ti a ferni y bobl yn iniawn, ac a lywodraethi y cenhedloedd ar y ddaiar, <HI>Selah.</HI></P>
<P N="5"><HI>5</HI> Molianned y bobl di &ocirc; Dduw: molian|ned yr holl bobl di.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> [Yna] 'r ddaiar a rydd ei ffrwyth: [a] Duw [&s;ef] ein Duw ni a'n bendithia.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Duw a'n bendithio, a holl derfynau 'r ddaiar ai hofnant ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="68" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. lxviij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd P&s;alm neu g&acirc;n Dafydd.</HEAD>
<P N="1">_CYfoded Duw [a] gwa&s;cerir ei elynnion:<NOTE PLACE="marg">Boreuol weddi.</NOTE> ffoed ei ga&s;eion oi flaen ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Chweli [hwynt] fel chwalu m&wcirc;g: fel y tawdd c&wcirc;yr wrth y t&acirc;n difether y rhai annuwiol o flaen Duw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ond llawenycher y rhai cyfiawn, a gor|foleddant ger bron Duw: a byddant hyfryd o lawenydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cenwch i Dduw, can-molwch ei enw, derchefwch yr hwn &s;ydd yn marchogeth ar y nefoedd, yr Arglwydd [yw] ei enw: gorfole|ddwch ger ei fron ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> T&acirc;d yr myddifaid, a barn-wr y gwe|ddwon [yw] Duw yn ei bre&s;&s;wylfa &s;anctaidd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Duw &s;ydd yn go&s;od rhai [i fod] yn gyd|tun mewn t&ycirc;, ac yn dwyn allan y rhai a rwym|wyd mewn gefynnau: ond y rhai cyndyn a bre&s;&s;wyliant gra&s;-dir.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan aetho&s;t &ocirc; Dduw o flaen dy bobl: pan gerddai&s;t trwy yr anialwch, <HI>Selah.</HI></P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y ddaiar a grynodd, a'r nefoedd a ddife|r&acirc;&s;ant o flaen Duw: [felly] Sinai yntef o flaen Duw, [&s;ef] Duw I&s;rael.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Dihidlai&s;t law gra&s;lawn &ocirc; Dduw [ar] dy etifeddiaeth: ti ai gwrteithiai&s;t wedi ei bl&icirc;no.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dy gynnulleidfa di &s;ydd yn trigo yn|ddi, yn dy ddaioni &ocirc; Dduw yr wyt yn darpa|ru i'r tlawd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yr Arglwydd a roddes y gair, mawr [oedd] mintai y rhai a bregethent.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Brenhinoedd byddinoc a ffoa&s;ant, [ac] a yrrwyd i gilio: a'r hou a drigodd yn t&ycirc; a ran|nodd yr y&s;pail.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Er gorwedd o honoch rhwng y croch&acirc;|nau, [byddwch fel] e&s;cyll colomen wedi eu gwi&s;co ag arian, ai hadenydd o aur melyn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pan wa&s;carodd yr Holl-alluog frenhi|noedd ynddi, yr oedd hi cyn wynned ag eira yn Salmon.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Mynydd Duw [&s;ydd fel] mynydd Ba|&s;an, yn fynydd cribog [fel] mynydd Ba&s;an.</P>
<PB N="230" REF="247">
<P N="16"><HI>16</HI> Pa ham y llemmwch chwi fynyddoedd cribog&lpunctel; y mynydd [hwn] a chwenychodd Duw ei bre&s;&s;wylio, ac a bre&s;&s;wylia 'r Arglwydd byth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Cerbydau Duw [ydynt] vgain mil [&s;ef] miloedd o angelion: a'r Arglwydd yn eu pl&icirc;th megis yng-hy&s;&s;egr Sinai.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Derchefai&s;t i'r vchelder, caeth-gludai&s;t gaethiwed, derbynnai&s;t roddion i ddynion: a'r rhai cyndyn hefyd [a gaethiwai&s;t,] gan bre&s;|&s;wylio &ocirc; Arglwydd Dduw [yno.]</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Bendigedic [fyddo] 'r Arglwydd beu|nydd, [yr hwn] a'n llwytha ni &acirc; daioni: [&s;ef] Duw ein iechydwriaeth ni. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="20"><HI>20</HI> Efe [yw] ein Duw ni &s;ef Duw iechyd|wriaeth: a thrwy 'r Arglwydd Dduw [y mae] diangc oddi wrth farwolaeth.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Duw yn ddiau a archolla benn ei elyn|nion, [a] choppa walltoc yr hwn a rodio yn ei gamweddau.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Dywedodd yr Arglwydd, dygaf [fy mhobl] trachefn [megis] o Ba&s;an, dygaf [hw|ynt] yn eu h&ocirc;l [megis] o ddyfnder y m&ocirc;r.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Fel y trochech dy droed mewn gwaed, [a] thafod dy g&wcirc;n yn [y gwaed] yr hwn [a ddaw] oddi wrth y gelynnion.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Gwel&s;ant dy fynediad &ocirc; Dduw, [&s;ef] mynediad fy Nuw a'm Brenin yn y cy&s;&s;egr.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Y cantorion a aethant o'r blaen, a'r cer|ddorion ar &ocirc;l: yn y canol yr oedd y llangc&ecirc;&s;au yn canu tympanau.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Clodforwch Dduw yn y cynnulleidfa|oedd, [clodforwch] yr Arglwydd [y rhai ydych] o ffynnon I&s;rael.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yno [y mae] Beniamin fychan eu lly|wydd, [a] thywy&s;ogion Iuda eu cynnulleidfa: tywy&s;ogion Zabulon, a thywy&s;ogion Neph|thali.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Dy Dduw a ordeiniodd nerth i ti, ca|darnh&acirc; &ocirc; Dduw yr hyn a wnaetho&s;t ynom ni.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Brenhinoedd a ddygant i ti anrheg er mwyn dy Deml yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Difetha dyrfa y gwaiwffyn, [&s;ef] cyn|nulleidfa gwrdd deirw, ym my&s;c lloi y bobl fel y delont yn o&s;tyngedic a darnau arian: gwa&s;car y bobl a ewylly&s;iant ryfel.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> [Yna] pendefigion a ddeuant o'r Aipht, Ethiopia a e&s;tyn ei dwylo 'n bry&s;&s;ur at Dduw.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Teyrna&s;oedd y ddaiar c&ecirc;nwch i Dduw, can-molwch yr Arglwydd, <HI>Selah.</HI></P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yr hwn a ferchyg ar y nefoedd goruchaf o'r dechreu: wele efe a ddyru ai leferydd &s;ain nerthol.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Rhoddwch i Dduw gadernid: ei oru|chelder [&s;ydd] ar I&s;rael, ai nerth yn yr wybren|nau.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ofnadwy wyt &ocirc; Dduw o'th gy&s;&s;egr, Duw I&s;rael yw efe, yn rhoddi nerth, a chader|nid i'r bobl: bendigedic [fyddo] Duw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="69" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxix.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd ar chwe-thant <HI>p&s;alm</HI> Dafydd.</HEAD>
<P N="1">_AChub fi &ocirc; Dduw,<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi.</NOTE> canys y dyfro|edd a ddaethant hyd at [fy] enaid.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gl&ycirc;nais yn y domm dyfn, lle ni [chawn] &s;efyllfa: deuthum i ddyfnder y dyfroedd, a'r ffr&wcirc;d a lifodd tro&s;of.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Blinais yn llefain, &s;ychodd fyng-h&ecirc;g, [a] phallodd fy llygaid: [a mi] yn di&s;gwil wrth fy Nuw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Amlach na gwallt fy mhenn yw y rhai a'm ca&s;&acirc;nt heb achos: cedyrn yw fyng-elynni|on y rhai a'm difethent ar gamm: yna y t&ecirc;lais yr hyn ni chymmerais.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O Dduw ti a adwaeno&s;t fy ynfydrwydd, ac nid yw fyng-hamweddau guddiedic oddi wrthit ti.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Na chywilyddier o'm plegit i y rhai a o|beithiant ynot ti Arglwydd Dduw y lluoedd: na wradwydder o'm plegit i y rhai a'th gei&s;iant ti &ocirc; Dduw I&s;rael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys er dy fwyn di y dygais warthrudd, [ac] y t&ocirc;dd cywilydd fy wyneb,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Euthym yn ddieithr i'm brodyr, ac [fel] e&s;tron gan blant fy mam.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys * z&ecirc;l dy d&ycirc; a'm hy&s;&s;odd, a gwrad|wyddiad y rhai a'th wradwyddent di a &s;yrthiodd arnafi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Wylais [gan gy&s;tuddio] fy enaid ag ym|pryd, a [bu hynny] yn wradwydd i mi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gwi&s;cais hefyd &s;ach-liain, ac euthym yn ddihareb iddynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am danafi y chwedleue y rhai a ei&s;tedd|ent yn y porth, ac [y gwnae] y rhai meddwon wawd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond mi [a wnaf] fyng-weddi attat ti &ocirc; Ar|glwydd mewn am&s;er cymmeradwy &ocirc; Dduw, yn lluo&s;ogrwydd dy drugaredd: gwrando fi yng-wirionedd dy iechydwriaeth.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gwaret fi o'r domm fel na &s;oddwyf, rhy|ddhaer fi oddiwrth fyng-ha&s;eion, ac o'r dyfro|edd dyfnion.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Na lifed y ffr&wcirc;d ddwfr tro&s;of, ac na lyngced y dyfnder fi: na chaeued pydew ych|waith ei &s;afn arnaf.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Clyw fi Arglwydd, canys d&acirc; [yw] dy drugaredd: yn &ocirc;l amlder dy do&s;turiaethau e|drych arnaf.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac na chuddia dy wyneb oddi wrth dy w&acirc;s, canys [y mae] cyfyngder arnaf, bry&s;&s;ia, gwrando fi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ne&s;&acirc; at fy enaid, a gwaret ef, rhyddh&acirc; fi o herwydd fyng-elynnion.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ti a adwaeno&s;t fyng-warthrudd, am cy|wilydd, a'm gwradwydd: fy holl elynnion [yd|ynt] ger dy fron di.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gwarthrudd a ddrylliodd fyng-halon, yr ydwyf yn gofidio: canys di&s;gwiliais [am rai] i do&s;turio [wrthif,] ac nid [oedd neb:] ac am gy&s;&s;ur-w&ycirc;r, ac ni chefais [neb.]</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Eithr rhodd&acirc;&s;ant fu&s;tl yn fy mwyd, ac a'm diod&acirc;&s;ant yn fy &s;yched &acirc; finegr.</P>
<PB REF="248">
<P N="22"><HI>22</HI> Bydded eu bwrdd hwythau yn fagl ger eu bron, ai llwyddiant yn dramgwydd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Tywyller eu llygaid fel na welont, a gwna iw cefnau grymmu bob am&s;er.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Tywallt dy ddig arnynt, a goddiwedded llidiawgrwydd dy ddigofaint hwynt.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Bydded eu pre&s;wylfod yn anghyfannedd, ac na fydded a drigo yn eu pebyll:</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys erlidi&acirc;&s;ant yr hwn a daraw&s;it ti, ac am ofid y rhai a archollai&s;t ti y crybwyllant.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Dod ti anwiredd ar anwiredd iddynt, ac na ddelont yn dy gyfiawnder di.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Tynner hwynt ymmaith o lyfr y by|wyd: ac nac &s;crifenner hwynt gyd a'r rhai cy|fiawn.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Pan [fyddwyf] druan, a gofidus, dy ie|chydwriaeth di &ocirc; Dduw a'm cyfyd fi.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Moliannaf enw Duw ar g&acirc;n, a mawry|gaf ef mewn mawl.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A [hyn] fydd gwell gan yr Arglwydd nag &ycirc;ch, [neu] fu&s;tach corniog, carnol.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Y trueniaid a lawenychant [pan] welant [hyn:] eich calon chwithau y rhai a gei&s;iwch Dduw a fydd byw.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Canys gwrendu 'r Arglwydd ar dlodion, ac ni ddiy&s;tyra efe ei garcharorrion.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Nefoedd, a daiar, y m&ocirc;r a'r hyn oll a ym|lu&s;co ynddo ai molant ef.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Canys Duw a achub Sion, ac a adaila|da ddina&s;oedd Iuda, fel y triger yuo, ac y me|ddianner hi.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ie hiliogaeth ei wei&s;ion ai meddiannant hi: a'r rhai a hoffant ei enw ef a bre&s;&s;wyliant ynddi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="70" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxx.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd p&s;alm Dafydd i goffa.</HEAD>
<P N="1"><HI>O</HI> Dduw [pry&s;&s;ura] i'm gwar&ecirc;du, bry&s;&s;ia Arglwydd i'm cymmorth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cywilyddier, a gwarthrudder y rhai a gei|&s;iant fy enaid: troer yn eu h&ocirc;l, a gwradwydder y rhai a ewylly &s;iant ddrwg i mi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Datroer yn lle gwobr am eu cywilydd, y rhai a ddywedant, ha, ha.</P>
<P N="4"><HI>o</HI> Llawenyched, a gorfoledded ynot ti y rhai oll a'th gei&s;iant, a dyweded y rhai a g&acirc;|rant dy iechydwriaeth yn wa&s;tad, mawryger Duw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Minne [ydwyf] druan a thlawd, &ocirc; Dduw bry&s;&s;ia attaf, fyng-hymmorth a'm gwaredudd [ydwyt] ti, &ocirc; Arglwydd na h&icirc;r drig.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="71" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxxj.</HEAD>
<P N="1">_YNot ti &ocirc; Arglwydd y gobei|thiais,<NOTE PLACE="marg">Boreuol weddi.</NOTE> na'm cywilyddier byth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Achub fi, a gwaret fi yn dy gyfiawnder: go&s;twng dy glu&s;t attaf, ac achub fi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Bydd i mi 'n graig ga|darn, i ddyfod iddi bob am&s;er: addewai&s;t fy a|chub, canys ti yw fyng-hraig a'm hamddeffynfa,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gwaret fi &ocirc; Dduw o law 'r annuwiol, o law y trofaus, a'r traws.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys ti yw fyng-obaith &ocirc; Arglwydd Dduw, [&s;ef] fyng-obaith o'm ieuengctid.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Wrthit ti i'm cynhaliwyd o'r bru, ti a'm tynnai&s;t o gr&ocirc;th fy mam: fy mawl [fydd] yn wa&s;tad am danat ti.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Oeddwn i lawer megis yn anghenfil, eithr ty di [wyt] fyng-hadarn obaith.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Llanwer fyng-enau a'th foliant, dy ogoni|ant [a ddadcanaf] beunydd, [a'th anrhydedd.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Na fwrw fi ymmaith yn am&s;er henaint: na wrthot fi pan ddarfyddo fy nerth.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys fyng-elynnion ydynt yn chwed|leua i'm herbyn, a'r rhai a ddi&s;gwilia&s;ant am fy cnaid, a gyd-ymgynghor&acirc;&s;ant</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gan ddywedyd, Duw ai gwrthododd ef, erlidiwch, a deliwch ef, canys nid [oes] gwa|redudd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O Dduw na fydd bell oddi wrthif, fy Nuw bry&s;&s;ia i'm cymmorth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Cywilyddier, a difether y rhai a wrthwy|nebant fy enaid, &acirc; gwarth ac &acirc; gwradwydd y gorchguddier y rhai a gei&s;iant ddrwg i mi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Minne a obeithiaf yn wa&s;tad, ac a'th foli|annaf di fwy-fwy.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Fyng-enau a fyn&ecirc;ga dy gyfiawnder, a'th iechydwriaeth beunydd: canys ni wn rifedi [arnynt.]</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yng-hadernid yr Arglwydd Dduw y cerddaf, dy gyfiawnder di yn vnic a gofiaf fi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O'm ieuengctid i'm dy&s;cai&s;t &ocirc; Dduw, am hynny y mynegaf dy ryfeddodau hyd yn hyn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Na wrthot fi ychwaith &ocirc; Dduw mewn henaint, a phen-llwydni, hyd oni fynegwyf dy nerth i'r genhedlaeth [hon,] a'th gadernid i bob vn a ddelo.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Dy gyfiawnder &ocirc; Dduw a aeth yn vchel yr hwn a wnaetho&s;t [bethau] mawrion, pwy &ocirc; Dduw [&s;ydd] fel tydi&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr hwn a wnaetho&s;t i mi weled aml a drygionus gy&s;tudd, [etto] dychwelai&s;t [a] byw|heai&s;t fi, dychwelai&s;t a chyfodai&s;t fi o orddyfn|der y ddaiar.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Amlhei fy mawredd, troi hefyd [a] chy&s;|&s;uri fi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Minne a'th foliannaf &ocirc; Dduw ar offeryn nabl [am] dy wirionedd: c&acirc;naf it a'r delyn &ocirc; Sanct I&s;rael.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> F yng-wefu&s;au fyddant hyfryd pan gan|wyf i ti, a'm henaid yr hwn a war&ecirc;dai&s;t.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Fy nhafod hefyd a draetha dy gyfiawn|der beunydd, o herwydd cywilyddio, [ac] am wradwyddo y rhai a gei&s;iant niwed i mi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="72" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxxij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm <HI>Salomon.</HI></HEAD>
<P N="1"><HI>O</HI> Dduw dod ti i'r brenin dy farnedigae|thau: ac &icirc; fab y brenin dy gyfiawnder.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> [Yna] y barn efe dy bobl mewn cyfiawn|der: a'th drueniaid mewn iniondeb.</P>
<PB N="231" REF="248">
<P N="3"><HI>3</HI> Y mynyddoedd a ddygant heddwch i'r bobl a'r brynnau gyfiawnder.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Efe a farn drueniaid y bobl, efe a achub feibion yr angh&ecirc;nus: ac a ddryllia y gorchrym|mudd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Tra fyddo haul a lleuad i'th ofnant, [yn] oes oe&s;oedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Efe a dde&s;cyn fel glaw ar gn&ucirc; gwl&acirc;n, fel cafodydd yn dyfrhau y ddaiar.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yn ei ddyddiau ef y blodeua y cyfiawn, ac amlder o heddwch fydd tra [fyddo] lleuad.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a lywodraetha o f&ocirc;r hyd f&ocirc;r, ac o'r afon hyd derfynau y ddaiar.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Oi flaen ef yr ymgrymma trigolion yr anialwch: ai elynnion a l&ycirc;fant y ll&wcirc;ch.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Brenhinoedd Thar&s;is, a'r yny&s;oedd a d&acirc;|lant anrheg, brenhinoedd Saba, ac Arabia a ddygant rodd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ie 'r holl frenhinoedd a ymgrymmant iddo ef: yr holl genhedloedd ai gwa&s;anaethant ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys efe a wared yr angh&ecirc;nog pan waeddo, a'r truan hefyd, a'r [hwn] ni [byddo] cynnorthwy-wr iddo.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Efe a arbed y tlawd a'r rheidus: ac a a|chub enaid y rhai anghenus.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Efe a wareda ei henaid oddi wrth dwyll, a thraw&s;der: a gwerthfawr fydd eu gwaed yn ei olwg ef,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Byw hefyd fydd efe, a rhoddir iddo o aur Arabia: gweddia~t hefyd atto ef yn wa&s;tad: beunydd y clodforir ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Bydd dyrned o &ycirc;d ac y ddaiar ym mhen y mynyddoedd, ei ffrwyth a e&s;cwyd fel Liba|nus: a [phobl] a darddant o'r ddinas fel gwellt y ddaiar.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ei enw fydd yn dragywydd, ei enw a be|ru tra fyddo haul, yr holl genhedloedd a fendi|thir ynddo ef, ac ai clodforant ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Bendigedic [fyddo] 'r Arglwydd Dduw [&s;ef] Duw I&s;rael, yr hwn yn vnic &s;ydd yn gw|neuthur rhyfeddodau.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Bendigedic hefyd [fyddo] enw ei ogoni|ant ef yn dragywydd: a'r holl ddaiar a lanwer oi ogoniant, Amen, Amen.</P>
<TRAILER>YMMA y gorphennir gweddiau Dafydd fab I&s;ai.</TRAILER>
</DIV3>
<DIV3 N="73" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxxiij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm at A&s;aph.</HEAD>
<P N="1">_YN ddiau d&acirc; [yw] Duw i I&s;rael:<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi</NOTE> [&s;ef] i'r rhai gl&acirc;n o galon.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Etto braidd na lithrodd fy nhra|ed, prinn na thrippiodd fyng-herdde|diad.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys cenfigennais wrth y rhai ynfyd, [pan] welais lwyddiant y rhai annuwiol.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys heb ofid [y deuant] iw marwola|eth, ai cryfder [&s;ydd] heini.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Nid [ydynt] mewn blinder dynawl, ac ni ddialeddir arnynt hwy gyd &acirc; dynnion eraill.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny y cadwynodd balchder hwynt [ac]y gwi&s;c traw&s;der am danynt [fel] dilledyn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Eu llygad a &s;aif allan gan fra&s;oer: aetha~t tros feddwl calon [o gyfoeth.]</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y maent yn llygru, yn chwedleua yn ddrygionus [am] draw&s;der: [ac] yn dywedyd yn vchel.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Go&s;od&acirc;&s;ant eu genau yn erbyn y nefoedd, ai tafod a gerdd trwy 'r ddaiar.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny y dychwel ei bobl ef ymma, ac y gwe&s;cir iddynt ddwfr [phiol] lawn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dywedant hefyd, pa fodd y g&wcirc;yr Duw, a oes gwybodaeth gan y Goruchaf&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Wele dymma y rhai annuwiol, a'r rhai ydynt lwyddiannus yn wa&s;tad: [ac] a amlh&acirc;|&s;ant olud.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Diau [mai] yn ofer y glanh&ecirc;ais fyng|halon, ac y golchais fy nwylo mewn gwirion|deb.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys ar hyd y dydd i'm maeddwyd, fyng-ho&s;p [a ddeue] b&ocirc;b boreu.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Os dywedwn, mynega fel hyn, wele [&acirc;] chenhedlaeth dy blant di y gwnawn gam.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan amc&acirc;nwn ddeall hyn, bl&icirc;n [oedd] hynny yn fyng-olwg inau fi,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Hyd onid euthum i gy&s;&s;egr Duw: yna y deallais eu diwedd hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Diau o&s;od o honot hwynt yn llithric [a] chwympo o honot ti hwynt i anghyfa~nedd-dra.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Morr ddi&s;ymmwth yr aethant yn ang|hyfannedd, y pallh&acirc;&s;ant, ac y darfuant yn aru|throl.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Fel breuddwyd wrth ddihuno [vn,] y gwnei eu gwedd hwynt yn ddirmygus yn y ddinas &ocirc; Arglwydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Diau lidio fyng-halon: a'm trywanu trwy fy arennau.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys [yr oeddwn] i yn ynfyd, ac heb &wcirc;ybod [dim:] anifail oeddwn o'th flaen di.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Etto yr [oeddwn] yn wa&s;tad gyd &acirc; thi: ymaflai&s;t yn fy llaw ddehau.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yn dy gyngor i'm harweini: ac wedi [hynny] i'm cymmeri [i] ogoniant,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Pwy [&s;ydd] gennifi yn y nefoedd [ond ty di&lpunctel;] ac ni ewylly&s;iais ar y ddaiar [neb] gyd &acirc; thydi.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Pallodd fyng-nhawd a'm calon, nerth fyng-halon, a'm rhan [yw] Duw yn dragy|wydd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Canys wele difethir y rhai a bellh&acirc;nt oddi wrthit, perai&s;t dorri ymmaith b&ocirc;b vn a butteinio oddi wrthir.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Minne, ne&s;&s;a&ucirc; [at] Dduw [&s;ydd] dda i mi, yn yr Arglwydd Dduw y go&s;odais fyng|obaith, i dreuthu dy holl weithredoedd [ym mhyrth merch Sion.]</P>
</DIV3>
<DIV3 N="74" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxxiiij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Athrawiaeth i A&s;aph.</HEAD>
<P N="1">PAham Dduw y ci&s;iai&s;t yn dragywydd, [ac] y myga dy ddigofaint yn erbyn defaid dy borfa&lpunctel;</P>
<PB REF="249">
<P N="2"><HI>2</HI> Cofia dy gynnulleidfa ['r hon] a brynai&s;t gynt, [a] llwyth dy etifeddiaeth [yr hwn] a wa|r&ecirc;dai<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">t: [&s;ef] mynydd Sion yr hwn y pre&s;&s;wy|liai&s;t ynddo.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dercha dy draed i ddini&s;trio yn dragy|wydd b&ocirc;b gelyn yr hwn a wnaeth niwed yn dy gy&s;&s;egr.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dy wrthwynebw&ycirc;r a ru&acirc;&s;ant o fewn dy gynnulleidfa: go&s;oda&s;ant eu ban&ecirc;rau yn ar|wyddion.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Hynod fydde (fel vn yn dwyn [peth] i odi|dogrwydd) [yr hwn a gode] fwyill mewn dy|ry&s;-goed.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yn awr y maent yn dryllio ei cherfia|dau eu gyd &acirc; bwy&icirc;ll, ac &acirc; morthwylion.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Bwria&s;ant dy gy&s;&s;egroedd yn t&acirc;n, hyd lawr yr halog&acirc;&s;ant bre&s;&s;wylfa dy enw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Dywed&acirc;&s;ant yn eu calonnau, cyd-anrhei|thiwn hwynt, [felly] y llo&s;c&acirc;&s;ant holl Demlau Duw yn y tir.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ni welwn ein harwyddion, nid [oes] bro|phwyd mwy, nid oes gennym a &wcirc;yr ddim mw|yach.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pa h&ycirc;d Dduw [&icirc;th] warthrudda 'r gwr|thwyneb-wr&lpunctel;: a gabla 'r gelyn dy enw yn dra|gywydd&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pa ham y tynni yn ei h&ocirc;l dy law&lpunctel; [&s;ef] dy ddeheu-law&lpunctel; [tynn hi allan] o ganol dy fonwes, [a] difetha hwynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys Duw [yw] fy Mrenin o'r dechre|uad, gwneuthur-wr [p&ocirc;b] iechydwriaeth o fewn y t&icirc;r.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ti yn dy nerth a barthai&s;t y m&ocirc;r, drylli|ai&s;t bennau dreigiau yn y dyfroedd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ti a ddrylliai&s;t ben Lefiathan, rhoddai&s;t ef yn fwyd i'r bobl [yn] yr anialwch.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ti<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 17.6. Num. 20.11.</NOTE> a holltai&s;t [y graig i fod] yn ffynno~, ac yn afon, ti a ddiy&s;pyddai&s;t afonydd cedyrn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y dydd [&s;ydd] eiddo ti, y n&ocirc;s hefyd [&s;ydd] eiddo ti: ti a baratoai&s;t o leuni, a haul.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ti a o&s;odai&s;t holl derfynau 'r ddaiar, ti a lunniai&s;t h&acirc;f, a gaiaf.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Cofia hyn, y gelyn a gablodd yr Arglw|ydd, a phobl ynfyd a ddifenwa&s;ant dy enw.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Na ddyro enaid dy durtur i gynnulleid|fa [y gelynnion,] nac anghofia gynnulleidfa dy drueniaid byth.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Edrych ar y cyfammod, canys llawnwyd tywyll-leoedd y t&icirc;r o gorlannau traw&s;ter.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Na ddychweled y tlawd yn wradwy|ddus, molianned y truan, a'r angh&ecirc;nus dy enw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Cyfot &ocirc; Dduw dadleu dy ddadl, coffa dy gabledd [yr hon a dderbynni] gan yr ynfyd beunydd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Nac anghofia lais dy elynnion, dadwrdd y rhai a godant i'th erbyn &s;ydd yn dringo yn wa&s;tadol.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="75" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxxv.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd, <HI>Na ddifetha.</HI> P&s;alm <HI>pen</HI> g&acirc;n i A&s;aph.</HEAD>
<P N="1">_CLodforwn dydi &ocirc; Dduw,<NOTE PLACE="marg">Berenol weddi.</NOTE> clodforwn, canys agos [yw] dy enw: dy ryfedd&ocirc;dau a fy|n&ecirc;gant [hynny,]</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pan dderbynnwyf y gyn|nulleidfa, m&icirc; a farnaf yn ini|awn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ymddatododd y ddaiar, ai holl drigolion: [a] mi a &s;iccrh&ecirc;ais ei cholofnau. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dywedais wrth y rhai ynfyd, nac ynf&ycirc;d|wch: ac wrth y rhai annuwiol, na dderch&ecirc;fwch [eich] corn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Na dderch&ecirc;fwch eich corn yn vchel, na ddywedwch yn war-&s;yth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys nid o'r dwyrain, nac o'r gorlle|wyn, nac o'r dehau [y daw] goruchafiaeth,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O herwydd Duw &s;ydd yn barnu, efe a o&s;twng y naill, ac a gyfyd y llall.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O blegit [y mae] ph&icirc;ol yn llaw 'r Ar|glwydd, a'r gw&icirc;n &s;ydd g&ocirc;ch yn llawn cymmy&s;c, ac efe a dywalltodd o hwnnw: etto holl annu|wolion y t&icirc;r a wa&s;cant, [ac] yfant ei waelodion.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Minne a fynegaf yn dragywydd, [ac] a ganaf i Dduw Iacob.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Torraf hefyd holl gyrn y rhai annuwi|ol, [a] chyrn y rhai cyfiawn a dderchefir.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="76" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxxvj.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd ar Neginoth P&s;alm <HI>neu</HI> g&acirc;n i A&s;aph.</HEAD>
<P N="1">HYnod yw Duw yn Iuda, [a] mawr [yw] ei enw ef yn I&s;rael.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ei babell hefyd &s;ydd yn Salem, ai drigfa yn Sion.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y drylliodd efe y &s;aethau, y b&wcirc;a, [a'r] tarian: y cleddyf hefyd a'r frwydr. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="4"><HI>4</HI> Di&s;cleiriach [wyt] ti, [a] chadarnach n&acirc; mynyddoedd yr y&s;peil-w&ycirc;r.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y&s;peiliwyd y cedyrn galon, hun&acirc;&s;ant eu h&ucirc;n, a'r holl w&ycirc;r cedyrn o nerth ni chaw&s;ant [ddim.]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gan dy gerydd di &ocirc; Dduw Iacob, y rho|ed y cerbyd a'r march i gy&s;cu.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Tydi, rydi wyt ofnadwy, pwy a &s;aif o'th flaen pan [enynno] dy ddigter&lpunctel;s</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O'r nefoedd y cyhoeddai&s;t [dy] farn, of|nodd, a go&s;tegodd y ddaiar.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pan gyfododd Duw i farnu, [ac] i achub holl rai llednais y t&icirc;r. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys cynddaredd d&ycirc;n a'th folianna di, [a] gweddill [eu] cynddaredd a o&s;t<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">gi di.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Addunedwch, a th&ecirc;lwch i'r Arglwydd eich Duw: y rhai oll ydych oi amgylch ef dyg|wch anrheg i'r ofnadwy.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Efe a dynn ymmaith y&s;pryd tywy&s;ogi|on, [ac efe &s;ydd] ofnadwy i frenhinoedd y ddai|ar.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="77" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxxvij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At Ieduthun y pen-cerdd P&s;alm i A&s;aph.</HEAD>
<P N="1">A'M llef y gwaeddaf ar Dduw: a'm llef [y gwaeddaf] ar Dduw, ac efe a'm gw|rendu,</P>
<PB N="232" REF="249">
<P N="2"><HI>2</HI> Yn nydd fy nhrallod y cei&s;iais yr ar|glwydd, fy archoll a redodd liw n&ocirc;s, ac ni phei|diodd: fy enaid a wrthododd [ei] ddidd&acirc;nu.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Meddyliwn am Dduw pan i'm cy|thryblid, gweddiwn, pan derfy&s;cer fy y&s;pryd. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="4"><HI>4</HI> Deliai&s;t fy llygaid yn neffro, fe &s;ynnodd arnaf, dychrynnais fel nad allwn lefaru.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> [Yna] 'r y&s;tyriais y dyddiau gynt, [a] blynyddoedd yr h&ecirc;n oe&s;oedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Meddylio yr ydwyf am fyng-h&acirc;n, y n&ocirc;s yr ydwyt yn myfyrio wrthif fy hun: fy y&s;|pryd &s;ydd yn chwilio [fel hyn:]</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ai yn dragywydd y cilia 'r Arglwydd&lpunctel; ac oni bydd efe bodlon mwy&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A ddarfu ei drugaredd ef tres byth&lpunctel; a balla gair ei [addewid ef] yn oes oe&s;oedd&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A anghofiodd Duw drugarha&ucirc;, a gaeuodd efe ei drugareddau mewn &s;orriant&lpunctel; <HI>Selah.</HI></P>
<P N="10"><HI>10</HI> A dywedais, dymma fyng-wendid, [et|to cofiaf] flynyddoedd deheu-law y Goruchaf.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Cofiaf weithredoedd yr Arglwydd, &icirc;e cofiaf dy wrthiau gynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Myfyrriaf hefyd am dy holl weithredo|edd, ac am dy ddychymmygion y chwedleuaf.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dy fford &ocirc; Dduw [&s;ydd] mewn &s;ancte|iddrwydd, pa Dduw [&s;ydd morr] fawr a'n Duw [ni&lpunctel;]</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ti Dduw ydwyt yn gwneuthur rhy|feddod, y&s;py&s;ai&s;t dy nerth ym my&s;c y bobloedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gwar&ecirc;dai&s;t y bobl yn nerthol, [&s;ef] meibion Iacob, ac Io&s;eph, <HI>Selah.</HI></P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y dyfroedd a'th wel&s;ant &ocirc; Dduw, y dy|froedd a'th wel&s;ant, [ac] a ofna&s;ant: y dyfnd&ecirc;|rau hefyd a gynhyrfwyd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y cwmylau a bi&s;tylla&s;ant ddwfr, yr wy|brennau a rodd&acirc;&s;ant dwrwf: dy &s;aethau hefyd a gerdd&acirc;&s;ant.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Twrf dy daran [a glywyd] o amgylch, mellt a oleu&acirc;&s;ant y b&ycirc;d: cyffr&ocirc;dd, a chryn|odd y ddaiar.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dy ffordd [&s;ydd] yn y m&ocirc;r, a'th lwybrau yn y dyfroedd mawrion: ac nid adweinir dy &ocirc;l.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Tywy&s;ai&s;t dy bobl fel defaid drwy law Mo&s;es, ac Aaron.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="78" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxxviij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Athrawiaeth i A&s;aph.</HEAD>
<P N="1">_GVrando fyng-hyfraith fy mhobl,<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi.</NOTE> go&s;tyngwch eich clu&s;t at eiriau fyng-enau.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Agoraf fyng-enau mewn dihareb, a thraethaf ddamme|gion o'r cynfyd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y rhai a glyw&s;om, ac a wyb&ucirc;om, ac a fyn&ecirc;godd ein tadau i ni.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ni ch&ecirc;lwn rhag eu meibion, [eithr] my|negwn i'r oes ne&s;af foliant yr Arglwydd ai nerth, ai ryfeddodau, y rhai a wnaeth efe.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fel y cyfododd efe de&s;tiolaeth yn Iacob, ac y go&s;ododd gyfraith yn I&s;rael: y rhai a orchymynnodd efe i'n tadau eu dy&s;cu iw plant.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fel y gwybydde 'r oes ne&s;af, [&s;ef] y plant a &ecirc;nyd, a [phan] gyfodent y mynegent [hwy] iw plant hwythau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Fel y go&s;odent eu gobaith ar Dduw, heb anghofio gweithredoedd Duw, eithr cadw ei orchymynnion ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac na byddent fel eu tadau yn genhed|laeth gyndyn, ac annufydd, yn genhedlaeth nid yw iniawn ei chalon, ac nid yw ei hy&s;pryd ffyddlon i Dduw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Meibion Ephraim yn arfog [ac] yn &s;a|ethu [&acirc;] b&wcirc;a a droe&s;ant yn nydd y frwydr.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ni chadw&acirc;&s;ant gyfammod Duw, eithr gwrthod&acirc;&s;ant rodio yn ei gyfraith ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac anghofi&acirc;&s;ant ei weithredoedd, ai ry|feddodau y rhai a ddango&s;&acirc;&s;e efe iddynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Efe a wnaethe wrthiau o flaen eu ta|dau hwynt yn nhir yr Aipht, [ym] maes Zoan.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Efe a barthodd y m&ocirc;r, ac a aeth &acirc; hw|ynt drwodd, gwnaeth hefyd i'r dwfr &s;efyll fel pen-twr.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y dydd hefyd y tywy&s;odd efe hwynt mewn cwmwl, ac ar h&ycirc;d y nos wrth oleuni t&acirc;n.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Holltodd efe y creigiau yn yr anialwch, a rhoddes ddiod [oddi yno] megis [o] ddyfn|d&ecirc;rau dirfawr:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys efe a ddug lifeiriant o'r graig, ar a dynnodd i lawr megis afonydd o ddyfroedd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Er hynny chwaneg&acirc;&s;ant etto bechu yn ei erbyn, ef, gan ddigio y Goruchaf yn y diff|aethwch:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A thempti&acirc;&s;ant Dduw yn eu calon, gan ofyn bwyd wrth eu bl&ycirc;s.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Llefar&acirc;&s;ant hefyd yn erbyn Duw, [ac] a ddywed&acirc;&s;ant, a ddichon Duw arlwyo byrdd yn yr anialwch&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Wele efe a darawod y graig, fel y pi&s;tyllodd dwfr, ac y llifodd afonydd, a ddichon efe roddi b&acirc;ra hefyd&lpunctel; a ddarpara efe g&icirc;g iw bobl&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Am hynny y clybu 'r Arglwydd, ac y digiodd, a th&acirc;n a enynnodd yn Iacob, a digo|faint hefyd a gynneuodd yn I&s;rael,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Am na chr&ecirc;dent yn Nuw, ac na o|beithient yn ei iechydwriaeth ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Er hynny efe a orchymynna&s;e i'r wy|brennau oddi vchod, ac a agor&acirc;&s;e ddry&s;au y nefoedd:</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac a lawia&s;e Manna arnynt iw fwytta: ac a rodd&acirc;&s;e iddynt lynniaeth o'r n&ecirc;foedd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> D&ycirc;n a fwyttaodd fara angelion, anfo|nodd iddynt fwyd yn ddigonol.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Gyrrodd y dwyrein-wynt hyd y nefo|edd: ac yn ei nerth y d&ucirc;g efe ddeheu-wynt.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Glawiodd hefyd g&icirc;g arnynt fel llwch: ac adar a&s;celloc fel tyfod y m&ocirc;r.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac a wnaeth [iddynt] gwympo o fewn eu gwer&s;&s;yll, o amgylch eu pre&s;&s;wylfeudd.</P>
<PB REF="250">
<P N="29"><HI>29</HI> Felly y bwytta&s;ant, ac y llwyr ddiwall|wyd hwynt, ac efe a barodd eu dymuniad idd|ynt.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ni omeddwyd hwynt o'r hyn a fly&s;ia&s;a~t, [er hynny] tra yr ydoedd bwyd yn eu &s;afnau,</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Digllonedd Duw a gynneuodd yn eu herbyn hwynt, ac efe a laddodd o'r rhai bra&s;af o honynt, ac a o&s;tyngodd etholedigion I&s;rael:</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Er hyn oll pech&acirc;&s;ant etto, ac ni chred&acirc;|&s;ant iw ryfeddodau ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Am hynny y treuliodd efe eu dyddiau hwynt mewn oferedd, ai blynyddoedd mewn dychryn.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Pan lladde efe hwynt, os cei&s;ient ef, a dy|chwelyd, a chei&s;io Duw yn foreu:</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Os cofient mai Duw [oddd] eu craig, mai y goruchaf Dduw [oedd] eu gwaredudd,</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Er iddynt ragrithio iddo ef ai g&ecirc;nau, a dywedyd celwydd wrtho ai tafod,</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ai calon heb [fod] yn iniawn gyd ag ef, nai bod yn ffyddlon yn ei gyfammod ef:</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Er hynny efe yn drugarog a faddeuodd [eu] hanwiredd, ac ni ddifethodd [hwynt:] ei|thr thr&ocirc;dd ymmaith ei ddigofaint ya fynych, ac ni chyffr&ocirc;dd ei holl lid.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Eithr efe a gofie mai cnawd [oeddynt] hwy, [a] gwynt yn myned, ac heb ddychwelyd.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Pa &s;awl gwaith y digia&s;ant ef yn yr a|nialwch, ac y gofidia&s;ant ef yn y diffaethwch&lpunctel;</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Canys troa&s;ant, a phrofa&s;ant Dduw, a themptia&s;ant Sanct yr I&s;rael.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ni chofia&s;ant ei nerth ef, [na'r] dydd y gwaredodd efe hwynt oddi wrth y gelyn.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yr hwn a o&s;ododd ei arwyddion yn yr Aipht, ai ryfeddodau ym maes Zoan.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ac a dr&ocirc;dd eu hafonydd ai ffrydau yn waed, fel na allent yfed.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Anfonodd gymmy&s;c-bl&acirc; yn eu plith, ac ai dif&acirc;odd hwynt: a llyffaint iw difetha hwynt.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Efe a roddodd eu cn&wcirc;d hwynt i'r Lo|cu&s;t, ai llafur i'r celioc rhedyn.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> De&s;truwiodd eu gwin-w&ycirc;dd &acirc; chenlly&s;c, ai Sycomor-w&ycirc;dd &acirc; che&s;air.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Rhoddodd hefyd eu hanifeiliaid i'r cen|lly&s;c, ai cyfoeth i'r mellt.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Anf&ocirc;nodd arnynt gynddaredd ei lid, lli|diawgrwydd, a digter, a chyfyngder, trwy anfon angelion drwg.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Cymhwy&s;odd ffordd iw ddigofaint, nid attaliodd eu henaid oddi wrth angeu: ai by|wyd a roddodd efe i'r haint.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Tar&acirc;wodd hefyd b&ocirc;b cyntaf-anedic yn yr Aipht, &s;ef blaenion eu nerth hwynt ym mhe|byll Cam.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Ond efe a yrrodd ei bobl ei hun fel de|faid, ac ai harweiniodd hwynt fel praidd trwy 'r anialwch.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Tywy&s;odd hwynt hefyd yn ddiogel fel nad ofna&s;ant: a'r m&ocirc;r a orchguddiodd eu gelyn|nion hwynt.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Hwythau a ddug efe i oror ei &s;ancteidd|rwydd: [i'r] mynydd hwn a ennillodd ei dde|heulaw ef.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Ac efe a yrrodd allan genhedloedd oi blaen hwynt, ac a rannodd iddynt [eu] rhan-dir [hwynt] yn etifeddiaeth: a gwnaeth: lwythau I&s;rael drigo yn eu pebyll hwynt.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Er hynny tempti&acirc;&s;ant, a digi&acirc;&s;ant Dduw goruchaf, ac ni chadw&acirc;&s;ant ei de&s;tiola|ethau.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Eithr cili&acirc;&s;ant a buant anffyddlon fel eu tadau: tro&acirc;&s;ant fel b&wcirc;a twyllodrus.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Digi&acirc;&s;ant ef hefyd ai huchel-fannau: a llidia&s;ant ef ai cerfiedic ddelwau.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Clybu Duw [hyn] ac a ddigiodd, ac a ddiy&s;tyrodd I&s;rael yn ddirfawr.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Gadawodd hefyd dabernacl Silo, y ba|bell a o&s;oda&s;e efe ym my&s;c dynnion.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> A rhoddes ei nerth mewn caethiwed, ai brydferthwch yn llaw 'r gelyn.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> Rhoddes hefyd ei bobl i'r cleddyf, a di|giodd wrth ei etifeddiaeth.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> T&acirc;n a y&s;&s;odd ti w&ycirc;r ieuaingc, ai forwy|nion ni phriodwyd.</P>
<P N="64"><HI>64</HI> Ei offeiriaid a laddwyd a'r cleddyf, ai wragedd gweddwon nid &wcirc;yla&s;ant.</P>
<P N="65"><HI>65</HI> Yna y deffr&ocirc;dd yr Arglwydd fel [vn] o gy&s;cu: fel cadarn yn bloeddio wedi gw&icirc;n.</P>
<P N="66"><HI>66</HI> Ac efe a darawodd ei elynnion yn ei h&ocirc;l: rhoddes iddynt warth tragywyddol.</P>
<P N="67"><HI>67</HI> Gwrthododd hefyd babell Io&s;eph, ac ni etholodd lwyth Ephraim.</P>
<P N="68"><HI>68</HI> Ond efe a eth&ocirc;lodd lwyth Iuda, &s;ef my|nydd Sion yr hwn a hoffodd efe.</P>
<P N="69"><HI>69</HI> Ac a adailadodd ei gy&s;&s;egr fel [ll&ycirc;s] vchel: fel y ddaiar yr hon a &s;eiliodd efe yn dra|gywydd.</P>
<P N="70"><HI>70</HI> Etholodd hefyd Ddafydd ei w&acirc;s, ac ai cymmerth o gorlannau y defaid.</P>
<P N="71"><HI>71</HI> Oddi ar &ocirc;l [y defaid] cyfebrion y daeth ag ef i borthi Iaeob ei bobl, ac I&s;rael ei etifeddi|aeth.</P>
<P N="72"><HI>72</HI> Yntef ai porthodd hwynt yn &ocirc;l perffeith|rwydd ei galon, ac ai trinodd wrth gyfarwy|ddyd ei ddwylo.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="79" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxxix.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm i A&s;aph.</HEAD>
<P N="1">_Y Cenhedloedd &ocirc; Dduw a dda|ethant i'th etifeddiaeth,<NOTE PLACE="marg">Boreuol weddi.</NOTE> halo|g&acirc;&s;ant dy Deml &s;anctaidd [a] go&s;od&acirc;&s;ant Ieru&s;alem yn garneddau.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Rhodd&acirc;fant gelanedd dy wei&s;ion yn fwyd i adar y nefoedd, [a] ch&icirc;g dy &s;ainct i fwy&s;t-filod y ddaiar.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Tywallta&s;ant eu gwaed fel dwfr o am|gylch Ieru&s;alem, ac nid [oedd ai] cladde.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr ydym ni yn warthrudd i'n cymmydo|gion, dirmyg, a gwatwargerdd i'r rhai ydynt o'n hamgylch.</P>
<PB N="233" REF="250">
<P N="5"><HI>5</HI> Pa h&ycirc;d Arglwydd&lpunctel; a ddigi di 'n dragy|wydd&lpunctel; a ly&s;c dy eiddigedd di fel t&acirc;n&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Tywallt dy lid ar y cenhedloedd, y rhai ni'th adnabuant: ac ar y teyrna&s;oedd y rhai ni alw&acirc;&s;ant ar dy enw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys y&s;&s;a&s;ant Iacob, ac a wnaethant ei bre&s;&s;wylfa ef yn anghyfannedd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Na chofia 'r anwireddau gynt i'n herbyn, bry&s;&s;ia, [a] rhacflaened by do&s;tur drugareddau ni: canys lle&s;c iawn ydym.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Cynnorthwya ni &ocirc; Dduw ein iechydwri|aeth er mwyn gogoniant dy enw: gwaret ni hefyd, a thrugarh&acirc; wrth ein pechodau er dy enw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pa ham y dywed y cenhedloedd, pa l&ecirc; [y mae] eu Duw hwynt&lpunctel; bydded hy&s;pys ym mhlith y cenhedloedd yn ein golwg ni [pa] ddial [a ddaw am] waed dy wei&s;ion yr hwn a dywallt|wyd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Deued vchenaid y carcharorion ger dy fron, yn &ocirc;l mawredd dy nerth cadw blant mar|wolaeth.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> T&acirc;l i'm cymmydogion ar y &s;eithfed iw monwes y gabledd, drwy 'r hon i'th gabl&acirc;&s;ant di &ocirc; Arglwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A ninneu dy bobl, a defaid dy borfa a'th foliannwn di yn dragywydd: ac a ddadcanwn dy foliant o genhedlaeth i genhedlaeth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="80" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxxx.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd ar chwe-thant, te&s;tiolaeth [neu] gan i A&s;aph.</HEAD>
<P N="1">GWrando &ocirc; fugail I&s;rael, yr hwn wyt yn arwain Io&s;eph fel defaid: ymddi&s;cleiria yr hwn wyt yn ei&s;tedd ar y Cerubiaid.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cyfot dy nerth o flaen Ephraim, Benia|min a M<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nn&s;&s;es, a thyret yn iechydwriaeth i ni.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dychwel ni &ocirc; Dduw, a llewyrcha dy wy|neb, ac ni a achubir.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O Arglwydd Dduw 'r lluoedd, pa h&ycirc;d y &s;orri wrth weddi dy bobl?</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gwnaetho&s;t iddynt fwytta bara dagrau, a diodai&s;t hwynt &acirc; dagrau [wrth] fe&s;ur mawr.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Go&s;odai&s;t ni yn gynnen i'r cymmydogi|on, a'n gelynnion a'n gwatwarent yn eu my&s;c eu hun.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O Dduw 'r lluoedd dychwel ni, a thy|wynna dy wyneb, ac ni a achubir.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Mudai&s;t win-wydden o'r Aipht, bwriai&s;t y cenhedloedd allan, a phlennai&s;t hi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Arloe&s;ai&s;t oi blaen, a pherai&s;t i'r gwraidd wreiddio, a hi a lanwodd y t&icirc;r.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Cuddiwyd y mynyddoedd gan ei chy&s;|cod: ai changhennau [oeddynt fel] cedr-w&ycirc;dd rhagorol.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Hi a e&s;tynnodd ei changau hyd y m&ocirc;r, ai brig hyd yr afon.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pa ham y rhwygai&s;t ei chaeau, fel y tyn|no pawb a'r a elo heibio [ar h&ycirc;d] y ffordd [e&icirc; grawn hi&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y baedd o'r coed ai turriodd, a bwy&s;t-fil y maes ai p&ocirc;rodd,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> O Dduw 'r lluoedd dychwel attolwg: edrych o'r nefoedd a ch<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nfydd: ac ymwel a'r win-wydden hon,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r winllan yr hon a blannodd dy dde|heu-law, ac a'r planhigin [yr hwn] a gadarn|heai&s;t i ti dy hun.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Llo&s;cwyd hi &acirc; th&acirc;n, [a] thorwyd hi i lawr: gan gerydd dy wyneb y difethir hwynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Bydded dy law dros &wcirc;r dy ddeheu-law: a thros fab dyn [yr hwn] a gadarnheai&s;t i ti dy hun.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac ni chiliwn ni oddi wrthit ti, bywh&acirc; ni, ac ni a alwn ar dy enw.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O Arglwydd Dduw 'r lluoedd tr&ocirc; ni: llewyrcha dy wyneb, ac ni a achubir.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="81" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxxxj.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd ar y Gittith p&s;alm i A&s;aph.</HEAD>
<P N="1">CEnwch yn llafar i Dduw ein cadernid: c&ecirc;nwch yn llawen i Dduw Iacob.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cymm&ecirc;rwch p&s;alm, a moe&s;wch dympan, telyn fwyn, a nabl.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Vd-c&ecirc;nwch vdcorn ar loer newydd, ar am&s;er nodedic, yn nydd ein vchel&wcirc;yl.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys deddf [yw] hyn i I&s;rael, [a] de|fod i Dduw Iacob.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Efe ai go&s;ododd yn de&s;tiolaeth yn Io&s;eph: pan aeth efe allan o dir yr Aipht [lle] y clywais iaith ni ddeallwn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Tynnais ei y&s;cwydd oddi wrth y baith, ei ddwylo a ymadaw&s;ant a'r crochanau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Mewn cyfyngder y gelwai&s;t, ac mi a'th waredais: gwrandewais di yn nirgelwch y d&acirc;|ran, profais di wrth ddyfroedd Meribba. <HI>Selah.</HI><NOTE PLACE="marg">Exod. 17.7.</NOTE></P>
<P N="8"><HI>8</HI> Clyw fy mhobl, a mi a de&s;tiolaethaf i ti I&s;rael, os gwrandewi arnaf,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Na fydded ynot Dduw arall, ac nad ym|grymma i Dduw dieithr.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Myfi 'r Arglwydd dy Dduw [yw] 'r hwn a'th dd&ucirc;g i fynu o d&icirc;r yr Aipht: ll&ecirc;da dy &s;afn, ac mi ai llanwaf.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ond ni wrandawe fy mhobl ar fy llef, ac I&s;rael nid vfuddh&acirc;e i mi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y gollyngais hwynt yng-hyndynr|wydd eu calon, aethant wrth eu cyngor eu hu|nain.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Oh na wrandawe fy mhobl arnaf fi: [na] rodie I&s;rael yn fy ffyrdd mau fi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Buan y go&s;tyngwn eu gelynnion: ac y troiwn fy llaw 'n erbyn eu gwrthwyneb-w&ycirc;r.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ca&s;eion yr Arglwydd a gymmerent ar|nynt ymo&s;twng iddo ef, ai ham&s;er hwythau fy|dde 'n dragywydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Bwydid ef hefyd &acirc; bra&s;der gwenith: ac &acirc; m&ecirc;l o'r graig i'th ddiwallwn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="82" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxxxij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm i A&s;aph.</HEAD>
<PB REF="251">
<P N="1">_DVw &s;ydd yn &s;efyll yng-hyn|nulleidfa duwiau: ym mhlith duwiau y barn efe.<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pa h&ycirc;d y bernwch ar gam&lpunctel; ac y cymmerwch blaid y rhai annuwiol? <HI>Selah.</HI></P>
<P N="3"><HI>3</HI> Bernwch [yn iniawn] y clawd a'r ym|ddifad, cyfiawnhewch y truan a'r rheidus.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gwar&ecirc;dwch y tlawd a'r angh&ecirc;nus: a|chubwch [hwynt] o law y rhai annuwiol.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ni &wcirc;yddant, ac ni ddeallant, mewn ty|wyllwch y rhodia&s;ant: [a] holl &s;ylfaenau y ddaiar a &s;ymmudwyd oi lle.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Myfi a ddywedais, * duwiau [ydych] chwi: a meibion y Goruchaf [ydych] chwi oll.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Diau y byddwch feirw fel dynnion, ac fel vn o'r tywy&s;ogion y &s;yrthiwch.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cyfot &ocirc; Dduw, [a] barna 'r ddaiar, ca|nys ti a etifeddi 'r holl genhedloedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="83" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxxxiii.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub"><HI>C&agrave;n</HI> neu <HI>P&s;alm i A&s;aph.</HI></HEAD>
<P N="1"><HI>O</HI> Dduw na o&s;t&ecirc;ga, na thaw, ac na fydd lo|nydd &ocirc; Dduw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys wele dy elynnion &s;ydd yn terfy&s;|cu, a'th ga&s;eion yn cyfodi eu pennau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ymgyfrinach&acirc;&s;ant yn ddichellgar yn er|byn dy bobl, ac ymgynghor&acirc;&s;ant yn erbyn dy rai dirgel di.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dywed&acirc;&s;ant, deuwch, a difethwn hwynt fel na byddant yn genhedlaeth, ac na chofier enw I&s;rael mwyach.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys ymgynghor&acirc;&s;ant yn vn-fryd, ac ymwnaethant i'th erbyn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pebyll Edom, a'r Imaeliaid, y Moabi|aid a'r Hagariaid.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y Gebaliaid, a'r Ammoniaid a'r Ama|leciaid, y Phili&s;tiaid gyd&acirc; phre&s;&s;wyl-w&ycirc;r Ty|rus.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A&s;&s;ur hefyd a ymgwply&s;odd &acirc; hwynt, bu|ant fraich i blant Lot. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwna di iddynt fel [i] Madian, megis i Si&s;ara, [ac] megis [i] Iabin wrth afon Ci|zon.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yn Endor y difethwyd hwynt, [ac] y buant yn dail i'r ddaiar.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Go&s;ot hwy ai bonedigion fel<NOTE N="*" PLACE="marg">Barn. 7.25. &amp; 8.21. E&s;a. 10.26.</NOTE> Oreb, a Zeb, ai holl dywy&s;ogion fel Zeba, a Salmu|nah.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y rhai a ddywed&acirc;&s;ant, gore&s;cynnwn i ni gyfanneddau Du&wcirc;.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Go&s;ot hwynt &ocirc; fy Nuw fel olwyn, [ac] fel &s;ofi o flaen y gwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Fely lly&s;c t&acirc;ngoed, ac fel y goddeithio fflam fynyddoedd:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Felly erlit ti hwynt a'th demhe&s;tl, a dy|chryna hwynt a'th gor-wynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Llanw di eu hwynebau &acirc; gwarth, fel y cei&s;iant dy enw &ocirc; Arglwydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Cywilyddier, a thralloder hwynt yn dragywydd: gwradwydder hefyd, a difether hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Fel y gwypont mai tydi yn vnic [yr hwn wyt] Iehofa [wrth] dy enw, [wyt] Oruchaf ar yr holl ddaiar.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="84" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxxxiiij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd ar y Gittith P&s;alm i fei|bion Corah.</HEAD>
<P N="1">MOr hawddgar [yw] dy bebyll di &ocirc; Ar|glwydd y lluoedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fy enaid a chwe~nychodd, ac a fly&s;iodd he|fyd am dy gynteddau di &ocirc; Arglwydd: fyng|halon a'm cnawd a orfoleddant yn Nuw byw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Aderyn y &wcirc; hefyd a gafodd d&ycirc;, a'r wennol n&ycirc;th iddi, lle y ge&s;id ei chywion: &s;ef dy allorau di &ocirc; Arglwydd y lluoedd fy Mrenin a'm Duw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gwynfyd pre&s;&s;wylw&ycirc;r dy d&ycirc;: yn wa&s;tad i'th foliannant. <HI>Seloh.</HI></P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gwyn ei fyd y d&ycirc;n y mae ei gadernid y|not, [a'th] ffyrdd yn ei galon.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y rhai &s;ydd yn myned trwy ddyffryn wylofain ai go&s;odant yn ffynnon, a'r glaw a leinw y llynnau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Aant o nerth i nerth, [ac] ymddengys [pob vn] ger bron Duw yn Sion.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O Arglwydd Dduw 'r lluoedd clyw fyng-weddi, gwrando &ocirc; Dduw Iacob. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="9"><HI>9</HI> O Dduw ein tarian gwel, ac edrych wy|neb dy eneiniog.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys gwell yw diwrnod yn dy gyn|teddau di na mil: dewi&s;wn gadw drws yn nh&ycirc; fy Nuw o flaen trigo ym-mhebyll annuwiol|deb.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys haul, a tharian yw 'r Arglwydd Dduw, yr Arglwydd a rydd r&acirc;d a gogoniant: ni attal efe ddaioni oddi wrth y rhai a rodiant yn berffaith.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O Arglwydd y lluoedd gwynfyn y dyn a ymddyriedo ynot.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="85" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxxxv.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd o feibion Corah P&s;alm.</HEAD>
<P N="1">GRa&s;-lawn wyt &ocirc; Arglwydd i'th d&icirc;r, dych|welai&s;t gaethiwed Iacob.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Maddeuai&s;t anwiredd dy bobl: a chuddi|ai&s;t eu holl bechdd. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="3"><HI>3</HI> Tynnai&s;t ymmaith dy holl lid, troai&s;t o|ddi wrth lidiawgrwydd dy ddigter.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Troa ni &ocirc; Dduw ein iechydwriaeth: a thorr dy ddigofaint wrthym.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ai byth y digi wrthym&lpunctel; a e&s;tynni di dy &s;orriant hyd genhedlaeth a chenhedlaeth&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ouithrdi di a'n bywhau ni, fel gllawe|nycho dy bobl ynot ti?</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dangos i ni Arglwydd dy drugaredd: a d&ocirc;d ti i ni dy irchyd wriaeth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gwrandawaf heth a ddywed yr Arglw|ydd
<PB N="230" REF="251">Dduw [am danaf fi:] canys efe a draetha heddwch iw bobl, ac iw &s;ainct, fel na throant i ynfydrwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Diau [fod] ei iechid ef yn agos i'r rhai ai hofnant ef: fel y trigo gogoniant yn ein tir ni.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Trugaredd a gwirionedd a ymgyfar&s;&ucirc;|ant: cyfiawnder a heddwch a ymgu&s;an&acirc;&s;ant.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gwirionedd a dardda o'r ddaiar, a chyfi|awnder a edrych o'r nefoedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yr Arglwydd hefyd a rydd ddaioni a'n daiar a rydd ei chn&wcirc;d.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Cyfiawnder a aiff oi flane ef: ac efe a e&s;id ei draed ar y ffordd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="76" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxxvj.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Gweddi Dafydd.</HEAD>
<P N="1">_GO&s;twng &ocirc; Arglwydd dy glu&s;t,<NOTE PLACE="marg">Boreuol weddi.</NOTE> [a] gwrando fi: canys truan a thlawd [ydwyf] fi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cadw fy enaid canys duwiol[ydwyfi]: achub di dy w&acirc;s &ocirc; Dduw 'r hwn &s;ydd yn ymddyried ynot.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Trugarh&acirc; wrthif Arglwydd, canys ar|nat y llefaf beunydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Llawenh&acirc; enaid dy w&acirc;s, canys attat y derchafaf fy enaid.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys ti &ocirc; Arglwydd [ydwyt] dd&acirc;, a thrugarog: ac o fawr drugaredd i'r rhai oll a alwant arnat.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Clyw Arglwydd fyng-weddi: ac y&s;tyr<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> ar lais fy ymbil.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yn nydd fyng-hyfyngder y llefaf arnat: canys gwrandewi fi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Nid [oes] fel tydi ym my&s;c y duwiau: nac fel dy weithredoedd di &ocirc; Arglwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr holl genhedloedd y rhai a wnaetho&s;t a ddeuant, ac a addolant ger dy fron di &ocirc; Arglw|ydd: ac a ogoneddant dy enw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys [ydwyt] fawr, ac yn gwneuthur rhyfeddodau: ti yn vnic [wyt] Dduw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dy&s;c i mi dy ffordd &ocirc; Arglwydd, ac mi a rodiaf yn dy wirionedd di: van fyng-halon [&acirc; thi,] fel yr ofnwyf dy enw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Moliannaf di &ocirc; Arglwydd fy Nuw a'm holl galon: a gogoneddaf dy enw yn dragy|wydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys-mawr [yw] dy drugaredd tuag attafi, a gwaredai&s;t fy enaid o vffern i&s;&s;od.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Rhai beilchion a gyfod&acirc;&s;ant i'm herbyn &ocirc; Dduw, a chynnulleidfa y cedyrn a gei&s;ia&s;ant fy enaid, ac ni'th o&s;oda&s;ant di ger eu bron.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Eithr ti &ocirc; Arglwydd Dduw [ydwyt] drugarog, a gra&s;-lawn: hwyrfrydic i lid, ac aml o drugaredd a gwirionedd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Edrych arnaf, a thrugarh&acirc; wrthif: dod ti dy nerth i'th w&acirc;s, ac achub fab dy wa&s;anaeth|ferch.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gwna di i mi arwydd daioni, fel y gwe|lo fyng-ha&s;eion, ac y gwradwydder hwynt, am i ti &ocirc; Arglwydd fyng-hynnorthwyo a'm didd&acirc;nu.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="87" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxxxvij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm <HI>neu</HI> g&acirc;n i feibion Corah.</HEAD>
<P N="1">Ei &s;ail [a o&s;odwyd] ar y mynyddoedd &s;anc|taidd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr Arglwydd a g&acirc;r byrth Sion yn fwy n&acirc; holl bre&s;&s;wylfeudd Iacob.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gogon&ecirc;ddus [bethau] a ddywedir am danat ti &ocirc; ddinas Dduw. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="4"><HI>4</HI> Coff&acirc;f Rahab a Babilon wrth fyng-hyd|nabod: wele Pale&s;tina a Thyrus yng-hyd ac Ethiopia: yno y ganwyd hwn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac am Sion y dywedir, llawer g&wcirc;r a anwyd ynddi, a'r Goruchaf ei hun ai &s;iccrha hi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr Arglwydd a gyfrif pan &s;crifenno y bobl &ecirc;ni hwn yno. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y cantorion a'r cerddorion [a'th folant,] fy holl ffynhonnau [ydynt] ynot ti.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="88" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxxxviij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm <HI>neu</HI> g&acirc;n i feibion Corah at y pen-cerdd ar y Machalath i ganu, &s;ef athrawiaeth Heman yr E&s;rehiad.</HEAD>
<P N="1">O Arglwydd Dduw fy iechydwriaeth, gwaeddais o'th flaen ddydd a n&ocirc;s.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Deued fyng-weddi ger dy fron, go&s;twng dy glu&s;t at fy llefain.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys fy enaid a lawnwyd o ddrygau, a'm henioes a aeth i'r beddrod.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cyfrifwyd fi gyd a'r rhai a dde&s;cynnent i'r pwll: oeddwn fel g&wcirc;r heb nerth.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yn rhydd ym my&s;c meirw, fel rhai wedi eu harcholli yn gorwedd mewn bedd: y rhai ni chofiai&s;t mwy, canys hwynt a dorrwyd oddi wrth dy law.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Go&s;odai&s;t fi yn y pwll i&s;&s;af mewn tywy|llwch, [ac] yn y dyfnder.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Arnaf y pwy&s;a dy ddigofaint, ac a'th holl donnau i'm cy&s;tuddiai&s;t. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pellheai&s;t fyng-hydnabod oddi wrthif, [a] go&s;odai&s;t fi 'n ffieidd-dra iddynt: gwarcha|wyd fi fel nad awn allan.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Fyng-olwg a ofidiodd gan fyng-hy&s;tudd, llefais arnat Arglwydd beunydd: [ac] e&s;tyn|nais fy nwylo attat.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ai i'r meirw y gwnei ryfeddod&lpunctel; a gyfyd y meirw a'th foliannu di&lpunctel; <HI>Selah.</HI></P>
<P N="11"><HI>11</HI> A dreuthir dy drugaredd di mewn bedd&lpunctel; a'th wirionedd yn ne&s;truw?</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A adwaenir dy ryfeddod mewn tywy|llwch&lpunctel; a'th gyfiawnder yn nh&icirc;r anghof&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond myfi a lefais arnat Arglwydd: yn foreu y daw fyng-weddi o'th flaen.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pa ham Arglwydd y gwrthodi fy enaid&lpunctel; [ac] y cuddi dy wyneb oddi wrthif&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Truan ydwyfi, ac ar drangedigaeth o'm hieuengetid, dygais dy ofn, ac yr ydwyf yn pet|tru&s;o.</P>
<PB REF="252">
<P N="16"><HI>16</HI> Dy &s;orriant a aeth tro&s;of, dy ar&s;wyd a'm torrodd ymmaith.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Fel dwfr i'm cylchyn&acirc;&s;ant beunydd: ac i'm cyd-amgylch&acirc;&s;ant.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pellh&ecirc;ai&s;t [bob] c&acirc;r a chyfaill oddi wr|thif: fyng-hydnabod [ydynt] yn ymguddio.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="89" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. lxxxix.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Athrawiaeth Ethan yr E&s;rehiad.</HEAD>
<P N="1">_TRugareddau 'r Arglwydd a ddatcanaf byth,<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi.</NOTE> a'm genau y myn&ecirc;gaf dy wirionedd di o genhedlaeth hyd genhedlaeth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys dywedais yr adai|ledir trugaredd yn dragy|wydd: yn y nefoedd y cadarnhei dy wirionedd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gwneuthum ammod a'm etholedig, tyng|ais i'm gw&acirc;s Dafydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yn dragywydd y &s;iccrh&acirc;f dy h&acirc;d ti: ac o genhedlaeth i genhedlaeth yr adailadaf dy or|&s;eddfaingc di. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am hynny &ocirc; Arglwydd, y nefoedd a foli|annant dy ryfeddod, a'th wirionedd yng-hyn|nulleidfa y &s;ainct.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys pwy yn yr wybrennau a gy&s;tedlir a'r Arglwydd&lpunctel; [pwy] a gyffelybir i'r Arglw|ydd ym my&s;c y duwiau&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Duw &s;ydd ofnadwy iawn yng-hynnull|edifa 'r &s;ainct: ac iw ar&s;wydo yn ei holl amgyl|choedd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O Arglwydd Dduw 'r lluoedd pwy &s;ydd fel tydi yn gadarn Ior, a'th wirionedd o'th am|gylch&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ti ydwyt yn llywodraethu ymchwydd y m&ocirc;r, pan gyfodo ei donnau ti ai go&s;tegi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ti a drybaeddai&s;t yr Aipht fel [vn] lla|ddedic: drwy nerth dy fraich y gwa&s;c&ecirc;rai&s;t dy elynnion.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y nefoedd [ydynt] eiddo ti, a'r ddaiar [&s;ydd] eiddo ti: ti a &s;eiliai&s;t y b&ycirc;d ac &s;ydd ynddo.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ti a greai&s;t ogledd a dehau: Thabor a Hermon a lawen&ycirc;chant yn dy enw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> [Y mae] i ti fraich, a chadernid, cadarn yw dy law, ac vchel yw dy ddeheu-law.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Cyfiawnder, a barn [yw] trigfa dy or|&s;eddfaingc: trugaredd a gwirionedd a ragflae|nant dy wyneb.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gwyn ei fyd y bobl y rhai a fedrant la|wenychu [ynot:] yn llewyrch dy wyneb &ocirc; Ar|glwydd y rhodiant hwy.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yn dy enw di y gorfoleddant beunydd, ac yn dy gyfiawnder yr ymdderchafant.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys godidawgrwydd eu cadernid hw|ynt [ydwyt] ti, ac o'th ewyllys d&acirc; y derchefi ein cyrn ni.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys o'r Arglwydd [y mae] ein tarian ac o Sanct I&s;rael [y mae] ein Brenin.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna 'r ymddiddenai&s;t mewn gwelediga|eth a'th &s;ainct, ac a ddywedai&s;t, go&s;odais gym|morth ar [vn] cadarn: ac a dderchefais [vn] etholedic o'r bobl.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Cefais Ddafydd fyng-wa&s;anaeth-wr [ac] eneiniais ef a'm holew &s;anctaidd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yr hwn y cadarnheuir fy llaw gyd ag ef: a'm braich ai nertha ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ni orthrymma y gelyn ef, a'r mab anwir nis cy&s;tuddia ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys coethaf ei elynnion oi flaen, ai ga|&s;eion a darawaf.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Fyng-wirionedd hefyd, a'm trugaredd [fyddant] gyd ag ef: ac yn fy enw y derchefir ei gorn ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A go&s;odaf ei law ar y m&ocirc;r, ai ddeheulaw yn yr afonydd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Efe a'm geilw [gan ddywedyd,] ti [yw] fy Nh&acirc;d, fy Nuw a chraig fy iechydwriaeth.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Minne ai rhoddaf yntef yn gynfab, go|ruchaf ar frenhinoedd y ddaiar.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Cadwaf iddo fy nhrugaredd yn dragy|wydd: a'm cyfammod fydd ffyddlon iddo ef.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Go&s;odaf hefyd ei h&acirc;d yn dragywydd: ai or&s;edd-faingc fel dyddiau y nefoedd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Os ei feibion a adawant fyng-hyfraith: ac ni rodiant yn fy marnedigaethau,</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Os fy neddfau a halogant: a'm gorchy|mynnion ni chadwant,</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna gofwyaf eu camwedd &acirc; gwialen, ai hanwiredd &acirc; ffrewyllau.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ond ni thorraf fy nhrugaredd oddi wrtho ef: ac ni phallaf o'm gwirionedd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ni thorraf fyng-hyfammod: ac ni newi|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">iaf yr hyn a ddaeth allan o'm genau.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Tyngais vnwaith i'm &s;ancteiddrwydd na phallwn i Ddafydd [gan ddywedyd:]</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Bydd ei h&acirc;d ef yn dragywydd: ai or&s;edd|faingc fel yr haul ger fy mron i.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Siccrheir ef yn dragywydd fel y lle|uad, ac [fel] y ty&s;tion ffyddlon yn yr wybr. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ond ti a ffieiddiai&s;t, ac a ddiy&s;tyrai&s;t, [ac] a ddigiai&s;t wrth dy eneiniog.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Diddymmai&s;t gyfammod dy w&acirc;s, ha|logai&s;t ei goron [gan ei thaflu] i lawr.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Drylliai&s;t ei holl gaeau ef, go&s;odai&s;t ei amddeffynfeudd yn adwyau.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Yr holl fforddolion ai hy&s;peilia&s;ant ef: aeth yn warthrudd iw gymmydogion.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Derchefai&s;t ddeheu-law ei wrthwyneb|w&ycirc;r ef, [a] llawenheai&s;t ei holl elynnion ef.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Troai&s;t hefyd fin ei gleddyf, ac ni cha|darn-heai&s;t ef mewn rhyfel.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Perai&s;t iw lendid ddarfod, a bwriai&s;t ei or&s;ed-faingc i lawr.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Byrh&ecirc;ai&s;t ddyddiau ei ieuengctid, [a] thoai&s;t gywilydd tro&s;to ef. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="46"><HI>46</HI> Pa h&ycirc;d Arglwydd yr ymguddi? [ai] 'n dragywydd&lpunctel; a ly&s;c dy ddigofaint ti fel t&acirc;n&lpunctel;</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Cofia pa oes &s;ydd [i] mi, pa ham y cre|ai&s;t holl blant dynnion yn ofer?</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Pa &wcirc;r a fydd byw, ac ni w&ecirc;l farwolaeth&lpunctel; [ac] a wared ei enaid o feddiant vffern&lpunctel; <HI>Selah.</HI></P>
<PB N="235" REF="252">
<P N="49"><HI>49</HI> Pa l&ecirc; y mae dy h&ecirc;n drugareddau &ocirc; Ar|glwydd [y rhai] a dyngai&s;t i Ddafydd yn dy wirionedd&lpunctel;</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Cofia &ocirc; Arglwydd wradwydd dy wei&s;i|on, [yr hwn] a ddygais yn fy monwes [gan yr] holl bobloedd fawrion.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> A'r hwn y gwarthruddodd dy elynnion [dydi] &ocirc; Arglwydd, y rhai a gabla&s;ant &ocirc;l troed dy eneiniog.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Bendig&ecirc;dic fyddo 'r Arglwydd yn dra|gywydd, felly y byddo, ac <HI>Amen.</HI></P>
</DIV3>
<DIV3 N="90" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xc.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Gweddi Mo&s;es gwr Duw.</HEAD>
<P N="1">_TI Arglwydd fuo&s;t yn bre&s;|&s;wylfa i ni o genhedlaeth i genhedlaeth.<NOTE PLACE="marg">Boreuol weddi.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cyn gwneuthur y my|nyddoedd, a llunnio o honot y ddaiar, a'r b&ycirc;d, ti hefyd <HI>oeddit</HI> Dduw o dragywyddoldeb hyd dragywyddol|deb.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Troi dd&ycirc;n i ddini&s;tr, trachefn y dywedi, dychwelwch feibion dynnion.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys mil o flynyddoedd [ydynt] yn dy olwg di fel doe, wedi 'r &ecirc;l heibio, ac [fel] gwili|adwriaeth n&ocirc;s.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pan wa&s;careth hwynt megis &acirc; llifeiriant y byddant <HI>fel</HI> h&ucirc;n: yn forau fel lly&s;&s;ieun y cyf|newidiant.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y boreu y blodeua, ac yr adnewydda, <HI>eithr</HI> pryd nawn y torrir ef ymmaith, ac y gwywa.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys yn dy dd&icirc;g y difethwyd ni, ac yn dy lidiawgrwydd ein brawychwyd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Go&s;odai&s;t ein anwiredd ger dy fron, a'n dirgel <HI>bechodau</HI> yng-oleuni dy wyneb.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys ein holl ddyddiau ni a ddarfuant gan dy ddigofaint di, treulia&s;om ein blynyddo|edd fel lleferydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yn nyddiau ein blynyddoedd <HI>y mae</HI> peng-mhlynedd a thrugain, ac os o gryfder <HI>y cyrheuddir</HI> pedwar vgain mhlynedd, yna eu nerth <HI>&s;ydd</HI> boen, a blinder: canys ebrwydd y derfydd, ac yr ehedwn ni ymmaith.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pwy a edwyn nerth dy &s;orriant di&lpunctel; ca|nys fel <HI>y mae</HI> dy ofn <HI>y mae</HI> dy ddigter.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dy&s;c i ni felly i gyfrif ein dyddiau, fel y dygom ein calon i ddoethineb.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dychwel Arglwydd, pa h&ycirc;d <HI>y &s;orri?</HI> cymmer drugaredd ar dy wei&s;ion.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Diwalla ni yn foreu a'th drugaredd, fel y gorfoleddom, ac y llawenychom dros ein holl ddyddiau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Llawenh&acirc; ni yn &ocirc;l y dyddiau y cy|&s;tuddiai&s;t ni, a'r blynyddoedd y gwel&s;om ddryg|fyd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gweler dy waith tu ag at dy wei&s;ion a'th odidawgrwydd tu ag at eu plant hwy.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A bydded prydferthwch yr Arglwydd ein Duw arnom ni, a threfna weithred ein dwy|lo ynom ni, ie trefna waith ein dwylo.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="91" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xcj.</HEAD>
<P N="1">YR hwn &s;ydd yn trigo yn nirgelwch y Go|ruchaf a erys yng-hy&s;cod yr Holl-alluoc.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dywedaf wrth yr Arglwydd, fyng-obaith a'm hamddeffynfa [ydwyt,] yn fy Nuw y go|beithiaf.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys efe a'th wareda di o fagl yr heliwr: [ac] oddi wrth haint echry&s;lon.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ai a&s;cell y cy&s;coda efe tro&s;ot, a thann ei a|denydd y byddi diogel: ei wirionedd [fydd] da|rian, ac a&s;talch [i ti.]</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Nid ofni rhag dychryn n&ocirc;s, (na) rhag y &s;aeth a cheto 'r dydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> [Na] rhag yr haint yr hwn a rodio yn y tywyllwch, [na] rhag y dini&s;tr a ddini&s;trio han|ner dydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Wrth dy y&s;tlys y cwymp m&icirc;l, a deng-mil wrth dy ddeheu-law: ond ni ddaw yn agos attat ti.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Etto canfyddi a'th lygaid, a gw&ecirc;li d&acirc;l y rhai annuwiol.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys ti &ocirc; Arglwydd [wyt] fyng-obaith vchel y go&s;odai&s;t dy bre&s;&s;wylfa.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ni ddigwydd i ti niwed, ac ni ddaw pl&acirc; yn agos i'th babell.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys efe a<NOTE N="*" PLACE="marg">Matth. 4.6.</NOTE> orchymyn iw angelion am danat ti, dy gadw yn dy holl ffyrdd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ar eu dwylo i'th ddygant, rhag taro dy droed wrth garrec.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ar y llew, a'r a&s;p y cerddi: ar genew llew, a'r ddraig y &s;ethri.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gwaredaf ef hefyd am roddi o honaw &s;erch arnaf: derchafeaf ef am adnabod o honaw fy enw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Efe a eilw arnaf, a mi ai gwrandawaf: mewn ing y byddaf fi gyd ag ef, y gwaredaf ef, ac y gogoneddaf ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Digonaf ef &acirc; hir ddyddiau: a dango&s;af iddo fy iechydwriaeth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="92" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xcij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm <HI>neu</HI> g&acirc;n ar y dydd Sabboth.</HEAD>
<P N="1">DA yw moliannu 'r Arglwydd: a chanu i'th enw di y Goruchaf.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A Mynegu y boreu am dy drugaredd, a'th wirionedd y no&s;weithiau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ar ddec-tant, ac ar nabl, [ac] ar delyn yn fyfyrriol.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys llawenychai&s;t fi &ocirc; Arglwydd a'th weithred: yng-waith dy ddwylo y gorfole|ddaf.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Mor fawredic &ocirc; Arglwydd yw dy wei|thredoedd, dwfn iawn yw dy feddyliau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> G&wcirc;r annoeth ni &wcirc;yr, a'r ynfyd ni ddeall yn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan flodeuo y rhai annuwiol fel lly&s;i|eun, y blagura holl weithredw&ycirc;r anwi|redd
<PB REF="253">iw dini&s;trio byth bythoedd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Tithe Arglwydd wyt dderchafedic yn dragywydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys wele dy elynnion &ocirc; Arglwydd, wele dy elynnion a ddifethir: gwa&s;cerir holl weithred-w&ycirc;r anwiredd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'm corn adderchefi fel vnicorn, ag olew ir i'm taenellir.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fy llygad hefyd a w&ecirc;l [fyng-wynfyd] ar fyng-wrthwyneb-w&ycirc;r: fyng-hlu&s;tiau a gly|want [fy ewyllys] am y rhai drygionus a gy|fodant i'm taenellir.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y cyfiawn a flodeua fel palm-w&ycirc;dden, [ac] a gynnydda fel cedr-w&ycirc;dden yn Liba|nus.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y rhai a blannwyd yn nh&ycirc; 'r Arglwydd a flodeuant yng-hynteddoedd ein Duw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ffrwythant etto yn [eu] henaint, ty&s;ti|on, ac iraidd fyddant,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> I fynegu mai iniawn yw 'r Arglwydd fyng-hraig: ac nad [oes] anwiredd ynddo.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="93" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xciij.</HEAD>
<P N="1">_YR Arglwydd &s;ydd yn teyrna|&s;u [ac] a wi&s;codd arddercha|wgrwydd,<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi.</NOTE> gwi&s;codd yr Argl|wydd [ac] ymwregy&s;odd &acirc; nerth: y b&ycirc;d hefyd a &s;icrhaodd efe fel na &s;yflo.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Darparwyd dy or&s;eddfaingc er ioed: ti [ydwyt] er tragywyddoldeb.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y llifeiriaint &ocirc; Arglwydd a dderchafa&s;ant, y llifeiriaint a dderchafa&s;ant eu twrwf: y llifei|riaint a dderchafa&s;ant eu tonnau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cadaran [yw] tonnau 'r m&ocirc;r gan dwrwf dyfroedd lawer, cadarnach yw 'r Arglwydd yn yr vchelder.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Siccr iawn yw dy de&s;tiolaethau, &s;anctei|ddrwydd a wedde i'th d&ycirc; &ocirc; Arglwydd byth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="94" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xciiij.</HEAD>
<P N="1"><HI>O</HI> Arglwydd Dduw 'r dial, &ocirc; Dduw 'r dial ymddi&s;cleiria.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ymddercha farn-wr y b&ycirc;d: t&acirc;l [eu] gwobr i'r beilchion.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pa h&ycirc;d Arglwydd [y llawenycha] yr an|nuwolion&lpunctel; pa hyd y gorfoledda y rhai drygio|nus&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr ymfawryga holl weithred-w&ycirc;r anwi|redd&lpunctel; y &s;iar&acirc;dant, ac y dywedant yn galed?</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Dy bobl Arglwydd a faeddant: a'th eti|feddiaeth a gy&s;tuddiant.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y weddw a'r dieithr a laddant, a'r ymddi|fad a lia&s;ant.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dywed&acirc;&s;ant hefyd, ni w&ecirc;l yr Arglwydd: ac ni ddeall Duw Iacob [hyn.]</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y&s;tyriwch chwi rhai annoeth ym my&s;c y bobl: ac ynfydion, pa bryd y deallwch&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Oni chlyw 'r hwn a blannodd y glu&s;t? oni w&ecirc;l yr hwn a lunniodd y lygaid?</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Oni cherydda 'r hwn a go&s;pa y cenhed|loedd&lpunctel; [oni &wcirc;yr] yr hwn &s;ydd yn dy&s;cu gwybo|daeth i dd&ycirc;n.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> G&wcirc;yr yr Arglwydd feddyliau d&ycirc;n, mai gwagedd ydynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gwyn ei f&ycirc;d y g&wcirc;r yr hwn a go&s;pi di &ocirc; Arglwydd, ac a ddy&s;ci yn dy gyfraith,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> I beri iddo lonydd oddi wrth ddyddiau dryg-fyd, hyd oni chloddier ff&ocirc;s i'r annuwinol.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys ni &acirc;d yr Arglwydd ei bobl, ac ni wrthid efe ei etifeddiaeth.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Eithr barn a ddychwel at gyfiawnder, a'r holl rai iniawn o galon [a &acirc;nt] ar ei &ocirc;l ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pwy a gyfyd gyd &acirc; mi yn erbyn y rhai drygionus&lpunctel; pwy a &s;aif gyd &acirc; mi yn erbyn gwei|thred-w&ycirc;r anwiredd&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Oni [bua&s;e] 'r Arglwydd yn gymmorth i mi, braidd na thrig&acirc;&s;e fy enaid [mewn] di&s;ta|wrwydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pan ddywedwn, llithrodd fy nhroed, dy drugaredd di &ocirc; Arglwydd a'm cynhalie.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yn amlder fy meddyliau o'm mewn, dy ddiddanwch di a lawenyche fy enaid.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A fydd cydymdeithas i ti &acirc; gor&s;eddfaingc yr anwir: yr hwn a lunnia anwiredd yn lle cy|fraith?</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yn finte&icirc;oedd y deuant yn erbyn enaid y cyfiawn: a gwaed gwirion a farnant yn e|uog.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Eithr yr Arglwydd &s;ydd yn amddeffyn|fa i mi, a'm Duw [yw] craig fy ymddyried.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a d&acirc;l iddynt eu hanwiredd, ac ai tyrr ymmaith yn eu drygioni: yr Arglwydd ein Duw ai tyrr hwynt ymmaith.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="95" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xcv.</HEAD>
<P N="1">_DEuwch, canwn i'r Arglwydd,<NOTE PLACE="marg">Boreuol weddi.</NOTE> ymlawenhawn yn nerth ein hiechyd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Deuwn ger ei fron ef &acirc; diolch: c&acirc;nwn yn llafar iddo p&s;almau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys yr Arglwydd [&s;ydd] Dduw mawr, a brenin mawr ar yr holl dduwiau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr hwn [y mae] gorddyfnder y ddaiar yn ei law: ac vchelder y mynyddoedd yn eiddo ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr hwn [y mae] 'r m&ocirc;r yn ei eiddo, canys efe ai gwnaeth: ai ddwylo a lunia&s;ant y &s;ych|dir.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Deuwch, addolwn, ac ymgrymmwn, go|&s;tyngwn ger bron yr Arglwydd ein gwei|thydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys efe yw ein Duw mi, a ninne yn bobl ei borfa, ac yn ddefaid ei ddwylaw, heddyw os gwrandewch ar ei leferydd</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Na chaledwch eich calonnau, megis yn yr ymry&s;onfa, fel yn nydd profedigaeth yn yr a|nialwch.</P>
<PB N="236" REF="253">
<P N="9"><HI>9</HI> Lle y temptiodd eich tadau fi, y prof&acirc;&s;ant fi, ac y gwel&s;ant fyng-weithredoedd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Deugain mhlynedd yr ymry&s;onais a'r genhedlaeth [hon,] a dywedais, pobl gyfeilior|nus yn [eu] calon [ydynt] hwy: canys nid ad|nab&ucirc;ant hwy fy ffyrdd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> [Am] y rhai y tyngais yn fy llid na dde|lent i'm gorphywy&s;fa.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="96" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xcvj.</HEAD>
<P N="1">CEnwch i'r Arglwydd ganiad newydd: c&ecirc;|nwch i'r Arglwydd yr holl ddaiar.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> C&ecirc;nwch i'r Arglwydd, [a] bendigwch ei enw ef: cyhoeddwch o ddydd i ddydd ei iechyd|wriaeth ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dadcenwch ym my&s;c y cenhedloedd ei o|goniant ef, [ac] ym mhlith yr holl bobloedd ei ryfeddodau,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys mawr [yw 'r] Arglwydd, a chan|moladwy iawn, ofnadwy [yw] efe goruwch yr holl dduwiau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys holl dduwiau 'r bobloedd [ydynt] eulynnod, yr Arglwydd a wnaeth y nefoedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gogoniant, a harddwch [ydynt] oi flaen ef, nerth a hyfrydwch [&s;ydd] yn ei gy&s;&s;egr.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Tylwythau y bobl rhoddwch i'r Arglw|ydd: rhoddwch i'r Arglwydd ogoniant a nerth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Roddwch i'r Arglwydd ogoniant ei enw, dygwch fwyd offrwm, a deuwch iw gynteddo|edd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Addolwch ger bron yr Arglwydd mewn prydferth &s;ancteiddrwydd: yr holl ddaiar ofn|wch rhagddo ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dywedwch ym my&s;c y cenhedloedd, yr Arglwydd &s;ydd yn teyrna&s;u: a'r byd a &s;iccrha|odd efe fel nad y&s;cogo: efe a farna y bobl yn ini|awn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Llawenhaed y nefoedd a gorfoledded y ddaiar: rh&ucirc;ed y m&ocirc;r ac &s;ydd ynddo.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gorfoledded y maes, a'r hyn oll [&s;ydd] ynddo: a holl brennau 'r coed a g&acirc;nunt o flaen yr Arglwydd:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am ei ddyfod, am ei ddyfod i farnu 'r ddaiar: efe a farna 'r b&ycirc;d drwy gyfiawnder, a'r bobloedd yn ei wirionedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="97" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xcvij.</HEAD>
<P N="1">YR Arglwydd &s;ydd yn teyrna&s;u, gorfoledded y ddaiar, [a] llawenyched yny&s;oedd lawer.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Niwl a thywyllwch [ydynt] oi amgylch ef: cyfiawnder, a barn [yw] &s;ail ei or&s;edd|faingc ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> T&acirc;n aiff allan oi flaen ef, ac a l&ycirc;&s;c ei elyn|nion ef o amgylch.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ei fellt a lewyrch&acirc;&s;ant y byd, y ddaiar a welodd, ac a ofnodd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y mynyddoedd a dodda&s;ant fel c&wcirc;yr o flaen yr Arglwydd: [&s;ef] o flaen Arglwydd yr holl ddaiar.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y nefoedd a fyneg&acirc;&s;ant ei gyfiawnder ef: a'r holl bobl a wel&s;ant ei ogoniant.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gwradwydder y rhai oll a wa&s;anaethant ddelw gerfiedic, y rhai a orfoleddant mewn eu|lynnod: addolwch ef yr holl dduwiau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Sion a glywodd, ac a lawenychodd: a merched Iuda a orfoledda&s;ant o herwydd dy farnedigaethau di &ocirc; Arglwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys ti wyt Arglwydd goruchaf ar yr holl ddaiar: dirfawr y derchafwyt ti goruwch yr holl dduwiau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ca&s;ewch drygioni y rhai a gerwch yr Arglwydd: yr hwn &s;ydd yn cadw eneidiau ei &s;ainct, [ac] ai gwared o law y rhai annuwiol.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Hauwyd goleuni i'r cyfiawn, a llawe|nydd i'r rhai iniawn o galon.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y rhai cyfiawn llawenychwch yn yr Ar|glwydd: a moliennwch goffadwriaeth ei &s;anc|teiddrwydd ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="98" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. xcviij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm.</HEAD>
<P N="1">CEnwch i'r Arglwydd ganiad newydd,<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi.</NOTE> canys efe a wnaeth [bethau] rhyfedd: ai ddeheu|law, ac ai fraich &s;anctaidd y parodd iddo ei hun iechyd|wriaeth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y&s;py&s;&s;odd yr Arglwydd ei iechydwriaeth [a] dat-cuddiodd ei gyfiawnder yng-olwg y cenhedloedd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Cofiodd ei drugaredd, ai wirionedd i d&ycirc; I&s;rael: holl derfynau y ddaiar a wel&s;ant iechyd|wriaeth ein Duw ni.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> C&ecirc;nwch yn llafar i'r Arglwydd bob dai|ar: llefwch, ac ymlawenhewch, a ch&ecirc;nwch.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> C&ecirc;nwch, i'r Arglwydd gyd a'r delyn: [&s;ef] gyd a'r delyn &acirc; llef canmoliaeth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> C&ecirc;nwch yn llafar o flaen yr Arglwydd y Brenin ar yr vdcyrn, a &s;ain trwmpet.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Rh&ucirc;ed y m&ocirc;r ac &s;ydd ynddo, y b&ycirc;d a'r rhai a drigant oi fewn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cured y llifeiriaint eu Dwylo: a chyd|ganed y mynyddoedd</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O flaen yr arglwydd, canys efe a ddaeth i farnu y ddaiar: efe a farna 'r b&ycirc;d mewn cyfi|awnder, ar bobloedd mewn iniondeb.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="99" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm xcix.</HEAD>
<P N="1">YR Arglwydd &s;ydd yn teyrna&s;u [er maint] a ymderfy&s;co y bobloedd: ei&s;tedd y mae [rhwng] y Cerubiaid [er maint] a ym&s;ig lo y ddaiar.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Mawr [yw 'r] Arglwydd yn Sion, a der|chafedic yw efe goruwch yr holl bobloedd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Moliannant dy enw mawr ac ofnadwy, [canys] &s;anctaidd yw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A nerth y brenin a hoffa farn, ti a ddarpe|rai&s;t iniondeb, barn, a chyfiawnder a wnaetho&s;t ti yn Iacob.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Derchefwch yr Arglwydd ein Duw, ac ymgrymmwch o flaen ei &s;t&ocirc;l draed ef, [canys] &s;anctaidd [yw] efe.</P>
<PB REF="254">
<P N="6"><HI>6</HI> Mo&s;es ac Aaron [oeddynt] ym mhlith ei offeiriaid ef: a Samuel ym my&s;c y rhai a al|went ar ei enw, galwa&s;ant ar yr Arglwydd, ac efe ai gwrandawodd hwynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Llefarodd wrthynt mewn colofn o niwl, cadwa&s;ant ei de&s;tiolaethau, a'r ddeddf [a] ro|ddodd efe iddynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gwrandewai&s;t arnynt &ocirc; Arglwydd ein Duw: Duw oeddit yn eu harbed, pan ddielit am eu gweithredoedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Derchefwch yr Arglwydd ein Duw, ac ymgrymmwch ar ei fynydd &s;anctaidd, canys &s;anctaidd [yw] 'r Arglwydd ein Duw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="100" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. c.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm o foliant.</HEAD>
<P N="1">CEnwch yn llafar i'r Arglwydd yr holl ddaiar:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwa&s;anaethwch yr Arglwydd mewn lla|wenydd: deuwch oi flaen ef &acirc; chan.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gwybyddwch mai 'r Arglwydd &s;ydd Dduw: efe a'n gwnaeth, ac nid ni ein hunain: ei bobl ef [ydym,] a defaid ei borfa.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ewch iw byrth ef &acirc; diolch, ac iw gynte|ddau &acirc; mawl: clodforwch ef, [a] bendithiwch ei enw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys d&acirc; [yw] 'r Arglwydd, ai druga|redd [&s;ydd] yn dragywydd, ai wirionedd hyd genhedlaeth a chenhedlaeth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="101" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cj.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm Dafydd.</HEAD>
<P N="1">DAdcanaf drugaredd a barn: i ti Arglw|ydd y canaf.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Byddaf ddeallus mewn ffordd berffaith hyd oni ddelech attaf: rhodiaf mewn perffei|thrwydd fyng-halon o fewn fy nh&ycirc;.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ni o&s;odaf ddim anwir o flaen fy llygaid, c&acirc;s gennif waith y rhai cildynnus, [ac] ni l&ycirc;n wrthif.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Calon gyndyn a gilia oddi wrthif, nid ad|nabyddaf [dd&ycirc;n] drygionus.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Torraf ymmaith yr hwn a enllibio ei gy|faill yn ddirgel, y balch o olwg a'r vchel galon ni allaf [ei ddioddef.]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fy llygaid [fyddant] ar ffyddlo~niaid y t&icirc;r, fel y trigant gyd &acirc; mi: 'r hwn a rodio mewn ffordd berffaith hwnnw a'm gwa&s;anaetha fi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ni thrig o fewn fy nh&ycirc; yr vn a wnelo dw|yll, ni chadarnheuir yn fyng-olwg yr vn a ddy|wedo gelwydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yn foreu y torraf ymmaith holl annuwo|lion y tir: gan ddiwreiddio holl weithred-w&ycirc;r anwiredd o ddinas yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="102" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Gweddi y cy&s;tuddiedic, pan fyddo efe mewn blin|der: ac yn tywallt ei ymadrodd ger bron yr Ar|glwydd.</HEAD>
<P N="1">_ARglwydd clyw fyng-weddi,<NOTE PLACE="marg">Boreuol. weddi.</NOTE> a deled fy ll&ecirc;f attat.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Na chudd dy wyneb oddi wr|thif, yn nydd fyng-hyfyngder go|&s;twng dy glu&s;t attaf: yn y dydd y galwyf, bry&s;&s;ia, [a] gwrando fi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys fy nyddiau a ddarfuant fel m&wcirc;g: a'm he&s;cyrn a boetha&s;ant fel pentewyn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fyng-halon a darawyd: ac a wywodd fel lly&s;&s;ieun: fel yr anghofiais fwytta fy mara.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gan lais fy nhuchan y gl&ycirc;nodd fy e&s;cyrn wrth fyng-nhawd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Tebyg wyf i belican [mewn] anialwch ydwyf fel dylluan [mewn] diffaethwch.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gwiliais, ac ydwyf i fel aderyn y t&ocirc; vnit ar benn y t&ycirc;.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Fyng-elynnion a'm gwarthrudda&s;ant beunydd: y rhai a ynfydant wrthif a dynga&s;ant yn fy erbyn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys bwytteais ludw fel b&acirc;ra: a chym|my&s;cais fy niod ag wylofain,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> [A hynny] gan dy lid a'th ddigofaint: canys codai&s;t fi, a theflai&s;t fi i lawr.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fy nyddiau [a aethant] fel cy&s;cod wedi cilio, a minne fel gla&s;welltyn a wywais.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Tithe Arglwydd a barhei yn dragywy|ddol: a'th goffadwriaeth hyd genhedlaeth a chenhedlaeth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ti a gyfodi, [ac] a drugarhei wrth Sion: canys madws [yw] trugarhau wrthi, o her|wydd dyfod yr am&s;er nodedic.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> O blegit y mae dy wei&s;ion yn hoffi ei meini hi: ac yn to&s;turio wrth ei ll&wcirc;ch hi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r cenhedloedd a ofnant enw 'r Arglw|ydd: a holl frenhinoedd y ddaiar dy ogoniant,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan adailado yr Arglwydd Sion, a phan weler efe yn ei ogoniant.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Edrychodd ar weddi y gwael: ac ni ddiy|&s;tyrodd eu dymuniad.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Hyn a &s;crifennir i'r genhedlaeth ne&s;&s;af, a'r bobl a &ecirc;nir a foliannant yr Arglwydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys edrychodd o vchelder ei gy&s;&s;egr: yr Arglwydd a edrychodd i lawr o'r nefoedd,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> I wrando vchenid y carcharorion: ac i ryddhau plant angeu.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Fel y mynegent enw 'r Arglwydd yn Sion, ai foliantef yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pan ge&s;clid y bobl yng-hyd, a'r teyrna|&s;oedd i wa&s;anaethu 'r Arglwydd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Go&s;tyngodd efe fy nerth ar y ffordd, [a] byrhaodd fy nyddiau.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Dywedais, fy Nuw na chyfot fi ym|maith yng-hanol fy nyddiau: dy flynyddoedd di [ydynt] yn oes oe&s;oedd,</P>
<P N="25"><HI>25</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 1.10.</NOTE> Yn y dechreuad y &s;eiliai&s;t y ddaiar, a'r nefoedd [ydynt] waith dy ddwylo,</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Hwynt a ddarfyddant a thi a barhei, &icirc;e hwynt oll a heneiddiant fel dilledyn: fel gwi&s;c y newidi hwynt, ac y newidiant.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Tithe 'r vn [ydwyt,] a'th flynyddoedd ni ddarfyddant.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Plant dy wei&s;ion a bre&s;&s;wyliant, ai h&acirc;d a gadarnheuir ger dy fron di.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="103" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. ciij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm <HI>Dafydd.</HI></HEAD>
<PB N="237" REF="254">
<P N="1">FY enaid bendithia 'r ARglwydd, a chwbl &s;ydd ynof ei enw &s;anctaidd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fy enaid bendithia 'r Arglwydd, ac nac anghofia ei holl ddonniau ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr hwn &s;ydd yn maddeu dy holl anwire|ddau: a'r hwn &s;ydd yn iacha&ucirc; dy holl le&s;cedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr hwn &s;ydd yn gwaredu dy fywyd o dde&s;truw, yr hwn &s;ydd yn dy gor&ocirc;ni &acirc; thruga|redd, ac &acirc; tho&s;turi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr hwn &s;ydd yn diwallu dy enau &acirc; daioni: [fel] yr adnewydder dy ieuengctid fel yr eryr.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr Arglwydd &s;ydd yn gwneuthur cyfi|awnder, a barn i'r rhai gorthrymmedic oll.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y&s;py&s;&s;odd ei ffyrdd i Mo&s;es, ai wei|thredoedd i feibion I&s;rael.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Trugarog, a gra&s;-lawn [yw 'r] Arglw|ydd: hwyrfrydic i lid, a mawr o drugarog|rwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Nid byth yr ymry&s;&s;on efe, ac nid byth y ceidw efe [ei ddigofaint.]</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Nid yn &ocirc;l ein pechodau y gwnaeth efe i ni, ac nid yn &ocirc;l ein anwireddau y t&acirc;lodd efe i ni.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys cyfuwch ac yw 'r nefoedd vwch law 'r ddaiar y rhagorodd ei drugaredd ef ar y rhai ai hofnant ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Cyn belled ac yw 'r dwyrain oddi wrth y gorllewyn y pellhaodd efe ein camwe|ddau oddi wrthym.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Fel y to&s;turia t&acirc;d wrth ei blant, y to|&s;turiodd yr Arglwydd wrth y rhai ai hofnant ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys efe a adwaene ein defnydd ni: cofiodd mai ll&wcirc;ch [oeddem] ni.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Dyddiau d&ycirc;n [ydynt] fel gla&s;-welltun: megis blodeun y maes y blodeua efe.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan &ecirc;l gwynt tro&s;to, yna ni [bydd] mwy o honaw: ai le nid edwyn ddim o honaw of mwy.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ond trugaredd yr Arglwydd [fydd] o dragywyddoldeb hyd dragywyddoldeb ar y rhai ai hofnant ef:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ai gyfiawnder i blant plant y rhai a ga|dwant ei gyfammod ef: ac a gofiant ei orchy|mynnion iw gwneuthur.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yr Arglwydd a barat&ocirc;dd ei or&s;eddfa yn y nefoedd: ai frenhiniaeth ef &s;ydd yn llywo|draethu ar b&ocirc;b [peth.]</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Bendithiwch yr Arglwydd ei angelion ef, cedyrn o nerth yn gwneuthur ei air ef gan wrando ar leferydd ei air ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Bendithiwch yr Arglwydd ei holl luo|edd ef: [&s;ef] ei holl wei&s;ion yn gwnetthur ef ewyllys.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Bendithiwch yr Arglwydd ei holl weithredoedd ef, ym mhob mann oi lywo|draeth. Fy enaid bendithia 'r Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="104" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. ciiij.</HEAD>
<P N="1">_FY enaid bendithia 'r Arglwydd,<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi.</NOTE> Arglwydd fy Nuw tramawr ydwyt: gwi&s;cai&s;t ogoniant, a harddwch.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr hwn &s;ydd yn gwi&s;co goleuni fel dilledyn: [ac] yn t&acirc;nu y nefoedd fel lleun.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr hwn &s;ydd yn t&ycirc;lathu yn y dyfroedd, yn go&s;od y cwmylau yn gerbyd iddo: ac yn rhodio ar adenydd y gwynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 1.7.</NOTE> Yr hwn &s;ydd yn gwneuthur y&s;prydion yn gennadon iddo: ai wenidogion yn d&acirc;n fflamllyd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Efe a &s;eiliodd y ddaiar ar ei &s;ylfeini: fel na &s;iglo byth, nac yn dragywydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Toai&s;t hi &acirc; gorddyfnder megis &acirc; gwi&s;c: y dyfroedd a &s;afant ar y mynyddoedd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gan dy gerydd di y ffoant, rhag &s;&wcirc;n dy daran y rhedant yn frwchus.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> [Fel] mynyddoedd yr ymgodant, fel glynnoedd y de&s;cynnant i'r lle yr hwn a &s;eili|ai&s;t &icirc;ddynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Go&s;odai&s;t derfyn fel nad elont tro&s;odd, fel na ddychwelont i orchguddio 'r ddaiar.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr hwn a yrrai&s;t ffynhonnau i'r afonydd [y rhai] a gerddant rhwng y mynyddo|edd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Diodant holl fwy&s;t-filod y maes: yr a&s;&s;ynnod gwylltion a dorrant eu &s;yched [yn|ddynt.]</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Adar y nefoedd a drigant ger llaw idd|ynt, ac a lei&s;iant oddi rhwng y cangau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y mae efe yn dwfrhau y mynyddoedd oi vchelder: a'r ddaiar a gyflawnir o ffrwyth dy weithredoedd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y mae yn peri i'r gwellt dyfu i'r anifei|liaid, a lly&s;&s;iau i wa&s;anaethu d&ycirc;n: gan ddwyn bara allan o'r ddaiar,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A gw&icirc;n hefyd y llawenycha efe galon d&ycirc;n gan beri i wyn&ecirc;bau ddi&s;cleirio ag olew: ac &acirc; bara y cynnal efe galon d&ycirc;n.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Prennau 'r Arglwydd ydynt lawn [o &s;ugn: [&s;ef] cedr-w&ycirc;dd Libanus y rhai a blan|nodd efe.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Lle y nytha 'r adar: y ffynnidwydd [yw] t&ycirc; y Ciconia.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y mynyddoedd vchel [&s;ydd] i'r geifr [a'r] creigiau yn lloches i gwnningod.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Efe a wnaeth y lleuad i am&s;erau node|dic: yr haul a edwyn ei fachludiad.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Go&s;odi dywyllwch a nos fydd: ynddi 'r ymlu&s;ca p&ocirc;b bwy&s;t-fil coed.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y llewod a r&ucirc;ant am &s;clyfaeth, ac [a &acirc;nt] i gei&s;io eu bwyd gan Dduw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> [Pan] godo haul yr ymga&s;clant, ac y gorweddant yn eu lloche&s;au.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> D&ycirc;n [a] aiff aflan iw waith, ac iw orch|wyl hyd yr hwyr.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Mor lluo&s;og [yw] dy weithredoedd &ocirc; Arglwydd: gwnaetho&s;t hwynt oll mewn doe|thineb, llawn yw 'r ddaiar o'th gyfoeth.</P>
<PB REF="255">
<P N="25"><HI>25</HI> [Felly] mawr, a llydan [yw] 'r m&ocirc;r: yno y mae ymlu&s;ciaid heb rifedi, [a] bwy&s;t-filod mawrion a bychain.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yno 'r aiff llongau: [a'r] Lefiathan [yr hwn] a lunniai&s;t i chware ynddo.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Hwynt oll a ddi&s;gwiliant wrthit am ro|ddi eu bwyd yn ei br&ycirc;d.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ca&s;clant [pan] roddech iddynt: [pan] a|gorech dy law diwellir hwynt &acirc; daioni.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> [Pan] guddiech dy wyneb y dychryn|nant, [pan] ga&s;clech dy y&s;pryd y trengant, ac y dychwelant iw llwch.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> [Pan] ollyngech dy y&s;pryd y creuir hw|ynt, ac yr adnewyddi di wyneb y ddaiar.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Gogoniant yr Arglwydd fydd yn dragy|wydd: yr Arglwydd a lawenycha yn ei weithre|doedd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yr hwn a edrych ar y ddaiar, a hi a gryna, [ac] a gyffwrdd a'r mynyddoedd, a hwynt a fygant.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Canaf i'r Arglwydd yn fy mywyd, ca|naf i'm Duw tra fyddwyf.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Bydd melys ganddo fy myfyrdod: mi a lawenychaf yn yr Arglwydd.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Derfydd y pechaduriaid o'r t&icirc;r, ni bydd yr annuwolion mwy: fy enaid bendithia di 'r Arglwydd. Molwch yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="105" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cv.</HEAD>
<P N="1">_CLodforwch yr Arglwydd,<NOTE PLACE="marg">Boreuol weddi.</NOTE> gelwch ar ei enw: mynegwch ei weithredodd ym my&s;c y bobloedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cenwch iddo, can-molwch ef: treuthwch am ei holl ryfeddodau ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gorfoleddwch yn ei enw &s;anctaidd, llawen|yched calon y rhai a gei&s;iant yr Arglwydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cei&s;iwch yr Arglwydd ai nerth: ce&s;iwch ei wyneb b&ocirc;b am&s;er.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Cofiwch ei ryfeddodau y rhai a wnaeth efe: ei wrthiau, a barnedigaethau ei enau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O h&acirc;d Abraham ei w&acirc;s ef: &ocirc; meibion Ia|cob ei etholedigion.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Efe yw 'r Arglwydd ein Duw ni, ei far|nedigaethau ef [ydynt] trwy 'r holl ddaiar.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cofiodd ei gyfammod b&ocirc;b am&s;er: [a'r] gair a orchymynnodd efe i fil o genhedlaethau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr hyn a ammododd efe ag Abraham, ai l&wcirc; i I&s;aac.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r [hyn] a o&s;ododd efe yn ddeddf i Ia|cob, [ac] yn gyfammod tragywyddol i I&s;rael,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gan ddywedyd, i ti y rhoddaf d&icirc;r Ca|naan rhandir eich etifeddiaeth.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pan oeddynt anaml [ac] ychydig, a diei|thriaid ynddi,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pan rodia&s;ant o genhedlaeth i genhed|laeth: o'r [naill] deyrnas at bobl arall:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ni adawodd i neb eu gorthrymmu, onid ceryddodd frenhinoedd oi plegit [gan ddywe|dyd:]</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Na chyffyrddwch a'm rhai eneiaiog, ac na ddrygwch fy mhrophwydi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Galwodd hefyd am newyn ar y t&icirc;r: a di|ni&s;triodd holl gynhaliaeth bara.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Anfonodd &wcirc;r oi blaen hwynt, Io&s;eph a werthwyd yn w&acirc;s.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Cy&s;tuddia&s;ant ei draed ef mewn gefyn: daeth yr haiarn hyd ei enaid,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Hyd yr am&s;er y daeth ei air ef [i ben,] gair yr Arglwydd ai profodd ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y brenin a anfonodd, ac ai gollyngodd ef, a llywodraeth-wr y bobl ai rhyddh&acirc;odd ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Go&s;ododd ef yn Arglwydd ar ei d&ycirc;, ac yn llywydd ar ei holl gyfoeth.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> I athrawiaethu ei dywy&s;ogion ef wrth ei ewyllys, ac i ddy&s;cu doethineb iw henuriaid ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna 'r aeth I&s;rael i'r Aipht, ac Iacob a ymdeithiodd yn nh&icirc;r Ham.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac efe a gynnyddodd ei bobl yn ddirfawr: ac ai gwnaeth yn gryfach nai gwrthwyneb|w&ycirc;r</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Tr&ocirc;dd eu calon hwynt i ga&s;a&ucirc; ei bobl ef, ac i wneuthur yn ddichellgar ai wei&s;ion ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> [Yna]'r anfonodd efe Mo&s;es ei w&acirc;s, [ac] Aaron yr hwn a ddewi&s;a&s;e efe.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Go&s;od&acirc;&s;ant eiriau ei arwyddion ef yn eu plith hwynt: a rhyfeddodau yn nh&icirc;r Ham.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Efe a anfonodd dywyllwch, ac a dywyll|odd: ac nid anufyddha&s;ant hwy ei air ef.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Efe a dr&ocirc;dd eu dyfroedd yn waed, ac a laddodd en py&s;cod hwynt.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Eu t&icirc;r a heigiodd lyffaint yn &s;tafelloedd eu brenhinoedd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Efe a ddywedodd, a daeth oymmy&s;c-bla, [a] llau yn ei holl fr&ocirc; hwynt.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Efe a roddes eu glaw hwynt yn genlly&s;c, ac yn fflammau t&acirc;n yn eu t&icirc;r.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Tarawodd hefyd eu gwinw&ycirc;dd, ai ffi|gu&s;-wydd: ac a ddrylliodd goed eu gwlad hw|ynt.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Efe a ddywedodd, a daeth y celioc rhedyn a'r lindis yn anneirif,</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Y rhai a fwyt&acirc;&s;ant yr holl la&s;-wellt yn eu t&icirc;r hwynt: ac a ddif&acirc;&s;ant ffrwyth eu daiar hwynt.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Tarawodd hefyd b&ocirc;b cyntaf-anedic yn eu t&icirc;r hwynt, [&s;ef] blaen-ffrwyth ei holl nerth hwynt.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> At ai dug hwynt allan ag arian, ac ag aur: ac heb [vn] lle&s;c yn eu llwythau hwynt.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Llawenychodd yr Aipht pan aethant all|an, canys &s;yrthia&s;e eu har&s;wyd arnynt hwy.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Efe a e&s;tynnodd gwmwl yn d&ocirc;, a th&acirc;n i oleuo liw n&ocirc;s.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Gofynna&s;ant, ac efe a ddug &s;ofl-ieir, ac ai drwallodd &acirc; bara nefol.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Efe a holltodd y graig, a'r dwfr a dde|lifodd, [ac] afonydd a gerdd&acirc;&s;ant ar h&ycirc;d [lleo|edd] &s;ychion.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Canys efe a gofiodd ei air &s;anctaidd, ac Abraham ei w&acirc;s.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ac a dd&ucirc;g ei bobl allan mewn llawenydd:
<PB N="238" REF="255">ai etholedigion mewn gorfoledd.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ac a roddes iddynt d&icirc;r y cenhedloedd: a gore&s;cynna&s;ant lafur y bobloedd.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Fel y cadwent ei ddeddfau ef, ac y cyn|halient ei gyfreithiau. Molwch yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="106" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cvj.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Molwch yr Arglwydd.</HEAD>
<P N="1">_CLodforwch yr Arglwydd ca|nys d&acirc; [yw:] o herwydd ei drugaredd [a beru] yn dragy|wydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pwy a draetha gadernid yr Arglwydd&lpunctel; [ac] a fynega ei holl fawl ef&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gwyn eu byd a gadwant farn: [a'r] hwn a wn&ecirc;l gyfiawnder b&ocirc;b am&s;er.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cofia fi Arglwydd yn &ocirc;l [dy] ra&s;lonrw|ydd i'th bobl, ymwel &acirc; mi a'th iechydwriaeth.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fel y gwelwyf ddaioni dy etholedigion, gan lawenychu yn llawenydd dy genhedlaeth: [a] chan orfoleddu gyd a'th etifeddiaeth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pecha&s;om gyd a'n tadau, gwnaethom gamwedd, anwir fuom.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ein tadau ni ddealla&s;ant dy ryfeddodau yn yr Aipht, ni chofia&s;ant luo&s;ogrwydd dy dru|gareddau: eithr annufydd fuant wrth y m&ocirc;r [&s;ef] y m&ocirc;r coch.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Etto efe ai hachubodd hwynt er mwyn ei enw: i beri adnabod ei gadernid.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac a geryddodd y m&ocirc;r coch fel y &s;ychodd efe: a gwnaeth iddynt fyned trwy 'r dyfnder megis trwy 'r anialwch:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Achubodd hwynt hefyd o law y diga&s;og: ac ai gwar&ecirc;dodd o feddiant y gelyn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r dyfroedd a do&acirc;&s;ant eu gwrthwyneb|w&ycirc;r: ni adawyd vn o honynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y cred&acirc;&s;ant iw eiriau ef: [ac] y ca|n&acirc;&s;ant ei fawl ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yn y fan yr anghofia&s;ant ei weithredo|edd ef, ni ddi&s;gwilia&s;ant am ei gyngor ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eithr bly&s;&s;i&acirc;&s;ant yn ddirfawr yn yr ania|lwch: a thempti&acirc;&s;ant Dduw yn y diffaethwch.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a roddes eu dymuniad iddynt, ac a anfonodd gulni arnynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Cyffroa&s;ant hefyd Mo&s;es yn y gwer&s;&s;yll: [ac] Aaron &s;anct yr Arglwydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y ddaiar a agorodd, ac a lyngcodd Dda|than, ac a orchguddiodd gynnulleiofa Abiram.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Cynneuodd t&acirc;n hefyd yn eu cynnulleidfa hwynt: fflam a lo&s;codd y rhai annuwiol.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ll&ocirc; a wnaethant yn Horeb: ac ymgrym|ma&s;ant i'r ddelw dawdd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Felly y tro&acirc;&s;ant eu gogoniant i l&ucirc;n ei|dion yn poru gla&s;-wellt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Anghofia&s;ant Dduw eu hachub-wr, yr hwn a wnel&s;e [bethau] mawrion yn yr Aipht.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> [Pethau] rhyfedd yn nh&icirc;r Ham: pe|thau ofnadwy wrth y m&ocirc;r coch.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a ddyweda&s;e am eu dini&s;trio hw|ynt, oni bua&s;e i Mo&s;es ei etholedig ef &s;efyll ar yr adwy oi flaen ef, i droi ei llidiawgrwydd rhag [eu] dini&s;trio.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Diy&s;tyra&s;ant hefyd y t&icirc;r dymunol: [ac] ni chred&acirc;&s;ant ei air ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Grwgnach&acirc;&s;ant hefyd yn eu pebyll: ac ni wrandaw&s;ant ar lais yr Arglwydd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna y derchafodd efe ei law yn eu her|byn hwynt, iw cwympo yn yr anialwch,</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac i gwympo eu had ym my&s;c y cenhed|loedd, ac iw gwa&s;c&acirc;ru hwynt drwy 'r tiroedd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ymgymhar&acirc;&s;ant hefyd a Baalpeor, a bwytta&s;ant ebyrth y meirw.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Felly y digia&s;ant [ef] ai dychymmygi|on eu hunain: ac y tarawodd pl&acirc; yn eu my&s;c hwy.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna y &s;afodd Phinehes, ac a iawn far|nodd: a'r pl&acirc; a attaliwyd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A chyfrifwyd [hyn] iddo yn gyfiawnder: o genhedlaeth i genhedlaeth byth.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Llidi&acirc;&s;ant ef hefyd wrth<NOTE N="*" PLACE="marg">Num 20.13.</NOTE> ddyfroedd y gynnen: a drygwyd Mo&s;es oi plegit hwynt.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> O herwydd cythruddo o honynt ei y&s;|pryd ef, fel y camddywedodd ai wefu&s;au.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ni ddini&s;tri&acirc;&s;ant y bobloedd, megis y dyweda&s;e 'r Arglwydd wrthynt.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Eithr ymgymmy&s;c&acirc;&s;ant a'r cenhedloedd: a dy&s;c&acirc;&s;ant eu gweithredoedd hwynt.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A gwa&s;anaeth&acirc;&s;ant eu gau dduwiau hwynt, y rhai a fuant yn fagl iddynt:</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Aberth&acirc;&s;ant hefyd eu meibion, ai merch|ed i gythreuliaid,</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac a dywallt&acirc;&s;ant waed gwirion [&s;ef] gwaed eu meibion, ai merched, y rhai a aberth&acirc;|&s;ant i gau dduwiau Canaan, ac a halogwyd y t&icirc;r a'r gwaed.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Felly 'r ymhalog&acirc;&s;ant yn eu gweithred|oedd eu hun, ac y putteinia&s;ant gyd ai dychym|mygion.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Am hynny y cynneuodd d&icirc;g yr Arglw|ydd yn erbyn ei bobl, ac y ffieiddiodd efe ei eti|feddiaeth.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ac efe ai rhoddes hwynt yn llaw 'r cen|hedloedd, ai ca&s;eion a lywodraeth&acirc;&s;ant arnynt.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Eu gelynnion hefyd ai gorthrymm&acirc;&s;ant, a go&s;tyngwyd hwynt ta~u eu dwylo hwy.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Llawer gwaith y gwar&ecirc;dodd efe hwynt, hwythau ai digi&acirc;&s;ant [ef] ai cyngor eu hun: a hwynt a gy&s;tuddiwyd am eu hanwiredd.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ond efe a edrychodd pan oedd ing ar|nynt: pan glywodd eu llefain hwynt.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ac efe a gofiodd ei gyfammod &acirc; hwynt, ac a do&s;turiodd yn &ocirc;l lluo&s;ogrwydd ei drugare|ddau.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac ai rhoes hwynt i [gael] trugaredd o flaen y rhai oll ai caethiwa&s;ent hwy.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Achub ni &ocirc; Arglwydd ein Duw: a chyn|null ni o blith y cenhedloedd, i glodfori dy enw &s;anctaidd: ac i orfoleddu yn dy foliant.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Bendigedic yw Arglwydd Dduw I&s;rael er ioed, ac yn dragywydd: a dyweded yr holl bobl, felly y byddo, Molwch yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="107" TYPE="Psalm">
<PB REF="256">
<HEAD>P&s;alm. cvij.</HEAD>
<P N="1">_CLodforwch yr Arglwydd ca|nys d&acirc; yw:<NOTE PLACE="marg">Boreuol weddi.</NOTE> o herwydd ei dru|garedd [&s;ydd] yn dragywydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> [Felly] dyweded gware|digion yr Arglwydd, y rhai a waredodd efe o law 'r gelyn,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac a ga&s;clodd efe o'r tiroedd, o'r dwyrain, ac o'r gorllewyn, o'r gogledd, ac o'r dehau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cyrwydr&acirc;&s;ant yn yr anialwch [ac] mewn diffaethwch [allan o'r] ffordd: heb gael dinas i aros ynddi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yn newynog ac yn &s;ychedig eu henaid a lewygodd ynddynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y llef&acirc;&s;ant ar yr Arglwydd yn eu cyfyngder: [ac] efe ai gwaredodd oi gorth|rymder.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac ai tywy&s;odd hwynt ar h&ycirc;d ffordd ini|awn, i ddyfod i ddinas gyfanneddol.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cyffe&s;&s;ant o flaen yr Arglwydd ei dru|garedd ef, ai ryfeddodau [a wnaeth efe] i feibi|on dynnion.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys diwallodd efe yr enaid &s;ychedig, ac a lanwodd yr enaid newynog &acirc; daioni.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y rhai a bre&s;&s;wyliant dywyllwch a chy&s;|cod angeu, yn rhwym [mewn] cy&s;tudd a haiarn,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O herwydd annufyddha&ucirc; o honynt ei|riau Duw, a dirmygu cyngor y Goruchaf.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yntef a o&s;tyngodd eu calon &acirc; blinder: &s;yrthi&acirc;&s;ant, ac nid oedd cynnorthwy-wr.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pan waedd&acirc;&s;ant ar yr Arglwydd yn eu cyfyngder: efe ai hachubodd oi gorthrymder.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Dug hwynt allan o dywyllwch, a chy&s;cod angeu: a drylliodd eu rhwymau hwynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Cyffe&s;&s;ant hwythau o flaen yr Arglw|ydd ei drugaredd, ai ryfeddodau [a wnaeth efe] i feibion dynnion.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys efe a dorrodd y pyrth pr&ecirc;s, ac a ddrylliodd y barrau herin.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ynfydion o blegit eu camweddau, ac o herwydd eu hanwireddau a gy&s;tuddir.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Eu henaid a ffieiddie b&ocirc;b bwyd: a dae|thant hyd byrth angeu.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y gwaedda&s;ant ar yr Arglwydd yn eu cyfyngder: [ac] efe ai hachubodd oi gorth|rymder.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Anfonodd efe ei air, ac iach&acirc;odd hwynt: ac ai gwaredodd oi methiant.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Cyffe&s;&s;ant hwythau o flaen yr Arglwydd ei drugaredd ef: ai ryfeddodau [a wnaeth efe] i feibion dynnion,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Aberthant hefyd aberth moliant: a myn&ecirc;|gant ei weithredoedd ef mewn gorfoledd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y rhai a dde&s;cynnant mewn llongau i'r m&ocirc;r, gan wneuthur ei gorchwyl mewn dyfro|edd mawrion:</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Hwynt a wel&s;ant weithredoedd yr Ar|glwydd: ai ryfeddodau yn y dyfnder.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys dywedodd efe, a chyfododd tem|he&s;tl-wynt: ac a dderchafodd ei donnau.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> [Y rhai] a e&s;cynna&s;ant i'r nefoedd, [ac] a dde&s;cynna&s;ant i'r dyfnder, [fel] y toddodd eu henaid gan flinder.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ymdro&acirc;&s;ant, ac ym&s;ymmud&acirc;&s;ant fel me|ddwyn: a methodd eu holl ddoethineb.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna y gwaedd&acirc;&s;ant ar yr Arglwydd yn eu cyfyngder, ac efe ai dygodd hwynt allan oi gorthrymder.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Gwnaeth i'r &s;torm &s;efyll yn dawel: ai tonnau a o&s;teg&acirc;&s;ant.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna y llawenhau&s;ant am eu go&s;t&ecirc;gu, ac efe ai dug i'r porthladd a ddymuna&s;ent.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Cyffe&s;&s;ant hwythau o flaen yr Arglw|ydd ei drugaredd ef ai ryfeddodau [a wnaeth efe] i feibion dynnion.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A derchafed cynnulleidfa y bobl ef, a mo|liannant ef yn ei&s;teddfod yr henuriaid.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Efe a o&s;ododd y llifeiriant yn ddiffaeth|wch: a ffynhonnau dyfroedd yn ddi&s;pydd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> [A] th&icirc;r ffrwyth-lawn yn ddiffrwyth: am ddrygioni y rhai a drigent ynddo.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Go&s;ododd yr anialwch yn llynn dwfr: a'r t&icirc;r cr&acirc;s y ffynhonnau dwfr.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac yno y gwnaeth i'r newynog aros: ac y darpara&s;ant ddinas gyfannedd&ocirc;l</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac yr hau&acirc;&s;ant feu&s;ydd, ac y planu&acirc;&s;ant win-lla~noedd, ac y dug&acirc;&s;ant ffrwyth toreithiog:</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Canys bendithi&acirc;&s;e hwynt fel yr amlh&acirc;&s;a~t yn ddirfawr, ac ni adawodd iw hanifeiliaid leihau</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Wedi hynny y lleihauwyd hwynt, ac y go&s;tyngwyd gan gyfynder, dryg-fyd a ch&ycirc;nt:</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Tywalltodd ddirmyg ar foneddigion, a gwnaeth iddynt gyrwydro mewn anialwch heb ffordd.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ond efe a gododd y tlawd o gy&s;tudd, ac a o&s;ododd [ei] deuluoedd fel praidd.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Y rhai iniawn a w&ecirc;lant, ac a lawen&ycirc;cha~t: a phob anwiredd a gaea ei &s;afn.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Pwy [&s;ydd] ddoeth fel y cadwo hyn&lpunctel; ac y deallant drugareddau 'r Arglwydd&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="109" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cviiij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Can <HI>neu</HI> P&s;alm Dafydd.</HEAD>
<P N="1">_PArod yw fyng-halon &ocirc; Dduw,<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi <HI>P&s;al. 57.7.</HI></NOTE> [parod] yw fyng-halon: canaf a chanmolaf a'm gogoniant.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Deffro [dithe fyng-ogoniant, deffro] y nabl a'r delyn, deffroaf yn foreu.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Clodforaf di Arglwydd ym my&s;c y boblo|edd: canmolaf di ym my&s;c y cenhedloedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys mawr yw dy drugaredd oddi ar y nefoedd, a'th wirionedd hyd yr wybr.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ymddercha &ocirc; Dduw vwch y nefoedd: a by|dded dy ogoniant ar yr holl ddaiar.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fel y gwareder dy rai annwyl: achub a'th ddeheu-law, a gwrando fi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Duw a lefarodd yn ei &s;ancteiddrwydd [(am hynny] y llawenychaf) rhannaf Sichem, a me&s;&s;uraf ddyffryn Succoth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eiddo fi [yw] Gilead, [ac] eiddo fi [yw] Mana&s;&s;es: Ephraim hefyd [yw] nerth fy mhen: Iuda [yw] fy neddf-wr.</P>
<PB N="239" REF="256">
<P N="9"><HI>9</HI> Moab [fydd] fyng-hrochan golchi,<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 60.8.</NOTE> ar E|dom y taflaf fy e&s;cid: buddugoliaethaf yn erbyn Pale&s;tina.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pwy a'm d&wcirc;g fi i'r ddinas gadarn&lpunctel; pwy a'm d&wcirc;g hyd yn Edom&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Onid tydi &ocirc; Dduw ['r hwn] a'n ffiei|ddiai&s;t, ac nid eit ti allan &ocirc; Dduw gyd a'n lluo|edd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dyro i mi gynnorthwy rhag y gelyn, ca|nys gau yw ymwared d&ycirc;n.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Trwy Dduw y gwnawn wroldeb, ac efe a &s;athr ein gorthrym-w&ycirc;r.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="109" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cix.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd P&s;alm Dafydd.</HEAD>
<P N="1">NA thaw di &ocirc; Dduw fy moliant.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys genau 'r annuwiol, a genau y twyllodrus a ymagor&acirc;&s;ant arnaf: &acirc; thafod gau y llefara&s;ant i'm herbyn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Cylchyna&s;ant fi hefyd &acirc; geiriau c&acirc;s, ac ymladda&s;ant &acirc; mi heb achos.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Am fyng-hariadigrwydd i'm gwrthwy|neba&s;ant: minne [a arferais] weddi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Go&s;oda&s;ant hefyd i'm herbyn ddrwg a'm dda: a ch&acirc;s am fyng-hariad.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Go&s;ot [tithe vn] annuwiol arno ef, a &s;afed Satan wrth ei ddeheu-law ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan farner ef, eled yn euoc, a bydded ei weddi yn bechod.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ychydig fyddo ei ddyddiau: [a] chymme|red arall ei e&s;cobaeth ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Bydded ei blant yn ymddifaid: ai wraig yn weddw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gan gyrwydro hefyd cyrwydred ei blant ef, a chardottant: cei&s;iant hefyd [eu bara] oi hang-hyfannedd leoedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Rhwyded y cei&s;iad yr hyn oll [&s;ydd] gan|ddo: ac anrheithied dieithriaid ei lafur ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Na fydded [neb] a e&s;tynno drugaredd iddo: ac na fydded [neb] a drugarh&acirc;o wrth ei ymddifaid ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Bydded ei hiliogaeth ef yn ddini&s;tr, del&ecirc;|er ei enw yn yr oes ne&s;&s;af.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Coffaer anwiredd ei dadau o flaen yr Arglwydd; ac na ddel&ecirc;er pechod ei fam ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Byddant bob am&s;er ger bron yr Arglw|ydd: a thored efe ddydd eu coffadwriaeth o'r t&icirc;r</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am na chofiodd wneuthur trugaredd, eithr erlyd o honaw y truan a'r tlawd, a'r cy&s;tu|ddiedic o galon iw ladd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Hoffodd felldith, a hi a ddaeth iddo ef: ni fynne fendith, a hi a bellhaodd oddi wrtho ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ie gwi&s;codd felldith fel dilledyn, a hi a ddaeth fel dwfr iw fewn, ac fel olew iw e&s;cyrn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Bydded iddo fel dilled yn [yr hwn] a wi&s;|co efe, ac fel gwregys a wregy&s;o efe yn oe&s;ta|dol.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Hyn [fyddo] t&acirc;l fyng-wrthwyneb-w&ycirc;r gan yr Arglwydd: a'r rhai a ddywedant niwed yn erbyn fy enaid.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Tithe Arglwydd Dduw gwna &acirc; mi yn &ocirc;l dy enw, am fod yn dda dy dr&ucirc;garedd, gwaret fi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys truan a thlawd [ydwyfi,] a'm calon a archollwyd o'm mewn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Euthum fel cy&s;cod pan gilio, fel celiog rhedyn i'm he&s;cydwyd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Fyng-liniau a aethant yn egwan gan ympryd, a'm cnawd a guriodd o ei&s;ieu bra&s;der.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Gwarthrudd hefyd oeddwn iddynt: [pan] welent fi &s;iglent eu pennau.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Cynnorthwya fi &ocirc; Arglwydd fy Nuw, achub fi yn &ocirc;l dy drugaredd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Fel y gwypant mai dy waith di [yw] hyn: [ac mai] ti Arglwydd ai gwnaetho&s;t.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Melldithiant hwy, tithe a fendithi, cywi|lyddier y rhai a gyfodant [i'm herbyn:] a lla|wenycher dy w&acirc;s.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Gwi&s;cer fyng-wrthwyneb-w&ycirc;r &acirc; gwarth, ac ymwi&s;cant yn eu cywilydd megis &acirc; chochl.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Clodforaf yr Arglwydd yn ddirfawr a'm genau: a moliannaf ef ym my&s;c llawer.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> O herwydd efe a &s;aif ar ddeheu-law 'r tlawd: iw achub oddi wrth y rhai a farnant ei e|naid ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="110" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cx.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm Dafydd.</HEAD>
<P N="1">_DYwedodd yr Arglwydd wrth fy Arglwydd,<NOTE PLACE="marg">Boreuol we|ddi.</NOTE> ei&s;tedd ar fy neheulaw hyd oni o&s;odwyf dy elynnion yn faingc i'th draed.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwialen dy nerth a en|fyn yr Arglwydd o Sion: llywodraetha di ym my&s;c dy elynnion.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dy bobl [a offrymmant] yn ewylly&s;car, yn nydd dy nerth mewn harddwch &s;anctaidd: o groth y wawr [y mae] gwlith dy anedigaeth i ti.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Tyngodd yr Arglwydd, ac nid edifarh&acirc; e|fe: * ti [ydwyt] offeiriad yn dragywyddol yn &ocirc;l vrdd Melchi&s;edec.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr Arglwydd ar dy ddeheu-law a archo|lla frenhinoedd yn nydd ei ddigofaint.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Efe a farn ym my&s;c y cenhedloedd, lleinw [lawer lle] &acirc; chelanedd: archolla benn llawer gwlad.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Efe a &ycirc;f o'r afon ar y ffordd, am hynny y dercha efe [ei] benn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="111" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm cxj.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Molwch yr Arglwydd.</HEAD>
<P N="1">CLodforaf yr Arglwydd a'm holl galon: yn nirgelfa y rhai iniawn, ac yn y gynnulleid|fa.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Mawr [yw] gweithredoedd yr Arglw|ydd: hy&s;pys i bawb ai hoffant.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gogoniant a harddwch [yw] ei waith ef: ai gyfiawnder &s;ydd yn parhau byth.</P>
<PB REF="257">
<P N="4"><HI>4</HI> Gwnaeth goffa am ei ryfeddodau, gra&s;|lawn a thrugarog [yw] 'r Arglwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Rhoddodd ymborth i'r rhai ai hofnant ef, efe a gofia ei gyfammod yn dragywydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Mynegodd iw bobl gadernid ei weithre|doedd: gan roddi iddynt etifeddiaeth y cenhed|loedd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gwirionedd a barn [yw] gweithredoedd ei ddwylaw ef: ei holl orchymynnion [ydynt] ffyddlon:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Wedi eu &s;iccrhau byth yn dragywydd, [ai] gwneuthur mewn gwirionedd, ac iniawn|der.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Anfonodd ymwared iw bobl, gorchymyn|nodd ei gyfammod yn dragywyddol: &s;anctei|ddiol, ac ofnadwy [yw] ei enw ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dechreuad doethineb [yw] ofn yr Ar|glwydd: deal da [&s;ydd] gan y rhai ai harfe|rant hwy, y mae ei foliant ef yn parhau byth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="112" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. cxij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Molwch yr Arglwydd.</HEAD>
<P N="1">GWyn ei fyd y neb a ofno 'r Arglwydd, [ac] &s;ydd yn hoffi ei orchymynnion ef yn ddirfawr.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ei had fydd cadarn yn y t&icirc;r, cenhedl<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">eth y rhai iniawn a fendithir.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Golud a chyfoeth [fydd] yn ei d&ycirc; ef: ai gyfiawnder &s;ydd yn parhau byth.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cyfododd goleuni i'r rhai iniawn yn y ty|wyllwch: trugarog, a tho&s;turiol, a chyfiawn [yw efe.]</P>
<P N="5"><HI>5</HI> G&wcirc;r d&acirc; [fydd] trugarog, a chymmwyna|&s;car: wrth farn y llywodraetha efe ei eiriau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys byth nid y&s;cogir ef, y cyfiawn, fydd byth mewn coffadwriaeth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Nid ofna efe rhag chwedl drwg, ei ga|lon &s;ydd yn ddi&s;igl yn ymddyried yn yr Ar|glwydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Attegwyd ei galon [fel] nad ofno efe byd oni w&ecirc;lo ei ewyllys ar ei elynnion.</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cor. 2.9.</NOTE> Rhannodd, [a] rhoddodd i'r tlodion, ai gyfiawnder &s;ydd yn parhau byth: ei gorn a dderchefir mewn gogoniant.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr annuwiol a w&ecirc;l [hyn,] ac a ddigia, efe a e&s;cyrn&ycirc;ga ei dannedd, ac a dawdd ym|maith: derfydd am ddymuniad y rhai annu|wiol.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="113" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxiij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Molwch yr Arglwydd.</HEAD>
<P N="1">GWei&s;ion yr Arglwydd molwch: [ei] mol|wch enw 'r Arglwydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Bendig&ecirc;dic fyddo enw 'r Arglwydd o hyn allan yn dragywydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> O godiad haul hyd ei fachludiad molian|nus yw enw 'r Arglwydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr Arglwydd a dderchafwyd ar yr holl genhedloedd: ei ogoniant ef [&s;ydd] goruwch y nefoedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pwy [&s;ydd] fel ein Harglwydd Dduw ni, yn pre&s;&s;wylio yn vchel&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> [Ac] yn ymddaro&s;twng i edrych [pethau] yn y nefoedd, ac yn y ddaiar&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr hwn &s;ydd yn codi y tlawd o'r llwch: [ac] yn derchafu yr anghenus o'r tommennau,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Iw o&s;od gyd &acirc; phendefigion: [ie] gyd &acirc; phendefigion ei bobl.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr hwn &s;ydd yn go&s;od yr amhlantadwy yn dylwythor, [ac] yn llawen-fam plant, can|molwch yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="114" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxiiij.</HEAD>
<P N="1">_PAn ddaeth I&s;rael o'r Alpht [a] th&ycirc; Iacob oddi wrth bobl ang-hyfiaith.<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Iuda oedd ei &s;ancteiddr|wydd ef: [ac] I&s;rael ei arglwyddiaeth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y m&ocirc;r a welodd [hyn,] ac a giliodd: yr Iorddonen a dr&ocirc;dd yn &ocirc;l.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y mynyddoedd a neidia&s;ant fel hyrddod, [a'r] brynnau fel &wcirc;yn defaid.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Beth [ddarfu] i ti &ocirc; f&ocirc;r pan giliai&s;t&lpunctel; [ti|the] Iorddonen [paham] y troai&s;t yn &ocirc;l?</P>
<P N="6"><HI>6</HI> [Pa ham] fynyddoedd y neidieth fel hyr|ddod&lpunctel; [a'r] brynnau fel wyn defaid&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ofna di ddaiar rhag yr Arglwydd: [&s;ef] rhag Duw Iacob.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr hwn &s;ydd yn troi 'r graig yn llynn dwfr, [a'r] galle&s;tr yn ffynnon ddwfr.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="115" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxv.</HEAD>
<P N="1">NId i ni &ocirc; Arglwydd, nid i ni, onid i'th enw dy hun dod ti ogoniant o herwydd dy dru|garedd a'th wirionedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pa ham y dywed y cenhedloedd, pa le yn awr [y mae] eu Duw hwynt&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys ein Duw ni [&s;ydd] yn y nefoedd: efe a wnaeth yr hyn a fynnodd oll.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> En delwau hwy [ydynt] o aur, ac arian, [&s;ef] o waith dynnion.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Genau [&s;ydd] iddynt, ac ni lefarant, lly|gaid [&s;ydd] ganddynt, ac ni welant.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> [Y mae] cl<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">iau iddynt, ac ni chlywant, ffroenau [&s;ydd] ganddynt, ac ni aroglant.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dwylo [&s;ydd] iddynt, ac <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> theimlant: traed [&s;y] iddynt, ac ni cherddant: ni lei&s;iant [ychwaith] ai gwddf.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y rhai ni gwnant ydynt fel hwythau: [a] phob vn a ymddyriedo ynddynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> [T&ycirc;] i&s;rael ymddyriet ti yn yr Arglw|ydd, efe yw eu porth, ai tarian.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> T&ycirc; Aaron ymddyriedwch yn yr Arglw|ydd: efe ylw eu porth, ai tarian.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y rhai a ofnwch yr Arglwydd, ymddy|reidwch yn yr Arlwydd: efe yw eu porth, ai tarian.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yr Arglwydd a'n cofiodd ni, efe [a'n]
<PB N="240" REF="257">bendithia, bendithia efe d&ycirc;I&s;rael: bendithia efe d&ycirc; Aaron.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Bendithia efe y rhai a ofnant yr Arglw|ydd, fychain, a mawrion.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr Arglwydd a chwan&ecirc;ga [ei ddonni|au] arnoch [&s;ef] arnoch chwi, ac ar eich plant.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Bendig&ecirc;dic ydych chwi gan yr Arglw|ydd, yr hwn a wnaeth nefoedd a daiar.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y nefoedd [&icirc;e] 'r nefoedd [ydynt] eiddo yr Arglwydd: efe a roddes y ddaiar i feibion dynnion.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y meirw ni foliannant yr Arglwydd, na'r rhai oll a dde&s;cynnant i ddi&s;tawrwydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ond nyni a fendithiwn yr Arglwydd o hyn allan yn dragywydd. Molwch yr Arglw|ydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="116" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;am. cxvj.</HEAD>
<P N="1">_DA gennif wrando o'r Arglw|ydd a'r fy llef a'm gweddiau.<NOTE PLACE="marg">Boreuol weddi.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Am o&s;twng o honaw ef ei glu&s;t attaf, llefaf tros fy ny|ddiau [arno ef.]</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Maglau angeu a'm cyl|chyna&s;ant, a gofidiau vffern a'm dali&acirc;&s;ant, ing a blinder a gefais.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond mi a alwaf ar enw 'r Arglwydd, at|tolwg Arglwydd gwaret fy enaid.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Trug&acirc;rog [yw] 'r Arglwydd, a chyfi|awn, a tho&s;turiol yw ein Duw ni.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr Arglwydd &s;ydd yn tadw y rhai anni|chellgar: tlodais, ac efe a'm hachubodd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dychwel &ocirc; fy enaid i'th orphywy&s;fa, ca|nys yr Arglwydd fu dd&acirc; wrthit.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O herwydd it waredu fy enaid oddi wrth angen, fy llygaid oddi wrth ddagrau, a'm traed rhag llithro:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Rhodiaf o flaen yr Arglwydd yn nh&icirc;roedd y rhai byw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Credais, am hynny y lleferais: cy&s;tuddi|wyd fi 'n ddirfawr.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Mi a ddywedais yn fy ffrw&s;t, pob dyn [&s;ydd] gelwyddoc.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Beth a dalaf i'r Arglwydd [am] ei holl ddaioni imi&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Phiol iechydwriaeth a gymmeraf, ac ar enw 'r Arglwydd y galwaf.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Fy addunedau a dalaf i'r Arglwydd, yn awr o flaen ei holl bobl ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gwerth-fawr yng-olwg yr Arglwydd [yw] marwolaeth ei &s;ainct ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Wele &ocirc; Arglwydd, o herwydd mai dy w&acirc;s di [ydwyfi,] (dy w&acirc;s di [ydwyfi,] [&s;ef] mab dy wa&s;anaeth wraig,) y dottodai&s;t fy rhw|ymau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Aberthaf i ti aberth moliant: a galwaf ar enw 'r Arglwydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Talaf fy addunedau i'r Arglwydd yn awr o flaen ei holl bobl.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yng-hynteddoedd t&ycirc; 'r Arglwydd o'th fewn di &ocirc; Ieru&s;alem. Molwch yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="117" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxvij.</HEAD>
<P N="1">MOlwch yr Arglwydd yr holl genhedlo|edd: clodforwch ef yr holl bobloedd.</P>
<P N="2">2 O herwydd ei drugaredd ef wrthym ni &s;ydd fawr: a gwirionedd yr Arglwydd [a beru] yn dragywydd, Molwch yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="118" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm cxviij.</HEAD>
<P N="1">CLodforwch yr Arglwydd, canys d&acirc; yw, o herwydd ei drugaredd [a beru] yn dragy|wydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dyweded I&s;rael yr awr hon [mai daio|nus yw efe, ac] mai yn dragywydd [y peru] ei drugareddef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dyweded t&ycirc; Aaron yn awr, mai 'n dragy|wydd [y peru] ei drugaredd ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yn awr dyweded y rhai a ofnant yr Ar|glwydd mai 'n dragywydd [y mae] ei druga|redd ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Mewn ing y gelwais ar yr Arglwydd, yr Arglwydd a'm clybu, [ac a'm go&s;ododd] mewn ehangder.</P>
<P N="6"><HI>6</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 13.6.</NOTE> Yr Arglwydd [&s;ydd] gyd &agrave; mi, nid of|naf beth a wnel d&ycirc;n i mi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr Arglwydd [&s;ydd] gyd &acirc; mi ym mhlith fyng-hynnorthwy-w&ycirc;r: a mi a g&acirc;f weled [fy ewyllys] ar fyng-ha&s;eion.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gwell [yw] gobeithio yn yr Arglwydd, na gobeithio mewn d&ycirc;n.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwell [yw] gobeithio yn yr Arglwydd, na gobeithio mewn tywy&s;ogion.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr holl genhedloedd am hamgylchyn&acirc;&s;ant: ond yn enw 'r Arglwydd y torraf hwynt ymmaith.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Amgylchyn&acirc;&s;ant fi, ie amgylchyn&acirc; &s;ant fi, ond yn enw 'r Arglwydd y torraf hwynt ymmaith.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Amgylchyn&acirc;&s;ant fi fel gwenyn, diffa|dd&acirc;&s;ant fel ta~n drain: o herwydd yn enw 'r Ar|glwydd y torraf hwynt ymmaith.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gan wthio y gwthiai&s;t fi i &s;yrthio: a'r Arglwydd a'm cynnorthwyodd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr Arglwydd [yw] fy nerth [a'm] c&acirc;n: ac fydd iechydwriaeth i mi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Llef gorfoledd, ac iechydwriaeth [fydd] ym mhebyll y cyfiawn: deheulaw 'r Arglw|ydd &s;ydd yn gwneuthur grymmu&s;der.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Deheu law 'r Arglwydd a dderchafwyd, deheulaw 'r Arglwydd fydd yn gwneuthur grymmu&s;der.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ni byddaf farw eithr byw fyddaf: a my|negaf weithredoedd yr Arglwydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gan go&s;pi i'm co&s;podd yr Arglwydd: ond ni'm rhoddodd i farwolaeth.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Agorwch i mi byrth cyfiawnder [fel] yr elwyf iddynt, [ac] y clodlorwyf yr Arglw|ydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Dymma borth yr Arglwydd, y rhai cy|fiawn a &acirc;nt iddo,</P>
<PB REF="258">
<P N="21"><HI>21</HI> Clodforaf di, o herwydd i ti fyng-wran|do, a'th fod yn iechydwriaeth i mi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Y maen a wrthododd yr adailad-w&ycirc;r a aeth yn benn congl.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> O'r Arglwydd y daeth hyn, hynny [o|edd] ryfedd yn ein glowg ni.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Dymma 'r dydd a wnaeth yr Arglwydd, gorfoleddwn, a llawenychwn ynddo.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Attolwg Arglwydd achub yn awr, atto|lwg Arglwydd p&acirc;r yn awr lwyddiant.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Bendigedic yw a ddelo yn enw 'r Arg|lwydd: bendithi&acirc;&s;om chwi o d&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yr Arglwydd [&s;ydd] Dduw, ac a lewyr|chodd i ni: rhwymwch yr aberth &acirc; rhaffau wrth gyrn yr allor.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Fy Nuw [ydwyt] ti, am hynny i'th glod|foraf, derchafaf di fy Nuw.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Clodforwch yr Arglwydd canys da [yw:] o herwydd yn dragywydd [y peru] ei drugaredd ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="119" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxix.</HEAD>
<DIV4 N="&alef;" TYPE="part">
<HEAD>Aleph. &alef;</HEAD>
<P N="1">_GWynfyd y rhai perffaith [eu] fford:<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi.</NOTE> y rhai a rodiant yng-hy|fraith yr Arglwydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwyn-fyd y rhai a gad|want ei de&s;tiolaethau ef: [ac] ai cei&s;iant ef ai holl galon.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yn ddiau [y rhai] ni wnant anwiredd a rodiant yn ei ffordd ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ti a orchymynnai&s;t gadw dy orchymyn|nion yn ddyfal.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O am gyfeirio fy ffyrdd i gadw dy ddedd|fau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna ni'm gwradwyddid, pan edrychwn ar dy holl orchymynnion.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Clodforaf di mewn iniondeb calon, pan ddy&s;ewyf farnedigaethau dy gyfiawnder.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cadwaf dy ddeddfau: na &acirc;d fi 'n dragy|wydd.</P>
</DIV4>
<DIV4 N="&bet;" TYPE="part">
<HEAD>Beth. &bet;</HEAD>
<P N="9"><HI>9</HI> PA fodd y glanh&acirc; llangc ei lwybr&lpunctel; wrth ymgadw'yn &ocirc;l dy air di.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'm holl galon i'th gei&s;iais, na &acirc;d i mi gyfeiliorni oddi wrth dy orchymynnion.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Euddiais dy ymadroddion yn fyng-ha|lon, er mwyn na phechwn i'th erbyn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ti Arglwydd [wyt] fendigedic ddy&s;c i mi dy ddeddfau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'm gwefu&s;au y treuthais holl farnedi|gaethau dy enau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Bu mor llawen gennif ffordd dy de&s;tiola|ethau a'r holl olud.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yn dy orchymynnion y myfyrriaf, ac ar dy lwybrau yr edrychaf.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yn dy ddeddfau 'r ymddigrifaf, [ac] nid anghofiaf dy air.</P>
</DIV4>
<DIV4 N="&gimel;" TYPE="part">
<HEAD>Gimel. &gimel;</HEAD>
<P N="17"><HI>17</HI> BYdd dd&acirc; wrth dy w&acirc;s, [fel] y bydd|wyf byw, ac y cadwyf dy air.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Dadeuddia fy llygaid, fel y gwelwyf [bethau] rhyfedd yn dy gyfraith.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Dieithr ydwyfi yn y tir, na chudd di rha|gof dy orchymynnion.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Drylliwyd fy fy enaid gan &acirc;wydd i'th far|nedigaethau bob am&s;er.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ceryddai&s;t y beilchion: melltig&ecirc;dic [yw] y rhai a gyfeiliornant oddi wrth dy orchy|mynnion.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Tr&ocirc; oddi wrthif gywilydd a dirmyg, o blegit dy de&s;tiolaethau di a gedwais.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Tywy&s;ogion hefyd a ei&s;tedd&acirc;&s;ant: [ac] a ddywed&acirc;&s;ant i'm herbyn, dy w&acirc;s dithe a fefyr|rie yn dy ddeddfau.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'th de&s;tiolaethau [oeddynt] fy hyfryd|wch a'm cynghor-w&ycirc;r.</P>
</DIV4>
<DIV4 N="&dalet;" TYPE="part">
<HEAD>Daleth. &dalet;</HEAD>
<P N="25"><HI>25</HI> GL&ycirc;nodd fy enaid wrth y llwch, by|wh&acirc; fi 'n &ocirc;l dy air.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Fy ffyrdd a fyn&ecirc;gais, a gwrandewai&s;t fi: dy&s;c i mi dy ddeddfau.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Gwna i mi ddeall ffordd dy orchymyn|nion, ac mi a fyfyriaf yn dy ryfeddodau.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Diferodd fy enaid gan ofid: bywh&acirc; fi 'n &ocirc;l dy air.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Cymmer oddi wrthif ffordd y celwydd, ac yn drugarog dod ti i mi dy gyfraith.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Dewi&s;ais ffordd dy wirionedd: go&s;odais dy farnedigaethau [o'm blaen.]</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Gl&ycirc;nais wrth dy de&s;tiolaethau: &ocirc; Arglw|ydd na' m gwradwydda.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ffordd dy orchymynnion r&ecirc;daf. pan ehangech fyng-halon.</P>
</DIV4>
<DIV4 N="&he;" TYPE="part">
<HEAD>He. &he;</HEAD>
<P N="33">_DY&s;c i mi &ocirc; Arglwydd ffordd dy ddeddfau,<NOTE PLACE="marg">Boreuol weddi.</NOTE> :a chadwaf hi [hyd] y diwedd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Gwna i mi ddeall, a chadwaf dy gyfraith: ie cad|waf hi a'm holl galo<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Gwva i mi gerdded yn llwybr dy orchy|mynnion: canys ynddo y mae fy ewyllys.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Go&s;twng fyng-halon at dy de&s;tiolae|thou: ac nid at gybydd-dra.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Tro hei<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">io fy llygaid rhag gweled gwa|gedd: [a] bywh&acirc; fi yn dy ffyrdd.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Cyf<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">awna <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">y alr i'th w&acirc;s, fel [yr ymmdd|wyf]i'th ofn di.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Tro heibio fyng-wradwydd yr hwn a ofnais: canys dy farnedigaethau [ydynt] dd&acirc;.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Wele awyddus ydwyf i'th orchymyn|nion: gwna i mi fyw yn dy gyf<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">awader.</P>
</DIV4>
<DIV4 N="&vav;" TYPE="part">
<PB N="241" REF="258">
<HEAD>Faw. &vav;</HEAD>
<P N="41"><HI>41</HI> DEued i mi dy drugaredd Arglwydd a'th iechydwriaeth yn &ocirc;l dy air.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Yna 'r attebaf i'm cabludd: o herwydd yn dy air y gobeithiais.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Na ddwg dithe air y gwirionedd o'm genau yn llwyr: o herwydd dy farnedigae|thau di y gobeithais.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A'th gyfraith a gadwaf yn wa&s;tadol byth ac yn dragywydd.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Rhodiaf hefyd mewn ehangder, oher|wydd dy orchymynnion di a gei&s;iaf.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac am dy de&s;tiolaethau di y llefaraf o fla|en brenhinoed, ac ni'm cywilyddir.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Onid ymddigrifaf yn dy orchymynnion y rhai a hoffais.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> A'm dwylo a dderchafaf at dy orchymyn|nion y rhai a g&ecirc;rais, ac mi a fefyriaf yn dy dde|ddfau di.</P>
</DIV4>
<DIV4 N="&zayin;" TYPE="part">
<HEAD>Zain. &zayin;</HEAD>
<P N="49"><HI>49</HI> COfia [dy] air i'th w&acirc;s yn yr hwn y perai&s;t i mi obeitho.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Dymma fyng-hy&s;&s;ur mewn cy&s;tudd, mai dy air di a'm bywha fi.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Y beilchion a'm gwatwara&s;ant yn ddir|fawr: [er hynny] ni throais oddi wrth dy gy|fraith di.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Cofiais &ocirc; Arglwydd dy farnedigaethau er ioed, ac ymyg&s;&s;urais.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Ofn a ddaeth arnaf o blegit yr annuwo|lion, y rhai &s;ydd yn gadu dy gyfraith di.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Dy ddeddfau oeddynt fyng-h&acirc;n yn nh&ycirc; fy mhererindod.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Cofiais dy enw Arglwydd liw n&ocirc;s, a chedwais dy gyfraith.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Hyn oedd gennif, a'm gadw o honof dy orchymynnion di.</P>
</DIV4>
<DIV4 N="&het;" TYPE="part">
<HEAD>Cheth. &het;</HEAD>
<P N="57"><HI>57</HI> O Arglwydd fy rhan [ydwyt,] me|ddyliais gadw dy eiriau.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Gweddiais ger dy fron [a'm] holl ga|lon: trugarh&acirc; wrthif yn &ocirc;l dy air.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Meddyliais am fy ffyrdd, a throais fy nhraed at dy de&s;tiolaethau di.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Bry&s;&s;iais, ac nid oedais gadw dy orchy|mynnion.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Minteioedd yr annuwolion a'm hy&s;pei|lia&s;ant: [ond] nid anghofiais dy gyfraith di.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> Hanner n&ocirc;s y cyfodaf i'ch foliannu am farnedigaethau dy gyfiawnder.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Cyfaill [ydwyfi] i'r rhai oll a'th ofnant, ac i'r rhai a gadwant dy orchymynion.</P>
<P N="64"><HI>64</HI> Llawn yw 'r ddaiar o'th drugaredd &ocirc; Arglwydd: dy&s;c i mi dy ddeddfau.</P>
</DIV4>
<DIV4 N="&tet;" TYPE="part">
<HEAD>Teth. &tet;</HEAD>
<P N="65"><HI>65</HI> GWnaetho&s;t yn dda a'th w&acirc;s &ocirc; Ar|glwydd yn ol dy air.</P>
<P N="66"><HI>66</HI> Dy&s;c i mi iawn ddeall, a g&wcirc;ybodaeth, o herwydd yn dy orchymynnion di y credais.</P>
<P N="67"><HI>67</HI> Cyn fy naro&s;twng yr oeddwn yn cyfei|liorni: ond yn awr cedwais dy air di.</P>
<P N="68"><HI>68</HI> Da [ydwyt,] a daionus, dy&s;c imi dy ddeddfau.</P>
<P N="69"><HI>69</HI> Y beilchion a glyttia&s;ant gelwydd i'm herbyn: minne a gadwaf dy orchymynnion a'm holl galon.</P>
<P N="70"><HI>70</HI> Cyn fra&s;ed a'r bloneg yw eu calon: min|ne a ymddigrifais [yn] dy gyfraith di.</P>
<P N="71"><HI>71</HI> Da yw i mi fy naro&s;twng, fel y dy&s;cwn dy ddeddfau.</P>
<P N="72"><HI>72</HI> Gwell i mi gyfraith dy enau, na miloedd [o ddarnau] aur, ac arian.</P>
</DIV4>
<DIV4 N="&yod;" TYPE="part">
<HEAD>Iod. &yod;</HEAD>
<P N="73"><HI>73</HI> DY ddwylo a'm gwnaethant,<NOTE PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"></NOTE> ac a'm llunnia&s;ant: p&acirc;r i mi ddeal fel y dy&s;cwyf dy orchymynnion.</P>
<P N="74"><HI>74</HI> Y rhai a'th ofnant a'm gwelant, ac a la|wenychant, o blegit gobeitho o honof yn dy air di.</P>
<P N="75"><HI>75</HI> Gwn Arglwydd mai cyfiawn [yw] dy farnedigaethau: a ch&s;tuddio o honot fi yn ffy|ddlon.</P>
<P N="76"><HI>76</HI> Bydded attolwg dy drugaredd i'm cy&s;&s;u|ro yn &ocirc;l dy air i'th wa&s;anaeth-wr.</P>
<P N="77"><HI>77</HI> Deued i mi dy drugareddau, fel y bydd|wyf byw: o herwydd dy gyfraith [yw] fy ni|grifwch.</P>
<P N="78"><HI>78</HI> Cywilyddier y beilchion, canys ar gam i'm plygent [ond] myfi a fefyrriaf yn dy orchy|mynnion di.</P>
<P N="79"><HI>79</HI> Troer attafi y rhai a'th ofnant di, a'r rhai a adwaenant dy de&s;tiolaeth&acirc;u.</P>
<P N="80"><HI>80</HI> Bydded fyng-halon yn berffaith yn dy ddeddfau, fel na'm cywilyddier.</P>
</DIV4>
<DIV4 N="&kaf;" TYPE="part">
<HEAD>Caph. &kaf;</HEAD>
<P N="81"><HI>81</HI> DEffygiodd fy enaid am dy iechy|dwriaeth, wrth dy air yr ydwyf yn digwil.</P>
<P N="82"><HI>82</HI> Y mae fy llygaid yn pallu [yn edrych] am dy air gan ddywedyd: pa bryd i'm didd&ecirc;m&lpunctel;</P>
<P N="83"><HI>83</HI> Canys ydwyf fel co&s;trel mewn m&wcirc;g [ond] nid anghofiais dy ddeddfau.</P>
<P N="84"><HI>84</HI> Pa nifer [yw] dyddiau dy w&acirc;s&lpunctel; pa bryd y gwnei farn ar y rhai a'm herlidiant&lpunctel;</P>
<P N="85"><HI>85</HI> Y beilchion a gloddi&acirc;&s;ant byllau i mi, yr hyn nid yw wrth dy gyfraith di.</P>
<P N="86"><HI>86</HI> Dy holl orchymynnion [ydynt] wirio|nedd, ar gam i'm herlidia&s;ant, cymmorth fi.</P>
<P N="87"><HI>87</HI> Braidd na'm difa&s;ant fi ar y ddaiar, a min|ne ni adewais dy orchymynnion.</P>
<P N="88"><HI>88</HI> Bywh&acirc; fi yn &ocirc;l dy drugaredd: fel y cad|wyf de&s;tiolaeth dy enau.</P>
</DIV4>
<DIV4 N="&lamed;" TYPE="part">
<HEAD>Lamed. &lamed;</HEAD>
<P N="89"><HI>89</HI> DY air &ocirc; Arglwydd &s;ydd yn parhau byth yn y nefoedd.</P>
<PB REF="259">
<P N="90"><HI>90</HI> Dy wirionedd [&s;ydd] dros genhedlaeth a chenhedlaeth &s;eiliai&s;t y ddaiar, a hi a &s;aif.</P>
<P N="91"><HI>91</HI> Wrth dy farnedigaethau y &s;afant he|ddyw: canys dy wei&s;ion [ydynt] oll.</P>
<P N="92"><HI>92</HI> Oni bai [fod] dy ddeddf yn hyfrydwch i mi, darfua&s;e yna am danaf yn fyng-hy&s;tudd.</P>
<P N="93"><HI>93</HI> Byth ni anghofiaf dy orchymynnion: canys &acirc; hwynt i m bywheai&s;t.</P>
<P N="94"><HI>94</HI> Eiddo ti ydwyfi, achub fi &ocirc; herwydd dy, orchymynnion a gei&s;iais.</P>
<P N="95"><HI>95</HI> Y rhai annuwiol a ddi&s;gwilia&s;ant am danaf i'm difetha, dy de&s;tiolaethau di a y&s;tyriaf.</P>
<P N="96"><HI>96</HI> Yr ydwyf yn gw&ecirc;led diwedd ar bob per|ffeithrwydd, [ond] dy orchymyn di &s;ydd dra e|hang.</P>
</DIV4>
<DIV4 N="&mem;" TYPE="part">
<HEAD>Mem. &mem;</HEAD>
<P N="97"><HI>97</HI> MOr gu gennif dy gyfraith di: hi yw fy myfyrdod beuntydd.</P>
<P N="98"><HI>98</HI> A'th orchymynnion yr ydwyt yn fyng|wneuthur yn ddoethach na'm gelynnion: ca|nys byth [y maent] gyd &acirc; mi.</P>
<P N="99"><HI>99</HI> Deallais fwy na'm holl athrawon: o her|wydd dy de&s;tiolaethau [ydynt] fy myfyrdod i.</P>
<P N="100"><HI>100</HI> Deallais yn well na'r henuriaid, am gadw o honof dy orchymynnion di.</P>
<P N="101"><HI>101</HI> Atteliais fy nhraed oddi wrth bob llwy|br drwg, fel y cadwn dy air di.</P>
<P N="102"><HI>102</HI> Ni chiliais oddi wrth dy farnedigae|thau, o herwydd ti a'm dy&s;cai&s;t.</P>
<P N="103"><HI>103</HI> Mor felus yw dy eiriau i'm genau: [me|lu&s;ach] na m&ecirc;l i'm &s;afn.</P>
<P N="104"><HI>104</HI> Trwy dy orchymynnion di y pwyllais: am hynny y ca&s;eais bob gau lwybr.</P>
</DIV4>
<DIV4 N="&nun;" TYPE="part">
<HEAD>Nun. &nun;</HEAD>
<P N="105"><HI>105</HI> _LLu&s;ern [yw] dy air i'm traed: a llewyrch i'm llwybr.<NOTE PLACE="marg">Boreuol weddi.</NOTE></P>
<P N="106"><HI>106</HI> Tyngais, a chyflaw|naf, y cadwn farnedi|gaethau dy gyfiawn|der.</P>
<P N="107"><HI>107</HI> Cy&s;tuddiwyd fi yn ddirfawr: bywha fi &ocirc; Arglwydd yn &ocirc;l dy air.</P>
<P N="108"><HI>108</HI> Attolwg Arglwydd bydd fodlon i e|wylly&s;car offrymmau fyng-enau, a dy&s;c i mi dy farnedigaethau.</P>
<P N="109"><HI>109</HI> [Y mae] fy enaid yn fy llaw yn oe&s;ta|dol: er hynny nid anghofiais dy gyfraith.</P>
<P N="110"><HI>110</HI> Y rhai annuwiol a o&s;oda&s;ant fagl i mi: ond ni chyfeiliornais oddi wrth dy orchymynni|on di.</P>
<P N="111"><HI>111</HI> Cymmerais dy orchymynnion yn eti|feddiaeth dros byth: o herwydd llawenydd fyng-halon ydynt hwy.</P>
<P N="112"><HI>112</HI> Go&s;tyngais fyng-halon i wneuthur dy ddeddfau byth [hyd] y diwedd.</P>
</DIV4>
<DIV4 N="&samekh;" TYPE="part">
<HEAD>Samec. &samekh;</HEAD>
<P N="113"><HI>113</HI> DYchymmygion [ofer] a ga&s;&ecirc;ais, a'th gyfraith di a hoffais i.</P>
<P N="114"><HI>114</HI> Fy lloches a'm tarian yddwyt: wrth dy air y di&s;gwiliais.</P>
<P N="115"><HI>115</HI> Ciliwch oddi wrthifrai drygionus: ca|nys cadwaf orchymynnion fy Nuw.</P>
<P N="116"><HI>116</HI> Cynnai fi yn &ocirc;l dy air, fel y byddwyf byw: ac na ph&acirc;r i mi gywilyddio am fyng-o|baith.</P>
<P N="117"><HI>117</HI> Cynnal fi, ac iach fyddaf, ac yn dy ddedd|fau yr ymddigrifaf yn wa&s;tadol.</P>
<P N="118"><HI>118</HI> Sethrai&s;t y rhai oll a gyrwydrent oddi wrth dy ddeddfau: canys ofer [oedd] eu dichell hwynt.</P>
<P N="119"><HI>119</HI> Gwnaetho&s;t i holl annuwolion y t&icirc;r ddarfod [fel] &s;othach: am hynny 'r hoffais dy de&s;tiolaethau.</P>
<P N="120"><HI>120</HI> Dychrynnodd fyng-nhawd rhag dy ofn, ac ofnais rhag dy farnedigaethau.</P>
</DIV4>
<DIV4 N="&ayin;" TYPE="part">
<HEAD>Ain. &ayin;</HEAD>
<P N="121"><HI>121</HI> GWneuthum farn, a chyfiawnder:na ad fi i'm gorthrym-w&ycirc;r.</P>
<P N="122"><HI>122</HI> Par i'th w&acirc;s roddi ei fryd ar ddaioni: [ac] na &acirc;d i'r beilchion fyng-orthrymmu.</P>
<P N="123"><HI>123</HI> Fy llygaid a balla&s;ant [yn edrych] am dy iechydwriaeth, ac am dy ymadrodd cyfi|awn.</P>
<P N="124"><HI>124</HI> Gwna i'th w&acirc;s yn&ocirc;l dy drugaredd: a dy&s;c i mi dy ddeddfau.</P>
<P N="125"><HI>125</HI> Dy w&acirc;s ydwyfi, p&acirc;r i mi ddeall: fel yr adwaenwyf dy de&s;tiolaethau.</P>
<P N="126"><HI>126</HI> Am&s;er [yw] i'r Arglwydd wneuthur [barn:] torra&s;ant dy gy&s;raith di.</P>
<P N="127"><HI>127</HI> Am hynny 'r hoffais dy orchymynnion ynfwy nag aur, ie nag aur coeth.</P>
<P N="128"><HI>128</HI> Am hynny y cyfrifais yn iniawn [dy] orchymynnion eu gyd oll: [ac] y ca&s;eais bob gau lwybr.</P>
</DIV4>
<DIV4 N="&pe;" TYPE="part">
<HEAD>Pe. &pe;</HEAD>
<P N="129"><HI>129</HI> RHyfedd yw dy de&s;tiolaethau, am hynny y cadwodd fy enaid hwynt.</P>
<P N="130"><HI>130</HI> Agoriad dy air a rydd oleuni, gan beri deall i rai annichellgar.</P>
<P N="131"><HI>131</HI> Agorais fyng-enau a dyheais, o blegit awyddus oeddwn i'th orchymynnion di.</P>
<P N="132"><HI>132</HI> Edrych arnaf a thrugarh&acirc;-wrthif yn &ocirc;l [dy] arfer i'r rhai a garnant dy enw.</P>
<P N="133"><HI>133</HI> Cyfarwydda fyng-hamrau wrth dy air, ac na lywodraethed dim anwiredd arnaf.</P>
<P N="134"><HI>134</HI> Gwaret fi oddi wrth draw&s;edd dynnion: felly y cadwaf dy orchymynnion.</P>
<P N="135"><HI>135</HI> Llewyrcha dy wyneb ar dy w&acirc;s, a dy&s;c i mi dy ddeddfau.</P>
<P N="136"><HI>136</HI> Afonydd o ddyfroedd a dde&s;cynna&s;ant o'm llygaid, am na chadwa&s;ant dy gyfraith di.</P>
</DIV4>
<DIV4 N="&tsadi;" TYPE="part">
<HEAD>T&s;ade. &tsadi;</HEAD>
<P N="137"><HI>137</HI> Cyfiawn [ydwyt] ti &ocirc; Arglwydd, ac iniawn yw dy farnedigaethau.</P>
<P N="138"><HI>138</HI> Gorchymynnai&s;t gyfiawnder [yn] dy de&s;tiolaethau: a gwirionedd yn ddirfawr.</P>
<PB N="242" REF="259">
<P N="139"><HI>139</HI> Fy Z&ecirc;l a'm difaodd o herwydd i'm ge|lynnion anghofio dy eiriau di.</P>
<P N="140"><HI>140</HI> Purwyd dy ymadrodd yn ddirfawr: a'th w&acirc;s ai hoffodd hwynt.</P>
<P N="141"><HI>141</HI> Bychan [ydwyfi,] a dirmygus, [ond] nid anghofiais dy orchymynnion.</P>
<P N="142"><HI>142</HI> Dy gyfiawnder [fydd] gyfiawnder byth: a'th gyfraith [fydd] wirionedd.</P>
<P N="143"><HI>143</HI> Adfyd a chy&s;tudd a'm goddiwedda&s;ant: a'th orchymynnion [oeddynt] fy nigrifwch.</P>
<P N="144"><HI>144</HI> Cyfiawnder dy de&s;tiolaethau [a beru] yn dragywydd: gwna i mi ddaell, a byw fyddaf.</P>
</DIV4>
<DIV4 N="&qof;" TYPE="part">
<HEAD>Coph. &qof;</HEAD>
<P N="145">_Llefais a'm holl galon, clyw fi &ocirc; Arglwydd,<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi.</NOTE> dy ddeddfau di a gadwaf.</P>
<P N="146"><HI>146</HI> Llefais arnat, achub fi: a chadwaf dy de&s;tiolaethau.</P>
<P N="147"><HI>147</HI> Achubais flaen y cyf|ddydd, a gwaeddais, wrth dy air y di&s;gwiliais.</P>
<P N="148"><HI>148</HI> Fy llygaid a achuba&s;ant flaen gwiliad|wriaethau y [nos] i fyfyrrio yn dy air di.</P>
<P N="149"><HI>149</HI> Clyw fy llef yn &ocirc;l dy drugaredd, Ar|glwydd bywh&acirc; fi yn &ocirc;l dy farnedigaethau.</P>
<P N="150"><HI>150</HI> Y rhai a ddilynant &s;celerder a ne&s;&s;a&s;ant [arnaf:] ac a ymbellha&s;ant oddi wrth dy gy|fraith di.</P>
<P N="151"><HI>151</HI> Tithe Arglwydd [bydd] agos: canys dy holl orchymynnion [ydynt] wirionedd.</P>
<P N="152"><HI>152</HI> Er y&s;talm y gwynddwn am dy de&s;tiolae|thau, &s;elio o honot hwynt yn dragywydd.</P>
</DIV4>
<DIV4 N="&resh;" TYPE="part">
<HEAD>Re&s;h. &resh;</HEAD>
<P N="153"><HI>153</HI> GW&ecirc;l fyng-hy&s;tudd, a gwaret fi: canys nid anghofiais dy air di.</P>
<P N="154"><HI>154</HI> Dadle fy nadl, a rhyddh&acirc; fi: hywh&acirc; fi o herwydd dy air.</P>
<P N="155"><HI>155</HI> Pell [yw] iechydwriaeth oddi wrth y rhai annuwiol: o herwydd na chei&s;ia&s;ant dy ddeddfau di.</P>
<P N="156"><HI>156</HI> Dy drugareddau Arglwydd [ydynt] aml: bywh&acirc; fi yn &ocirc;l dy farnedigaethau.</P>
<P N="157"><HI>157</HI> Llawer &s;ydd yn fy erlid, ac yn fyng-wrthwynebu: [er hynny] ni throais oddi wrth dy de&s;tiolaethau.</P>
<P N="158"><HI>158</HI> Gwelais y tro&s;edd-w&ycirc;r, a gre&s;&s;ynnais am na chadwent dy air di.</P>
<P N="159"><HI>159</HI> Gw&ecirc;l hoffi o honof dy orchymynnion di: Arglwydd bywh&acirc; fi 'n &ocirc;l dy drugaredd.</P>
<P N="160"><HI>160</HI> Gwirionedd [yw] dechreuad dy air: a'th holl gyfiawn farn [a beru] yn dragywydd.</P>
</DIV4>
<DIV4 N="&shin;" TYPE="part">
<HEAD>Schin. &shin;</HEAD>
<P N="161"><HI>161</HI> TYwy&s;ogion a'm herlidia&s;ant heb achos, er hynny fyng-halon a gryne rhag dy air di.</P>
<P N="162"><HI>162</HI> Llawen ydwyfi o blegit dy air, fel [vn] yn cael &s;clyfaeth lawer.</P>
<P N="163"><HI>163</HI> Celwydd a ga&s;eais, ac a ffieiddiais: a'th gyfraith di a hoffais,</P>
<P N="164"><HI>164</HI> Seith-waith yn y dydd yr ydwyf yn dy glodfori: o herwydd dy gyfiawn farnedigae|thu.</P>
<P N="165"><HI>165</HI> Heddwch mawr[fydd]i'r rhai a garant dy gyfraith: ac nid [oes] dramgwydd iddynt.</P>
<P N="166"><HI>166</HI> Di&s;gwiliais wrth dy iechydwriaeth di &ocirc; Arglwydd: a gwneuthum dy orchymyn|nion.</P>
<P N="167"><HI>167</HI> Fy enaid a gadwodd dy de&s;tiolaethau: a hoff iawn gennif hwynt.</P>
<P N="168"><HI>168</HI> Cedwais dy orchymynnion a'th de&s;tio|laethau: am [fod] fy holl ffyrdd ger dy fron di.</P>
</DIV4>
<DIV4 N="&tav;" TYPE="part">
<HEAD>Taw. &tav;</HEAD>
<P N="169"><HI>169</HI> NE&s;&s;aed fyng-waedd o'th flaen Ar|glwydd: gwna i mi ddeall yn &ocirc;l dy air.</P>
<P N="170"><HI>170</HI> Deued fyng-weddi ger dy fron: gwa|ret fi yn &ocirc;l dy ymadrodd.</P>
<P N="171"><HI>171</HI> Fyng-wefu&s;au a draethant [dy] foli|ant: pan ddy&s;cech i mi dy ddeddfau.</P>
<P N="172"><HI>172</HI> Fy nhafod a ddatcan dy air: o herwydd dy holl orchymynnion [ydynt] gyfiawnder.</P>
<P N="173"><HI>173</HI> Bydded dy law i'm cynnorthwyo: o herwydd dy orchymynnion di a ddewi&s;ais.</P>
<P N="174"><HI>174</HI> Awyddus ydwyf &ocirc; Arglwydd i'th ie|chydwriaeth: a'th gyfraith [yw] fy hyfrydwch.</P>
<P N="175"><HI>175</HI> Bydded byw fy enaid fel i'th folianno di: a chynnorthwyed dy farnedigaethau fi.</P>
<P N="176"><HI>176</HI> Cyfeiliornais fel oen wedi colli: cais d&ycirc; w&acirc;s, o blegit nid anghofiais dy orchymyn|nion.</P>
</DIV4>
</DIV3>
<DIV3 N="120" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxx.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Caniad y graddau.</HEAD>
<P N="1">_AR yr Arglwydd y gelwais yn fyng-hyfyngder:<NOTE PLACE="marg">Boreuol weddi.</NOTE> ac efe a'm gwrandawodd i.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Arglwydd gwaret fy e|naid oddi wrth wefu&s;au cel|wyddoc, [ac] oddi wrth da|fod twyllodrus.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Beth a rydd [dy] dafod twyllodrus i ti&lpunctel; neu pa beth a chwanega efe arnat&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> [Geiriau fel] llymmion &s;aethau cawr yng-hyd a marwor m&ecirc;ryw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gwae fi bre&s;&s;wylio o honof[ym] Me&s;ech: a chyfanneddu o honof ym mhebyll Cedar.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Rhy hir y trigodd fy enaid gyd a'r hwn oedd yn ca&s;a&ucirc; tangneddyf.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Heddychol ydwyf, ond pan ddywedwyf [am hedd,] hwynt [a godant] i ryfel.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="121" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm cxxj.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Caniad y graddau.</HEAD>
<P N="1">DErchafaf fy llygaid i'r mynyddoedd o'r lle y daw fyng-hymmorth i.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fyng-hymmorth [a ddaw] oddi wrth yr Arglwydd, yr hwn a wnaeth nefoedd a daiar.</P>
<PB REF="260">
<P N="3"><HI>3</HI> Ni &acirc;d efe i'th droed lithro, ac ni huna dy geidwad.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Wele ni huna, ac ni chw&s;c ceidwad I&s;|rael.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr Arglwydd [yw] dy geidwad, yr Arg|lwydd [yw] dy gy&s;cod ar dy ddeheu-law.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ni'th deru 'r haul y dydd, na'r lleuad y n&ocirc;s.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr Arglwydd a'th geidw rhag pob drwg: efe a geidw dy enaid.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr Aglwydd a geidw dy fynediad, a'th ddyfodiad o'r pryd hyn, hyd yn dragywydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="122" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxxij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Caniad y graddau o'r eiddo Dafydd.</HEAD>
<P N="1">LLawenychais pan ddywedent wrthif, awn i d&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ein traed ni a &s;afant o fewn dy byrth di &ocirc; Ieru&s;alem.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ieru&s;alem a adailadwyd fel dinas yn cydtuno ynddi ei hun.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys yno 'r e&s;cynnodd y llwythau, [&s;ef] llwythau 'r Arglwydd, yn de&s;tiolaeth i I&s;rael, i foliannu enw 'r Arglwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys yno y go&s;odwyd gor&s;edd-feingciau barn: [&s;ef] gor&s;edd-feingciau d&ycirc; Dafydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Dymunwch heddwch Ieru&s;alem: llwy|dded y rhai a'th hoffant.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Heddwch fyddo o fewn dy ragfur: [a] ffynniant yn dy bala&s;&s;au.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Er mwyn fy mrodyr a'm cyfeillion y dy|wedaf yn awr, llwyddiant [fyddo] i ti.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Er mwyn t&ycirc; 'r Arglywydd ein Duw y cei|&s;aif i ti ddaioni.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="123" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxxiij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Caniad y graddau.</HEAD>
<P N="1">ATtat ti y derchefais fy llygaid, yr hwn a bre&s;&s;wyli yn y nefoedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Wele fel [y mae] llygaid gwei&s;ion ar law eu mei&s;tred, [neu] fel [y mae] llygaid llaw|forwyn ar law eu mei&s;tres: felly [y mae] ein llygaid ni ar yr Arglwydd ein Duw, hyd oni thrugarhao efe wrthym ni.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Trugarh&acirc; wrthym Arglwydd, trugarh&acirc; wrthym, canys llanwyd ni &acirc; dirmyg yn ddir|fawr.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yn ddirfawr y llanwyd ein henaid &acirc; gwat|wargerdd y rhai goludog, [ac] &acirc; diy&s;tyrwch y beilchion.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="124" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxxiiij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Caniad y graddau o'r eiddo Dafydd.</HEAD>
<P N="1">DYweded I&s;rael yr awr hon, oni bua&s;e i'r Arglwydd fod gyd &acirc; ni:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Oni bua&s;e 'r Arglwydd gyd a ni pan gyfo|dodd dynnion yn ein herbyn ni,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna ein llyngca&s;ent ni yn fyw, pan enyn|nodd eu llid hwynt i'n herbyn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y dyfroedd a'n bodda&s;ent ni: afon a aethe tros ein henaid.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna 'r aethe tros ein henaid ddyfroedd chwyddedig:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Bendigedic yw 'r Arglwydd, yr hwn ni roddodd ni yn &s;clyfaeth iw dannedd hwynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ein henaid a ddiangodd fel aderyn o fa|glau 'r adarw&ycirc;r: y fagl a dorrwyd, a ninneu a ddiangha&s;om:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ein porth ni &s;ydd yn enw 'r Arglwydd, yr hwn a wnaeth nefoedd a daiar.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="125" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxxv.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Caniad y graddau.</HEAD>
<P N="1">Y Rhai a ymddyriedant yn yr Argwlydd [fyddant] fel mynydd Sion: [yr hwn] ni &s;yfl, ond a beru yn dragywydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel [y mae] Ieru&s;alem [a'r] mynyddo|edd ot hamgylch: felly [y mae] 'r Arglwydd o amgylch ei bobl o'r pryd hyn hyd yn dragywydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ni orphywys gwialen annuwoldeb ar e|tifeddiaeth y rhai cyfiawn: rhag i'r rhai cyfi|awn e&s;tyn eu dwylo at anwiredd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Oh Arglwydd gwna ddaioni i'r rhai dai|onus: ac i'r rhai iniawn yn eu calonnau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ond y rhai a ymdro&acirc;nt [yn] eu trofeudd yr Arglwydd ai gyrr gyd &acirc; gweithred-w&ycirc;r an|wiredd, [a bydd] tangneddyf ar I&s;rael.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="126" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxxvj.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Caniad y graddau.</HEAD>
<P N="1">_PAn ddychwelodd yr Arglw|ydd gaethiwed Sion,<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi.</NOTE> yr oe|dde~ fel rhai yn breuddwydio.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y llawnwyd ein g&ecirc;|nau &acirc; chwerthyn a'n tafod &acirc; gorfoledd: yna y dywed&acirc;&s;ant ym my&s;c y cenhedloedd, yr Arglwydd a wnaeth bethau mawrion i'r rhai hyn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr Arglwydd a wnaeth i ni bethau maw|rion, [am hynny] 'r oeddem yn llawen.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dychwel Arglwydd ein caethiwed ni, fel yr afonydd yn y dehau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y rhai ydynt yn hau mewn dagrau a fe|dant mewn gorfoledd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> [Yr hwn] &s;ydd yn myned rhagddo, ac yn &wcirc;ylo gan ddwyn h&acirc;d gwerthfawr, gan ddy|fod a ddaw mewn gorfoledd, dann gludo ei y&s;|cubau.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="127" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxxvij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Caniad y graddau: Salomon.</HEAD>
<P N="1">OS yr Arglwydd nid adailada y t&ycirc;, ofer y llafuria ei adailad-w&ycirc;r wrtho: os yr Ar|glwydd ni cheidw 'r ddinas, ofer y gwilia y ceidwad.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ofer i chwi foreu-godi, orwedd yn hwyr, [a] bwytta bara gofidus: felly y rhydd efe h&ucirc;n iw annwylyd.</P>
<PB N="243" REF="260">
<P N="3"><HI>3</HI> Wele plant [ydynt] yn etifeddiaeth yr Arglwydd, ei obr [ef yw] ffrwyth y groth.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fel [y mae] &s;aethau yn llaw cadarn, felly y [mae] plant ieuengtid.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gwyn ei fyd y g&wcirc;r yr hwn a lanwodd ei gawell &s;aethau &acirc; hwynt: ni's gwradwyddir hwy pan ymddiddanant a'r gelynnion yn y porth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="128" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxxviij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Caniad y graddau.</HEAD>
<P N="1">Gwyn ei fyd pob vn a fydd yn ofni 'r Ar|glwydd: [&s;ef] yr hwn &s;ydd yn rhodio yn ei ffyrdd ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys mwynhei lafur dy ddwylo: gwyn dy fyd, a d&acirc; yw it.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dy wraig fydd fel gwin-w&ycirc;dde ffrwyth|lawn ar h&ycirc;d y&s;tly&s;au dy d&ycirc;: a'th blant fel plan|higion oliwydd o amgylch dy ford.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Wele fel hyn yn ddiau y bendithir y g&wcirc;r a ofno 'r Arglwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr Arglwydd a'th fendithia o Sion, fel y gwelech Ieru&s;alem mewn llwyddiant holl ddyddiau dy enioes.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac y gwelech blant dy blant, [a] thangne|ddyf ar I&s;rael.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="129" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxxix.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Caniad y graddau.</HEAD>
<P N="1">LLawer gwaith i'm cy&s;tuddia&s;ant o'm hie|uengtid, (y dichon I&s;rael ddywedyd yn awr.)</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Llawer gwaith i'm cy&s;tuddia&s;ant o'm hie|uengctid, etto ni'm gor&s;uant.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr arddw&ycirc;r a ardda&s;ant ar fyng-hefn, [ac] a e&s;tynna&s;ant eu cwy&s;ayu yn hirion.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr Arglwydd cyfiawn a dorrodd raffau y rhai annuwiol.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y rhai a ga&s;&acirc;nt Sion g&wcirc;radwydder hwy oll, a chiliant yn &ocirc;l.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Byddant fel glaf-wellt penn tai, yr hwn a wywa cynn y tynner ef ymmaith.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r hwn ni leinw y pladur-wr ei law: na'r hwn fyddo yn rhwymo yr y&s;cubau ei fonwes.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Fel na ddywed y rhai a &acirc;nt heibio, bendith yr Arglwydd arnoch: bendithiwn chwi yn enw 'r Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="130" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxxx.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Caniad y graddau.</HEAD>
<P N="1">O'r dyfnder y gelwais arnat &ocirc; Arglwydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Arglwydd clyw fy llefain, y&s;tyrried dy glu&s;tiau wrth leferydd fyng-weddiau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Os creffi ar anwireddau Arglwydd: &ocirc; Ar|glwydd pwy a &s;aif&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Onid [y mae] gennit ti faddeuant fel i'th ofner.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Di&s;gwiliais yr Arglwydd, di&s;gwiliodd fy enaid [ef,] ac yn ei air ef y gobeithia&icirc;s.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fy enaid [&s;ydd] yn di&s;gwil am yr Ar|glwydd yn fwy nag y m&acirc;e y boreu wil-w&ycirc;r yn gwilied am y boreu.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Di&s;gwilied I&s;rael am yr Arglwydd o herwydd [y mae] trugaredd gyd a'r Arglwydd, ac aml ymwared ganddo.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a wareda I&s;rael oddi wrth ei holl anwiredd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="131" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. cxxxj.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Caniad y graddau o'r eiddo Dafydd.</HEAD>
<P N="1">O Arglwydd nid ymchwyddodd fyng-ha|lon, ac nid ymdderchafodd fy llygaid.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ni rodiais ychwaith mewn pethau rhy fawr, a rhy ryfedd i mi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Eithr go&s;odais, a go&s;t&ecirc;gais fy enaid fel vn wedi ei ddiddyfnu oddi wrth ei fam&lpunctel; fy enaid &s;ydd ynof fel vn wedi ei ddiddyfnu.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Di&s;gwilied I&s;rael wrth yr Arglwydd o'r pryd hyn hyd yn dragywydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="132" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxxxii.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Caniad y graddau.</HEAD>
<P N="1">_O Arglwydd cofia Ddafydd ai holl flinder.<NOTE PLACE="marg">Boreuol weddi.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y modd y tyngodd efe wrth yr Arglwydd, [ac] yr addu|nodd i rymmus [Dduw] Iacob, [gan ddywedyd:]</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Nid &acirc;f i fewn pabell fy nh&ycirc;, ni ddring|af ar erchwyn fyng-wely,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ni roddaf gw&s;c i'm llygaid, na hun i'm amrantau:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Hyd oni chaffwyf le i'r Arglwydd: [fef] pre&s;&s;wylfod i rymmus [Dduw] Iacob.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Wele clyw&s;om am dani yn Ephrata: caw&s;om hi ym meu&s;ydd y coed.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Awn iw bebyll ef, ymgrymmwn o flaen ei faingc draed ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cyfot Arglwydd i'th orphywy&s;fa, ti ag Arch dy gadernid.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwi&s;ced dy offeiriaid gyfiawnder: a gor|foledded dy &s;ainct.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Er mwyn Dafydd dy w&acirc;s na wrthot wyneb dy eneiniog.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Tyngodd yr Arglwydd wirionedd i Ddafydd, ni thr&ycirc; efe oddi wrth hynny: o ffrwyth dy groth y go&s;odaf ar dy or&s;edd-faingc.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Os ceidw dy feibion fyng-hyfammod a'm te&s;tiolaeth: eu meibion hwythau yn dragy|wydd a ei&s;teddant ar dy or&s;edd-faingc.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys dewi&s;odd yr Arglwydd Sion, [ac ai] dymunodd yn drigfa iddo ei hun [gan ddywedyd,]</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Dymma fyng-orphywy&s;&s;a yn dragy|wydd: ymma y trigaf canys chwennychais hi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gan fendithio y bendithiaf ei llynniaeth, [ac] mi a ddiwallaf ei thlodion &acirc; bara.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ei hoffeiriaid hefyd a wi&s;caf ag iechyd|wriaeth: ai &s;ainct dann ganu a ganant.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y paraf i gorn Dafydd flaguro:
<PB REF="261">[canys] darparais lu&s;ern i'm heneiniog.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ei elynnion ef a wi&s;cafi &acirc; chywilydd, arno yntef y blodeua ei goron.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="133" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxxxiij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Caniad y graddau o'r eiddo Dafydd.</HEAD>
<P N="1">VVEle mor ddaionus, ac mor hyfryd [yw] trigo o frodyr yng-hyd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> [Y mae] fel olew gwerthfawr ar y penn yn de&s;cyn ar h&ycirc;d y farf, &s;ef barf Aaron: yr hwn [oedd] yn de&s;cyn ar hyd ymyl ei wi&s;coedd ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> [Ac] fel gwlith Hermon yr hwn &s;ydd yn de&s;cyn ar fynydd Sion: canys yno y gorchy|mynnodd yr Arglwydd y fendith [a'r] bywyd yn dragywydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="134" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxxxiiij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Caniad y graddau.</HEAD>
<P N="1">VVEle holl wei&s;ion yr Arglwydd ben|dithiwch yr Arglwydd: y rhai ydych yn &s;efyll yn nh&ycirc; 'r Arglwydd y n&ocirc;s [&s;ef yng-hynteddoedd t&ycirc; yr Arglwydd.]</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Derchefwch eich dwylo [tu] a'r cy&s;&s;egr: a bendithiwch yr Arglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr Arglwydd yr hwn a wnaeth nefoedd, a daiar a'th fendithio di o Sion.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="135" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxxxv.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Molwch yr Arglwydd.</HEAD>
<P N="1">MOlwch enw 'r Arglwydd gwei&s;ion yr Arglwydd molwch [ef.]</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y rhai ydych yn &s;efyll yn nh&ycirc; 'r Arglw|ydd yng-hynteddoedd t&ycirc; ein Duw ni.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Molwch yr Arglwydd canys da [yw] 'r Arglwydd: cenwch iw enw canys hyfryd yw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O blegit yr Arglwydd a ddetholodd Ia|cob, [ac] I&s;rael yn bobl vnic iddo ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys mi a wn mai mawr yw 'r Arglw|ydd, a [bod] ein Harglwydd ni goruwch yr holl dduwiau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr Arglwydd a wnaeth yr hyn oll a fyn|ne yn y nefoedd, ac yn y ddaiar, yn y m&ocirc;r, ac yn yr holl ddyfnd&ecirc;rau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y mae yn codi mwgdarth o eithafoedd y ddaiar, mellt a wnaeth efe yng-hyd a'r glaw: gan ddwyn y gwynt allan oi dry&s;&s;orau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr hwn a darawodd holl gyntaf-anedic yr Aipht, yn dd&ycirc;n ac yn anifail.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Danfonodd arwyddion a rhyfeddodau i'th ganol di 'r Aipht, ar Pharao, ac ar ei holl wei&s;ion.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr hwn a darawodd genhedloedd lawer, ac a laddodd frenhinoedd cryfion:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Sehon brenin yr Amoriaid: ac Og bre|nin Ba&s;an: a holl frenhiniaethau Canaan.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac a roddodd eu t&icirc;r hwynt yn etifeddia|eth, [&s;ef] yn etifeddiaeth i I&s;rael ei bobl.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dy enw &ocirc; Arglwydd [a beru] yn dragy|wydd: dy geffadwriaeth &ocirc; Arglwydd [a fydd] o genhedlaeth i genhedlaeth.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys yr Arglwydd a farna ei bobl, ac a do&s;turia wrth ei wei&s;ion.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Delwau y cenhedloedd [ydynt] arian ac aur, gwaith dwylo d&ycirc;n.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Genau [&s;ydd] iddynt, ac ni lefarant: lly|gaid [&s;ydd] ganddynt, ac ni welant.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> [Y mae] clu&s;tiau iddynt, ac ni chlywant: nid oes ychwaith anadl yn eu genau.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Fel hwynt y mae y rhai ai gwnelont, a phob vn a ymddyriedo ynddynt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> T&ycirc; I&s;rael bendithiwch yr Arglwydd: bendithiwch yr Arglwydd t&ycirc; Aaron.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> T&ycirc; Lefi bendithiwch yr Arglwydd: y rhai a ofnwch yr Arglwydd bendithiwch yr Ar|glwydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Bendithier yr Arglwydd o Sion, yr hwn &s;ydd yn trigo yn Ieru&s;alem. Molwch yr Ar|glwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="136" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxxxvj.</HEAD>
<P N="1">_CLodforwch yr Arglwydd ca|nys da [yw,]<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi</NOTE> o herwydd ei drugaredd [&s;ydd] yn ddragy|wydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Clodforwch Dduw 'r duwiau: o blegit ei drugaredd [&s;ydd] yn dragywydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Clodforwch Arglwydd yr arglwyddi: o herwydd ei drugaredd [&s;ydd] yn dragywydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr hwn yn vnic &s;ydd yn gwneuthur rhy|feddodau: canys ei drugaredd [&s;ydd] yn dragy|wydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr hwn a wnaeth y nefoedd mewn doethi|neb: o herwydd ei drugaredd [&s;ydd] yn dragy|wydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr hwn a e&s;tynnodd y ddaiar ar y dyfroedd: o blegit ei drugaredd [&s;ydd] yn dragywydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr hwn a wnaeth oleuadau mawrion: canys ei drugaredd [&s;ydd] yn dragywydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr haul i lywodraethu 'r dydd: canys ei drugaredd [&s;ydd] yn dragywydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y lleuad, a'r &s;&ecirc;r i lywodraethu 'r nos: ca|nys ei drugaredd [&s;ydd] yn dragywydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr hwn a darawodd yr Aipht, ai chyntaf|anedic: o herwydd ei drugaredd [&s;ydd] yn dra|gywydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac a ddug I&s;rael oi my&s;c hwynt: o her|wydd ei drugaredd [&s;ydd] yn dragywydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A llaw gref, ac &acirc; braich e&s;tynnedic: o herwydd ei drugaredd [&s;ydd] yn dragywydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yr hwn a rannodd y m&ocirc;r c&ocirc;ch yn dau: o herwydd ei drugaredd [&s;ydd] yn dragywydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac a wnaeth i I&s;rael fyned trwy ei ga|nol: o herwydd ei drugaredd [&s;ydd] yn dragy|wydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac a e&s;cyttiodd Pharao ai l&ucirc; yn y m&ocirc;r c&ocirc;ch: o herwydd ei drugaredd [&s;ydd] yn dragy|wydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac a dywy&s;odd ei bobl drwy 'r anialwch:
<PB N="244" REF="261">o herwydd ei drugaredd [&s;ydd] yn dragywydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yr hwn a darawodd frenhinoedd maw|rion: o herwydd ei drugaredd [&s;ydd] yn dragy|wydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac a laddodd frenhinoedd ardderchog: o herwydd ei drugaredd [&s;ydd] yn dragywydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Sehon brenin yr Amoriaid: o herwydd ei drugaredd [&s;ydd] yn dragywydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac Og brenin Ba&s;an: o herwydd ei dru|garedd [&s;ydd] yn dragywydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac a roddodd eu t&icirc;r hwynt yn etifedia|eth: o herwydd ei drugaredd [&s;ydd] yn dragy|wydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yn etifeddiaeth i I&s;rael ei w&acirc;s: o her|wydd ei drugaredd [&s;ydd] yn dragywydd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yr hwn yn ein cy&s;tudd a'n cofiodd ni: o herwydd ei drugaredd [&s;ydd] yn dragywydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac a'n hachubodd ni oddi wrth ein gelyn|nion: o herwydd ei drugaredd [&s;ydd] yn dragy|wydd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yr hwn &s;ydd yn rhoddi ymborth i b&ocirc;b cnawd: canys ei drugaredd [&s;ydd] yn dragy|wydd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Clodforwch Dduw 'r nefoedd: canys ei drugaredd [&s;ydd] yn dragywydd.</P>
<P N="27"><HI>27 Clodforwch Arglwydd yr arglwyddi: o herwydd ei drugaredd &s;ydd yn dragywydd.</HI></P>
</DIV3>
<DIV3 N="137" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxxxvij.</HEAD>
<P N="1">VVRth afonydd Babilon yr ei&s;tedda|&s;om, ac yno 'r &wcirc;yla&s;om pan feddylia|&s;om am Sion.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ar yr helyg oi mewn y croga&s;om ein te|lynau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna pan ofynnodd y rhai a'n caethiwa|&s;ent i ni g&acirc;n a llawenydd yn ein griddfan [gan ddywedyd, cenwch i ni [rai] o ganiadau Sion:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pa fodd [eb ni] y canwn gerdd yr Ar|glwydd mewn gwlad ddieithr&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Os angofiaf di Ieru&s;alem, anghofied fy neheu-law [ganu.]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Glyned fy nhafod wrth dafiod fyng-enau oni chofiaf di: oni chodaf Ieru&s;alem yn benn llawenydd i mi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Cofia Arglwydd blant Edom yn nydd Ie|ru&s;alem: y rhai a ddywedent, dinoethwch, di|noethwch hi hyd ei &s;ylfaen.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Oh anrhaithiedic ferch Babilon, gwyn ei fyd a dalo i ti fel y telai&s;t i ninnau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwyn ei fyd, a gymmero, ac a darawo dy blant wrth y meini.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="139" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxxxviiij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm <HI>Dafydd.</HI></HEAD>
<P N="1">CLodforaf di a'm holl galon: yng-&wcirc;ydd y duwiau y canaf it.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ymgrymmaf tu a'th deml &s;anctaidd: a chlodforaf dy enw am dy drugaredd a'th wirio|nedd: o blegit ti a fawrheai&s;t dy enw [a'th] air vwchlaw p&ocirc;b [dim.]</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y dydd y gelwais [arnat] i'm gwrande|wai&s;t: [a] chadarnheai&s;t nerth yn fy enaid.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Holl frenhinoedd y ddaiar a'th glodforant di &ocirc; Arglwydd: canys clyw&s;ant eiriau dy enau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canant hefyd a'm ffyrdd yr Arglwydd: canys mawr yw gogoniant yr Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O herwydd vchel yw 'r Arglwydd, ac efe a edrych ar yr i&s;&s;el, a'r balch a edwyn efe o hir|bell.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pe rhodiwn yng-hanol cyfyngder, ti a'm bywhauit: e&s;tynnit dy law yn erbyn digofaint fyng-elynnion: a'th ddeheulaw a'm hachube.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr Arglwydd a gyflawna [ei drugaredd] &acirc; mi: dy drugaredd Arglwydd [&s;ydd] yn dra|gywydd: nac e&s;ceulu&s;a waith dy ddwylo.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="139" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxxxix.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd P&s;alm Dafydd.</HEAD>
<P N="1">_ARglwydd chwiliai&s;t,<NOTE PLACE="marg">Boreuol weddi.</NOTE> ac adna|buo&s;t fi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ti a adwaeno&s;t fy ei&s;te|ddiad, a'm cyfodiad: dealli fy meddwl ym mhell o'r blaen.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Amgylchynai&s;t fy llwybr a'm gorweddfa: ac y&s;pys wyt yn fy holl ffyrdd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys nid [oes] air ar fy nhafod, ond wele Arglwydd ti ai g&wcirc;yddo&s;t oll.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Lluniai&s;t fi yn &ocirc;l, ac ym mlaen: a go&s;o|dai&s;t dy law arnaf.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> [Dymma] &wcirc;ybodaeth ry ddirgel i mi: v|chel yw, ni fedraf oddi wrthi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> I ba le 'r &acirc;f oddi wrth dy y&s;pryd&lpunctel; ac i ba le y ffoaf o'th &wcirc;ydd&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Os dringaf i'r nefoedd yno y [byddi] di: os gorweddaf yn vffern wele di [yno].</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yno pe cymmerwn adenydd y wawr [a phe trigwn yn eithafoedd y m&ocirc;r:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna hefyd i'm tywy&s;e dy law, ac i'm cynhalie dy ddeheu-law.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pe dywedwn, etto tywyllwch a'm cuddia: yna [y bydde] y nos yn oleuni o'm hamgylch.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ni thywylla y tywyllwch rhagot ti, ond y n&ocirc;s a oleua fel dydd: vn ffunyd [fydd] ty|wyllwch a goleuni [i ti.]</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys ti a feddiannai&s;t fy arennau, to|ai&s;t fi yng-hroth fy mam.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Clodforaf dydi canys ofnadwy, a rhy|fedd i'm gwnaed: rhyfedd [yw] dy weithredo|edd, a'm henaid a &wcirc;yr [hynny] yn dda.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ni chuddiwyd fy e&s;cyrn oddi wrthit, er fyng-wneuthur yn ddirgel, a'm llunio yn i&s;&s;el|der yn ddaiar.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dy lygaid a wel&s;ant fy annelwig ddef|nydd, ac yn dy lyfr di yr &s;crifennwyd hwynt oll y dydd y lluniwyd hwynt, pan nad oedd yr vn o honynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am hynny mor werth-fawr yw dy gyng|horau gennif &ocirc; Dduw&lpunctel; mor fawr yw eu &s;win hwynt&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> [Pe] cyfrifwn hwynt, amlach fyddent na'r tywod: [pan] ddeffroiwyf, gyd &acirc; thi 'r [ydwyfi] yn wa&s;tad.</P>
<PB REF="262">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="244" REF="262">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="263">
<P N="19"><HI>19</HI> O Dduw na leddit yr annuwiol, a'r gw&ycirc;r gwaedlyd, [wrth y rhai y dywedais] cili|wch oddi wrthif.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y rhai a ddywedant &s;celerder am danat, dy elynnion a gymmera&s;ant [dy enw] yn ofer.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Onid c&acirc;s gennif &ocirc; Arglwydd dy ga&s;ei|on di&lpunctel; a ffiaidd gennif y rhai a gyfodant i'th erbyn&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A ch&acirc;s cyfiawn y ca&s;ehais hwynt: [fel pe] byddent i mi yn elynnion.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Chwilia fi &ocirc; Dduw, a g&wcirc;ybydd fyng-halon: prawf fi, a g&wcirc;ybydd fy meddyliau.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A gw&ecirc;l, a oes ffordd annuwiol gennif: a thywys fi yn ffordd tragywyddoldeb.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="140" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxl.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">At y pen-cerdd, P&s;alm Dafydd.</HEAD>
<P N="1">GWaret fi &ocirc; Arglwydd oddi wrth y dyn|nion drwg, cadw fi rhag y gw&ycirc;r traws.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y rhai ydynt yn bwriadu drygioni yn [eu] calon: [ac] yn ymga&s;clu beunydd [i] ryfel.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Golymma&s;ant eu tafodau fel &s;arph: gw|enwyn a&s;p &s;ydd tann eu gwefu&s;au. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cadw fi &ocirc; Arglwydd o ddwylo 'r annu|wiol, [a] chadw fi rhag y gw&ycirc;r traws: y rhai a fwriada&s;ant fachellu fy nhraed.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y beilchion a guddia&s;ant faglau i mi, ac a e&s;tynna&s;ant rwyd [wrth] dannau ar ymmyl y llwybrau: go&s;oda&s;ant hoenynnau ar fy medr. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="6"><HI>6</HI> Dywedais wrth yr Arglwydd, fy Nuw ydwyt ti, clyw &ocirc; Arglwydd lef fyng-weddiau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Arglwydd Dduw nerth fy iechydwriaeth gorchguddiai&s;t fy mhenn yn nydd brwydr.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Na chaniadh&acirc; Arglwydd ddymuniad yr annuwiol: na chwpla eu drwg feddwl [rhag] eu balchio hwynt. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y pennaf a'm hangylchyno, blinder eu gwefu&s;au ai t&ocirc;a hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Syrthied marwor arnynt, a bwried efe hwynt yn t&acirc;n: [ac] mewn ceu-ffo&s;ydd fel na chyfodant.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> D&ycirc;n &s;iaradus ni wa&s;tateuir ar y ddaiar: drwg a h&ecirc;la y g&wcirc;r traws iw dde&s;truw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gwn y dial yr Arglwydd y truan, ac y barna efe y tlodion.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y cyfiawn yn ddiau a glodforant dy enw di: y rhai iniawn a drigant ger dy fron di.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="141" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxlj.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm Dafydd.</HEAD>
<P N="1">ARglwydd gelwais arnat: bry&s;&s;ia attaf: clyw fy llais pan lefwyf arnat.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cyfeirier fyng-weddi i'th &wcirc;ydd di [fel] arogldarth, [a] derchafiad fy nwylo [fel] off|rwm prydnhawnol.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Go&s;ot Arglwydd gadwriaeth o flaen fyng-enau: cadw ddrws fyng-wefu&s;au.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Na o&s;twng fyng-halon at ddim drwg i ddychymmygu dychymmygion mewn drygio|ni gyd a'r gw&ycirc;r a weithredant anwiredd: ac na ad ti i mi fwyta oi danteithion hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Cured y cyfiawn fi yn garedig, a cherydded fi: [ond] na thorred [eu] holew, pennaf [hwynt] fy mhen: canys fyng-weddi [fydd] etto yn erbyn eu drygioni hwynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Tafler eu barn-w&ycirc;r i lawr mewn lleoedd carregoc, fel y clywant fyng-eiriau, canys me|lus ydynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y mae ein he&s;cyrn ar wa&s;car ar fin y bedd, megis [vn] yn torri, neu yn cymmynu [coed] ar y ddaiar.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr arnat ti &ocirc; Arglwydd Dduw [yr edrych] fy llygaid: ynot ti y gobeithiais, na fw|rw fy enaid allan.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Cadw fi rhag y fagl a o&s;oda&s;ant i mi: a hoenynnau gweithred-w&ycirc;r anwiredd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Cyd-gwymped y rhai annuwiol yn eu rhwydau eu hun, hyd onid elwyfi heibio.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="142" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxlij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Athrawiaeth Dafydd <HI>ai</HI> weddi pan oedd efe yn yr ogof.</HEAD>
<P N="1">_GWaeddais a'm llef ar yr Ar|glwydd:<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi.</NOTE> a'm llef yr ymbili|ais a'r Arglwydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Tywelltais fy myfyrdod oi flaen ef: a mynegais fyng|hy&s;tudd ger ei fron ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pan ofidiodd fy y&s;pryd o'm mewn, tithe a adwaenit fy llwybr, yn y ffordd y rhodiwn y cuddia&s;ant i mi fagl.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Edrychais ar y tu dehau, ac wele, ac nid [oedd] gydnabod gennif: pallodd nodded i mi, nid [oedd neb] yn ymofyn a'm fy enaid.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Llefais arnat &ocirc; Arglwydd, [a] dywedais, ti [yw] fyng-obaith, a'm rhann, yn nh&icirc;r y rhai byw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y&s;tyr wrth fyng-waedd, canys truan iawn ydwyf: gwaret fi oddi wrth fy erlid-w&ycirc;r canys tr&ecirc;ch ydynt n&acirc; mi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> D&wcirc;g fy enaid allan o garchar i foliannu dy enw: y rhai cyfiawn a'm cylchynant pan fyddech d&acirc; wrthif.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="143" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxliij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm Dafydd.</HEAD>
<P N="1">ARglwydd clyw fyng-weddi, a gwrando ar fy nei&s;yfiad: erglyw fi er mwyn dy wi|rionedd, a'th gyfiawnder.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac na ddos i gyfraith a'th w&acirc;s, o herwydd ni chyfiawnheuir neb byw ger dy fron di.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys y gelyn a erlidiodd fy enaid, curodd efe fy enaid i lawr, a gwnaeth i mi drigo mewn tywyllwch, fel y rhai a fua&s;ent feirw er y&s;talm.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna 'r ymofidiodd fy y&s;pryd o'm mewn: [ac] y &s;ynnodd fyng-halon ynof.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Cofiais [er hynny] y dyddiau gynt, my|fyrriais ar dy holl waith: ac yng-weithredo|edd dy ddwylo y myfyrriaf.</P>
<PB N="245" REF="263">
<P N="6"><HI>6</HI> Lledais fy nwylaw attat: fy enaid fel tir &s;ychedic [&s;ydd yn hiraethu] am danat.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Oh Arglwydd gwrando fi yn ebrwydd: pallodd fy y&s;pryd, na chuddia dy wyneb oddi wr|thif, rhag fy mod yn gyffelyb i'r rhai a dde&s;cyn|nant i'r pwll.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> P&acirc;r i mi glywed dy drugaredd yn foreu: o herwydd ynot ti y gobeithiais, par di i mi &wcirc;y|bod pa ffordd y rhodiaf, o blegit attat ti y der|chefais fy enaid.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwaret fi oddi wrth fyng-elynnion &ocirc; Ar|glwydd: [canys] gyd &acirc; thi 'r ymguddiais.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dy&s;c i mi wneuthur dy ewyllys di: ca|nys ti [ydwyt] fy Nuw: tywy&s;ed dy Y&s;pryd daionus fi i dir yr iniondeb.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Bywh&acirc; fi &ocirc; Arglwydd er mwyn dy enw, dwg fy enaid allan o ing er mwyn dy gyfiawn|der.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac er dy drugaredd dini&s;tria fyng-elyn|nion, a difetha holl wrthwyneb-w&ycirc;r fy enaid: o blegit dy w&acirc;s di ydwyfi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="144" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxliiii.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">P&s;alm Dafydd.</HEAD>
<P N="1">_BEndigedic [fyddo] 'r Arglw|ydd fy nerth,<NOTE PLACE="marg">Boreuol weddi.</NOTE> yr hwn &s;ydd yn dy&s;cu fy nwylo i ymladd, a'm by&s;&s;edd i ryfela.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fy nhrugaredd a'm ham|ddeffynfa, fy nh&wcirc;r, a'm gwa|redudd, fy amddeffynnud [yw efe,] ac ynddo y gobeithiais: yr hwn &s;ydd yn daro&s;twng fy mhobl canaf.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Arglwydd beth [yw] d&ycirc;n, pan gydnaby|ddit ef&lpunctel; [neu] fab d&ycirc;n pan wnaeit gyfrif o ho|naw&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dyn &s;ydd debyg i wagedd, fel cy&s;cod y mae ei ddyddiau yn myned heibio.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Arglwydd go&s;twng dy nefoedd a de&s;cyn, cyffwrdd a'r mynyddoedd a mygant.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gwna fellt, a gwa&s;car hwynt, gyrr dy &s;ae|thau a difa hwynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Anfon dy law oddi vchod, achub, a gwaret fi o ddyfroedd mawrion, [&s;ef] o law plant e|&s;tron.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y rhai y llefarodd eu genau wagedd, ac [y mae] eu deheu-law yn ddeheu-law ffal&s;ter.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canaf i ti &ocirc; Dduw ganiad newydd, ar y nabl, [a'r] deccant y canaf i ti.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Efe &s;ydd yn rhoddi iechydwriaeth i fren|hinoedd, ac yn gwaredu Dafydd ei w&acirc;s oddi wrth gleddyf niweidiol.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Achub fi, a gwaret fi o law meibion e|&s;tron, y rhai y llefarodd eu genau am wagedd, ac y mae eu deheu-law yn ddeheu-law ffal&s;ter.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fel [y byddo] ein meibion fel plan-w&ycirc;dd yn tyfu oi hieuengctid, a'n merched fel congl|faen nadd yn adailadaeth teml.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> [Fel y byddo] ein conglau yn llawn [ac] yn aml o amryw bethau, a'n defaid yn dwyn miloedd, a myrddiwn yn ein heolydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'n h&ycirc;chen yn gryfion i lafurio, heb na rhuthro i mewn na myned allan, na gwaedd yn ein heolydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gwyn ei fyd y bobl [y mae] felly iddynt, gwyn ei fyd y bobl y [mae] 'r Arglwydd yn Dduw iddynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="145" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxlv.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Clodforedd Dafydd.</HEAD>
<P N="1">DErchafaf dy di fy Nuw [a'm] Brenin: a bendithiaf dy enw byth, ac yn dragywydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Beunydd i'th fendithiaf, a'th enw a folaf byth, ac yn dragywydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Mawr [yw 'r] Arglwydd, a chanmolad|wy iawn: ac ar ei fawredd nid [oes] ddiben.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cenhedlaeth wrth genhedlaeth a fawl dy weithredoedd, ac a fynegant dy gadernid.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ardderchawgrwydd gogoniant dy fawl a'th bethau rhyfedd a fefyrriaf.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Traethant hwy gadernid dy [weithredo|edd] ofnadwy: mynegaf inne dy fawredd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Coffadwriaeth amlder dy ddaioni a drae|thant: a'th gyfiawnder a ddadcanant.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gra&s;lawn, a thrugarog [yw 'r] Arglw|ydd: hwyrfrydic [i] ddig, a mawr [ei] druga|redd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Daionus [yw 'r] Arglwydd i bawb: ai drugaredd [&s;ydd] ar ei holl weithredoedd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dy holl weithredoedd di a'th glodforant &ocirc; Arglwydd: a'th &s;ainct a'th fendithiant.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dywedant am ogoniant dy frenhinia|eth: a thraethant dy gadernid,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> I beri i feibion dynnion adnabod ei ga|dernid ef: a gogoniant ardderchawgrwydd ei frenhiniaeth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dy frenhiniaeth di [&s;ydd] frenhiniaeth dragywyddol: a'th lywodraeth [a beru] yn oes oe&s;oedd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr Arglwydd &s;ydd yn cynnal y rhai oll a &s;yrthiant: ac &s;ydd yn codi pawb a ddaro&s;tyng|wyd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Llygaid pawb a ddi&s;gwiliant wrthit, ac yr ydwyt yn rhoddi eu bwyd iddynt yn ei bryd:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gan agorid dy law, a diwallu pob peth byw [a'th] ewyllys da.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Cyfiawn [yw 'r] Arglwydd yn ei holl ffyrdd: a &s;anctaidd yn ei holl weithredoedd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Agos [yw 'r] Arglwydd i'r rhai oll a al|want arno: [&s;ef] i'r holl rai a alwant arno mewn gwirionedd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Efe a wnaiff ewyllys y rhai ai hofnant: gwrendu hefyd eu llefain, ac ai hachub hwynt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr Arglwydd &s;ydd yn cadw pawb ai ca|rant ef, a'r holl rai annuwiol a ddifetha efe.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Traethed fyng-enau foliant yr Arglw|ydd: a bendithied pob cnawd ei enw &s;anctaidd ef byth ac yn dragywydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="146" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxlvj.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Molwch yr Arglwydd.</HEAD>
<PB REF="264">
<P N="1">FY enaid mola di 'r Arglwydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Molaf yr Arglwydd yn fy myw: ca|naf i'm Duw tra fyddwyf.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Na hyderwch ar dywy&s;ogion [nac] ar fab dyn, yr hwn nid [oes] iechydwriaeth gan|ddo.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ei anadl a aiff allan, efe a ddychwel iw odaiar: y dydd hwnnw y derfydd am ei [holl] amcannion ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gwyn ei fyd yr hwn [y mae] Duw Iacob yn gymmorth iddo: [ac y &s;ydd] ai obaith yn yr Arglwydd ei Dduw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr hwn a wnaeth nefoedd, a daiar, y m&ocirc;r a'r hyn oll [&s;ydd] ynddynt: yr hwn &s;ydd yn cadw [ei] wirionedd yn dragywydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr hwn &s;ydd yn gwneuthur barn i'r rhai gorthrymmedic, [ac] yn rhoddi bara i'r newy|noc: yr Arglwydd &s;ydd yn gollwng carcharor|rion yn rhydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr Arglwydd &s;ydd yn agoryd [llygaid] y deillion, yr Arglwydd &s;ydd yn codi y rhai a dda|ro&s;tyngwyd: yr Arglwydd &s;ydd yn hoffi y rhai cyfiawn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr Arglwydd &s;ydd yn cadw y dieithriaid, efe a gynnal yr ymddifad a'r weddw: ac a ddry&s;|&s;a ffordd y rhai annuwiol.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr Arglwydd a deyrna&s;a byth: dy Dduw di Sion [fydd] dros genhedlaeth a chen|hedlaeth. Molwch yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="147" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxlvij.</HEAD>
<P N="1">_MOlwch yr Arglwydd,<NOTE PLACE="marg">Prydnhaw|nol weddi.</NOTE> canys da [yw] canu i'n Duw ni: o herwydd hyfryd yw, [&icirc;e] pryd|ferth yw mawl.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr Arglwydd &s;ydd yn a|dailadu Ieru&s;alem, efe a ga&s;cl wa&s;caredigion I&s;rael.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr hwn &s;ydd yn iachau y rhai briwedic o galon, ac yn rhwymo eu doluriau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y mae efe yn rhifo rhifedi y &s;&ecirc;r, geilw hwynt oll wrth eu henwau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Mawr [yw] ein Harglwydd, ac aml ei nerth, anneirif [yw] ei ddoethineb.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr Arglwydd &s;ydd yn cynnal trueniaid, gan o&s;twng y rhai annuwiol hyd lawr.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Cenwch i'r Arglwydd mewn clodforedd: cenwch i'n Duw a'r delyn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr hwn &s;ydd yn toi y nefoedd &acirc; chwmy|lau: [ac] yn paratoi glaw i'r ddaiar: gan beri i'r gwellt dyfu ar y mynyddoedd [a lly&s;iau i wa|&s;anaeth d&ycirc;n.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr hwn &s;ydd yn rhoddi i'r anifail ei borthi|ant: [ac] i gywion y gig-fran pan lefant.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Nid oes ewyllys ganddo yn nerth march: ac nid ymhoffa efe yn y&s;ceiriau g&wcirc;r.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yr Arglwydd &s;ydd yn hoffi y rhai ai hof|nant ef: [&s;ef] y rhai a ddi&s;gwiliant wrth ei dru|garedd ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ieru&s;alem mola di 'r Arglwydd, Sion molianna dy Dduw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O herwydd efe a gadarnhaodd farrau dy byrth, ac a fendithiodd dy blant o'th fewn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr hwn &s;ydd yn go&s;od dy fro yn heddy|chol, [ac] a'th ddiwalla di &acirc; bra&s;ter gwenith.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yr hwn &s;ydd yn anfon ei orchymyn [ar] y ddaiar: ai air a r&ecirc;d yn dra buan.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yr hwn &s;ydd yn roddi eira fel gwl&acirc;n: [ac] a d&acirc;na rew fel lludw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yr hwn &s;ydd yn bwrw i&acirc; fel tammeidi|au, pwy &acirc; erys gan ei oerni ef&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Efe a enfyn ei air, ac ai tawdd hwynt, ai wynt y chwyth efe, a'r dyfroedd a lifant.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y mae efe yn mynegu ei eiriau i Iacob: ei ddeddfau ai farnedigaethau i I&s;rael.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ni wnaeth efe felly ag vn genedl: ac nid adnabuant farnedigaethau ['r Arglwydd.] Molwch yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="148" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxlviij.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Molwch yr Arglwydd.</HEAD>
<P N="1">MOlwch yr Arglwydd o'r nefoedd: mol|wch ef yn yr vchelder.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Molwch ef ei holl angelion ef: molwch ef ei holl luoedd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Molwch ef haul a lleuad: molwch ef yr holl &s;&ecirc;r [a] goleuni.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Molwch ef nef y nefoedd: a'r dyfroedd y rhai [ydych] oddi ar y nefoedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Molant enw 'r Arglwydd: o herwydd [e|fe a ddywedodd y gair, a hwynt a wnaed,] efe a orchymynnodd, a hwynt a greuwyd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A gwnaeth iddynt barhau byth yn dragy|wydd: go&s;ododd ddeddf, ac nis tro&s;&s;eddir hi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Molwch yr Arglwydd a'r y ddaiar, y drei|giau a'r holl ddyfnderau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> T&acirc;n a chenlly&s;c, eira, a tharth: [a] gwynt y&s;tormus yn gwneuthur ei air ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y mynyddoedd a'r brynnau oll, y coed ffrwythlawn a'r holl cedr-w&ycirc;dd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y bwy&s;t-filod, a phob anifail: yr ymlu&s;|ciaid, ac adar a&s;celloc.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Brenhinoedd y ddaiar a'r holl bobloedd, tywy&s;ogion a holl farnw&ycirc;r y byd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gw&ycirc;r ieuaingc a gweryfon hefyd: he|naf-gw&ycirc;r a llangciau:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Molant enw 'r Arglwydd: o herwydd ei enw ef yn vnic &s;ydd dderchafadwy: ei ardder|chawgrwydd ef [&s;ydd] vwch law daiar a ne|foedd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe &s;ydd yn derchafu corn ei bobl, yn foliant iw holl &s;ainct [&s;ef] i felbion I&s;rael pobl agos iddo. Molwch yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="149" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cxlix.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Molwch yr Arglwydd.</HEAD>
<P N="1">CEnwch i'r Arglwydd ganiad newydd: [bydded] ei foliant ef yng-hynnulleidfa y &s;ainct.</P>
<PB N="246" REF="264">
<P N="2"><HI>2</HI> Llawenhaed I&s;rael yn yr hwn ai gwna|eth: gorfoledded meibion Sion yn eu brenin.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Molant ei enw ef ar y dawns: canant iddo ar dympan a thelyn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O herwydd hoffodd yr Arglwydd ei bobl: efe a brydfertha y rhai llednais ag iechydwri|aeth.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gorfoledded y &s;ainct mewn gogoniant: a ch&acirc;nant yn eu gwelau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> [Bydded] ardderchog weithredoedd Duw yn eu genau: a chleddyf [dau] finioc yn eu dwy|lo,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> I beri dial ar genhedloedd, a cho&s;b ar bo|bloedd:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> I rwymo eu brenhinoedd &acirc; chadwynau: ai pendefigion &acirc; gefynnau heirn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> I wneuthur arnynt farn &s;crifennedic: yr ardderchawgrwydd hyn fydd iw holl &s;ainct ef, Molwch yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="150" TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;alm. cl.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Molwch yr Arglwydd.</HEAD>
<P N="1">MOlwch Dduw yn ei &s;ancteiddrwydd: molwch ef yn ffurfafen ei nerth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Molwch ef yn ei gadernid: molwch ef yn &ocirc;l amlder ei fawredd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Molwch ef &acirc; llais vdcorn: molwch ef &acirc; nabl, ac &acirc; thelyn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Molwch ef &acirc; thympan, ac &acirc; dawns: mo|lwch ef &acirc; thannau, ac ag organ.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Molwch ef &acirc; &s;ymbalau &s;oniarus: mo|lwch ef &acirc; &s;ymbalau llafar.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pob [perchen] anadl molianned yr Ar|glwydd. Molwch yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn P&s;almau Dafydd.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Proverbs" TYPE="book">
<HEAD>&leaf; Diharebion Salomon.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Ffrwyth gair Duw, ai ofn, 10 Mor enbyd yw cydtuno a'r drygionus, 20 A dirmygu doethineb.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_DIharebion Salomon fab Dafydd brenin I&s;|rael,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> I ddy&s;cu doethi|neb, ac addy&s;c, i dde|all geiriau &s;ynhwy|rol.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> I gymmeryd De|hallus athrawiaeth, cyfiawnder, a barn, ac ini|ondeb.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> I roi callineb i'r anghall, ag i'r bachgen|nyn &wcirc;ybodaeth, a &s;ynnwyr.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y doeth a wrendu, ac a chwanega ei athra|wiaeth, a'r deallgar a ddaw i bwyll,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> I ddeall parabl ai ddeongl, geiriau 'r doe|thion ai dammegion.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ofn yr Arglwydd yw dechreuad gwybo|daeth: ffoliaid a ddiy&s;tyrant ddoethineb, ac a|ddy&s;c.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Fy mab gwrando addy&s;c dy d&acirc;d, ac nac ymado &acirc; chyfraith dy f&acirc;m.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys cynnydd gr&acirc;s a fyddant hwy i'th ben, a chadwyn i'th wddf di.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fy mab os pechaduriaid a'th dd&ecirc;nant, na chydtuna &acirc; hwynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Os dywedant, tyret gyd &acirc; ni, cynllwynwn am waed, nyni a ymguddiwn yn erbyn y gwiri|on yn ddiachos:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Nyni ai llyngcwn hwy yn fyw fel y bedd, ac yn gyfan fel rhai yn de&s;cynn i'r pydew:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Nyni a gawn b&ocirc;b cyfoeth gwerth-fawr, nyni a lawnwn ein teiau ag y&s;pail:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> B&wcirc;rw dy goel-bren yn ein my&s;c, bydded vn pwrs i ni oll:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Fy mab na rodia yn y ffordd gyd &acirc; hw|ynt, attal dy droed rhag eu llwybr hwy.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys eu traed a redant i ddrygioni, ac a bry&s;urant i dywallt gwaed.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gwaith ofer yw t&acirc;nu rhwyd yng-olwg p&ocirc;b perchen aden:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Felly y maent hwy yn cynllwyn am eu gwaed hwynt: am eu henioes hwynt y maent yn llechu.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Dymma lwybrau y rhai oll a ydynt chwannog i olud, [golud] &acirc; ddwg enioes ei pherchennogion.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Doethineb &s;ydd yn gweiddi oddi allan
<PB REF="265">y mae hi yn llefain yn yr heolydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y mae hi yn galw mewn lleoedd vchel, mewn tyrfau yn nry&s;au y pyrth, ym [mhob] di|nas y mae hi yn traethu ei hymadroddion.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pa h&ycirc;d chwi ynfydion y cerwch chwi yn|fydrwydd&lpunctel; a pha h&ycirc;d &ocirc; watwarw&ycirc;r y bydd hoff gennych watwariaeth? a pha h&ycirc;d y ca&s;&acirc; ffoliaid &wcirc;ybodaeth&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Dychwelwch at fyng-ho&s;pedigaeth, we|le mi a dywalltaf fy y&s;pryd i chwi, fyng-eiriau a ddango&s;af i chwi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yn gymmeint ac i mi eich gwahodd, a chwithau yn necau o ddyfod, i mi y&s;tynn fy llaw oddi wrthif, a neb heb droi attafi:</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Onid bod pawb yn tynnu yn &ocirc;l eu cef|nau oddi wrth fy holl gyngor i, heb fod yn fod|lon i'm co&s;pedigaeth:</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Minne hefyd a chwarddaf yn eich dia|ledd chwi, mi a e&s;cydwaf fy mhen, pan &s;yrthio arnoch yr hyn yr ydych yn ei ofni.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Pan &s;yrthio yr hyn yr ydych yn ei ofni ar|noch megis de&s;truw di&s;ymmwth, a phan ne&s;ao eich dialedd attoch megis tro-wynt, pan ruthro arnoch wa&s;cfa a chaledi:</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna y galwant arnaf, ond ni wranda|waf, yn foreu i'm cei&s;iant, ond ni'm caant.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Canys c&acirc;s fu ganddynt &wcirc;ybodaeth, ac ofn yr Arglwydd ni ddewi&s;a&s;ant.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ni chymmerent ddim o'm cyngor i, ond dirmygu fy holl go&s;pedigaeth.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac am hynny hwy a g&acirc;nt fwyta ffrwyth eu ffordd eu hunain, ai llenwi ai cynghorion eu hunain.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Canys e&s;mwythtra y rhai anghall ai lladd hwy: a llwyddiant y rhai ff&ocirc;l ai difetha hwynt.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Er hynny y &s;awl a wrandawo arnafi a gaiff aros yn ddiogel, ac a gaiff lonyddwch oddi wrth fraw drwg.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn rhoddi doethineb yr hon &s;ydd yn dy&s;cu ofni Duw, 10 Ac yn cadw oddi wrth ddrygioni.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FY mab os derbynni di fyng-eiriau, ac os cuddi fyng-orchymynnion gyd &acirc; thi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Os peri i'th glu&s;tiau wrando ar ddoethi|neb, os gogwyddi dy galon at ddeall:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac hefyd os gelwi ar &ocirc;l g&wcirc;ybodaeth, os llefi am ddeall,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Os chwili am dani f&ecirc;l am arian, os cloddi am dani fel am dry&s;&s;orau,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y cei ddeall ofn yr Arglwydd, ac y cei &wcirc;ybodaeth o Duw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys yr Arglwydd pie rhoi doethineb, allan oi enau ef y mae g&wcirc;ybodaeth a deall [yn dyfod.]</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y mae ganddo ef yng-hadw i'r rhai ini|awn iechydwriaeth: tarian yw efe i'r &s;awl a ro|diant yn ddiragrith.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y mae efe yn cadw ffordd ei &s;ainct, fel y gallant gadw llwybrau barn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y cei di ddeall cyfiawnder, a barn, ac iniondeb, a phob llwybr daionus.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pan ddelo doethineb i mewn i'th galon, a phan fyddo hyfryd gan dy enaid &wcirc;ybodaeth,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna cyngor a'th warche, a &s;ynwyr a'th geidw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Hi a'th achub di oddi wrth y ffordd ddrwg, ac oddi wrth y d&ycirc;n a lefar o draw&s;edd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac oddi wrth y rhai a ymadawant a'r llwybrau iniawn er mwyn rhodio mewn ffyrdd tywyll.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y rhai a ymlawenychant yn gwneuthur drwg, ac a ymddigrifant yn anwiredd y drygi|onus.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y rhai &s;ydd ai ffyrdd yn geimion, ac yn war-&s;yth yn eu llwybrau.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac yna i'th waredir oddi wrth y fenyw e|&s;tronaidd, oddi wrth y ddieithr wenieithus ei geiriau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yr hon a ymedu a llywodraeth-wr ei hie|uengctid, ac a ollwng dros gof gyfammod ei Duw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys y mae ei th&ycirc; yn g&wcirc;yro at angeu: ai llwybrau at y meirw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y rhai oll a elont i mewn atti hi ni dych|welant, ac nid ymafaelant yn ffyrdd y bywyd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Am hynny rhodia di rhyd ffordd gw&ycirc;rda, a chadw ffordd y cyfiawn.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys y gw&ycirc;r cyfiawn a bre&s;&s;wyliant y ddaiar, a'r rhai diragrith a g&acirc;nt aros ynddi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Iob. 19.17.</NOTE> Ond yr annuwolion a dorrir oddi ar y ddaiar, ar tro&s;&s;edd-w&ycirc;r a ddiwreiddir allan o ho|ni hi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyngor i wrando t&acirc;d, 5 I wa&s;anaethu Duw, 11 I dder|byn ei go&s;pedigaeth, 22 Ac i ddilyn ei air ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FY mab na ollwng fyng-hyfraith i tros gof, ond<NOTE N="*" PLACE="marg">Deu. 8.1.30.16</NOTE> cadwed dy galon di fyng-orchymyn|nion.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys hwynt a e&s;tynnant dy ddyddiau, a blynyddoedd dy fywyd a'th heddwch.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Na &acirc;d ti i drugaredd a gwirondeb yma|del &acirc; thi: cylymma hwy am dy wddf, &s;crifenna hwy ar lech dy galon.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Felly y cei di r&acirc;s, a deall da ger bron Duw, a dynnion.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gobeithia yn yr Arglwydd a'th holl ga|lon, ac nac ymddyried i'th doethineb dy h&ucirc;n.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yn dy holl ffyrdd cydnebydd di ef, ac efe a hyffordda dy lwybrau di.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Na fydd ddoeth yn dy olwg dy h&ucirc;n,<NOTE PLACE="marg">Rhuf. 12.16.</NOTE> ond ofna yr Arglwydd, a thynn ymmaeth oddi wrth ddrygioni.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Hynny a fydd iechyd i'ch fogel, a m&ecirc;r i'th e&s;cyrn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 23.19. Deut. 26.2.</NOTE> Anrhydedda yr Arglwydd a'th gyfoeth, ac a'r peth pennaf o'th holl ffrwyth:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly y llenwir dy y&s;cuboriau &acirc; digonol|deb, a'th win-wryfoedd a lenwir o w&icirc;n newydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fy mab na wrthot gerydd yr Arglwydd, ac na lae&s;a er ei go&s;pedigaeth ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Hebr. 12.5. Gweled. 3.15</NOTE> y neb a fyddo Duw yn ei garu, efe ai cerydda megis t&acirc;d ei fab annwyl.</P>
<PB N="235" REF="265">
<P N="13"><HI>13</HI> Gwyn ei fyd y d&ycirc;n a gaffo ddoethineb, a'r d&ycirc;n a ddygo ddeall allan.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys gwell yw ei mar&s;iandiaeth hi, na mar&s;iandiaeth o arian, ei chynnyrch hi &s;ydd well nag aur.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gwerthfawrocach yw hi n&acirc; gemmau, a'r holl bethau dymunol nid ydynt gyffelyb iddi hi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Hir hoedl &s;ydd yn ei llaw ddehau hi, ac yn ei llaw a&s;&s;wy y mae cyfoeth a gogoniant.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ei ffyrdd hi &s;ydd ffyrdd hyfryd, ai holl lwybrau hi ydynt lwyddiannus.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pren bywyd yw hi i'r neb a ymaflo ynddi: gwyn ei fyd ef a ddalio ei afael ynddi hi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yr Arglwydd trwy ddoethineb a &s;eili|odd y ddaiar, trwy ddeall y &s;iccrhaodd efe y ne|foedd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Drwy ei wybodaeth ef yr holltodd y dy|fnd&ecirc;rau a'r cwmylau, ac y defnynna yr wybren|nau wlith.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Fy mab, na ollwng hwynt allan o'th olwg, cadw ddoethineb, a challineb.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y byddant yn fywyd i'th enaid, ac yn r&acirc;s i'th wddf.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna y cei di rodio dy ffordd yn ddiofal, ac ni friwi dy droed.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pan orweddech, nid ofni, a'th gw&s;c fydd melys tra orweddech.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Nid rhaid it ofni [rhag] braw di&s;ym|mwth, na rhag dini&s;triad yr annuwiol pan &s;yr|thio arnynt.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys yr Arglwydd a fydd dy hyder di, ac a geidw dy droed rhag ei ddal.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Na attal ddaioni oddi wrth y rhai y by|ddo ei ei&s;ieu arnynt, pan allech ei wneuthur.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Na ddywet wrth dy gymmydog, cerdda ymmaith, a thyret am&s;er arall, y foru mi a ro|ddaf i ti [beth,] a chennyt [beth yn awr iw roddi iddo.]</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Na feddylia ddrwg yn erbyn dy gym|mydog, ac yntef yn trigo yn ddiofal yn dy y|myl.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Nac ymry&s;on &acirc; neb heb achos, oddieithr iddo wneuthur drwg i ti.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Na chenfigenna wrth &wcirc;r traws, ac na ddewis yr vn oi ffyrdd ef.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Canys ffiaidd gan yr Arglwydd y [dyn] cyndyn, ond gyd a'r rhai iniawn y mae ei gy|frinach ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Melldith yr Arglwydd &s;ydd yn-nh&ycirc; yr annuwiol, ond efe a fendithia drigfa y cyfi|awn.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Efe a watwar y gwatwarus, ond ei r&acirc;s a rydd efe i'r vfydd.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Y doethion a etifeddant anrhydedd, a gwarth [fydd] derchafiad ffyliaid.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyngor i gei&s;io doethineb 14 i ochelyd drygioni 20 ac i'n llywodraethu wrth air Duw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWrandewch y plant addy&s;c [eich] t&acirc;d, ac erglywch i ddy&s;cu deall.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys yr ydwyfi yn rhoddi i chwi addy&s;c dda, am hynny na wrthodwch fyng-hyfraith.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pan oeddwn fab fy nh&acirc;d, yn dyner, ac yn annwyl yng-olwg fy mam,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Efe a'm dy&s;ce, ac a ddywede wrthif, dalied dy galon fyng-eiriau, cadw fyng-orchymy|nnion, a thi a gei fywyd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Cais ddoethineb, cais ddeall, na &acirc;d dros gof, ac na &wcirc;yra oddi wrth eiriau fyng-enau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Na ollwng hi oddi wrthit, ac hi a'th geidw, c&acirc;r hi, ac hi a'th wared di.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Cyntaf peth yw doethineb, cais ddoethi|neb, ac vwch law dy holl gyfoeth cais ddeall.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Derchaf di hi, ac hi a'th dderchafa dithe, hi a'th ddwg di i anrhydedd, os cofleidi hi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Hi a rydd chwaneg o r&acirc;s i'th ben di, [ie] hi a rydd i ti goron gogoniant.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gwrando fy mab, a derbyn fyng-eiriau, a blynyddoedd dy fywyd a amlheuir.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yr ydwyf yn dy ddy&s;cu yn ffordd doethi|neb, ac yn dy dywys yn llwybrau cyfiawnder.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pan roddech dy gerddediad ni bydd gy|fyng, a phan redech ni &s;yrthi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ymafel mewn addy&s;c, ac na phaid, cadw hi, canys bywyd yw hi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Na ddos i ffordd yr annuwolion, ac na ro|dia ar hyd ffordd y drygionus.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> [Gochel] hi, na ddos ar hyd-ddi, cilia o|ddi wrthi hi, a dos heibio.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys ni chy&s;cant, nes gwneuthur drwg, ai cw&s;c a gollant nes iddynt gwympo [dyn.]</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys y maent yn bwyta bara annuwi|oldeb, ac yn yfed gwin trais.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> [Onid] llwybr y cyfiawn a lewyrcha, fel y llewyrch yr hwn a lewyrcha fwy-fwy hyd ganol dydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Onid ffordd y drygionus &s;ydd fel y tywy|llwch, ni &wcirc;yddant pa le y &s;yrthiant.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Fy mab gwrando ar fyng-eiriau go|g&wcirc;ydda dy glu&s;t at fy ymadroddion.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Na &acirc;d iddynt fyned ymmaith o'th olwg, cadw hwynt yng-hanol dy galon.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys bywyd ydynt i'r neb ai caffant, ac iechyd iw holl gnawd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Cadw dy galon yn dra ddiy&s;ceulys, ca|nys allan o honi y daw bywyd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Bwrw oddi wrthit enau tauog, a gwefu|&s;au trofaus ym mhell oddi wrthit.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Edryched dy lygaid ar yr iniawn, a chy|farwydded amrantau dy lygaid dy ffordd o'th flaen.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y&s;tyria lwybr dy draed, a threfna dy ffyrdd yn iniawn.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Na thro a'r y llaw ddehau, nac ar y llaw a&s;&s;wy, ond &s;ymmut dy droed oddi wrth ddrygi|oni.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyngor yn erbyn dilyn puttain.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FY mab, gwrando ar fy noethineb, a go&s;t|wng dy glu&s;t at fyng-&wcirc;ybodaeth,</P>
<PB REF="266">
<P N="2"><HI>2</HI> Fel y gellech y&s;tyrio cynghorau, a'th we|fu&s;au gadw g&wcirc;ybodaeth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys gwefu&s;au y ddieithr a ddiferant [fel] y dil mel, ai g&ecirc;nau yn llyfnach nag o|lew.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond ei diwedd hi fydd chwerw fel y wer|mod, [ac] yn llym fel cleddyf dau-finiog.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ei thraed hi a dde&s;cynnant i angeu, ai cher|ddediad a &s;ang vffern.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Rhag i ti y&s;tyrio ffordd bywyd, y &s;ymmud ei chamrau hi heb &wcirc;ybod i ti.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr awr hon yntef blant gwrandewch ar|naf fi, ac nac ymadewch &acirc; geiriau fyng-enau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cadw dy ffordd ym mhell oddi wrthi hi, ac na ne&s;&s;a at ddrws ei th&ycirc; hi,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Rhag i ti roddi dy brydferthwch i eraill, a'th flynyddoedd i'r cre&ucirc;lon.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Rhag llenwi 'r e&s;tron a'th gyfoeth di, ac i'th lafur fod yn-nh&ycirc; dieithr.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac o'r diwedd i ti duchan, wedi i'th gnawd a'th gorph gurio,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A dywedyd, pa fodd y ca&s;eais i addy&s;c&lpunctel; pa ffodd y dirmygodd fyng-halon go&s;pediga|eth&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac ni wrandewais ar lef fy athrawon, ac ni o&s;tyngais fyng-hlu&s;t i'm di&s;cawdw&ycirc;r.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Bu agos i b&ocirc;b drwg a dyfot arnafi, yng|hanol y gynnulleidfa, ar dyrfa.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yf ddwfr o'th bydew dy hun, ac o'r ffry|dau a fyddant yn rhedeg allan o'th ffynnon dy hun.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Tardded dy ffynhonnau allan, a'th ffry|dau dwfr yn yr heolydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ond byddant yn eiddo ti dy hun yn vnic, ac nid yn eiddo dieithraid gyd &acirc; thi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Bydded dy ffynnon yn fendigedic, ac ym|lawenh&acirc; gyd a gwraig dy ieuengctid.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> [Bydded fel] ewig gariadus, ac fel iwrch hawddgar i ti: g&acirc;d iw bronnau hi dy lenwi bob am&s;er, ac ymfodlona yn ei chariad hi yn oe&s;ta|dol.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Pa ham fy mab yr ymddigrifi yn y wraig ddiethr, ac y cofleidi fonwes yr hon nid yw eiddo ti?</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys ffyrdd d&ycirc;n ydynt yng-olwg yr Arglwydd, ac y mae efe yn dal ar ei holl lwy|brau ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ei anwiredd ei hun a ddeil yr annuwiol, ac efe a rwymir &acirc; rhaffau ei bechod ei hun.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Efe fydd farw o ei&s;ieu addy&s;c, ac rhag maint ei ffolineb yr aiff ar gyfeiliorn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am fachniaeth. 5 Diogi 12 cynneddf y drygio|nus 16 y chwe pheth c&acirc;s gan Dduw. 20 gair Duw. 24 a drygioni puttain.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FY mab os machniai&s;t dros dy gymmydog, [ac os] tarewai&s;t dy law [yn llaw] y diei|thr.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ti a faglwyd &acirc; geiriau dy enau, ti a ddaliwyd &acirc; geiriau dy enau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gwna hyn yr awr hon (fy mab), a gwaret dy hun gan i ti &s;yrthio i law dy gymmydog, cer|dda, ac ymo&s;twng iddo, ac ymbil a'th gymmy|dog.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Na ddyro gw&s;c i'th lygaid, na h&ucirc;n i'th am|rantau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gwaret dy hun fel yr iwrch o law [yr he|liwr,]ac fel ad&ecirc;r yn o law yr adar-wr.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Cerdda ac y morgrugyn tydi &s;egurllyd, edrych ar ei ffyrdd ef, a dy&s;c &s;ynnwyr.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Nid oes ganddo neb iw arwain, iw lywo|draethu, nac iw fei&s;troli.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> [Ac er hynny] y mae efe yn paratoi ei fwyd am&s;er haf, ac yn ca&s;clu ei lynniaeth am&s;er cyn|haiaf.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pa h&ycirc;d ddiogyn y gorweddi&lpunctel; pa br&ycirc;d y cyfodi o'th gw&s;c&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 24.33.</NOTE> Ychydig chwaneg o gy&s;cu, ychydig chwaneg o hepian, ychydig chwaneg o wa&s;cu dwylaw i gy&s;cu.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny yn y cyf-am&s;er y daw tlodi arnat fel ymdeithudd, a'th angen fel g&wcirc;r arfog.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> D&ycirc;n i'r fall, [a] g&wcirc;r anwir a rodia &acirc; genau traws.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Efe a amneidia ai lygaid, efe a fynega [eiriau] ai draed, [ac] a ddy&s;c ai fy&s;edd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y mae pob rhyw draw&s;edd yn ei galon, y mae yn dychymmyg drygioni bob am&s;er, ac yn peri cynnen.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny ei ddini&s;tr a ddaw arno: yn ddi&s;ymmwth y dryllyr ef, fel na byddo meddi|giniaeth.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y chwe pheth hyn &s;ydd g&acirc;s gan yr Ar|glwydd: ie &s;aith beth &s;ydd ffiaidd ganddo ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Llygaid beilchion, tafod celwyddog, a'r dwylo a dywalltant waed gwirion.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y galon a ddychymmygo feddyliau drwg, traed yn rhedeg yn fuan i wneuthur drwg.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ty&s;t celwyddog yn dywedyd celwydd, a'r neb a gyfodo gynnen rhwng brodyr.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Fy mab cadw orchymyn dy dad, ac nag ymado &acirc; chyfraith dy fam.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Rhwym hwynt<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 33.</NOTE> ar dy galon yn oe&s;ta|dol cylymma hwynt am dy wddf.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pan rodiech, hi a'th gyfarwydda, pan or|wedech hi a'th wilia di, pan ddeffroech, hi a g&ycirc;d ymddiddan &acirc; thi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys canwyll yw 'r gorchymyn, a go|leuni yw 'r gyfraith, a ffordd i fywyd yw co&s;|pedigaeth addy&s;c.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> I'th gadw rhag y fenyw ddrwg, a rhag gweniaeth tafod y ddieithr.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Na chwennych ei phryd yn dy galon, ac na &acirc;d ti iddi dy ddal ag amrantau ei llygaid.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> O blegit y fenyw buteinig [y d&acirc;w gwr i gardotta] tammaid o fara, a gwraig g&wcirc;r <HI>arall</HI> a hela yn &ocirc;l yr enaid gwerth-fawr.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A ddichon g&wcirc;r arwain t&acirc;n yn ei fynwes, heb lo&s;ci ei ddillad&lpunctel;</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A dichon g&wcirc;r rodio ar hyd marwor, ac heb lo&s;ci ei draed&lpunctel;</P>
<PB N="248" REF="266">
<P N="29"><HI>29</HI> Felly pwy bynnac a &ecirc;l at wraig ei gym|mydog, ac a gyffyrddo &acirc; hi ni b&ycirc;dd digerydd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ni wradwyddir lleidr yr hwn a ledrattao i ddadebru ei enaid, pan fyddo arno newyn.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ond os delir ef, rhaid iddo dalu yn &s;aith ddyblyg neu fe orfydd iddo roi cymaint oll ag a feddo efe yn ei d&ycirc;.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ond y neb a wn&ecirc;l odineb &acirc; benyw, fydd heb &s;ynnwyr, y neb ai gwn&ecirc;l a lygra ei enaid ei hun.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Clais, a gwarth a gaiff efe, ai gywilydd ni ddeleir.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Cynddaredd yw eiddigedd gwr, am hyn|ny nid erbyd efe yn nydd dial.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ni bydd ganddo bris am iawn ac ni fod|loneir ef, er rhoi rhoddion lawer.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyngor yn erbyn dichellion puttain.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FY mab cadw fyng-eiriau, a chuddia fyng-or|chymynnion gyd &acirc; thi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cadw fyng-orchymynnion, a byw fyddi, a'm cyfraith fel cannwyll dy lygaid.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Rhwyma hwynt yng-hylch dy fy&s;edd, ac &s;crifenna hwynt ar lech dy galon.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dywet wrth ddoethineb, fy chawer wyt ti, a galw &wcirc;ybodaeth yn g&acirc;res.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fel i'th gadwer oddi wrth y wraig ddi|eithr, a rhag y fenyw a'r ymadrodd gweniei|thus.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys a mi yn ffene&s;tr fy nh&ycirc;, mi a edry|chais drwy fy ffene&s;tr.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac mi a welais ym my&s;c y ffyliaid [ie] mi a ganf&ucirc;m ym mhlith y plant, dd&ycirc;n ieuangc an|nehallus,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yn ymdaith drwy yr heol, ger-llaw ei chongl hi, ac yn myned ar h&ycirc;d y ffordd iw th&ycirc; hi,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yn y cyfnos gyd a'r h&wcirc;yr pan oedd hi yn n&ocirc;s du ac yn dywyll.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac wele fenyw yn cyfarfod ag ef, a chan|thi ymddygiad puttain, ac &acirc; chalon ddichellgar.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Siaradus anufuddgar yw hi, ei thraed ni arh&ocirc;ant yn ei th&ycirc;.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Weithie yn y dr&wcirc;s, weithie yn yr heo|lydd, ac yn cynllwyn ym mhob congl.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Hi a ymafaelodd ynddo, ac ai cu&s;&s;anodd, ac yn ddigywilydd hi a ddywedodd wrtho ef:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> [Yr oedd] arnafi aberthau hedd, heddyw y cywirais fy adduned:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac am hynny y daethum allan i gyfarfod &acirc; thi, i chwilio am dy wyneb, a chefais afael arnat.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Mi a drw&s;iais fyng-wely &acirc; chortinau, ac &acirc; tha&s;&s;elau, a llieiniau o lin yr Aipht.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Mi a fwgdarthais fyng-hyfugl &acirc; myrh, aloes, a Synnamon.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Tyret moes ymlenwi o garu hyd y bo|reu, gwnawn yn llawen a'r fa&s;wedd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys nid yw fyng-wr gartref, efe aeth i ffordd bell.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Efe a gymmerth goded o arian yn ei law, efe a ddaw adref ar y dydd ammodol.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Hi ai troes ef, ai haml eiriau mely&s;ion, ac &acirc; gwemaith ei gwefu&s;au hi ai gyrrodd ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Efe ai canlynodd hi ar frys, fel yr &ycirc;ch yn myned i'r lladdfa, ac fel ynfyd yn myned i'r cyffion iw go&s;pi:</P>
<P N="23"><HI>23</HI> H&ycirc;d oni ddryllio yr &s;aeth ei afi ef, fel yr a|deryn yn pry&s;&s;uro i'r fagl, heb &wcirc;ybod ei bod yn erbyn ei enioes ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Am hynny (fy meibion) gwrandewch arnafi, ac y&s;tyriwch wrth eiriau fyng-enau.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Na thuedded dy galon at ei ffyrdd hi, na chyrwydra ar hyd ei llwybrau hi.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys llawer a gwympodd hi yn archo|lledic, gw&ycirc;rgrymmus oll a laddodd hi.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ffyrdd<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 2.13.</NOTE> i vffern [yw] ei th&ycirc; hi, [yn] de&s;|cyn i &s;tafelloedd angeu.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Doethineb yn dangos ei godidogrwydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">ONd yw doethineb yn gweiddi, ac ond yw deall yn llefain&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ym mhen lleoedd vchel, ger llaw 'r ffordd, ac ym mhen llwybrau lawer y mae hi yn &s;efyll.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ger-llaw pyrth y dr&ecirc;f, yn ymyl dry&s;au y mae hi yn llefain,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ha w&ycirc;r ardderchog arnoch chwi yr wyfi yn galw, ac at feibion dynnion yr wyfi yn der|chafu fy llais.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ha ynfydion deallwch gyfrwy&s;der, a chwi w&ycirc;r anghall troiwch ymma eich calon i ddeall.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gwrandewch, canys myfi a draethaf i chwi bethau ardderchog, mi a agoraf fyng-we|fu&s;au, ac a lefaraf iniondeb.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys fyng-enau a draethant wirionedd ffiaidd gan fyng-wefu&s;au ddrygioni.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Holl eiriau fyng-enau ydynt gyfiawn, nid oes ynddyut, na g&wcirc;yrni, na thraw&s;edd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y maent hwy oll yn amlwg i'r neb a dde|allo, ac yn iniawn i'r rhai a chwennychent &wcirc;ybodaeth.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Derbynnwch fy addy&s;c, ac nid arian, a g&wcirc;ybodaeth o flaen aur etholedig.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys gwell yw doethineb na gemmau, nid oes hyfrydwch cyffelyb iddi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Myfi doethineb wyf yn gl&ycirc;nu wrth galli|neb: yr ydwyf yn cael g&wcirc;ybodaeth, a chyngor.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ofn yr Arglwydd [yw] ca&s;a&ucirc; drygioni: balchder a thraha, a ffordd y drygioni, a'r genau traw&s;ion &s;ydd g&acirc;s gennifi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Mi pie cyngor, a pherffeithrwydd, ddeall ydwyfi, mi pie nerth.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Drwofi y teyrna&s;a brenhinoedd, ac y bar|na y penaethiaid gyfiawnder.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Drwofi y rheola tywy&s;ogion a phende|figion, a holl farn-w&ycirc;r y ddaiar.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y neb a'm c&acirc;rant a garaf inne, a'r neb am cei&s;iant yn foreu am c&acirc;nt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gennifi y mae cyfoeth, ac anrhydedd golud parhaus, a chyfiawnder.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gwell yw fy ffrwyth i nag [aur, &icirc;e] nag [aur] coeth, a'm cynnyrch &s;ydd well na'r arian detholedig.</P>
<PB REF="267">
<P N="20"><HI>20</HI> Rhyd ffordd cyfiawnder i'th arweiniaf ar h&ycirc;d canol llwybrau barn.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Mi a baraf i'r rhai a'm carant berchenno|gi 'r peth a beru byth: ac mi a lanwaf eu try&s;&s;o|rau.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yr Arglwdd a'm meddiannodd i yn ne|chreuad ei ffordd, cyn ei weithredoedd, a chyn vn am&s;er.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Cyn y b&ycirc;d i'm heneiniwyd, cyn y dechre|uad, cyn gwneuthuriad y ddaiar.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pr&ycirc;d nad oedd dyfnder i'm cenhedlwyd, cyn b&ocirc;d ffynhonnau yn llawn o ddyfroedd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Cyn &s;ylfaenu y mynyddoedd, ac o flaen y brynnau i'm cenhedlwyd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Cyn gwneuthur o honaw ef y ddaiar, na'r meu&s;ydd, na dechreuad llwch y b&ycirc;d.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Pan barat&ocirc;dd efe y nefoedd yr oeddwn i yno: pan amgylchodd efe wyneb y dyfynder:</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Pan gadarnhaodd efe y cwmylau vwch ben, a phan ffurfiawdd efe ffynhonnau y dyfn|der,</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Pan roddes efe ei ddeddf i'r m&ocirc;r, ac i'r dy|froedd, fel na thorrent orchymyn ei enau ef, pan &s;eiliodd efe y ddaiar,</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna yr oeddwn i gyd ag ef yn magu [pob peth] yn ddaintaeth beunyddol, ac yn ymlaw|enhau ger ei fron ef bob am&s;er.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac yn llawenychu o amgylch ei ddaiar ef, ac a'm daenteithion yn llawenhau meibion dynnion.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yr awron (o feibion) gwrandewch ar|naf, canys gwyn eu b&ycirc;d a gadwant fy ffyrdd i.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Gwrandewch addy&s;c, a byddwch ddoe|thion, nac ymwrthodwch &acirc; hi.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Gwyn ei f&ycirc;d y dyn a wrandawo arnaf, ac a wilio yn ddyfal beunydd fy nry&s;au, gan war|chod py&s;t fy mhyrth i.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Canys y neb a'm caffo i, a gaiff fywyd, ac a feddianna ewylly&s; da yr Arglwydd.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Onid y neb a becho yn fy erbyn a drei&s;ia ei enaid: fy holl ga&s;eion a garant angeu.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<P>Y modd y mae doethineb yn gwahodd atti. 7 A'r gwat|war-wr yn gwrthod ad dy&s;c. 10 Daioni ofn Duw. 13 A digywilydd-dra gwraig ddrwg.</P>
<P N="1">DOethineb a adailadodd ei th&ycirc;, ac a naddodd ei &s;aith g&ocirc;l&ocirc;fn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Hi a laddodd ei hanifeiliaid, hi a gymmy&s;|codd ei gw&icirc;n, ac a huliodd ei bwrdd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Hi a yrrodd ei llawforwynion, ac a alwodd oddi ar fannau vchel y ddinas [gan ddywedyd,]</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pwy bynac &s;ydd annichellgar, deued ym|ma, ac wrth yr annoeth y mae hi yn dywedyd,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Deuwch, a bwytewch o'm bara, ac o'r gwin a gymmy&s;cais:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gwrthodwch ffolineb, a byddwch fyw, a rhodiwch yn ffordd deall.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr hwn a geryddo watwar-wr a gaiff wradwydd, a'r hwn a feio ar y drygionus, a gaiff anaf.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Na cherydda watwar-wr rhag iddo dy ga|&s;au, cerydda y doeth, ac efe a'th g&acirc;r di.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Dyro [rybudd] i'r doeth, ac efe fydd doe|thach, dy&s;c y cyfiawn, ac efe a chwanega ei ddy&s;|ceidiaeth.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dechreuad doethineb yw ofn yr Arglw|ydd, a g&wcirc;ybodaeth [mewn pethau] &s;anctaidd yw deall.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys drwofi yr amlheuir dy ddyddiau, ac yr e&s;tynnir blynyddoedd dy enioes.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Os doeth fyddi, doeth fyddi i ti dy h&ucirc;n, ac as gwatwar-wr fyddi, ty di dy hun ai dygi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gwraig ffol a fydd &s;iaradus, anghall, ac ni &wcirc;yr ddim:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eithr hi a ei&s;tedd ar ddrws ei th&ycirc;, ar faingc mewn lleoedd vchel yn y ddinas,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> I alw atti y neb a fyddant yn myned hei|bio, y neb a rodiant yn iniawn [gan ddywedyd,]</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pwy bynac &s;ydd ehud troed ymma, a phwy bynac &s;ydd ddi&s;ynnwyr: ac hi a ddywed wrtho ef,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Dyfroedd lledrad ydynt felus, a bara cudd &s;ydd beraidd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ni &wcirc;yr efe mai meirw yw y rhai &s;ydd y|no, a bod ei gwahodd-w&ycirc;r hi yn nyfnder vffern.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<P N="1">DIharebion Salomon.<NOTE PLACE="marg">Pen. 15.20.</NOTE> M&acirc;b doeth a lawen|h&acirc; ei d&acirc;d, a m&acirc;b ff&ocirc;l a dri&s;th&acirc; ei fam.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ni thyccia try&s;&s;orau drygioni, ond cyfi|awnder a wared rhag angeu.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ni edu yr Arglwydd i enaid y cyfiawn ne|wynu: ond efe a chw&acirc;l ymmaith gyfoeth y dry|gionus.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y neb a weithio &acirc; llaw dwyllodrus fydd tlawd: ond llaw y rhai llafurus ai cyfoethoga hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Mab &s;ynhwyrol yw yr hwn a ga&s;cl am&s;er haf: ond mab gwradwyddus yw yr hwn a gw&s;c am&s;er cynhaiaf.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Bendithion a fyddant ar ben y cyfiawn, ond traw&s;edd a g&acirc;e &ecirc;nau y drygionus.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Coffadwriaeth y cyfiawn &s;ydd fendige|dic, ond enw y drygionus a bydra.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y galon ddoeth a dderbyn y gorchymyn|nion, ond y ff&ocirc;l ai blina ai wefu&s;au ei hun.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y neb a rodio yn ddiragrhith a rodia yn ddiogel, ond y neb a gamdr&ycirc; ei ffyrdd a fydd hynod.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y neb a amneidio ai lygad a bair flyn|der, ar ff&ocirc;l ei wefu&s;au ai blina ei hunan.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ffynnon bywyd yw genau y cyfiawn, ond traw&s;edd a g&acirc;e &ecirc;nau y drygionus.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ca&s;ineb a gyfyd cynnen,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 13.4. 1. Pet. 4.8.</NOTE> ond cariad a guddia bob camwedd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yng-wefu&s;au y &s;ynhwyrol y ceir doe|thineb, a gwialen [a wedde] i gefn yr angall.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y doethion a &s;toriant &wcirc;ybodaeth, ond di|ni&s;tr &s;ydd gyfagos i enau y ff&ocirc;l,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Cyfoeth y cyfoethog yw caer ei gader|nid ef, ond ofn y tlodion yw eu tlodi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gwaith y cyfiawn &s;ydd tu ag at fywyd,
<PB N="249" REF="267">ond gwaith y drygionus &s;ydd tu ag at bechod.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ffordd i fywyd yw 'r neb a gadwo a|ddy&s;c, ond y neb a wrthodo [go&s;pedigaeth] &s;ydd yn cyfeiliorni.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gwefu&s;au celwyddog a guddiant g&acirc;s, a'r neb a ddywed enllib &s;ydd ff&ocirc;l.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yn amlder geiriau ni phalle fod pechod, ond y neb a attalio ei wefu&s;au &s;ydd &s;ynhwyrol.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Tafod y cyfiawn &s;ydd arian detholedig, ond calon y drygionus ni th&acirc;l ddim.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Gwefu&s;au y cyfiawn a borthant lawer, ond y ffyliaid o ddiffic &s;ynwyr a fyddant feirw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Bendith yr Arglwydd a gyfoethoga, ac ni ddwg orthrymder gyd &acirc; hi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Hyfryd gan ff&ocirc;l wneuthur drwg, a chan &wcirc;r &s;ynhwyrol [ymarfer] &acirc; doethineb.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y peth a ofno y drygionus a ddaw iddo, ond y peth a ddei&s;yfio y rhai cyfiawn [Duw] ai rhydd iddynt.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ni &s;aif y drygionus mwy na 'r tro-wynt yn myned heibio: ond y cyfiawn fydd fel &s;ylfaen a beru byth.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Megis finegr i'r dannedd, a m&wcirc;g i'r lly|gaid, felly y bydd y diog i'r neb ai gyrrant [i vn-lle.]</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ofn yr Arglwydd a chwanega y dyddi|au: ond blynyddoedd y drygionus a fyrheir.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Gobaith y cyfiawn yw llawenydd, ond hyder y drygionus a dderfydd am dano.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ffordd yr Arglwydd [&s;ydd] gadernid i b&ocirc;b d&ycirc;n perffaith: a braw i'r rhai a wnant anwi|redd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Y cyfiawn nid y&s;cog byth, ond y drygio|nus ni phre&s;&s;wyliant y ddaiar.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Genau y cyfiawn a draetha ddoethineb yn ddigonol, a'r tafod anwir a dorrir ymmaith.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Gwefu&s;au y cyfiawn a g&acirc;nt &wcirc;ybod e|wyllys da [D&ucirc;w,]ond genau 'r drygionus a [g&acirc;nt w&ycirc;bod] eu traw&s;edd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<P N="1">CLoriannau anghywir idynt ffiaidd gan yr Arglwydd, ond pwys cymmwys &s;ydd fodlon ganddo ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pan dd&ecirc;l balchder, fe a ddaw gwarth, ond gyd a'r go&s;tyngedig y mae doethineb.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Perffeithrwydd yr iniawn ai tywys hw|ynt, ond traw&s;edd yr anffyddlonniaid ai difa hwynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ni thyccia* cyfoeth yn nydd digofaint, ond cyfiawnder a wared rhag angeu.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Cyfiawnder yr iniawn ai hyffordda ef, ond o achos ei ddrygioni y fyrth y drygionus.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Cyfiawnder y cyfiawn ai gwared hwynt, ond y rhai anffyddlon a ddelir yn eu drygioni.</P>
<P N="7"><HI>7</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Doeth. 5.15.</NOTE> Pan fyddo marw y drygionus, fe a ddar|fu am ei obaith ef, ai obaith gadarn a gyfer go|llir.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y cyfiawn a waredir o gyfyngder, a'r drygionus a ddaw yn ei l&ecirc; ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y rhagrithiwr ai enau a lygra ei gymmy|dog, ond y cyfiawn a waredir drwy [ei] wybo|daeth.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr holl ddinas a ymlawenh&acirc; o herwydd llwyddiant y cyfiawn: a phan gyfergoller y dry|gionus y bydd gorfoledd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Trwy fendith y cyfiawn y derchefir y ddinas, ond trwy enau y drygionus y dini&s;trir hi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y neb a ddiy&s;tyro ei gymmydog ynfyd yw, ond y &s;ynhwyrol a daw a &s;&ocirc;n.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yr hwn a rodia ag athrod a ddatguddia gyfrinach, ond y ffyddlon ei galon a geidw beth yn gyfrinachol.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Lle ni byddo callineb y bobl a &s;yrthiant: ond lle y byddo llawer o gyngor-w&ycirc;r y bydd iechydwriaeth.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Dryllir yn ddrylliau y neb a fachnio dros ddieithr-ddyn: ond y neb a ga&s;&acirc;o fachniaeth fydd diofal.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gwraig ra&s;ol a gaiff afael ar anrhydedd, fel y caiff y galluog afael ar gyfoeth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> G&wcirc;r tr&ucirc;garog a fydd d&acirc; wrth ei enaid ei hun: ond yr hwn a flino ei gnawd ei h&ucirc;n &s;ydd greulon.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y drygionus a wna waith twyllodr&ucirc;s, ond i'r neb a hauo gyfiawnder y bydd gwobr &s;iccr.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Fel yr arwain cyfiawnder i fywyd: felly, dilyn drygioni a dywys i angeu.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ffiaidd gan yr Arglwydd y neb ydynt gyndyn eu calonnau, eithr cymmeradwy gan|ddo ef yw y rhai &s;y berffaith yn eu ffyrdd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Er maint fyddo cymmorth y drygionus ni bydd yn e&ucirc;og: ond h&acirc;d y cyfiawn a ware|dir.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Fel modrwy a&ucirc;r yn nrhwyn h&wcirc;ch yw benyw l&acirc;n heb ddeall.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Dei&s;yfiad y cyfiawn &s;ydd ar ddaioni yn vnic: ond gobaith y drygionus &s;ydd ddigter.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Rhyw vn a wa&s;car ei dda, ac a gyfoe|thogir yn fwy: a rhyw vn arall a arbed ei dda, ac a &s;yrth i dlodi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Y g&wcirc;r hael a gaiff ddigon: a'r neb a ddwfrh&acirc;o a ddwfrh&ecirc;ir.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y neb a guddio ei &ycirc;d, y bobl ai melldi|thia: ond bendith a fydd ar ben y neb ai gwer|tho.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Y neb a gei&s;io ddaioni a ennill ewyllys da: ond y n&ecirc;b a gei&s;io ddrwg, iddo [ei h&ucirc;n] y daw.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Y neb a roddo ei goel ar ei gyfoeth a &s;yr|thia: ond y rhai cyfiawn a flode&ucirc;ant megis can|gen.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Y neb a flino ei d&ycirc; ei hun a berchennoga 'r gwynt: ar ff&ocirc;l a wneir yn w&acirc;s i'r &s;ynhwy|rol.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ffrwyth y cyfiawn &s;ydd megis pren y bywyd: a'r neb a ennillo eneiodiau &s;ydd ddoeth.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Os y cyfiawn a go&s;pir ar y ddaiar hon: pan nad mwy y drygionus a r pechadur&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<PB REF="268">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<P N="1">Y Neb a garo addy&s;c a g&acirc;r &wcirc;ybodaeth: ond y neb a ga&s;&acirc;o gerydd anifeilaidd yw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwr d&acirc; &s;ydd gymmeradwy gan yr Ar|glwydd: ond y g&wcirc;r &s;celer a ddamna efe.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ni chadarnheir d&ycirc;n drwy ddrygioni: ond gwraidd y cyfiawn ni y&s;c&ocirc;ga.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gwraig rymmus &s;ydd goron iw g&wcirc;r: ond y wradwyddus &s;ydd lwgr yn ei e&s;cyrn ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Meddyliau y cyfiawn &s;ydd gyfiawn: a dichellion y drygionus &s;ydd dwyllodrus.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Geiriau y drygionus &s;y yn cynllwyn am waed: ond genau yr iniawn ai gwared hw|ynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Duw a ddifetha y drygionus, fel na bydd|ant hwy: ond teulu y cyfiawn a &s;aif.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yn &ocirc;l ei ddeall y canmolir g&wcirc;r: ond g&wcirc;r traws ei galon a ddiy&s;tyrir.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwell yw 'r hwn ai cydnebyddo ei hun yn wael, ac &s;ydd yn w&acirc;s iddo ei hun: na'r ffro&s;tiwr yr hwn &s;ydd arno ei&s;ieu bara.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y cyfiawn a fydd ofalus am ei anifail: ond to&s;turiaeth y drygionus &s;ydd greulon.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y neb a lafurio ei d&icirc;r a ddigonir o fara: ond y neb a ganlyn ofer-w&ycirc;r anghall yw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y drygionus &s;ydd yn dei&s;yf rhwyd dry|gioni: ond gwreiddin y cyfiawn a rydd [ffrwyth]</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Drwy ddrigioni ei wefu&s;au y meglir y drygionus: ond y cyfiawn a ddiangc allan o gyfyngder.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Trwy ffrwyth ei enau y digonir g&wcirc;r &acirc; daioni: a d&ycirc;n a dderbyn daledigaeth yn &ocirc;l ei weithredoedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ffordd yr ynfyd &s;ydd iniawn yn ei olwg ei hun: ond y neb a wra~dawo gyngor &s;ydd gall.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Mewn vn-dydd y dengys ynfyd ei ddig|ter: ond y call a guddia gywilydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y neb a ddywedo 'r gwir a ddengys gy|fiawnder: ond gau dy&s;t [a draetha] dwyll.</P>
<P N="18"><HI>18</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 14.5.</NOTE> Rhyw ddyn a ddywed eiriau fel brath cleddyf: ond tafod doethion &s;ydd feddiginiaeth.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gwefus gwirionedd a &s;aif byth: ond ta|fod celwyddog ni &s;aif funnyd awr.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Dichell &s;ydd yng-halon y rhai a ddych|ymmygant ddrwg: ond i gynghor-wyr hedd|wch y bydd llawenydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ni fwrir y cyfiawn i ddim blinder: ond y drygionus a lenwir &acirc; drwg.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ffiaidd gan yr Arglwydd wefu&s;au twy|llodrus: ond y rhai a wnant yn ffyddlon a ryng|ant fodd iddo ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> G&wcirc;r pwyllog a gudd &wcirc;ybodaeth: ond calon ffyliaid a gyhoedda ffolineb.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Llaw 'r diy&s;ceulus a deyrna&s;a:<NOTE PLACE="marg">Ped. 10.4.</NOTE> a llaw 'r twyllodrus a d&acirc;l deyrn-ged.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Gofid yng-halon g&wcirc;r a bar iddi grym|mu: ond gair d&acirc; ai llawenh&acirc;.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y cyfiawn a ragora ar ei gymmydog: ond ffordd y rhai drygionus ai twylla hwynt.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ni ro&s;tia y twyllodrus mo 'r peth a heli|odd: ond y dyn diy&s;ceulus a fwynh&acirc; gyfoeth gwerthfawr.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yn ffordd cyfiawnder y mae bywyd: ac yn ei llwybrau hi nid oes marwolaeth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<P N="1">Mab doeth [a wrendu] ar athrawiaeth ei dad: ond gwatwar-wr ni wrendu ar ge|rydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> G&wcirc;r da a fwynh&acirc; ffrwyth ei enau ei hun: ac enaid yr anghyfiawn [a gaiff] ffrwyth traw|&s;edd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y neb a geidw ei enau a geidw ei enaid: ond y neb a e&s;tynno ei wefu&s;au a ddini&s;trir.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Enaid y diog a ddei&s;yf, ac ni chaiff ddim: ond enaid y diy&s;ceulus a ddigonir.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> C&acirc;s gan y cyfiawn eiriau celwyddog: ond [celwydd] a wna 'r drygionus yn ffiaidd, ac ai cywilyddia ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Cyfiawnder a geidw y perffaith yn ei ffordd: ond annuwioloeb a ddymchwel y pech|adur.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Rhyw vn a ymffro&s;tia ei fod yn gyfoe|thog, ac heb ddim ganddo: ac arall ei fod yn dlawd a chyfoeth lawer iddo.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Iawn am enioes g&wcirc;r yw ei dd&acirc;: ond y tlawd ni chlyw gerydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Goleuni y cyfiawn a fydd di&s;claer: ond cannwyll y drygionus a ddiffodir.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Drwy falchedd yn vnic y cyffru cyn|neu: ond gyd a'r pwyllog y mae doethineb.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Golua yr hwn a ge&s;clir drwy anwiredd a ddiflanna: ond y neb a ga&s;clo &acirc; llaw [gywir] a chwanega ei [gyfoeth.]</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gobaith diweddar a wanh&acirc; 'r galon: ond prenn y bywyd yw 'r dei&s;yfiad pan ddel i ben.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yr hwn a ddirmygo 'r gair, a ddifethir oi blegit: ond yr hwn &s;ydd yn ofni y gorchy|myn a obrwyir.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Cyfraith y doeth [&s;ydd] ffynnon y by|wyd, i gilio oddi wrth faglau angeu.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Deall d&acirc; a ddyru r&acirc;s: ond ffordd y dir|myg-w&ycirc;r [&s;ydd] galed.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pob call a wn&acirc; [bethau] trwy &wcirc;ybo|daeth: ond yr ynfyd a draetha ynfydrwydd,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Cennad annuwiol a &s;yrth i ddrygioni: ond cennad-wr ffyddlon [&s;ydd] iechyd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Tlodi a gwradwydd [&s;ydd] i'r hwn a wrthodo addy&s;c: ond yr hwn a gadwo ge|rydd a anrhydeddir.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Dymuniad wedi ei gyflawni &s;ydd hy|fryd gan yr enaid: ond ffiaidd gan ynfydion gilio oddi wrth ddrygioni.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr hwn a rodio gyd &acirc; doethion fydd do|eth: ond yr hwn &s;ydd gyfaill i ynfydion a gy|&s;tuddir.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Drygfyd a ganlyn bechaduriaid: ond [Duw] a d&acirc;l ddaioni i'r rhai cyfiawn.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Y [g&wcirc;r] daionus a ranna etifeddiaeth i feibion [ei] feibion: a golud y pechadur a roddwyd i gadw i'r cyfiawn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Llawer o ymborth [&s;ydd] ym maes y
<PB N="250" REF="268">tlodion: ond [m&acirc;es] heb iawn drefn [fydd] anffrwythlon.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yr hwn a arbedo y wialen, &s;ydd yn ca|&s;&acirc;u ei fab: ond yr hwn ai c&acirc;r ef ai cerydda ef mewn am&s;er.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Y cyfiawn a fwytu hyd oni ddigonir ef: ond bol yr annuwolion fydd mewn ei&s;ieu.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<P N="1">GWraig ddoeth a gynnal ei th&ycirc;: ond y ffo|log ai de&s;truwia ef ai dwylo.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr<NOTE PLACE="marg">Iob 12 4.2.</NOTE> hwn &s;ydd yn rhodio yn ei iniawnder &s;ydd yn ofni yr Arglwydd, a'r hwn &s;ydd gyn|dyn yn ei ffyrdd &s;ydd yn ei ddirmygu ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yng-&ecirc;nau y ff&ocirc;l y mae gwialen balchder: ond gwefu&s;au y doethion ai ceidw hwynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Lle nid oes mo'r &ycirc;chen, gwag yw y pre|&s;ebau: ond llawer o gn&wcirc;d [&s;ydd yn dyfod] drwy lafur yr &ycirc;ch.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ty&s;t gwirion ni ddywed gelwydd:<NOTE PLACE="marg">Dihar. 12.17.</NOTE> ond gau-dy&s;t a draetha gelwyddau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y gwatwar-&wcirc;r a gais ddoethineb, ac ni's [caiff:] ond g&wcirc;ybodaeth &s;ydd y&s;cafn i'r hwn a fynno ddeall.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dos di ymmaith oddi wrth &wcirc;r ffol, pan wypech di nad [oes ganddo ef] wefu&s;au g&wcirc;y|bodaeth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Doethineb y call [yw] deall ei ffordd e&icirc; hun: ond ffolineb y ffyliaid [yw] twyll.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y ffyliaid a hyfrydant mewn camwedd: ond ym mhlith y rhai iniawn [y mae] ewyllys d&acirc;.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y galon &s;ydd yn g&wcirc;ybod chwerwder ei henaid ei hun: a'r dieithr ni chaiff fod yn gy|frannog oi llawenydd hi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> T&ycirc; yr annuwolion a ddini&s;trir: a pha|bell y rhai iniawn a flodeua.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y mae ffordd iniawn ger bron g&wcirc;r: ond ei diwedd hi yw ffordd angeu.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ie wrth chwerthyn y bydd bl&icirc;n ar y ga|lon: a diwedd y llawenydd hwnnw [yw] tri&s;t|wch.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y gwrthny&s;ig o galon a gaiff ddigon oi ffyrdd ei hun: ond y g&wcirc;r daionus [a gilia] oddi wrtho ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yr ehud a goelia bob gair: a'r call a dde|all ei gamrau.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y doeth &s;ydd yn ofni, ac yn cilio oddi wrth ddrygioni: ond y ff&ocirc;l &s;ydd ddigllon, a di|ofal.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> G&wcirc;r digllon a wna ffolineb: a ch&acirc;s yw 'r g&wcirc;r dichellgar.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y rhai ehud a etifeddant ffolineb: ond y rhai call a goronir o herwydd eu gwybodaeth.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y rhai drygionus a ymo&s;tyngant ger bron y daionus: a'r anuwiol ym mhyrth y cy|fiawn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y tlawd a ga&s;e&icirc;r, &icirc;e gan ei gymmydog ei hun: ond llawer fydd yn caru y cyfoethog.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y pechadur a ddirmyga ei gymmydog: ond gwyn ei fyd y trugarog wrth y tlawd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Onid ydyw y rhai a ddychymmygant ddrwg yn cyfeiliorni? eithr trugaredd a gwirio|nedd a fydd i'r neb a ddychymmygant ddaioni.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ym mh&ocirc;b llafur y mae rhyw elw: ond mewn geiriau gweigion nid oes dim ond tlodi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Coron y doethion yw eu cyfoeth: ond ffolineb y ffyliaid &s;ydd wir ffolineb.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> T&ycirc;&s;t ffyddlon a weryd eneidiau: ond y twyllodrus a ddywed gelwyddau.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yn ofn yr Arglwydd y mae gobaith ca|darn: ac iw blant ef y bydd diogelwch.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ofn yr Arglwydd yw ffynnon y bywyd i ddiangc rhag maglau angeu.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Mewn amlder y bobl y bydd anrhydedd y brenin: ac o ddiffig pobl y dini&s;trir y brenin.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Y diog i ddigofaint &s;ydd yn llawn o &s;ynwyr: ond y g&wcirc;r digllon a gyffru gynnen.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Llawenydd y galo~ yw bywyd y cnawd:<NOTE PLACE="marg">Pen. 17.5.</NOTE> ond cenfigen a bydra 'r e&s;cyrn.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Y neb a wnelo gam a'r tlawd a gywi|lyddia ei greawdudd: ond y neb a drugarh&acirc;o wrth yr anghenus ai anrhydedda ef.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Y drygion&ucirc;s a &s;yrth yn ei ddr&ycirc;gioni ei h&ucirc;n: ond y cyfiawn a obeithia ym mron marw.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Doethineb &s;ydd yn gorphywys yng-ha|lon y call: ac ym my&s;c ffyliaid yr adweinir [ffo|lineb.]</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Cyfiawnder a dderchafa y genhedlaeth: ond [y mae] trugaredd [rhyw] bobl yn bechod.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ewyllys da 'r brenin fydd ar ei w&acirc;s &s;ynhwyrol: ond ei ddigofaint a fydd ar w&acirc;s gwradwyddus.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<P N="1">ATteb arafaidd a ddetr&ycirc; l&icirc;d: ond gair<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 25.15.</NOTE> ga|rw a gyffru ddigofaint.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Tafod y &s;ynhwyrol a draetha &wcirc;ybodaeth yn dda: ond gena&ucirc; y ffyliaid a dywallt ffolineb.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ym mhob lle y mae llygaid yr Arglwydd yn canfod y drygion&ucirc;s a'r daion&ucirc;s.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pren y bywyd yw tafod iach: ond y traw|&s;edd yr hwn &s;ydd ynddo ef &s;ydd megis terfy&s;c gwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> D&ycirc;n ff&ocirc;l a ddiy&s;tyra addy&s;c ei dad, ond y neb a ddioddefo gerydd &s;ydd gall.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yn nh&ycirc; 'r cyfiawn y bydd mawr gyfoeth: ond am olud yr annuwiol y mae trallod.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gwef&ucirc;&s;au y doethion a wa&s;carant &wcirc;ybo|daeth: ond calon y ff&ycirc;liaid y peth nid yw ini|awn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Aberth yr annuwiol &s;ydd ffia&icirc;dd gan yr Arglwydd: ond gweddi 'r iniawn &s;ydd gymme|radwy ganddo ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ffordd yr annuwiol &s;ydd ffiaidd gan yr Ar|glwyd: ond efe a g&acirc;r y neb a ddilyn gyfiawn|der.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Cerydd &s;ydd flin gan y neb a dr&ycirc; oddi ar y ffordd: a'r neb a ga&s;&acirc;o go&s;pedigaeth a fydd ma|rw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Vffern a dini&s;tr ydynt gerbron yr Ar|glwydd: pa faint mwy calonnau pla~t dynnion&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ni ch&acirc;r y gwatwar-wr mo 'r neb ai cery|ddo: ac ni ddaw ym my&s;c y doethion.</P>
<PB REF="269">
<P N="13"><HI>13</HI> Calon lawen a wna wyneb &s;iriol: ond brwy ddol&ucirc;r tri&s;teir y galon.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Calon y &s;ynhwyrol a ymgais a gwyboda|eth: ond genau y ffyliaid a borthir &acirc; ffolineb.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Oll ddyddiau y tlawd ydynt flin: ond gwledd oe&s;tadol yw calon lawen.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gwell yw ychydig gyd ag ofn yr Arglw|ydd: na thry&s;&s;or mawr &acirc; thrallod gyd ag ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gwell yw pryd o ddail lle byddo cariad: nag ych pa&s;cedig &acirc; ch&acirc;s gyd ag ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> G&wcirc;r digllon a gyffru gynnen:<NOTE PLACE="marg">Pen. 29.22.</NOTE> ond g&wcirc;r dioddefgar a dyrr ymry&s;on.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ffordd y diog &s;ydd fel clawdd drain: ond ffordd yr iniawn &s;ydd wa&s;tad.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Mab doeth a lawenh&acirc; ei dad: ond dyn ffol a diy&s;tyra ei fam.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ffolineb &s;ydd hyfryd gan yr ynfyd: ond g&wcirc;r deallus a rodia yn iniawn.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ofer yw meddyliau ni byddo cyngor: ac mewn amlder cyngorw&ycirc;r y &s;icrhe&icirc;r [meddwl.]</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Llawenydd fydd i &wcirc;r o herwydd yma|drodd ei ena&ucirc;, ac &ocirc; mor dda yw gair yn ei am&s;er.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ffordd y bywyd &s;ydd fr&ycirc; i'r &s;ynhwyrol, i ochel vffern obr&ycirc;.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yr Arglwydd a ddiwreiddia d&ycirc; 'r beil|chion: ond efe a gadarnh&acirc; derfyn y weddw.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Meddyliau 'r ann&ucirc;wiol &s;ydd ffiaidd gan yr Arglwydd: ond geiriau 'r glan &ycirc;nt beraidd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Y neb a fyddo drachwa~nog ei olwg a der|fy&s;ca ei d&ycirc;: ond y neb a ga&s;&acirc;o roddion fydd byw.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Calon y cyfiawn a fyfyria i atteb: ond genau y drygion&ucirc;s a draetha ddrwg.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Pell yw'r Arglwydd oddi wrth y rhai annuwiol: ond efe a wrendu weddi y cyfiawn.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Llewyrch y llygaid a lawenh&acirc; 'r ga|lon: a henw da a fra&s;&s;&acirc; 'r e&s;cyrn.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Y gl&ucirc;&s;t a wrandawo ar gerydd y by|wyd, a gaiff bre&s;&s;wylio ym mhlith y doethion.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Y neb a wrthodo addy&s;c, a ddry&s;tyra ei enaid ei h&ucirc;n: ond y neb a wrandawo ar gerydd a feddianna ddeall.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Addy&s;c doethineb yw ofn yr Arglwydd: ac o flaen anrhydedd yr aiff go&s;tyngeiddrwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<P N="1">YN meddiant d&ycirc;n y mae meddyliau 'r ga|lon: ond ymadrodd y tafod &s;ydd oddi wrth yr Arglwydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> G&wcirc;r a dyb yn ei olwg ei h&ucirc;n fod ei h&ocirc;ll ffyrdd yn lan: ond yr Arglwydd a bwy&s;a yr y&s;prydion.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Treigla dy holl weithredoedd ar yr Ar|glwydd: a'ch feddyliau a gyfarwyddir.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr Arglwydd a wnaeth b&ocirc;b peth er ei fw|yn ei h&ucirc;n: a'r annuwiol hefyd erbyn y dydd drwg.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ffiaidd gan yr Arglwydd b&ocirc;b d&ycirc;n vchel galon: er maint fyddo ei gymmorth ni bydd efe dieuog.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Drwy drugaredd a gwirionedd y deleuir pechod: am hynny trwy ofn yr Arglwydd yma|do oddi wrth ddrwg.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan fydd ffyrdd g&wcirc;r yn rhyng&ucirc; bodd i'r Arglwydd: efe a bar iw elynnion fod yn heddy|chol ag ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 15 16. p&s;al 37.16.</NOTE> Gwell yw ychydig drwy gyfiawnder, na chnwd mawr drwy gam.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Calon d&ycirc;n a ddychymmyg ei ffordd: ond yr Arglwydd a gyfarwydda ei gerddediad ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Bydded pwyll yng-wefu&s;au 'r brenin: rhag g&wcirc;yro ei enau ef mewn barn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pwy&s;au a chlorian cywir yr Arglwydd ai pie: ei waith ef yw h&ocirc;ll gerrig y g&ocirc;d.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ffiaidd yw i fre~hinoedd wneuthur annu|wioldeb: canys drwy gyfiawnder y cadarnheir yr or&s;edd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gwef&ucirc;&s;au cyfiawn &s;ydd gymmeradwy gan frenhinoedd, a'r brenin a g&acirc;r a draetho ini|awndeb.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Digofaint y brenin &s;ydd megis cennad angeu: ond g&wcirc;r doeth ai bodlona hi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yn &s;iriol wynebpryd y brenhin y mae by|wyd: ai ewyllys da ef &s;ydd megis cwmylau glaw diweddar.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Cael doethineb, &ocirc; mor well yw nag aur cloddiedig: a chael pwyll, mwy dymunol yw nag arian.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Sarn y cyfiawn yw dychwelyd oddi wrth dorwg: y neb a gadwo ei ffordd a geidw ei enaid.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Balchder &s;ydd yn myned o flaen dini&s;tr: ac vchelder y&s;pryd o flaen cwymp.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gwell yw bod yn o&s;tyngedig gyd a'r go&s;tyngedig: na rhannu 'r y&s;pail gyd a'r beilchi|on.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y call yn ei fatter a ddaw i ddaioni: a'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 11.14. pen. 8.10. p&s;al. 125.1.</NOTE> neb a ymddyriedo yn yr Arglwydd, &ocirc; gwyn ei fyd hwnnw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y doeth ei galon a elwir yn ddehallus, a melu&s;der y gwefu&s;au a chwanega ddy&s;ceidiaeth.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ffynnon y bywyd yw deall iw pherchen|nog: ond addy&s;c ffyliaid yw [ffynnon] ffoli|neb.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Calon y doeth a areola ei enau yn &s;ynhw|yrol: a thrwy ei wefu&s;au y chwanega addy&s;c.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Geiriau t&ecirc;g ydynt megis dil mel, yn fe|lus i'r enaid, ac yn iachus i'r e&s;cyrn.</P>
<P N="25"><HI>25</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 14.12.</NOTE> Mae ffordd a dybir ei bod yn iniawn yng-olwg g&wcirc;r: ond ei ddiwedd a dywys i far|wolaeth.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y d&ycirc;n bl&icirc;n a bar flinder iddo ei hun: ca|nys ei ymadrodd &s;ydd yn troi arno ei hun.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> D&ycirc;n i'r fall &s;ydd yn cloddio drwg: ac ar ei wefu&s;au yr erys efe fel t&acirc;n poeth.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> D&ycirc;n cyndyn a bar ymry&s;on: a'r athrod|wr a nailltua dywy&s;ogion.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> G&wcirc;r traws a huda ei gymmydog: ac ai tywys ar hyd ffordd nid yw dda.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Y neb a g&acirc;eo ei lygaid wrth ddychym|myg traw&s;edd, ac a friwa yn [f&acirc;n] ei eiriau a wna ddrwg.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Coron anrhydeddus yw henaint, os bydd hi mewn ffordd cyfiawnder.</P>
<PB N="251" REF="269">
<P N="32"><HI>32</HI> Gwell ywr diog i ddigofaint na'r ca|darn: a'r neb &acirc; reola ei y&s;pryd ei h&ucirc;n &s;ydd well na'r hwn &acirc; enillo ddinas.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Y coel-bren &acirc; fwrir i'r arffed: ond oddi|wrth yr Arglwydd y mae ei holl lywodraethi|ad ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<P N="1">GWell yw tammed o [fara] &s;ych, &acirc; llony|ddwch gyd ag ef: na th&ycirc; yn llawn o aber|thau ag ymry&s;on.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gw&acirc;s &s;ynhwyrol a fei&s;trola ar fab gwra|dwydd&ucirc;s: ac a ranna 'r etifeddiaeth rhwng bro|dyr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y tawdd lle&s;tr &s;ydd i'r arian, a'r bibell i'r a&ucirc;r, ond yr hwn &acirc; brawf y calonnau yw 'r Ar|glwydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y drygionus a wrendu ar wefus anwir: y celwyddog a rydd gl&ucirc;&s;t i dafod drwg.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 14.31.</NOTE> neb a watwar y tlawd &s;ydd yn gwradwyddo ei greawdr ef: a'r neb &acirc; ymddigri|fo mewn trallod ni bydd dieuog.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Coron yr henaf-gw&ycirc;r yw eu hwyrion: ac anrhydedd y plant yw eu tadau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Anweddaidd yw i ffol ymadrodd rhago|rawl: mwy o lawer i bendefig ymadrodd cel|wyddog.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Maen gwerth-fawr yw anrheg yng-olwg y d&ycirc;n ai caro: &acirc; pha le bynnac y tr&ocirc; hi a ffynna.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y neb a guddia bechod, &s;ydd yn cei&s;io ca|riad: ond y neb a adnewydda fai &s;ydd yn nailltuo tywy&s;ogion.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Vn &s;enn a ddychryn y call yn fwy na phe baeddit y ffol gan-waith.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y dyn terfy&s;cus &s;ydd ai fryd ar ddrwg yn vnic: a chennad greulon a anfonir yn ei er|byn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gwelli &wcirc;r gyfarfod ag arthes wedi di|fetha ei chenawon, nag a'r ff&ocirc;l yn ei ffolineb.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y neb a dalo ddwg dros dda:<NOTE PLACE="marg">Rhuf. 12.17. 1. The&s;. 5.15. 1. Pet. 3.9.</NOTE> nid ymed&ucirc; drwg ai d&ycirc; ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pen y gynnen &s;ydd megis yn agoryd ar|gae: ac am hynny cyn rhedeg o honi yn rhy bell gad ymmaith ymry&s;on.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y neb a gyfiawnhao y drygionus ac a<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ay 5.23. Pen. 24.24.</NOTE> gondemnio y gwirion: cyn ffiaiddied gan yr Arglwydd y naill ar llall.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pa ham y bydd pris yn llaw 'r ffol, ac yntef heb galon i berchennogi doethineb.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Cydymaith a g&acirc;r bob am&s;er: ond gwir frawd a ymddengys mewn angen.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> D&ycirc;n heb pwyll a gynnig ei law i fach|nio dros ei gymmydog.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y neb &s;ydd hoff ganddo ym&s;ennu &s;ydd hoff ganddo berhod, a'r hwn &s;ydd yn gwneu|thur ei ddrws yn vchel &s;ydd yn cei&s;io niwed.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y traws ei galon ni chaiff ddaioni: a'r hwn &s;ydd drofaus yn ei dafod a &s;yrth i ddrwg.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y neb a genhedlo ffol [a e~nill] iddo ei h&ucirc;n dri&s;twch: ac ni bydd llawen tad yr ynfyd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 15.13.</NOTE> Calon lawen a bar iechyd: ond me|ddwl trwm a &s;&ycirc;ch yr e&s;cyrn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yr annuwiol a dderbyn rodd o fynwes, i gamdroi llwybrau barn.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Doethineb &s;ydd yn wyneb y dehallgar: ond llygaid y ffyliaid [a wibbiant] drwy gyrrau 'r b&ycirc;d.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Mab ff&ocirc;l a bar ddigllonedd iw d&acirc;d:* a chwerwder<NOTE N="*" PLACE="marg">Eccle&s;. 2.14.</NOTE> iw fam.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Hefyd nit da dirwyo 'r cyfiawn: a baedd&ucirc; y penaethiaid [pan fyddant] ar yr iawn.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> G&wcirc;r &s;ynhwyrol a attal ei ymadroddion: a g&wcirc;r pwyllog &s;ydd ymarhoe&ucirc;s ei y&s;pryd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Y ff&ocirc;l tra tawo a &s;on a gyfrifir yn ddo|eth: a'r neb a gaeo ei wefu&s;au &s;ydd bwyllog.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<P N="1"><HI>Y</HI> Nailltuol a gais ei ddei&s;yfiad [ei h&ucirc;n:] ac a ymmyr&acirc; phob peth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y ff&ocirc;l nid hoff ganddo wybodaeth: ond traethu ei feddwl ei h&ucirc;n a g&acirc;r efe.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Wrth ddyfodiad y drugionus y daw diy|&s;tyrwch: a chyd a'r gwael gwradwydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Geiriau yng-enau g&wcirc;r [ardderchawg] ynt fel dyfroedd dyfnion: a ffynnon doethi|neb &s;ydd megis afon redegog.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Nit da derbyn wyneb yr annuwiol: gan wneuthur cam ar cyfiawn mewn barn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gwefu&s;au y ff&ocirc;l a ddechre&ucirc;ant gynnen: ai enau a eilw am ddyrnodiau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Genau y ff&ocirc;l ai dini&s;tr ei hun: ai wefu&s;au ef ynt fagl iw enaid.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Geiriau 'r athrod-wr ydynt megis archo|llion: ac a dde&s;cynnant i gilfachau y bol.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y neb a fyddo diog yn ei waith &s;ydd wir frawd i'r llygrwr.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> T&wcirc;r cadarn yw enw 'r Arglwydd: atto y rhed y cyfiawn, ac efe a dderchefir yn ddiogel.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 10.15.</NOTE> Cyfoeth y cyfoethog &s;ydd iddo yn ddi|nas gadarn, ac yn f&ucirc;r vchel yn ei d&ycirc;b ei hun.</P>
<P N="12"><HI>12</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 16.18.</NOTE> Cyn dini&s;tr y balchia calon g&wcirc;r: a chyn anrhydedd yr aiff go&s;tyngeiddrwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">Eccls. 11.8.</NOTE> neb a attebo beth cyn ei glywed, ffo|lineb a chywilydd fydd iddo.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y&s;pryd g&wcirc;r a gynnal ei ddolur: ond y|&s;pryd cy&s;tuddiedig pwy ai cy&s;&s;ura&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Calon y pwyllog a berchennoga wybo|daeth: a chl&ucirc;&s;t y doethion a gais ddeall.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Rhodd d&ycirc;n a ehanga arno: ac ai dwg ef ger bron penaethiaid.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y cyntaf yn ei hawl a dybbir ei fod yn gy|fiawn: hyd pan ddelo ei gymmydog ai chwi|lio ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y coel-bren a wna i gynhennau beidio, ac a athrywyn rhwng cedyrn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Anhaws yw ennill ewyllys da brawd pan ddigier, na dinas gadarn: ac ymry&s;on rhwng brodyr &s;ydd megis tro&s;ol ca&s;tell.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A ffrwyth genau g&wcirc;r y diwellir ei fol: ac o ffrwyth y gwefu&s;au y digonir pob d&ycirc;n.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Angeu a bywyd ydynt ym meddiant y tafod: ac fel i bo hoff [ei arfer] ef y bwyteir ei ffr|wyth ef.</P>
<PB REF="270">
<P N="22"><HI>22</HI> Y neb &s;ydd yn cael gwraig [rinweddol] &s;ydd yn cael peth daionus: ac yn derbyn ewy|llys da gan yr Arglwydd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y tlawd a ymbil: a'r cyfoethog &acirc; ettyb yn erwin.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y neb y mae iddo gefeillion, cadwed ga|riad: canys n&ecirc;s yw g&wcirc;r caredig na brawd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<P N="1">GWell<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 28.6.</NOTE> yw'r tlawd &acirc; rodio yn ddiragrith: na'r [cyfoethog] yr hwn &s;ydd draws ei we|fu&s;au, ac yntef yn ff&ocirc;l.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr enaid ni &wcirc;yr ddrwg [dros dda] ar traed rhy gyflym a bechant yr vn ffunyd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ffolineb d&ycirc;n ai tr&ycirc; oddiar y ffordd: ai ga|lon a ddigia yn erbyn yr Arglwydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cyfoeth a chwanega lawer o gefeillion: a'r tlawd a ddidolir oddi wrth ei gymmydog.</P>
<P N="5"><HI>5</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Dan. 19.19.</NOTE> Ty&s;t celwyddog ni bydd dieuog: a llu|niwr celwyddau ni ddiangc.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Llawer a ymbiliant o flaen pendefig: a phawb &s;ydd gefaill i'r hael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Holl frodyr y tlawd ai ca&s;&acirc;nt ef: &icirc;e ei gy|feillion ai gadawant: er maint a ymnheddo, ni throant atto.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y neb &s;ydd gall a g&acirc;r ei enaid: ac a geidw ddeall er mwyn ennill daioni.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ty&s;t celwyddog ni bydd dieuog: a thrae|thwr celwyddau a ddifethir.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Nid gweddaidd i ffol lawenfyd: anwe|ddeiddiach o lawer i w&acirc;s arglwyddiaethu ar bennaethiaid.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Synnwyr d&ycirc;n a oeda ei ddigofaint: a harddwch yw iddo fyned tros fai.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Llid y brenin &s;ydd megis rhuad llew ie|uangc: ond ei ewyllys da fydd megis gwlith ar la&s;-wellt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 20.1. Pen. 17.21. Pen. 21.9.</NOTE> Mab ff&ocirc;l &s;ydd orthrymder iw dad: ac ym&s;erth gwraig &s;ydd megis defni parhaus.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> T&ycirc;, a chyfoeth ynt etifeddiaeth y tadau: ond<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 18.22.</NOTE> rhodd yr Arglwydd yw gwraig bwyllog.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Syrthni a bar drym-gw&s;c: ac enaid twyllodrus a newyna.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y neb a gadwo 'r gorchymyn a geidw ei enaid: a'r neb a y&s;ceulu&s;a ei ffyrdd fydd marw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y neb a gymmero drugaredd ar y tlawd, &s;ydd yn rhoddi echwyn i'r Arglwydd: ai rodd a delir iddo drachefn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Cerydda dy fab tra fyddo gobaith: ac nac arbeded dy enaid ef iw ddifetha.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Bydd dra digofus wrth faddeu bai: [gan ddywedyd,] os ti ai gwaredi y waith honno, y co&s;pi [ef] am&s;er arall yn fwy o lawer.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gwrando gyngor a chymmer addy&s;c, fel y byddech ddoeth yn dy ddiwedd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Bwriadau lawer &s;ydd yng-halon d&ycirc;n: ond cyngor yr Arglwydd a &s;aif.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Trugaredd yw 'r peth a ddyle dd&ycirc;n fwy|af ei ddei&s;yfu: oud gwell yw 'r tlawd na'r gwr celwyddog.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ofn yr Arglwydd a dywys i fywyd: a'r neb fyddo llawn o honaw a erys heb i ddrwg ymweled ag ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y d&ycirc;n &s;wrth a gudd ei law yn ei fyn|wes: ac ni e&s;cyn hi at ei enau.</P>
<P N="25"><HI>25</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 26.15. Pen. 21.11.</NOTE> [Os] tarewi di watwarwr yna 'r ehud fydd cyfrwy&s;ach, a phan geryddech y deha|llus efe a ddeall wybodaeth.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Mab gwradwyddus gwarthus a an|rheithia ei dad: ac a yrr ei fam ar grwydr.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Fy mab paid a gwrando yr addy&s;c a bar i ti gyfeiliorni oddi wrth eiriau gwybodaeth.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ty&s;t y fall a watwar farn: a genau 'r drygionus a lwngc anwiredd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Barn &s;ydd barod i'r gwatwar-w&ycirc;r: a chlei&s;iau i gefn y ffyliaid.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<P N="1">GWatwarus yw gwin, a therfy&s;caidd yw diod gadarn: pwy bynnac a &s;ommer yn|ddi nid yw ddoeth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 19.12.</NOTE> Megis rhuad llew ieuangc yw ofn y bre|nin: y mae pwy bynag ai cyffr&ocirc; ef i ddigofaint yn pechu yn erbyn ei enaid ei hun.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Anrhydeddus yw i &wcirc;r beidio ag ymry&s;on: ond pob ff&ocirc;l a fynn ymmyrreth.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y diog 'r hwn nid ardd o herwydd [oer|der] y gaiaf, a aiff i gardotta yr haf, pryd na by|ddo dim ganddo ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Megis dyfroedd dyfnion yw pwyll yng|halon g&wcirc;r: etto 'r g&wcirc;r call ai tyun allan.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Llawer d&ycirc;n a gyhoedda ei drugaredd, ond pwy a gaiff &wcirc;r ffyddlon&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Plant y cyfiawn a rodio yn iniawn, gwyn eu b&ycirc;d ei blant ar ei &ocirc;l.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Brenin yn ei&s;tedd ar or&s;edd barn a wa&s;|car ai lygaid bob drwg.</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 8.46. 2. Cron. 6 46. Ecclus. 7.21. 1. Ioan. 1.8.</NOTE> Pwy a ddichon ddywedyd&lpunctel; mi a gar|thais fyng-halon: gl&acirc;n wyf oddi wrth fy mhe|chod.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Amryw bwy&s;au ac amryw fe&s;urau: ffi|aidd gan yr Arglwydd bob vn o'r ddau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Bachgen a adweinir wrth ei ymddygi|ad: ai p&ucirc;r ai iniawn yw ei waith.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yr Arglwydd a wnaeth bob vn o'r ddau, y glu&s;t i glywed, ar llygad i weled.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Na char gy&s;cu rhag dy fyned yn dlawd: agor dy lygaid, fel i'th ddigonir a bara.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Drwg, drwg, medd y prynwr: ond pan el o'r nailldu efe a ganmola ei hun.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> [Gwerth-fawr] yw aur a gemmau lawer: ond gwefu&s;au gwybodaeth ydynt ddodrefn gwerthfawroccach.</P>
<P N="16"><HI>16</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 27.13.</NOTE> Cymmer wi&s;c y gwr a fachnio dros e&s;|tron: a chymmer wy&s;tl gan y neb a fachnio dros e&s;trones.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Melus gan &wcirc;r fara [trwy] ffal&s;edd: ond o'r diwedd ei enau a lenwir a gro.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Siccrh&acirc; dy fwriadau drwy gyngor: a thrwy gyngor diy&s;ceulus dos i ryfela.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y neb a ddadcuddia<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 11.13.</NOTE> gyfrinach, y neb a fyddo yn athrodwr, a 'r ehud ei wefu&s;au na ym|myr
<PB N="252" REF="270">&acirc; hwynt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 21.17. Lefit. 20.9. Matth. 15.4.</NOTE> Y neb a felldithio ei dad ai fam, ei gann|wyll a ddiffodir yn y tywyllwch d&ucirc;.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yr etifeddiaeth a geir ar frys yn y dech|reuad, ni ffynna yn y diwedd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Na ddywet,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 32.35. Pen. 17.13.</NOTE> mi a dala ddrwg: di&s;gwil wrth yr Arglwydd ac efe a'th achub.</P>
<P N="23"><HI>23</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 11.1.10.</NOTE> Ffiaidd gan yr Arglwydd amryw bwy|&s;au: a chlorian twyllodrus nid yw dda.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Gan yr Arglwydd [y fforddir] llwybrau g&wcirc;r:<NOTE PLACE="marg">Iere. 10.23.</NOTE> ond beth a ddeall d&ycirc;n oi ffordd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Magl yw i &wcirc;r lyngc&ucirc; peth cy&s;&s;egredig: ac wedi ei addunedau ymofyn.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Brenin doeth a wa&s;car yr ann&ucirc;wiol: ac a dr&ycirc; 'r olwyn arnynt.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Megis cannwyll yr Arglwydd yw enaid d&ycirc;n yr hon &s;ydd yn chwilio holl gelloedd y bol.</P>
<P N="28"><HI>28</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 29.14.</NOTE> Tr&ucirc;garedd a ffyddlondeb a gadwant y brenin, ai or&s;eddfa a gadarnheir drwy druga|redd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Harddwch gw&ycirc;r ieuaingc [yw] eu nerth: ac anrhydedd henafgw&ycirc;r yw gwallt gwyn.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Clei&s;iau, briwiau, a dyrnodiau yn curo celloedd y bol, ydynt &s;crafellau [i go&s;i] 'r annu|wiol.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<P N="1">FEl afonydd o ddwfr y may calon y brenin yn llaw 'r Arglwydd: efe ai tr&ycirc; hi lle y myn|no ei hun.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> G&wcirc;r &s;ydd yn tybied yn ei olwg ei hun ei fod yn iniawn ym mhob ffordd: ond yr Arglw|ydd a bwy&s;a y calonnau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 16.2.</NOTE> Gwneuthur cyfiawnder a barn &s;ydd well gan yr Arglwydd nag aberth.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Vchelder golwg, balchder calon [a] bry|nar annuwiol &s;ydd bechod.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Bwriadau y diy&s;ceulus ydynt &ecirc;lw yn v|nic: ond [bwriadau] pob y&s;ceulus [ai dygant mewn] ei&s;ieu.</P>
<P N="6"><HI>6</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Mich. 6.8.</NOTE> Try&s;&s;orau a ga&s;cler &acirc; thafod celwyddog, a chwelir megis gwagedd: y neb [ai cei&s;iant] &s;ydd yn cei&s;io angeu.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Anrhaith yr annuwiol a erys gyd &acirc; hwynt: canys gwrthodant wneuthur cyfiawnder.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y dyn dauddyblig yn ei ffyrdd &s;ydd e&s;tro|naidd: ond y pur &s;ydd iniawn ei waith.</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 13.11.</NOTE> Gwell yw bod mewn congl yn nenn t&ycirc;: na bod gyd &acirc; gwraig anynad mewn t&ycirc; ehang.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Enaid yr annuwiol a ddei&s;yfia ddrwg: nid gra&s;u&s;ol yw ei gymmydog yn ei olwg ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pan go&s;per gwatwar-wr y bydd yr e|hud callach: a phan ddy&s;cer y doeth, efe a dder|byn &wcirc;ybodaeth:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Call y mae y cyfiawn yn y&s;tyried am d&ycirc; yr annuwiol [fod Duw] yn defetha y rhai an|nuwiol am [eu] drygioni.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y neb a gaeo ei glu&s;t rhag llef y tlawd: a lefain ei hunan, ac ni's gwrandewir ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Rhodd yn y dirgel a dyrr ddigofaint: a rhoddiad yn y fynwes [a yrr ymmaith] l&icirc;d cryf.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Llawen gan y cyfiawn wneuthur cyfi|awnder: ond dini&s;tr [fydd] hynny i weithwyr anwiredd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dyn yn myned ar gyfeilorn oddi ar ffordd callineb a orphywys yng-hynnulleidfa y meirw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y neb a garo wledda a ddaw i dlodi: a'r neb a garo w&icirc;n, ac olew ni bydd cyfoethog.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yr annuwiol [a roddir] yn iawn dros y cyfiawn, a'r anffyddlon dros yr iniawn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gwell yw aros yn yr anialwch, na chyd &acirc; gwraig anynad ddigllon.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Try&s;&s;or dei&s;yfiadwy, ac olew &s;ydd ym mhebyll y doeth: ond d&ycirc;n ff&ocirc;l ai llyngc hwynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y neb a ddilyno gyfiawnder, a thruga|redd a gaiff fywyd, cyfiawnder, ac anrhydedd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Y doeth a ddringa [i ben] dinas y cedyrn, ac a fwrw i lawr y cadernid y mae hi yn hyd&ecirc;ru arno.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y neb a gadwo ei enau ai dafod, a geidw ei enaid rhag cyfyngder.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y balch, y gwar-galed, [a'r] gwatwa|rus, yw henw y g&wcirc;r a wnelo yn falch yn ei ddig|llondeb.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Dei&s;yfiad y diog ai lladd ef: canys ei ddwylo a wrthodant weithio.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yn h&ycirc;d y dydd y dei&s;yf efe ryw beth: ond y cyfiawn a rydd, ac ni attal efe [ei law.]</P>
<P N="27"><HI>27</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 15.8. E&s;ay. 1.13.</NOTE> Aberth y rhai annuwiol &s;ydd ffiaidd: pa faint mwy, pan offrymmant yn &s;celer&lpunctel;</P>
<P N="28"><HI>28</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ecclus. 34.21. Pen. 19.5.</NOTE> Ty&s;t celwyddog a ddifethir: ond y g&wcirc;r a wrandawo a lefara bob am&s;er.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> G&wcirc;r annuwiol a gal&ecirc;da ei wyneb: ond yr iniawn a drefna ei ffordd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Nid oes ddoethineb, na deall, na chyngor yn erbyn yr Arglwydd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Y march a ddarperir erbyn dydd rhyfel: ond iechydwriaeth &s;ydd eiddo yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="22" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXII.</HEAD>
<P N="1">MWy dymunol<NOTE N="*" PLACE="marg">Ecclus. 7.3.</NOTE> yw enw da, na chyfoeth lawer: a gwell yw gr&acirc;s nag arian ac nag aur.</P>
<P N="2"><HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 29.13.</NOTE> Y tlawd a'r cyfoethog a gyd cyfarfu|ant: ond yr Arglwydd yw gwneuthydd y rhai hyn oll.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y call a genfydd ddrwg, ac a ymgudd:<NOTE PLACE="marg">Pen. 27.12.</NOTE> ond y ffyliaid a &acirc;nt rhagddynt, a hwy a go&s;pir.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gobr go&s;tyngeiddrwydd, ac ofn yr Argl|wydd yw cyfoeth, anrhydedd, a bywyd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Drain a maglau &ycirc;nt yn ffordd y cyndyn: y neb a gadwo ei enaid a ff&ycirc; ym mhell oddi wr|thynt hwy.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Hyfforddia f&acirc;b ym mhen ei ffordd: a phan heneiddio nid ymedu &acirc; hi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y cyfoethog a arglwyddiaetha ar y tlawd: a gw&acirc;s fydd yr hwn a gaffo fenthyg i'r g&wcirc;r a roddo fenthyg.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y neb a hauo anwiredd a feda flinder: ac a balla trwy wialen ei ddigofaint ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ecclus. 31.23.</NOTE> Yr hael ei lygad a fendithir: canys efe a rydd oi fara i'r tlawd.</P>
<PB REF="271">
<P N="10"><HI>10</HI> Bwrw allan y gwatwar-wr, a'r gynnen a aiff allan [gyd ag ef] ie 'r ymry&s;on, a'r gwarth a dderfydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yneb a garo lendid calon [trwy] r&acirc;s ei wefu&s;au a [gaiff] y brenin yn gydymmaith.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Llygaid yr Arglwydd a gadwant &wcirc;ybo|daeth, ac efe a ddmi&s;tria eiriau yr anwir.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Medd y diog, y mae llew oddi allan: fo 'm lleddir yng-hanol yr heolydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ff&ocirc;s ddyfn yw genau gwragedd dieithr: y neb y byddo 'r Arglwydd yn ddig wrtho a &s;yrth iddi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ffolineb &s;ydd yn rhwym yng-halo~ bach|gen: ond gwialen cerydd ai gyrr ymmaith.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y neb a wa&s;co ar y tlawd er chwanegu [ei gyfoeth,] a'r neb a roddo i'r cyfoethog a ddaw i dlodi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> G&wcirc;yra dy glu&s;t, a gwrando eiriau y doe|thion, a go&s;ot dy galon ar fyng-wybodaeth mau fi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys peth p&ecirc;raidd yw, os cedwi hwynt yn dy galon: ac os cymhwy&s;ir hwynt yn dy wefu&s;au:</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Fel y byddo dy obaith yn yr Arglwydd y dango&s;ais i ti [hyn] heddyw [y&s;tyria] dithe.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Oni &s;crifennais i ti [eiriau] ardderchog o gyngor, a gwybodaeth&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> I beri i ti adnabod &s;iccrwydd gwir eiri|au, fel y gallit atteb geiriau y gwirionedd i'r neb a anfonent attat.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Nac y&s;peilia mo'r tlawd o herwydd ei fod yn dlawd: ac na &s;athr yr anghenus mewn barn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 23.11.</NOTE> yr Arglwydd a ddadle dro&s;tynt, ac a orthrymma enaid y neb ai gorthrymmo hw|ynt.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Na fydd gydymmaith i'r digllon: ac na chyd-gerdda &acirc; g&wcirc;r llidiog&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Rhag i ti ddy&s;cu ei lwybrau ef, a chael niwed i'th enaid.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Na fydd vn o'r rhai a roddant eu dwylo, [&s;ef] o'r rhai a fachniant am ddyl&ecirc;d.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Oni bydd gennit i dalu, pa ham y cym|mer efe dy wel&ycirc; di oddi tanat&lpunctel;</P>
<P N="28"><HI>28</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 27.17. Pen. 23.10.</NOTE> Na &s;ymmut mo'r h&ecirc;n derfyn yr hwn a o&s;odddd dy dadau.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A welai&s;t ri &wcirc;r diy&s;ceulns yn ei orchwyl&lpunctel; efe a &s;aif ger bron brenhinoedd, ac ni &s;aif ger bron yr-i&s;&s;el-radd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="23" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIII.</HEAD>
<P N="1">PAn ei&s;teddech i fwyta gyd a thywy&s;og, y&s;ty|ria yn ddyfal beth &s;ydd ger dy fron.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac os amgen ti a o&s;odi gyllell ar dy wddf os byddi dd&ycirc;n bly&s;ig.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Na ddei&s;yf ei ddanteithion ef: canys twyllodrus yw bwyd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Na ddeffygia mo honot dy hun, yn ymgy|foethog i: dod ti heibio dy gyfryw fwriad.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A beri di i'th lygaid ehedeg arnynt&lpunctel; yn y man y darfyddant, ac y cymmerant adenydd, ac megis er yr yr ehedant ymmaith tua'r wybr.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Na fwyta fwyd y cenfigennus drwg ei lygad: ac na chwennych moi ddaintethion ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys fel pe meddylie efe felly yn ei ga|lon, y dywed efe wrthit, bwyta, ac &ycirc;f, ai galon heb fod gyd &acirc; thi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y tammaid a fwyt&ecirc;i&s;t a fwri di i fynu: a'th eiriau melus a golli di.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Na lefara lle y clywo y ff&ocirc;l: canys efe a'th ddiy&s;tyra di, a h&ocirc;ll ddoethineb dy eiriau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 27.17. Pen. 22.28.</NOTE> &s;ymmut mo'r h&ecirc;n derfyn, ac na thy|ret i feu&s;ydd yr ymddifaid.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys eu dial-wr hwynt &s;ydd nerthol: ac a<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 22.23.</NOTE> amddeffyn eu cweryl hwynt yn dy erbyn di.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Go&s;ot dy galon ar addy&s;c, a'th glu&s;tiau ar eiriau &s;ynhwyrol.</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 13.24. &amp; 19.18. Ecclus. 30.1.</NOTE> Na thyn gerydd oddi wrth dy blentyn: er ei guro &acirc; gwialen ni bydd efe farw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Cur ef &acirc; gwialen, a thi a achubi ei enaid rhag vffern.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Fy mab os dy galon di fydd doeth, fyng-halon inne a lawenycha,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ie fy arennau a grych-neidiant, pan dra|etho dy wefu&s;au di gyfiawnder.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Na wynfyded dy galon wrth bechaduri|aid: ond [aros] yn ofn yr Arglwydd yn h&ycirc;d y dydd.<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 37.1. Pen. 24.1.</NOTE></P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys yn ddiau y mae gobr, ac ni phalla dy obaith.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Erglyw fy mab, a bydd ddoeth: a chy|far&wcirc;ydda dy galon yn y ffordd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Na fydd vn o'r rhai ydynt yn meddwi ar w&icirc;n: nac vn o'r rhai glythion ar gig.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys y meddw, a'r glwth a ddeuant i dlodi: a gormod cy&s;cu a bar fyned mewn gwi&s;c ddrylliog.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Gwrando ar dy dad a'th genhedlodd: ac na ddiy&s;tyra dy fam pan heneiddio.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Pryn y gwir, ac na werth, felly doethi|neb, addy&s;c a deall.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> T&acirc;d y cyfiawn a orfoledda yn fawr: a'r neb a genhedlo fab doeth a lawenh&acirc; ynddo ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Par i'th d&acirc;d ac i'th fam lawenychu: ac i'r hon a'th ymddug orfoleddu.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Fy mab moes i mi dy galon: ac ymfod|loned dy lygaid yn fy ffyrdd i.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 22.14.</NOTE> ffos ddyfn yw puttain: a phy|dew cyfyng yw 'r ddieithr.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ie hi<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 7.12.</NOTE> a ddi&s;gwil fel gwilliaid: ac a chwanega bechaduriaid ym my&s;c dynnion.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> I bwy y mae gwae&lpunctel; i bwy [y mae] ochain? i bwy y mae cynnen&lpunctel; i bwy y mae da|dwrdd&lpunctel; ac i bwy y mae gweliau heb achos&lpunctel; i bwy y mae llygaid cochion&lpunctel;</P>
<P N="30"><HI>30</HI> I'r neb &s;ydd yn aros wrth y gwin: ac i'r neb &s;ydd yn chwilio am win cymmy&s;cedig.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Nac edrych ar y gw&icirc;n mor g&ocirc;ch fydd pan ddango&s;o ei liw yn y cwpan: yn ddi&s;ymmwth efe a aiff [i wared] yn iniawn.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yn y diwedd efe a frath fel &s;arph: ac a biga fel gwiber.</P>
<PB N="253" REF="271">
<P N="33"><HI>33</HI> Dy lygaid a edrychant ar wragedd diei|thr: a'th galon a draetha draw&s;edd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ti fyddi megis vn yn cy&s;cu yng-hanol y m&ocirc;r: ac fel vn yn cy&s;cu ym mhen yr hwylbren,</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Pan i'm curent [meddi] ni chlafychais: pan i'm dulient n&icirc;s gwybum: pan ddeffroaf mi a af rhagof, mi ai cei&s;iaf drachefn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="24" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIIII.</HEAD>
<P N="1"><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 37.1. Pen. 23 17.</NOTE> NA chenfigenna wrth w&ycirc;r annuwiol: ac na ddei&s;yf fod gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys eu calon a fefyrria anrhaith: ai gwefu&s;au a draethant flinder.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Adailadir y t&ycirc; drwy ddoethineb, a thrwy ddeall y &s;iccrheuir ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Trwy ddeall y llenwir y celloedd o bob peth gwerth-fawr a hyfryd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> G&wcirc;r doeth &s;ydd nerthol: a g&wcirc;r pwyllog a chwanega ei nerth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Ren. 20.18.</NOTE> trwy gallineb y gwnei dy ryfel: ac iechydwriaeth [a gei] drwy laweroedd o gyn|ghorion.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Rhy vchel yw doethineb i ff&ocirc;l: canys ni e|gyr ei enau yn y porth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y neb a ddychymmygo ddrwg a elwir yn &s;celer.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Scelerder y ff&ocirc;l &s;ydd bechod: a ffiaidd [yw &s;celerder] y d&ycirc;n gwatwarus.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Os llwfrh&ecirc;i mewn am&s;er cyfyngder, bychan fydd dy nerth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gwaret y rhai a lu&s;cir i angeu: canys pa ham yr ymmadewit a'r neb a dywy&s;ir iw lladd&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Os dywedi, wele, ni wyddom ni hyn: o|nid yw me&s;urwr y calonnau yn d&ecirc;all&lpunctel; a'r neb &s;ydd yn cadw dy enaid, oni &wcirc;yr efe&lpunctel; ac oni th&acirc;l efe i bawb yn &ocirc;l ei weithred&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Fy mab bwyta f&ecirc;l, canys da yw: a'r dil m&ecirc;l canys bla&s;us yw i'th enau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly gwybydd [y bydd] doethineb [yn felus] i'th enaid, os cei di hi, yn ddiau ti a gei obr, a'th obaith ni phalla.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Na chynllwyn di yr annuwiol wrth drig|fa 'r cyfiawn, ac na anrheithia ei orphywy&s;fa.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys &s;eith-waith y &s;yrth y cyfiawn, ac efe a gyfyd drachefn: ond yr annuwolion a dramgwyddant mewn drygioni.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Pan &s;yrthio dy elyn na lawenycha: a phan dramgwyddo, na orfoledded dy galon:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Rhag i'r Arglwydd weled, a bod hynny yn ddrwg yn ei olwg ef, ac iddo droi ei ddig oddi wrtho ef [attat ti.]</P>
<P N="19"><HI>19</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 7.1. Pen. 23.17.</NOTE> Nac ymddigia o herwydd y drwg wei|thredw&ycirc;r, na chynfigenna wrth yr annuwolion.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Canys ni bydd diben ar [eu] drygfyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 13.9.</NOTE> a channwyll yr annuwolion a ddiffodir.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Fy mab ofna 'r Arglwydd a'r brenin: ac nac ymmyr a'r annwadal.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys yn ddi&s;ymmwth y cyfyd eu de|&s;truw hwy: a phwy a &wcirc;yr eu dini&s;tr hwynt ill dau?</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Dymma hefyd [eiriau] y doethion: nit da cydnabod braint mewn barn.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y neb a ddywedo wrth yr annuwiol,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 17.15. E&s;ay 5 23.</NOTE> cy|fiawn wyt, y bobl ai melldithiant ef: y cenhed|loedd fydd ffiaidd ganddynt ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ond i'r neb ai ceryddo y bydd hyfryd|wch: a bendith dda a ddigwyddiddynt.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Pawb a gu&s;&acirc;na wefu&s;au 'r neb a attebo eiriau iniawn.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Tr&icirc;n dy orchwyl oddiallan, a do&s;par|tha yr hyn &s;ydd i ti yn y maes: ac wedi hynny adailada dy d&ycirc;.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Na fydd dy&s;t heb achos yn erbyn dy gym|mydog, ac na fydd chud a'th wefu&s;au.</P>
<P N="29"><HI>29</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 20.22.</NOTE> Na ddywet ti, mi a wnaf iddo ef fel y gwnaeth yntef i minne, mi a dalaf i bawb yn &ocirc;l ei weithred.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Mi a euthym heibio heb dyddyn y dyn diog, ac heb win-llan yr angall.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac wele coda&s;e y&s;call ar hyd-ddo oll: danadl poethion a guddia&s;ent ei wyneb: a'r fagwyr gerrig a &s;yrthia&s;e i lawr.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Pan welais i hyn, mi a y&s;tyriais, mi a e|drychais, ac a gymmerais addy&s;c.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ychydig gy&s;cu, ychydig heppian, y|chydig wa&s;cu 'r dwylo i orwedd:</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yng-hyfwng hyn y daw tlodi arnat, me|gis ymdeithudd, a'th angen fel g&wcirc;r arfog.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="25" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXV.</HEAD>
<P N="1"><HI>DYMMA HEFYD DDIHARE|bion</HI> Salomon y rhai a ga&s;clodd gw&ycirc;r Ezecia brenin Iuda.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> ANrhrydedd Duw yw celu cyfrinach: ond anrhydedd brenin yw chwilio am beth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Vchder y nefoedd, dyfnder y ddaiar: a chalon brenin ni ellir eu chwilio:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Wrth dynnu 'r amhuredd oddi wrth yr a|rian y daw i'r gof arian-le&s;tr.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly wrth dynnu 'r annuwiol &ocirc; olwg y brenin: y cadarnh&ecirc;ir drwy gyfiawnder ei or&s;e|ddfa ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Na ogonedda di dy hun ger bron y brenin: ac na &s;af yn lle gw&ycirc;r mawr.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys gwell it ddywedyd wrthit, tyret i fynu: na'th fwrw yn &icirc;s ger bron pendefig yr hwn beth a wel dy lygaid.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Na ddechreu di gynnen yn rhy ebrwydd: rhag ofn o'r diwedd i'r peth oedd yn dy fryd ti ei wneuthur &s;yrthio i ti dy hun, ac yna dy gywi|lyddio gan dy gymmydog.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Dadle a'th gymmydog: ond na ddateu|ddia gyfrinach g&wcirc;r arall:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Rhag i'r neb a fyddo yn gwrando ddwyn gwarth arnat ti: ac i'th gywilydd na thr&ycirc; oddi wrthit.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gair a ddyweder mewn am&s;er &s;ydd me|gis afalau aur mewn gwaith o arian cerfiedig.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Cerydd-wr doeth i'r gl&ucirc;&s;t a wrandawo &s;ydd fel annwyl-dlws euraid, a gwi&s;c o aur rhagorol.</P>
<PB REF="272">
<P N="13"><HI>13</HI> Megis oerder eira yn am&s;er cynhaiaf yw cennad ffyddlon i'r rhai ai gyrrant ef: canys efe a lawenycha enaid ei fei&s;tred.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y neb a ymffro&s;tio yn fawr heb roddi dim &s;ydd gyffelyb i gwmylau a gwynt heb law.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Drwy hir-ymaros y bodlonir pendefig: a thafod teg a dyrr greulondeb.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan gaffech f&ecirc;l, bwyta a'th wa&s;anae|tho: rhag wedi dy lenwi &ocirc; honaw, i ti ei chwdu ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Cadw dy droed allan o d&ycirc; dy gymmy|dog rhag iddo flino arnat, a'th ga&s;a&ucirc;.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y neb a ddygo gam de&s;tiolaeth yn erbyn ei gymmydog, &s;ydd megis gordd, a chleddyf, a &s;aeth flaen-llem.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Coel ar ffal&s;wr yn n&ycirc;dd cyfyngder, &s;ydd megis dant wedi ei dorri, a throed wedi tyrfu.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr hwn a dynno ymmaith wi&s;c [oddi am dd&ycirc;n] ar am&s;er oerfeloc, [&s;ydd fel] finegr ar neitr, neu [vn] yn c&acirc;nu caniadau i galon dri&s;t.</P>
<P N="21"><HI>21</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 12.20.</NOTE> Os dy elyn a newyna portha ef &acirc; bara, ac os &s;ych&ecirc;da, dod ti iddo ddiod iw yfed.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys marwor a bentyrri ar ei ben ef: a'r Arglwydd a d&acirc;l i ti.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Megis y par gwynt y gogledd law: felly y par tafod athrodgar wyneb-pryd dig|llon.</P>
<P N="24"><HI>24</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 21.9.</NOTE> Gwell yw aros mewn congl yn nenn t&ycirc;, na chyd &acirc; gwraig anynad mewn t&ycirc; ehang.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Fel dyfroedd oerion i enaid &s;ychedig yw newyddion da &ocirc; wl&acirc;d bell.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> G&wcirc;r cyfiawn wedi &s;yrthio i lawr ger bron y drygionus, &s;ydd megis ffynnon wedi ei chymmy&s;cu &acirc; gofer rhydlyd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Nit da bwyta llawer o f&ecirc;l, ac felly<NOTE N="*" PLACE="marg">Ecclus. 3.22.</NOTE> chwilio eu hanrhrydedd nid anrhrydeddus yw.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Y neb ni byddo ganddo attaliaeth ar ei chwant, &s;ydd megis dinas ddrylliog heb gaer.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="26" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVI.</HEAD>
<P N="1">NId gweddus i'r ff&ocirc;l anrhydedd, mwy nac i'r haf eir a neu i'r cynhaiaf law.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel yr aderyn a gyrwydra, a'r wennol a ch&ecirc;da: felly y felldith yr hon ni haedder ni dde&s;|cyn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ffrewyll i farch, ffrwyn i a&s;&s;yn: a gwia|len a [berthyn] i gefn yr ynfyd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Na atteb ynfyd fel [y mynne] ei ynfydr|wydd, rhag dy gyffelybu iddo.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Atteb yr ynf&ycirc;d fel [yr haedde] ei ynfydr|wydd: rhag iddo fod yn ddoeth yn ei olwg ei hun.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y neb a yrro nege&s;au gyd ag vn angall a gaiff gam megis pe torre draed [ei] gennad.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Nid gogyhyd y&s;ceiriau y cl&ocirc;ff: felly dam|meg o enau ffyliaid.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Fel vn yn rhwymo carreg mewn tafl: felly y gwna 'r neb a anrhydeddo ff&ocirc;l.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Fel draen yn myned i law d&ycirc;n meddw: felly y mae dihareb yng-enau yr angall.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y cadarn yr hwn a lunniodd bob peth &s;ydd yn gobrwyo y ff&ocirc;l, ac yn talu i'r tro&s;edd|wyr.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. Pet. 2.22.</NOTE> Megis ci yn dychwelyd iw chwdfa: felly y mae y ff&ocirc;l yr hwn a ddechreu ei ffolineb drachefn o newydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A welai&s;t di &wcirc;r doeth yn ei olwg ei hun&lpunctel; gwell yw 'r gobaith am ff&ocirc;l nag am hwnnw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y mae llew mawr ar y ffordd [medd y diog,] y mae llew yn yr he&ocirc;lydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Fel y drws yn troi ar ei golyn, felly [y tr&ycirc;] 'r diog yn ei wel&ycirc;.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 19.24.</NOTE> diog a guddia ei law yn ei fynwes, a blin ganddo ei he&s;tyn at ei enau trachefn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Doethach yw 'r diog yn ei olwg ei hun, na &s;eith-w&ycirc;r yn adrodd rhe&s;wm.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y neb wrth fyned heibio a ymmyrro mewn cweryl ni pherthyn iddo ei hun, &s;ydd megis vn yn cymmeryd c&icirc; erbyn ei glu&s;tiau.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Fel d&ycirc;n gwall-gofus yr hwn a daflo be~tewynion t&acirc;n, &s;aethau, ac <HI>arfau</HI> marwolaeth:</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Felly <HI>y gwna</HI> g&wcirc;r twyllodrus ai gymmy|dog gan ddywedyd, ond cellwair yr oeddwn i&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Megis pan ddarfyddo 'r coed y diffodda 'r t&acirc;n: felly pryd na byddo athrodwr y derfydd y gynnen.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> G&wcirc;r cynhennus<NOTE N="*" PLACE="marg">Ecclus. 28.10.</NOTE> a ennynna gynnen, fel gl&ocirc; y marwor, a'r coed y t&acirc;n.</P>
<P N="22"><HI>22</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 18.8.</NOTE> Geiriau 'r athrodwr ydynt megis rhai yn ymguro, a hwy a dde&s;cynnant i gelloedd y bol.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Fel &s;orod arian wedi eu bwrw dros ddryll lle&s;tr pridd: felly y mae gwefu&s;au poeth a cha|lon ddrwg.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y diga&s;og a ragrithia ai wefu&s;au: ac yn ei galon yn dychymmyg twyll.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Pan ddywedo efe yn d&ecirc;g nac ymddyriet iddo: canys y mae &s;aith ffieidd-dra yn ei galon ef</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Drwy gyfrwy&s;der y cuddir diga&s;edd: ond ei ddrygionia ddatguddir yn y gynnulleidfa</P>
<P N="27"><HI>27</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ecclus. 10.8. &amp; 27.26.</NOTE> Y neb a gloddio bydew a &s;yrth ynddo, a'r neb a dreiglo garreg, atto y dychwel tra|chefn.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Y tafod celwyddog a ga&s;&acirc; 'r neb a gy&s;tu|ddio efe, a'r genau gwenieithus a wna ddini&s;tr.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="27" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVII.</HEAD>
<P N="1">NAc ymffro&s;tia o'r dydd y foru: canys ni &wcirc;yddo&s;t beth a ddigwydda [mewn] diwr|nod.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canmoled arall dy di, ac nid dy enau dy hun: e&s;tron, ac nid dy wefu&s;au dy hunan.</P>
<P N="3"><HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ecclus.</NOTE> Trom yw'r garreg a phwy&s;-fawr yw 'r tywod, ond digofaint y ff&ocirc;l &s;ydd drymmach na hwynt ill-dau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cre&ucirc;lon yw llid, fel llif-ddwfr yw cyndda|redd, a phwy a ddichon &s;efyll o flaen cenfigen&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gwell yw cerydd cyhoeddus, na chuddie|dig gariad.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ffyddlon yw archollion y caredig: ond cu&s;&s;anau y diga&s;og ydynt greulon.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y d&ycirc;n llawn a &s;athra 'r dil m&ecirc;l: ond i'r ne|wynog pop peth chwerw &s;ydd f&ecirc;lus.</P>
<PB N="254" REF="272">
<P N="8"><HI>8</HI> G&wcirc;r yn ymdaith oi l&ecirc; ei hun &s;ydd debyg i aderyn yn cilio oi n&ycirc;th.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Olew ac arogl-darth a lawenychant y ga|lon, felly [y gwna] mwynder cyfaill yn fwy nai gyngor ei hun.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Nac ym&acirc;do a'th gydymaith dy hun a chydymaith dy dad: ac na dd&ocirc;s i d&ycirc; dy frawd yn am&s;er dy orthrymder: canys gwell yw cymmydog yn agos, na brawd ym mhell.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Bydd ddoeth fy mab a llawenycha fyng-halon, fel y gallwyf atteb i'r neb a'm gwrad|wyddo.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y call a w&ecirc;l y drwg [yn dyfod] ac a ym|gudd: ond ffyliaid a &acirc;nt rhagddynt, a hwy a go&s;pir.</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 20.16.</NOTE> Cymmer wi&s;c yr hwn a fachnio dros y dieithr: a'r neb a fachnio dros y ddieithr, cym|mer wy&s;tl ganddo.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y neb a ganmolo ei gydymmaith &acirc; llef vchel y boreu pan gyfodo y cyfrifir [hyn] yn wradwydd iddo.</P>
<P N="15"><HI>15</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen 19.13.</NOTE> Defni parhaus ar ddiwrnod glawog, a gwraig anynad cyffelyb ydynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y mae yr hwn ai gorchguddio hi [megis] yn gorchguddio y gwynt: canys hi a ymddeng|ys megis olew yn ei ddeheu-law ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Vn arf a hoga 'r llall: ac vn g&wcirc;r a fy|wh&acirc; 'r llall.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y neb a gadwo ei ffigu&s;bren, a fwytu oi ffrwyth ef, a'r neb a wa&s;anaetho ei fei&s;tr a ddaw i anrhydedd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Megis [mewn] dwfr [y mae] amryw wynebau: felly y mae calonnau amryw ddyn|nion.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ni lenwir vffern na de&s;truw, felly ni len|wir llygaid d&ycirc;n.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Fel y tawdd le&s;tr i'r arian, ar ffwrnes i'r aur: felly y mae genau 'r neb ai can-molo i'r neb a gan-moler.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Er i ti bwnnio ff&ocirc;l mewn morter &acirc; phe&s;tl ym mhlith grawn: etto ni ym&ecirc;du ei ffolineb ag ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Edrych yn ddyfal ar dy anifeiliaid, gofa|la am dy braidd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys cyfoeth ni pheru byth: a choron ni pheru o genhedlaeth i genedlaeth.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Pan flaendarddo 'r gwair, pan ymddang|o&s;o 'r gla&s;-wellt: yna y ca&s;clir lly&s;ieu y myny|ddoedd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yr &wcirc;yn a'th ddill&acirc;dant, ac o'r geifr y [cei] werth t&icirc;r.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Hefyd ti a gei ddigon o laeth geifr yn fwyd i ti, yn fwyd i'th d&ycirc;lwyth ac yn ymborth i'th lance&s;au.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="28" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVIII.</HEAD>
<P N="1">YR annuwiol a ff&ycirc; heb neb yn ei erlid: ond y rhai cyfiawn ydynt gyffelyb i lew ieuangc hyf.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O herwydd camwedd gwl&acirc;d, aml fydd ei phennaethiaid: ond lle y byddo g&wcirc;r pwyllog &s;ynhwyrol y peru [teyrnas] yn hir.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> G&wcirc;r tlawd yn gorthrymmu rhai tlodion &s;ydd debyg i lif-ddwfr yn difetha llynniaeth.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y neb a dorrant gyfraith a ganmolant yr annuwiol: ond y neb a gadwant y gyfraith a ymladdant &acirc; hwynt,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Dynnion annuwiol ni ddehallant farn: ond y neb a gei&s;iant yr Arglwydd a ddeallant bob peth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 19.1.</NOTE> Gwell yw yr tlawd a rodio yn iniawn, na'r traws ei ffyrdd, ac yntef yn gyfoethog.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y neb a gadwo 'r gyfraith &s;ydd fab de|hallus: ond y neb a fyddo cydymmaith i lodde&s;t|w&ycirc;r a gywilyddia ei d&acirc;d.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y neb a chwanego ei gyfoeth drwy v&s;u|riaeth ac occreth &s;ydd yn tyrru i'r neb a fydd tru|garog wrth y tlawd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y neb a dr&ycirc; ei glu&s;t [ymmaith] rhag gw|rando 'r gyfraith, fydd ffiaidd ei weddi hefyd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y neb a dd&ecirc;no 'r cyfiawn i ffordd ddrwg, a &s;yrth yn ei bydew ei hun: ond y cyfiawn a feddi|anna ddaioni.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> G&wcirc;r cyfoethog &s;ydd ddoeth yn ei olwg ei hun: ond y tlawd dehallus ai chwilin ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 29.2.</NOTE> Pan fyddo llawen y cyfiawn, mawr yw yr anrhydedd: ond pan dderchafer yr annuwoli|on y chwilir d&ycirc;n.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y neb a guddio ei bechodau ni lwydda: ond y neb ai haddefo ar ai ged&ycirc;, efe a gaiff dru|garedd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gwyn ei f&ycirc;d y d&ycirc;n o ofno yn oe&s;tadol, ond y neb a galedo ei galon a ddigwydda i ddrwg.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Fel y llew ruadus, ac arth newynog yw llywydd ann<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wiol i bobl dlodion.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pennadur heb ddeall fydd yn fawr ei draw&s;edd: ond y neb a ga&s;&acirc;o gybydd-dra a e&s;tyn ei ddyddiau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> D&ycirc;n a erlidier o herwydd gwaed d&ycirc;n a ff&ycirc; i'r pwll, ac nac amddeffynned neb ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y neb a rodio yn iniawn a waredir: ond y neb a fyddo traws ei ffyrdd a &s;yrth am hynny.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y neb a wrteithio ei d&icirc;r a ddigonir o fara:<NOTE PLACE="marg">Pen. 12.11. Eccl. 20.21.</NOTE> ond y neb a ganlyno oferw&ycirc;r a lenwir o dlodi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> G&wcirc;r ffyddlon a fydd aml ei fendithion: ond y neb a bry&s;&s;uro i fod yn gyfoethog ni bydd dieuog.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Nid da derbyn wyneb, canys y cyfryw &wcirc;r am dammaid o fara a wna gam.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> G&wcirc;r drwg ei lygaid a bry&s;&s;ura i chwane|gu ei gyfoeth: ond bychan y g&wcirc;yr efe y daw tlo|di arno ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y neb a geryddo ddyn a gaiff yn y di|wedd fwy o ffafr, na'r neb a draetho weniaith ai dafod.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y neb a y&s;peilio ei d&acirc;d ai fam, ac a ddy|wed, nid yw hyn bechod, &s;ydd gymmar i ddini|&s;triwr.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> G&wcirc;r vchel ei feddwl a enynna gynnen: ond y neb a ymddyriedo yn yr Arglwydd a bor|thir yn fr&acirc;s.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y neb a ymddyriedo yn ei galon ei hun
<PB REF="273">&s;ydd ff&ocirc;l: ond y neb a rodio yn bwyllog a achub ei hun.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Y neb a roddo i'r tlawd ni bydd angen arno: ond y neb a dr&ycirc; ei lygaid oddi wrtho a gaiff lawer o felldithion.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Pan<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 29 2.</NOTE> dderchafer yr annuwiolion, rhaid i'r d&ycirc;n [duwiol] ymguddio, ond wedi darfod am danynt yr amlh&ecirc;ir y cyfiawn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="29" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIX.</HEAD>
<P N="1">GWr a gerydder yn fynych ac a galeda ei warr, a ddryllir yn ddi&s;ymmwth fel na byddo meddiginiaeth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pan amlhaer y cyfiawn y bobl a laweny|chant: ond pan fyddo 'r annuwiol yn llywo|draethu y bobl a ocheneidiant.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> G&wcirc;r a garo ddoethineb a lawenycha ei dad:<NOTE PLACE="marg">Luc. 15.13.</NOTE> ond y neb a fyddo gyfaill i butteniaid a &ycirc;&s;&s;a ei dda.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Brenin drwy farn a gadarnh&acirc; ei deyr|nas, ond y neb a garo anrhegion, ai dini&s;tria hi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y g&wcirc;r a ddywedo weniaith wrth ei gym|mydog &s;ydd yn go&s;od magl iw draed ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Croglath ddrwg fydd i'r neb a becho: ond y cyfiawn a g&acirc;n, ac a fydd lawen.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y cyfiawn a wrendu ar fatter y tlodion, ond yr annuwiol nid y&s;tyria am &wcirc;ybod.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Dynnion gwatwarus a ddifothant ddinas, ond y doethion a droant ymmaith ddigofaint.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> G&wcirc;r doeth a ymry&s;ono &acirc; d&ycirc;n ff&ocirc;l pa vn bynnac a wnel efe ai digio, ai chwerthin, etto ni bydd llonyddwch.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gw&ycirc;r gwaedlyd a ga&s;&acirc;nt yr iniawn ond [gw&ycirc;r] iniawn a ymgais ag ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y ff&ocirc;l a dywallt ei h&ocirc;ll feddwl: ond g&wcirc;r doeth ai hattall hyd yn &ocirc;l llaw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pan fyddo 'r llywydd yn gwrando ar ffal|&s;edd, ei h&ocirc;ll wei&s;ion fyddant annuwiol.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Tlawd a'r cyfoethog a g&ycirc;dgyfarfydd|ant, a'r Arglwydd a lewyrcha eu llygaid hwy ill dau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y brenin a farno 'r tlodion yn ffyddlon ei or&s;edd a beru byth.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y wialen a cherydd a rydd ddoethineb: ond mab a gaffo ei rwy&s;c ei hun a gywilyddia ei fam.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan amlh&acirc;o 'r rhai annuwiol yr amlh&acirc; pechod: ond y rhai cyfiawn a welant eu cwymp hwynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Dy&s;c dy fab ac ti a gei lonyddwch: ac efe a bar hyfrydwch i'th enaid.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Lle ni byddo gweledigaeth methu a wna 'r bobl: ond y neb a gadwo 'r gyfraith gwyn ei f&ycirc;d ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ni chymmer gw&acirc;s addy&s;c ar eiriau: ca|nys er ei fod yn deall etto ni ettyb.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A weli di dd&ycirc;n pry&s;&s;ur yn ei eiriau: gwell yw 'r gobaith am y ff&ocirc;l nag am dano ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y neb a ddygo ei w&acirc;s i fynu yn foethus oi feb&ycirc;d, o'r diwedd efe a fydd [fel] mab [iddo.]</P>
<P N="22"><HI>22</HI> G&wcirc;r digllon a enynna gynnen, a'r dig|llon &s;ydd aml ei gamwedd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Balchder d&ycirc;n ai bwrw i lawr, ond go|&s;tyngedig y&s;pryd a gynnal anrhydedd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y neb a gyfranno &acirc; lledr a ga&s;&acirc; ei en|aid ei hun: a'r neb hef&ycirc;d a wrandawo ar beth melldigedig heb ei gyhuddo.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yr hwn &s;ydd yn ofni d&ycirc;n &s;ydd yn go&s;od magl yn ei erbyn ei hun: ond y neb a ymddyri|edo yn yr Arglwydd a dderchefir yn ddiogel.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Llawer a ymgei&s;iant ag wyneb y lly|wydd: ond yr Arglwydd pie barnu pob d&ycirc;n.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ffiaidd gan y cyfiawn &wcirc;r anwir: a ffiaidd gan yr annuwiol &wcirc;r iniawn ei ffordd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="30" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXX.</HEAD>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"<HI>1</HI> Geiriau Agur mab Iace: y brophwydo|liaeth, a lefarodd g&wcirc;r am Ithiel, am Ithiel me|ddaf ac Vcal.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> YN wir yr ydwyf yn ffolach na neb, ac nid oes ddeall d&ycirc;n gennif.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Ni ddy&s;cais ddoethineb, ac nid oes gen|nif &wcirc;ybodaeth am bethau &s;anctaidd.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Pwy a e&s;cynnodd i'r nefoedd, a phwy a dde&s;cynnodd&lpunctel; a phwy a ga&s;clodd y gwynt yn ei ddyrnau&lpunctel;</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Pwy a rwymodd y dyfroedd mewn dille|dyn? pwy a gadarnh&acirc;odd &ocirc;ll derfynnau y dda|iar&lpunctel; beth yw ei enw ef, a pheth yw enw ei fab, os gwyddo&s;t&lpunctel;</P>
<P N="6">"<HI>6</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;a., 19.8.</NOTE> Gair Duw oll &s;ydd bur: tarian yw efe i'r neb a ymddiriedant ynddo.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 42. &amp; 12.32.</NOTE> Na ddyro ddim at ei eiriau ef, rhag iddo dy geryddu, a'th gael di yn gelwyddog.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Dau beth yr ydwyf yn eu gofyn gennit cyn fy marw, na ommedd hwynt i mi.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Tynn ym mhell oddi wrthif wagedd a chelwydd, na ddyro i mi na thlodi na chyfoeth, portha fi a'm digon o fara:</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Rhag i mi pan fyddwyf lawn dy wadu di, a gofyn, pwy yw 'r Arglwydd&lpunctel; a rhag pan &s;yr|thwyf mewn tlodi i mi ledratta: a rhag i mi gymmeryd enw Duw [yn ofer.]</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Nac achwyn ar w&acirc;s wrth ei fei&s;tr, rhag iddo ddywedyd drwg am danat a'th gael yn euog.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Y mae cenhedlaeth a felldithia ei th&acirc;d, ai mam ni fendithia.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Y mae cenhedlaeth l&acirc;n yn ei golwg ei hun, er nas glanhauwyd oddi wrth ei haflendid.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Y mae cenhedlaeth ai llygaid yn feilchi|on, ac amrantau ei llygaid yn vchel.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Y mae cenhedlaeth ai dannedd yn gleddy|fau, ai chil-dda~nedd yn gyllill: i lyngcu 'r tlodi|on oddi ar y ddaiar a'r angh&ecirc;nus o blith dynion.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> I'r gele y mae dwy ferch [yn dywedyd,] moes, moes: y tri pheth hyn ni ddiwellir [ie] pedwar peth ni ddywedant byth, digon.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Y Bedd, cr&ocirc;th amhlantadwy, y ddaiar ni ddiwellir &acirc; dyfroedd, a'r t&acirc;n ni ddywed, digon.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Llygad yr hwn a wattwaro ei d&acirc;d ne a ddiy&s;t yro lywodraeth ei fam a dynno cyg-frain y dyffryn, a'r eryrod ai bwyt&acirc;o.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Tri pheth ydynt guddiedig i mi: ie ped|war
<PB N="255" REF="273">peth nid adwen.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Ffordd yr &ecirc;ryr yn yr awyr, ffordd neidr ar graig, ffordd llong yng-hanol y m&ocirc;r, a ffordd g&wcirc;r gyd &acirc; m&ocirc;rwyn.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Dymma arfer merch odinebus, hi a fwytu, ac a &s;ych ei &s;afn, ac a ddywed, ni wneu|thym i anwiredd.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Tann dri pheth y cryn y ddaiar, &icirc;e tann bedwar ni ddichon hi ddioddef:</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Tann w&acirc;s pan deyrna&s;o, tann vn ffol pan lanwer ef o fwyd,</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Tann [wraig] atg&acirc;s pan brioder hi, a thann lawforwyn pan wneler hi yn aeres iw mei&s;tres.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Y pedwar hyn ar y ddaiar fydd bethau by|chain, ac etto y maent yn ddoethaf o'r doethion.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Nid yw 'r morgrug bobl nerthol, etto y maent yn darparu eu llynniaeth yn am&s;er haf.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Y cwning&ocirc;d nid ydynt b&ocirc;bl rymmus, etto hwy a wn&acirc;nt eu tai yn y graig.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Y ceili&ocirc;god rh&ecirc;dyn nid oes brenin idd|ynt, ac etto hwynt a godant allan yn dor|feudd.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Y pryf coppyn a afaela ai law, [yn ei w&ecirc;,] ac a &ecirc;rys yn ll&ycirc;s y brenin.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Y tri pheth hyn a rodiant yn hardd, &icirc;e pedwar peth a rodiant yn hardd weddus,</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> H&ecirc;n lew cr&ycirc;f ym mhlith yr anifeiliaid yr hwn ni thr&ycirc; yn &ocirc;l ei gefn er ofn n&ecirc;b.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Y milgi cr&ycirc;f yn ei feingefn, a hwrdd, a brenin, [yr hwn] ni chyf&ycirc;d neb yn ei erbyn.</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Os buo&s;t ff&ocirc;l yn ymdderchafu, ac os amcenai&s;t, dyro dy law ar dy enau:</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Canys megis y dwg yr hwn a gorddo laeth ym&ecirc;nyn allan, ac y gwna yr hwn a wa&s;co ffroenau i'r gwaed ddyfod allan: felly cymmell llid a ddwg allan gynnen.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="31" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXI.</HEAD>
<P N="1">GEiriau Lemuel frenin: [a'r] brophwydo|liaeth, yr hon a ddy&s;codd ei fam iddo ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Beth [a ddywedaf] fy mab&lpunctel; pa beth fy mab cnawdol&lpunctel; &icirc;e pa beth a ddywedaf fy mab annwyl&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Na ddyro i wragedd dy nerth: na'th ffyrdd i'r rhai a ddifethant frenhinoedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Nid [gweddaidd] i frenhinoedd, o Lemu|&ecirc;l, nid gweddaidd i frenhinoedd &ycirc;fed gwin: nac i bennaduriaid ddei&s;yfu diod gadarn,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Rhag iddo ef &ycirc;fed, ac eberg&ocirc;fi deddf: a|chyfnewidio barn yr h&ocirc;ll rai gorthrymmedig.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Rhoddwch ddiod gadarn i'r neb &s;ydd ar ddarfod am dano: a rhoddwch w&icirc;n i'r tr&icirc;&s;t [ei] feddwl.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yfed efe f&ecirc;l yr anghoffo ei dlodi: &ycirc;fed fel na's meddylio am ei flin-f&ycirc;d.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Agor dy enau dros y mud: ac yng-hwe|ryl plant angeu.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Agor dy enau, barn yn gyfiawn: a dadle dros y tlawd a'r anghenus.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pwy bynnac a gaffo wraig rinweddol: gwerthfawrocach yw hi na'r carbwncl.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Calon ei g&wcirc;r a ymddyried ynddi: ac ni bydd arno ddim ei&s;ieu.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Hi a wna iddo l&ecirc;s, ac nid drwg, h&ocirc;ll ddy|ddiau ei bywyd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Hi a gais wl&acirc;n neu l&icirc;n, ac ai gweithia ai dwy-law yn ewylly&s;car.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Tebyg yw hi i long mar&s;iand wr, hi a gluda ei bywyd o b&ecirc;ll.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Hi a g&ycirc;fyd liw n&ocirc;s, ac a rydd fwyd iw thylwyth, ai ta&s;c iw llangce&s;au.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Hi a rydd ei br&ycirc;d ar d&ycirc;ddyn, ac ai pryn ef: ac &acirc; gwaith ei dwylo hi a blanna win-llan.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Hi a wreg&ycirc;&s;a ei lwynau &acirc; nerth: ac a gryfh&acirc; ei breichiau.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Os hi a w&ecirc;l f&ocirc;d ei mar&s;iandiaeth yn fu|ddiol, ni ddiffydd ei chanwyll ar h&ycirc;d y n&ocirc;s.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Hi a r&ycirc;dd ei llaw ar ei chwarfan, ai llaw a ddeil y werthyd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Hi a egyr gledr ei llaw i'r tlawd, ac a e&s;t|yn ei dwylo i'r anghenus.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Nid ofna hi am ei thylwyth rhag yr eir&acirc;, canys ei holl d&ycirc; hi a wi&s;c &s;carlat.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Hi a weithia iddi ei hun garp&ecirc;dau, ei gwi&s;c yw lliain main a phorphor.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Hynod yw ei g&wcirc;r hi yn y pyrth, pan ei&s;te|ddo gyd &acirc; henafiaid y wl&acirc;d.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Hi a weithia liain, ac ai gwerth, ac a werth wregy&s;au i'r mar&s;iandw&ycirc;r.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Nerth ac anrhydedd yw ei gwi&s;c, ac yn yr am&s;er a ddaw hi a chwardd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Hi a egyr ei genau yn ddoeth, a chyfra|ith trugaredd [&s;ydd] ar ei thafod hi.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Hi a graffa pa ffordd y rhodia tylwyth ei th&ycirc;: ac ni fwytu hi fwyd [mewn] &s;yrthni.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ei phlant a godant, ac ai galwant yn dde|dwydd: ei g&wcirc;r yn yr vn modd ai can-mol hi:</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Gan ddywedyd, llawer merch a weithi|odd yn rymmus, ond ti a ragorai&s;t arnynt &ocirc;ll.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Siom&ecirc;dig yw ffafr, ac ofer yw tegwch: ond benyw yn ofni yr Arglwydd a gaiff gl&ocirc;d.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Rhoddwch iddi o weithredoedd ei dwylo, a chan-moled ei gweithredoedd hi yn y pyrth.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn Diharebion Salomon.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Ecclesiastes (the Preacher)" TYPE="book">
<PB REF="274">
<HEAD>Llyfr y Pregeth-vvr.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Oferedd y byd</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_GEiriau y Pregeth-wr m&acirc;b Dafydd frenin [yr hwn oedd] yn Ieru&s;a|lem.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwagedd o wa|gedd medd y Pregeth|wr, gwagedd o wagedd, gwagedd [yw 'r] cwbl.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pa fudd &s;ydd i dd&ycirc;n oi h&ocirc;ll lafur, a gym|mero efe dann yr haul?</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Vn genhedlaeth a aiff ymmaith, a chenhed|laeth arall a ddaw: ond y ddaiar a &s;aif byth.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr haul hefyd a gyf&ycirc;d, a'r haul a fachluda, ac a dynn iw le, lle y mae yn codi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Efe a aiff i'r dehau, ac a amgylcha i'r gogledd: y mae 'r gwynt yn myned oddi am|gylch, ac yn dychwelyd yn ei gwmpas.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr h&ocirc;ll af&ocirc;nydd a r&ecirc;dant i'r m&ocirc;r, ac etto nid yw 'r m&ocirc;r yn llawn: i ba le bynnac y rh&ecirc;do 'r afonydd oddi yno y dychew&ecirc;lant eil-waith.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> P&ocirc;b peth &s;ydd yn llawn blinder, ni ddich|on n&ecirc;b ei dreuthu: ni chaiff y llygad ddigon o edrych, na'r glu&s;t o wrando.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y p&ecirc;th a fu a fydd, a'r peth a wnaed a wn|&ecirc;ir, ac nid oes dim newydd dann yr haul.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A oes dim y gellir dywedyd, edrych ar hwn, dymma beth newydd&lpunctel; canys efe fu yn yr h&ecirc;n am&s;er o'n blaen ni.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Nid oes goffa am y pethau gynt, ac ni bydd coffa am y pethau a ddaw yn &ocirc;l, gan y rhai a ddaw ar eu h&ocirc;l hwynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Myfi y Pregeth-wr oeddwn frenin I&s;|ra&ecirc;l yn Ieru&s;alem:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac a roddais fy mr&ycirc;d ar gei&s;io, ac ar chwilio am ddoethineb, am b&ocirc;b peth a wnaed tann y nefoedd: (dymma drafael flin a roddes Duw ar feibion dynnion i ymguro ynddi)</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Mi a welais yr holl weithredoedd y rhai &s;ydd tann haul, ac wele y rhai hynny &ocirc;ll ydynt wagedd a gorthrymder y&s;pryd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ni ellir iniawni yr hyn &s;ydd gam, na chy|frif yr hyn &s;ydd ddeffygiol.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Mi a feddyliais yn fyng-halon gan ddy|wedyd, wele mi a gynnyddais, ac a ge&s;clais ddoethineb tu-hwnt i bawb a fu o'm blaen i yn Ieru&s;alem, a'm calon a dde&acirc;llodd lawer o ddoe|thineb, a g&wcirc;ybodaeth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Mi a roddais fy mr&ycirc;d hefyd ar &wcirc;ybod doethineb, g&wcirc;ybodaeth, ynfydrwydd, a ffolineb, ac mi a &wcirc;ybum fod hyn hefyd yn orthrymder y&s;pryd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys mewn llaweroedd o ddoethineb y mae llawer o ddig: a'r neb a chwan&ecirc;go &wcirc;ybo|daeth a chwan&ecirc;ga ei flinder.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ofered adailadaeth, a chyfoeth. 14 Bod yr vn farwo|laeth gorphorol i'r doeth, ac i'r annoeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC mi a ddywedais yn fyng-halon, tyret yn awr mi a gymmy&s;caf win yn llawen, cymmer dy fyd yn e&s;mwyth, ac wele hyn hefyd &s;ydd wagedd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Mi a ddywedais wrth y chwerthinog, yr ydwyt ti yn ynfydu, ac wrth y llawen, pa beth yr ydwyt yn ei wneuthur felly&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Mi a fwriedais yn fyng-halon roddi fyng-nhawd i'r gw&icirc;n (pan oeddwn yn arwain fyng-halon mewn doethineb) ac i gofleidio ffolineb, hyd oni welwn ai da i feibion dynnion yw yr hyn a wn&acirc;nt hwy tann y nefoedd h&ocirc;ll ddyddiau eu bywyd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Mi a wneuthum fyng-waith mawr, mi a adailadais i mi dai, ac a blennais win-llanno|edd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Mi a wneuthym erddi a pherllannau, lle y go&s;odais brennau o b&ocirc;b ffrwyth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Mi a wneuthym lynnau dwfr i ddwfrhau &acirc; hwynt y llwynau i'r-goed.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Mi a dderparais wei&s;io~, a morwynio~: he|fyd yr oedd i mi wenidogion caeth, &icirc;e yr oeddwn i yn berchen llawer o wartheg a defaid tu hwnt i bawb &ocirc;ll a fua&s;ent o'm blaen i yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Mi a bentyrrais i mi arian ac aur, a thry&s;&s;or pennaf brenhinoedd, a thalaithau: mi a ddape|rais i mi gantorion a chantore&s;&s;au a ph&ocirc;b rhyw offer cerdd, difyrwch meibion dynnion.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A mi a dyfa&s;wn, ac a gynnydda&s;wn yn fwy n&acirc; neb a fua&s;e o'm blaen i yn Ieru&s;alem: o blegit fy noethineb oedd yn &s;efyll gyd &acirc; mi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Beth bynnac a ddei&s;yfie fy llygaid, ni ommeddwn hwynt, ni attaliwn fyng-halon o|ddi
<PB N="256" REF="274">wrth ddim hyfryd: ond fyng-halon a lawe|nyche yn fy holl lafur, a hyn oedd fy rhan i o'm holl lafur.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Mi a edrychais ar fy holl weithredoedd a wnaethe fy nwylaw, ac ar y llafur a lafuriais yn ei wneuthur, ac wele hyn oll [oedd]wagedd a gorthrymder y&s;pryd, megis ac nad oes dim bu|ddiol tann yr haul.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac am hynny mi a droais i edrych ar ddo|ethineb, ac ar bob ynfydrwydd a ffolineb (canys beth [a wnae] 'r dyn a gei&s;ie ganlyn y brenin&lpunctel; y peth a wnaed eu&s;us)</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Mi a welais yn ddiau f&ocirc;d &ecirc;lw doethineb vwch law ffolineb, fel &ecirc;lw goleuni vwch law tywyllwch.</P>
<P N="14"><HI>14</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Dihare. 17.24.</NOTE> Y doeth &s;ydd ai lygaid yn ei benn: ond y ff&ocirc;l a rodia yn y tywyllwch, ac etto mi a we|lais yr vn damwain yn digwyddo iddynt oll.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac am hynny y dywedais yn fyng-halon y peth a ddigwydda i'r ff&ocirc;l a ddigwydda i min|ne, pa beth gan hynny a d&acirc;l i mi f&ocirc;d yn ddoeth mwyach&lpunctel; ac mi a ddywedais yn fyng-halon, f&ocirc;d hyn hefyd yn wagedd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys ni bydd coffa am y doeth mwy nag am yr annoeth yn dragywydd, y pethau &s;ydd yr awr hon yn y dyddiau a ddaw a ollyngir oll dros gof: ac y mae y doeth yn marw fel yr an|noeth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac am hynny c&acirc;s gennif y bywyd hwn, canys drwg gennif y gorchwyl a wneir tann haul, canys hyn oll ydynt wagedd a gorthrym|der y&s;pryd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> C&acirc;s gennif fy holl lafur, yr hwn yr yd|wyfi yn ei gymmeryd tann haul, am fod yn rhaid i mi ei adel i'r neb a fydd ar fy &ocirc;l i.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A phwy a &wcirc;yr ai doeth ai annoeth fydd y neb a fydd fei&s;tr ar fy holl lafur maufl, yr hwn mor gall a gymmerais tann haul&lpunctel; dymma wa|gedd hefyd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac am hynny mi a droais ymmaith heb obaith gennif am gael budd oddi wrth fy holl la|fur yr hwn a gymmerais i tann yr haul.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys y mae d&ycirc;n a lafuria yn bwyllog, yn &s;ynhwyrol, ac yn iniawn: ac y mae yn gorfod iddo roi rhan i'r neb ni lafuriodd yn ei gei&s;io: hyn hefyd &s;ydd wagedd a gorthrymder mawr.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys beth &s;ydd yng-weddill i'r dyn hwnnw oi oll lafur a gorthrymder ei galon yr hwn a gymmerodd efe tann haul,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yn ei holl ddyddiau y mae gorthrymder, yn ei oll lafur y mae dig, ie ni chymmer ei galon &s;eibiant liw n&ocirc;s: hyn hefyd &s;ydd wagedd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Nid oes daioni mewn d&ycirc;n oddieithr i|ddo ef fwyta ac &ycirc;fed, a pheri iw enaid gael daio|ni oi lafur: hyn hefyd a welais i [yn dyfod] o law Dduw ei hun.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Pwy a ddichon fwynhau [daioni&lpunctel;] a phwy ai mwynhae mor fuan a'm fi&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys i'r d&ycirc;n y gwelo efe yn dda y rhydd Duw ddoethineb, a gwybodaeth a llawenydd: ond i'r pechadur y rhydd efe boen i ga&s;clu, ac i dyrru, iw roddi i'r neb y gwelo Duw yn dda: hynny hefyd &s;ydd wagedd a gorthrymder y|&s;pryd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Am&s;er &s;ydd i bob peth. 14 Gweithredoedd Duw &s;y berffaith, ac yn peri i ni eu hofni. 17 Duw a farn y cyfiawn a'r anghyfiawn.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>Y</HI> Mae am&s;er i bob peth, ac am&s;er i bob ewy|llys tann y nefoedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Am&s;er &s;ydd i eni, ac am&s;er i farw, ac am|&s;er i blannu, ac am&s;er i ddiwreiddio y peth a blannwyd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am&s;er i ladd, am&s;er i iachau, am&s;er i fwrw i lawr, ac am&s;er i adailadu.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Am&s;er i &wcirc;ylo, ac am&s;er i chwerthin, am&s;er i alaru, ac am&s;er i ddawn&s;io.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am&s;er i daflu cerrig, ac am&s;er i ga&s;clu cer|rig, am&s;er i ymgofleidio, ac am&s;er i ochel coflei|dio.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am&s;er i gei&s;io, ac am&s;er i golli, am&s;er i gadw, ac am&s;er i fwrw ymmaith.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am&s;er i rwygo, ac am&s;er i wnio, am&s;er i dewi, ac am&s;er i ddywedyd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am&s;er i garu, ac am&s;er i ga&s;a&ucirc;, am&s;er i ry|fel, ac am&s;er i heddwch.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pa fudd i'r gweithudd o'r blinder a gym|mero efe&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Mi a welais fod hyn yn flinder a roddes Duw ar feibion dynnion i ymflino ynddo.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> [Duw] a wnaeth b&ocirc;b p&ecirc;th yn d&ecirc;g, ac yn ei am&s;er, &icirc;e tra fyddo yr b&ycirc;d Duw a e&s;yd yn eu calonnau hwy y gwaith a wnaeth efe o'r dechre|uad hyd y diwedd (o ddieithr p&ecirc;th ni ddichon dyn ei gyrheuddyd.)</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Mi a wn nad oes ddim well iddynt, nag i bawb f&ocirc;d yn llawen, a gwneuthur daioni yn ei fywyd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Hefyd pa ddyn bynnac &s;ydd yn bwyta, ac yn yfed, ac yn mwynhau daioni oi holl lafur, rhodd Dduw yw hynny.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Mi a wn beth bynnac a wn&ecirc;l Duw ei f&ocirc;d yn parhau byth, ac na ellir na bwrw at [ei waith ef] na thynnu dim oddi wrtho: a b&ocirc;d Duw yn gwneuthur hyn fel yr ofne dynnion ei wyneb ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y peth a fu o'r blaen &s;ydd yr awron: a'r peth &s;ydd ar ddyfod a fu o'r blaen: canys Duw ei hun a adnewydda y peth a aeth heibio.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Hefyd mi a welais dann yr haul yn lle barn annuwoldeb: ac yn lle cyfiawnder, annu|woldeb.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Mi a ddywedais yn fyng-halon y barna Duw y cyfiawn a'r anghyfiawn: canys y mae am&s;er i b&ocirc;b ewyllys, a goruwch p&ocirc;b gwaith yno.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Mi a ddyweda&s;wn yn fyng-halon ar &ocirc;l rhe&s;wm dynawl, (wedi i Dduw ei hun eu ham|lygu hwynt, a gweled fod y rhai hyn yn anifei|liaid i'r rhai eraill)</P>
<P N="19"><HI>19</HI> F&ocirc;d digwydd meibio~ dynnio~ fel digwydd yr anifeiliaid, yr vn digwydd, &s;ydd iddynt, fel y mae 'r naill yn marw, felly y bydd marw 'r y
<PB REF="275">llall, a b&ocirc;d yr vn chwythad iddynt oll: ac am hyn|ny nid oes mwy rhagoriaeth i dd&ycirc;n nag i anifail ond eu b&ocirc;d &ocirc;ll yn wagedd:</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y mae y cwbl yn myned i'r vn lle, vn o ho|nynt &s;ydd o'r pridd, a phob vn o honynt a dr&ycirc; i'r pridd eil-waith.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Pwy a edwyn y&s;pryd d&ycirc;n yr hwn &s;ydd yn e&s;cynn i fynu, a chwythat anifail yr hwn &s;ydd yn de&s;cynn i wared i'r pridd&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac am hynny ni welwn i ddim yn well i ddyn nag ymlawenychu yn ei weithredoedd ei hun, canys hyn yw ei ra~n ef: canys pwy ai dwg ef i weled y peth fydd ar ei &ocirc;l ef&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gorthrymder y diniwed. 4 Ofered llafur dyn. 9 Mor anghenrhaid yw cyfeillach. 13 A bod yr ieuangc call yn well na'r h&ecirc;n angall.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">ONd drachefn wrth edrych ar yr h&ocirc;ll rai gorthrymmedig tann yr haul, yna wele ddagrau y rhai gorthrymmedig heb n&ecirc;b iw cy&s;&s;uro, ac heb nerth ynddynt [i ddiangc] allan o law eu trei&s;-w&ycirc;r, ac heb ganddynt neb iw cy&s;|uro.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Mi a ganmolais y meirw y rhai &s;ydd yn barod wedi marw, yn fwy na'r byw y rhai yd|dynt yn fyw etto.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gwell na'r ddau yw 'r neb ni bu yr ioed, canys ni welodd efe y blinder mawr &s;ydd tann haul.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac mi a welais f&ocirc;d pob llafur, a phob inion|deb gwaith d&ycirc;n yn peri iddo genfigen gan ei gymmydog, hyn hefyd &s;ydd wagedd a gorth|rymder y&s;pryd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y ff&ocirc;l a wa&s;c ei ddwylo yng-h&ycirc;d, ac a fwy|tu ei gnawd ei hun [gan ddywedyd:]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gwell yw lloned llaw trwy lonyddwch, na lloned dwy law trwy flinder a gorthrymder y&s;pryd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond mi a drois, ac a welais [f&ocirc;d hyn] yn wagedd tann yr haul.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y mae vn heb hiliogaeth iddo: i'r hwn nid oes na m&acirc;b na brawd, ac etto nid oes diwedd ar ei lafur ef oll: &icirc;e ni chaiff ei lygaid ddigon o gy|foeth, [ni ddywed efe,] i bwy yr ydwyf yn lla|furio, gan ddiddyfnu fy enaid oddi wrth hyfryd|wch&lpunctel; hyn hefyd &s;ydd wagedd, ac dymma drue|ni blin.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwell yw dau nag vn, o achos bod iddynt obr da am eu llafur,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys os &s;yrthiant, y naill a gyf&ycirc;d y llall ond gwae yr vnic: canys pan &s;yrthio efe nid oes ail iw gyfodi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Hefyd os dau a g&ycirc;d orweddant hwy a ym|gynhe&s;ant, ond yr vnic pa fodd y cynne&s;a efe&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Os cryfach fydd rhyw vn nar naill o hon|ynt hwy, hwythau ill dau ai gorchfygant yntef, ond rhaff deircaingc ni thorrir ar frys.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gwell yw bachgen tlawd a doeth, na bre|nin h&ecirc;n ac ynfyd, yr hwn ni feidr gymmeryd rhybydd mwyach.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys y [naill] &s;ydd yn dyfod allan o'r carchar-d&ycirc; i deyrna&s;u, a'r llall a anwyd yn y frenhiniaeth [i fod] yn dlawd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Mi a welais y rhai byw oll y rhai ydynt yn rhodio dann yr haul, yn ne&s;au at yr ail m&acirc;b yr hwn &s;ydd i deyrna&s;u yn ei &ocirc;l ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Nid oes diben ar yr holl bobl [&s;ef] ar bawb a fu oi blaen hwynt, a'r rhai olaf ni lawen|ycha~t ynddo yntef: gwagedd yn ddiau a blinder y&s;pryd [yw] hyn hefyd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gwilia ar dy droed pan fyddech yn my|ned i d&ycirc; Dduw, a bydd barottach i wrando nag i roi aberth ffoliaid, canys ni wyddant hwy eu b&ocirc;d yn gwneuthur drwg.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Mor dda yw ymadroddion pwyllog. 9 A maint chw|ant y cybydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NA fydd [ry] bry&s;ur a'th enau, ac na fry&s;ied dy galon i draethu dim ger bron Duw: ca|nys Duw &s;ydd yn y nefoedd a thithe &s;ydd ar y ddaiar, ac am hynny bydded dy eiriau yn anaml.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys megis ag y daw breuddwyd o dra|llod lawer: felly [y daw] ymadrodd ff&ocirc;l o la|weroedd o eiriau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pan<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 23.21.</NOTE> adduneddech adduned i Dduw, nac oeda ei th&acirc;lu, canys nid oes ganddo fl&acirc;s ar rai ynfyd, y peth adduneddai&s;t t&acirc;l.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gwell yw i ti f&ocirc;d heb adduneddu, nag i ti adduneddu, a b&ocirc;d heb ei dalu.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Na &acirc;d i'th enau beri i'th gnawd b&ecirc;chu, ac na ddywet ger bron yr angel, an&wcirc;ybodaeth yw hyn: pa ham [y peri] i Dduw ddigio o herwydd dy eiriau, fel y difetho efe weithred dy ddwy|law di&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys mewn llaweroedd o freuddwydi|on y mae gwagedd, felly mewn llawer o eiriau: ond ofna di Dduw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Os gweli drei&s;io y tlawd, a bwrw i lawr farn a chyfiawnder yn y wl&acirc;d: na ryfedda o a|chos hyn, canys y mae vchel yn gwilied ar v|chel, y mae [vn] &s;ydd vwch na hwynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cynnyrch y ddaiar &s;ydd vwch law p&ocirc;b peth: wrth dir llafur y mae y brenin yn byw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y n&ecirc;b a garo arian ni ddigonir ag arian, a'r neb a hoffo olud ni chaiff le&s;&acirc;d: hyn hefyd &s;ydd wagedd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Lle y byddo llawer o dda y bydd llawer iw ddifa: pa fudd gan hynny i'r perchennog ond g&ocirc;lwg ei lygaid.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Melus yw hun y gweith-wr pa vn byn|nac ai bychan ai llawer a fwytu efe: ond llawn|der y cofoethog ni &acirc;d iddo gy&s;cu.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y mae trueni a welais tann yr haul, cy|foeth wedi eu cadw yn niwed iw perchennog.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Derfydd am y cyfoeth hynny trwy drueni blin, ac os ennill efe fab ni [ddaw] dim i law hwnnw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yn noeth y daeth allan &ocirc; groth ei f&acirc;m, yn noeth drachefn yr aiff ymmaith modd y da|eth, ac nid arwain ddim oi lafur gyd ag ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny hefyd dymma ofid blin yn
<PB N="257" REF="275">hollawl, y modd y daeth, felly yn hollawl yr aiff efe ymmaith, pa fudd [&s;ydd] iddo am lafurio yn ofer&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ei h&ocirc;ll ddyddiau y bwytu efe mewn ty|wyllwch, mewn digter mawr, gofid, a llid.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Wele beth a welais i, yn dda a th&ecirc;g [i ddyn,] bwytta, ac &ycirc;fed a chymmeryd byd da oi h&ocirc;ll lafur a lafurio tann yr haul h&ocirc;ll ddyddiau ei fywyd y rhai a roddes Duw iddo: canys hynny yw ei ran ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ie i bwy bynnac y rhoddes Duw gyfo|eth a golud, ac i bwy bynnac y rhoddes efe rydd-did i fwyta o honynt, ac i gymmeryd ei ra~, ac i lawenychu yn ei lafur, rhodd Duw yw hyn:</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys ni fawr gofia efe ddyddiau ei fy|wyd am f&ocirc;d Duw yn fodlon i lawenydd ei ga|lon ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ofered yw cael cyfoeth heb gael eu mwynhau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>Y</HI> Mae drwg a welais tann haul, a hwnnw yn fawr ym my&s;c dynnion.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> G&wcirc;r i'r hwn y rhoddo Duw gyfoeth &acirc; thry&s;&s;orau, ac anrhrydedd, heb arno ei&s;ieu dim a ddymune: a Duw heb roi gallu iddo iw mwyn|hau: ond g&wcirc;r e&s;tron ai mwynh&acirc;, dymma wagedd a gofid blin.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Os g&wcirc;r a ennill gant &ocirc; blant, ac a fydd byw lawer &ocirc; flynyddoedd, er bod dyddiau ei fly|nyddoedd yn aml, os ei enaid ni ddiwellir a'r golud hwnnw, ac oni's bydd iddo gladdediga|eth, mi a ddywedaf mai gwell yw yr erthyl.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys mewn oferedd y daeth [hwnnw,] ac yn y tywyllwch y rhodia, ei enw a guddir &acirc; thywyllwch.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ni welodd chwaith mo'r haul, ac ni's ad|nabu, [a] mwy o llonyddwch &s;ydd i hwn nag i'r llall.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pe bydde efe fyw ddwy-fil &ocirc; flynyddoedd, heb fwynhau byd da: onid i'r vn lle yr aiff pawb?</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Holl lafur d&ycirc;n &s;ydd yn myned i'r &s;afn, ac etto ni ddiwellir ei feddwl ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys pa ragoriaeth &s;ydd rhwng y doeth a'r annoeth&lpunctel; pa [ragor] rhwng y cyfoethog a'r tlawd, tra fyddant yn rhodio ym my&s;c y byw&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwell yw golwg y llygaid nag ymdaith yr enaid: hyn hefyd &s;ydd wagedd a gorthrymder y&s;pryd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Beth bynnac &s;ydd, y mae henw arno: ac mae yn hy&s;pys mai d&ycirc;n yw efe: ac ni ddichon efe ymry&s;on a'r neb &s;ydd drechach nag ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Lle y byddo llawer o bethau, hwy a aml-h&acirc;nt wagedd, beth &s;ydd mwyach i ddyn&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys pwy a &wcirc;yr beth &s;ydd dda i ddyn yn y bywyd hwn &ocirc;ll ddyddiau ei fywyd ofer, y rhai a ba&s;&s;ia efe fel cy&s;cod&lpunctel; pwy a ddengys i dd&ycirc;n y peth a ddigwydd iddo ar &ocirc;l hyn tann yr haul&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cynghorion i ganlyn yr hyn &s;ydd dda, ac i ochelyd yr hyn &s;ydd ddrygionus</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWell yw enw da nag ennaint gwerth|fawr, a gwell yw dydd marwolaeth na dydd genedigaeth,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwell yw myned i d&ycirc; y galar na myned i d&ycirc; 'r wledd, canys yno y mae diwedd p&ocirc;b d&ycirc;n, a'r neb &s;ydd fyw a e&s;yd hynny at ei galon.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gwell yw digter na chwerthin: canys trwy dri&s;twch yr wyneb-pr&ycirc;d y gwellheir y galon.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Calon doethion fydd yn nh&ycirc; y galar: ond calon ff&ycirc;liaid fydd yn nh&ycirc; llawenydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gwell yw gwrando &s;enn y doeth na gw|rando c&acirc;n ffyliaid.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys chwerthiniad d&ycirc;n ynf&ycirc;d &s;ydd fel clindarddach drain tann grochan, dymma wa|gedd hefyd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Traw&s;edd a ynfyda 'r doeth, a rh&ocirc;dd a ddi|fwyna yr galon.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gwell yw diweddiad peth nai ddechreuad, gwell yw yr dioddefgar na'r balch.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Na fydd gyflym yn dy y&s;pryd i ddigio: o blegit d&icirc;g &s;ydd yn gorphywys ym mynwes ffyliaid.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Na ddywet, pa ham y bu yr dyddiau o'r blaen yn well na'r dyddiau hyn&lpunctel; canys nid doe|thineb yw gofyn am y peth hyn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Da yw doethineb gydag etifeddiaeth, ac elw i'r rhai &s;ydd yn edrych ar yr haul.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys rhai a lechant yng-hy&s;cod doe|thineb, a rhai eraill yng-hy&s;cod arian, ond mwy yw 'r &ecirc;lw oddi wrth &wcirc;ybodaeth, a doethineb yr hon a geidw ei pherchennog yn fyw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Edrych ar orchwyl Duw:<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 1.15.</NOTE> canys pwy a all inioni 'r peth a gammodd efe&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pan fyddo i ti fyd da, cymmer dy fyd yn dda, a phan fyddo i ti ddryg-fyd ymarfer ag ef: Duw ei h&ucirc;n &s;ydd yn gwneuthur y naill yng-wrthwyneb y llall, yn y f&acirc;th wedd na ddichon d&ycirc;n gael dim [yn feius] ar ei &ocirc;l ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Hyn &ocirc;ll a welais yn nyddiau fyng-wa|gedd, y cyfiawn yn diflann&ucirc; yn ei gyfiawnder, a'r annuwiol yn e&s;tyn [ei ddyddiau] yn ei ddry|gioni.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Na fydd rhy gyfiawn, ac na chymmer ar|nat f&ocirc;d yn rhy ddoeth: rhag dy ddifetha dy hun.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Na fydd [rh&ycirc;] ann&ucirc;wiol, na [rh&ycirc;] ff&ocirc;l, rhag dy farw cyn dy am&s;er.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Da i ti ymafel yn hyn, ac oddi wrth hyn na ollwng dy law: y n&ecirc;b a ofno Dd&ucirc;w a ddi|angc allan o hyn oll.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Doethineb a nertha 'r doeth, yn fwy na d&ecirc;c o bennaethiaid, y rhai a fyddant mewn di|nas.</P>
<P N="20"><HI>20</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 8.46. 2. Cron. 6.36. Dihar. 20.9. 1. Ioan. 1.8.</NOTE> Yn ddiau nid oes dyn cyfiawn ar y ddaiar, yr hwn a wna ddaioni ac in phecha.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Na ddod ti dy feddwl ar bob gair a ddy|weder: canys ni ddyleit ti wrando ar dy w&acirc;s yn dy felldithio.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys llawer gwaith y g&wcirc;yr dy galon ddarfod i ti dy hun felidithio eraill.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Hyn &ocirc;ll a brofais mewn doethineb, mi a ddywedais, yr ydwyf yn ddoeth, a hithe ym mhell oddi wrthif.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y peth pellaf a fu, a'r peth dyfnaf pwy ai
<PB REF="276">caiff&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Mi a droais, a'm holl galon i ddeall, ac i chwilio, ac i gei&s;io doethineb, a rhe&s;wm: ac i ad|nabod annuwoldeb ffolineb, ac ynfydr wydd a nry fu&s;edd</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac mi a welais beth chwerwach nag an|gen, &s;ef gwraig: yng-halon yr hon y mae rhwydau a maglau, a rhwymau yn ei dwylo: y neb &s;ydd dda gan Dduw a waredir oddi wrthi hi, ond hi a ddeil bechadur.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Wele hyn a gefais (medd y pregeth-wr) wrth chwilio o'r naill [beth] i'r llall i gei&s;io rhe&s;wm:</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yr hwn beth y chwiliodd fy enaid am da|no, ac ni chefais, vn g&wcirc;r a gefais ym mhlith mil, ond vn wraig yn eu plith hwynt oll ni's cefais.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Wele hyn yn vnic a gefais [&s;ef] gw|neuthur o Dduw dd&ycirc;n yn iniawn: ond hwy a chwilia&s;ant am lawer o ddychymmygion.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Pwy &s;ydd debyg i'r doeth&lpunctel; a phwy &s;ydd debyg i'r n&ecirc;b a fedro ddeongl peth? doethineb g&wcirc;r a lewyrcha ei wyneb, a nerth ei wyneb ef a newidir.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am vfyddhau i dywy&s;ogion, a phennaethiaid. 17 gweithredoedd Duw &s;y vwch law pob gwybodaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YR ydwyf [yn dy rybuddio di] i gadw gorchymyn y brenin, a gair llw Ddu|w</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Na dd&ocirc;s oi olwg yn gyffrous, na &s;af mewn peth drwg: canys efe a wna a fynno ei hun.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Lle y byddo gair y brenin y mae awdur|dod: pwy a ddywed wrtho&lpunctel; beth yr wyt ti yn ei wneuthur&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y N&ecirc;b a gadwo y gorchymyn ni w&ecirc;l ddrwg: eithr calon y doeth a edwyn am&s;er, a barn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys y mae am&s;er a barn i bob ewyllys: ond drygioni d&ycirc;n &s;ydd yn fawr yn ei erbyn ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ni &wcirc;yr [d&ycirc;n] b&ecirc;th &s;ydd ar ddyfod, canys pwy a ddengys iddo pa f&acirc;th beth a ddaw?</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Nid yw d&ycirc;n yn arglwyddiaethu ar yr y&s;|pryd i attal yr y&s;pryd, ac nid oes rhydd-did yn nydd marwolaeth, ac nid oes arf a wareda yn y rhyfel, ac nid achub annuwoldeb ei pherchen|nog.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr holl bethau hyn a welaisi, ac mi a y&s;ty|riais bob gorchwyl a wneir dan haul, y mae am|&s;er pan arglwyddiaetha d&ycirc;n ar ddyn er drwg iddo.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Mi a welais gladdu y rhai annuwiol, ac hwy a ddaethant eilwaith: ac [eraill] a aethant o'r lle &s;anctaidd, a hwy a eberg&ocirc;fwyd yn y ddi|nas, lle y gwnaethent gyfiawnder: gwagedd yw hyn hefyd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O herwydd nad oes gyfraith i go&s;pi drwg yn fuan: am hynny calon plant dynnion &s;ydd yn llawn ynddynt i wneuthur drwg.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Er b&ocirc;d i Dduw e&s;tyn dyddiau pechadur yr hwn a wnaeth ddrwg gan-waith: etto mi a wn y daw daioni i'r rhai a ofnant Dduw, ac a ar&s;wydant rhagddo ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ond ni bydd daioni i'r annuwiol, ac ni e&s;tyn efe ei ddyddiau: cyffelyb i gy&s;cod yw efe: canys nid ofna efe wyneb Duw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y mae gwagedd a wneir ar y ddaiar, bod y cyfiawn yn damwain iddynt yn &ocirc;l gwaith y drugionus: ar drugionus yn dig wyddo iddynt yn &ocirc;l gwaith y cyfiawn: mi a ddywedais fod hyn hefyd yn wagedd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac am hynny mi a gan-molais lawe|nydd, nid oes dim da i ddyn da~n haul, ond bwyta ac &ycirc;fed, a gwneuthur yn llawen, hynny &s;ydd i ddyn oi lafur ddyddiau ei fywyt y rhai a roddes Duw iddo tann yr haul.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan o&s;odais i fyng-halon i ddeall doe|thineb, ac i edrych ar y drafferth a wneir ar y ddaiar, er i ddyn na welo h&ucirc;n ai lygaid na dydd na n&ocirc;s,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna mi a welais am holl orchwyl Duw, na ddichon d&ycirc;n ddeall y gwaith a wneir tann haul, er i ddyn lafurio i gei&s;io, etto nis raiff, ie pe meddylie y doeth fynnu g&wcirc;ybod, etto ni chae e|fe [hynny.]</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Drwy arwydd gweledig ni ellir gwybod pwy y mae Duw yn ei garu neu yn ei ga&s;a&ucirc;. 12 Ni wyr neb ei ddi|wedd. 16 Doethineb &s;ydd yn rhagori ar nerth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC mi a y&s;tyriais hyn oll yn fyng-halon ar fedr dangos hyn hefyd: bod y cyfiawn a'r doethion, ai gweithredoedd yn llaw Dduw, fel na &wcirc;yr dynnion [pa vn a g&acirc;nt] ai 'r peth a ga|rant, ai 'r peth a ga&s;&acirc;nt o'r hyn oll &s;ydd oi blaen.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr vn peth [a ddamwain] i bawb yn gy&s;tal ai gilydd, yr vn peth a ddamwain i'r cyfiawn, ac i'r annuwiol, i'r da, i'r gl&acirc;n, ac i'r afl&acirc;n, i'r neb a abertha, ac i'r neb ni abertha, i'r g&wcirc;r da megis i'r pechadur, i'r neb a dyngo [yn hawdd,] ac i'r neb a ofno dyngu.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dymma 'r peth gwaethaf o'r holl bethau tann haul [&s;ef] bod yr vn diben i bawb, hefyd bod calon meibion dynnion yn llawn drygioni, ai ca|lon yn [cynnwys] pob ynfydrwydd tra fy|ddant fyw, ac yn &ocirc;l hynny eu bod yn myned at y meirw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Tra fyddo neb yng-hymdeithas y rhai byw oll, y mae iddo ef obaith: canys gwell yw c&icirc; byw na llew marw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O herwydd y rhai byw a &wcirc;yddant y bydd|ant feirw, ond nid oes dim g&wcirc;ybodaeth gan y meirw, ac nid oes iddynt obr mwyach, canys eu coffa hwynt a anghofir.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Methodd y peth a g&acirc;rant, a'r peth a g&acirc;|&s;ant, a'r peth a ddei&s;yfant, ac nid oes iddynt gy|fran byth o ddim oll &s;ydd tann yr haul.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dos, bwyta dy fwyd yn llawen, ac &ycirc;f dy win &acirc; chalon hyfryd, canys pa bryd bynnac, cymmeradwy fydd gan Dduw dy weithredo|edd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Bydded dy ddillad yn l&acirc;n bob am&s;er, ac na fydded diffig olew [iw dywallt] ar dy benn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Dwg dy f&ycirc;d gyd a'th wraig annwyl
<PB N="258" REF="276">holl ddyddiau dy fywyd ofer y rhai a roddes Duw i ti tann yr haul [&s;ef] dy holl ddyddiau o|fer, canys dyna dy rann di yn dy fywyd, ac yn dy lafur yr hwn a gymmeri tann yr haul.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Beth bynnac a ymafel dy law ynddo iw wneuthur, gwna a'th oll egni, canys nid oes na gwaith na dychymmyg, na g&wcirc;ybodaeth, na do|ethineb yn y beddlle yr wyt ti yn myned.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Mi a drois ac a welais tann haul, nad yw rhedfa eiddo 'r cyflym, na'r rhyfel yn eiddo 'r ce|dyrn, na'r bwyd yn eiddo 'r doethion, na chyfo|eth yn eiddo 'r pwyllog, na ffafr yn eiddo 'r dy&s;|c&ecirc;dig: ond am&s;er, a damwain a ddigwydd idd|ynt oll.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ie ni &wcirc;yr d&ycirc;n ei am&s;er mwy na'r py&s;c a ddelir a'r rhwyd, mwy na'r adar a ddelir yn y delm: fel y rhai hyn, felly y delir plant dynnion yn am&s;er blinder, pan &s;yrthio efe arnynt hwy yn ddi&s;ymmwth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Hefyd y doethineb hyn a welais i tann haul, ac &s;ydd fawr gennif fi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> [Yr oedd] rhyw ddinas fechan, ac ynddi y chydig o bobl, a brenin galluog a ddaeth yn ei herbyn hi, ac ai hamgylchynodd, ac a gododd glawdd vchel yn ei herbyn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A chafwydd ynddi &wcirc;r tlawd doeth, yr hwn ei hunan a waredodd y ddinas honno ai ddoethineb, etto ni choff&acirc;e neb am y g&wcirc;r tlawd hwnnw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y dywedais, mai gwell yw doethi|neb n&acirc; nerth, er b&ocirc;d yn dirmygu doethineb y tlawd, ac heb wrando ar ei eiriau ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Geiriau y doethion i&s;el eu gradd a ddy|lid eu gwrando rhagor bloedd pen-llywydd ai ffyliaid gyd ag ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gwell yw doethineb nag arfau rhyfel, ond vn pechadur a ddini&s;tria lawer o ddaioni.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Y rhagoriaeth &s;ydd rhwng ynfydrwydd a doethineb. 16 Am frenhinoedd ff&ocirc;l, a thywy&s;ogion meddwon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWyb&ecirc;d meirw a ddrewant, ac a ddifwyna~t ennaint yr apothecari: felly ychydig ff&ocirc;li|neb [a ddifwyna] &wcirc;r ardderchog o herwydd ei ddoethineb ai anrhydedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Calon y doeth &s;ydd yn ei ddeheu-law, a chalon y ff&ocirc;l yn ei law a&s;&s;wy.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys y ff&ocirc;l pan rodio ar y ffordd &s;ydd ynfyd ei galon, ac yn dywedyd wrth bawb ei fod yn ff&ocirc;l.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pan gyfodo y&s;pryd pennadur yn dy er|byn di, nac ym&acirc;do a'th l&ecirc; canys g&wcirc;r go&s;tyng&ecirc;|dig a o&s;t&ecirc;ga bechodau mawrion.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y mae drwg [yr hwn] a welaf fi tann yr haul cyffelyb i gyfeilorni yr hwn &s;ydd yn dyfod oddi wrth y llywydd,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Go&s;od ffyliaid mewn graddau vchel, a'r cyfoethog yn ei&s;tedd mewn ll&ecirc; i&s;el.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Mi a welais wei&s;ion yn march&ocirc;gaeth ar feirch, a thywy&s;ogion yn myned fel gwei&s;ion ar eu traed.</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al 7.16. Dihar 26.27. Ecclus. 27.26.</NOTE> Y &s;awl a gloddio bwll a &s;yrth ynddo, a'r neb a fwrio gae i lawr &s;arph ai br&acirc;th ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y &s;awl a y&s;mudo gerrig a geiff ddolur oddi wrthynt: a'r n&ecirc;b a holldo goed a gaiff ni|wed oddi wrthynt,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Os wedi i'r fwyall b&ycirc;lu ni hogir ei m&icirc;n hi, ond ymdrechu &acirc; hi, etto doethineb a iniawne 'r [gwaith] yn rhagorol.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Os br&acirc;th &s;arph heb [ei] &s;wyno, ni [bydd] rhagor rhyngddi a pherchen cafod [drwg.]</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Geiriau genau 'r doeth ydynt r&acirc;&s;ol: ond gwefu&s;au 'r ff&ocirc;l ai difetha ef ei hun.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ffolineb yw dechreuad geiriau ei enau ef, a diweddiad geiriau ei enau &s;ydd anfad ynfy|drwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Er i'r ffol ddadwrdd llawer &ocirc; eiriau: et|to ni &wcirc;yr neb beth a ddywed, a phwy a fynega iddo ef, pa beth fydd ar ei &ocirc;l ef&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Lafur y ffyliaid ai blina eu hunain: ca|nys nid oes vn o honynt a &wcirc;yr y ffordd i'r ddi|nas.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gwae di 'r wl&acirc;d &s;ydd a bachgen yn fre|nin iti, a'th dywy&s;ogion yn bwyta yn foreu.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ond gwyn dy f&ycirc;d di y deyrnas &s;ydd a'th frenin wedi ei eni o bendefigion, a'th dywy&s;ogi|on yn bwyta eu bwyd yn ei ham&s;er, er cryfder, ac nid er diotta.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Drwy &s;eguryd y pydra y tyl&acirc;thau, ac wrth lae&s;u 'r dwylo y gollwng y t&ycirc; ddefni.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Arlwyant wledd i wneuthur yn llawen, a gwin a lawenycha y rhai byw, a thrwy arian y ceir hyn oll.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Na felldithia 'r brenin yn dy galon, ac yn dy ddirgel &s;tauell na felldithia 'r cyfoethog: ca|nys ehediaid yr awyr a gyhoeddant dy lais, a'r aderyn a ddatguddia 'r gair.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am haelioni a gobaith da. 8 Ofered yw pethau bydol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">BWrw dy far a rhyd wyneb y dyfroedd, ac ti ai cei o fewn llawer &ocirc; ddyddiau.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dyro ran i &s;aith, neu hefyd i &wcirc;yth: canys ni &wcirc;yddo&s;t pa ddrwg a ddigwydd ar y ddaiar.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pan fo'r cwm&ycirc;lau yn llawn, hwy a ddef|nynnant ar y ddaiar: pa vn bynnac ai i'r dehau ai i'r gogledd y &s;yrth pren, pa le bynnac y &s;yr|thio y pren, yno y bydd efe.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y n&ecirc;b a wilio ar y gwynt ni haua: a'r neb a edrycho ar y cwmylau ni f&ecirc;da.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Megis ac nis gwyddo&s;t ffordd y gwynt, nac pa fodd y [ffurfheir] yr e&s;cyrn yng-hr&ocirc;th y feichiog: felly ni ddealli waith Duw yr hwn &s;ydd yn gwneuthur y cwbl.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yn foreu haua dy h&acirc;d, a phrydnawn na lae&s;a dy law, canys ni wyddo&s;t beth &s;ydd ini|awn, ai hyn ymma, ai hyn accw, ai yntef da fy|ddant ill dau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Melus yn ddiau yw 'r goleuni, a da yw i'r llygaid weled yr haul,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond pe bydde dyn fyw lawer o flynydd|oedd, a gwneuthur yn llawen ynddynt oll, etto
<PB REF="277">rhaid yw meddwl am ddyddiau tywyllwch er b&ocirc;d i ddyn flynyddoedd lawer, etto beth bynnac a ddigwydda of&ecirc;redd yw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwna yn llawen &wcirc;r ieuangc yn dy ieueng|tid, a llawenyched dy galon yn nyddiau dy ie|uen<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">id, rhodia yn ffyrdd dy galon, ac yn &ocirc;l trachwantau dy lygaid, ond gwybydd y geilw Duw ei hun di i'r farn am hyn oll.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Na ddylid oedi duwioldeb. 8 I ba le yr aiff dyn. 12 Pa athrawiaeth &s;ydd iw dilyn.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">BWrw ddig allan o'th galon a thro ym|maith ddrwg oddi wrth dy gnawd: canys m&ecirc;byd ac ieuengtid ydynt wagedd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A choffa dy greawdr yn nyddiau dy ie|uengtid cyn dyfod dyddiau blin, a ne&s;au 'r bly|nydooedd yn y rhai y dywedi, nid oes i mi yn yr rhai hyn ddim didd&acirc;nwch:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Cyn tywyll&ucirc; 'r haul, a'r goleuni a'r lle|uad, a'r &s;&ecirc;r, a chyn dymchwelyd y cwmylau ar &ocirc;l glaw:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr am&s;er y cryna ceidwaid y t&ycirc;, ac y crymma y gw&ycirc;r cryfion, ac y metha y rhai &s;ydd yn malu wedi eu treulio, ac y tywylla y rhai &s;ydd yn edrych drwy ffene&s;tri.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A chaeu 'r pyrth oddiallan, pan ballo &s;wn y f&ecirc;lin, a chyfodi wrth lais yr aderyn, a thynnu i lawr h&ocirc;ll ferched cerdd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ie [yr am&s;er] yr ofnant beth vchel, ac yr ar&s;wydant yn y ffordd, ac y blodeua 'r pren Al|mon, ac yr ymlwytha y ceiliog rh&ecirc;dyn, a thorri chwant pan &ecirc;lo dyn i d&ycirc; ei dragwyddoldeb, a'r galarwyr yn myned o b&ocirc;b tu [iddo] yn yr heol.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Cyn torri yr&ecirc;def arian, a chyn corri yr cawg aur, a chyn torri 'r pi&s;er ger llaw 'r ffyn|non, a chyn torri 'r olwyn wrth y pydew.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pan ddychwelo 'r pridd i'r ddaiar fel y bu gynt, ac i'r y&s;pryt ddymchwelyd at Dduw rhwn ai rhoes ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwagedd &ocirc; wagedd (medd y pregeth|wr) gwagedd yw 'r cwbl.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr oedd y pregeth-wr etto yn ddoethach, efe a ddy&s;codd &wcirc;ybodaeth i'r bobl, a thrwy fe|fyrrio a thrwy chwilio efe a wnaeth lawer o ddi|harebion.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Chwiliodd y pregeth-wr am eiriau me|lus, ac &s;crythur iniawn, a geiriau gwirionedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Geiriau 'r doethion ydynt gyffelyb i &s;ym|bylau, a chyffelyb i hoelion cynnull-w&ycirc;r wedi eu gyrru i mewn y rhai a roes yr vn bugail.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny, yn hytrach fy m&acirc;b cymmer rybudd wrth hyn, canys nid oes diben ar wneu|thur llyfrau lawer, darllen llawer o lyfrau a ddeffygia y cnawd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Swm y cwbl a glywyd [yw,] ofna Dduw a chadw ei orchymynnion: canys hyn yw holl ddyl&ecirc;d dyn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys Duw a ddwg b&ocirc;b gweithred i'r farn, a ph&ocirc;b peth dirgel, pa vn bynnac ai drwg ai da.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn llyfr y pregeth-wr.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Song of Solomon (Canticles)" TYPE="book">
<PB N="259" REF="277">
<HEAD>&leaf; Llyfr Caniadau Salomon yr hwn yn Hebrae-acc a elwir <HI>Shir ha&s;hirim,</HI> ac yn lladin <HI>Canticum canticorum.</HI></HEAD>
<P>TRydydd llyfr Salomon yr hwn a elwyr can y caniadau, neu gywydd y cywyddau: &s;ef yr ardderchoccaf<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 4.32.</NOTE> o fil a phump o ganiadau y rhai a wnaeth efe. Y mae y pedair pennod cyntaf yn cynnwys geiriau mwyn-&s;erch rhwng Cri&s;t ai eglwys: i ddangos hoffed a thecceg gan bob vn ei gilydd. Yn y bummed bennod y mae 'r eglwys drwy edifeiriol ofid yn cydna|bod ei y&s;ceulu&s;tra yn peri i Gri&s;t &s;orri: gan ddangos ei dolurus gwyn am ei golli tros am&s;er, ai diwyd ofal iw gei&s;io trachefn, ai di&s;igl ffydd na's colla&s;e hi ef morr llwyr, nad oedd efe yn ei|ddo hi, a hithe yn eiddo yntef etto. Ac yn y tair pennod diweddaf y mae Cri&s;t yn gymmodlon yn ei diddanu hi, a phob vn yn dangos brydferthed ganddynt ei gilydd. Er bod geiriau y llyfr hwn yn &s;erchogaidd, etto y mae y deall yn y&s;prydol: heb ynddo na gwyn cnawdol, nac an|lladrwydd anianol. Eithr fel y dealle dyn odidawgrwydd Cri&s;t ynddo ei hun, ai &s;erch iw ffydd|loniaid: Y mae yr Y&s;pryd glan ymma yn arfer ymadroddion hy&s;pus i ddyn, ac yn rhodddi i Gri&s;t, ac iw eglwys eiriau arferol rhwng dau ddyn ieuangc yn caru: neu ddau briod yn hoffi ei gilydd. Felly mewn mannau eraill o'r &s;crythur lan y mae yr vn Y&s;pryd yn cyffelybu vndeb, a thegwch Cri&s;t ai eglwys i ddyweddi, neu briodas ar ammodau cariad, a gwychter a berthy|nant i hynny, fel y gwelir. <HI>Ezeciel. 16.8. O&s;ea. 2.19. P&s;al. 45.10. Matth. 22.2.</HI></P>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Mwynaidd a hyfryd ymddiddannion rhwng Cri&s;t ai e|glwys mewn &s;erch y&s;prydol.</P>
</ARGUMENT>
<HEAD TYPE="sub">CAN CANIADAV SALOMON.</HEAD>
<P N="2">_CV&s;aned fi &acirc; chu&s;anau ei f&icirc;n, canys gwell <HI>yw</HI> dy gariad n&acirc; gw&icirc;n.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> O herwydd arogl dy enaint daionus, olew tywalltedic [yw] dy enw: am hynny y llan|gce&s;au a'th garant.</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan 6.44.</NOTE> Tynn fi [attat, ac] ni a redwn ar dy &ocirc;l, y brenin a'm dug fi iw &s;tafellau, ni a ymhyfryd|wn, ac a ymlawenhawn ynot, ni a goffawn dy gariad yn fwy n&acirc; gwin, y rhai iniawn ydynt yn dy g&acirc;ru.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Du [ydwyf] fi (merched Ieru&s;alem) a hawddgar fel pebyll Cedar, [ac] fel llenni Sa|lomon.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Nac edrychwch arnaf am fy [mod] yn ddu pac] am i'r haul fyng-hanfod: meibion fy|mam a ddigi&acirc;&s;ant wrthif, go&s;od&acirc;&s;ant fi i gadw gwin-llannoedd [eraill,] fyng-winllan fy hun ni's redwais.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Myn&ecirc;ga i mi'r hwn a hoffodd fy enaid pa l&ecirc; y porthi [dy ddefaid&lpunctel;] pa le y gorweddfe&ucirc;i [hwynt] hanner dydd&lpunctel; canys pa ham y byddaf megis yn ymdroi ym my&s;c diadellau dy gyfei|llion&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Oni &wcirc;yddo&s;t, o honot ty hun y deccaf o'r gwragedd&lpunctel; dos allan rhagot ar h&ycirc;d &ocirc;l y praidd, a phortha dy fynnod ger llaw pre&s;&s;wylfeudd y bugeiliaid.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> I'r meirch yng-herbydau Pharao i'th gyffelybais fyng-hyfeilles.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Hawddgar yw dy ruddiau yn y tly&s;&s;au, a'th wddf yn y cadwyni.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Tly&s;&s;au o aur, a boglynnau o arian a wnawn i ti.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Tra [ydoedd] y brenin ar ei fwrdd, fy Nardus i a roddodd ei arogl.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Fy annwylyd &s;ydd i'm yn bwy&s;i myrh, rhwng fy mronnau 'r erys.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Cangen o rawn Camphyr yw fy ann|wylyd i mi yng-winllannoedd Engedi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Wele di yn deg fyng-hyfeilles, wele di yn hyfryd, [y mae i] ti lygaid colomennod.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Wele di fy annwylyd yn deg, ac yn hawddgar: ein gwely hefyd [&s;ydd] &icirc;r.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Swmmerau ein tai [ydynt] cedr-w&ycirc;dd, ein di&s;tau [ydynt] ffynnid-w&ycirc;dd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr eglwys yn dymuno cael aros yng-hy&s;cod Cri&s;t. 8 Ac yn hyfryd ganddi ei glywed ai weled. 14 Cy|ffelybir hi i golomen, ai gelynnion i lwynogod, ai hannwylyd i lwdn hydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">RHo&s;yn y maes, a lili y dyffryn [ydwyf] fi.</P>
<PB REF="278">
<P N="2"><HI>2</HI> Megis lili ym my&s;c y drain: felly [y mae] fyng-hyfeilles ym my&s;c y merched.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Megis afallen ym my&s;c prennau 'r coed, felly [y mae] fy annwylyd ym mhlith y meibi|on: chwennychais ei&s;tedd o honof dan ei gy&s;cod ef, canys ei ffrwyth [&s;ydd] felus i'm genau,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Efe a'm dug fi i'r gwin-d&ycirc;, ai f&acirc;ner arnaf [ydoedd] cariad.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Cynheliwch fi &acirc; gw&icirc;n, cryfhewch fi ag a|falau, canys claf [ydwyfi] o gariad.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ei law a&s;&s;wy [&s;ydd] tann fy mhen, ai dde|heu-law &s;ydd yn fyng-hofleidio.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Merched Ieru&s;alem tynghedais chwi trwy iwrchod a hyddod y maes, na chyffr&ocirc;ch, ac na deffr&ocirc;ch fyng-hariad ymma hyd oni fynno hi ei hun.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> [Dymma] lais fy annwylyd, wele ef yn dyfod, yn neidio ar y mynyddoedd, [ac] yn llam|mu ar y brynnau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Tebyg yw fy annwylyd i iwrch neu lwdn hydd, wele ef yn &s;efyll dann ein pared yn edrych trwy 'r ffene&s;tri, [ac] yn ymddangos trwy 'r pi|l&ecirc;rau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fy annwylyd a attebodd, ac a ddywe|dodd wrthif, cyfot ti fyng-hyfeilles, a thyret ti fy mhrydferth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys wele y gaiaf a aeth heibio, y glaw a ba&s;&s;iodd, [ac] aeth ymmaith.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gwelwyd y blodau ar y ddaiar, daeth am&s;er pwngc-lei&s;io, clywyd llais y durtur yn ein gwl&acirc;d.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y ffigu&s;-bren a fwriodd allan ei ffigus irion, a'r gwin-w&ycirc;dd [eu]hegin grawn, [ac] a rodd&acirc;&s;ant arogl [teg:] cyfot ti fyng-hyfeilles, a thyret ti fy mhrydferch.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Fyng-holomen o holltau y graig, o lo|ches y gri&s;iau, gad ti i mi weled dy wyneb, [a] gad i mi glywed dy lais: canys dy lais [&s;ydd] beraidd, a'th olwg yn hawddgar.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Deliwch i ni y llwynogod, [ie] 'r llwy|nogod bychain y rhai a ddifwynant y gwin|llannoedd, tra [fyddo] ein gwinllannoedd yn e|gin grawn-w&icirc;n.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Fy annwylyd [&s;ydd] eiddo fi, a minne yn eiddo yntef: yr hwn a ymborth ym my&s;c y lili.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Hyd oni wawrio 'r dydd, a chilio o'r cy&s;|codau: tro, bydd debyg fy annwylyd i iwrch, neu lwdn hydd yn y mynyddoedd Bather.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr eglwys mewn awydd i fwynhau Cri&s;t, yn myned al|lan o anialwch y byd hwn iw drigfa nefol ef, yr hon ymma a gyffelybir i neuadd Salomon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">LLiw nos yn fyng-wely y cei&s;iais 'r hwn a hoffodd fy enaid, cei&s;iais ef, ac ni's cefais ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Codaf yn awr ac &acirc;f o amgylch i'r ddinas, trwy 'r heolydd a'r &s;trydoedd: cei&s;iaf yr hwn a hoffodd fy enaid, cei&s;iais ef, ac ni's cefais.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y gwil-w&ycirc;r y rhai aent o amgylch i'r ddinas a'm caw&s;ant: [gofynnais,] a wel&s;och chwi yr hwn &s;ydd hoffi gan fy enaid&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Nid aethwn i nepell oddi wrthynt, hyd oni chefais yr hwn &s;ydd hoff gan fy enaid, deliais ef, ac ni's gollyngaf, hyd oni ddygwyf ef id&ycirc; fy mam, ac i gell yr hon a'm hymddug.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Merched Ieru&s;alem tynghedais chwi trwy iwrchod a hyddod y maes, na cyffr&ocirc;ch, ac na deffr&ocirc;ch fyng-hariad ymma hyd oni fynno hi ei hun.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pwy [yw] hon &s;ydd yn dyfod i fynu o'r anialwch, megis colofnau mwg wedi ei ph&ecirc;r aroglu &acirc; Myrh, ac &acirc; thus [ac &acirc;] phob p&ecirc;r|ly&s;iau yr apothecari.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Wele wely Salomon, [y mae] tri v|gain o gedyrn oi amgylch ef, [&s;ef] o gedyrn I|&s;rael,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Hwynt oll a wi&s;cant gleddyf, [ac] a ddy&s;|cwyd [i] ryfel, pob vn ai gleddyf ar ei glun rhag ofn liw n&ocirc;s.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwnaeth y brenin Salomon iddo balas o goed Libanus.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ei b&ycirc;&s;t ef a wnaeth efe o arian, ei lawr o aur, ei lenni o borphor, ei ganol a balmantwyd &acirc; chariad i ferched Ieru&s;alem.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ewch allan merched Sion, ac edrych|wch ar y brenin Salomon yn y goron a'r hony coronodd ei fam ef, yn y dydd y dyweddiwyd ef, ac yn y dydd y llawenychodd ei galon ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Amryw dly&s;au rhianaidd yn arwyddoccau aml ddonni|au'r eglwys. 6 Cri&s;t yn addo chwanegu y donniau hyn, a bod yn gydrychol ei hun: 9 Efe yn dangos ei &s;erch ai awydd iw eglwys. 15 A gweddi 'r egl|wys.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">VVEle di yn deg fyng-hyfeilles, wele di yn deg, dy lygaid [ydynt] golomen|naidd, rhwng dy lywethau dy wallt [&s;ydd] fel diadell o eifr, y rhai a ymlyfnha&s;ant ym mynydd Gilead.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dy ddannedd [ydynt] fel diadell [o dde|faid] gogyfuwch, y rhai a ddaethant i fynu o'r olchfa, y rhai [oeddynt] bob vn yn dwyn dau oen, ac nid [oedd vn] ynddynt yn ddi-he|pil.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dy wefu&s;au [ydynt] fel edef loiw-goch, a'th barabl yn weddus: dy arlei&s;iau rhwng dy lywethau [ydynt] fel darn o bomgra|nad.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dy wddf[&s;ydd] fel t&wcirc;r Dafydd, yr hwn a adailadwyd yn amddeffynfa, tariannau f&icirc;l &s;ydd yn crogi ynddo, [a] holl e&s;tylch y ce|dyrn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Dy ddwy fron[ydynt]fel dau lwdn iwrch o efellion yn pori ym my&s;c lili.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Hyd oni wawrio 'r dydd, a chilio o'r cy&s;co|dau &acirc;f i fynydd y Myrh, ac i frynn y Thus.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ti oll [ydwyt]deg fyng-hyfeilles, ac nid oes ynot frychewyn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> [Tyret] gyd a'm fi o Lybanus [fy] ny|weddi, tyret gyd a'm fi o Lybanus, cei edrych o benn Amana, o goppa Sanir, a Hermon, o
<PB N="260" REF="278">loche&s;au y llewod, [ac] o fynydd y llewpardi|aid.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Lladratteai&s;t fyng-halon, fy chwaer a'm dy weddi, lladratteai&s;t fyng-halon ag vn o'th ly|gaid, [ac] ag vn gadwyn oddi wrth dy wddf.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Morr deg [yw] dy gariad fy chwaer, [a'm] dyweddi, pa faint gwell yw dy gariad na gwin? ac arogl dy olew, na'r holl b&ecirc;r aro|glau&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dy wefu&s;au [fy] nyweddi ydynt yn di|feru [fel] fil m&ecirc;l, [y mae] m&ecirc;l a llaeth tann dy dafod, ac arogl dy wi&s;coedd fel arogl Liba|nus.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gardd gloedic [yw] fy chwaer a'm dy|weddi: ffynnon gloedic, [ie] ffynnon &s;eliedic [yw.]</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dy blanhigion [ydynt fel] perllan o Bomgranadau, a ffrwyth peraidd: Camphir, a Nardus.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> [Ie] Nardus, a &s;aphrwm, Calamus a Synaniwn a phob prenn Thus, Myrh, ac Alo|es, yng-hyd &acirc; phob rhagorol aroglau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O ffynnon y gerddi, &ocirc; ffynnon y dyfroedd byw y rhai hefyd a ddiferant allan o Libanus.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Cyffroa di ogledd-wynt, a thyret ddeheu|wynt, chwyth [ar] fyng-ardd, [fel y] gwa&s;ca|rer ei ph&ecirc;r aroglau: deued fy annwylyd iw ardd, a bwyttaed ffrwyth ei beraidd-dra ei hun.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ydifeirwch yr eglwys am iddi beri iw chariad Cri&s;t ddigio, a chilio oddi wrthi. 10 Godidawgrwydd Cri&s;t yr hwn a ddigia&s;e hi.</P>
</ARGUMENT>
<P>DEuthum i'm gardd fy chwaer [a'm] dy|weddi, ce&s;clais fy Myrh gyd a'm p&ecirc;r aro|gl, bwytteais fy nil gyd a'm m&ecirc;l, yfais fyng|w&icirc;n gyd a'm llaeth: bwytewch gyfeillion, yf|wch, a gwnewch yn llawen [fy] rhai annwyl.</P>
<P N="1"><HI>1</HI> Myfi [oeddwn] yn cy&s;cu, a'm calon yn neffro [pan glywais] lais fy annwylyd yn eu|ro [gan ywedyd]: fy chwaer, fyng-hyfeilles, fyng-holomen, fy mherffaith [riain] agor i mi, canys llawnwyd fy mhen &acirc; gwlith, a'm gwallt &acirc; defnynnau 'r n&ocirc;s.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dio&s;cais fy mhais, pa fodd y gwi&s;caf hi&lpunctel; golchais fy nhraed pa fodd yr halogaf hwynt&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Fy annwylyd a e&s;tynnodd ei law drwy 'r twll, a'm calon a gyffr&ocirc;dd ynof.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Mi a gyfodais i agoru i'm annwylyd, yna fy nwylo a ddifera&s;ant Myrh, a'm by&s;&s;edd Fyrh diferol ar hyd he&s;pennau y cl&ocirc;.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Agorais i'm annwylyd, yna fy annwylyd, a droa&s;e, ac a aethe heibio, llewygais pan lefa|rodd, cei&s;iais, ac ni's cefais, gelwais ef, ond ni'm hattebodd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y gwil-w&ycirc;r y rhai a aent o amgylch y ddinas a'm caw&s;ant, a'm taraw&s;ant, [ac] a'm harcholla&s;ant: gwil-wyr y caerau a dduga&s;ant fy moled oddi am danaf.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Merched Ieru&s;alem gorchymynnais i chwi, os caech fy annwylyd fynegu iddo ef, mai claf ydwyfi o gariad.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Beth [yw] dy anwylyd rhagor anwylyd [arall] y deccafo'r gwragedd&lpunctel; beth [yw] dy an|wylyd rhagor anwylyd [arall] pan orchymyn|nai&s;t i ni felly&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Fy anwylyd [&s;ydd] wynn a gwridoc, yn rhagori ar ddeng-mil,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ei benn [fel] darn o aur coeth, ei wallt yn grych-ddu fel br&acirc;n.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ei lygaid fel colomennod wrth afonydd dyfroedd, wedi eu golchi &acirc; llaeth wedi eu go&s;od fel gemmau mewn aur.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ei ruddiau fel gardd-wely arogl-ber, o flodau p&ecirc;r aroglau, ei wefu&s;au [fel] lili yn di|feru Myrh diferol:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ei ddwylo [ydynt fel] modrwyau aur, yn llawn o [feini] Thar&s;ys, ei fol [fel] di&s;cleir|deb Ifori llawn o Saphyr.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ei forddwydydd fel colofnau Marinor wedi eu &s;eilio ar wadnau o aur coeth, ei br&ycirc;d fel Libanus, morr ddewi&s;ol a Chedrwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Melu&s;ter [yw geiriau] ei enau, ac efe oll yn hawddgar, dymma fy anwylyd, dymma fyng-hyfaill maufi (&ocirc; ferched Ieru&s;alem.)</P>
<P N="16"><HI>16</HI> I ba le 'r aeth dy anwylyd ti y deccaf o wragedd&lpunctel; i ba le y troawdd dy anwylyd ti, ac ni ai cei&s;iwn ef gyd &acirc; thi&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr eglwys yn credu yng-Hri&s;t, ac yn ym&s;icrhau oi dru|garedd. 3 A Chri&s;t oi drugaredd yn ei gweled hithe trwy rym ei waed ef megis yn riain hawddgar.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FY anwylyd aeth i wared iw ardd, i'r p&ecirc;r aro|glaidd welau gerddi, i ymborth yn y gerddi, ac i ga&s;clu lili.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Myfi [ydwyf] eiddo fy anwylyd, a'm an|wylyd eiddo finne, 'r hwn a ymbortha ym my&s;c y lili.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Teg [ydwyt] ti fyng-hyfeilles megis Thyrza, gweddus megis Ieru&s;alem, [ac] of|nadwy megis rhai baneroc.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Troa dy lygaid oddi wrthif, canys hw|ynt a'm gorchfyga&s;ant, dy wallt [&s;ydd] fel mintai o eifr, y rhai a ymlyfnhaua&s;ant yn Gi|lead.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Dy ddannedd [ydynt] fel mintai o dde|faid y rhai a ddaethant i fynu o'r olchfa: y rhai ydynt bob vn yn dwyn dau oen, ac heb [vn] yn ddi-heppil yn eu my&s;c.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Dy arlei&s;iau rhwng dy lywethau [&s;ydd] fel darn pom-granad.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Tri vgain[ydynt]hwy y brenhine&s;au, a'r gordderch-wragedd yn bedwar vgain: a'r llangce&s;au heb rifedi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Vn [ydyw] hi fyng-holomen, fy mher|ffaith [riain,] vnic ei mam [yw] hi, c&ucirc; [yw] hi gan yr hon ai he&s;corodd: y merched ai gwel&s;ant, ac a ddyweda&s;ant, gwyn ei byd: y brenhine&s;au a'r gordderch wragedd ai canmo|la&s;ant.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pwy [yw] hon a welir fel y wawr&lpunctel; yn deg fel y lleuad, yn b&ucirc;r fel yr haul, yn ofnadwy
<PB REF="279">fel y rhai baneroc&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Euthum i wared i berllan y cnau, i e|drych am ir-goed y dyffryn, i weled a flodeua&s;e y win-wydden, i edrych a flodeua&s;e y Pom-gra|nadau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Heb wybod o honof i'm go&s;ododd fy e|naid ar gerbydau fy mhobl foneddigaidd [i ddy|wedyd,]</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dychwel, dychwel y Sulamithes, dychwel, dychwel ac ni a edrychwn arnat: beth a welwch chwi yn y Sulamithes&lpunctel; megis tyr|fa gwer&s;&s;ylloedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t i gadarnhau ffydd ei eglwys &s;ydd ymma yn dang|os decced y gwele efe hi. 10 A'r eglwys er ei bod yn mwynhau Cri&s;t ymma trwy ffydd &s;ydd yn chwen|nych bod gartref gyd ag ef, yn rhodio hyfryd feu&s;ydd teyrnas nef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">MOrr deg [yw] dy draed mewn e&s;cidiau ferch pendefig, cymmalau dy forddwy|dydd [ydynt] fel tly&s;au o waith dwylo 'r cy|wraint.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dy fogel [&s;ydd fel] gorflwch crwn heb ei&s;ieu diod: dy fru fel twrr gwenith wedi gaeu &acirc; lili.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dy ddwy fron megis dau lwdn iwrch o efellion.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dy wddf fel t&wcirc;r o Ifori, dy lygaid [fel] llynnoedd yn He&s;bon wrth borth Bath-rabbim, dy drwyn fel t&wcirc;r Libanus yn edrych tua Da|ma&s;cus.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Dy ben [&s;ydd] arnat fel Carmel, a gwallt dy ben fel porphor-wi&s;c brenin wedi ei rhwymo ym my&s;c pi&s;tyllau dyfroedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Morr deg ydwyt, ac morr hawddgar fyng|hariad mewn hyfrydwch.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dy vchter ymma &s;ydd debyg i balm-wy|dden, a'th fronnau i ganghennau grawn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Dywedais y dringaf i'r balm-wydden, ac ymaflaf yn ei cheingciau, ac yn awr dy fronnau fyddant megis grawn-ganghennau y win-wy|dden: ac arogl dy ffroenau megis af&acirc;lau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A thaflod dy enau megis gwin da, yn my|ned at fy annwylyd yn iniawn, ac yn peri i we|fu&s;au y rhai a gy&s;cant lefaru.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eiddo fy annwylyd [ydwyf] fi, ac arnafi [y mae] ei &s;erch ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Tyret fy annwylyd awn i'r maes, a lle|teuwn yn y pen-trefydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Boreu-godwn i'r gwinlla~noedd, edrych|wn a flodeuodd y win-wydden, a agorodd egin y grawn-win, a flodeuodd y pomgranadau, yno y rhoddaf fy &s;erch arnat.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y Mandragorau a rodda&s;ant arogledd wrth ein dry&s;&s;au, [a] phob godidawg ffrwythau newydd a h&ecirc;n y rhai a guddiais it fy annwylyd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Awydd yr eglwys (yr hon oedd yn am&s;er Salomon o'r lddewon yn vnic): Gri&s;t. 8 Ai gofal am ei chwaer yr hon oedd iw galw o'r cenhedloedd. 11 Gofal Cri&s;t am ei eglwys, ac am bregethu 'r efengyl. 14 Yr eglwys yn hiraethu am ddydd y farrn.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PWy a'th rydd megis brawd i'm, yn &s;ugno bronnau fy mam&lpunctel; [pe] i'th gawn allan cu&s;|&s;anwn di, ac ni'm dirmygent.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Tywy&s;af, [ac] arweiniaf di i d&ycirc; fy mam [fel] i'm dy&s;cech fi, [ac fel] y parwyf it yfed o w&icirc;n arogl-ber [ac] o &s;ugn fy mhomgranadau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ei law a&s;&s;wy [fydd] tann fy mhen, ai law ddehau a'm cofleidia.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Tyngedais chwi ferched Ieru&s;alem: na chyffroech, ac na ddeffroech fyng-hariad ym|ma hyd oni fynne hi ei hun:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pwy [yw] hon &s;ydd yn dyfod i fynu o'r anialwch [ac] yn bwrw ei phwys ar ei hannwy|lyd? tann yr afallen i'th gyffroais, yno i'th e&s;co|rodd dy fam, yno i'th e&s;corodd yr hon a'th ym|ddug.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Go&s;ot fi megis &s;&ecirc;l ar dy galon, [ac] fel &s;&ecirc;l ar dy fraich, canys cariad [&s;ydd] morr gryf ag angeu, [ac] eiddigedd morr greulon ag vff|ern, ei farwor [ydynt] farwor tanllyd, [o] fflam yr Arglwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dyfroedd lawer ni allant ddiffoddi y ca|riad, ac afonydd nis boddant: pe rhodde &wcirc;r holl gyfoeth ei d&ycirc; am gariad, gan ddirmygu y dir|mygid hynny.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> [Y mae] i ni chwaer fechan, ac nid [oes] fronnau iddi, beth a wnawn i'n chwaer y dydd y chwedleuer am dani&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Os caer [yw] hi, adailadwn arni balas a|rian, os porth [yw] hi, caewn am dani y&s;tyllod Cedr-w&ycirc;dd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Caer [ydwyfi] a'm bronnau fel t&ycirc;rau, yna 'r oeddwn yn ei olwg ef megis wedi cael tangneddyf.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yr oedd gwin-llan i Salomon yn Ba|alhamon, efe a roddes y winllan at warcheid|waid,<NOTE PLACE="marg">Matth. 22.33.</NOTE> pob vn a ddyge am ei ffrwyth fil o [&s;iclau] arian.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fyng-winllan mau fi [fydd] ger fy mron, y mil [o &s;iclau a roddir] i ti Salomon, a dau cant i'r rhai agadwant ei ffrwyth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O yr hon a drigi yn y gerddi, pregetha fi i'th gyfeillion, y rhai a wrandawant ar dy lais.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Bry&s;&s;ia fy annwylyd a bydd debygi iwrch neu lwdn hydd ar fynyddoedd y p&ecirc;r-arogl.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn C&acirc;n y Caniadau.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Isaiah" TYPE="book">
<PB N="261" REF="279">
<HEAD>Llyfr Prophvvydoliaeth E&s;ay.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Aniolchgarwch a chyndynrwydd y bobl. 11 Eu lly|gredic wa&s;anaeth i Dduw. 14 A dialedd Duw am hynny.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_GWeledigaeth E&s;ay fab Amos yr hon a welodd efe am Iuda,<NOTE PLACE="marg">Num. 12.6.</NOTE> ac Ieru|&s;alem yn nyddiau Vzia, Iotham,<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 15.32.</NOTE> Ahas, [ac] Hezecia brenhinoedd Iuda.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwrandewch ne|foedd,<NOTE PLACE="marg">Deut. 32.1.</NOTE> clyw dithe ddaiar, canys yr Arglwydd a lefarodd: megais, a meithrinais<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 10.15.</NOTE> feibion, a hw|ynt a wrthryfela&s;ant i'm herbyn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr &ycirc;ch a edwyn ei feddiannudd, a'r a&s;&s;yn bre&s;eb ei berchennog: [ond] I&s;rael nid edwyn, fy mhobl ni ddeall.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Oh genhedlaeth bechad&ucirc;rus, pobl lwy|thoc o anwiredd, h&acirc;d y rhai drygionus, meibion llygredic, gwrthoda&s;ant yr Arglwydd, dirmy|ga&s;ant Sanct I&s;rael, [a] chilia&s;ant yn &ocirc;l.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> I ba beth i'ch tarewir mwy&lpunctel; cildynrw|ydd a chwanegwch: y pen oll [&s;ydd] glwyfus, a'r holl galon yn lle&s;c.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O wadn y troed hyd y pen, nid [oes] ddim cyfan ynddo [onid] archollion, a chlei&s;iau, a gweliau crawnllyd: [y rhai] ni wa&s;cwyd, ac ni rwymwyd, ac ni thyn&ecirc;rwyd ag olew.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y mae eich gwl&acirc;d yn anrhaithiedic, eich dina&s;oedd wedi eu llo&s;ci &acirc; th&acirc;n, eich t&icirc;r a dieith|riaid yn ei y&s;&s;u yn eich g&wcirc;ydd, ac wedi ei an|rheithio fel pe ymchwele e&s;troniaid ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A merch S&icirc;on a adewir megis llue&s;t&ycirc; mewn gwinllan, megis llet&ycirc; mewn gardd cu|cumerau, megis dinas warchaedic.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Oni bua&s;e i Arglwydd y lluoedd adel i ni megis ychydig weddill: fel Sodoma y bua|&s;em, a chyffelyb fua&s;em i Gomorra.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gwrandewch air yr Arglwydd tywy&s;o|gion Sodoma: clywch gyfraith ein Duw ni pobl Gomorra.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Beth [a fuddia] lluo&s;ogrwydd eich a|berthau i mi medd yr Arglwydd&lpunctel; llawn yd|wyf o boeth aberthau hyrddod, ac o fra&s;der [anifeiliaid] brei&s;ion:<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;alm. 50.13. ierem. 6 20. amos. 5.21. mich. 6.7.</NOTE> gwaed bu&s;tych hefyd, ac &wcirc;yn, a bychod ni ewylly&s;iais.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pan ddeloch i ymddangos ger fy mron, pwy a gei&s;iodd hyn ar eich llaw [&s;ef] &s;athru fy lly&s;oedd&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Na chwanegwch ddwyn offrwm yn o|fer, arogl-darth &s;ydd ffiaidd gennif: ni allaf o|ddef [eich] newydd-loerau na'r Sabbothau gan gyhoeddi cymanfa, ac vchel-&wcirc;yl, [canys] anwiredd [ydynt.]</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eich lleuadau newydd, a'ch gwylau go|&s;odedic a ga&s;aodd fy enaid, y maent yn faich ar|naf, blinais yn eu dwyn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A phan e&s;tynnoch eich dwylo y cuddiaf fy llygaid rhagoch: hefyd pan weddioch lawer ni wrandawaf:<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ay. 59.3.</NOTE> eich dwylo ydynt lawn o waed.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ymolchwch, ymlanhewch, bwriwch ym|maith ddrygioni eich gweithredoedd oddi ger bron fy llygaid: peidiwch a gwneuthur drwg.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Dy&s;cwch wneuthur daioni, cei&s;iwch farn, cyfarwyddwch y gorthrymmedic, bernwch [gyd a'r] ymddifad, dadleuwch [tros] y we|ddw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Deuwch yr awr hon, ac ymre&s;ymmwn medd yr Arglwydd, pe bydde eich pechodau fel porphor, &acirc;nt cyn wynned a'r eira, pe chochent fel &s;carlat, byddant fel gwl&acirc;n.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Os mynnwch, ac os gwrandewch: dai|oni y t&icirc;r a fwyttewch.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ond os gwrthodwch, ac [os] anufydd|hewch, &acirc; chleddyf i'ch y&s;&s;ir: canys genau yr Arglwydd ai llefarodd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Pa wedd yr aeth y ddinas ffyddlawn yn buttain&lpunctel; cyflawn [fu] o farn, lleteuodd cy|fiawnder ynddi: ac yr awr hon lleiddiaid [&s;ydd ynddi.]</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Dy arian a aeth yn &s;othach, dy w&icirc;n &s;ydd gymmy&s;clyd o ddyfroedd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Dy dywy&s;ogion [ydynt] gyndyn, ac yn gyfrannogion &acirc; lladron, pob vn yn caru rhoddi|on, ac yn dilyn gwobrau: ni farnant yr ymddi|fad, a chwyn y weddw ni chaiff ddyfod attynt.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Am hynny medd Arglwydd Dduw y lluoedd [&s;ef] cadarn [Dduw] 'r I&s;rael: aha, ymgy&s;&s;uraf yn erbyn fyng-wrthwynch-w&ycirc;r, a dialaf ar fyng-elynnion.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y dychwelaf fy llaw arnat, ac a lo&s;|caf
<PB REF="280">hefyd dy &s;othach fel pureiddfa: ac a baraf ym|maith dy holl alcam.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Cyweiriaf hefyd dy farn-w&ycirc;r fel cynt, a'th gynghoriaid megis yn y dechreu: wedi hynny i'th elwir yn ddinas gyfiawn, ac yn dref ffyddlon.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> S<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">on a ryddheuir mewn barn, a'r rhai a ddychwelant ynddi mewn cyfiawnder.</P>
<P N="28"><HI>28</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;alm. 92.9.</NOTE> De&s;truw y traw&s;ion, a'r pechaduriaid [&s;ydd] yng-hyd: a gwrthod-w&ycirc;r yr Arglwydd a ddarfyddant.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Canys cywilyddiant o achos y<NOTE N="*" PLACE="marg">D<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ut. 16.22.</NOTE> prennau y rhai a chwennycha&s;och: a gwarthruddir chwi am y gerddi y rhai a ddethola&s;och.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Canys byddwch fel pren wedi &s;yrthio ei ddalen, ac fel gardd yr hon nid [oes] ddyfroedd ynddi.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A'r cadarn fydd fel &s;ofl, ai weithudd fel gwreichionen: llo&s;cant ill dau yng-hyd, ac ni [bydd] diffoddudd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydoliaeth am frenhiniaeth Cri&s;t. 6 Beiau y bobl, a dialedd Duw am danynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Gair yr hwn a welodd E&s;ay mab Amos am Iuda, ac Ieru&s;alem.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Mic. 4.1.</NOTE> y bydd yn y dyddiau diwethaf, fod mynydd t&ycirc; 'r Arglwydd wedi ei barattoi ym mhen y mynyddoedd, ac yn dderchafedic goru|wch y brynnau: a'r holl genhedloedd a ddylif|ant atto.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A phobloedd lawer a &acirc;nt, ac a ddywedant, deuwch, ac e&s;cynnwn i fynydd yr Arglwydd i d&ycirc; Duw Iacob, ac efe a'n dy&s;c ni yn ei ffyrdd, a rhodiwn yn ei lwybrau ef: canys y gyfraith a aiff allan o Sion, a gair yr Arglwydd o Ieru|&s;alem.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a farna rhwng y cenhedloedd, ac a gerydda bobloedd lawer. fel y drylliant eu cle|ddyfau yn geibiau, ai gwaew-ffyn yn bladuriau: ni chyfyd cenhedlaeth gleddyf yn erbyn cenhed|laeth, acm ddy&s;cant ryfela mwyach.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> T&ycirc; Iacob deuwch, ac ni a rodiwn yng-oleuni yr Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys gwrthodai&s;t dy bobl [&s;ef] t&ycirc; Iacob, o herwydd o'r dwyrain y llawnwyd hwynt [&acirc; drygioni,] a &s;wyn-w&ycirc;r [ydynt] megis y Phili|&s;tiaid: ac mewn plant dieithriaid yr ymddigo|nant.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ai t&icirc;r hwynt oedd gyflawn o arian, ac aur, ac nid [oedd] diwedd ar eu try&s;&s;orau, ai t&icirc;r hw|ynt oedd lawn o feirch, ac nid [oedd] diwedd ar eu cerbydau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eu t&icirc;r hwynt hefyd oedd gyflawn o eu|lynnod, i waith eu dwylo yr ymgrymma&s;ant [&s;ef] i'r hyn a wnel&s;e eu by&s;edd eu hun.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ie ymgrymmodd d&ycirc;n, ac ymo&s;tyngodd g&wcirc;r [ger bron delwau:] am hynny nac arbet tithe hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> D&ocirc;s i'r graig, ac ymgudd yn y llwch rhac ofn yr Arglwydd, a rhac gogoniant ei fawredd ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Vchel-drem d&ycirc;n a i&s;&ecirc;lir, ac vchter dynni|on a o&s;tyngir: a'r Arglwydd yn vnic a dderche|fir yn y dydd hwnnw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys dydd Arglwydd y lluoedd [fydd] ar b&ocirc;b balch, a vchel, ac ar b&ocirc;b derchafedic, fel y go&s;tyngir ef,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac ar holl vchel, a derchafed&iacute;c cedr-wydd Libanus: ac ar holl dderi Ba&s;an,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac ar yr holl fynyddoedd vchel: ac ar yr holl frynnau derchafedic,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac ar b&ocirc;b t&wcirc;r vchel: ac ar b&ocirc;b magwyr gadarn,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac ar holl long au Thar&s;is: ac ar yr holl ddelwau prydferth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna yr i&s;&ecirc;lir vchelder d&ycirc;n, ac y go&s;tyngir vchter dynnion: a'r Arglwydd yn vnic a dderch|efir yn y dydd hwnnw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r eulynnod yn hollawl a dyrr efe ym|maith.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna 'r &acirc;nt i<NOTE N="*" PLACE="marg">O&s;ea. 10.8. luc 23.30. gwel. 6.16. gwel. 9.6.</NOTE> dyllau y creigiau, ac i ogof|au llychlyd rhac ofn yr Arglwydd, a rhac go|goniant ei fawredd ef: pan gyfodo efe i dde&s;tru|wio y ddaiar.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yn y dydd hwnnw y teifl dyn ei eulyn|nod arian, ai eulynnod aur (y rhai a wnaethant iddynt iw haddoli) i'r wadd, ac i'r &s;tlymmod.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Gan fyned i agennau y creigiau, ac i gopp&acirc;u y clogwyni rhac ofn yr Arglwydd, a rhac gogoniant ei fawredd ef: pan gyfodo efe i dde&s;truwio 'r ddaiar.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Peidiwch chwithau a'r d&ycirc;n yr hwn [&s;ydd] ag anadl yn ei ffroenau: canys am ba beth y perchir ef&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Co&s;pedigaeth ar y wlad. 9 Am ddigywilydd-dra y bobl. 14 Chwant y &s;wyddogion. 16 A balchder y gwra|gedd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CAnys wele Arglwydd Dduw y lluoedd a dynn ymmaith o Ieru&s;alem, ac o Iuda y cynhaliaeth, a'r cryfder: [&s;ef] holl gynhalia|eth bara, a holl gynhaliaeth dwfr.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y cadarn, a'r rhyfel-wr, y brawd-wr, a'r prophwyd, y &s;ynhwyrol, a'r hen-wr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Tywy&s;og d&ecirc;c a deugain, a'r anrhydeddus, y cynghor-wr hefyd, a'r doeth celfydd, a'r arai|thi-wr byawdl.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A rhoddaf langciau yn dywy&s;ogion idd|ynt, a bechgyn a arglwyddiaethant arnynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly y bobl a orthrymmir y naill gan y llall, a phob vn gan ei gyfaill: y bachgen yn er|byn yr hen-wr, a'r gwael yn erbyn yr anrhyde|ddus a ymfalchiant.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys g&wcirc;r a ymeifl yn ei frawd o d&ycirc; ei d&acirc;d [gan ddywedyd] dillad [&s;ydd] gennit, tywy&s;og a f&ycirc;ddi di i ni: fel [y gochelom] y cw|ymp hwn tann dy law di.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yntef a dwng yn y dydd hwnnw gan ddy|wedyd, ni byddaf lywodraeth-wr, canys yn fy nh&ycirc; nid [oes] fwyd, na dillad: na o&s;odwch fi yn dywy&s;og y bobl.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys cwympodd Ieru&s;alem, a &s;yrthiodd
<PB N="262" REF="280">Iuda, o herwydd eu tafod hwynt, ai gweithre|doedd [fuant] yn erbyn yr Arglwydd, i gyffroi llygaid ei ogoniant ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Dull eu hwynebau hwynt a de&s;tiolaetha yn eu herbyn, eu pechod hefyd fel Sodoma a fynegant [ac] ni chelant: gwae eu heneidiau, canys tala&s;ant ddrwg iddynt eu hunain.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dywedwch mai da [fydd] i'r cyfiawn: canys ffrwyth eu gw&egrave;ithredoedd a fwynh&acirc;nt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gwae yr anwir drygionus: canys tale|digaeth ei ddwy-law ei hun a fydd iddo.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fy mhobl [&s;ydd] ai treth-w&ycirc;r yn fechgyn: a gwragedd a arglwyddiaethant arnynt: &ocirc; fy mhobl y rhai a'th dywy&s;ant di [dy] gefeiliorni y maent, a ffordd dy lwybrau a guddia&s;ant.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yr Arglwydd &s;y yn &s;efyll i ymry&s;on: yr Arglwydd &s;y yn &s;efyll i farnu y bobloedd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr Arglwydd a ddaw mewn barn gyd &acirc; henuriaid ei bobl, ai dywy&s;ogion: canys chwi a bora&s;och fyng-winllan, anrhaith y tlawd [&s;ydd] yn eich tai chwi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Beth [&s;ydd] i chwi a guroch ar fy mhobl&lpunctel; ac a friwoch ar wynebau y tlodion&lpunctel; medd Ar|glwydd Dduw y lluoedd,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd, o herwydd balchio o ferched Sion, a rhodio &acirc; gwddf e&s;tyn|nedic, ac yn amneidio ai llygaid: gan rodio a rhygyngu y cerddent, ac y try&s;tient ai traed,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am hynny y clafria yr Arglwydd go|rynnau merched S&icirc;on: yr Arglwydd hefyd a ddinoetha eu gwarthle hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yn y dydd hwnnw y tynn yr Arglwydd ymmaith addurn yr e&s;cidiau, y rhwyd-waith he|fyd, a'r lloerawc wi&s;coedd,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y P&ecirc;r-arogl, a'r breichledau, a'r mole|dau.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y p&ecirc;n-guwch a'r llawdrau, a'r &s;noden|nau, a'r ddwyfronegau, a'r clu&s;t-dly&s;au,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y modrwyau, ac addurn-wi&s;c y trwyn,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Y gwi&s;coedd &s;ymmud-liw, ai hefy&s;au: y mi&s;yrnau hefyd, a'r pyr&s;au.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y drychau hefyd, ar lliain main-wych y coccwllau hefyd a'r gynau,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A bydd yn lle per-arogl ddrewi, bydd he|fyd yn lle gwregys rwygiad, ac yn lle iawn drefniad [gwallt] foelni, ac yn lle dwyfronec gwregys o &s;ach-liain: [a] llo&s;cfa yn lle pryd|ferthwch.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Dy ddynnion a &s;yrthiant drwy 'r cledd|yf: a'th gadernid drwy ryfel.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Felly ei phyrth hi a ofidiant, ac a alarant: ac yn w&acirc;g yr ei&s;tedd hi ar y ddaiar.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Anamled dyn wedi difetha Ieru&s;alem. 2 A daioni Duw i'r gweddill.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn y dydd hwnnw &s;aith o wragedd a ymaflant mewn vn g&wcirc;r gan ddywedyd: ein bara ein hun a fwyttawn, a'n dillad ein hun a wi&s;cwn, yn vnic galwer dy enw di arnom ni: cymmer ymmaith ein gwarth ni.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y pryd hynny y bydd blaguryn yr Ar|glwydd yn brydferthwch, ac yn ogoniant: a ffrwyth y ddaiar yn rhagoriaeth, ac yn degwch i'r rhai a ddianga&s;ant o I&s;rael.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y bydd [am] yr hwn a adewir yn S&icirc;|on, ac a weddillir yn Ieru&s;alem, y dywedir wr|tho, &ocirc; &s;anct: [&s;ef] pawb a'r a &s;crifcnnwyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 32.32.</NOTE> ym mhlith y rhai byw yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pan olcho 'r Arglwydd frynti merched S&icirc;on, a charthu gwaed Ieru&s;alem oi chanol mewn y&s;pryd barn, ac mewn y&s;pryd gwres,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna 'r Arglwydd a grea ar b&ocirc;b trigfa o fynydd S&icirc;on, ac ar ei gymanfaoedd<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 13.21.</NOTE> gwmwl y dydd, m&wcirc;g hefyd, a llewyrch t&acirc;n fflamllyd y n&ocirc;s: canys ar b&ocirc;b gogoniant [y bydd] amddeffyn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A phabell fydd yn gy&s;cod y dydd rhae gwr&ecirc;s, yn ddiogelwch hefyd, ac yn ymguddfa rhac teme&s;tl; a rhac glaw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dammeg y winllan yn dangos daioni Duw iw bobl. 7 Eu drigioni hwythau. 13 A cho&s;pedigaeth Duw am hynny.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CAnaf yr awr hon i'm hannwylyd ganiad fy annwylyd am ei winllan:<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 2.27. mat. 21.33.</NOTE> gwinllan &s;ydd i'm ha~nwylyd mewn brynn tra ffrwythlon.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe ai cloddiodd hi, ac ai digarregodd, ac ai plannodd o'r win-wydden oref, ac a adailad|odd d&wcirc;r yn ei chanol, a thrychodd hefyd winwr|yf ynddi: yna y di&s;gwiliodd [wrthi] ddwyn gwr awn-win, ond hi a dd&ucirc;g rawn gwylltion.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac yr awr hon pre&s;&s;wylw&ycirc;r Ieru&s;alem, a gw&ycirc;r Iuda, bernwch attolwg rhyngofi a'm gwinllan.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Beth [oedd] iw wneuthur ychwaneg i'm gwinllan nag a wneuthum ydddi&lpunctel; pa ham a mi yn di&s;gwil iddi ddwyn grawn-w&icirc;n, y d&ucirc;g hi rawn gwylltion&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac yr awrhon yr hy&s;py &s;af i chwi yr hyn yr ydwyfi ar ei wneuthur i'm gwinllan: tynnaf ymmaith ei chae fel y porer hi, gan dryllio ci chlawdd fel y byddo hi yn &s;athrfa.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A mi ai go&s;odaf hi yn ddifrod, ni y&s;cyth|rir hi, ac ni chwynnir hi, onid mieri a drain a gyfyd: ac i'r cwmylau y gorchymynnat na lawiont law arni.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Diau gwinllan Arglwydd y lluoedd [yw] t&ycirc; I&s;rael, a gw&ycirc;r Iuda [yw] ei blanhigyn hy|fryd ef: ac efe a ddi&s;gwiliodd am farn, ac wele bl&acirc;, am gyfiawnder, ac wele lef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gwae y rhai &s;y yn cy&s;&s;ylldu t&ycirc; at d&ycirc;, ac yn cwply&s;&s;u maes wrth faes: hyd oni byddo ei&s;ieu lle, ac y trigoch chwi yn vnic yng-hanol y t&icirc;r.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Lle y clywais [y dywedodd] Arglwydd y lluoedd, nid [byw fi] oni bydd tai lawer, mawri|on a th&ecirc;g yn anrhaith heb drigiannudd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys d&ecirc;c cyfer o winllan a ddygant vn Bath, alle Gomer a ddwg Epha.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gwae y rhai a gyfodant yn foreu, [ac] a ddilynant ddiod gadarn, a arho&s;ant hyd yr hwyr [hyd oni] enynno y gw&icirc;n hwynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac yn eu gwleddoedd hwynt, y mae y delyn, a'r nabel, y tympan, y bibell hefyd, a'r
<PB REF="281">gwin: ond am waith yr Arglwydd nid edrych|ant, a gweithred ei ddwy-law ef ni welant.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny y caeth-gludwyd fy mhobl mau fi o ei&s;ie gwybodaeth, ai gogonia~t [ydyw] dynnion newynog, ai gweryn a wywodd gan &s;yched.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Herwydd hynny 'r ymehangodd vffern ei hun, ac yr agorodd ei &s;afn yn anferth, fel y di&s;cynne [yno] eu gogoniant, ai gweryn, ai rhwy&s;c, a'r hwn a lawenycho ynddi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Felly y crymmir dyn, ac y daro&s;tyngir g&wcirc;r: a llygaid y rhai vchel a i&s;&s;&ecirc;lir.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac Arglwydd y lluoedd a dderchefir mewn barn: a'r Duw &s;anctaidd a &s;ancteddiwyd mewn cyfiawnder.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yr &wcirc;yn hefyd a borant yn &ocirc;l eu harfer: a dieithriaid a fwytt&acirc;nt ddiffaithfaoeddd y brei&s;i|on.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gwae y rhai a dynnant anwiredd &acirc; rhe|ffynnau oferedd: a phechod megis &acirc; rhaffau menn:</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y rhai a ddywedant, bry&s;&s;ied, a chyflym|med ei orchwyl fel y gwelom: ne&s;aed hefyd, a deued cyngor Sanct yr I&s;rael fel y gwypom.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gwae y rhai a ddywedant am y drwg da [yw,] ac am y da, drwg [yw:] gan o&s;od ty|wyllwch am oleuni, a goleuni am dywyllwch, y rhai a o&s;odant chwerw am felys, a melys am chwerw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Gwae y rhai ydynt ddoethion yn eu go|lwg eu hun: a'r rhai deallgar yn eu bryd eu hun.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Gwae y rhai cryfion i yfed gw&icirc;n, a'r dyn|nion nerthol i gymmy&s;cu diod gadarn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y rhai a gyfiawnh&acirc;nt yr anwir er gobr, ac a gymmerant ymmaith gyfiawnder y rhai cyfiawn oddi ganddynt.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Am hynny megis ac yr y&s;&s;a y ffagl d&acirc;n y &s;ofl, ar y dif&acirc; y fflam y m&acirc;n-us: [felly] y bydd eu gwreiddyn hwynt yn bydredd, ai blaguryn a gyfyd i fynu fel ll&wcirc;ch: canys dirmyga&s;ant gy|fraith Arglwydd y lluoedd, a diy&s;tyra&s;ant ymadrodd Sanct yr I&s;rael.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Am hynny 'r enynnodd ll&icirc;d yr Arglwydd yn erbyn ei bobl, ac yr e&s;tynnodd efe ei law ar|nynt, ac ai tarawodd hwynt, fel y dychrynodd y mynyddoedd, a bu eu celanedd hwynt yn rhw|ygedic yng-hanol yr heolydd: er hyn oll ni ddychwelodd ei lid ef, ond etto [y mae] ei law ef yn e&s;tynnedic.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac efe a gyfyd f&acirc;ner i'r cenhedloedd o bell, ac a chwibiana arnynt hwy o eithaf y ddai|ar: ac wele ar fr&ycirc;s yn fuan y deuant.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ni [bydd vn] bl&icirc;n, na thrangwyddedic yn eu plith, ni huna, ac ni chw&s;c, ac ni ddatodir gwregys ei lwynau: ac ni ddryllir carre ei e&s;ci|diau.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yr hwn [fydd] ai &s;aethau yn llymmion, ai holl fw&acirc;u yn anneloc: carnau ei feirch ef yd|ynt fel calle&s;tr, ai olwynion ef fel corwynt.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ei ruad [fydd] fel llew, efe a rua fel cena|won llew, efe a chwrna hefyd, ac a ymeifl yn yr y&s;clyfaeth, efe a ddiangc hefyd, ac ni [bydd] achubudd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac efe a rua arnynt y dydd hwnnw, fel rhuad y m&ocirc;r: yna yr edrychir tua 'r ddaiar, ac wele dywyllwch, [a] chyfyngder, a'r goleuni a dywyllir yn ei nefoedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>E&s;ay yn dangos ei alwedigaeth, 9 Cyndynrwydd y bobl, 11 Dini&s;tr y wl&acirc;d. 13 Am y gweddill a ddi|ango.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y flwyddyn y bu farw y brenin Vziah y gwelais hefyd yr Arglwydd yn ei&s;tedd ar ei&s;teddfa vchel, dderchafedic: ai odrau ef yn llen|wi y Deml.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y Seraphiaid oeddynt yn &s;efyll oddi ar hynny: chwech aden ydoedd i b&ocirc;b vn: &acirc; dwy y toe ei wyneb, ac &acirc; dwy y toe ei draed, ac &acirc; dwy yr eheda.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A llefodd y naill wrth y llall, ac a ddywe|dodd: <HI>Sanct, Sanct, Sanct</HI> Arglwydd y lluoedd, yr holl ddaiar &s;ydd lawn oi ogoniant ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A phy&s;t y rhiniogau a &s;ymmuda&s;ant gan y llef yn llefain: a'r t&ycirc; a lawnwyd gan f&wcirc;g.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y dy wedais, gwae fi, canys darfu am danaf, o herwydd g&wcirc;r halogedic [ei] wefu&s;au [ydwyfi,] ac ym my&s;c pobl halogedic o we&s;u|&s;au yr ydwyf yn trigo: canys fy llygaid a wel&s;ant y brenin [&s;ef] Arglwydd y lluo|edd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna yr ehedodd attaf vn o'r Seraphiaid, ac yn ei law farworyn yr hwn a gymmera&s;e efe oddi ar yr allor mewn gefail.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a gyffyrddodd a'm genau, ac a ddy|wedodd, wele cyffyrddodd hwn a'th wefu&s;au, fel yr ymadawo dy anw&iacute;redd, ac y glanhauir dy bechod.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Clywais hefyd l&ecirc;f yr Arglwydd yn dy|wedyd: pwy a anfonaf&lpunctel; a phwy a aiff tro|&s;om ni? yna y dywedais, (wele fi) anfon fi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a ddywedodd, d&ocirc;s, a dywet wrth y bobl hyn:<NOTE N="*" PLACE="marg">Mat. 13.14. act. 28.26. rhufei. 11.8.</NOTE> gan glywed y clywch, ond ni dde|allwch, a chan weled y gwelwch, ond nis gwy|byddwch.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Bra&s;&s;ha galon y bobl hyn, a thrymha eu clu&s;tiau, a chaea di eu llygaid: rhag iddynt weled ai llygaid, a chlywed ai clu&s;tiau, a deall ai ca|lon, a dychwelyd, ai meddiginiaethu.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A dywedais, hyd pa hyd Arglwydd&lpunctel; ac efe a attebodd, hyd oni anrheithir y dina&s;o|edd heb drigiannudd, a'r tai heb dd&ycirc;n, a gw|neuthur y wl&acirc;d yn ddiffaethwch.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r Arglwydd a bellh&acirc; ddynion, a [bydd] dini&s;tr mawr yng-hanol y wl&acirc;d.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac etto [bydd] ynddi ddegymmiad, a hi a ddychwel, yna y bydd yn ddifrod: yr h&acirc;d &s;anctaidd [yw] ei hattaliaeth hi, fel y llwyfen a'r dderwen y rhai wrth fwrriad eu [dail y bydd] &s;ylwedd ynddynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am ryfel y Syriaid yn erbyn Ieru&s;alem. 14 Ac am fab y forwyn.</P>
</ARGUMENT>
<PB N="263" REF="281">
<P N="1">AC yn nyddiau<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 16.5.</NOTE> Ahaz fab Iotham, fab V|zia frenin Iuda, y daeth Rezin brenm Syria, a Phetah mab Remaliah brenin I&s;rael i fynu [yn erbyn] Ieru&s;alem i ryfela arni: ond ni allodd efe ymladd iw herbyn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A mynegwyd i d&ycirc; Ddafydd gan ddywe|dyd, Syria a gydtunodd ag<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 48.19.</NOTE> Ephraim: am hyn|ny ei galon ef a gyffr&ocirc;dd, a chalon ei bobl, me|gis y cyffru prennau y coed o flaen y gwynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrth E|&s;ay, dos allan yr awr hon i gyfarfod ag Ahaz ti a Sear Ia&s;ub dy f&acirc;b, wrth ymyl aber y llynn vchaf, ar lwybr maes y pann-wr:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A dywet wrtho ef, ymgadw a bydd lo|nydd, nac ofna, ac na feddalhaed dy galon rhag dwy gloren y pentewynnion myglyd hyn: [&s;ef] rhag enynniad llid Rezin, a Syria, a mab Re|maliah.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys Syria a ymgynghorodd gyngor drwg yn dy erbyn: [felly] Ephraim, a mab Re|maliah gan ddywedyd:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> E&s;cynnwn yn erbyn Iuda, a blinwn hi, torrwn hi hefyd attom, ac vrddwn fab Tabel yn frenin ynddi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, ni &s;aif, ac ni bydd [hyn.]</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys pen Syria [yw] Dama&s;cus, a phen Dama&s;cus Rezin: ac o fewn pum mhly|nedd a thri vgain y difeir Ephraim o [fod] yn bobl.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Hefyd pen Ephraim [yw] Samaria, a phen Samaria [yw] mab Remaliah: oni chre|dwch, diau na'ch &s;iccrheuir chwi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r Arglwydd a chwanegodd lefaru wrth Ahaz gan ddywedyd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gofyn it arwydd gan yr Arglwydd dy Dduw: cais o'r dyfnder, neu o'r vchelder oddi arnodd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y dywedodd Ahaz, ni ofynnaf, ac ni themptiaf yr Arglwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A dywedodd yntef, gwrandewch yr awr hon t&ycirc; Ddafydd, ai bychan gennwch flino dyni|on, yni flinoch hefyd fy Nuw&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am hynny yr Arglwydd ei hun a ddyru i chwi arwydd: wele y forwyn a fydd feichiog, ac yhi a e&s;cor ar fab, a thi a elwi ei enw ef, Im|manu-El.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ymenyn a m&ecirc;l a fwyttu efe, hyd onni fe|dro efe ymwrthod a'r drwg, ac ethol y d&acirc;.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys cyn medru o'r bachgen ymwr|thodd a'r drwg, ac ethol y da, y gwrthodir y wl&acirc;d yr hon a ffieiddiai&s;t heb ei dau frenin.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yr Arglwydd a dd&wcirc;g arnat ti, ac ar dy bobl, ac ar d&ycirc; dy dadau ddyddiau y rhai ni dda|ethant er y dydd yr ymadawodd Ephraim oddi wrth Iuda, &s;ef brenin A&s;&s;yria.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A bydd yn y dydd hwnnw i'r Arglwydd chwibianu ar y gwybedyn yr hwn [&s;ydd] yn ei|thaf afonydd yr Aipht, ac ar y wen&ycirc;nen yr hon [&s;ydd] yn nhir A&s;&s;yria.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A hwynt oll a ddeuant, ac a orphy wy|&s;ant yn nyffrynnoedd y diffaethwch, ac yng|hromlechydd y creigiau: hefyd yn yr y&s;pydded oll, ac yn y perthi oll.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yn y dydd hwnnw yr eillia 'r Arglwydd (a'r ellin yr hwn a gyflogir o'r tu hwnt i'r afon [&s;ef] &acirc; brenin A&s;&s;yria) y pen, a blew 'r traed, a'r farf hefyd a ddifa efe.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A bydd yn y dydd hwnnw i &wcirc;r fagi an|neir-f&ucirc;wch, a dwy ddafad.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Bydd hefyd o amlder y llaeth a roddant, iddo fwytta ymenyn, a m&ecirc;l a fwyttu y &s;awl a a|dewir o fewn y t&icirc;r.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A bydd y dydd hwnnw, fod pob lle yr hwn y mae ynddo fil o win-wydd [yn talu] m&icirc;l o arian [bathol] yn ddrain, ac yn fieri.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A &s;aethau, ac &acirc; bw&acirc;u y daw yno: canys yn ddrain, ac yn fieri y bydd yr holl wl&acirc;d.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Eithr yr holl fynyddoedd y rhai a geibi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">r &acirc; cheibiau ni ddaw yno ofn drain na mieri: ond bydd yn hebryngfa gwarthec, ac yn &s;athrfa de|faid.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr A&s;&s;yriaid yn caethiwo I&s;rael ac Iuda. 9 Dini&s;tr yr A&s;&s;yriaid: 14 y maen tramgwydd. 19 Am dde|winiaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'R Arglwydd a ddywedodd wrthif, cym|mer it ddalen fawr, ac &s;crife~na arni &acirc; phin dyn: <HI>Bry&s;siwch i'r y&s;pail, pry&s;&s;urwch i'r an|rhaith.</HI></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y gelwais yn dy&s;t i mi dy&s;tion ffy|ddlon, &s;ef Vria yr offeiriad, a Zecariah fab Ba|rachiah.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y ne&s;&s;eais at y brophwydes, ac hi a feichiogodd, ac a e&s;corodd ar fab: a dywedodd yr Arglwydd wrthif, galw ei enw ef, <HI>Bry&s;siwch i'r y&s;pail, pry&s;&s;urwch i'r anrhaith.</HI></P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys cyn y medro 'r bachgen alw fy nhad, neu fy mam, golud Dama&s;cus, ac y&s;pail Samaria a ddygir o flaen brenin A&s;&s;yria.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A chwanegodd yr Arglwydd lefaru wr|thif y chwaneg gan ddywedyd,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O herwydd i'r bobl hyn wrthod dyfroedd Siloh y rhai ynt yn myned yn ddi&s;taw, [a chymmeryd] llawenydd o Rezin, a mab Rema|liah:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny wele 'r Arglwydd yn dwyn ar|nynt ddyfroedd yr afon yn gryfion, ac yn fawri|on [&s;ef] brenin A&s;&s;yria, ai holl gadernid ef, ac efe a e&s;cyn ar ei holl afonydd, ac ar ei holl geu|lannau ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ie trwy Iuda y treiddia efe, y llifa, ac yr aiff trwodd, efe a aiff hyd y gwddf: ac e&s;tynniad ei adenydd ef fydd lloned ll&ecirc;d dy d&icirc;r di &ocirc; Imma|nu-El.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ymrwygwch bobloedd, ac ymddrylliwch, gwrandewch holl belledigion y tir: ymwregy&s;|wch, ac ymddrylliwch, ymwregy&s;wch, ac ym|ddrylliwch.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ymgynghorwch gyngor, ac fe a ddi|ddymmir, treuthwch chwedl, ac ni &s;aif: canys Duw [&s;ydd] gyd &acirc; ni.</P>
<PB REF="282">
<P N="11"><HI>11</HI> Canys fel hyn y dywedodd yr Arglwydd wrthif mewn prophwydoliaeth gref: ac efe a'm dy&s;codd rhac myned i ffordd y bobl hyn, gan ddywedyd:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Na ddywedwch, [gwnawn] gyngrair a'r rhai oll y dywedo y bobl hyn [gwnawn] gyngrair: nac ofnwch ychwaith fel hwynt, ac nac ar&s;wydwch.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> [Ond] Arglwydd y lluoedd a &s;anctei|ddiwch, ac efe [fydd] eich ofn, efe hefyd [fydd] eich ar&s;wyd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a fydd yn noddfa, ac yn faen tram|gwydd,<NOTE PLACE="marg">Luc. 2.34. Rhuf 9.33. 1. Pet. 2.7.</NOTE> ac yn graig &s;yrthiad i ddau d&ycirc; I&s;rael, yn fagl, ac yn rhwyd i bre&s;&s;wylw&ycirc;r Ieru&s;alem.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A llawer wrth y rhai hyn a dramgwy|ddant, ac a &s;yrthiant, ac a ddryllir, a rwydir he|fyd, ac a ddelir.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Rhwym y de&s;tiolaeth, &s;elia y gyfraith gyd a'm di&s;cyblion.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A minnef a ddi&s;gwiliaf am yr Arglw|ydd &s;ydd yn cuddio ei wyneb oddi wrth d&ycirc; Ia|cob, ac a wiliaf wrtho.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Wele fi a'r plant y rhai a roddes yr Ar|glwydd i mi yn arwyddion, ac yn rhyfeddodau yn I&s;rael, oddi wrth Arglwydd y lluoedd yr hwn &s;ydd yn trigo ym mynydd Sion.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A phan ddywedant wrthych, ymofynn|wch a'r &s;wynyddion, ac a'r dewiniaid y rhai &s;y yn hu&s;ting, ac yn &s;ibrwd: [dywedwch,] onid ai Duw 'r ymofyn pobl [heb fyned] oddi wrth y byw, at y meirw&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> [Ewch] at y gyfraith, ac at y de&s;tiolaeth: onid y rhai nid [oes] oleuni ynddynt a ddywe|dant yn &ocirc;l y gair hwn&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y gorthrymmedic, a'r newynoc a dramwya ynddi: a bydd pan newyno efe yr ym|ddigia, ac y melldiga ei frenin, ai Dduw, os tremmia i fynu,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Neu edrych ar y ddaiar, wele yna drallod, a thywyllwch, niwl, cyfyngder: a bydd wedi ei wthio mewn tywyllni.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Etto ni [bydd] tywyllwch yn &ocirc;l ei gofid megis yn yr am&s;er cyntaf y cyffyrddodd yn y&s;|cafn dir Zabulon, a th&icirc;r Nephthali, ac wedi hyn|ny yn ddwy&s;ach y cyffyrddodd [wrth] ffordd y m&ocirc;r tu hwynt i'r Iorddonen yn Galilee y cen|hedloedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Etholedigaeth y cenhedloedd. 6 Ganedigaeth Gri&s;t ai lywodraeth. 14 Co&s;p ei ddirmyg-wyr ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Bobl a rodia&s;ant mewn tywyllwch, a wel|&s;ant oleuni mawr: y rhai oeddynt yn aros yn nhir cy&s;cod angeu<NOTE N="*" PLACE="marg">Mat. 4.15.</NOTE> y llewyrchodd goleuni arnynt.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Amlheai&s;t y genhedlaeth, ni fawrheai&s;t la|wenydd, llawenycha&s;ant ger dy fron, megis y llawenydd yr hwn fydd am&s;er cynhaiaf, [ac] megis y llawenychant wrth rannu y&s;pail.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys iau ei faich ef,<NOTE PLACE="marg">Barn. 7.12.</NOTE> a ffon ei y&s;cwydd ef, gwialen ei orthrymder ef a ddrylliai&s;t megis yn nydd Madian.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Diau pob rhyfel-wr a ryfela mewn trw&s;t, a dillad wedi trybaeddu mewn gwaed: ond dydd efe [a ryfelo drwy lo&s;ciad [ac] y&s;&s;iad t&acirc;n.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys bachgen a aned i ni, mab a rodd|wyd i ni, a bydd y llywodraeth ar ei y&s;cwydd ef: a gelwir ei enw ef <HI>Rhyfeddol, Cynghor-wr, Duw cadarn, Tad tragywyddoldeb, Tywy|&s;og tangneddyf.</HI></P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r amlder ei lywodraeth, a thangneddyf ni [bydd] diwedd: [efe a ei&s;tedd] a'r or&s;eddfa Dafydd, ac ar ei frenhiniaeth ef iw threfnu hi, ac iw chadarnhau mewn barn, ac mewn cyfi|awnder, o'r pryd hyn, ac hyd byth: z&ecirc;l Arglw|ydd y lluoedd a wna hyn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr Arglwydd a anfonodd air i Iacob: ac a &s;yrthiodd ar I&s;rael.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Holl bobl Ephraim hefyd, a thrigiannudd Samaria a fedrant ddywedyd mewn balchder, ac mewn mawredd calon,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y priddfeini a &s;yrthia&s;ant, ond &acirc; cherric nadd yr adailadwn: y Sycomor-w&ycirc;dd a dorr|wyd, ond ni ai cyweiriwn &acirc; chedr-wydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Er hynny 'r Arglwydd a dderchafa wrth|wyneb-w&ycirc;r Rezin yn ei erbyn, ac a gymmy&s;c ei elynnion.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y Syriaid [fydd] o'r blaen, y Phili&s;ti|aid hefyd o'r &ocirc;l, fel yr y&s;&s;ant I&s;rael yn &s;afn|rhwth: er hyn ei gyd ni ddychwelodd ei lid ef, o|nid etto [y mae] ei law ef yn e&s;tynnedic.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r bobl ni ddychwela&s;ant at yr hwn ai tarawodd: ac ni chei&s;ia&s;ant Arglwydd y llu|oedd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny y torrodd yr Arglwydd o I|&s;rael y pen a'r gynffon, y gangen a'r gor&s;en yn yr vn dydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr hen-wr a'r anrhydeddus yw 'r pen: y prophwyd yr hwn &s;ydd yn dy&s;cu celwydd yw 'r gynffon.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys cyfarwydd-w&ycirc;r y bobl hyn ydynt yn cyfeiliorni: a llyngcwyd y rhai a gyfarwy|dda&s;ant.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny ni lawenh&acirc; 'r Arglwydd wrth ei w&ycirc;r ieuaingc ef, ac wrth ei ymddifaid ef ai weddwon ni tho&s;turia: canys pob vn o ho|nynt [&s;ydd] ragrithi-wr, a drygionus, a phob genau yn traethu ynfydrwydd: er hyn oll ni ddychwelodd ei lid ef, onid etto [y mae] ei law ef yn e&s;tynnedic.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O herwydd anwiredd a ly&s;c fel t&acirc;n, drain, a mieri a y&s;&s;a efe: ac a gynne yn nry&s;ni y coed: ac hwynt a dderchafant [fel] ymddercha|fiad m&wcirc;g.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gan ddigofaint Arglwydd y lluoedd y tywylla 'r ddaiar, a bydd y bobl fel ymborth t&acirc;n: nid eiriach neb ei gilydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ond efe a rwyga ar y llaw ddehau, ac a newyna, bwyttu hefyd ar y llaw a&s;&s;wy, ond ni's digonir: pawb a fwyttu gig ei fraich ei hun.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Mana&s;&s;es [a fwyttu] Ephraim, ac E|phraim Mana&s;&s;es, hwythau yng-hyd yn erbyn Iuda: er hyn oll ni ddychwelodd ei lid ef, ond
<PB N="264" REF="282">etto [y mae] ei law ef yn e&s;tynnedic.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Traws&s;ter &s;wyddogion I&s;rael. 5 Duw yn eu co&s;pi hw|ynt trwy 'r A&s;&s;yriaid: y rhai hefyd a ddini&s;triwyd am eu creulo ndeb. 21 lechydwriaeth gweddill I&s;rael.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWae y rhai &s;y yn gwneuthur deddfau an|wir, a'r rhai fy yn peri iw &s;crifennyddion &s;crifennu blinder,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> I ymchwelyd y tlodion oddi wrth [eu] cyfiawnder, ac i drei&s;io barn anghenogion fy mhobl: fel y byddo y gweddwon yn y&s;pail idd|ynt, ac yr anrheithiant yr ymddifaid.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A pha beth a wnewch yn nydd yr ymwe|liad, a'r de&s;truw a ddaw o bell&lpunctel; at bwy y ffoiwch am gynhorthwy&lpunctel; a pha le y gedwch eich gogo|niant&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Hebo fi y cwympant tann yr hwn a rwy|mwyd, a thann y rhai a laddwyd y &s;yrthiant: er hyn oll ni ddychwelodd ei l&icirc;d ef, onid etto [y mae] ei law ef yn e&s;tynnedic.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gwae A&s;&s;ur gwialen fy ll&icirc;d, canys y ffon yn eu llaw hwynt [yw] fy nigofaint.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> At genhedlaeth druthiawc yr anfonaf ef, ac oddi ar bobl [wedi haeddu] fy nigter gorchy|mynnaf iddo y&s;peilio y&s;pail, ac y&s;clyfaethu y&s;|clyfaeth, ai go&s;od hwynt yn &s;athrfa megis tom yr heolydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond nid felly y tybia efe, ac nid felly y me|ddwl ei galon, eithr [bydd] yn ei fryd ddifetha, a thorri ymmaith genhedlaethau [lawer] nid y|chydig.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys efe a ddywed: onid [yw] fy nhy|wy&s;ogion eu gyd yn frenhinoedd&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Onid fel Carcamis [yw] Calno&lpunctel; onid fel Arphad [yw] Hamath&lpunctel; onid fel Dama&s;cus [yw] Samaria&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Megis y cyrhaeddodd fy llaw deyrna&s;o|edd yr eulynnod: felly [y cyredd fy llaw i] eu delwau hwynt [allan] o Ieru&s;alem, ac o Sa|maria.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ond megis y gwneuthum i Samaria, ac iw heulynnod&lpunctel; felly y gwnaf i Ieru&s;alem ac iw delwau hithe&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A bydd pan gyflawno 'r Arglwydd ei holl waith ym mynydd Sion, ac yn Ieru&s;alem: yr ymwelaf &acirc; ffrwyth mawredd calon bren&iacute;n A&s;&s;ur, ac &acirc; gogoniant vchelder ei lygaid ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys dywedodd efe, drwy nerth fy llaw fy hun y gwneuthum [hyn] ac yn fy noethineb fy hun, o herwydd deallgar ydwyf: am hynny y &s;ymmudais derfynau pobloedd, ai try&s;&s;orau a y&s;peiliais, ac a fwriais i'r llawr yn rymmus y trigolion.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'm llaw a gafodd gyfoeth y bobloedd fel n&ycirc;th, ac megis y ce&s;clir &wcirc;yau wedi eu ga|do y ce&s;clais yr holl ddaiar, ac nid oedd a &s;ym|mude aden, nac a agore &s;afn, nac a yngene.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A ymffro&s;tia 'r fwyall yn erbyn yr hwn a gymmyno &acirc; hi&lpunctel; a ymfawryga y llif yn erbyn yr hwn ai cyfodd&lpunctel; megis pe ymdderchafe gwi|alen yn erbyn y rhai ai codent hi i fynu, [neu] megis pe ymdderchafe ffon na [bydde] yn bren.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny 'r hebrwng Arglwydd Dduw y lluoedd ym mhlith ei frei&s;ion ef gulni: a tha~n ei ogonia~t ef y lly&s;c llo&s;ciad megis llo&s;ciad <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&acirc;n.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A bydd goleuni I&s;rael yn c&acirc;n, ai Sanct ef yn fflam: yna y lly&s;c efe ef, ac yr y&s;&s;a ei ddrain, ai fieri mewn vn dydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gogoniant ei goed hefyd, ai ddol-dir a y&s;&s;a efe yn gwbl: a bydd megis [llu wedi] lle&s;|meirio yr baner-wr.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A phrennau gweddill ei goed ef a fydd|ant [o] rifedi: fel y rhifo plentyn hwynt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A bydd yn y dydd hwnnw, na chwanega mwyach weddill I&s;rael, a'r rhai a ddiang odd o d&ycirc; Iacob ymgynnal ar yr hwn ai tarawodd: o|nid pwy&s;ant ar yr Arglwydd [&s;ef] Sanct I&s;|rael mewn gwirionedd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y gweddill a ddychwel [&s;ef] gweddill Iacob at y Duw cadarn.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys pe bydde dy bobl di &ocirc; I&s;rael fel tyfod y m&ocirc;r, y gweddill a ddychwel atto ef: dar|fodiad terfynedic a lifa dro&s;odd [o] gyfiawnder.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys darfodigaeth a [honno] yn der|fynedic a wna Arglwydd Dduw y lluoedd yng|hanol yr holl dir.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Am hynny fel hynn y dywed Arglwydd Dduw y lluoedd: fy mhobl y rhai a bre&s;&s;wylia yn Sion nac ofna rhag yr A&s;&s;yriaid: &acirc; gwialen i'th deru di, ac a gyfyd ei ffon i'th erbyn fel y gw|naeth yr Aiphtiaid [gynt.]</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys [aros] etto ychydig bach, ac fe a dderfydd y llid, a'm digofaint [fydd] yn ddarfo|digaeth iddynt hwy.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac Arglwydd y lluoedd a gyfyd ffrywill yn ei erbyn ef, megis<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 9.4.</NOTE> pl&acirc; Madian yng-hraig Horeb: fel [y cyfododd efe] ei wialen<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 14.28.</NOTE> ar y m&ocirc;r, felly y cyfyd efe hi yn ffordd yr Aipht.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A bydd yn y dydd hwnnw &s;ymmudo ei faich ef oddi ar dy y&s;cwydd di, ai iau ef oddi ar dy warr di: a dryllir y iau gan yr olew.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Daeth at Aiath, trammwyodd i Migron, ym Michmas y rhydd ei arfau i gadw.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Aethant trwy y rh&ycirc;d, yn Geba y lletteua|&s;ant [mewn] llett&ycirc;: dychrynodd Rama, Gibea [eiddo] Saul a ffoes.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Bloeddia [a'th] l&ecirc;fmerch Galim: gw|rando [ar] Lai&s;a, Anathorh druan.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ymbell&acirc;odd Madmena, trigolion Ge|bim a ymga&s;cla&s;ant.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Etto y [bydd] dydd i &s;efyll yn Nob, yna efe a gyfyd ei law [tua] mynydd merch Sion, brynn Ieru&s;alem.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Wele Arglwydd Dduw y lluoedd yn y&s;cythru y gangen mewn dychryn: a'r rhai v|chel o gyrph a dorrir ymmaith, a'r rhai goruchel a o&s;tyngir.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac efe a dyr ymmaith fry&s;clwyni y coed &acirc; haiarn: a Libanus drwy gryfa gwymp.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Achau, rhinweddau, brenhiniaeth, a hedd Cri&s;t. 10 Gal|wedigaeth y cenhedloedd.</P>
</ARGUMENT>
<PB REF="283">
<P N="1">YNa y daw allan wialen o gyff I&s;ai: a bla|guryn a d&ycirc;f oi wraidd ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac Y&s;pryd yr Arglwydd a orphywys ar|no ef: Y&s;pryd doethineb a deall, Y&s;pryd cyngor a chadernid, Y&s;pryd gwybodaeth, ac ofn yr Ar|glwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ei ddeall hefyd [fydd] yn ofn yr Arglw|ydd, ac nid wrth olwg ei lygaid y barn efe, nac wrth glywediad ei glu&s;tiau y cerydda efe.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond efe a farn y tlodion mewn cyfiawn|der, ac a argyoedda tros drueniaid y ddaiar me|wn iniondeb: ac a deru y ddaiar &acirc; gwialen ei e|nau ef, ac ag anadl ei wefu&s;au y lladd efe yr an|wir.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A chyfiawnder fydd gwregys ei lwynau ef, a ffydd yn wregys ei arennau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r blaidd a drig gyd a'r oen, a'r llewpard a orwedd gyd a'r m<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nn: y ll&ocirc; hefyd a chenew y llew a'r anifail br&acirc;s fyddant yng-hyd, a bach|gen bychan yn eu harwain.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y fuwch hefyd a'r arth a borant yng-hyd, eu llydnod a [gyd] orweddant: y llew fel yr &ycirc;ch a bawr wellt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r [plentyn] &s;ugno a chweru wrth dwll yr a&s;p: ac ar ffau y wiber yr e&s;tyn yr hwn a ddi|ddyfnwyd ei law.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ni ddrygant ac ni lygrant yn holl fynydd fy &s;ancteiddrwydd: canys y ddaiar a gyflawn|wyd o &wcirc;ybodaeth yr Arglwydd, megis y dyfro|edd y rhai &s;ydd yn toi y m&ocirc;r.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yn y dydd hwnnw gwreiddyn I&s;ai fydd yr hwn a &s;aif yn arwydd i'r bobloedd, ag ef yr ymgais y cenhedloedd: ai orphywy&s;fa ef [fydd] yn ogoniant.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Bydd hefyd yn y dydd hwnnw i'r Ar|glwydd fwrw eilwaith ei law i feddiannu gwe|ddill ei bobl, y rhai a weddillir gan A&s;&s;yria, a chan yr Aipht a chan Pathros, a chan Ethiopia a chan Helam, gan Sinear hefyd, a chan Ha|math, a chan yny&s;oedd y m&ocirc;r.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a gyfyd faner i'r cenhedloedd, ac a gynnull gyrwydriaid I&s;rael: ac a ga&s;cl wa&s;ca|redigion Iuda o bedwar man byd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Cenfigen Ephraim a ymedu hefyd, a gwrthwynebw&ycirc;r Iuda a dorrir ymmaith: ni chenfigenna Ephraim wrth Iuda, ac ni chy|fynga Iuda ar Ephraim.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ond hwy a ehedant ar y&s;cwyddau y Phili&s;tiaid tua 'r gorllewyn, yng-hyd yr y&s;pei|liant feibion y dwyrain: Edom a Moab [fydd|ant dann] e&s;tynniad eu llaw hwynt, a meibion Ammon [mewn] vfydd-dod iddynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yr Arglwydd hefyd a ddifroda dafod m&ocirc;r yr Aipht, ac ai wynt nerthol efe a gyfyd ei law ar yr afon: ac ai teru hi yn &s;aith o ffrydau, ac a wna rodio [ynddi] yn droed-&s;ych.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A bydd yn briffordd i weddill ei bobl ef, y rhai a adewir o'r A&s;&s;yriaid, megis ac y bu i I&s;|rael yn y dydd y daeth efe i fynu o dir yr Aipht.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Eglwys Dduw yn canu moliant am ei gordwchafiaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y dywedi yn y dydd hwnnw, molaf di &ocirc; Arglwydd, canys &s;orrai&s;t wrthif: dychwel dy l&icirc;d, a thi a'm cy&s;&s;uri.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Wele Duw [yw] fy &iacute;echydwriaeth, go|beithiaf ac nid ofnaf, canys yr Arglwydd Dduw [yw] fy nerth a'm c&acirc;n: efe hefyd yw fy iechy|dwriaeth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny mewn llawenydd y tynnwch ddwfr o ffynhonnau iechydwriaeth.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Chwi hefyd a ddywedwch yn y dydd hwn|nw,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 15.2. P&s;al. 111.4. 1. Cron. 16.8.</NOTE> molwoh yr Arglwydd, gelwch ar ei enw ef, hy&s;py&s;&s;wch ei weithredoedd ef ym mhl&icirc;th y bobloedd, cofiwch mai derchafedic yw ei enw ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Cenwch i'r Arglwydd canys mawrhydri a wnaeth efe: bydded hy&s;pys hyn yn yr holl dir.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Bloeddia, a chan-mola pre&s;&s;wyl-ferch Sion: canys mawr [yw] Sanct yr I&s;rael o'th fewn di.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dini&s;tr Babilon trwy 'r Mediaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">BAich Babilon yr hwn a welodd E&s;ay mab Amos.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Derchefwch faner ar y mynydd goruchel, verchefwch lef attynt, cyfodwch law, ac &acirc;nt i fewn pyrth y pendefigion.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Myfi a orchymynnais i'm rhai &s;ancteiddi|ol, gelwais hefyd fyng-hedyrn yn fy nigter, y rhai a ymhyfrydant yn fy mawredd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ll&ecirc;f tyrfa [&s;ydd] yn y mynyddoedd, yn gyffelyb i bobl lawer: &s;&wcirc;n twrwf teyrna&s;oedd y cenhedloedd wedi ymgynnull, Arglwydd y lluoedd &s;ydd yn cyfrif llu y rhyfel.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Dyfod y maent o wl&acirc;d bell, o eithaf y ne|foedd: [&s;ef] yr Arglwydd, ac arfau ei lidiaw|grwydd ef i ddifa 'r holl d&icirc;r.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Vdwch, canys agos yw diwrnod yr Ar|glwydd: megis anrhaith oddi wrth yr Holl-a|lluog y daw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny 'r holl ddwylo a lae&s;ir: a phob calon dyn a dawdd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A hwynt a ddychrynir, gwewyr, a doluri|au ai deil hwynt, megis [gwraig] yn e&s;cor yr ymofidiant, pawb wrth ei gyfaill a ryfeddant, ai hwynebau [fyddant] wynebau fflamllyd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Wele ddydd yr Arglwydd yn dyfod yn greulon, a digofaint, a digter llidiog, i o&s;od y wl&acirc;d yu ddiffaethwch: ai phechaduriaid a ddi|fa efe o honi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys &s;&ecirc;r y nefoedd ai planedau ni ro|ddant eu llewyrch: yr haul a dywyllir yn ei go|diad,<NOTE PLACE="marg">Ezec. 32.7. Ioel 3.15. Matt. 24.29.</NOTE> a'r lloer ni oleua ai llewyrch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A mi a ymwelaf a'r byd [am ei] ddrygi|oni, ac a'r annuwolion [am] eu hanwiredd: a gwnaf i falchder y rhai rhyfygus beidio: go&s;|tyngaf hefyd vchter y rhai ofnadwy.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gwnaf dd&ycirc;n yn werthfawry&s;ach nag aur coeth, ie d&ycirc;n [yn werthfawry&s;ach] n&acirc; chun o aur Ophir.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny y cyffroaf y nefoedd, a'r ddai|ar
<PB N="265" REF="283">a gryna oi lle gan ddigofaint Arglwydd y lluoedd, yn nydd ll&icirc;d ei ddigter ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A [Babilon] fydd megis ewig darfe|dic, ac fel dafad heb neb ai coleddo: pawb a wy|nebant at eu pobl eu hun, a phawb iw gwlad eu hun a ffoant.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pob vn a geffir <HI>ynddi</HI> a drywenir: a phawb a chwaneger [atti] a &s;yrth drwy 'r cleddyf.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eu<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 137.9.</NOTE> plant hefyd a ddryllir o flaen eu lly|gaid: eu tai hwynt a y&s;peilir, ai gwragedd a drei&s;&s;ir.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Wele fi yn cyfodi y Mediaid yn eu her|byn hwy: y rhai ni roddant fr&icirc; ar arian: a'r aur ni hyfrydant ynddo.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A bw&acirc;u y drylliant y plant, ac [wrth] ffrwyth bru ni tho&s;turiant: eu llygad nid eiriach morr meibion.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna Babilon (prydferthwch y teyrna&s;o|edd, gogoniant [a] rhyfyg y Caldeaid) fydd me|gis y dini&s;tr [a wnaeth] Duw<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 19.24. ler. 50.40.</NOTE> ar Sodoma, a Gomorra.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ni chyfanneddir hi yn dragywydd, ac ni phre&s;&s;wylir hi o genhedlaeth i genhedlaeth: ac ni phabella Arabiad yno, a'r bugeiliaid ni chor|lannant yno.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Onid<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 34.14. Ier. 50.39. Soph. 2.14.</NOTE> anifeiliaid gwylltion a orwe|ddant yno, ai tai hwynt a lenwir o orme&s;&s;iaid, a chywion yr e&s;tris a drigant yno: a'r elly|llon a lammant yno.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r cathod a gydattebant yn ei gweddw|dai hi, a'r dreigiau yn y pala&s;oedd hyfryd: ai ham&s;er [&s;ydd] yn agos i ddyfod, ai dyddiau nid oedir.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dychweliad y bobl o gaethiwed. Dini&s;tr y Babiloniaid, a'r Phili&s;tiaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CAnys yr Arglwydd a do&s;turia wrth Ia|cob, ac a ddethol I&s;rael etto, ac a bar i|ddynt orphywys yn eu tir eu hunain: a'r dieithr a ymgy&s;&s;yllta &acirc; hwynt, ac hwy a lynant wrth d&ycirc; Iacob.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y bobl hefyd ai cymmer hwynt, ac ai dy|gant iw ll&ecirc; eu hun, a th&ycirc; I&s;rael ai meddianna hwynt yn<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Co. 10.5.</NOTE> nh&ycirc; yr Arglwydd yn wei&s;ion, ac yn forwynion: a hwynt a gaethiwant y rhai ai ca|ethiwodd hwythau, ac a lywodraethant ar eu gorthrym-w&ycirc;r.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A bydd yn y dydd y rhoddo 'r Arglwydd lonyddwch i ti oddi wrth dy flinder, ac oddi wrth dy ddychryn, ac oddi wrth y caethiwed ca|led yr hon a wa&s;anaethai&s;t,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y cymmeri y ddammeg hon yn erbyn brenin Babilon, ac y dywedi: pa wedd y peidi|odd y gorthrymmwr&lpunctel; ac y peidiodd y <HI>dreth aur?</HI></P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr Arglwydd a ddrylliodd ffonn yr anwi|riaid [a] theyrn-wialen y llywawd-w&ycirc;r,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr hon &s;ydd yn taro y bobloedd mewn ddigllonedd &acirc; phl&acirc; gwa&s;tadol, yr hon &s;ydd yn llywodraethu y cenhedloedd mewn llidiawgr|wydd, heb luddio erlid [neb.]</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gorphywy&s;odd [a] llonyddodd yr holl d&icirc;r, cana&s;ant o lawenydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y ffynnid-w&ycirc;dd hefyd [a] chedr-w&ycirc;dd Li|banus a lawenha&s;ant yn dy erbyn [gan ddywe|dyd:] er pan orweddai&s;t ni ddringodd cymmy|nydd arnom.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Vffern oddi tanodd a grynodd i'th erbyn wrth gyfarfod a'th ddyfodiad, cyfododd rhai meirw [a] holl dy wy&s;ogion y t&icirc;r: cyfododd holl frenhinoedd y cenhedloedd oi gor&s;eddfaon.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y rhai hynny oll a attebant, ac a ddywe|dant wrthit: a wanhauwyd tithe fel ninnau&lpunctel; a aetho&s;t ti yn gy ffelyb i ni&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Di&s;cynnwyd dy falchder i vffern, [er] trw&s;t dy nablau: tannat y t&ecirc;nir pryf, pryfed he|fyd a'th doant.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pa fodd y &s;yrthiai&s;t o'r nefoedd Lu&s;iffer mab y wawr ddydd? [ac] i'th dorrwyd ti i lawr yr hwn a wanheai&s;t y cenhedloedd&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys ti a ddyweda&s;yd yn dy galon, mi a ddringaf<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 48.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> i'r nefoedd, oddi ar &s;&ecirc;r Duw y der|chaf af fyng-or&s;eddfa, ac mi a ei&s;teddaf ym my|nydd y gynnulleidfa ar y&s;tly&s;&s;au y gogledd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Dringaf yn vwch na'r cwmylau, tebyg fyddaf i'r Goruchaf.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Er hynny i vffern i'th dde&s;cynnir i y&s;tly|&s;au yr ff&ocirc;s.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y rhai a'th welant a edrychant arnat, [ac] a feddyliant am danat: ai dymma y g&wcirc;r a ddy|chrynnodd y t&icirc;r, gan gynhyrfu teyrna&s;oedd&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A o&s;ododd y byd fel anialwch, ac a ddi|ni&s;triodd ei ddina&s;oedd, heb ollwng ei garcha|rorion adref?</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Holl frenhinoedd y cenhedloedd a orwe|dda&s;ant mewn gogonia~t bob vn yn ei d&ycirc; ei hun.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Eithr tydi a fwriwyd allan o'th fedd fei cangen ffiaidd [neu] wi&s;c y lladdedigion y rhai a drywanwyd a chleddyf: y rhai [hefyd] a dde&s;|cynnent ym my&s;c cerric y ff&ocirc;s, fel celen &s;athredic</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ni byddi mewn vn bedd &acirc; hwynt, o her|wydd dy d&icirc;r dy hun a ddifethai&s;t, a'th bobl a lle|ddai&s;t: ni bydd h&acirc;d yr annuwiol enwog b&ycirc;th.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Darperwch laddfa iw feibion ef, am an|wiredd eu tadau, rhac codi o honynt a gore&s;cyn y t&icirc;r, a llenwi wyneb y byd &acirc; gelynnion.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Minne a gyfodaf yn eu herbyn hwynt medd Arglwydd y lluoedd, ac a dorraf allan o Babilon henw a hiliogaeth, &s;ef mab ac &wcirc;yr medd yr Arglwydd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac ai go&s;odaf hi yn feddiant draenogi|aid, ac yn byllau dyfroedd: y&s;cubaf hi hefyd, ag y&s;cubau de&s;truw medd Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Tyngodd Arglwydd y lluoedd gan ddy|wedyd; [nid geir-wir fi,] onid megis yr amce|nais, felly y bydd: ac fel yr ymgynghorais, hyn|ny a &s;aif,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Am ddryllio A&s;&s;ur yn fy nh&icirc;r, canys &s;a|thraf ef ar fy mynyddoedd, fel y eilio ei iau ef o|ddi arnynt, ac y &s;ymmuder ei faich ef oddi ar eu hy&s;cwyddau hwynt.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Dymma y cyngor a gymmerwyd am yr holl ddaiar, ac dymma y llaw a e&s;tynnwyd ar yr
<PB REF="284">holl genhedloedd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> O herwydd Arglwydd y lluoedd a ym|gynghorodd, a phwy ai diddymma&lpunctel; ei law ef hefyd a e&s;tynnwyd, a phwy ai detru.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yn y flwyddyn y bu farw brenin Ahaz, y bu<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 13.1.</NOTE> y bygwth hwn.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Pale&s;tina na lawenycha di yn hollawler torri gwialen dy darawudd: o herwydd o wrei|ddyn y &s;arph y daw gwiber allan, ai ffrwyth hi fydd &s;arph danllyd hedegoc.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna y porthir cyn-blant y tlodion, a'r rhai anghenus a orweddant mewn diogelwch: eithr lladdaf dy wreiddyn di &acirc; newyn, yntef a ladd dy weddill.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Vda borth, gwaedda ddinas, Pale&s;tina ti oll a doddwyd: canys mwg &s;ydd yn dyfod o'r gogledd, ac ni [bydd neb] neulltuol yn ei am&s;e|roedd nodedic ef.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A pha beth a attebir i gennadau y cen|hedloedd&lpunctel; eithr &s;eilio o'r Arglwydd Sion, ac y gobeithia trueniaid ei bobl ef ynddi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydoliaeth yn erbyn Moab.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">BAich Moab. Diau mai mewn no&s;waith y dini&s;triwyd [ac] y de&s;truwiwyd<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 13.1.</NOTE> Ar Mo|ab: diau mewn no&s;waith y dini&s;triwyd, ac y de&s;truwiwyd Cir Moab.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Aeth i fynu i Baitha, Dibon, i'r vchelfaon i &wcirc;ylo: am Nebo, ac am Medba yr vda Moab, [bydd] moelni ar eu holl bennau, a phob barf wedi ei heillio.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yn ei heolydd hi yr ymwregy&s;ant &acirc; &s;achli|ain, ar ei thai hi, ac yn ei heolydd yr vda hi oll: mewn wylofain y mae yn de&s;cyn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gwaedda He&s;bon hefyd, ac Eleale, hyd Iahaz y clywir eu llefain hwynt: am hynny ar|fogion Moab a floeddiant, [pob vn] a flina oi e|nioes.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fyng-halon a waedda am Moab, ei ffo|aduriaid hi a &acirc;nt hyd Zoar [fel] anner deir-blw|ydd, mewn wylofain y dring hi hyd allt Luith: canys codant waedd dini&s;tr [a'r h&ycirc;d] ffordd Ho|ronaim.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O herwydd dyfroedd Nimrim a fyddant yn anrhaith, canys gwywodd y lly&s;&s;iau, darfu y gwellt, nid oes gwyrdd-le&s;ni.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny yr hynn a weddillwyd, ai go|lud a ddygant i afon yr helyg.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys y gweiddi a amgylchynodd derfyn Moab, eu hudfa [ydoedd] hyd Eglaim, ai ho|chain [hyd] Beer-Elim.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Dyfroedd Dimon a lawnwyd o waed, ca|nys go&s;odaf ychwaneg ar Dimon: llewod [fy|ddant] yn erbyn y rhai a ddiangant ym Moab, ac yn erbyn gweddill y wlad.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Acho&s;ion dini&s;tr Moab.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">ANfonwch oen i lywodraeth-wr y tir o graig yr anialwch, i fynydd merch Sion.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac fel y bydd aderyn yn gwibio wedi ei ollwng [o'r] n&ycirc;th, y bydd merched Moab [wrth] rydau Arnon.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dwg gyngor, gwna farn, go&s;ot yng-ha|lon hanner dydd dy gy&s;cod fel nos: cuddia y rhai gwa&s;caredic, na ddatcuddia y cyrwydrad.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Triged fyng-wa&s;caredigion yn dy fy&s;c di, Moab bydd di loches iddynt rhag y dini|&s;trudd, canys diweddwyd y gorthrymmudd, yr anrheith-w&ycirc;r a balla&s;ant, y mathr-w&ycirc;r a ddar|fuant o'r tir.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A gor&s;edd-faingc a ddarperir mewn tru|garedd, ac arni yr ei&s;tedd mewn gwirionedd o fewn pabell Dafydd [vn] yn barnu, ac yn cei|&s;io barnedigaeth, ac yn pry&s;&s;uro at gyfiawnder.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Clyw&s;om falchder Moab, balch iawn [yw, er] ei falchder, ai draha, ai ddigllonedd nid felly [y daw]<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 48.2.</NOTE> ei gelwyddau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny 'r vda Moabiad wrth Moabi|ad, pob vn a vda: am &s;ylfeini Cir Hare&s;eth y griddfenwch, er hynny hwynt a darewir.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys gwin-w&ycirc;dd He&s;bon a dorrwyd i lawr, [ac am] win-wydden Sibma arglwyddi y cenhedloedd a e&s;cydwa&s;ant ei ph&ecirc;r win|wydd hi, hyd Iazer y cyrhaedda&s;ant, cyrwy|dra&s;ant ar h&ycirc;d yr anialwch, ei changhennau a yme&s;tynna&s;ant, [ac] a aethant tros y m&ocirc;r.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny 'r wylaf tros Iazer, [a] gwin|wydden Sibma, dwfrhaf dithe He&s;bon, ac Ele|ale a'm dagrau: canys ar dy ffrwythydd haf, ac ar dy gynhaiaf y &s;yrthiodd bloedd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y llawenydd hefyd a'r gorfoledd a dder|fydd o'r dolydd, ni chenir, ac ni chrechwenir yn y gwinllannoedd, ni &s;athr &s;athrudd w&icirc;n yn y gwryfoedd: gwnafi g&acirc;n hyfrydaidd beidio.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny y rh&ucirc;a fy emy&s;caroedd am Moab fel telyn, a'm perfedd am Cir Hares.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A phan weler blino o Moab ar yr vchel fann, yna y daw efe iw gy&s;&s;egr i weddio, ond ni thyccia.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dymma yr gair yr hwn a lefarodd yr Arglwydd yn erbyn Moab yr am&s;er hwnnw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Llefarodd yr Arglwydd yr awr hon he|fyd gan ddywedyd: o fewn tair blynedd fel bly|nyddoedd gw&acirc;s cyflog y dirmygir gogoniant Moab ym mh&ocirc;b tyrfa fawr, a'r gweddill [fydd] ychydig bach, [a] dirym.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydoliaeth yn erbyn Dama&s;cus.<NOTE PLACE="marg">E&s;a. 13.1.</NOTE></P>
</ARGUMENT>
<P N="1">BAich Dama&s;cus. Wele Ddama&s;cus wedi &s;ymmud o [fod] yn ddinas, a charnedd we|di ei &s;yrthio a fydd hi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwrthodedic ddina&s;oedd Aroer a fyddant eiddo 'r preiddiau: yno y gorweddant, ac ni [bydd] dychrynnudd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y derfydd amddeffynfa o Ephraim, a brenhiniaeth o Ddama&s;cus, a gweddill Sy|ria: fel gogoniant meibion I&s;rael y byddant medd Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac ar y dydd hwnnw y bydd i ogoniant Iacob feinhau, a bra&s;der ei g&icirc;g ef a gulh&acirc;.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a fydd fel pe ca&s;cle [vn] gynhaiaf
<PB N="266" REF="284">&ycirc;d, ac pe mede ei fraich dwy&s;ennau: a bydd fel ca&s;gludd twy&s;&s;ennau yng-lynn Rephaim.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac ynddo y gadewir grawn-w&icirc;n, fel e&s;|cydwad oliw&ycirc;dden, [&s;ef] dau [neu] dri o rawn ymlaen y brig, [a] phedwar [neu] bump yn ei changhennau ffrwythlawn, medd Arglwydd Dduw I&s;rael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yn y dydd hwnnw yr edrych d&ycirc;n am ei wneuthur-wr, ai lygaid a edrychant am Sanct I&s;rael.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac nid edrych am yr allorau [y rhai ydynt] waith ei ddwylo, &icirc;e nid edrych am yr hyn a wna|eth ei fy&s;&s;edd, &s;ef llwyni a delwau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yn y dydd hwnnw y bydd eu dina&s;oedd ce|dyrn fel y blagur a'r br&icirc;g gwrthodedic y rhai a adaw&s;ant o herwydd meibion I&s;rael: felly y bydd [y wlad] yn ddiffaethwch.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O herwydd anghofio o honot Dduw dy iechydwriaeth, ac na chofiai&s;t graig dy gader|nid: am hynny y plenni blanhigion hyfryd, ac yr impi hwynt &acirc; changhennau dieithr.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y dydd y gwnei i'th blanhigin dyfu, a'r boreu y gwnei i'th h&acirc;d flodeuo, cogwrn cynhai|af [fydd] ar ddydd lle&s;cedd, a dolur gofidus.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gwae dyrfa pobloedd lawer, fel twrwf y m&ocirc;r y try&s;tiant, &icirc;e twrwf y bobloedd a dry&s;tiant fel &s;&wcirc;n dyfroedd lawer.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Fel &s;&wcirc;n dyfroedd lawer y try&s;tia y bobl, a [Duw] ai cerydda hwynt, yna y ffoant ym mhell, ac yr erlidir hwynt fel pei&s;wyn mynydd o flaen gwynt, ac fel troell ym mlaen corwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac wele ddychryn ar bryd nawn, a chynn y boreu ni bydd: Dymma rann y rhai a'n &s;a|thrant ni, a choel-bren y rhai a'n y&s;peiliant ni.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dini&s;tr yr Ethiopiaid, a'r cenhedloedd a gynnorthwy|ent Senacherib, yn erbyn leru&s;alem. 7 Galwediga|eth y cenhedloedd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWae 'r t&icirc;r cy&s;codol ei ymylau, yr hwn [&s;ydd] tu hwnt i afonydd Ethiopia.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr hwn a hebrwng gennadau hyd y m&ocirc;r, ac ar hyd wyneb y dyfroedd mewn lle&s;tri br&wcirc;yn [gan ddywedyd:] ewch gennadon cyflym at genhedlaeth wa&s;caredic, ac y&s;pailiedic<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 28.37.</NOTE> at bobl ofnadwy, er pan ydynt, ac etto: cenhedlaeth we|di ei &s;athru bob ychydig, ac ychydig yr hon yr y&s;|peiliodd yr afonydd ei th&icirc;r.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Holl drigolion y byd, a phre&s;&s;wyl-w&ycirc;r y t&icirc;r, cewch weled pan gyfoder b&acirc;ner [ar] y my|nyddoedd, a chewch glywed pan vdcenir vd|corn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys fel hyn y dywedodd yr Arglwydd wrthif, byddaf lonydd, a chaf weled yn fy an|nedd megis gwr&ecirc;s yn di&s;cleirio ar y lly&s;&s;iau, fel niwl gwl&icirc;th yng-wres cynhaiaf.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys o flaen cynhaiaf, pan ddarfyddo y blodeun a bod y grawn-win &s;urion yn addfedu, yna y tyrr efe y brig &acirc; chrymman, ac y tynn efe ymmaith, [ac] y tyrr y canghennau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gadewir hwynt yng-hyd i adar y myny|ddoedd, ac i anifeiliaid y t&icirc;r, ac arno ef y bwrw yr adar yr h&acirc;f, a holl anifeiliaid y t&icirc;r a ai&acirc;fant arno ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr am&s;er hwnnw y dygir rhodd i Arglw|ydd y lluoedd [gan] bobl wa&s;caredic, ac y&s;palli|edic, a chan bobl ofnadwy er pan ydynt ac etto: cenedl wedi ei &s;athru bob ychydig, ac ychydig, yr hon yr y&s;peiliodd yr afonydd ei th&icirc;r,) i le enw Duw yr lluoedd, [&s;ef i] fynydd Sion.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydoliaeth am ddini&s;tr yr Aipht. 18 A galwedi|gaeth y cenhedloedd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">BAich yr Aipht:<NOTE PLACE="marg">E&s;a. 13.2.</NOTE> Wele 'r Arglwydd yn mar|chogaeth ar gwmwl y&s;cafn, ac efe a ddaw i'r Aipht, ac eulynnod yr Aipht a &s;ymmudant rhagddo ef: a chalon yr Aipht a dawdd yn ei chanol hi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gyrraf hefyd Aiphtiad yn erbyn Aiphti|ad, fel yr<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 20.22. E&s;a. 49.26.</NOTE> ymladdant bob vn yn erbyn ei frawd, a phob vn yn erbyn ei gyfaill, dinas yn erbyn di|nas [a] theyrnas yn erbyn teyrnas.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac y&s;pryd yr Aipht a balla yn ei chanol hi, ac mi a ddiddymmaf ei chyngor hi: yna 'r ymo|fynnant ag eulynnod, ac &acirc; &s;wynyddion, ac &acirc; de|winiaid, ac &acirc; bryd-w&ycirc;r.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac mi a gaeaf yr Aipht yn llaw Arglw|yddi caledion, a brenin cadarn a lywodraetha arnynt medd Arglwydd Dduw y lluoedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r dyfroedd a ddarfyddant o'r m&ocirc;r, yr a|fon hefyd a &s;ych, ac a aiff yn he&s;b.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr afonydd a giliant, y ffynhonnau caeroc a feinh&acirc;nt, ac a &s;ychant: torrir ymmaith [bob] cor&s;en a he&s;cen.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y gla&s;-wellt wrth yr afon, ar f&icirc;n yr afon, a phob peth fyddo yn tyfu wrth yr afon a wywa, a chwelir, ac ni [bydd] efe [mwy.]</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y py&s;cod-w&ycirc;r hefyd a dri&s;t&acirc;nt, a'r rhai oll a fwriant fachau a al&acirc;rant: felly y rhai a d&acirc;nant rwydau ar h&ycirc;d wyneb y dyfroedd a le&s;c&acirc;nt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y gwradwyddir y rhai a weithiant fein-ll&icirc;n, a'r rhai a weuant rwydau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y bydd ei rhwydau hi 'n ddrylliedic [a'r] rhai oll a wn&acirc;nt by&s;cod-lynnau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Er hynny ynfydion tywy&s;ogion Zoan, doethion gynghor-w&ycirc;r Pharao, ynfyd yw [eich] cyngor, pa fodd y dywedwch wrth Pha|rao, mab y doethion [ydwyfi, a] mab hen fren|hinoedd&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Mae hwynt, mae dy ddoethion&lpunctel; myne|gant it yr awr hon, a mynnant &wcirc;ybob pa gyng|or a gymmerodd Arglwydd y lluoedd yn erbyn yr Aipht.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Tywy&s;ogion Zoan a ynfyd&acirc;&s;ant, twyll|wyd tywy&s;ogion Noph, a phennaethiaid eu llwythau a hud&acirc;&s;ant yr Aipht.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Cymmy&s;codd yr Arglwydd ynddi y&s;pryd gwrthny&s;&s;igrwydd, fel y gwnaethant i'r Aipht amryfu&s;o yn ei holl waith fel yr amryfu&s;a medd|wyn yn ei chwdfa.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac ni bydd yn yr Aipht waith, yr hwn a wnelo yr pen na'r gloren, y gangen na'r gor|&s;en.</P>
<PB REF="285">
<P N="16"><HI>16</HI> Y dydd hwnnw y bydd yr Aipht fel gwra|gedd, canys hi a ddychryna, ac a ofna rhag e&s;|cydwad llaw Arglwydd y lluoedd, yr hon a gy|lyd efe yn ei herbyn hi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y bydd Iuda yn ar&s;wyd i'r Aipht, pwy bynnac ai cofio hi a ofna ynddo ei hu~ rhag cyngor Arglwydd y lluoedd, yr hwn a gymmer efe yn ei herbyn hi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y dydd hwnnw y bydd pum dinas yn nh&icirc;r yr Aipht yn llefaru iaith Canaan, ac yn tyngu i Arglwydd y lluoedd: dinas dde&s;truw y gelwir vn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y dydd hwnnw y bydd allor i'r Arglw|ydd yng-hanol tir yr Aipht, a delw i'r Arglw|ydd ger llaw ei therfyn hi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yn arwydd hefyd, ac yn de&s;tioliaeth y bydd i Arglwydd y lluoedd yn nh&icirc;r yr Aipht, ca|nys llefant ar yr Arglwydd rhag eu gorthrym-w&ycirc;r, ac efe a hebrwng iddynt Iachawdur a Phennaeth, ac efe ai gwared hwynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna yr adweinir yr Arglwydd yn yr Aipht, ie yr Aiphtiaid a adwaenant yr Arglw|ydd yn y dydd hwnnw: gwn&acirc;nt hefyd aberth ac offrwm, ac addunant adduned i'r Arglwydd, ac [ai] talant.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yr Arglwydd hefyd a deru yr Aipht, gan daro ac iachau, hwythau a droant at yr Arglw|ydd, ac efe ai gwrendu hwynt, ac ai hiach&acirc; hw|ynt.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r dydd hwnnw y bydd &s;arn o'r Aipht i A&s;&s;yria, ac yr aiff A&s;&s;yria i'r Aipht, a'r Aipht i A&s;&s;yria: a'r Aipht gyd ag A&s;&s;yria a wa&s;anae|thant [Dduw.]</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y dydd hwnnw y bydd I&s;rael yn dry|dedd i'r Aipht, ac i A&s;&s;yria, [&s;ef] yn fendith o fewn y t&icirc;r.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yr hwn [d&icirc;r] a fendithia Arglwydd y llu|oedd gan ddywedyd: bendigedic yw 'r Aipht fy mhobl mau fi, ac A&s;&s;yria gwaith fy nwylo, ac I&s;rael fy etifeddiaeth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Arwydd tair blynedd o gaethiwed ar yr Aipht, ac Ethi|opia.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y flwyddyn y daeth<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 18.7.</NOTE> Tharthan i A&s;|dod, (pan ddanfonodd Sargon brenin A&s;|&s;yria ef,) ac yr ymladdodd yn erbyn A&s;dod, ac ai hennillodd hi,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr am&s;er hwnnw y bu gair yr Arglwydd trwy law E&s;ay fab Amos gan ddywedyd, dos a dattod y &s;ach-liain oddi am dy lwynau, a dio&s;c dy e&s;cidiau oddi am dy draed: ac efe a wnaeth felly gan rodio yn noeth-lwm, ac heb e&s;cidiau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dywedodd yr Arglwydd hefyd, megis y rhodiodd fyng-w&acirc;s E&s;ay yn noeth, ac heb e&s;ci|diau dair blynedd, yn arwydd, ac yn argoel yn erbyn yr Aipht, ac yn erbyn Ethiopia:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Felly yr arwein brenin A&s;&s;yria gaethi|wed yr Aipht, a chaethglud Ethiopia, [&s;ef] yn llang eiau, ac henaf-gw&ycirc;r, yn noethion, ac heb e&s;cidiau, ac yn din-noeth [yr hyn yw] gwarth yr Aiphtiaid.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Brawychant a chywilyddiant gan Ethio|pia eu gobaith hwynt, a chan yr Aipht eu go|goniant hwy.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r dydd hwnnw y dywed pre&s;&s;wylw&ycirc;r yr ynys hon, wele fel hyn [y mae] ein gobaith ni lle y ffoe&s;om am gymmorth i'n gwared ni rhag brenin A&s;&s;yria: pa fodd gan hynny y diangwn&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydoliaeth yn erbyn Babilon, Edom, ac Arabia.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">BAich anialwch y m&ocirc;r: fel y cor-wynt yn dy|fod o'r dehau tros yr anialwch, [felly] y daw efe o wl&acirc;d ofnadwy.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gweledigaeth galed a fynegwyd i mi, yr anffyddlon &s;ydd yn anffyddloni, ar dini&s;trudd &s;ydd yn dini&s;trio: Elam dring, Media gwar|che, gwnaf iw holl riddfan hi ddarfod.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny y llawnwyd fy lwynau o ddo|lur, gwewyr a'm dalia&s;ant fel gwewyr gwraig yn e&s;cor, ymdroais wrth glywed, [a] brawy|chais wrth weled.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cyfeiliornodd fyng-halon, braw a'm dy|chrynnodd, efe a o&s;ododd fyng-hyfnos dymu|nol yn ddychryn i mi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Go&s;ot y bwrdd, gwilia y ddi&s;gwilfa, bw|ytta [ac] &ycirc;f, cyfodwch dywy&s;ogion, irwch da|rian.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O herwydd fel hyn y dywedodd yr Ar|glwydd wrthif, d&ocirc;s, go&s;ot wiliedydd i fynegu yr hynn a welo.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a welodd gerbyd, [a] dau o w&ycirc;r meirch: [&s;ef] cerbyd a&s;&s;yn, a cherbyd camel, ac efe a y&s;tyriodd yn ddyfal iawn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a lefodd [fel] llew: fy Arglwydd, ar y ddi&s;gwilfa yr wyfi 'n &s;efyll liw dydd yn wa|&s;tad, ac ar fyng-hadwriaeth yr ydwyf yn &s;efyll bob n&ocirc;s.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac wele ymma y daeth cerbyd g&wcirc;r [a] dau o w&ycirc;r meirch, ac efe a attebodd ac a ddywe|dodd, &s;yrthiodd, &s;yrthiodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 51.8. Gwel. 14 8.</NOTE> Babilon: holl del|wau ei duwiau hi a ddrylliodd efe i lawr.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O fy nyrniad, a chn&wcirc;d fy llawr dyrnu, yr hyn a glywais gan Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael a fynegais i chwi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Baich Duma. Arnafi y galwodd efe o Seir, y gwarcheidwad beth am y n&ocirc;s&lpunctel; y gwar|cheidwad beth am y n&ocirc;s&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dywedodd y gwarcheidwad, daeth y bo|reu a'r n&ocirc;s hefyd: os cei&s;iwch, cei&s;iwch: dych|welwch, deuwch.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Baich ar Arabia. Yn y coed yn Arabia y lletteuwch chwi, [yn] llwybrau Dedanim.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Deuwch ddyfroedd i gyfarfod a'r &s;yche|dig, trigolien tir Thema ach&ucirc;bwch flaen y cyr|wydrus ai fara.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O herwydd rhag cleddyfau y cyrwydra|&s;ant, rhag cleddyf noeth, a b&wcirc;a anneloc, a rhag trymder rhyfel.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> O herwydd fel hyn y dywedodd yr Ar|glwydd wrthifi, cynn pen blwyddyn o fath blw|yddyn gw&acirc;s cyflog, y derfydd hefyd holl an|rhydedd Cedar.</P>
<PB N="267" REF="285">
<P N="17"><HI>17</HI> A'r gweddill o rifedi &s;aethyddion cedyrn meibion Cedar a leiheuir: canys Arglwydd Dduw I&s;rael a lefarodd [hynn.]</P>
</DIV3>
<DIV3 N="22" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydoliaeth yn erbyn Ieru&s;alem.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">BAich glynn gweledigaeth: beth [a ddarfu] i ti yn awr? pan ddringai&s;t ti oll i nennau yr tai&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yn llawn terfy&s;c, ac yn ddinas derfy&s;|col [yr aeth] y ddinas lawen, dy laddedigion ni laddwyd &acirc; chleddyf, na'th feirw &acirc; rhyfel.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dy holl dywy&s;ogion di a gyd ffo&acirc;&s;ant rhag y b&wcirc;a, rhwymwyd hwynt: y rhai oll a gafwyd ynot a gyd-rwymwyd, a'r rhai a ffo|&acirc;&s;ant ym mhell.</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 9.1.</NOTE> Am hynny y dywedais, peidiwch &acirc; mi, mi a alaraf mewn wylofain, na lafuriwch fyng|hy&s;&s;uro am ddini&s;tr merch fy mhobl.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O herwydd diwrnod blinder, ac ym&s;athru ac ymddry&s;&s;u [fydd] gan Arglwydd Dduw 'r lluoedd yng-lynn gweledigaeth, yn dini&s;trio y gaer, ac yn gweiddi ar y mynydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna Elam hefyd a arweiniodd y cawell &s;aethau mewn cerbyd dynnion [traed, a] gw&ycirc;r meirch: Cir hefyd a ddinoethodd y tarian.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'th ddyffrynnoedd dewi&s;ol a lawnwyd &acirc; cherbydau, ac &acirc; gw&ycirc;r meirch, gan o&s;od go&s;oda|&s;ant tua 'r porth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a ddinoethodd d&ocirc; Iuda, ac yn y dydd hwnnw yr edrychai&s;t ar arfogaeth t&ycirc; y goedwic.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A gwel&s;och rwygiadau dinas Ddafydd, mai aml oeddynt, a cha&s;cla&s;och ddyfroedd y py&s;|codlyn i&s;&s;af:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Rhifa&s;och hefyd dai Ieru&s;alem, a di|wreiddia&s;och y tai i gadarnhau y m&ucirc;r.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A rhwng y ddau f&ucirc;r y gwnaethoch lynn i ddyfroedd yr h&ecirc;n by&s;codlyn: ond nid edrycha|&s;och am yr hwn ai lluniodd ef er y&s;talm.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r dydd hwnnw y gwahadd Arglwydd Dduw y lluoedd [rai] i wylofain, ac i alar-nad, i foeledd hefyd, ac i ymwregy&s;&s;iad &acirc; &s;ach-liain.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Eithr wele lawenydd, a gorfoledd, gan ladd gwarthec, a lladd defaid, gan fwytta c&icirc;g, ac yfed gw&icirc;n: gan fwytta, ac yfed, canys y fo|ru [meddant] y byddwn feirw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A datcuddiwyd [hynn] lle y clywais i Arglwydd y lluoedd: [na choelier fi,] o chym|modir a hwynt am yr anwiredd hyn, hyd oni byddant feirw medd Arglwydd Dduw y llu|oedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd Dduw y lluoedd, cerdda, dos at y tre&s;&s;orudd hwn [&s;ef] at Sebna, yr hwn [&s;ydd] ben teulu.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Beth a wnei di ymma&lpunctel; a phwy [&s;ydd] gennit ti ymma&lpunctel; pan drychai&s;t i ti ymma fedd&lpunctel; &ocirc; yr hwn a drychodd ei fedd yn vchel, ac a o&s;o|dodd ei anneddfa yn y graig:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Wele 'r Arglwydd yn dy fudo di fel mu|do g&wcirc;r, a chan wi&s;co, yn dy wi&s;co di [&acirc; gwarth.]</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gan dreiglo i'th dreigl di [fel] treigliad p&ecirc;l ar h&ycirc;d gwl&acirc;d l&ycirc;dan ei hym&ycirc;lau: yno y by|ddi farw, ac yno [y bydd] cerbydau dy ogoni|ant ti yn warth t&ycirc; dy fei&s;tr.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna i'th wthiaf o'th &s;efyllfa, &icirc;e o'th &s;e|fyllfa y dini&s;tria efe di,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac yn y dydd hwnnw y galwaf ar fyng|w&acirc;s Eliacim fab Helcia.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'th ddillad ti hefyd y gwi&s;caf ef, ac a'th wregys di y nerthaf ef: a thann ei law ef y rho|ddaf dy lywodraeth di, ac efe a fydd yn d&acirc;d i bre&s;&s;wylw&ycirc;r Ieru&s;alem, ac i d&ycirc; Iuda</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Rhoddaf hefyd agoriad t&ycirc; Ddafydd ar ei y&s;cwydd ef, yna yr egyr efe, ac ni [bydd] a gaeo: ac efe a gaea, ac ni [bydd] a agoro.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A mi ai hoeliaf ef fel hoel mewn mann &s;iccr, fel y byddo yn or&s;eddfa gogoniant i d&ycirc; ei d&acirc;d.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac arno ef y croga h&icirc;l, ac eppil holl ogo|niant t&ycirc; ei d&acirc;d, [&s;ef] yr holl faen le&s;tri, o'r lle|&s;tri meiliau, hyd yr holl offer cerdd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yn y dydd hwnnw medd Arglwydd y lluoedd, y &s;ymmudir yr hoel a hoeliwyd yn y ma~n &s;iccr, a hi a dorrir, ac a &s;yrth: torrir hefyd y llwyth yr hwn [oedd] arni, canys Arglwydd y lluoedd a lefarodd [hyn.]</P>
</DIV3>
<DIV3 N="23" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydoliaeth am ddini&s;tr Tyrus ai hail gyweiriad.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">BAich Tyrus: llongau Thar&s;is vdwch, ca|nys anrheithiwyd [hi] fel nad oes d&ycirc; i fy|ned iddo: o d&icirc;r Cittim yr ymddango&s;odd [hyn] iddynt.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Di&s;tewch drigolion yr ynys, marchna|dyddion Zidon yn trammwy 'r m&ocirc;r a'th lanw|a&s;ant.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> H&acirc;d Nilus hefyd [yntyfu] wrth ddyfro|edd lawer, [a] chynhaiaf yr afon [oedd] ei chnwd hi: felly marchnad y cenhedloedd ydo|edd hi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cywilyddia Zidon, canys y m&ocirc;r, [&icirc;e] cryfder y m&ocirc;r a lefarodd gan ddywedyd: nid ymddygais, ac nid e&s;corais, ni fegais w&ycirc;r ieua|ingc ychwaith, ac ni feithrinais forwynion.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pan glywir [hynn]ym mhlith yr Aiph|tiaid, hwynt a ymofidiant pan glywer &s;&ocirc;n am Tyrus.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ewch tro&s;odd i Thar&s;is, vdwch pre&s;&s;|wyl-w&ycirc;r yr ynys.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond hon yw eich [dinas] chwi, [yr hon] fu ogoneddus er y&s;talm byd&lpunctel; ei thraed ai har|weiniant hi i ymdaith ym mhell.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pwy a ddychymmygodd hyn yn erbyn Tyrus goronoc&lpunctel; yr hon [yr ydoedd] ei march|nadyddion yn dywy&s;ogion, ai mar&s;tand-w&ycirc;r yn bendefigion y b&ycirc;d.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Arglwydd y lluoedd a ddychymmygodd hyn, i ddifwyno balchder p&ocirc;b gogoniant, [ac] i ddirmygu holl bendefigion y b&ycirc;d.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dos drwy dy wl&acirc;d fel afon [at] ferch Thar&s;is, nid [oes] nerth mwyach.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> E&s;tynnodd ei law ar y m&ocirc;r, dychrynodd y teyrna&s;oedd, gorchymynnodd yr Arglwydd
<PB REF="286">am Canaan, &s;ef ddini&s;trio ti nerth hi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a ddywedodd, na chwanega ym|ffro&s;tio mwyach yr orthrymedic forwyn merch Zidon, cyfot dos i Citrim: yno ychwaith ni bydd it lonyddwch.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Wele d&icirc;r y Caldeaid, nid oedd y bobl hyn [oddi] yno: A&s;&s;ur ai &s;ylfaenodd hi i drigoli|on yr anialwch, derchafa&s;ant ei th&ycirc;rau, cyfoda|&s;ant ei phala&s;au, efe ai tynnodd hi i lawr.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Llongau Thar&s;is vdwch: canys an|rheithiwyd eich nerth.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r dydd hwnnw yr anghofir Tyrus deng-mhlynedd a thrugain, megis dyddiau vn brenin: ym mhen y deng-mhlynedd a thrugain y c&acirc;n Tyrus megis puttain.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Cymmer y delyn, amgylchyna 'r ddinas ti buttain anghofiedic, c&acirc;n gerdd yn dda, a dat|can lawer fel i'th gofier.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac ym mhen y deng-mhlynedd a thru|gain yr Arglwydd a ymwel &acirc; Thyrus, a hi a ddychwel at ei h&ecirc;lw, ac a butteinia &acirc; holl deyr|na&s;oedd y b&ycirc;d ar wyneb y ddaiar.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y bydd ei marchnad ai h&ecirc;lw yn gy&s;&s;e|gredic i'r Arglwydd, ni's cedwir, ac ni's cuddir, canys eiddo y rhai a drigant o flaen yr Arglw|ydd fydd ei mer&s;iandiaeth, i fwytta hyd ddigon, ac yn wi&s;c barhaus.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="24" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Co&s;pedigaeth yr Arglwydd yn erbyn pechod: a llawe|nydd y ffyddloniaid wrth weled hynny.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">VVEle yr Arglwydd yn gwneuthur y ddaiar yn w&acirc;g, ac yn ei difwyno hi, canys efe a o&s;twng ei hwyneb hi, ac a wa&s;car ei thrigolion.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y bydd vn fath y bobl a'r offeiriad, y gw&acirc;s a'r mei&s;tr, y llaw-forwyn a'r fei&s;tres, y prynudd a'r gwerthudd, yr hwn a roddo, ac a gymmero echwyn, yr hwn a dalo l&ocirc;g, a'r hwn ai cymmero ganddo.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gan waghau y gwagheuir, a chan y&s;peilio 'r y&s;peilio y wl&acirc;d, canys yr Arglwydd a lefar|odd hyn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Galarodd [a] diflannodd y tir, lle&s;c&acirc;odd [a] dadwinodd y byd, dihoenodd pobl feilchion y ddaiar.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y ddaiar hefyd a halogwyd tann ei phre&s;|&s;wyl-w&ycirc;r, canys tro&s;hedd&acirc;&s;ant gyfreithiau, newidi&acirc;&s;ant ddeddfau, diddymm&acirc;&s;ant y cyfam|mod tragywyddol.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny melldith a y&s;&s;odd y t&icirc;r, a'r rhai oeddynt yn trigo ynddo a anrheithiwyd am hynny: pre&s;&s;wyl-w&ycirc;r y t&icirc;r a lo&s;cwyd, ac ychydig ddynnion a weddillwyd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pallodd y gw&icirc;n, lle&s;caodd y win-w&ycirc;dden, y rhai llawen o gallon oll a riddfan&acirc;&s;ant.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Darfu llawenydd y tymp&acirc;nau, peidiodd trw&s;t y gorfoledd-w&ycirc;r, darfu hyfrydwch y de|lyn,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Nid y&s;&s;ant win dan g&acirc;nu, chwerw fydd diod gref i'r rhai ai hyfant hi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Drylliwyd dinas gwagedd, caewyd p&ocirc;b t&ycirc; fel na ddeler i mewn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> [Y mae] llefain am y gwin yn yr heo|lydd, tywyllodd p&ocirc;b llawenydd, hyfrydwch y t&icirc;r a fudodd ymmaith.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yn y ddinas y gadawyd anghyfannedd|rwydd, ag anrhaith hefyd y dryllir y porth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Diau y bydd o fewn y t&icirc;r yng-hanol y bobloedd megis e&s;cydwad oliw&ycirc;dden, [ac] fel grawn lloffa pan ddarffo cynhaiaf y gw&icirc;n.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y rhai hyn a dderchafant eu llef, [ac] a ganant: o'r gorllewyn y gorfoleddant o her|wydd godidawgrwydd yr Arglwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny gogoneddwch yr Arglwydd yn y dyffrynnoedd: ac enw Arglwydd Dduw I&s;rael yn yny&s;oedd y m&ocirc;r.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> O eithafoedd y ddaiar y clyw&s;om g&acirc;nia|dau, [fod] gogoniant i'r cyfiawn: yna y dywe|dais &ocirc; fyng-hulni, &ocirc; fyng-hulni gwae fi, y rhai anffyddlon a wnaethant yn anffyddlon, &icirc;e gw|naethant o'r fath anfyddlonaf.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Dychryn, a ff&ocirc;s, a magl [fyddant] i'th erbyn bre&s;&s;wyludd y t&icirc;r.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Felly 'r hwn a ff&ycirc; rhag trw&s;t y dychryn a &s;yrth yn y ff&ocirc;s, a'r hwn a gyfodo o ganol y ff&ocirc;s a ddelir yn y fagl: o herwydd ffene&s;tri yn yr vchelder a gaorwyd, a &s;eiliau y ddaiar yd|ynt yn crynu.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gan ddryllio 'r ymmdrylliodd y t&icirc;r, gan rwygo 'r ymrwygodd y ddaiar, gan &s;ymmud yr ym&s;ymmudodd y ddaiar.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y ddaiar gan &s;ymmud a ym&s;ymmud fel meddwyn, ac a ym&s;igla megis pabell, ai cham|wedd fydd trwm arni, ac hi a &s;yrth fel na chyfo|do mwy.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yr am&s;er hwnnw 'r ymwel yr Arglw|ydd &acirc; llu 'r vchelder yn yr vchelder, ac &acirc; brenhi|noedd y ddaiar ar y ddaiar.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A che&s;clir hwynt yn ga&s;clfa, wedi eu rhwymo mewn daiar-d&ycirc;, ac hwy a garcherir mewn carchar, ac ym mhen llawer o ddyddiau 'r ymwelir &acirc; hwynt.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna y lleuad a wr&icirc;da, a'r haul a gywily|ddia pan deyrna&s;o arglwydd y lluoedd-ym my|nydd Sion, ac yn Ieru&s;alem, ar o flaen ei he|nuriaid [mewn] gogoniant.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="25" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Moliant y ffyddloniaid o achos y llawenydd vchod.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YR Arglwydd fy Nuw [ydwyt] ti, derchafaf di, [a] moliannaf dy enw, canys gwnae|tho&s;t ryfeddod, [dy] gynghorion er y&s;talm [yd|ynt] wirionedd [a] &s;iccrwydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys go&s;odai&s;t ddinas yn garnedd, a thref gadarn yn ddini&s;tr, o ddinas nid adailedir byth d&ycirc; dieithriaid.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny pobl nerthol a'th ogoneddant, dina&s;oedd cenhedloedd ofnadwy a'th ar&s;wyda~t,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys buo&s;t nerth i'r tlawd, a chadernid i'r anghenog, yn nodded rha temhe&s;tl, yn gy&s;|cod rhag gwr&ecirc;s, pan [oedd]gwynt y cedyrn fel llifeiriant [trwy] fagwyr.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fel gwr&ecirc;s mewn &s;ychder y daro&s;tyngi
<PB N="268" REF="286">dwrwf dieithriaid: [fel] gwr&ecirc;s mewn cy&s;cod cwmwl y daro&s;tyngir cangen y cedyrn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A gwnaiff Arglwydd y lluoedd i'r holl bobl yn y mynydd hwn wledd fr&acirc;s, [a] gwledd loiw [o] ba&s;cedigion brei&s;ion [a] gloiw-win puredic.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Efe a ddif&acirc; yn y mynydd hwn y gorchudd yr hwn &s;ydd yn gorchguddio yr holl bobloedd, a'r llenn yr hon a d&acirc;nwyd ar yr holl genhedlo|edd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Efe a ddifa angeu tros byth, a'r Arglw|ydd Dduw a &s;ych ymmaith ddeigr oddi ar b&ocirc;b wyneb: ac efe a dyn ymmaith warthrudd ei bobl oddi ar yr holl ddaiar: canys yr Arglwydd a lefarodd [hyn.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r dydd hwnnw y dywedi, wele dymma ein Duw ni, gobeithia&s;om ynddo ef, ac efe a'n ceidw: dymma 'r Arglwydd, gobeithia&s;om yn|ddo ef, gorfoledwn, a llawenychwn yn ei iech|ydwriaeth ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys llaw 'r Arglwydd a orphywys yn y mynydd hwn, a Moab a &s;ethrir tano ef, fel &s;a|thru gwellt mewn tommen.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a e&s;tyn ei ddwylo yn eu my&s;c hw|ynt, fel yr e&s;tyn nofiedudd [ei ddwylo] i nofio, ac efe a o&s;twng eu balchter hi &acirc; nerth ei ddwylo.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Felly y gogwydda, y go&s;twng [ac] y bwrw efe i lawr hyd y llwch gadernid vchelder dy gaerau.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="26" TYPE="chapter">
<HEAD>PENN. XXVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>C&acirc;n o ddiolch am ryddh&acirc;d y bobl.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Dydd hwnnw y c&ecirc;nir y g&acirc;n hon yn nh&icirc;r Iuda, Dinas gadarn [&s;ydd] i ni, efe a e&s;yd iechydwriaeth yn gaerau ac yn rhacfur.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ag&ocirc;rwch y pyrth fel y delo i mewn gen|hedlaeth gyfiawn, yr hon a geidw wirionedd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A meddwl dianwadal y cedwi dangnhe|ddyf heddychol, am ymddyried ynot.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ymddyriedwch yn yr Arglwydd byth: o herwydd yn yr Arglwydd Dduw [y mae] ca|dernid yn dragywydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys efe a o&s;twng bre&s;&s;wyl-w&ycirc;r yr vch|elder, tref vchel a o&s;twng efe: efe ai daro&s;twng hi i'r llawr, ac ai bwrw hi i'r llwch.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Troed ai &s;athr hi, [&s;ef] traed y trueniaid, a chamrau y tlodion.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Iniondeb [yw] llwybr y cyfiawn, yn ini|awn y cyfarwyddi ffordd y gyfiawn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> [Ar] lwybr dy farnedigaethau hefyd i'th ddi&s;gwilia&s;om Arglwydd, dymuniad [ein] he|naid [&s;ydd] am dy enw, ac am dy goffadwriaeth.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'm henaid i'th ddymunais liw n&ocirc;s, a'm hy&s;pryd hefyd o'm mewn i'th foreu-gei&s;iaf: ca|nys pre&s;&s;wyl-w&ycirc;r y byd a ddy&s;c&acirc;&s;ant gyfiawn|der, tra [ydoedd] dy farnedigaethau ar y ddaiar.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> [Er] trugarha&ucirc; wrth yr anuwiol, ni ddy&s;codd gyfiawnder, yn nhir iniondeb y gwy|ra efe, ac ni w&ecirc;l vchelder yr Arglwydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ni welant Arglwydd pan dderchafer dy law, c&acirc;nt weled, a chywywilyddiant [ag] eiddigedd [i'th] bobl: a th&acirc;n dy elynnion ai hy&s;&s;a hwynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Arglwydd ti a drefni i ni heddwch, canys gwnaetho&s;t i ni hefyd ein holl weithredoedd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O Arglwydd ein Duw, mei&s;tred eraill heb dy law di a'n perchennoga&s;ant ni, yn vnic trwot ti y coffawn dy enw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y meirw ni byddant fyw, y meirw ni chyfodant, am hynny gofwyai&s;t, a difethai&s;t hwynt, dini&s;triai&s;t hefyd b&ocirc;b coffa am danynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Chwanegai&s;t ar y genedl [hon] &ocirc; Ar|glwydd chwanegai&s;t ar y genedl, ti a ymo|goneddai&s;t: helaethai&s;t, holl gyrrau y t&icirc;r.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Mewn adfyd Arglwydd yr ymwel&s;ant &acirc; thi, tywallta&s;ant weddi, pan [oedd] dy go&s;|pedigaeth arnynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Fel y gofidia, [ac] y gwaedda [gwraig] feichiog dan ei gwewyr [pan] fyddo agos i e&s;|cor: felly 'r oeddem o'th flaen di Arglwydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Beichioga&s;om, gofidia&s;om, fel pe e&s;co|rem wynt: ni wnaed ie chydwriaeth [i'r] ddaiar, phre&s;&s;wyl-w&ycirc;r y byd ni &s;yrthia&s;ant.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Dy feirw a fyddant byw, [fel] fyng|horph i yr adgyfodant, deffroiwch, a ch&ecirc;nwch pre&s;&s;wylw&ycirc;r y llwch: canys dy wlith [&s;ydd fel] gwlith lly&s;iau, a'r ddaiar a fwrw y meirw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Tyret fy mhobl, dos i'th &s;tafelloedd, a chae a dy ddrws arnat: llecha megis ennyd awr hyd onid elo y llid heibio.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys wele 'r Arglwydd yn dyfod allan oi fangre i ofwyo anwiredd pre&s;&s;wyl-w&ycirc;r y ddaiar yn eu herbyn: Yna y dadcuddia y ddaiar ei gwaed, ac ni chuddia hi mwyach ei lladdedi|gion.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="27" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dialedd Duw iw elynnion: ai ymgeledd iw bobl.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Dydd hwnnw yr ymwel yr Arglwydd ai gleddyf caled, mawr a chadarn yn erbyn Lefiathan y &s;arph h&icirc;r-braff, &icirc;e yn erbyn Lefia|than y &s;arph dorchoc: ac efe a ladd y ddraig yr hon [&s;ydd] yn y m&ocirc;r.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yn y dydd hwnnw [y ffynna] gwinllan y gw&icirc;n coch: cenwch iddi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Myfi 'r Arglwydd ai ceidw, ar [bob] mo|ment y dyfrhaf hi, cadwaf hi n&ocirc;s a dydd rhac ymweled &acirc; hi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Nid [oes] lidiawgrwydd ynof, pwy a &s;o&s;ode fieri a drain yn fy erbyn mewn rhyfel&lpunctel; myfi a awn trwyddynt, mi ai llo&s;cwn hwynt yng-hyd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Neu [pwy] a ymeifl a'm nerth i&lpunctel; gwnaed heddwch &acirc; mi, gwnaed heddwch &acirc; mi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Efe a wna i hiliogaeth Iacob wreiddio, I&s;|rael a flodeua, ac a flaen dardda, fel y llawnant wyneb y byd &acirc; chnwd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A darawodd efe ef, fel y tarawyd yr hwn ai taraw&s;e ef&lpunctel; a laddwyd ef fel lladdfa lladdedi|gion hwnnw&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Wrth fe&s;&s;ur y berni hon gan ei bwrw all|an, efe a fwriodd ymmaith [y llall] ai wynt ta|led, ar ddydd dwyrein-wynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny trwy hyn y maddeuir anwi|redd Iacob, ac dymma 'r holl ffrwyth, tynnu
<PB REF="287">ymmaith ei bechod: pan o&s;odo efe holl gerric yr allor fel cerric calch briwedic, ni &s;aif y llwyni, na'r delwau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Os amgen, y ddinas gadarn [fydd] vnic, [fel] annedd wedi ei adel, ai wrthod megis yn a|nialwch, yno y pawr y ll&ocirc;, ac y gorwedd, ac y difa ei blagur hi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pan wywo ei br&icirc;g hi, hwynt a ddryllir, gwragedd a ddeuant, ac ai llo&s;gant hi: canys nid pobl ddeallgar ydynt: am hynny 'r hwn ai gwnaeth ni tho&s;turia wrthynt, a'r hwn ai llu|niodd ni thrugarh&acirc; wrthynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r dydd hwnnw y bydd i'r Arglwydd ddyrnu o gamlas yr afon [Euphrates] hyd afon yr Aipht: yna chwi meibion I&s;rael a ge&s;clir b&ocirc;b yn vn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yn y dydd hwnnw 'r vdcenir ag vd|corn mawr, yna y daw y rhai a ddifethwyd yn nhir A&s;&s;yria, a'r rhai a wa&s;carwyd yn nhir yr Aipht, ac a addolant yr Arglwydd yn y mynydd &s;anctaidd yn Ieru&s;alem.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="28" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dialedd Duw ar Ephraim ac Iuda. 5 Duw yn caru Iuda: ac yn ei geryddu ef i wellhau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWae goron balchder meddwon Ephra|im: canys ardderchawgrwydd ei ogoni|ant ef [&s;ydd] flodeun diflannedic yr huwn [&s;ydd] ar benn dyffryn y brei&s;ion, y rhai a orchfygwyd &acirc; gwin.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Wele [ddydd] grymmus a nerthol yr Ar|glwydd, fel llifeiriant cenlly&s;c, [neu] gorwynt dini&s;triol, fel llifeiriant dyfroedd mawrion, yn llifo tro&s;odd, yr hwn a fwrw i lawr drwy ei gryfder.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Tann draed y &s;ethrir hwynt, [&s;ef] coron balchter meddwon Ephraim.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac ardderchawgrwydd ei ogoniant fydd bloedun diflannedic, yr hwn [fydd] ar ben dyff|ryn y brei&s;ion: [bydd] megis ffigu&s;en gynnar cyn yr haf, yr hon [pan]welo 'r hwn a edrycho arni, efe ai llyngc hi, ac hi etto yn ei law.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yn y dydd hwnnw y bydd Arglwydd y y lluoedd yn goron ardderchawgrwydd, ac yn goron gogoniant i weddill ei bobl,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yn y&s;pryd barn, i'r hwn a ei&s;teddo ar y farn, ac yn gadernid [i'r] rhai a ddychwelant y rhyfel i borth [y gelyn.]</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac er hynny hwnt a gyfeiliorna&s;ant drwy win, ac a ymryfu&s;a&s;ant drwy ddiod ga|darn: yr offeiriad a'r prophwyd a gyfeiliorna|&s;ant drwy ddiod gadarn, difawyd hwy gan win, cyfeiliorna&s;ant trwy ddiod gadarn, amryfu&s;a|&s;ant mewn gweledigaeth, tramgwydda&s;ant [mewn] barn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys y byrddau oll a lannwyd [o] chwd|fa [a] bydreddi, heb le [gl&acirc;n.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> I bwy y dy&s;c efe wybodaeth&lpunctel; ac i bwy y p&acirc;r efe ddeall yr hyn a glywo&lpunctel; i'r rhai a ddiddyf|nwyd oddi wrth laeth, y rhai a dynnwyd oddi wrth fronnau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys [rhoddir] gorchymyn ar orchy|myn, gorchymyn ar orchymyn, llini ar linin, llinin ar linin, ychydig ymma, [ac] ychydig ac|cw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys &acirc; bloe&s;cni tafod, ac &acirc; thafodiaith ddieithr y lleferir wrth y bobl hyn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y rhai y dywedodd efe wrthynt, dymma orphywy&s;dra, gadewch i'r deffygiol orphywy&s;o, canys dymma e&s;mwythder: ond ni fynnent wrando,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Eithr bod gair yr Arglwydd iddynt yn orchymyn ar orchymyn, yn orchymyn ar orchy|myn, yn llinin ar linin, yn llinin ar linin: ychy|dig ymma [ac] ychydig accw, fel yr elont ac y &s;yrthiont yn &ocirc;l, fely dryllier, ac y magler, ac y dalier hwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am hynny gwrandewch air yr Arglw|ydd ddynnion gwatwarus: llywodraethw&ycirc;r y bobl hyn y rhai [ydynt] yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys dyweda&s;och, gwnaethom ammod ag angeu, ac a'r bedd y gwnaethom gyngrair: pan ddel ffrywill lifeiriol ni ddaw attom ni: canys go&s;oda&s;om ein gobaith [ar] gelwydd a thann ffal&s;ter y llech&acirc;&s;om.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, wele fi yn &s;ylfaenu maen yn Sion, [&s;ef] congl-faen gwerth-fawr, profedic, [&s;ef] &s;ylfaen &s;afadwy, ni fry&s;&s;ia 'r hwn a gredo.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y go&s;odaf farn wrth linin, a chyfi|awnder wrth bwys, y cenlly&s;c a y&s;cuba obaith celwydd, a'r dyfroedd a fodda~t loches [ffal&s;ter.]</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y diddymmir eich ammod ag angeu, a'ch cyngrair ag vffern ni &s;aif, eithr pan ddel ffrywill lifeiriol, byddwch &s;athrfa iddi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O'r am&s;er y d&ecirc;lo y cymmer chwi, canys daw b&ocirc;b boreu ddydd, a n&ocirc;s, a chyffro yn vnic fydd [i] beri deall yr hyn a glywir.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Canys vyrrach yw 'r gwely nag [y gall|er] yme&s;tyn [ynddo, c&ucirc;l yw 'r cwrlid pan ga&s;|cler [tano.]</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys yr Arglwydd a gyfyd megis ym mynydd Perazim, efe a ddigia megis yng|lynn Gibeon i wneuthur ei walth [&s;ef] ei ddi|eithr-waith: i wneuthur ei weithred [&s;ef] ei ddieithr weithred.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac yn awr na &s;iommwch eich hunain, rhag cadarnhau eich rhwymau: canys clywais [fod] darfodigaeth derfynol oddi wrth Arglw|ydd Dduw 'r lluoedd ar yr holl d&icirc;r.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Clywch, a gwrandewch fy llais, y&s;tyri|wch a gwrandewch fy lleferydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Onid yw yr arddwr yn aredic ar hyd y dydd&lpunctel; yn agorid, ac yn llyfna ei d&icirc;r fel yr haeuo&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Onid pan lyfnheo ei wyneb, yna y t&acirc;na efe ffapcys, ac y gwa&s;car gwmin, ac y ge&s;yd wenith ardderchawg, a haidd me&s;urol, a rh&ycirc;g [yn] ei gyfle&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys [Duw] ai hyfforddia ef mewn barn: [ie] ei Dduw ai dy&s;c ef.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Canys nid ag og y dyrnir ffacpys, ac [ni] throir olwyn menn ar gwmin: eithr dyr|nir ffacpys &acirc; ffonn, a chwmin &acirc; gwialen.</P>
<PB N="269" REF="287">
<P N="28"><HI>28</HI> [Defnydd] bara a felir, ond gan ddyrnu ni ddwrn ydyra-wr ef yn wa&s;tadol, ac ni y&s;&s;iga olwyn ei fenn ef, ac nis m&acirc;l ef ai dannedd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Hyn hefyd a ddaeth oddi wrth Arglw|ydd y lluoedd: rhyfedd yw ei gyngor, mawr yw ei ddoethineb.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="29" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Co&s;pedigaeth Duw yn erbyn Ieru&s;alem, am druth, rha|grith, ffuant, a gau grefydd y bobl.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWae Ariel, Ariel, y gaer y gwer&s;&s;yllodd Dafydd [ynddi:] chwanegwch flwyddyn at flwyddyn, lladder &wcirc;yn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Etto mi a warchaf ar Ariel, fel y byddo galar, a griddfan, ac y byddo hi i mi fel allor.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y gwer&s;&s;yllaf yn grwnn i'th erbyn, ac a warchaeaf i'th erbyn [mewn] gwarch-d&wcirc;r, ac a gyfodaf warch-glawdd yn dy erbyn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Felly i'th o&s;tyngir, o'r ddaiar y lleferi, ac o'r llwch y bydd i&s;&s;el dy leferydd: dy lais fydd hefyd o'r ddaiar, fel [llais] &s;wyn-wr, a'th yma|drodd a ddrydar o'r llwch.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A thyrfa dy ddieithriaid fydd fel llwch m&acirc;n, a thyrfa y cedyrn fel pei&s;wyn yn myned heibio, ac a dderfydd yn ddi&s;ymmwth ddiattrec.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Oddiwrth Arglwydd y lluoedd y gofwyir drwy daran, a thrwy grynfa, a thwrwf mawr, [trwy] gorwynt, a rhyferthwy, a fflam d&acirc;n y&s;|&s;ol.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y bydd tyrfa 'r holl genhedloedd y rhai a ryfelant yn erbyn Ariel, fel breuddwyd [neu] weledigaeth n&ocirc;s, &s;ef y rhai oll a ymla|ddant yn ei herbyn hi, ai hamoddeffynfa, ac a war|ch&acirc;nt arni.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ie bydd megis newynoc yr hwn a freu|ddwydo, ac wele ef yn bwytta, a phan ddefru gw&acirc;g fydd ei enaid: ac megis y &s;ychedic yr hwn a freuddwydo, ac wele ef yn yfed, a phan ddeffru wele ef yn ddeffygiol, ai enaid yn chwe~nych [di|od:] felly y bydd tyrfa y rhai oll a lueddant yn erbyn mynydd Sion.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pwyllwch, a rhyfeddwch, bloeddiwch, a gwaeddwch, meddwa&s;ant, ac nid [trwy] w&icirc;n ym&s;igla&s;ant, ac nid [trwy] ddiod gadarn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys tywalltodd yr Arglwydd arnoch y&s;pryd trym-gw&s;c, ac a gaeodd eich llygaid chwi, eich prophwydi a'ch pennaethiaid creiffi|on a orchguddiodd efe.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A gweledigaeth pob vn [o honynt] fydd i chwi fel geiriau llyfr &s;eliedic, yr hwn [os] rho|ddant ef at [vn] a feidr [ar] y llyfr, gan ddywe|dyd, agor hwn attolwg: yna y dywed, ni allaf, canys &s;eliwyd ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Os rhoddir y llyfr at yr hwn ni feidr [ar] lyfr, gan ddywedyd, darllen hwn attolwg: yna y dywed; ni fedraf [ar] lyfr.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dywedodd yr Arglwydd hefyd, o her|wydd ne&s;&s;au y bobl hyn ai genau, a'm anrhyde|ddu ai gwefu&s;au, a phellhau eu calon oddi wr|thif, a bod eu parch hwynt arnafi, wedi ei ddy&s;cu allan o athrawiaeth dynnion,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am hynny wele fi yn gwneuthur yn rhy|fedd a'r bobl hyn [trwy] wrthiau a rhyfeddod, canys difethir doethineb eu doethion hwynt, a deall eu rhai deallgar hwynt a ymguddia.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gwae y rhai a ymgyfrwy&s;ant i guddio [eu] cyngor oddi wrth yr Arglwydd: ac y mae eu gweithredoedd mewn tywyllwch, ac a ddy|wedant, pwy a'n gwel ni&lpunctel; a phwy a'n hedwyn&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Onid fel clai crochenudd y cyfrifir eich trofa chwi, canys a ddywed y gwaith am y gweithudd, ni'm gwnaeth i&lpunctel; ac a ddywed y peth a luniwyd am yr hwn ai lluniodd, nid yw ddea|llus&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O nid ychydig bach fydd etto hyd oni throir Libanus yn ddol-dir, a'r dol-dir a gyfri|fir yn goed,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r dydd hwnnw y rhai byddar a gly|want eiriau llyfr, a llygaid y deillion a welant o gwmwl, a thywyllwch.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna 'r trueniaid a chwanegant lawe|nychu yn yr Arglwydd: a'r dynnion clodion a ymhyfrydant yn Sanct I&s;rael.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Pan ddarfyddo y cadarn, a phallu y gwatwarus, yna y diwreiddir y rhai oll a wili|ant anwiredd,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y rhai a wnant i ddyn bechu mewn gair, ac a o&s;odant faglau yn y porth i'r hwn [ai] ce|ryddo, ac a wnant i'r cyfiawn wyro trwy go|egni.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Am hynny fel hyn y dywedodd yr Argl|wydd (yr hwn a waredodd Abraham) am d&ycirc; Ia|cob, weithian ni chywilyddir Iacob, ac ni la&s;&s;&acirc; ei wyneb ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Eithr pan welo efe ei feibion, gwaith fy nwylo mau fi oi fewn, y &s;ancteiddiant fy enw, ie &s;ancteiddiant Sanct Iacob, ac ofnant Dduw I&s;rael.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y rhai cyfeiliornus o y&s;pryd a fedrant ddeall, a'r grwgnach-w&ycirc;r a ddy&s;cant athrawia|eth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="30" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn bygwth y rhai oeddynt gyndyn yn Iuda: ac er a ddywedyd wrthynt a fynnent fynod i'r Aipht.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWae 'r meibion a gildynnant medd yr Ar|glwydd i wneuthur cyngor, a [hwnnw] nid o honofi: ac i gei&s;io cymmorth, a [hwnnw] nid o'r y&s;pryd mau fi, er mwyn chwanegu pe|chod ar bechod:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y rhai &s;ydd yn myned i dde&s;cyn i'r Aipht, heb ymofyn &acirc; mi, gan ymmerthu yn nerth Pha|rao, ac ymddyried yng-hy&s;cod yr Aipht.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys nerth Pharao fydd yn gywilydd i chwi, a'r ymddyried yng-hy&s;cod yr Aipht yn wradwydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys vu ei dywy&s;ogion yn Zoan, ai gen|nadau a ddaethant i Hanes.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pob vn a gywilyddir o herwydd y bobl, ni fuddiant iddynt, ni [byddant] yn gynnorth|wy nac yn lle&s;&acirc;d, eithr yn warth, ac yn wrad|wydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Baich anifeiliaid y dehau: mewn t&icirc;r cy|&s;tudd, ac ing, [lle y daw] o honynt yr hen lew,
<PB REF="288">a'r llew ieuangc, y wiber, a'r &s;arph danl&s;yd [yn erbyn y rhai] a ddygant eu golud ar gefnau a&s;|&s;ynnod, ai try&s;&s;orau ar gefnau eu camelod, at bobl ni wnant l&ecirc;s.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys diwin yw yr Aiphtiaid, ac yn ofer y cynnorthwyant, am hynny y llefais ar hon, eu nerth hwynt [yw] aros yn llonydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Dos yn awr, &s;crifenna hyn mewn llech i|ddynt, ie &s;crifenna ef mewn llyfr, ac efe fydd hyd y dydd diweddaf, yn oes oe&s;oedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys dymma bobl wrthryfelgar plant celwyddoc, plant ni fynnant wrando cyfraith yr Arglwydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y rhai a ddyweda&s;ant wrth y rhai a we|lant, na welwch, ac wrth y rhai a ganfyddant, na chanfyddwch i ni gymwy&s;dra: treuthwch i ni weniaith, canfyddwch i ni &s;iomedigaeth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ciliwch o'r ffordd, ciliwch o'r llwybr, perwch i Sanct I&s;rael beidio &acirc; ni.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny fel, hyn y dywed Sanct I&s;rael, am wrthod o honoch y gair hwn, ac ymddyried o honoch mewn twyll, a cham, a phwy&s;o a'r hynny:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny y bydd yr anwiredd hyn i chwi fel rhwygiad chwyddedic mewn mur vchel ar &s;yrthio: yr hon y daw ei drylliad yn ddi&s;ymmwth heb attrec.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys efe ai dryllia hi, fel dryllio &s;t&ecirc;n crochenydd, gan guro heb arbed, fel na chaffer ym my&s;c ei darnau gragen i gymmeryd t&acirc;n o'r aelwyd, nac i dynnu dwfr o'r ff&ocirc;s.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys fel hyn y dywedodd yr Arglw|ydd Dduw Sanct I&s;rael, drwy orphywy&s;ora a llonyddwch y byddwch gadwedic, mewn llo|nyddwch, a gobaith y bydd eich cadernid: ond ni fynnech:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eithr dyweda&s;och, nid [felly,] canys ffoiwn ar feirch, am hynny y ffoiwch: a mar|chogwn ar [feirch] buain, am hynny y bydd y&s;|cafnach y rhai a'ch erlidio.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Mil [a ffoant] rhac ofn vn, a rhac ofn pump y ffoiwch hyd oni i'ch gadawer, megis hwyl-bren ar benn mynydd, ac fel baner ar frynn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac am hynny y di&s;gwil yr Arglwydd am drugarhau wrthych, &icirc;e am hynny 'r ymdder|chyf i do&s;turio wrthych: canys Duw cyfiawn [yw 'r] Arglwydd, gwyn eu byd y rhai oll a o|beithiant ynddo.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys pobl a drig yn Sion o fewn Ie|ru&s;alem: gan &wcirc;ylo nid &wcirc;yli, gan drugarhau efe a drugarha wrthit, pan wrandawo efe ar l&ecirc;f dy waedd, efe a'th atteb di.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r Arglwydd a ryddi chwi fara ing, a dwfr gorthrymder, ond ni chornelir dy athra|wonmwy, eithr dy lygaid fyddant yn gweled dy athrawon.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'th glu&s;tiau a glywant y gair o'th &ocirc;l yn dywedyd, dymma 'r ffordd, rhodiwch ynddi, pan bwy&s;och ar y llaw ddehau, neu pan bwy&s;och ar y llaw a&s;&s;wy.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna 'r halogwch ball dy gerf-ddelw ari|an, ac Ephod dy dawdd-ddelw aur, gwa&s;ceri hwynt fel mi&s;-glwyf, a dywedi wrthynt, dos ymmaith.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a rydd law i'th h&acirc;d, pan hauech dy d&icirc;r, a bara cnwd y ddaiar fydd yna'n dew, ac yn fr&acirc;s, a'r dydd hwnnw y pawr dy anifeiliaid bor|fa helaeth.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Dy &ycirc;chen hefyd a'th a&s;&s;ynnod y rhai a lafuriant y tir a borant ebran pur, yr hwn a nith|iwyd &acirc; gwintill ac &acirc; gogr.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Bydd hefyd ar bob mynydd vchel, ac ar bob brynn derchafedic ffrydau dyfroedd yn afonydd yn nydd y lladdfa fawr, pan &s;yrthio yr t&ycirc;ran.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A bydd llewyrch y lleuad fel llewyrch yr haul, a llewyrch yr haul fydd &s;aith mwy, megis llewyrch &s;aith niwrnod: yn y dydd y rhwyma yr Arglwydd friw ei bobl, ac yr iach&acirc; archoll eu dyrnod hwynt.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Wele enw 'r Arglwydd yn dyfod o bell, ei ddigofaint ef &s;ydd yn llo&s;ci, ai lo&s;ciad &s;ydd drwm: ei wefu&s;au a lawnwyd o ddigter, ai dafod [&s;ydd] megis t&acirc;n y&s;&s;ol.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ei y&s;pryd hefyd [&s;ydd] megis afon li|feiriol [yr hon] a gyredd hyd y gwddf, i nithio y cenhedloedd &acirc; gogr oferedd, ac yn ffrwyn yng|&ecirc;nau 'r bobloedd yn gyrru ar gyfeiliorni.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Y g&acirc;n fydd gennych megis y no&s;waith yr ym&s;ancteiddir [i'r] vchel-&wcirc;yl, a llawenydd calon megis yr hwn elo &acirc; phibell i fyned i fy|nydd yr Arglwydd at gadarn yr I&s;rael.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A'r Arglwydd a wna glywed ardderch|awgrwydd ei lais, ac a ddengys dde&s;cynniad ei fraich mewn digter llidioc a fflam d&acirc;n y&s;&s;ol, a gwa&s;cariaeth, ac &acirc; chorwynt, ac &acirc; cherrig cen|lly&s;c.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Canys &acirc; llais yr Arglwydd y de&s;truwir A&s;&s;ur [yr hwn] a darawe a'r wialen.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A pha le bynnac yr elo efe, y wialen a ym|lyn [wrtho ef,] yr hon a e&s;yd yr Arglwydd ar|no ef, gyd &acirc; thympanau, &acirc; thelynau: ac &acirc; rhyfel t&ocirc;&s;t yr ymladd efe yn ei erbyn.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Canys darparwyd vffern er doe, &icirc;e para|toiwyd hi i'r brenin, efe ai dyfnhaodd hi, [ac] ai changhodd [hi,] ei chynneuad [&s;ydd] d&acirc;n a cho|ed lawer, anadl yr Arglwydd megis afon o frwm&s;tan &s;ydd yn ei hennyn hi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="31" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Melldith ir rhai a elent i'r Aipht, ac a obeithient i ddim ond Duw. 5 Addewidion Duw i'r edifeiriol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWae y rhai a dde&s;cynnant i'r Aipht am gynnorthwy, ac a ymddyriedant mewn meirch, ac a ymhederant mewn cerbydau am eu [bod] yn aml, ac mewn gw&ycirc;r meirch am eu bod yn nerthol iawn: ond nid edrycha&s;ant am Sanct I&s;rael, ac ni chei&s;ia&s;ant yr Arglw|ydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Etto y mae efe yn ddoeth, ac a ddaw &acirc; cho&s;|pedigaeth, ac ni chilia [oddi wrth] ei air, eithr cyfyd yn erbyn t&ycirc; y rhai drygionus,
<PB N="269" REF="288">ac yn erbyn cynnorthwy y rhai a weithredant anwiredd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr Aiphtiaid hefyd [ydynt] ddynion, ac nid Duw, ai meirch yn gig, ac nid yn y&s;pryd: pan e&s;tynuo 'r Arglwydd ei law, yna y &s;yrth y cynnorthwywr, ac y cwymp y cynnorthwyedic, a hwynt oll a gyd-ddarfyddant.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys fel hyn y dywedodd yr Arglwydd wrthif, megis y rhua heu lew, a'r llew bugail yn ei erbyn, ni dddychryn rhac eu llef hwynt, ac nid ymo&s;twng er eu twrwf hwnt: felly y de&s;|cyn Arglwydd y lluoedd i ryfela tros fynydd Sion, a thros ei brynn hi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Megis adar yn ehedec, felly 'r yma&s;cella Arglwydd y lluoedd tros Ieru&s;alem, gan dder|byn a gwared, gan ba&s;&s;io heibio, ac achub.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Dychwelwch at yr hwn y llwyr gilioddd meibion I&s;rael [oddi wrtho.]</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O herwydd yn y dydd hwnnw, gwrtho|dant bob vn ei eulynnod arian, ai eulynnod aur, y rhai a wnaeth eich Dwylo eich hun yn bechod i chwi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac A&s;&s;ur a &s;yrth nid trwy gleddyf g&wcirc;r eithr cleddyf nid dynawl ai difa ef: ac efe a ff&ycirc; rhac y cleddyf, ai w&ycirc;r ieuaingc a fyddant tann dr&ecirc;th.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe aiff iw graig rhac ofn, ai dy&s;ogi|on a ofnant rhac y faner meddy yr Arglwydd, yr hwn y mae ei d&acirc;n yn Sion, ai ff wrn yn Ieru&s;a|lem.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="32" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Brenhiniaeth Cri&s;t ai lywodraeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">WEle brenin a deyrna&s;a mewn cyfiawn|der, a thywy&s;ogion a flaenorant me|wn barn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r gwr [hwnnw] fydd megis yn ymgudd|fa [rhac] gwynt, a lloches [rhac] llifeiriant, megis afonydd dyfroedd mewn &s;ychder, megis cy&s;cod craig fawr mewn t&icirc;r &s;ychedic.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna llygaid y rhai a welant ni chaeir, a chlu&s;tiau y rhai a glywant a wrandawant.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Calon hefyd y rhai ehud a ddeall &wcirc;yboda|eth, a thafod y rhai bloe&s;c a bry&s;&s;ura draethu [geiriau] eglur.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ni elwir mwy 'r ynfyd yn fonheddig, ac ni ddywedir am y cubydd, hael [yw.]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys yr ynfyd a draetha ynfydrwydd, ai galon a wnaiff anwiredd, gan ragrithio, a chan draethu cabledd yn erbyn yr Arglwydd: gan ddiddymmu enaid y newynog, a chan dyn|nu ymmaith ddiod y &s;ychedic.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Arfau y cubydd [ydynt] annuwiol, efe a ddychymyga ddichellion i ddifwyno y trueni|aid trwy ymadroddion gau: ac i draethu [yn erbyn] y tlawd mewn barn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Felly yr hael a ddychymyg haelioni: ac ar haelioni y &s;aif efe.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Cyfodwch wragedd difraw, clywch fy llais, gwrandewch fy ymadrodd ferched diofal.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dyddiau gyd &acirc; blwyddyn y trallodir chwi wragedd difraw, canys darfu y cynhaiaf gwin, [ac] ni ddaw cynnull [mwyach.]</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ofnwch rai difraw, dychrynnwch rai di|ofal, ymddio&s;c, ac ymmoetha, ymwregy&s;a hefyd am dy lwyni.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Galaru y maent am y tethau, am feu&s;ydd hyfryd, am win-wydden ffrwythlon,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Cyfyd drain, a mieri ar dir fy mhobl, ie ar bob t&ycirc; llawenydd [a] dinas hyfryd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys y paleas a ddini&s;trir, lluo&s;ogrw|ydd y ddinas a adewir, yr amddeffynfa, a'r t&wcirc;r fyddant yn ogfeudd hyd byth, yn hyfrydwch a&s;|&s;ynnod gwylltion, [ac] yn borfa diadellau [de|faid.]</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Hyd oni thywallter arnom y&s;pryd o'r vchelder, a bod yr anialwch yn ddol-dir, a chy|frif y dol-dir yn goed-tir,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y trig barn yn yr anialwch, a chyfi|awnder a erys yn y bol-dir.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A gwaith cyflawnder fydd heddwch, ie gweithred cyfiawnder [fydd] llonyddwch a dio|gelwch hyd byth.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys fy mhobl a drig mewn pre&s;&s;wyl|fa heddychlon, ac mewn anneddau diogel, ac mewn gorphywy&s;tra llonydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y bydd cenlly&s;c yn de&s;cyn [ar] y co|ed, a'r ddinas fydd i&s;&s;el mewn gwa&s;tad.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gwyn eich byd y rhai a hauwch ger llaw pob dyfroedd, y rhai a yrrwch yr &ycirc;ch a'r a&s;|&s;yn [yno.]</P>
</DIV3>
<DIV3 N="33" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dialedd Duw ar yr A&s;&s;yriaid: Ai ymgeledd iw ffyddlo|niaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWae [di] anrheithiwr, a thi heb dy anrhei|thio, a [thi] anffyddlon, er na wnaed yn an|ffyddlon &acirc; thi: pan ddarffo it anrheithio i'th an|rheithir, a phan ddarffo it fod yn anffyddlon y byddant anffyddlon i ti.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Arglwydd trugarha wrthym, ynot y go|beithia&s;om, bydd fraich iddynt yn foreu, a'n ie|chydwriaeth ninneu yn am&s;er cy&s;tudd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Wrth lais y twrwf y gwibiodd y bobl, wrth ymdderchafu o honot y gwa&s;carwyd y cenhedloedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'ch y&s;pail a gynhullir [fel] cynhulliad loeu&s;t, fel mynediad celiogod rhedyn [y bydd|ir] yn myned yn ei erbyn ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Derchafwyd yr Arglwydd, canys pre&s;|&s;wylio y mae yn yr vchelder: efe a lawnodd Sion o farn a chyfiawnder.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Efe fydd &s;iccrwydd dy am&s;er, nerth, iechy|dwriaeth, doethineb, a gwybodaeth: ofn yr Ar|glwydd fydd ei dry&s;&s;or ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Wele eu rhai gorche&s;tol a waedda&s;ant oddi allan, cennadon heddwch a wyla&s;ant yn chwerw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Anrheithiwyd y priffyrdd, darfu cynniwe|rydd llwybr, ddiddymmodd gyfammod, diy&s;ty|rodd ddina&s;oedd, ni wnaeth gyfrif o ddynion.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Galarodd [a] lle&s;caodd y ddaiar, cywily|ddiodd Libanus [a] thorrwyd ef: Saron aeth
<PB REF="289">megis anialwch, e&s;cydwyd Baa&s;an hefyd a Charmel.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Cyfodaf yn awr medd yr Arglwydd ym|dderchafaf weithian, ymgodaf bellach.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Chwi a e&s;corwch ar vs, [ac] a ymddy|gwch &s;ofl, eich y&s;pryd [fel] t&acirc;n a'ch y&s;&s;a chwi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r bobloedd fyddant [fel] odynau calch, [fel] drain wedi eu torri y llo&s;cir hwynt yn t&acirc;n.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gwrandewch belledigion yr hyn a wneu|thum, a gwybyddwch gymmydogion fy nerth mau fi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pechaduriaid a ofna&s;ant yn Sion, dy|chryn a ddaliodd y rhagrithw&ycirc;r: pwy o honom [meddant] a drig [wrth] d&acirc;n y&s;&s;ol&lpunctel; pwy o honom a bre&s;&s;wylia [wrth] lo&s;cfeudd tragy|wyddol.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yr hwn a rodio [mewn] cyfiawnder, ac a draetha iniondeb, a wrthid elw twyllodrus, a e&s;cydwo ei law rhac derbyn gobrwy, a gaeo ei glu&s;t rhac clywed celanedd, ac a gaeo ei lygaid rhac edrych ar ddrygioni,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Efe a bre&s;&s;wylia 'r vchelder, ce&s;tyll y crei|giau fydd ei amddeffynfa ef: ei fara a roddir i|ddo, ei ddwfr [fydd] &s;iccr.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Dy lygaid a welant y brenin yn ei de|gwch: gwelant dir pell.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Dy galon a fefyria ofn, pa le [y mae 'r] &s;crifennudd&lpunctel; pa le [y mae] y pwy&s;udd, pa le [y mae] rhifudd y t&ycirc;rau&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ni chei weled pobl greulon, pobl ddiei|thr-iaith fel a's dealler, [neu] floe&s;c dafod heb ei ddirnad.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gwel Sion dinas ein cyfarfod, dy ly|gaid a welant Ieru&s;alem, y bre&s;&s;wylfa lonydd, y babell ni thynnir i lawr, [ac] ni &s;yfl ei hoelion byth, ai rhaffau oll ni ddrylliant.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Eithr yr Arglwydd ardderchawg [fydd] yno i ni yn fangre afonydd [neu] ffrydau ymyl lydain: y rhwyf-long nid aiff trwyddo, a llong odidawg nid aiff tro&s;taw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys yr Arglwydd [yw] ein barn-wr, yr Arglwydd [yw] ein deddf-wr, yr Arglwydd [yw] ein brenin, efe a'n ceidw.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Gollynga&s;ant dy raffau, ni chadarnhau|&s;ant yr hwyl-bren yn iawn, ni than&acirc;&s;ant yr hw|yl, rhannwyd yn awr &s;clyfaeth y&s;pail fawr: y cloffion a &s;clyfaetha&s;ant yr &s;clyfaeth.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac na ddyweded y pre&s;&s;wylydd, claf ydwyf: maddeuwyd anwiredd y bobl a drigant ynddi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="33" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Amryw ddialeddau Duw yn erbyn pechaduriaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NE&s;&s;ewch genhedloedd i glywed, a gwran|dewch bobloedd: gwrandawed y ddaiar ac y &s;ydd ynddi, y byd ai holl gnwd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys llidiawgrwydd yr Arglwydd &s;ydd yn erbyn yr holl genhedloedd, ai &s;orriant yn er|byn eu holl l&ucirc; hwynt: difrododd hwynt, rhoddes hwynt i'r lladdedigaeth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ai lladdedigion a fwrir allan, a drewiant eu celanedd a gyfyd i fynu, y mynyddoedd hefyd a ffrydiant oi gwaed hwynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Holl lu y nefoedd hefyd a doddant, a'r ne|foedd a blygir fel llyfr: ai holl lu a &s;yrth, fel y &s;yrthie deilen o'r win-wydden, ac fel y &s;yrthie hi o'r ffigu&s;-bren.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys fyng-hleddyf a drochir yn y nefo|edd, wele ar Edom y de&s;cyn i farn, ac ar y bobl y rhai a e&s;cymmunais.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Cleddyf yr Arglwydd a lawnwyd o waed tewhaodd o fra&s;ter, [&s;ef] o waed &wcirc;yn a bychod, o fra&s;ter arennau hyrddod: canys [bydd] i'r Arglwydd aberth yn Bozra, a lladdfa fawr yn nhir Edom.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y de&s;cyn yr vnicorniaid gyd &acirc; hwynt, a'r bu&s;tych gyd a'r teirw, ai tir hwynt a feddwa oi gwaed hwynt, ai llwch fydd tew o fra&s;ter.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys diwrnod dialeddiad yr Arglwydd, blwyddyn taledigaeth yn achos Sion [yw.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y troir ei hafonydd hi 'n b&ycirc;g, ai llwch yn frwm&s;tan, ai daiar yn b&ycirc;g llo&s;cedic.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Nis diffoddir nos na dydd, ei m&wcirc;g a ddring byth, o genhedlaeth i genhedlaeth y di|ffeithir hi, ni [bydd] cynniwerydd trwyddi byth bythoedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y Pelican hefyd a'r draenoc ai gore&s;cyn,<NOTE PLACE="marg">Soph. 2.14.</NOTE> y ddylluan a'r gigfran a drigant ynddi, ac efe a e&s;tyn arni linin afluniaidd-dra, a meini gwa|gedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ei phendefigion a alwant, ac nid oes yno frenhiniaeth, ai holl dywy&s;ogion hi ydynt ddiddym.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Cyfyd hefyd [yn] ei phala&s;au ddrain, danadl, ac y&s;call yn ei cheurydd, ac hi a fydd yn drigfa dreigiau, yn gyntedd i gywion yr e|&s;tris.</P>
<P N="14"><HI>14</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 50.39. E&s;a. 13.21. Soph. 2.14.</NOTE> Yno yr anifeiliaid gwylltion a'r cathod a ymgyfarfyddant, yr ellill a eilw ar ei gyfaill, yr &wcirc;yll a orphywys yno hefyd, ac a gaiff orphy|wy&s;tra iddi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yno y n&ycirc;tha y ddylluan, ac y dodwa, ac y deh&ocirc;ra, ac a ga&s;cl yn ei chy&s;cod, y fulturiaid a ymga&s;clant yno hefyd, pob vn at ei gym|mar.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ce&s;iwch o lyfr yr Arglwydd, a darlle|nwch, ni phalla vn o hyn, ni bydd vn yn ei&s;ieu i'r llall, canys ei enau ef a orchymynnodd, ai y&s;|pryd ef ai ca&s;clodd hwynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Efe hefyd a fwriodd y coel-bren iddynt, ai law ef ai rhannodd hi iddynt wrth linin: meddi|annant hi hyd byth, a phre&s;&s;wyliant hi o genhed|laeth i genhedlaeth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="35" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Godidawgrwydd brenhiniaeth Gri&s;t, a llawenydd y ffyddlonniaid wrth y&s;tyried hynny.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YR anialwch, a'r gwylltineb a lawenychant o hyn, y diffaethwch hefyd a orfoledda, ac a floedeua fel rho&s;&s;yn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gan flodeuo y blodeua, ac y llawenycha hefyd &acirc; llawenydd ac &acirc; ch&acirc;n: gogoniant Li|banus
<PB N="271" REF="289">a roddir iddo, [a] godidogrwydd Carmel a Saron: hwynt a welant ogoniant yr Arglwydd [a] godidogrwydd ein Duw ni.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Cadarnhewch y dwylo lle&s;c, a chryfhewch y gliniau gwenniaid.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dywedwch wrth y rhai gwan galon, ym|gryfh&ecirc;wch, nac ofnwch, wele eich Duw chwi a ddaw &acirc; dial, cewch weled taledigaeth Duw, efe a ddaw, ac a'ch achub chwi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna 'r agorir llygaid y deillion, a chlu&s;ti|au y byddarion a ymagorant.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y llamma y cloff fel hydd, ac y c&acirc;n ta|fod y mudan, am dorri dyfroedd allan yn yr an|nialwch, ac afonydd yn y diffaethwch.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y cra&s;-dir hefyd fydd yn llynn, a'r t&icirc;r &s;y|chedic yn ffynhonnau dyfroedd, yn nhrigfa y dreigiau ai gorweddfa [y bydd] cyfle cor&s;ennau a brwyn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y bydd &s;arn, a ffordd, ffordd &s;anc|taidd hefyd y gelwir hi, yr halogedic ni's cyn|niwer hi, canys hyn [fydd] eiddynt hwy: a rodio 'r ffordd pe [byddent] ynfydion, ni chyfei|liornant.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ni bydd yno lew, byw&s;t-fil gorme&s;ol he|fyd ni ddring iddi, ac ni's ceir yno, eithr y rhai gwaredig a rodiant [yno.]</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Sef gwaredigion yr Arglwydd a ddy|chwelant, ac a ddeuant i Sion &acirc; chanmoliaeth, ac &acirc; llawenydd tragywyddol yn eu penn: go|ddiweddant lawenydd, ac hyfrydwch, cy&s;tudd hefyd a galar a ffoant ymmaith.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="36" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Senacherib yn anfon Rab&s;aceh i warche ar Ieru&s;alem. 15 ei gabledd yntef yn erbyn Duw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn y bedwaredd flwyddyn ar ddec i'r brenin Hezecia y daeth Senacherib bre|nin A&s;&s;yr a i fynu yn erbyn holl gaeroc ddina|&s;oedd Iuda, ac ai gore&s;cynnodd hwynt.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna brenin A&s;&s;yria a anfonodd Rab&s;a|ceh o Lachis tu ag Ieru&s;alem at y brenin Heze|cia &acirc; ll&ucirc; dirfawr, ac efe a &s;afodd wrth aber y llynn vchaf yn llwybr maes y pann-wr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac aeth atto ef Eliacim mab Helcia, yr hwn [oedd] ben-teulu, a Sobna yr &s;crifennudd, ac Ioah mab A&s;aph y cofiadur.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A dywedodd Rab&s;aceh wrthynt,<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 18.19.</NOTE> dywed|wch yn awr wrth Hezecia: fel hyn y dywed y brenin mawr [&s;ef] brenin A&s;&s;yria, pa hy|der [yw] hwn, yr hwn yr ymddyriedai&s;t [yn|ddo&lpunctel;]</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Dywedais yn ddiau, [coelio 'r wyt] i ei|riau ofer, cyngor a nerth [&s;ydd raid] i ryfel: ar bwy attolwg yr hyderai&s;t, pan wrthryfelai&s;t i'm herbyn&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Wele hyderai&s;t ar y ffon gor&s;en ddryllie|dic honno, [&s;ef] ar yr Aipht, yr hon pwy byn|nac a bwy&s;o arni, yna hi a aiff i gledr ei law ef, ac a dylla trwyddi: felly [y mae] Pharao bre|nin yr Aipht i bawb a hyderant arno.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac os dywedi wrthif, yn yr Arglwydd ein Duw 'r ydym yn ymddyried, onid efe [yw] 'r hwn a ddarfu i Hezecia dynnu i lawr ei vchel|feudd ai allorau, ac a ddywedodd wrth Iuda, ac Ieru&s;alem, o flaen yr allor hon yr addolwch chwi&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yn awr dod wy&s;tl attolwg i'm har|glwydd, brenin A&s;&s;yria, ac mi a roddaf i ti ddyw fil o feirch os gelli di roddi iddo ef farchogion arnynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A pha fodd y gwrth-wynebi di vn capten o'r gwei&s;ion lleiaf i'm harglwydd, ac yr ym|ddyriedi di yn yr Aipht am gerbydau a marcho|gion&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ai o anfodd yr Arglwydd y daethum i fynu yr awr hon yn erbyn y wlad hon iw dini|&s;trio? yr Arglwydd a ddywedodd wrthif, dos i fynu yn erbyn y wlad hon a dini&s;tria hi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y dywedodd Eliacim, Sobna he|fyd ac Ioah wrth Rab&s;aceh, llefara attolwg wrth dy wei&s;ion yn Syrian-aec, canys yr ydym ni yn ei deall: ac na lefara wrthym ni yn iaith yr Iddewon lle y clywo 'r bobl y rhai [ydynt] ar y mur.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y dywedodd Rab&s;aceh, ai at dy fei&s;tr di, ac attat tithe, yr anfonodd fy mei&s;tr fi, i lefaru y geiriau hyn&lpunctel; onid at y dynnion y rhai ydynt yn ei&s;tedd ar y mur, fel y bwyt|t&acirc;nt eu tomm, ac yr yfant eu trwngc gyd &acirc; chwi&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A &s;afodd Rab&s;aceh, a gwaeddodd &acirc; ll&ecirc;f vchel yn iaith yr Iddewon, ac a ddywedodd, gwrandewch eiriau y brenin mawr [&s;ef] brenin A&s;&s;yria.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Fel hyn y dywed y brenin, na thwylled Hezecia chwi: canys ni ddichon efe eich gware|du chwi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac na phared Hezecia i chwi ymddyried yn yr Arglwydd gan ddywedyd: yr Arglwydd gan waredu a'ch gwared chwi, ni roddir y ddi|nas hon yn llaw brenin A&s;&s;yria.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Na wrandewch ar Hezecia, canys fel hyn y dywed brenin A&s;&s;yria, gwnewch heddwch &acirc; mi, a deuwch attaf, a bwyttewch bob vn oi win-wydden ei hun, a phob vn [oi] ffigu&s;-bren, ac yfed pawb ddwfr ei ffynnon ei hun,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Nes i'm ddyfod a'ch dwyn chwi i wlad megis eich glwad eich hun: gwlad &ycirc;d a gw&icirc;n, gwlad bara, a gwinllannoedd,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Rhac i Hezecia eich hudo chwi gan ddy|wedyd: yr Arglwydd a'ch gwared chwi: a wa|redodd duwiau y cenhedloeth, pob vn ei wlad o law brenin A&s;&s;yria&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Mae duwiau Hemath, ac Arphad&lpunctel; mae duwiau Sepharfaim&lpunctel; a wareda&s;ant hwy Sa|maria o'm llaw i?</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Pwy [&s;ydd] ym mhlith holl dduwiau y gwledydd hyn a'r a wareda&s;ant eu gwlad o'm llaw i&lpunctel; fel y gwarede yr Arglwydd Ieru&s;alem o'm llaw man fi&lpunctel;</P>
<PB REF="290">
<P N="21"><HI>21</HI> Yan y taw&s;ant, ac nid atteba&s;ant air iddo: canys gorchymyn y brenin [oedd] hynn gan ddywedyd: nac attebwch ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y daeth Eliacim mab Helcia yr hwn [oedd] ben teulu, a Sobna 'r &s;crifennudd, ac Ioah mab A&s;aphy y cofiadur at Hezecia &acirc; gwi&s;coedd rhwygedic, a mynega&s;ant iddo eiri|au Raba&s;aceh.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="37" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Hezecia yn gofyn cyngor i E&s;ay, ac yntef yn addo iddo y fuddugoliaeth. 10 Cabledd Senacherib. 16 Gweddi Hezecia. 36 Angel yr Arglwydd yn lladd llu Senacherib. 38 Ai ddau fab gnawdol yn ei ladd yntef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Phan glybu y brenin Hezecia [hynny,]<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 19.1.</NOTE> yna efe a rwygodd ei ddillad, ac a ymwi&s;c|odd mewn &s;achliain, ac a aeth i d&ycirc; 'r Arglwydd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac a anfonodd Eliacim y pen-teulu, ac Sobna 'r &s;crifennudd, ac henuriaid yr offeiriaid wedi ymwi&s;co mewn &s;ach-liain at E&s;ay fab A|mos y prophwyd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dyweda&s;ant wrtho, fel hyn y dywedodd Hezecia, diwrnod cyfynder, a cherydd, a cha|bledd [yw] 'r dydd hwn: canys y meibion a ddaethant hyd yr anedigaethfa, ond nid [oes] rym i e&s;cor.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond odid gwrandawodd yr Arglwydd dy Dduw eiriau Rab&s;aceh (yr hwn a anfonodd bre|mn A&s;&s;yriaei fei&s;tr ef i gythruddo y Duw byw) ac a gerydda am y geiriau y rhai a glybu yr Ar|glwydd dy Dduw: am hynny dercha dy weddi dros y gweddill yr hwn &s;ydd iw gael.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly gwei&s;ion y brenin Hezecia a ddae|thant at E&s;ay.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A dywedodd E&s;ay wrthynt, fel hyn y dy|wedwch wrth eich mei&s;tr: fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, nac ofna rhac y geiriau y rhai a glywai&s;t, [drwy] y rhai y cablodd gwei&s;ion bre|nin A&s;&s;yria fi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Wele fi yn rhoddi yn ei erbyn ef wynt, fel y clywo dwrwf, ac y dychwelo iw wlad: gwnaf hefyd iddo &s;yrthio ar gleddyf yn ei wlad ei hun.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y dychwelodd Rab&s;aceh, ac a gafodd frenin A&s;&s;yria yn rhyfela yn erbyn Libna: ca|nys efe a glyw&s;e ddarfod iddo fyned o La|chis.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a glywodd [&s;on] am Thirhaca fre|nin Ethiopia gan ddywedyd: efe a aeth allan i ryfel &acirc; thi, pan glywodd [hynny,] yna 'r anfo|nodd gennadau at Hezecia gan ddywedyd:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fel hyn y dywedwch wrth Hezecia bre|nin Iuda, gan ddywedyd: na thwylled dy Dduw di yr hwn yr wyt yn ymddyried ynddo gan ddywedyd: ni roddir Ieru&s;alem yn llaw brenin A&s;&s;yria.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Wele ti a glywai&s;t yr hyn a wnaeth brenhinoedd A&s;&s;yria i'r holl wledydd gan eu di|frodi hwynt: ac a waredir di&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A waredodd duwiau y cenhedloedd hwynt y rhai a ddarfu i'm tadau eu dini&s;trio, &s;ef Go&s;an, a Haran, a Re&s;eph, a meibion Eden y rhai [oeddynt] o fewn Thala&s;&s;ar.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Mae brenin Hemath&lpunctel; brenin Arphad&lpunctel; a brenin dinas Sepharfaim, Hena, ac Ifah&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A chymmerth Hezecia y llythyrau o law y cennadau, ac ai darllenodd: yna 'r aeth i fynu i d&ycirc; 'r Arglwydd, a Hezecia ai lleodd hwynt ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna Hezecia a weddiodd at yr Arglwydd gan ddywedyd:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Arglwydd y lluoedd, Duw I&s;rael yr hwn wyt yn ei&s;tedd [rhwng] y Cerubiaid, ti yn vnic ydwyt Dduw ar holl deyrna&s;oedd y dda|iar: ti a wnaetho&s;t y nefoedd ar ddaiar.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gogwydda Arglwydd dy glu&s;t, a gwrando, agor dy lygaid Arglwydd, ac edrych: gwrando hefyd holl eiriau, Senacherib, yr hwn a anfonodd i gythruddo y Duw byw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gwir [yw] &ocirc; Arglwydd i frenhinoedd A&s;&s;yria ddifa 'r holl wledydd ai tir,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A rhoddi eu duwiau hwynt yn t&acirc;n: ca|nys nid [oeddynt] hwy dduwiau, onid gwaith dwylo d&ycirc;n [o] goed, a maen, am hynny y dini|&s;tria&s;ant hwynt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac yr awr hon &ocirc; Arglwydd ein Duw ni achub ni oi law ef: fel y gwypo holl deyrna|&s;oedd y ddaiar, mai ti yn vnic [yw] 'r Ar|glwydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna E&s;ay mab Amos a anfonodd at He|zecia gan ddywedyd: fel hyn y dywedodd Ar|glwydd Dduw I&s;rael, o herwydd it weddio at|tafi yn erbyn Senacherib brenin A&s;&s;yria,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Dymma 'r gair yr hwn a lefarodd yr Arglwydd yn ei erbyn ef: y forwyn merch Si|on a'th ddirmygodd, [ac] a'th watwarodd, merch Ieru&s;alem a e&s;cydwodd ben ar dy &ocirc;l.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Pwy a gythruddai&s;t, ac a geblai&s;t&lpunctel; [&ocirc; Senacherib&lpunctel; ac yn erbyn pwy y dyrchefai&s;t [dy] l&ecirc;f&lpunctel; ac y cyfodai&s;t yn vchel dy lygaid&lpunctel; yn erbyn Sanct I&s;rael.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Trwy law dy wei&s;ion y celbia&s;t yr Ar|glwydd, ac y dywedai&s;t: yn amlder fyng-her|bydau y daethum i fynu i vchelder y mynyddo|edd, [i] y&s;tly&s;au Libanus: torraf vchelder ei cedr-wydd, ai ddewi&s;edicaf ffynnid-wydd, &acirc;f hefyd iw gwrr vchaf [ac i] goed ei ddol-dir.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Myfi a gloddiais, ac a yfais ddwfr: &acirc; gwadnau fy nhraed hefyd y &s;ychais yr holl afo|nydd gwarchaedic.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Oni chlywai&s;t wneuthur o honof hyn er y&s;talm, ai lunio er y dyddiau gynt? yn awr y dygym hynny i ben, pan yd wyt ti yn de&s;truwie dina&s;oedd caeroc yn garneddau dini&s;triol.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am hynny eu trigolion yn gwttog-law a ddychrynnwyd, ac a gywilyddiwyd: oeddynt [megis] gwellt y maes, fel eginin bre&s;ech, [neu] la&s;-wellt ar nennau [tai,] neu olo&s;ciad &ycirc;d cynn cor&s;i.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Dy ei&s;teddiad hefyd, a'th fynediad, a'th ddyfodiad a adnab&ucirc;m: a'th gynddeiriogrwydd i'm herbyn.</P>
<PB N="273" REF="290">
<P N="29"><HI>29</HI> Am it ymgynddeiriogi i'm herbyn, ac i'th ddadwrdd ddyfod i fynu i'm clu&s;tiau: am hynny y rhoddaf fy m&acirc;ch yn dy ffroen di, a'm ffrwyn yn dy weflau, ac a'th ddychwelaf di ar hyd yr vn-ffordd ac y daetho&s;t.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A hyn [fydd] yn arwydd i ti [Hezecia,] y flwyddyn [hon] y bwyttei a dyfo o honaw ei hun, ac yn yr ail flwyddyn yr attwf, ac yn y dry|dedd flwyddyn, hauwch, a medwch, plennwch winllannoedd hefyd, a bwytewch eu ffrwyth hwynt.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A'r gweddill o d&ycirc; Iuda [yr hwn] a ade|wir a wreiddia eilwaith i wared, ac a dd&wcirc;g ffrw|yth i fynu.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Canys gweddill aiff allan o Ieru&s;alem, a rhai diangol o fynydd Sion: z&ecirc;l Arglwydd y lluoedd a wnaiff hyn.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Am hynny fel hyn y dywedodd yr Ar|glwydd am frenin A&s;&s;yria, ni ddaw efe i'r ddi|nas hon, ac nid ergydia efe &s;aeth yno: hefyd nid achub ei blaen &acirc; tharian, ac ni fwrw glawdd iw herbyn.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ar h&ycirc;d yr vn ffordd ac y daeth y dychwel, ac ni ddaw i mewn i'r ddinas hon medd yr Ar|glwydd.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A mi a ddeffynnaf y ddinas hon, gan ei chadw hi er fy mwyn i, ac er mwyn Dafydd fyng-w&acirc;s.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yna 'r aeth Angel yr Arglwydd, ac a da|rawodd yng-wer&s;&s;yll yr A&s;&s;yriaid gant a phed|war-vgain, a phum mil: a'r [gweddill] a gy|foda&s;ant yn foreu, ac wele hywnt oll yn gelane|ddau meirw.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Felly Senacherib brenin A&s;&s;yria a gy|chwynnodd, aeth hefyd, a dychwelodd, ac a dri|godd yn Ninife.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Pan ydoedd efe yn addoli yn nh&ycirc; Ne&s;roch ei dduw ef, yna Adramalech, a Sarazer ei fei|bion ai taraw&s;ant ef &acirc; chleddyf, a hwynt a ddi|anga&s; mt i wlad Armenia: ac A&s;arhadon ei f&acirc;b a deyrna&s;odd yn ei le ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="38" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Hezecia yn clafychu. 5 Yr Arglwydd yn ei iachau ef, ac yn e&s;tyn ei oes ef bymtheng-mhlynedd. 10 He|zecia yn ddiolchgar am hynny.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y dyddiau hynny y clafychodd Hezecia i farw:<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 20.1.</NOTE> Ac E&s;ay mab Amos y prophwyd a ddaeth atto ef, ac a ddywedodd wrtho, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd: trefna dy d&ycirc;, canys marw fyddi di, ac ni byddi byw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna Hezecia a droes ei wyneb at y pared, ac a weddiodd at yr Arglwydd:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dywedodd, attolwg Arglwydd cofia yr awr hon i mi rodio ger dy fron di mewn gwirio|nedd, ac mewn calon berffaith, a gwneuthur yr hyn [oedd] dda yn dy olwg: a Hezecia a wy|lodd ag wylofain mawr.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y bu gair yr Arglwydd wrth E&s;ay gan ddywedyd:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Dos, a dywet wrth Hezecia, fel hyn y dy|wed Arglwydd Dduw Dafydd dy dad: cly|wais dy weddi di, gwelais dy ddagrau, wele fi yn chwanegu at dy ddyddiau di bymtheng|mhlynedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac o law brenin A&s;&s;yria i'th waredaf di, a'r ddinas: canys mi a ddeffynnaf y ddinas hon.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A [bydded] hyn i ti yn arwydd oddi wrth yr Arglwydd, y gwna 'r Arglwydd y gair hwn, yr hwn a lefarodd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Wele fi yn dychwelyd cy&s;cod y graddau (yr hwn a dde&s;cynnodd yn neial Ahaz gyd a'r haul) dd&ecirc;c o raddau yn ei &ocirc;l: felly 'r haul a dda|tr&ocirc;dd dd&ecirc;c o raddau ar h&ycirc;d y graddau y rhai y de&s;cynna&s;e [ar hyd-ddynt.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Scrifen Hezecia brenin Iuda pan glafy|cha&s;e, a byw o honaw ef oi glefyd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Myfi a ddywedais, yn nhorriad fy nyddi|au yr &acirc;f i byrth y bedd: difeddwyd fi o weddill fy mlynyddoedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dywedais, ni chaf weled yr Arglwydd Ior yn nhir y bywion, ni chanfyddaf dd&ycirc;n mwy|ach ym my&s;c trigolion y byd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fy mhre&s;&s;wylfod a aeth, ar a fudodd oddi wrthif fel llue&s;t bugail: torrais ymmaith fy ho|edl megis y gwehydd, ga~ gulni efe a'm dryllia: o ddydd hyd nos ti 'am gorphenni.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Bwriedais hyd y boreu, megis llew y drylliodd efe fy holl e&s;cyrn: o ddydd hyd nes y gwnei ddiben arnaf.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Megis garan [neu] wennol, felly dry|dar a wneuthum, griddfenais megis colomen: fy llygaid a dderchafa&s;yd i'r vcheldr, &ocirc; Arglw|ydd [fy milinder] a'm gorthrymmodd, e&s;mwy|th&acirc; arnaf.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Beth a draethaf, canys dywedodd wrthif ac efe ai gwnaiff: mi a gyrwydraf fy holl flyn|yddoedd mewn chwerwedd fy enaid.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Arglwydd iddynt hwy a fyddant byw, ac i bawb drwyddynt hwythau [yr y&s;py&s;&s;ir] bywyd fy y&s;pryd i, am hynny 'r iachei fi, ac y bywhei fi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Wele yn lle heddwch i mi chwerwder chwerw: rhyngodd it fodd hefyd [waredu] fy e|naid o bwell llygredigaeth: canys ti a deflai&s;t fy holl bechodau tu &ocirc;l i'th gefn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys y bedd ni'th fawl di, angeu [ni'th] glodfora: y rhai &s;y yn dde&s;cyn i'r pwll ni o|beithiant yn dy wirionedd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y byw, y byw efe a'th fawl di fel fyfi he|ddyw: y t&acirc;d a hy&s;py&s;&s;a iw feibion dy wirionedd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr Arglwydd [&s;ydd] i'm cadw i: am hynny y canwn fyng-haniadau holl ddyddiau ein henioes yn nh&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac E&s;ay a ddywedodd, cymmerant &s;wp o ffigus, a rhwymant ar y cornwyd, ac efe a fydd byw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y dywedodd Hezecia, pa arwydd [a gei&s;iaf&lpunctel;] canys &acirc;f i fynu i d&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="39" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>E&s;ay yn ceryddu Hezecia am iddo ef ddangos ei dry&s;|&s;or, ai gyfoeth i'r cennadon a ddaethent o Babllon.</P>
</ARGUMENT>
<PB REF="291">
<P N="1">YN<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 20.12.</NOTE> yr am&s;er hwnnw Merodac Baladan, mab Baladan brenin Babilon a anfonodd lythyrau, ac anrheg at Hezecia: canys efe a glyw&s;e ei fod ef yn glaf, ai fyned yn iach.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac Hezecia a lawenychodd oi herwydd hwynt, a dango&s;odd iddynt d&ycirc; ei dry&s;&s;orau, yr a|rian, a'r aur, a'r lly&s;&s;ieuau, a'r olew goref, a holl d&ycirc; er arfau ef, a'r hyn oll a gafwyd yn ei dry&s;&s;o|rau ef: nid oedd dim yn nh&ycirc; Hezecia, nac yn ei holl gyfoeth ef, a'r na's dango&s;odd efe iddynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y daeth E&s;ay y prophwyd at y brenin Hezecia, ac a ddywedodd wrtho, beth a ddywe|dodd y gw&ycirc;r hynny, ac o ba le y daethant attat&lpunctel; a dywedodd Hezecia, o wl&acirc;d bell y daethant at|tafi [&s;ef] o Babilon.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yntef a ddywedodd, beth a wel&s;ant yn dy d&ycirc; di&lpunctel; a dywedodd Hezecia, yr hyn oll [oedd] yn fy nh&hcirc; i a wel&s;ant, nid oes dim yn fy nhry&s;&s;orau a'r na's dango&s;ais iddynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna E&s;ay a ddywedodd wrth Hezecia, gwrando air Arglwydd y lluoedd:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Wele y dyddiau 'n dyfod pan ddygir i Babilon yr hyn oll [&s;ydd] yn dy d&ycirc; di, a'r hyn a gynhilodd dy dadau di hyd y dydd hwn: ni ade|wir dim medd yr Arglwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Cymmerant hefyd o'th feibion di, y rhai a ddaethant o honot [&s;ef] y rhai a genhedlai&s;t, fel y byddant &s;tafellyddion yn llys brenin Babi|lon.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y dywedodd Hezecia wrth E&s;ay, da [yw] gair yr Arglwydd yr hwn a leferai&s;t: dy|wedodd hefyd, os bydd heddwch a gwirionedd yn fy nyddiau i [da yw.]</P>
</DIV3>
<DIV3 N="40" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XL.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Efangylaidd gy&s;&s;ur i'r eglwys. 3 Galwedigaeth Ioan fedyddiwr. 12 Gallu Duw i gyflawni y cy&s;&s;ur vchod. 18 Ofered yw pob delw. 22 Duw 'n vnic &s;ydd Oll|alluog.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CY&s;&s;urwch, cy&s;&s;urwch fy mhobl, medd eich Duw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dywedwch wrth fodd Ieru&s;alem, llefwch wrthi hi, gyflawni ei milwriaeth: canys ma|ddeuwyd ei hanwiredd, o herwydd derbynni|odd o law 'r Arglwydd yn ddau ddyblyg am ei holl bechodau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys ll&ecirc;f &s;ydd yn llefain yn yr anialwch, paratoiwch ffordd yr Arglwydd, inionwch lw|ybr ein Duw ni yn y diffaethwch.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pob pant a gyfodir, a phob mynydd a brynn a o&s;tyngir, y g&wcirc;yr a fydd yn iniawn, a'r anwa&s;tad yn wa&s;tadedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A gogoniant yr Arglwydd a ymeglura fel y cyd-welo pob cnawd mai genau 'r Arg|lwydd a lefarodd [hyn.]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Llef a ddywedodd [wrth y prophwyd,] gwaedda di, yntef a ddywedodd, beth a wae|ddaf, [bod] pob cnawd yn wellt, ai holl odidaw|grwydd fel blodeun y maes.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gwywodd y gwelltyn, [a] &s;yrthiodd y blodeun, canys Y&s;pryd yr Arglwydd a chwy|thodd arno, gwellt yn ddiau [yw] 'r bobl.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gwywodd y gwelltyn, &s;yrthiodd y blo|deun, a gair ein Duw ni a &s;aif byth.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Dring rhagot yr efangyles Sion i fy|nydd vchel, derchafa dithe dy lef trwy nerth &ocirc; efangyles Ieru&s;alem: derchafa nac ofna, dywet wrth ddina&s;oedd Iuda, wele eich Duw chwi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Wele 'r Arglwydd Dduw a ddaw 'n er|byn y cadarn, ai fraich a lywodraetha arno ef, wele ei obrwy gyd ag ef, ai waith oi flaen.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fel bugail y portae efe ei braidd, &acirc; i fraich y ca&s;cl ei wyn, ac [ai] d&wcirc;g yn ei fonwes, ac a go|ledda y mamogiaid.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pwy a fe&s;&s;urodd y dyfroedd yn ei ddwrn&lpunctel; ac a fe&s;&s;urodd y nefoedd &acirc;i rychwant, ac a gym|hwy&s;odd bridd y ddaiar mewn me&s;&s;ur, ac a bw|y&s;odd y mynyddoedd mewn pwys, a'r brynnau mewn cloriannau&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pwy a gyfarwyddodd Y&s;pryd yr Arglw|ydd&lpunctel; ac yn &wcirc;r oi gyngor ai hyfforddiodd ef&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A phwy 'r ymgynghorodd efe, ie [pwy] ai hyfforddiodd ac ai dy&s;codd mewn llwybr barn? ac a ddy&s;codd iddo &wcirc;ybodaeth, ac a gy|farwyddodd iddo ffordd deallgarwch&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Wele 'r cenhedloedd a gyfrifwyd fel def|nyn o gelwrn, ac fel brychewyn oddi wrth glo|riannau: wele fel brychewyn y bwrw efe ym|aith yr yny&s;oedd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac nid digon Libanus yn d&acirc;n, nid digon ei fwy&s;t-filod ychwaith yn boeth offrwm.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yr holl genhedloedd [ydynt] megis di|ddim ger ei fro~ ef, yn llai na dim, ac [na] gwa|gedd y cyfrifwyd hwynt ganddo.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> I bwy gan hynny y cyffelybwch Dduw&lpunctel; a pha ddelw a o&s;odwch chwi i fynu iddo ef&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y &s;aer a lunia gerf-ddelw, a'r aurych ai goreura, ac a dawdd gadwyni o arian.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr hwn &s;ydd arno ei&s;ieu offrwm a dde|wis bren heb pydru, cais ef atto &s;aer cywraint i baratoi cerf-ddelw yr hon ni &s;yfl.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> oni &wcirc;yddoch, oni chlywch, oni fyneg|wyd i chwi o'r dechreuad, oni ddeallwch &s;eiliad y ddaiar&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> [Myfi ydwyf] yr hwn a ei&s;tedd ar am|gylchoedd y ddaiar, (pan [yw] ei thrigolion fel locu&s;tiaid) yr hwn a e&s;tyn y nefoedd fel cortyn, ac ai lleda fel pabell i drigo [ynddi,]</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yr hwn a rydd lywodraeth-w&ycirc;r yn ddi|ddim, fel gwagedd y gwnaeth efe farnw&ycirc;r a tir.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac ni phlannwyd hwynt, ni's hauwyd ychwaith, ei foncyff hefyd ni wreiddiodd yn y ddaiar, eithr efe a chwythodd arnynt, ac hwynt a wywa&s;ant, a chorwynt ai dwg hwynt ymmaith fel vs.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> I bwy gan hynny i'm cyffelybwch, ac i'm cy&s;tedlir medd y Sanct&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Derchefwch eich llygaid yn vchel, ac e|drychwch pwy a greawdd y rhai hyn, yr hwn a ddwg eu llu hwynt allan mewn rhifedi, efe ai geilw hwynt oll wrth eu henwau: drwy amlder [ei] rymm [ef,] ai gadarn allu ni phallh&acirc; dim.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Pa ham y dywedi Iacob, ac y lleferi I&s;|rael&lpunctel;
<PB N="273" REF="291">cuddiwyd fy ffordd oddi wrth yr Arglw|ydd a'm barn aiff heibio i'm Duw.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Oni wyddo&s;t, oni chlywai&s;t na ddeffygia, ac na flina Duw tragywyddoldeb? yr Arglw|ydd a greawdd gyrrau 'r ddaiar, ni ellir chwilio allan ei &s;ynnwyr ef.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yr hwn a rydd nerth i'r deffygiol, ac a amlh&acirc; gryfder i'r dirym.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Canys llangciau a ddeffygiant, ac a fli|nant, a gw&ycirc;r ieuaingc gan &s;yrthio a &s;yrthiant.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Eithr y rhai a obeithiant yn yr Arglw|ydd a wellh&acirc;nt o nerth, ehedant fel eryrod, rhe|dant ac ni flinant, rhodiant ac ni ddeffygiant.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="41" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Daioni Duw iw bobl.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNy&s;oedd deuwch yn ddi&s;taw attaf, adne|wydded y cenhedloedd nerth, deuant yn n&ecirc;s, yna llefarant, cydne&s;&s;awn i farn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pwy a gyfododd y cyfiawn o'r dwyrain, [ac] ai galwodd ef iw ganlyn&lpunctel; [pwy] a rodo|odd y cenhedloedd oi flaen ef, ac a ddaro&s;tyng|odd frenhinoedd&lpunctel; efe ai rhoddodd [hwynt] fel ll&wcirc;ch iw gleddyf ef, [ac] fel &s;ofl gwa&s;caredic iw f&wcirc;a ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y mae efe yn eu herlid hwynt, [ac] yn my|ned yn heddychol, [ar hyd] llwybr ni cherddodd efe ai draed [mo honaw o'r blaen.]</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pwy a weithredodd, ac a wnaeth [hyn&lpunctel;] yr hwn a alwodd y cenhedlaethau o'r dechre|uad, myfi 'r Arglwydd [ydwyf] gyntaf, myfi hefyd fydd gyd a'r diweddaf.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr yny&s;oedd a wel&s;ant, ac a ofna&s;ant, ei|thafoedd y ddaiar a ddychrynna&s;ant, ne&s;&s;aua&s;ant a daethant.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> P&ocirc;b vn a gynnorthwyodd ei gyfaill, ac a ddywedodd wrth ei frawdd, ymgryfh&acirc;.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ie y &s;aer a gy&s;&s;urodd yr eurych, [a'r] morthwyl-wr, yr hwn oedd yn curo yr einion, gan ddywedyd: ci ia&s;&s;io &s;ydd dda, a hwynt ai cadarnhant &acirc; hoelion fel nad y&s;cogir.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr t&icirc; I&s;rael fyng-w&acirc;s, ti Iacob yr hwn a etholes, h&acirc;d Abraham fy annwylyd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr hwn a ymeflais ynot o eithafoedd y ddaiar, ac i'th elwais oddi wrth ei hetholedigion, ac y dywedais wrthit, fyng-w&acirc;s [wyt]ti, dewi|&s;ais di, ac ni'th wrthodaf.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Nac ofna, canys yr [ydwyfi] gyd &acirc; thi, na lwfrha, canys myfi [ydwyf] dy Dduw: ca|darnheais di, cynnorthwyais di hefyd, a chynhe|liais di &acirc; deheulaw fyng-hyfiawnder.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Wele cywilyddir, a gwradwyddir y rhai oll a lidiant wrthit, dy wrthwyneb-w&ycirc;r a fy|ddant ddiddim, ac a ddifethir.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ti ai cei&s;i, ac ni's cei hwynt, [&s;ef] y dyn|nion a ymgynhennant &acirc; thi: y gw&ycirc;r a ryfelant &acirc; thi, fyddant megis diddim, a megis darfodi|gaeth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys myfi 'r Arglwydd dy Dduw wyf yn cryfhau dy ddeheulaw, yr hwn a ddywed wrthit, nac ofna, myfi a'th gynnorthwyais.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Nac ofna di pryf Iacob, pobl I&s;rael: myfi a'th gynnorthwyaf medd yr Arglwydd, &s;ef Sanct I&s;rael dy waredydd,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Wele go&s;odaf di yn fenn ddyrnu newydd ddanheddoe, y mynyddoedd a ddyrni, ac a f&ecirc;li, go&s;odi hefyd y brynnau fel mwlwg.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Nithi hwynt, a'r gwynt ai dwg ymma|ith, y corwynt hefyd ai gwa&s;car hwynt, a thi a lawenychi yn yr Arglwydd, yn Sanet I&s;rael y gorfoleddi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y trueniaid a'r tlodion y rhai a gei&s;iant ddwfr, ac ni's [c&acirc;nt:pan] ballo eu tafod o &s;yched, myfi 'r Arglwydd ai gwrandawaf hwynt, [my|fi] Duw I&s;rael ni's gadawaf hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Agoraf afonydd yn y brynnau, a ffyn|honnau yng-hanol y dyffrynnoedd: go&s;odaf y diffaethwch yn llynn dwfr, a'r cra&s;-dir yn ffrydau dyfroedd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Go&s;odaf yn yr anialwch cedr-w&ycirc;dd, box, myrh, ac oliwydd, go&s;odaf yn y diffaethwch ffynnidwydd, ffawydd, ac y&s;pyddaid yng-hyd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Fel y gwelant ac y gwybyddant, yr y&s;ty|riant hefyd, ac y deallant ar vnwaith mai llaw 'r Arglwydd a wnaeth hyn, a Sanct I&s;rael ai creawdd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Deuwch yn n&ecirc;s a'ch cwyn medd yr Ar|glwydd, dugwch eich [rhe&s;ymmau] cadarnaf medd Brenin Iacob.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ne&s;&s;aed [eich eulynnod,] a mynegant i ni y pethau a ddigwyddant, mynegwch beth yw y pethau cyntaf, tel yr y&s;tyriom, ac y gwypom eu diwedd hwynt: neu traethwch i ni y pethau a ddeuant.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Mynegwch y pethau a ddeuant yn &ocirc;l [hyn?] fel y gwypom mai duwiau [ydych] chwi, gwnewch hefyd l&ecirc;&s;&s;&acirc;d neu niwed: fel y mynegom ac y gwelom yng-hyd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Wele peth heb ddim ydych chwi, a'ch gwneuthuriad &s;ydd ddiddim: ffiaidd [ywr g&wcirc;r] a'ch dewi&s;odd chwi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Cyfodais[vn] o'r gogledd, ac efe a ddaw o gyfodiad haul, efe a eilw ar fy enw, pan ddelo [efe a &s;athra] dywy&s;ogion fel clai, ac fel y &s;athr crochenudd bridd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Pwy a fynegodd o'r dechreuad, fel y gwybyddem, ac ym mlaen llaw fel y dy wedem, cyfiawn [yw&lpunctel;] eithr nid oes mynegudd, nid oes traethudd ychwaith, ac nid oes a wrandawo eich ymadroddion.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Pennaeth a ddywed i Sion, wele, wele hwynt, rhoddaf hefyd efangyl-wr i Ieru&s;alem.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ond pan edrychais nid oedd neb, ie o honynt nid [oedd] gynghor-wr, pan ofynnais i iddynt, nid atteba&s;ant air.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Wele hwynt oll yn anwiredd, ai gwei|thredoedd yn ddiddim, gwynt a gwagedd yw eu tawdd-ddelwau.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="42" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Swydd Cri&s;t. 10 Dyl&ecirc;d y ffyddloniaid, 18 Cerydd y rhai diog aniolchgar.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">VVEle fyng-w&acirc;s arno ef y pwy&s;&s;af, bod|lon yw fy enaid i'm dewi&s;edic, rhodd|af
<PB REF="292">fy Y&s;pryd arno: efe a draetha farn i'r cenhed|loedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ni waedda, ac ni ymdderchafa, ni phar glywed ei lef oddi allan.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ni dryllia gor&s;en wedi ei hy&s;&s;igo, ac ni ddiffudd efe l&icirc;n yn mygu: mewn gwirionedd y traetha efe farn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ni thri&s;t&acirc; efe, ac ni phrydera hyd oni o&s;odo farn yn y tir, yr yny&s;oedd hefyd a ddi&s;gwiliant am ei gyfraith ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw cre|awdudd y nefoedd ai he&s;tynnudd, lledudd y ddai|ar ai chnwd, rhoddudd enaid i'r bobl arni, ac y&s;pryd i'r rhai a rodiant ynddi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Myfi'r Arglwydd a'th elwais mewn cy|fiawnder, ac ymafelaf yn dy law, cadwaf di he|fyd, a rhoddaf di yn gyfammod pobl, [ac] yn ol|euni cenhedloedd:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> I agoryd llygaid y deillion, i ddwyn all|an y carcharor o'r carchar a'r rhai a ei&s;teddant [mewn] tywyllwch o'r carchar-d&ycirc;.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Myfi [ydwyf] yr Arglwydd, dymma fy enw, a'm gogoniant ni roddaf i arall: na'm mawl i ddelw gerfiedic.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Wele y pethau cyntaf a ddaethant, a my|negu 'r ydwyfi bethau newydd, traethaf [hw|ynt] i chwi cyn eu blaen-darddu.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Cenwch i'r Arglwydd g&acirc;n newydd [mynegwch] ei fawl ef o eithaf y t&icirc;r: y rhai a dde&s;cynnant i'r m&ocirc;r, ac &s;ydd ynddo, yr yny&s;oedd ai trigolion.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y diffaethwch ai ddina&s;oedd a ddercha|fant [lef, a'r] mae&s;-drefi y rhai a bre&s;&s;wylia Cedar: pre&s;&s;wyl-w&ycirc;r y graig a ganant, o ben y mynyddoedd y llefant.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Go&s;odant ogoniant i'r Arglwydd, ai fawl a fynegant yn yr yny&s;oedd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yr Arglwydd a ddaw allan fel cawr, ac fel rhyfel-wr yr ymwrola: efe a rua, ac a waedda, [ac] a fydd trech nai elynnion.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Tewais er y&s;talm, di&s;tewais, ymatteli|ais, llefaf fel gwraig yn e&s;cor, difwynaf, a dife|thaf ar vn-waith.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Mi a o&s;odaf y mynyddoedd a'r brynnau yn ddiffaethwch, ai holl wellt a wywaf, a go&s;o|daf hefyd yr afonydd yn yny&s;oedd, a'r llynno|edd a &s;ychaf.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Arweiniaf y deilliaid ar hyd ffordd nid adwaenant, a gwnaf iddynt gerdded ar hyd llwybrau ni wppont, go&s;odaf dywyllwch yn oleuni oi blaen hwynt, a'r pethau ceimion yn iniawn: dymma y pethau a wnaf iddynt, ac ni's gadawaf hwynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Troed yn eu h&ocirc;l [a] llwyr wradwydd|wyd y rhai a ymddyriedant mewn delw gerfie|dic, y rhai a ddywedant wrthddelw dawdd, chwi [ydych] ein duwiau ni.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O fyddariaid gwrandewch, a'r deillion edrychwch i weled.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pwy [&s;ydd] ddall onid fyng-w&acirc;s i&lpunctel; ac morr fyddar a'm cennad yr [hwn] a anfonaf, pwy morr ddall a'r llwyddiannus&lpunctel; &icirc;e morr ddall a gw&acirc;s yr Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> [Er] gweled llawer, etto nid y&s;tyri, [er] agoryd ei glu&s;tiau etto ni wrendu.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yr Arglwydd &s;ydd yn fodlon er mwyn ei gyfiawnder i fawrhau, ac i anrhydeddu y gy|fraith.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Etto 'r bobl hyn a y&s;peiliwyd, ac a anrhe|ithiwyd, gan eu maglu hwynt oll mewn tyllau, mewn carchar-dai hefyd y cuddiwyd hwynt, oeddynt yn y&s;pail, ac heb waredudd, yn anrha|ith, ac heb a ddywede gollwng adref [hwynt.]</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Pwy o honoch a wrendu hyn, a y&s;tyr, ac a glyw rhac-llaw&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pwy a roddes Iacob yn anrhaith, ac I&s;|rael i y&s;peil-w&ycirc;r&lpunctel; onid yr Arglwydd yr hwn y pecha&s;om iw erbyn, ac ni fynnent rodio yn ei ffyrdd, ac ni wrandawent ar ei gyfraith?</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Am hynny y tywalltodd efe arno lidiaw|grwydd ei ddigter, a chryfder rhyfel ai ffag|lodd efe oddi amgylch, ond ni chydnabu efe, llo&s;codd ef hefyd ond nid y&s;tyrriodd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="43" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Daioni Duw yn cadw ei eglwys. 14 yn daro&s;twng ei ge|lynnion hi. 25 Ac yn maddeu ei phechodau er ei fwyn ei hun.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yr awr hon fel hyn y dywed yr Arglw|ydd, dy greawdur di Iacob, a'th Iuni-wr di I&s;rael: nac ofna canys gwaredais di: gel|wais [di] erbyn dy enw, eiddo fi [ydwyt ti.]</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pan elech trwy 'r dwfr myfi a [fyddaf] gyd &acirc; thi, a thrwy 'r afonydd [fel] na'th fodd|ant, pan rodiech drwy 'r t&acirc;n ni'th lo&s;cir, ac ni en|nyn y fflam arnat.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys myfi 'r Arglwydd dy Dduw, Sanct i&s;rael dy waredudd a roddais yr Aipht yn iawn tro&s;ot, Ethiopia, a Saba am danat.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Er pan aetho&s;t yn gu yn fyng-olwg i'th ogoneddwyd, canys mi a'th hoffais, am hynny y rhoddaf [ddynnion] am danat ti, a phobloedd er dy fwyn di.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Nac ofna, canys yr ydwyfi gyd &acirc; thi, o'r dwyrain y dygaf dy h&acirc;d, ac o'r gorllewyn i'th ga&s;claf.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Dywedaf wrth y gogledd, dod, ac wrth y dehau nac attal: d&wcirc;g fy meibion o bell, a'm merched o eithaf y t&icirc;r:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> [Sef] pob vn a elwir ar fy enw, canys i'm gogoniant y creais ef, y lluniais ef, ac y gw|neuuthum ef hefyd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Dug allan y bobl ddall a llygaid iddynt, byddariaid a chlu&s;tiau iddynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ca&s;cler yr holl genhedloedd yng-hyd, cyn|huller y bobloedd, pwy o honynt a fynega hyn&lpunctel; ac a draetha i ni y pethau cyntaf&lpunctel; rhoddant eu ty&s;tion fel y cyfiawnhaer hwynt, neu gwran|dawant, a dywedant, gwir [yw.]</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fy nhy&s;tion maufi [ydych] chwi medd yr Arglwydd, a'm gw&acirc;s yr hwn a ddewi&s;ais, fel y gwypoch, ac y credoch i mi, ac y ddealloch mai myfi [yw] 'r hwn nid [oedd] duw wedi ei
<PB N="274" REF="292">ffurfio oi flaen, ac ni bydd ar ei &ocirc;l.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Myfi, myfi [&s;ydd] Arglwydd: ac nid [oes] geidwad onid myfi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Myfi a fynegais, ac a achubais, ac a dre|uthais pryd nad [oedd] duw dieithr yn eich my&s;c, chwi hefyd [ydych] fy nhy&s;tion (medd yr Arglwydd) mai myfi [&s;ydd] Dduw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ie cyn [bod] dydd yr ydwyfi, ac nid [oes] a waredo o'm llaw, gwnaf, a phwy a luddia hynny&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd eich gwaredudd chwi Sanct I&s;rael, er eich mwyn chwi 'r anfonais i Babilon, ac y tynnais i lawr yr holl ffoaduriaid, a'r Caldeaid, ai gorfoledd mewn llongau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Myfi 'r Arglwydd [ydwyf] eich Sanct chwi, creawdudd I&s;rael, eich Brenin chwi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, yr Arglwydd, yr hwn a rydd ffordd yn y m&ocirc;r, a llwybr yn y dyfroedd cryfion.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yr hwn a ddwg allan y cerbyd a'r march, y llu a'r cryfder: cyd-orweddant, fel na cho|dant, darfuant, fel ll&icirc;n y diffodd&acirc;&s;ant.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Na chofiwch y pethau cyntaf, nac y&s;tyri|wch y pethau gynt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Wele fi yn gwneuthur peth newydd, yr awr hon y dechreu, oni chewch ei &wcirc;ybod&lpunctel; go|&s;odaf ffordd yn yr anialwch, ac afonydd yn y diffaethwch.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Bwy&s;t-fil y maes, y dreigiau, a chywion y E&s;trys a'm gogoneddant, am roddi o honof ddwfr yn yr anialwch, [ac] afonydd yn y diffa|ethwch i roddi diod i'm pobl ddewi&s;edic.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y bobl hyn a luniais i'm fy hun, fy mo|liant a fyn&ecirc;gant.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ni elwai&s;t arnaf Iacob, eithr blinai&s;t ar|naf I&s;rael.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ni ddugai&s;t i'm filin dy offrymmau po|eth, ac ni'm anrhydeddai&s;t a'th ebyrth: ni chei&s;i|ais gennit fyng-wa&s;anaethu &acirc; bwyd offrwm, ac ni'th flinais ag arogl-darth.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ni phrynai&s;t i'm Galamus ag arian, ac ni'm trochai&s;t &acirc; bra&s;ter dy ebyrth, eithr ti a'm llwythai&s;t a'th bechodau, blinai&s;t fi a'th anwi|reddau.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Myfi, myfi [yw] 'r hwn a ddelea dy gamweddau er fy mwyn fy hun, ac ni chofiaf, dy bechodau.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Dwg ar gof i'm, cyd-ymgyfreithiwn, a|drodd di [ryw beth] fel i'th gyfiawnhaer.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Dy dad cyntaf a bechodd, a'th athrawon a wnaethant gamwedd i'm herbyn.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Am hynny yr halogais dywy&s;ogion y cy&s;&s;egr, ac y rhoddais Iacob yn ddiofryd-beth, ac I&s;rael ym wradwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="44" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn addo daioni iw eglwys. 6 Efe yn vnic yn Dduw. 9 Ofered delwau a'r rhai ai gwnelont. 22 Duw yn drugarog yn maddeu pechodau: ac yn alluog i wneu|thur a fynno.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn awr gwrando Iacob fyng-w&acirc;s, ac I&s;rael yr hwn a ddewi&s;ais.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd yr hwn a'th wnaeth, ac a'th luniodd er pan oeddit yn y groth, efe a'th gynnorthwya, nac ofna fyng-w&acirc;s Iacob nac ofna, a'r cyfiawn yr hwn a dde|wi&s;ais.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys tywalltaf ddyfroedd ar y craf-dir, a ffrydau ar y &s;ych-dir, tywalltaf fy Y&s;pryd ar dy h&acirc;d, a'm bendith ar dy hiliogaeth.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A hwynt a dyfant yng-hyd megis y gla&s;|wellt, [ac] fel helyg wrth ffrydau dyfroedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Hwn a ddywed eiddo 'r Arglwydd yd|wyfi, a'r llall ai geilw ei [hun] ar enw Iacob, ac arall a &s;crifenna ai law eiddo 'r Arglwydd [ydwyf,] ac a ymgyfenwa ar enw I&s;rael.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, Bre|nin I&s;rael ai waredudd, Arglwydd y lluoedd<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ay, 41.5. gweledi, 1.17.</NOTE> myfi [ydwyf] gyntaf, diweddaf [ydwyf] fi hefyd, ac nid [oes] Duw onid myfi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pwy hefyd fel fi a eilw, a fynega, ac a e&s;yd hyn yn drefnus o'm blaen i, [&s;ef beth a fu] er pan o&s;odais bobl y byd&lpunctel; neu mynegant iddynt yr arwyddion a'r pethau a ddeuant.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Nac ofnwch ac nac ar&s;wydwch, onid er hynny y treuthais it, ac y mynegais&lpunctel; a'm ty&s;tion [ydych] chwi, a oes Duw onid myfi&lpunctel; canys nid [oes] duw nad adwen.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Oferedd ydynt hwy oll y rhai a luniant ddelw gerfiedic, ni wna 'r hyn a ddymunant le&s;&acirc;d: eu ty&s;tion ydynt hwy eu hun na welant, ac na &wcirc;yddant [ddim] fel y cywilyddier hw|ynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pwy a lunie dduw, neu a fwrie ddelw gerfiedic heb wneuthur lles&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Wele eu holl gyfeillion a gywilyddir, y &s;eiri hefyd o ddynnion [y maent] hwy: hwynt oll a ge&s;clir, a &s;afant, a ofnant, [ac] a gyd-gy|wilyddiant.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y gof [a gymmer] fwyall, ac a weithia &acirc; gl&ocirc;, ac ai llunia &acirc; morthoelion, &icirc;e o nerth ei fraich y gweithia hi: newynog [fydd] hefyd, ac heb nerth, nid &ycirc;f ddwfr hyd oni ddeffygio.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y &s;aer pren a e&s;tyn linin, ac ai llunia hi wrth linin c&ocirc;ch, efe ai gweithia hi &acirc; bwy&icirc;ll, ac ai cymhwy&s;a hi wrth gwmpas, ac ai gwna ar &ocirc;l delw dd&ycirc;n, fel prydferthwch d&ycirc;n i aros [mewn] t&ycirc;.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> [Efe] a aiff &icirc; dorri iddo cedr-w&ycirc;dd, ac efe a gymmer gelynen, neu dderwen, ac a ymegn&icirc;a ar breunau 'r coed: plannodd bin-w&ycirc;dden, a'r glaw ni maethodd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A hi a aeth [yn dda] i ddyn i gynneu t&acirc;n, ac efe a gymmer o honi, ac a ymdwyma, lly&s;c hefyd fel y pobo fara, gweithia efe dduw he|fyd, ac ai addola ef, gwnaiff ef yn ddelw gerfi|edic, ac efe a ymgrymma iddo.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Rhan o honaw a l&ycirc;&s;c efe yn t&acirc;n, wrth ran o honaw y bwyttu gig, rho&s;tia ro&s;t, fel y diwaller ef: efe a ymdwyma hefyd, ac a ddy|wed, aha ymdwymais, gwelais d&acirc;n.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r rhan arall yn dduw y gwnaeth, [ac] yn ddelw gerfiedic iddo, efe a ymgrymma iddo,
<PB REF="293">ac a ymo&s;twng, ac a &s;yrth oi flaen, ac a ddywed: gwaret fi, canys fy nuw [ydwyt] ti.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ni &wcirc;yddant, ac ni ddeallant, canys [Duw] a gaeodd eu llygaid hwynt rhag gwe|led, ai calonnau rhag deall.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ie ni feddwl [vn] yn ei galon, ie nid [oes] wybodaeth, na deall i ddywedyd, llo&s;|cais ei hanner ef yn t&acirc;n, ac ar ei farwor y pobais fara, y rho&s;tiais gig, ac y bwytteais: ac a wnaf fi yr rhan arall yn ffiaid-beth&lpunctel; a ymgrymmaf i ddarn o bren&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Pori lludw y mae, calon &s;iommedic ai twyllodd ef, fel na waredo ei enaid, ac na ddy|wedo, onid geudeb &s;ydd yn fy neheu-law&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Meddwl hyn Iacob, ac I&s;rael, canys fyng-w&acirc;s [ydwyt] ti: lluniais di, gw&acirc;s i mi [ydwyt,] nac anghofia fi I &s;rael.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Deleais dy gamweddau fel cwmwl, a'th bechodau fel mwl: dychwel attafi canys gwa|redais di.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> C&ecirc;nwch nefoedd canys yr Arglwydd a wnaeth [hyn,] gorfoleddwch gwaelodion y ddaiar: bloeddiwch ganu fynyddoedd, y coed a phob pren ynddo: canys gwaredodd yr Ar|glwydd Iacob, ac yn I&s;rael yr ymogonedda efe.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd dy waredudd, a'r hwn a'th luniodd o'r gr&ocirc;th: myfi 'r Arglwydd &s;ydd yn gwneuthur oll, yn e&s;tyn y nefoedd fy hunan, [ac] yn lledu y ddaiar o honof fy hun.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yr hwn a ddiddymma arwyddion y bryd-wyr, ac a ynfyda ddewiniaid, a dr&ycirc; y doe|thion yn eu h&ocirc;l, ac a wna eu g&wcirc;ybodaeth yn ynfyd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yr hwn a gyflawna air ei w&acirc;s, ac a gwplh&acirc; gyngor ei gennadon, yr hwn a ddy|wed wrth Ieru&s;alem, ti a bre&s;&s;wylir, ac wrth ddina&s;oedd Iuda, chwi a adailedir, a chyfodaf ei hadwyau.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yr hwn wyf yn dywedyd wrth y dyfnder, bydd &s;ych, ac mi a &s;ychaf dy afonydd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yr hwn wyf yn dywedyd wrth Cyrus fy mu|gail, am gyflawni o honaw ef fy holl ewyllys, ac am ddywedyd wrth Ieru&s;alem, ti a adailedir, ac wrth y deml, ti a &s;ylfeinir.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="45" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn gwaredu ei bobl drwy Crus, 14 Er mwyn helaethu teyrnas Gri&s;t pan ddele efe.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FEl hyn y dywedodd yr Arglwydd wrth Cy|rus ei eneiniog, yr hwn yr ymaflais i yn ei ddehau-law, gan danu cenhedloedd oi flaen ef: fel y datttodwn lwyni brenhinoedd, [a] chan agoryd d&ocirc;rau, a phyrth oi flaen ef fel na's caeid,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Mi &acirc;f oi flaen ef, ac a inionaf yr amgylch|ffyrdd, y dorau pr&ecirc;s a dorraf, a'r barrau heirn a ddrylliaf.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac a roddaf it dry&s;&s;orau cuddiedic, a chudd|feudd dirgel, fel y gwypech mai myfi 'r Ar|glwydd Duw I&s;rael [a'th] alwodd erbyn dy enw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Er mwyn Iacob fyng-w&acirc;s, ac I&s;rael fy etholedic y gelwais arnat erbyn dy enw, ac i'th gyfenwais pan ni'm hadwaenit.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Myfi [ydwyf] yr Arglwydd, ac nid neb amgen, nid [oes] Duw onid myfi: darperais di pan ni'm hadwaenit.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fel y gwyddent o godiad haul, ac o'r gor|llewyn, nad dim onid myfi, [yw 'r] ar|glwydd, ac nid neb amgen:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yn llunio goleuni, ac yn creu tywyllwch yn gwneuthur llwyddiant, ac yn creu dryg|fyd: myfi 'r Arglwydd &s;ydd yn gwneuthur hyn oll.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Defnynnwch y nefoedd oddi vchod, a di|fered yr wybrennau gyfiawnder, ymagored y ddaiar, ffrwythed hefyd iechydwriaeth, a chyfi|awnder, gwnaed [y ddaiar iddynt] gyd-tarddu, myfi 'r Arglwydd ai creias.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwae a ymry&s;ono ai luni-wr, [ymry&s;o|ned] priddell &acirc; phriddellau 'r ddaiar, a ddywed y clai wrth ei luni-wr, beth a wnei&lpunctel; neu [y] mae dy waith heb ddwylo iddo&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> gwae a ddywedo wrth d&acirc;d, beth a gen|hedli&lpunctel; neu wrth wraig, beth a e&s;cori&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwrdd Sanct I&s;rael, ai luni-wr, gofynnwch i mi ar|wyddion am fy meibion, a gorchymynnwch fi am waith fy nwylo.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Myfi a wneuthum y ddaiar, ac a greais dd&ycirc;n arni, fy nwylo mau fi a e&s;tynna&s;ant y ne|foedd, a rhoddais orchymynnion am eu holl lu|oedd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Myfi ai cyfodais ef mewn cyfiawnder, ai holl ffyrdd a gyfarwyddaf, efe a adailada fy ninas, efe a ollwng fyng-harcharorion heb werth na gobrwy, medd Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, lla|fur yr Aipht, a mar&s;iandiaeth Ethiopia, a'r Sabeaid hirion a ddeuant attat ti, eiddo ti fyddant, ar dy &ocirc;l y deuant, mewn hu&acirc;lau yr &acirc;nt, ac ymgrymmant i ti, attat y gweddi|ant [gan ddywedyd:] y not ti yn vnic [y mae] Duw, ac nid [oes] vn Duw arall.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ti yn ddiau wyt Dduw yn ymguddio, Duw I&s;rael [&s;ydd] achubudd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Cywilyddiwyd a gwradwyddwyd hw|ynt oll, &s;eiri delwau a gyd-aethant mewn gw|radwydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> I&s;rael a achubir yn yr Arglwydd [trwy] iechydwriaeth dragywyddol: ni'ch cywilyddir, ac ni'ch gwradwyddir byth bythoedd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys fel hyn y dywedodd yr Arglwydd creawdudd y nefoedd, efe [yw] y Duw a luni|odd y ddaiar, ac ai gwnaeth: efe ai &s;iccrhaodd hi, ni chreawdd hi yn wag, eithr iw phre&s;&s;wylio y lluniodd hi: myfi [yw 'r] Arglwydd, ac nid neb amgen.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ni leferais mewn dirgelwch, mewn ma~n tywyll o'r ddaiar, ni ddywedais wrth h&acirc;d Iacob [mewn] gwegi, cei&s;iwch fi: myfi [yw 'r] Arglwydd yn llefaru cyfiawnder, [ac] yn my|negu iniondeb.</P>
<PB N="275" REF="293">
<P N="20"><HI>20</HI> Ymge&s;clwch, a deuwch, cyd-ne&s;&s;ewch gweddillion y cenhedloedd, ni &wcirc;ydde y rhai a dderch&acirc;&s;ant goed eu cerf-ddelw, ac a weddi|ent dduw nid alle achub.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Myn&ecirc;gwch, a ne&s;&s;ewch cyd-ymgyng|horer hefyd, pwy a draethodd hyn er gynt&lpunctel; [ac] ai mynegodd y pryd hynny&lpunctel; onid myfi 'r Ar|glwydd&lpunctel; canys nid oes Duw arall onid myfi: yn Dduw cyfiawn, ac yn achubudd nid [oes] o|nid myfi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Croiwch attafi holl gyrrau 'r ddaiar fel i'ch achuber: canys myfi [ydwyf] Dduw, ac nid neb arall.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> I'm fy hun y tyngais, aeth gair o'm ge|nau [mewn] cyfiawnder, ac ni ddychwel, mai i mi y pl&ycirc;g a pob glin, [ac] y twng pob tafod.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yn vnic yn yr Arglwydd (medd efe) [y mae] i mi gyfiawnder, a nerth, atto ef y deuir, a chywilyddir pawb a ddigiant wrtho.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yn yr Arglwydd y cyfiawnheuir, ac yr ymogonedda holl h&acirc;d I&s;rael.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="46" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Digofaint Duw yn erbyn delwau. 3 A chyngor i'r ffyddlonniaid iw ffieiddio hwynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">SYrthiodd Bel, torrwyd i lawr Nebo: aeth eu delwau hwynt ar fwy&s;t-filod, ac ar anifei|liaid: eich clud a lwythwyd yn drwm ar y de|ffygiol.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Go&s;tyng&acirc;&s;ant, cyd-grymm&acirc;&s;ant, ni allent achub y llwyth, canys aethant mewn caethiwed eu hunain.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> T&ycirc; Iacob gwrandewch arnafi, a holl we|ddill t&ycirc; I&s;rael, y rhai a gludwyd o'r groth, ac a ar weiniwyd o'r br&ucirc;.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Hyd henaint hefyd myfi fy hun, &icirc;e myfi [a'ch] cludaf hyd oni ben-wynnoch: gwneu|thum, arweiniaf hefyd, cludaf, a gwaredaf [chwi.]</P>
<P N="5"><HI>5</HI> I bwy i'm gwnewch yn debyg, ac i'm cy|&s;tedlwch, at i'm cyffelybwch, fel i'm tebyger [iddo&lpunctel;]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> y rhai a wa&s;traffant aur o'r pwrs, ac a bwy&s;ant arian mewn clorian, a gyflogant eu|rych, ac efe ai gweithia yn dduw, go&s;tyngant, ac ymgrymmant [iddo.]</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dygant ef ar y&s;cwyddau, cludant ef a go|&s;odant fel y &s;afo yn ei l&ecirc;, ni &s;yfl oi le, os llefa [vn] ar hwnnw, nid et tyb, ac ni's gwared ef di gy&s;tudd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cofiwch hyn, ac ymwrolwch, y&s;tyriwch bechaduriaid.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Cofiwch y pethau cyntaf er ioed, canys myfi [ydwyf] Dduw, ac nid neb arall, Duw [ydwyf,] ac heb fy math:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yn mynegu y diwedd o'r dechreuad, ac er cynt yr hyn ni wnaed [etto,] yn dywedyd, fyng-hyng or a &s;aif, a'm hewyllys a wnaf.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yn galw aderyn o'r dwyrain, a'm cyng|hor-wr o wlab bell, dywedais, ac mi ai dygaf i benn, lluniais, ac mi ai gwnaf.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gwrandewch arnafi y rhai cedyrn ga|lon, y rhai pell oddi wrth gyfiawnder.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ne&s;&s;eais fyng-hyfiawnder, [fel] na phe|llhao, a'm hiechydwriaeth nid erys: rhoddaf he|fyd iechydwriaeth yn Sion, a'm gogoniant yn I&s;rael.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="47" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dini&s;tr y Babyloniaid a'r achos o hynny.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DE&s;cyn, ac ei&s;tedd yn y llwch [ti] forwyn, ferch Babilon: ei&s;tedd i lawr heb or&s;e|ddfaingc [ti] ferch y Caldeaid: canys ni'th al|want mwy yn dyner, ac yn foethus.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cymmer feini melin, a m&acirc;la di flawd, dat|cuddia dy lywethau, noetha dy &s;odlau, dinoetha dy forddwydydd, dos drwy afonydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dy frynti a ddatcuddir, dy warth hefyd a welir, dialaf, ac ni adawaf i dd&ycirc;n fyng-wrth|wynebu.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ein gwaredudd ni, ei enw [yw] Arglw|ydd y lluoedd, Sanct I&s;rael.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ei&s;tedd yn ddi&s;taw, a d&ocirc;s mewn tywyllwch [ti] ferch y Caldeaid, canys ni'th alwant mwy yn arglwyddes y teyrna&s;oedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Digiais wrth fy mhobl, halogais fy eti|feddiaeth, rhoddais hwynt yn dy law di, ni chym|merai&s;t drugaredd arnynt, rhoddai&s;t dy iau yn drom iawn ar yr henuriaid.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A dywedai&s;t, byth y byddaf arglwyddes, fely nid y&s;tyriai&s;t hyn, ac ni chofiai&s;t ei diwedd hi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond yn awr gwrando hyn y foethus yr hon a drig yn ddiofal, yr hon a ddywed yn ei cha|lon, myfi &s;ydd ac nid neb amgenach: nid ei&s;te|ddaf yn weddw, ac ni chaf &wcirc;ybod beth yw dihe|piledd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y ddau beth hym a ddeuant it yn ddi&s;ym|mwth yr vn dydd, dihepiledd, a gweddwdod, yn gwbl y deuant arnat, er amlder dy hudolion, a mawr nerth dy &s;wynyddion.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys ymoddyriedai&s;t yn dy ddrygioni, dywedai&s;t ni'm gwel [neb,] dy ddoethineb, a'th &wcirc;ybodaeth a'th hurtiant, fel y dywedi yn dy ga|lon, myfi [&s;ydd,] ac nid neb amgen.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny y daw arnat ddrygfyd yr hwn ni chei &wcirc;ybod ei ddechreuad, a &s;yrth arnat ddi|ni&s;tr ni's gelli ei ochelyd: ie daw arnat dde|&s;truw heb &wcirc;ybod it.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Saf yn awr gyd a'th &s;wynyddion, a chyd ag amlder dy hudolion yn y rhai 'r ymflinai&s;t o'th ieuengctid, i edrych a elli wneuthur ll&ecirc;s, i edrych a fyddi grymmus.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ymflinai&s;t yn amlder dy gynghorion dy hun, &s;afed yn awr a&s;tronomyddion y nefoedd y rhai a dremmiant ar y &s;&ecirc;r, y rhai a y&s;py&s;ant am y mi&s;oedd, ac achubant di oddi wrth y petheu a ddeuant arnat.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Wele hwynt hwy a fyddant fel &s;ofl, t&acirc;n ai lly&s;c hwynt, ni waredant eu henioes o feddi|ant y fflam, nid [oes] farworyn i ymdwymo, [na] th&acirc;n i ei&s;tedd ar ei gyfer.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Felly 'r aethant hwy it, gyd a'r rhai y blinai&s;t, [&s;ef] dy far&s;iand-w&ycirc;r o'th ieuengtid,
<PB REF="294">cyrwydra&s;ant bob vn ar ei gyfer heb [vn] yn dy achub di.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="48" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ffugioliaeth yr lddewon. 11 A Duw yn maddeu iddynt, ac yn eu gwared er ei fwyn ei hunan.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWrandewch hyn t&ycirc; Iacob, y rhai a elwir ar enw I&s;rael, ac a ddaethant allan o ddy|froedd Iuda, y rhai a dyngant i enw 'r Arglw|ydd, ac a goff&acirc;nt am Dduw I&s;rael, nid mewn gwirionedd, nac mewn cyfiawnder,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Er eu henwi o'r ddinas &s;anctaidd, a phwy|&s;o o honynt ar Dduw I&s;rael, enw yr hwn [yw] Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y pethau cyntaf a fynegais er y pryd hyn|ny, ac a ddaethant o'm genau, ac a draethais, a wnaethum yn ddi&s;ymmwth, ac a ddaethant i benn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O herwydd i'm &wcirc;ybod dy [fod] ti yn ga|led, a'th warr [fel] ge&ucirc;n haiarn, a'th dalcen yn br&ecirc;s.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am hynny mynegais i ti er y pryd hynny, adroddais it cyn ei ddyfod, rhac dywedyd o ho|not, fy nelw a wnaeth hynny, fyng-herfddelw, a'm tawdd ddelw a ordeiniodd hynny.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Clywai&s;t [hyn o'r blaen] wele ef oll, oni fynegwch chwitheu [ef:] adroddais it bell<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">h bethau newyddion, a phechau cuddiedic y rhai ni wyddit oddi wrthynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yn awr y creuwyd hwynt, ac nid er y pryd hynny, cyn heddyw ni chlywai&s;t &s;&ocirc;n amdanynt: rhar dywedyd o honot, wele gwyddwn hynny.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ie nis clyw&s;it ac nis gwyddit ychwaith, nid agora&s;it dy glu&s;t y pryd hynny, canys gwy|ddwn y bydd<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wyr anffyddlon: am hynny: o'r groth i'th alwyd yn gantweddol.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Er mwyn fy enw 'r oedaf fy ll&icirc;d, ac [er] fy mawl yr attaliaf oddi wrthit heb dy ddifetha.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Wele myfi a'th burais, ond nid fel arian, dewi&s;ais di mewn pair cy&s;tudd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Er fy mwyn fy hun, er fy mwyn fy hun y gwnaf [hyn] (canys onide [fy enw i] a halo|gid, diau ni roddaf fyng-ogoniant i arall.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gwrando arnafi Iacob, ac I&s;rael yr hwn a elwais: myfi fy hun [wyf] gyntaf, a mi fy hun [wyf] y diwethaf.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Fy llaw hefyd a &s;eiliodd y ddaiar, a'm de|heulaw a ddyrnfeddodd y nefoedd: pan alwyfi arnynt cyd-&s;afant.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ymge&s;clwch chwi oll a gwrandewch|pwy o honynt hwy a fynegodd hun&lpunctel; yr Arglw|ydd yr hwn ai hoffa ef a wna ei ewyllys ar Ba|bilon, ai fraith ef [a ddifetha] y Caldeaid.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Myfi, myfi a leferais, ac ai gelwais ef: dygais ef, ai ffordd a lwydda.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ne&s;&s;ewch attaf, gwrandewch hyn, ni le|ferais o'r cyntaf mewn dirgelwch er y pryd y mae hynny 'r [ydwyf] inne yno: ac yn awr yr Arglwydd Dduw ai Y&s;pryd a'm hanfonodd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd dy waredudd, Sanct I&s;rael, myfi 'r Arglwydd dy Dduw [ydwyf] yn dy ddy&s;cu di i wellhau, gan dy arwein yn y ffordd a rodiech.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O na wrandaw&s;it ar fyng-orchymynni|on, yna y bua&s;e dy lwyddiant fel afon, a'th gyfi|awnder fel tonnau 'r m&ocirc;r.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y bua&s;e dy h&acirc;d fel tyfod, ac eppil dy gorph fel ei raian ef: ni thorryd, ac ni ddini|&s;trid ei enw oddi ger fy mron.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ewch allan o Babilon, ffoiwch oddi wrth y Caldeaid, mynegwch, [ac] adroddwch hyn &acirc; ll&ecirc;f gorfoledd: treuthwch ef hyd eithafo|edd dy ddaiar: dywedwch, gwaredodd yr Argl|wyd ei w&acirc;s Iacob.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac ni &s;ycheda&s;ant yn yr anialwch, ar|weiniodd hwynt, gwnaeth i ddwfr bi&s;tyllu i|ddynt o'r graig: canys holltodd y graig, a'r dwfr a ddiferodd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Nid [oes] heddwch (medd yr Arglw|ydd) i'r rhai annuwiol.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="49" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Swydd Cri&s;t yw ca&s;clu ei eglwys o bob cenhedlaeth. 7 addewidion cy&s;&s;urus i Gri&s;t, ac iw eglwys.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWrandewch arnaf yny&s;oedd, ac y&s;tyri|wch bobl o bell, yr Arglwyrdd a'm galwodd o'r gr&ocirc;th, parodd goffau fy enw o fru fy mam.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Go&s;ododd hefyd fyng-enau fel cloeddyf llym, a thaun gy&s;cod ei law i'm cuddiodd: go|&s;ododd fi yn &s;aeth lorw, cuddiodd fi yn ei gawell &s;aethau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Efe a ddywedodd wrthif, fyng-w&acirc;s i [yd|wyt] ti I&s;rael, yr hwr yr ymogoneddaf ynot.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Minne a ddywedais, yn ofer y blinais, yn ofer, ac yn ddiwin y treuliais fy nerth: er hyn|ny [y mae] fy marn gyd a'r Arglwydd, a'm gwaith gyd a'm Duw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac yn awr medd yr Arglwydd (yr hwn a'm lluniodd o'r groth yn w&acirc;s iddo, i ddychwe|lyd Iacobattd el, er nad ymga&s;cle I&s;rael, etto gogoneddus fyddafi yng-olwg yr Arglwydd, a'm Duw fydd fy nerth,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ie dywidodd, gwael yw dy fod yn w&acirc;s i mi, i gyfodi llwythau Iacob, ac i ddychwelyd rhai cadwodle I&s;rael, am hynny i'th roddais yn oleuni y cenhedloedd fel y byddit fy iechydwria|eth mau fi hyd eithaf y ddaiar.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, gwa|redudd I&s;rael, ai Sanct, amy dirmygedic o e|naid, am ge~hedlaeth ffiaidd, a'm w&acirc;s llywodra|eth-w&ycirc;r, brenhinoedd a welant, ac a gyfodant, tywy&s;ogion hefyd a ymgrymmant [iddo,] er mwyn yr Arglwydd yr hwn [&s;ydd] ffyddlon, Sanct I&s;rael yr hwn a'th ddewi&s;odd di.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, mewn am&s;er bodlon-gar i'th wrandewais, ac ynnydd iechydwriaeth i'th gynnorthwyais, am hynny i'th gadwaf, ac i'th roddaf yn gyfammod pobl, i &s;iccrhau y ddaiar, i beri etifeddu etifeddiaethau anghyfaneddol,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gan ddywedyd wrth y carcharorion, ewch allan, ac wrth y rhai [fyddant] mewn tywy|llwch ymddango&s;wch, ar y ffyrdd y porant, ac yn yr holl riwiau [y bydd] ei porfa hwynt.</P>
<PB N="267" REF="294">
<P N="10"><HI>10</HI> Ni newynant, ac ni &s;ychedant, ac ni's teru gwr&ecirc;s, na haul hwynt: o herwydd [vn] a do&s;turria wrthynt, ai tywys, ac ai harwein i ffyn|honnau dyfroedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y go&s;odaf fy holl fynyddoedd yn ffordd, a'm priffyrdd a gyfodir.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Wele y rhai hyn a ddeuant o bell, ac we|le y rhai accw o'r gogledd, ac o'r gorllewyn: a'r rhai ymma o dir Simm,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Cenwch nefoedd, a gorfoledda ddaiar, bloeddiwch ganu y mynyddoedd, canys yr Ar|glwydd a gy&s;&s;urodd ei bobl, ac a drugarha wrth ei drueniaid.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Etto dywedodd Sion, yr Arglwydd a'm gwrthododd, a'r Arglwydd a'm anghofiodd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A anghofia gwraig ei phlentyn &s;ugno&lpunctel; fel na tho&s;turio wrth f&acirc;b ei chroth&lpunctel; pe anghofie y rhai hyn, etto myfi nid anghofiwn di.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Wele ar gledr [fy] nwylo i'th &s;crifen|nais, dy furiau [ydynt] ger fy mron bob am&s;er.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Dy adailad-w&ycirc;r a fry&s;&s;ia&s;ant, y rhai a'th ddini&s;triant, ac a'th dde&s;truwiant a &acirc;nt ym|maith oddi wrthit.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Dercha dy lygaid oddi amgylch, ac e|drych, hwynt oll a ymga&s;cla&s;ant, [ac] a ddae|thant attat: [os] byw fi medd yr Arglwydd, di|au y gwi&s;ci hwynt oll fel hardd-wi&s;c, ac yr ym|wregy&s;i di &acirc; hwynt fel priod-ferch.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys dy ddiffaithwch, a'th anialwch a'th dir dini&s;triol yn ddiau fydd yn awr yn rhy gyfyng iw bre&s;&s;wyl-w&ycirc;r: a'r rhai a'th lyngcant a ymbellh&acirc;nt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Plant dy rai di-heppil, a ddywedant lle y clywech, cyfyng yw y lle hwn i mi, ne&s;&s;a oddi wrthif fel y pre&s;&s;wyliwyf.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y dywedi yn dy galon, pwy a gen|hedlodd y rhai hyn i mi&lpunctel; am fi yn ddi-heppil, ac yn vnic, yn gaeth, ac ar engcil: a phwy a fagodd y rhai hyn&lpunctel; wele myfi a adawyd fy hunan, o ba le y [daeth] y rhai hyn?</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd Dduw, wele cyfodaf fy llaw ar genhedloedd, a derchafaf fy m&acirc;ner ar bobloedd, fel y dygant dy feibion yn eu monwes, ac y cluder dy fer|ched ar y&s;cwyddau.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Brenhinoedd hefyd fyddant dy dadmae|thod, ai brenhine&s;au dy fammaethod: crymmant it eu hwynebau [hyd] lawr, a llyfant lwch dy draed, a chei wybod mai myfi [yw 'r] Arglw|ydd, canys ni chywilyddir y rhai a ymddyrie|dant ynofi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A ddygir y caffaeliad oddi ar y cadarn&lpunctel; neu a ddiangc y rhai a garcherir yn gyfiawn&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys fel hyn y dywedodd yr Arglw|ydd, ie carcharorion y cadarn a ddygir, ac an|rhaith y creulon a ddiangc: canys myfi a ym|ry&s;&s;onaf a'th ymry&s;&s;onudd, ac myfi a achubaf dy feibion.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Gwnaf hefyd i'th orthrm-w&ycirc;r fwytta eu cig eu hunain, ac ar eu gwaed eu hun y medd|want fel ar win, fel y gwypo pob cnawd mai myfi 'r Arglwydd [ydwyf] dy achubudd, a'th gadarn waredudd di Iacob.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="50" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. L</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr Iddewon yn gwrthod Cri&s;t yn ddiachos, ei nerth, ei ddioddefaint, ai oruwchafiaeth yntef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FEl hyn y dywedodd yr Arglwydd, pa le y mae llythr y&s;car eich mam, [trwy] 'r hwn y gollyngais hi ymmaith&lpunctel; neu pwy o'm dyled|&wcirc;yr y gwerthais chwi iddo&lpunctel; wele i'ch anwi|reddau y gwerthwyd chwi, ac am eich camwe|ddau y gollyngwyd ymmaith eich mam.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pa ham y deuthum,<NOTE PLACE="marg">Ioan. 1.11.</NOTE> ac na [dderbynnodd] neb&lpunctel; y gelwais, ac nad attebodd [neb&lpunctel;] ai fy llaw gan gwttogi a gwttogodd fel na alle ym|wared? onid [oes] ynof nerth i achub? wele a'm cerydd y &s;ychais y m&ocirc;r, go&s;odais yr afo|nydd yn ddiffaethwch, eu py&s;cod a ddrewant o ei&s;ieu dwfr, ac a fyddant feirw o &s;yched.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gwi&s;caf y nefoedd &acirc; thywyllwch, a go&s;o|daf &s;ach-liain yn d&ocirc; iddynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr Arglwydd a roddes i'm dafod dy&s;ce|dic, i fedru mewn pryd lefaru gair i'r deffygiol, deffru fi bob boreu, deffru i'm glu&s;t i glywed me|gis rhai dy&s;cedic.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr Arglwydd Dduw a agorodd fyng-hlu&s;t, a minne ni wrthwynebais, [ac] ni chiliais yn [fy] &ocirc;l.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fyng-horph<NOTE N="*" PLACE="marg">Matt. 26.67.</NOTE> a roddais i'r cur-w&ycirc;r, a'm cernau i'r cernod-w&ycirc;r, ni chuddiais fy wyneb oddi wrth wradwydd, a phoeredd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O herwydd yr Arglwydd Dduw a'm cymmorth, am hynny ni'm cywilyddiwyd, am hynny gofodais fy wyneb fel calle&s;tr am y gwyddwn na'm cywilyddid.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Agos [yw] 'r hwn a'm cyfiawnh&acirc;, pwy a ymry&s;&s;on &acirc; mi&lpunctel; &s;afant yng-hyd, pwy a ym|gyfreithia &acirc; mi ne&s;&s;aed attaf.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Wele 'r Arglwydd Dduw a'm cynnorth|wy, a phwy [yw]'r hwn am anghyfiawnha&lpunctel; we|le hwynt oll a heneiddiant fel dilledyn, gwyfyn ai hy&s;&s;a hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pwy yn eich my&s;c &s;ydd yn ofni 'r Arglw|ydd&lpunctel; gwrandawer lais ei w&acirc;s ef, yr hwn a rodiodd [mewn] tywyllwch, ac heb lewyrch iddo, gobeithied yn enw 'r Arglwydd, ac ym|ddyrieded yn ei Dduw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Wele chwi oll yn cynneu t&acirc;n [ac] yn ymwregy&s;&s;u &acirc; gwreichion: rhodiwch wrth le|wyrch eich t&acirc;n, ac wrth y gwreichion a gynneu|a&s;och, o'm llaw i y mae hyn i chwi, mewn go|fid y gorweddwch.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="51" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. LI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyngor i'r Iddewon i edifarhau, ac addewidio~ cy&s;&s;urol i Sion ac Leru&s;alem.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWrandewch arnafi ddilyn-w&ycirc;r cyfiawn|der, y rhai a gei&s;iwch yr Arglwydd edry|chwch ar y graig i'ch naddwyd, ac ar geudod y ffos i'ch cloddiwyd [o honynt,]</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Edrychwch ar Abraham eich t&acirc;d, ac ar Sara a'ch he&s;corodd, canys ei hunan y gelwais ef, yna y bendithiais, ac yr amlheuais ef,</P>
<PB REF="295">
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny yr Arglwydd a gy&s;&s;ura Sion, efe a gy&s;&s;urodd ei holl ddini&s;tr hi, go&s;ododd he|fyd ei hanialwch hi fel paradwys, ai rho&s;&s;ydd fel gardd yr Arglwydd: ceir ynddi lawenydd ac hyfrydwch, moliant a llais c&acirc;n.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gwrandewch arnaf fy mhobl, clu&s;t-ym|wrandewch &acirc; mi fyng-henedl, canys cyfraith a aiff allan oddi wrthif, a go&s;odaf fy marn yn oleu|ni pobloedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Agos yw fyng-hyfiawnder, fy iechydwri|aeth aeth allan, fy mrechiau a farnant bobloedd: yny&s;oedd a obeithiant ynof, ac a ymddyriedant [yn] fy nerth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Derchefwch eich llygaid tua 'r nefoedd, ac edrychwch ar y ddaiar i&s;&s;od, canys y nefoedd a ddarfyddant fel mwg, a'r ddaiar a heneiddia fel dilledyn, ai phre&s;&s;wyl-w&ycirc;r yr vn modd fy|ddant meirw: ond fy iechydwriaeth i a fydd byth, a'm cyfiawnder ni dderfydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gwrandewch arnaf y rhai a adwaenoch gyfiawnder, pobl a'm cyfraith yn eu calon: nac ofnwch warthrudd dyn, ac nac ar&s;wydwch rhac eu coddiant.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> canys y pryf ai bwyttu fel dilledyn, a'r gwyfyn ai hy&s;&s;a fel gwlan: eithr fyng-hyfiawn|der mau fi a fydd yn dragywydd, a'm iechyd|wriaeth h&ycirc;d yn oes oe&s;oedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Deffro, deffro fraich yr Arglwydd gwi&s;c nerth, deffro fel y dyddiau gynt, [er yr] oe&s;o|edd tragywyddol: onid ti [yw] 'r hwn a dor|rai&s;t y balch, [ac] a archollai&s;t y ddraig&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Onid ti [yw] 'r hwn a &s;ychai&s;t y m&ocirc;r, [a] dyfroedd y dyfnder mawr, yr hwn a o&s;odai&s;t ddyfnderoedd y m&ocirc;r yn ffordd fel yr ele y gwa|redigion trwodd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Felly y dychwel gwaredigion yr Ar|glwydd, a hwynt a ddeuant i Sion &acirc; ch&acirc;n, ac &acirc; llawenydd tragywyddol yn eu pennau, go|ddweddant lawenydd, ac hyfrydwch: gofid a griddfan a ffoant ymmaith.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Myfi myfi [ydwyf] yr hwn a'ch didd&acirc;na chwi, pwy [wyt] ti a ofni rhac dyn [yr hwn] fydd marw&lpunctel; a rhac mab dyn [yr hwn] a roddir fel gweltyn&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yr anghofiai&s;t yr Arglwydd dy wneu|thurwr, yr hwn a e&s;tynnodd y nefoedd, ac a &s;eili|odd y ddaiar, ac yr ofnai&s;t bob dydd yn wa&s;tad rhac llid y gorthrymmudd, pan ddarpare i ddini&s;trio&lpunctel; etto pa le [y mae] ll&icirc;d y gorthrym|mudd&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y carcharor &s;ydd yn bry&s;&s;io i gael ei ollwng yn rhydd fel na byddo efe farw yng-harchar, ac na phallo ei fara ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Myfi hefyd [ydwyf] yr Arglwydd dy Dduw yr hwn a barthodd y m&ocirc;r pan ruodd ei donnau: ei enw [yw] Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Go&s;odais hefyd fyng-eiriau yn dy enau, ac &aacute; chy&s;cod fy llaw i'th doais, fel y plannwn y nefoedd, ac y &s;eiliwn y ddaiar, ac y dywe|dwn wrth Sion, fy mhobl mau fi [ydwyt] ti.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Deffro, deffro, cyfot Ieru&s;alem, yr hon a yfai&s;t o law 'r Arglwydd gwppan ei lidiaw|grwydd ef: yfai&s;t [a] &s;ugnai&s;t waddod cwppan erchyll.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Nid [oes] arweinudd iddi o'r holl feibi|on a e&s;corodd, ac nid [oes] a ymaflo yn ei llaw o'r holl feibion a fagodd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y ddau beth yn a ddigwydda&s;ant it, pwy a ofidia tro&s;ot, dini&s;tr, a de&s;truw, a newyn, a chleddyf, [trwy] bwy i'th gy&s;&s;uraf&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Dy feibion a lewyga&s;ant, gorwedda&s;ant ym mhen pob heol fel &ycirc;ch gwyllt [mewn] magl, yn llawn o lidiawgrewydd yr Arglwydd [a] cherydd dy Dduw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Am hynny gwrando fi yn awr, &ocirc; druan, yr hon a feddwodd hefyd, ac nid [trwy] w&icirc;n.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Fel hyn y dwyedodd yr Arglwydd Dduw, &s;ef dy Dduw di [yr hwn] a ddadle [tros] ei bobl: wele cymmerais o'th law y cwppan erchyll, &s;ef gwaddod cwppan fy llidi|awgrwydd ni chwanegi yfed mwy.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Eithr rhoddaf ef yn llaw dy orthrym|w&ycirc;r, y rhai a ddyweda&s;ant wrth dy enaid, go|&s;twng fel yr elom tro&s;ot [ti:] a thi a o&s;odai&s;t dy gorph fel daiar, ac fel heol i'r rhai a elent tro|&s;to ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="52" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. LII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cy&s;&s;ur i bobl Dduw o gydrycholdeb Cri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DEffro, deffro, gwi&s;c dy nerth Sion, gwi&s;c wi&s;coedd dy ogoniant, &s;anctaidd ddinas Ieru&s;alem: canys ni ddaw ynot mwy ddien|waededic, nac aflan.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yme&s;cwyt o'r ll&wcirc;ch, cyfot, ei&s;tedd Ieru|&s;alem, dattot rwymau dy wddf [ti] gaeth-ferch Sion.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, yn rhad i'ch gwerthwyd, ac nid ag arian i'ch gwaredir.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys fel hyn y dywedodd yr Arglwydd Dduw, fy mhobl aeth i wared i'r Aipht yn y de|chreuad i ymdaith yno: A&s;&s;ur hefyd ai gorthrym|modd yn ddiachos.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac yn awr beth [&s;ydd] ymma i mi medd yr Arglwydd&lpunctel; canys dygwyd fy mhobl yn rhad, eu llywodraethwyr a wnant [iddynt] wy|lo medd yr Arglwydd: a phob dydd yn wa&s;tad y ceblir fy enw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny y caiff fy mhobl adnabod fy enw, am hynny [y c&acirc;nt wybod] y dydd hwn|nw, mai myfi [ydwyf] yr hwn &s;y 'n dywedyd: wele fi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Morr weddaidd ar y mynyddoedd [yw] traed yr hwn &s;ydd yn mynegu [ac] yn chyoeddi heddwch&lpunctel; a'r hwn &s;ydd yn mynegu daioni, yn cyhoeddi iechydwriaeth, [ac]yn dywedyd wrth Sion, dy Dduw di &s;ydd yn teyrna&s;u.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Llef dy wil-w&ycirc; [a glywir,] derchafant lef, cyd-ganant, canys gwelant yn eglur pan ddychwelo 'r Arglwydd Sion.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Bloeddiwch, cyd-genwch diffaethwch Ieru&s;alem, canys y Arglwydd a gy&s;&s;urodd ei
<PB N="277" REF="295">bobl, [ac] a waredodd Ieru&s;alem.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dio&s;codd yr Arglwydd fraich ei &s;anctei|ddrywydd yng-olwg yr holl genhedloedd, a holl gyrrau 'r ddaiar a welant iechydwriaeth ein Duw ni.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ciliwch, ciliwch, ewch allan oddi yno, na chyffyrddwch a'r halogedic, ewch allan oi chanol, ymlanhewch y rhai a arweiniwch le&s;tri 'r Arglwydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys nid ar frys yr ewch allan, ac nid ar ff&ocirc; y cerddwch, eithr yr Arglwydd a aiff o'ch blaen chwi, a Duw I&s;rael a'ch ca&s;cl chwi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Wele fyng-w&acirc;s a lwydda, a godir, a dderchefir, ac a fydd vchel iawn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Megis y rhyfeddodd llawer wrthit, morr llygredic [oedd] ei wedd yn anad neb, ai br&ycirc;d ef yn anad meibion dynnion:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Felly y gwa&s;car efe genhedloedd lawer, brenhinoedd a gaeant eu geneu wrtho ef, am weled o honynt yr hyn ni fynega&s;id iddynt, a deall o honynt yr hyn ni chlyw&s;ent.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="53" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. LIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydoliaeth, na chrede 'r Iddewon i Gri&s;t o her|wydd gwaeled yr olwg arno: a maint y gwrthwyneb iddo: gan ddangos y bydde hyn oll er ein mwyn ni, ac y troent yn ogoniant i Gri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PWy<NOTE N="*" PLACE="marg">Loan. 12 28. Rhuf. 10.16.</NOTE> a gredodd i'n ymadrodd&lpunctel; ac i bwy y datcuddiwyd braich yr Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys cyfyd oi flaen ef fel blaguryn, ac fel gwreiddin o d&icirc;r &s;ychedic, heb br&ycirc;d na theg|wch iddo pan edrychom ni arno ef ni bydd pr&ycirc;d fel y dymunem ef.</P>
<P N="3">3<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 9.12.</NOTE> Dirmygedic oedd, a gwaelaf o'r gw&ycirc;r, g&wcirc;r gofidus, a chynefin &acirc; dolur, a [phob vn] megis yn cuddio ei wyneb oddi wrtho: dirmy|gedic oedd, ac ni wnaethant gyfrif o honaw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Diau<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 8.17. 1. Pet. 2.24.</NOTE> efe a gymmerth ein gwendid ni, ac a ddug ein doluriau: etto ni ai cyfrifa|&s;om ef wedi ei blagio, ei daro, ai ddaro&s;twng o Dduw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac ef a archollwyd am ein camweddau ni, ac a ddrylliwyd am ein hanwireddau ni co&s;pe|digaeth ein heddwch ni [a roddwyd] arno ef, a thrwy ei glei&s;iau ef yr iachauwyd ni.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Nyni oll a gyrwydra&s;om fe dafad, troe|&s;om bawb iw ffordd ei hun, a'r Arglwydd a ro|ddes yn ei erbyn ef ein holl anwiredd ni.</P>
<P N="7">7<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 10.17. Mat. 26.63.</NOTE> Efe a orthrymmiwyd, ac efe a gy&s;tuddi|wyd, ac nid agore ei enau, fel oen yr arweinid i'r lladdfa,<NOTE N="*" PLACE="marg">Act 5.32.</NOTE> fel dafad o flaen y rhai ai cneifie y tawe, ac nid agore ei enau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O garchar, ac o farn y dygwyd ef, etto pwy a draetha ei oes ef&lpunctel; canys ef a dorrwyd o dir y rhai byw, [thoddwyd] pla arno ef am gamwedd fy mhobl.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a roddes ei fedd gyd a'r rhai anwir, a chyd a'r cyfoethog yn ei farwolaeth:<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Pet. 2.21.</NOTE> er na wnaethe gam, ac nad [oedd] twyll yn ei enau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eithr yr Arglwydd a fynne ei ddryllid ef, [ac] ai clwyfodd, pan o&s;odo ei enaid yn aberth dros bechod, efe a w&ecirc;l h&acirc;d, ac a e&s;tyn ddyddiau: ac ewyllys yr Arglwydd a lwydda yn ei law ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O lafur ei enaid y gw&ecirc;l [ffrwyth, ac] y diwellir, fyng-w&acirc;s cyfiawn a gyfiawnha law|er trwy ei &wcirc;ybodaeth, ac efe a ddwg eu hanwi|redd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny y rhoddaf iddo rann gyd &acirc; lla|wer, ac efe a ranna 'r y&s;pail gyd a'r cedyrn, am iddo dywallt ei enaid i farwolaeth,<NOTE PLACE="marg">Marc. 15.28.</NOTE> ai gyfrif gyd a'r tro&s;edd-w&ycirc;r: ac efe a dynnodd ymmaith be|chodau llaweroedd, ac a eiriolodd dros y tro&s;e|dd-w&ycirc;r.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="54" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. LIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn addo helaethu ei eglwys, 4 maddeu ei phecho|dau, 11 A rhoddi iddi hi ogoniant, ac ar ei gelyn|nion ddini&s;tr.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CAn [di] amhlantadwy heb e&s;cor,<NOTE PLACE="marg">Luc. 23.29. Gal. 4.27.</NOTE> bloeddia ganu, a gorfoledda [yr hon] nid e&s;corodd: o herwydd amlach meibion yr anrhaithiedic na'r wriog medd yr Arglwydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Helaetha l&ecirc; dy babell, ac e&s;tynned corty|nau dy bre&s;&s;wylfeudd, nac attal: e&s;tyn dy raffau, cadarnh&acirc; dy hoelion.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys ti a amlheuir tu a'r llaw ddehau, a thua 'r llaw a&s;&s;wy, a'th h&acirc;d a ore&s;cyn y cenhed|loedd, a dina&s;oedd anrhaithiedic a gyfanneddant hwy.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Nac ofna, canys ni'th gywilyddir, ac ni'th wradwyddir, ac ni'th warthruddir, eithr angho|fi wradwydd dy ieuengtid, a gwarthrudd dy weddwdod ni chofi mwyach.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys dy briod [yw 'r] hwn a'th wnaeth, Arglwydd y lluoedd [yw] ei enw: dy waredudd hefyd Sanct I&s;rael a elwir Duw 'r holl dda|iar.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys fel gwraig wrthodedic, a chy&s;tu|ddiedic o y&s;pryd i'th alwodd yr Arglwydd, ac fel gwraig ieuangc pan oeddit ti wrthodedic medd dy Dduw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Tros ennyd fechan i'th adewais, ond &acirc; mawr drugaredd i'th ga&s;claf.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Mewn ychydig &s;orriant y cuddiais fy wy|neb oddi wrthit ennyd [awr,] ond &acirc; thrugaredd dragywyddol y trugarheais wrthit medd yr Ar|glwydd dy waredudd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys [fel] dyfroedd Noah [y mae] hynn i mi, megis y tyngais nad ele dyfroedd Noah mwy dros y ddaiar: felly y tyngais na &s;orraf wrthie, ac na'th geryddaf.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys y mynyddoedd a giliant, a'r bryn|nau a &s;iglant: eithr fy nhrugaredd mai fi ni chi|lia, a chyfammod fy hedd ni &s;yfl medd dy druga|rog Arglwydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y druan helbulus ddigy&s;&s;ur, wele mi a'th furiaf di &acirc; Charbunculus, ac a'th &s;ylfaenaf &acirc; [meini] Saphyr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Go&s;odaf hefyd dy ffene&s;tri o ri&s;&s;ial, a'th byrth o feini di&s;clair, a'th holl derfyn &acirc; cherric dymunol.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dy holl feibion hefyd [fyddant]<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 6.50.</NOTE> wedi eu dy&s;cu gan yr Arglwydd, a mawr [fydd] he|ddwch dy feibion.</P>
<PB REF="296">
<P N="14"><HI>14</HI> Mewn cyfiawnder i'th &s;iccrheuir, cilia ym mhell oddi wrth orthrymder canys nid of|ni, ac oddi wrth ddychryn, canys ni ne&s;&s;&acirc; at|tat.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Wele [pwy bynnac] gan ymga&s;clu a ymga&s;clo [i'th erbyn] ni [bydd efe] o honofi: pwy bynnac o honot ti a ymga&s;clo i'th erbyn e|fe a &s;yrth.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Wele myfi a greais y gof, yr hwn a chwytha y marwor yn t&acirc;n, ac efe a ddefnyddia arf oi waith ei hun: myfi hefyd a greais y dini|&s;trudd i dde&s;truwio.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ni lwydda vn offeryn a lunier i'th er|byn, a thi a orchfygi bob tafod a gyfodo i'th er|byn mewn barn: dymma etifeddiaeth gwei&s;i|on yr Arglwydd, ai cyfiawnder hwynt [&s;ydd] oddi wrthifi medd yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="55" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. LV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn annog y bobl i ffydd, ac i edifeirwch trwy ei e|fangylaidd addewidion.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">O Deuwch i'r dyfroedd bob vn y mae &s;y|ched arno, ie yr hwn nid [oes] arian gan|ddo, deuwch, prynwch, a bwyttewch, ie deu|wch prynwch w&icirc;n, a llaeth heb arian, ac heb werth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pa ham y telwch arian am [yr hyn] nid [ydyw] fara? a'ch llafur am [yr hyn] nid [yw] yn ddigonoldeb&lpunctel; gan wrando gwrandewch ar|nafi, a bwyttewch yr hyn &s;ydd dda: ac ymhyfry|ded eich enaid mewn bra&s;der.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gogwyddwch eich clu&s;tiau, a deuwch at|taf, gwrandewch fel y byddo byw eich enaid, ac mi a wn&acirc;f gyfammod tragywyddawl &acirc; chwi [&s;ef] &s;iccr drugareddau Dafydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Wele rhoddais ef yn dy&s;t i'r bobl,<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 132.11.</NOTE> yn flae|nor, ac yn athro i'r bobloedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Wele cenedl nid adweini a elwi, a chen|hedlaeth nid adwaenant ti a redant attat, er mwyn yr Arglwydd dy Dduw, ac o herwydd Sanct I&s;rael: canys efe a'th ogoneddodd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Cei&s;iwch yr Arglwydd tra y caffer ef, gel|wch arno tra fyddo yn agos.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gadawed y drygionus ei ffordd, a'r g&wcirc;r anwir ei amcannion, a dychweled at yr Arglw|ydd, ac efe a gymmer drugaredd arno, ac at ein Duw ni o herwydd y mae efe yn barod iawn i faddeu.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys nid fy amcannion i [yw] eich am|cannion chwi, ac nid eich ffyrdd chwi [yw] fy ffyrdd i medd yr Arglwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys [fel] y mae 'r nefoedd yn vwch na'r ddaiar, felly vwch yw fy ffyrdd i na'ch ffyrdd chwi, a'm amcannion i na'ch amcannion chwi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys fel y de&s;cyn y glaw, a'r eira o'r nefoedd, ac ni ddychwel yno, eithr dwfrh&acirc; y ddaiar, ac a wna iddi darddu a thyfu fel y rho|ddo h&acirc;d i'r hau-wr, a bara i'r bwytta-wr:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Felly y bydd fyng-air yr hwn a ddaw o'm genau ni ddychwel attaf yn w&acirc;g: eithr efe a wna yr hyn a fynnwyf, ac a lwydda lle 'r anfon|wyf ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys mewn llawenydd yr ewch allan, ac mewn hedd i'ch arweinir [i mewn,] y my|nyddoedd a'r brynnau a floeddiant ganu o'ch blaen, a holl goed y maes a gurant ddwylo.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yn lle drain y cyfyd ffynnid-wydd, yn lle danadl y cyfyd myrt-wydd, a [hyn] fydd i'r Arglwydd yn enw, ac yn arwydd tragywy|ddol yr hwn ni thorrir.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="56" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. LVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyngor i ddilyn barn, a chyfiawnder, a chrefydd, byg|wth ar fugeiliaid drwg.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FEl hyn y dywedodd yr Arglwydd, cedwch farn a gwnewch gyfiawnder, canys fy ie|chydwriaeth [&s;ydd] ar ddyfod, a'm cyfiawnder ar ymddangos.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwyn ei fyd y dyn a wnelo hyn, a m&acirc;b y dyn a ymafelo yn hyn, gan gadw 'r Sabboth heb ei halogi, a chadw ei law rhac gwneuthur dim drwg.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac na lefared y dieithr-fab yr hwn a lyno wrth yr Arglwydd gan ddywedyd, yr Arglw|ydd gan ddidoli a'm didolodd oddi wrth ei bobl, ac na ddyweded y di&s;paddedic, wele fi yn bren cr&icirc;n.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys fel hyn y dywedodd yr Arglwydd wrth y rhai di&s;paddedic, y rhai a gadwant fy Sabbothau, ac a ddewi&s;ant yr hyn a ewylly&s;i|wyf, ac a ymafelant yn fyng-hyfammod,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Rhoddaf iddynt yn fy nh&ycirc;, ac o fewn fy magwyrydd l&ecirc;, ac enw gwell na meibion, ac na merched: rhoddaf iddynt enw tragywyddol yr hwn ni dderfydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r meibion dieithr y rhai a lynant wrth yr Arglwydd gan ei wa&s;anaethu ef, a chan ga|ru enw 'r Arglwydd, a chan fod yn wei&s;ion iddo ef, pob vn yn cadw Sabboth heb ei halogi, ac a ymaflo yn fyng-hyfammod,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dygaf hwynt hefyd i fynydd fy &s;anctei|ddrwydd, a llawenychaf hwynt yn nh&ycirc; fyng|weddi: eu poeth offrymmau hefyd ai hebyrth fyddant gymmeradwy ar fy allor: canys fy nh&ycirc; mau fi a elwir yn d&ycirc; gweddi i'r holl bobloedd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Medd yr Arglwydd Dduw yr hwn a ga|&s;cl wa&s;caredigion I&s;rael, etto mi a ga&s;claf at|tynt hwy rhai y &s;y iw ca&s;clu attynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pob bwy&s;t-fil y maes, a phob bwy&s;t-fil yn y coed deuwch i ddifa.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Deillion [yw] ei wiliedyddion, ni wy|ddant hwy oll [ddim,] c&wcirc;n mudion [ydynt] hwy oll heb allu cyfarth: y maent yn cy&s;cu, yn gorwedd, [ac] yn caru heppian.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ie y c&wcirc;n creulon ni chydnabyddant ai digon, a'r bugeiliaid hwythau ni fedrant ddeall, troe&s;ant hwy oll iw ffordd eu hun: pob vn at ei elw ei hun oi cwrr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Deuwch [meddant,] cymmerwn win, ac ymlawnwn o ddiod gr&ecirc;f, a bydded y foru me|gis heddyw [neu] fwy o lawer iawn.</P>
</DIV3>
<PB N="278" REF="296">
<DIV3 N="57" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. LVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Marwolaeth y duwiol. 3 Cerydd yr annuwiol. 18 Cy&s;|&s;ur yr edifeiriol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DArfu am y cyfiawn, ac nid y&s;tyriodd neb, a'r gw&ycirc;r trugarog a ga&s;clwyd ymmaith, heb ddeall mai o flaen drygfyd y ca&s;clwyd y cy|fiawn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> [Y cyfiawn] a ddaw i dangneddyf, hwynt a orphywy&s;ant yn eu &s;tafelloedd [&s;ef pob vn] ar a rodiodd ger ei fron ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ne&s;&s;ewch ymma meibion yr hudoles h&acirc;d y godinebus, a'r buttain.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yn erbyn pwy 'r ymddigrifwch, yn erbyn pwy y lledwch &s;afn [ac] yr e&s;tynnwch dafod&lpunctel; onid meibion camweddol, a h&acirc;d geuoc [ydych] chwi&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y rhai a ymwre&s;&s;ogwch ym my&s;c y llwy|ni tann bob pren deilioc, gan<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 18.21. 2. Bren. 23.20.</NOTE> aberthu y plant yn y glynnoedd, tann gromlechydd y creigiau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yng-habolfaen yr afon [y mae] dy rann, hwynt hwy [ydynt] dy goel-bren: iddynt hwy hefyd y tywelltai&s;t ddiod offrwm, [ac] yr off|rymmai&s;t fwyd offrwm, ai am y rhai hynn yr ymgy&s;&s;uraf&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ar fynydd vchel a derchafedic y go&s;odai&s;t dy wely, dringai&s;t hefyd yno i aberthu aberth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yng-h&icirc;l y drws hefyd, a'r or&s;yn: y go&s;&s;o|dai&s;t dy goffadwriaeth: canys ymddinoethai&s;t oddi wrthif fi, a dringai&s;t, helaethai&s;t dy wely, a thi a wnaetho&s;t ammod rhyngot ti &acirc; hwynt, ti a hoffai&s;t eu gorweddle hwynt [ym mhob] lle ar y gwelai&s;t.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Cyfeiriai&s;t hefyd at y brenin ag olew, ac amlheai&s;t dy eliau: anfonai&s;t hefyd dy genna|dau i bell, ac ymo&s;tyngai&s;t hyd vffern.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yn amlder dy ffordd yr ymflinai&s;t heb ddywedyd, nid oes obaith, cefai&s;t y bywyd a fyn|nit, am hynny ni chlafychai&s;t.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pwy hefyd a ar&s;wydai&s;t, ac a ofnai&s;t&lpunctel; gan ddywedyd o honot gelwydd, ac na chofiai&s;t fi, ac nac y&s;tyrriai&s;t fi yn dy galon, ai o herwydd fy mod i yn tewi a &s;on er y&s;talm yr ydwyt ti heb fy ofni&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Myfi a fynegaf dy gyfiawnder a'th wei|thredoedd, ac ni wnant it l&ecirc;s,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pan waeddech gwareded y rhai a ge&s;|clai&s;t yng-hyd dy di, eithr gwynt ai dwg hwynt ymmaith oll, oferedd ai cymmer hwynt: a'r hwn a obeithia ynofi a etifedda y tir, ac a feddi|anna fynydd fy &s;ancteiddrwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a ddywed, palmentwch, palmen|twch, cymhwy&s;wch y ffordd, cyfodwch y rhw|y&s;tr o ffordd fy mhobl.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys fel hyn y dywedodd y goruchel, a'r derchafedic, yr hwn a bre&s;&s;wylia yn dragy|wyddol, ac [y mae] ei enw 'n &s;anctaidd: y go|ruchelder a'r cy&s;&s;egr a bre&s;&s;wyliaf, a chyd a'r cy&s;tuddiedic a'r i&s;&s;el o y&s;pryd, i fywhau y rhai i&s;&s;el o y&s;pryd, ac i fywhau y rhai cy&s;tuddiedic o galon.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys nid byth yr ymry&s;onaf, ac nid yn dragywydd y digiaf, o herwydd yr y&s;pryd [yr hwn &s;ydd] o'm blaen i a ymwi&s;c mewn corph, ac myfi a wneuthum yr anadl.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am anwiredd ei gybydd-dod ef y digiais, ac y tarewais ef, gan ymguddio pan ddigiais, canys efe a aethe 'n gildynus, ar h&ycirc;d y ffordd a fynne.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ei ffordd a welais, ac mi ai iach&acirc;f ef, ty|wy&s;af ef hefyd, a thalaf gy&s;&s;ur iddo ef, ac iw a|larw&ycirc;r.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gan greu ffrwyth gwefu&s;au, [i fod] yn heddwch heddychlon i bell, ac i agos medd yr Arglwydd, fel yr iachauwyf ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r rhai anwir [ydynt] fel m&ocirc;r yn dygy|for, canys ni ddichon o&s;tegu, ai ddyfroedd, a fw|rw allan dom, a chlai.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ni [bydd] heddwch medd fy Nuw i'r rhai annuwiol.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="58" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. LVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn ceryddu llwgr crefydd, a buchedd y bobl: Ac yn addo trugaredd i'r edifeiriol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">LLefa a'th g&ecirc;g, nac ymatal, derchafa dy lais fel vdcorn, a mynega i'm pobl eu cam|wedd, ai pechod i d&ycirc; Iacob.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys beunydd i'm cei&s;iant, ac y myn|nant wybod fy ffyrdd fel cenhedlaeth yr hon a wnele gyfiawnder, ac ni wrthode farnedigaeth ei Duw: gofynnant i mi farnedigaethau cyfi|awnder, ewylly&s;iant ne&s;&s;au [at] Dduw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pa ham [meddwch] yr ymprydia&s;om, ac ni's gwelai&s;t&lpunctel; y cy&s;tuddia&s;om ein henaid, ac ni's gwybuo&s;t? wele yn y dydd yr ymprydioch y ce|wch wynfyd: ac y mynnwch eich holl ddyledion.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Wele i ymry&s;on a chynnen yr ymprydi|wch, ac i daro &acirc; dwrn anwir: nac ymprydiwch fel y dydd [hwn,] gan beri clywed eich llais yn vchel.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ai fel hyn y bydd yr ympryd yr hwn a dde|wi&s;af? y dydd y cy&s;tuddio dyn ei enaid, ai trwy grymmu ei ben fel brwynen, pan dano [arno] &s;ach-liain a lludw, ai hyn a elwi yn ympryd, ac yn ddiwrnod bodlon gan yr Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Onid dymma 'r ympryd a ddewi&s;af, dat|tod cylymmau anwiredd, tynnu ymmaith fei|chiau trymmion, a gollwng y rhai gorthyme|dic yn rhyddion, a thorri o honoch bob rhwym&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Onid torri dy fara i'r newynoc, a dwyn o honot y cyrwydraid i d&ycirc;&lpunctel; a phan welech noeth ei ddilladu, ac nad ymguddiech oddi wrth dy gnawd&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y tyrr dy oleuni allan fel y wawr, dy iechyd a dardda yn fuan, a'th gyfiawnder aiff o'th flaen: gogoniant yr Arglwydd a'th ddilyn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y gelwi, a'r Arglwydd a ettyb, y gweiddi, ac efe a ddywed wele fi: os bwri oddi wrthit yr iau, e&s;tyn b&ycirc;s, a dywedyd anwiredd,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O tho&s;turi di wrth y newynoc, a diwallu yr enaid cy&s;tuddiedic, yna dy oleuni a gyfyd mewn tywyllwch, a'th dywyllwch [fydd] fel hanner dydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r Arglwydd a'th arwein yn wa&s;tad, ac
<PB REF="297">a ddiwalla dy enaid ar &s;ychder, ac a wna dy e&s;|cyrn yn frei&s;ion: a thi a fyddi fell gardd wedi ei dwfrhau, ac megis ffynnon ddwfr yr hon ni phalla ei dwfr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> [Rhai] o honot ti a adailadant ddiffae|thwch tragywyddol, ti a gyfodi &s;ylfeini i law|er cenhedlaeth, a thi a elwir yn gae-wr adwy, yn gyweiri-wr llwybrau i gyfanneddu.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O throi dy droed oddi wrth fy Sabboth [heb] wneuthur dy ewyllys ar fy nydd &s;anc|taidd, ai alw [ef] yn hyfryd, &s;anctaidd, ogone|ddus Sabboth yr Arglwydd, ai anrhydeddu ef heb wneuthur dy ffyrdd, heb gei&s;io dy ewyllys, na dywedyd gair [drwg,]</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna yr ymhyfrydi yn yr Arglwydd, ac y gwnaf it farchogeth ar vchelfeudd y ddaiar, gwnaf hefyd it fwynhau etifeddiaeth Iacob dy dad: canys genau yr Arglwydd a lefarodd [hyn.]</P>
</DIV3>
<DIV3 N="59" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. LIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Acho&s;ion dialedd Duw yw pechodau y bobl. 16 Gallu Duw ai drugaredd i ymgeleddu 'r edifeiriol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">VVEle ni fyrhauwyd llaw 'r Arglwydd fel na allo achub, ac ni thrymh&acirc;odd ei glu&s;t ef, fel na allo glywed.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Eithr eich anwireddau chwi a y&s;carodd rhyngoch chwi a'ch Duw: a'ch pechodau a guddia&s;ant ei wyneb oddi wrthych rhag cly|wed.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys eich dwylo a halogwyd &acirc; gwaed, a'ch by&s;&s;edd &acirc; chamwedd: eich gwe&s;u&s;au a dra|etha&s;ant ffal&s;ter, eich tafod a fefyrria anwi|redd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Nid [oes] a alwo am gyfiawnder, nac a farno mewn gwirionedd: [y maent] yn gobei|thio mewn gwagedd, yn dywedyd celwydd, yn beichiogi ar flinder, ac yn e&s;cor ar anwiredd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Wyau a&s;p a ddodwa&s;ant, a gweoedd y pryf copyn a weuant, yr hwn a fwyttu oi hwy|au a fydd marw, a'r hwn a &s;athrer a dyrr allan yn wiber.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eu gweoedd hwynt ni byddant yn wi&s;co|edd, ac ni's gwi&s;cir hwynt ai gweithredoedd, eu gweithredoedd [ydynt] weithredoedd anwi|redd, ai gwaith yn draw&s;der yn eu dwylo.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Eu traed hwynt a redant i ddrygioni, ac a fry&s;&s;iant i dywallt gwaed gwirion, eu meddyli|au [ydynt] feddyliau anwir, de&s;truw a dini&s;tr [&s;ydd] ar eu ffyrdd hwynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ffordd heddwch nid adnabuant, ac nid [oes] gyfiawnder yn eu llwybrau hwynt: eu llwybrau a &wcirc;yra&s;ant ganddynt, pwy bynnac a rodio yno nid edwyn heddwch.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny y ciliodd barnedigaeth oddi wrthym, ac ni'n goddiweddodd cyfiawnder: di&s;gwilia&s;om am oleuni, ac wele dywyllwch, am ddi&s;cleirdeb, [ac] yn y fagddu y rhodia|&s;om.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Palfala&s;om fell deillion a'r pared, ie fel [rhai] heb lygaid y palfala&s;om: tramgwy|dda&s;om ar hanner dydd fel y cyfnos, [oeddem] ym my&s;c y beddau fel rhai meirw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Nyni oll a rua&s;om fel eirth, a chan ridd|fan y griddfana&s;om fel colomennod: di&s;gwi|lia&s;om am farn, ac ni's [ceid,] am iechydwria|eth, [a] chiliodd oddi wrthym.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys amlh&acirc;odd ein camweddau ni ger dy fron, a the&s;tiolaethodd ein pechodau i'n her|byn: oherwydd ein camweddau [ydynt] ynoni, a'n hanwireddau ni a adwaenom.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Camweddu a dywedyd celwydd yn er|byn yr Arglwydd, a chilio oddi ar &ocirc;l ein Duw, dywedyd traw&s;der, ac anufudd-dod, dychym|myg a myfyrrio o'r galon eiriau gau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Barn hefyd a droed yn ei h&ocirc;l, a chyfiawn|der a &s;afodd o hirbell, canys gwirionedd a dramgwyddodd yn yr heol, ac inionded ni alle ddyfod i mewn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ie gwirionedd &s;ydd yn pallu, a'r hwn &s;ydd yn cilio oddi wrth ddrygioni a y&s;peilir, pan welodd yr Arglwydd [hyn] yna drwg oedd yn ei olwg, am nad [oedd] barn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gwelodd hefyd nad [oedd] &wcirc;r, a &s;yn|nodd arno, am nad [oedd] eiriol-wr: yna ei fraich ai achubodd, ai gyfiawnder ei hun ai cyn|haliodd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a wi&s;codd gyfiawnder fel lluric, a helm iechydwriaeth am ei benn, ac a wi&s;codd wi&s;coedd dial yn ddillad: ie gwi&s;codd zel fel mantell.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yn ddiau yn &ocirc;l y gweithredoedd, ie yn [eu] h&ocirc;l [hwynt] y t&acirc;l efe [ei] l&icirc;d ar ei wrth|wyneb-w&ycirc;r, taledigaeth iw elynnion, [a] tha|ledigaeth i'r yny&s;oedd a d&acirc;l efe.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac ofnant enw yr Arglwydd o'r gorlle|wyn, ai ogoniant ef o godiad haul: pan ddelo y gelyn fel afon, Y&s;pryd yr Arglwydd ai hymlid ef ymmaith.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac i Sion y daw gwaredudd, ac i'r rhai &acirc; droant [oddi wrth] anwiredd yn Iacob, medd yr Arglwydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac mi [a wnaf] fyng-hyfammod hwn &acirc; hwynt medd yr Arglwydd, fy y&s;pryd yr hwn [&s;ydd] ynot, a'm geiriau y rhai a o&s;&s;odais yn dy enau ni chiliant o'th enau, nac o enau dy h&acirc;d, nac o enau h&acirc;d dy h&acirc;d medd yr Arglwydd o hyn allan byth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="60" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN LX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Galwedigaeth y cenhedloedd drwy bregethiad yr e|fangyl. 15 Daioni Duw iw eglwys.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CYfot, llewyrcha, canys daeth dy oleuni, a thywynnodd gogoniant yr Arglwydd ar|nat [&ocirc; Ieru&s;alem.]</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys wele tywyllwch a orchguddia y ddaiar, a achwmwl y bobloedd: ond arnat ti y tywynna yr Arglwydd, ai ogoniant a welir arnat.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Cenhedloedd hefyd a rodiant yn dy oleu|ni, a brenhinoedd yn ni&s;cleirded dy dywyn|niad.</P>
<PB N="279" REF="297">
<P N="4"><HI>4</HI> Cyfot dy lygaid oddi amgylch, ac edrych, ymga&s;cla&s;ant hwy oll [a] daethant attat: dy feibion a ddeuant o bell, a'th ferched a dadmei|thir wrth dy y&s;tlys.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y cei weled, ac yr ymddi&s;cleiri, dy ga|lon hefyd a ddychryna, ac a helaethir, pan droi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> attat luo&s;ogrwydd y m&ocirc;r, golud y cenhedl<GAP DESC="illegible" EXTENT="4 letters"> a ddeuant i ti.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Mintai o gam&ecirc;lod a'th orchguddia<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">] cyflym gam&ecirc;lod Madian, ac Epha: hwynt oll o Saba a ddeuant, aur a thus a ddygant, a mo|liant yr Arglwydd a fynegant.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Holl ddefaid Cedar a ymga&s;clant attat ti, hyrddodd Nebaioth a'th wa&s;anaethant: hwy a ddeuant i fynu yn ewylly&s;car ar fy allor, ac mi a anrhydeddaf d&ycirc; fyng-ogoniant.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pwy [yw] y rhai hyn a ehedant fel cw|mwl&lpunctel; ac fel colomennod iw ffene&s;tri&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys yr yny&s;oedd a'm di&s;gwiliant, a llongau Thar&s;is yn bennaf, i ddwyn dy feibion o bell, eu harian [hefyd] ai haur gyd &acirc; hwynt i enw 'r Arglwydd dy Dduw, ac i Sanct I&s;rael, canys efe a'th ogoneddodd di.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Meibion dieithr a adailadant dy furiau, ai brenhinoedd a'th wa&s;anaethant, canys yn fy n&icirc;g i'th darewais, ac o'm trugaredd fy hun y to|&s;turiais wrthit.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'th byrth a agorir yn wa&s;tad, ni cheuir hwynt ddydd na n&ocirc;s, i ddwyn attat olud y cen|hedloedd, eu brenhinoedd hwynt hefyd a ddygir [attat.]</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys y genhedlaeth ar deyrnas yr hon ni'th wa&s;anaetho di a ddifethir: a'r cenhedloedd hynny a lwyr ddini&s;trir.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gogoniant Libanus a ddaw attat, y ffyn|nid-w&ycirc;dd, ffawydd, ac y&s;pyddaid yng-hyd, i har|ddu lle fyng-hy&s;&s;egr, harddaf hefyd le fy nhraed.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A meibion dy gy&s;tudd-w&ycirc;r a ddeuant attat yn o&s;tyngedic: a'r rhai oll a'th ddiy&s;tyr&acirc;&s;a~t a ymo&s;tyngant hyd wadnau dy draed, ac a'th al|want yn ddinas yr Arglwydd, yn Sion Sanct I&s;rael.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Lle y buo&s;t yn wrthodedic, ac yn g&acirc;s, ac heb gynniwerudd [trwot,] go&s;odaf di yn o|goniant tragywyddol, [ac] yn llawenydd drwy yr holl oe&s;oedd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Sugni hefyd laeth y cenhedloedd, &icirc;e bronnau brenhinoedd a &s;ugni, a chei &wcirc;ybod mai myfi 'r Arglwydd [ydwyf] dy achubudd, a'th waredudd [yw] cadarn [Dduw] Iacob.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yn lle pr&ecirc;s y dygaf aur, ac yn lle hai|arn y dygaf arian, ac yn lle coed, pr&ecirc;s, ac yn lle cerrig, haiarn, a go&s;odaf dy &s;wyddogion yn heddychol, a'th dreth-w&ycirc;r yn gyfiawn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ni chlywir mwy [&s;&ocirc;n am] drais yn dy wl&acirc;d, [na] de&s;truw, na dini&s;tr yn dy derfynau: eithr cyhoeddi iechydwriaeth [ar] dy fagwy|rydd, a moliant [yn] dy byrth.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ni bydd yr haul it mwyach yn oleuni y dydd, a'r lleuad ni oleua yn llewyrch it: eithr yr Arglwydd fydd it yn oleuni tragywyddol, a'th Dduw yn ogoniant it.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ni fachluda dy haul mwyach, a'th le|uad ni phalla, o herwydd yr Arglwydd dy Dduw fydd it yn oleuni tragywyddol, a dyddi|<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> dy alar a ddarfyddant.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Dy bobl hefyd fyddant gyfiawn oll, eti|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">eddant y t&icirc;r byth, [&s;ef] impin fy mhlanhigion, gwaith fy nwylo fel i'm gogonedder.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Y bychan a fydd yn fil, a'r gwael yn gen|hedlaeth gref, myfi 'r Arglwydd a bry&s;&s;uraf hynny yn ei am&s;er.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="61" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. LXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Donniau, a &s;wydd Cri&s;t. 5 Rhagor-fraint yr eglwys. 10 Cri&s;t yn hyfryd ganddo eieglwys.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YSpryd yr Arglwydd Dduw [&s;ydd] arnaf,<NOTE PLACE="marg">Luc. 4.18.</NOTE> o herwydd yr Arglwydd a'm eneiniodd i efangylu [i'r] trueniaid, efe a'm hanfonodd i rwymo y rhai y&s;&s;ig calon, i bregethu rhydd-did i'r caethion, ac agoriad carchar i'r rhai a rwym|wyd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> I bregethu blwyddyn bodlonrwydd yr Arglwydd, a dydd dial ein Duw ni, gan gy&s;|&s;uro pob galarus,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> I o&s;od i alarw&ycirc;r Sion, [ac] i roddi idd|ynt ogoniant yn lle lludw, olew llawenydd yn lle galar, gwi&s;c moliant yn lle y&s;pryd cy&s;tuddi|edic, a hwynt a elwir<NOTE N="*" PLACE="marg">Mat. 3.8.</NOTE> yn brennau cyfiawnder, yn blanhigin yr Arglwydd i ymogoneddu.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Adailadant hefyd h&ecirc;n ddiffaethwch, cy|fodant anghyfanneddfa y rhai gynt, ac adnewy|ddant ddina&s;oedd diffaethwch, a'r [lleoedd y rhai a fuant] anghyfannedd drwy lawer oes.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y dieithriaid a &s;afant, ac a borthant eich praidd, a meibion dieithr [fyddant] eich ardd-w&ycirc;r a'ch gwin-llanw&ycirc;r.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Chwithau a elwir yn offeiriaid i'r Ar|glwydd, gwenidogion ein Duw ni me|ddir wrthych, golud y cenhedloedd a fwyn|hewch, ac yn eu gogoniant hwy 'r ymdderch<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">f|wch.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yn lle eich cywilydd dau ddyblyg, a'r gwradwydd a ganent, [dymma] eu rhan hw|ynt, am hynny yn eu t&icirc;r hwynt y meddiannant [ran] yn ddwbl, llawenydd tragywydd|ol fydd iddynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys myfi 'r Arglwydd a hoffaf gyfi|awnder, gan ga&s;&s;au trais mewn poeth offrwm, ac a roddaf eu gwaith mewn gwirionedd, ac a wnaf &acirc; hwynt gyfammod tragywyddol.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eu h&acirc;d hwynt hefyd a adweinir ym my&s;c y cenhedloedd, ai hiliogaeth hwynt yng-hanol y bobl: y rhai ai gwelant ai hadwaenant, mai hwynt hwy [yw] 'r h&acirc;d a fendithiodd yr Ar|glwydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gan lawenychu y llawenychaf yn yr Arglwydd, a'm henaid a orfoledda yn fy Nuw, canys gwnaeth i mi wi&s;co gwi&s;coedd iechyd|wriaeth, gwi&s;codd fi &acirc; mantell cyfiawnder:
<PB REF="298">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="279" REF="298">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="299">megis y priod-fab [i'm] cy&s;&s;egrodd &acirc; gogoni|ant, ac fel yr ymdrw&s;&s;ia priod-ferch ai thly&s;|&s;au.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Megis y gwna 'r ddaiar iw gwellt dyfu, ac fel y gwna gardd iw hadau eg<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">no, felly y gwna 'r Arglwydd I&ocirc;r r gyfiawnder, a mo|liant darddu ger bron yr holl genhedloedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="62" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. LXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Swydd Cri&s;t ai wenidogion.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">ER mwyn Sion ni thawaf, ac er mwyn Ie|ru&s;alem ni o&s;tegaf, hyd onid elo ei chyfiawn|der hi allan fel di&s;cleirdeb, ac enynnu oi hiech|ydwriaeth hi fel ffagl,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y cenhedloedd a welant dy gyfiawn|der, a'r holl frenhinoedd dy ogoniant, yna y gelwir arnat enw newydd yr hwn a y&s;py&s;&s;a ge|nau 'r Arglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Byddi hefyd yn goron ogoniant yn llaw 'r Arglwydd, ac yn gylch brenhinawl yn llaw dy Dduw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ni ddywedir am danat mwy, gwrthod|edic [yw,] am dy d&icirc;r hefyd ni ddywedir mwy, anghyfannedd [yw,] eithr am danat ti y lle|fir, y mae] fy ewyllys arni: ac am dy dir, per|chennogwyd ef: canys bodlon yw 'r Arglw|ydd i ti, a'th dir, a berchennogir.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys [fel] y prioda g&wcirc;r ieuangc for|wyn, y prioda dy feibion dithe, ac &acirc; llawenydd priod-fab am briod-ferch, y llawenycha dy Dduw o'th blegit ti.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ar dy furiau di Ieru&s;alem y go&s;odais geidwaid, ni thawant ddydd na n&ocirc;s yn wa&s;tad, y rhai ydych yn cofio yr Arglwydd na [fydded] gennych ddi&s;tawrwydd,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac na roddwch ddi&s;tawrwydd iddo, hyd oni &s;iccrhao, ac hyd oni o&s;odo Ieru&s;alem yn fo|liant ar y ddaiar.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Tyngodd yr Arglwydd iw ddeheu-law, ac iw fraich nerthol ef, [nid byw fi] os rhoddaf dy wenith mwyach yn ymborth i'th elynnion, ac os meibion dieithr a yfant dy w&icirc;n yr hwn y llafuriai&s;t am dano.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eithr y rhai a ga&s;clant hwnnw ai bwyt|t&acirc;nt, ac a foliannant yr Arglwydd, a'r rhai a ga&s;clant hwn ai h&ycirc;fant o fewn cynteddoedd fyng-hy&s;&s;egr.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Cynniwerwch, cynniwerwch trwy 'r pyrth, gwa&s;tattewch ffordd y bobl, palment|wch, palmentwch briffordd, digarregwch [hi:] cyfodwch faner ar y bobloedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Wele 'r Arglwydd a gyhoeddodd hyd eithaf y ddaiar, dywedwch wrth ferch Sion, wele dy iechydwriaeth yn dyfod, wele ei gy|flog gyd ag ef, ai weithred oi flaen.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Galwant hwynt hefyd yn bobl &s;anctaidd yn waredigion yr Arglwydd: tithe a elwir, yr hon a gei&s;iwyd, dinas ni's gwrthodwyd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="63" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. LXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn dini&s;trio ei elynnion, ac yn cynne&s;caeddu ei ffyddlonniaid ag amryw ddaioni.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PWy [yw] hwn yn dyfod o Edom, yn w&ycirc;ch ei ddillad o Boyra? hwn [&s;ydd] hardd yn ei wi&s;c, yn ymdaith yn amlder ei rymm&lpunctel; myfi yr hwn a lefaraf mewn cyfiawnder, [ac ydwyf] gadarn i iacha&ucirc;.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pa ham [yr ydwyt] yn g&ocirc;ch yn dy ddillad, a'th wi&s;coedd fel yr hwn a &s;athre mewn gwin|wryf?</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Sethrais y gwin-wryf fy hunan, ac o'r bobl nid [oedd] vn gyd &acirc; mi, am hynny y &s;a|thraf hwynt yn fy nig, ac y mathraf hwynt yn fy llidiawgrwydd, ai gwaed hwynt a daenellir ar fy nillad, a'm holl wi&s;coedd a lychwinaf.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys dydd dial wrth [fodd] fyng-halon a blwyddyn fyng-waredigion a ddaeth.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Edrychais hefyd, ac nid [oedd] gynnor|thwyudd, rhyfeddais hefyd am nad [oedd] gyn|haliwr, yna fy mraich a'm hachubodd, a'm llidiawgrwydd a'm cynhaliodd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Felly y &s;athraf bobl yn fy n&icirc;g, ac y medd|waf hwynt yn fy llidiawgrwydd: ai goruwch|afiaeth a dde&s;cynnaf i'r llawr.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Coff&acirc;f drugaredd yr Arglwydd, [a] mo|liant Duw, megis am yr hyn oll a d&acirc;lodd Duw i ni, ac amlder lle&s;&acirc;d t&ycirc; I&s;rael, yr hyn a dalodd efe iddynt yn &ocirc;l ei do&s;turiaethau, ac yn &ocirc;l amlder ei drugareddau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a ddywedodd diau fy mhobl maufi [yddynt] hwy, meibion ni ddywedant gel|wydd, ac efe a aeth yn iachawdur iddynt,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yn eu holl gy&s;tudd hwynt nid [oedd] cy&s;tudd, ac Angel ei gydrycholdeb ai hachubodd hwynt, er mwyn ei gariad, ac er mwyn ei dru|garedd y gwaredodd efe hwynt: efe ai cludodd hwynt, ac ai harweiniodd b&ocirc;b am&s;er.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A hwythau oeddynt wrthryfelgar, ac a ofidia&s;ant ei Y&s;pryd &s;anctaidd ef, fel y tr&ocirc;dd efe yn elyn iddynt, [ac] yr ymladdodd efe yn eu herbyn hwynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y cofiodd [I&s;rael] ddyddiau Mo&s;es gynt, ai bobl, [gan ddywedyd:] mae 'r hwn ai dygodd hwynt i fynu o'r m&ocirc;r gyd &acirc; bugeili|aid ei braidd&lpunctel; mae 'r hwn a o&s;ododd ei Y&s;pryd &s;anctaidd oi fewn ef&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yr hwn ai tywy&s;odd [hwynt] &acirc; deheu|law Mo&s;es, ac ai ogoneddus fraich, gan hollti y dyfroedd oi blaen hwynt, i wneuthur iddo ei hun enw tragywyddol,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gan eu harwein hwynt trwy y dyfnde|rau, fel march yn yr anialwch heb dramgwy|ddo o honynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Fel y de&s;cyn anifail i'r dyffryn, y gwn|aiff Y&s;pryd yr Arglwydd iddo orphywys: felly y tywy&s;ai&s;t dy bobl i wneuthur it enw gogone|ddus.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Edrych o'r nefoedd a gw&ecirc;l, [&s;ef] o an|nedd dy &s;ancteiddrwydd, a'th ogoniant: mae dy z&ecirc;l, a'th gadernid, lluo&s;ogrwydd dy do&s;tu|riaethau, a'th drugareddau&lpunctel; hwynt a ymatta|lia&s;ant oddi wrthif&lpunctel;.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys ti yw ein t&acirc;d ni, er nad edwyn
<PB N="280" REF="299">Abraham ni, ac na'n cydnebydd I&s;rael, ti Ar|glwydd [fyddi] d&acirc;d i ni, a'n gwaredudd: dy enw [&s;ydd] 'r ioed.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Pa ham Arglwydd y gwnaetho&s;t i ni gyfeiliorni o'th ffyrdd? [ac] y caledai&s;t ein ca|lonnau oddi wrth dy ofn&lpunctel; dychwel er mwyn dy wei&s;ion, [&s;ef] llwythau dy etifeddiaeth.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Tros ychydig ennyd y meddiannodd dy bobl &s;anctaidd [dy gy&s;&s;egr,] ein gwrthwyneb|w&ycirc;r a fathra&s;ant dy gy&s;&s;egr di.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Nyni oeddem [eiddo ti] er ioed [pryd] nad oeddit ti yn arglwyddiaethu arnynt hwy, [ac] na elwid dy enw arnynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="64" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. LXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y Prophhwyd yn gweddio tros bechodau y bobl, ac yn dangos frynted cyfiawnder gweithredoedd dyn.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">OH na rwygit y nefoedd, a de&s;cyn, [yna] y mynyddoedd a doddent o'th flaen di,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel y lly&s;c y t&acirc;n grei&s;ion, [ac] y berw y t&acirc;n ddwfr: i y&s;py&s;&s;u dy enw i'th wrthwyneb|w&ycirc;r, [fel] yr ofne y cenhedloedd rhagot.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pan wnaetho&s;t [bethau] ofnadwy ni ddi&s;|gwilia&s;om [am danynt,] y de&s;cynnai&s;t, [a'r] mynyddoedd a ddifera&s;ant o'th flaen.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac er ioed ni chlyw&s;ant, ni dderbynna|&s;ant &acirc; chlu&s;tiau, ac ni welodd llygad Dduw, onid tydi [yr hwn] a wna [felly] i'r neb a obei|thia ynddo.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Cynnorthwyai&s;t y llawen, a'r hwn a w|naeth gyfiawnder, yn dy ffyrdd i'th goff&acirc;nt di, wele ti a ddigiai&s;t pan becha&s;om [pe arho&s;a&s;e~] ynddynt hwy byth, yna cadwedic fua&s;em.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr ni oll fuom megis [peth] aflan; ac megis dilledyn o frattiau yw ein holl gyfiawn|derau, a megis deilen y &s;yrthia&s;om ni oll: a'n anwiredd megis gwynt a'n d&ucirc;g ni ymma|ith.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac nid oes a alwo ar dy enw, nac a ym|gyfyd i ymaflyd ynot: canys cuddiai&s;t dy wy|neb oddi. wrthym, difeai&s;t ni o herwydd ein anwiredd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yn awr Arglwydd ein T&acirc;d ni [ydwyt] ti, nyni [ydym] glai, a thithe ein lluni-wr ni, ie gwaith dy law [ydym] ni oll.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Na ddigia Arglwydd yn ddirfawr, ac na chofia anwiredd yn dragywydd, wele edrych attolwg dy bobl di [ydym] ni oll.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dy &s;anctaidd ddina&s;oedd ydynt anial|wch, Sion [&s;ydd] yn ddiffaethwch, ac Ieru&s;a|lem yn anghyfannedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> T&ycirc; ein &s;ancteiddrwydd, a'n holl ogoni|ant, lle y molianne ein tadau dydi &s;ydd yn llo&s;c|fa d&acirc;n, a'n holl ddymunol [leoedd,] &s;ydd yn ddiffaethwch.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A ymattoli di Arglwydd wrth hyn&lpunctel; a dewi di, ac a gy&s;tuddi di ni yn ddirfawr&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="65" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. LXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Galwedigaeth eglwys Gri&s;t o'r cenhedloedd, ac o we|ddill yr Iddewon. 11 Dryg-fyd yr anffyddloniaid a gwyn-fyd y rhai duwiol</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YSpy&s;&s;wyd fi i'r [rhai] ni ofynna&s;ant am [danaf,] cafwyd fi gan [y rhai] ni'm cei&s;ia|&s;ant:<NOTE PLACE="marg">Rhuf. 10.20.</NOTE> dywedais, wele fi, wele fi, wrth genhed|laeth ni alwodd ar fy enw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> E&s;tynnais fy llaw hyd y dydd at bobl wrth|ryfelgar, y rhai a rodient y ffordd nid [oedd] dda, ar &ocirc;l eu meddyliau eu hun.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pobl y rhai a'm llidient i yn wa&s;tad yn fyng-&wcirc;ydd, yn aberthu mewn gerddi, ac yn arogl-darthu ar bridd-lechau,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y rhai a arhoent ym my&s;c y beddau, ac a letteuent yn y gwilfeudd, y rhai a fwyt|taent g&icirc;g m&ocirc;ch, ac i&s;cell ffiaidd gig [yn] eu lle&s;tri,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y rhai a ddywedent, ne&s;&s;a attat, na ne&s;&s;a attafi, canys &s;ancteiddiach ydwyf n&acirc; thi, y rhai hyn [ydynt] f&wcirc;g yn fy ffroenau, [a] th&acirc;n yn llo&s;ci ar h&ycirc;d y dydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Wele &s;crifennwyd ger fy mron, ni tha|waf: eithr talaf &icirc;e talaf yn eu monwes.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Eich anwireddau chwi, ac anwireddau eich tadau chwi yng-hyd medd yr Arglwydd: y rhai a fwg-dartha&s;ant ar y mynyddoedd, ac a'm cabla&s;ant ar y brynnau: am hynny y me&s;&s;uraf eu h&ecirc;n weithredoedd hwynt iw mo|nwes.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, me|gis y ceir gwin mewn cangen o rawn, ac y dywedir, na ddifwyna hi, canys [y mae] rh&acirc;d ynddi: felly y gwnaf er mwyn fyng-wei&s;ion, na ddifwyner y cwbl.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eithr dygaf h&acirc;d allan o Iacob, ac o Iu|da [vn] a etifeddo fy mynydddoedd: yna fy etholedigion ai hetifeddant, a'm gwei&s;ion a dri|gant yno.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Saron hefyd fydd yn gorlan defaid, a glynn Achor yn orweddfa gwarthec i'm pobl y rhai a'm cei&s;iant.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ond chwi y rhai a wrthoda&s;och yr Ar|glwydd, y rhai a anghofia&s;och fy mynydd &s;anc|taidd, y rhai a arlwya&s;och fwrdd, ac a lanwa|&s;och ddiod offrwm i'r planedau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Rhifaf chwithau i'r cleddyf, a chwi oll a ymo&s;tyngwch i'r lladdedigaeth, o herwydd gelwais chwi, ac nid atteba&s;och, lleferais, ac ni wrandaw&s;och, gwnaethoch hefyd ddrygioni yn fyng-olwg, a dewi&s;a&s;och yr hyn ni fynna|&s;wn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny fel hynn y dywedodd yr Arglwydd Dduw, wele fyng-wei&s;ion a fwyt|tant, a chwithau a newynwch, wele fyng|wei&s;ion a yfant, a chwithau a &s;ychedwch: wele fyng-wei&s;ion a lawenychant a chwitheu a gy|wilyddir.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Wele fyng-wei&s;ion a ganant o hyfryd|wch calon, a chwithau a waeddwch rhac go|fid calon, ac a vdwch rhac y&s;igtod y&s;pryd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'ch enw a adewch yn rhegen ym my&s;c fy etholedigion, canys yr Arglwydd Dduw a'ch lladd chwi, ac a eilw ei wei&s;ion [ar] enw arall.</P>
<PB REF="300">
<P N="16"><HI>16</HI> Yr hwn a ymfendigo ar y ddaiar a ym|fendiga yn y gw&icirc;r Dduw, a'r hwn a dyngo ar y ddaiar, a dwng i'r gw&icirc;r Dduw: am angho|fio y trallodau cyntaf, ac am ymguddio o ho|nynt o'm golwg.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys wele fi yn creu nefoedd newydd, a daiar newydd, a'r rhai cyntaf ni chof&icirc;r, ac ni feddyl&icirc;r am danynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Eithr llawenychwch, a gorfoleddwch yn dragywydd, [o herwydd] y rhai a grewyfi, canys wele fi yn creu Ieru&s;alem yn orfele|ddus, ai phobl yn llawen.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gorfoleddaf hefyd yn Ieru&s;alem, a lla|wenychaf yn fy mhobl, ac ni chlywir ynddi mwyach lais wylofain, na llef gwaedd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ni bydd o hynny allan blentyn o oed, na henaf-gwr yr hwn ni chyflawna [Duw] ei ddyddiau, canys y bachgen fydd marw yn fab can-mlwydd, a'r pechadur yn fab can-mlwydd a felldithir.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna 'r adailadant dai, ac y cyfanneddant: plannant hefyd winllannoedd, a bwytt&acirc;nt eu ffrwyth.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Nid adailadant fel y cyfanneddo arall, ac ni phlannant fel y bwyttao arall: eithr me|gis dyddiau 'r pren [y bydd] dyddiau fy mhobl, a'm hetholedigion a fwynh&acirc;nt waith eu dwy|lo.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ni lafuriant yn ofer, ac ni chenhed|lant mewn dychryn, canys h&acirc;d rhai bendige|dic yr Arglwydd [ydynt] hwy ai heppil gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A bydd cyn galw o honynt, i mi atteb, a hwynt etto yn llefaru mi a wrandawaf.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Y blaidd a'r oen a borant yn gydt&ucirc;n, y llew fel &ycirc;ch a bawr wellt: ond am y &s;arph llwch [fydd] ei bwyd hi: ni ddrygant, ac ni lygrant yn fy holl fynydd &s;anctaidd medd yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="66" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. LXVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ofered gan Dduw bob gwa&s;anaeth gweledic heb ffydd oddi fewn. 5 Cy&s;&s;ur i'r ffyddloniaid truain, o gw|ymp y drygionus, a chynnydd yr eglwys. 10 Diolch|garwch y duwiol am amryw ddoniau Duw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FEl hyn y dywedodd yr Arglwydd, y ne|foedd [ydynt] fyng-or&s;edd-faingc, a'r ddai|ar [yw] lleithic fy nhraed: mae 'r t&ycirc; hwnnw 'r hwn a adailedwch i mi&lpunctel; ac mae 'r fan hon|no y gorphywy&s;af&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A hyn oll a wnaeth fy llaw, a [thrwofi] y mae hyn oll medd yr Arglwydd, ac ar hwn yr edrychaf [&s;ef] ar y truan a'r cy&s;tuddedic o y&s;pryd, a'r hwn &s;ydd yn ofni fyng-air.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr hwn a laddo &ycirc;ch [&s;ydd fel] yr hwn a laddo &wcirc;r, yr hwn a abertho oen [&s;ydd fel] yr hwn a dorfynyglo g&icirc;: yr hwn a offrymma fw|yd offrwm [&s;ydd yn offrymmu] gwaed m&ocirc;ch, yr hwn a arogl-dartha thus, &s;ydd yn bendigo gwagedd: etto hwynt a ddewi&s;a&s;ant eu ffyrdd eu hun, eu henaid a ewylly&s;iodd eu ffieidd-dra.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Minne hefyd a ddewi&s;af eu gwatwar <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">|ynt, ac a ddygaf arnynt yr hyn a ofnant, am alw o honof, ac nad [oedd] a attebe, lleferais, ac ni wrandaw&s;ant: eithr gwnaethant yr hyn oedd ddrwg yn fyng-olwg, a'r hyn ni fynnwn a dde|wi&s;a&s;ant,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gwrandewch air yr Arglwydd, y rhai a grynwch rhag ei air ef, eich brodyry rhai a'ch ca&s;&acirc;nt [ac] a'ch gyrrant ar encil, er mwyn fy enw i, a ddyweda&s;a~<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">goneddir yr Arglwydd: etto yn eich lla<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">ydd chwi y gwelir ef, a hw|ynt a wradw<GAP DESC="illegible" EXTENT="4 letters">r,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Llef &s;oniarus [a glywir] o'r ddinas, llef o'r Deml, llef yr Arglwydd yn gobrwyo ei e|lynnion.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Cyn ei hanhwylo 'r e&s;corodd, a chyn dy|fod gwewyr arni y rhydd-hauwyd hi ar fab.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pwy a glybu y fath beth &acirc; hyn&lpunctel; pwy a welodd y fath beth &acirc; hyn&lpunctel; a wneir i'r ddaiar dyfu mewn vn dydd&lpunctel; a &ecirc;nir cenhedlaeth [ar] vnwaith&lpunctel; pan anhwylodd Sion yr e&s;corodd hefyd ar ei meibion.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A ddattodaf fi, ac ni pharaf e&s;cor? ai myfi yr hwn &s;ydd yn peri e&s;cor a luddiaf hefyd medd dy Dduw&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Llawenhewch gyd ag Ieru&s;alem, a byddwch hyfryd oi phlegit y rhai oll ai cerwch hi, llawenychwch gyd &acirc; hi yn llawen, y rhai oll a alerwch am dani.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fel y &s;ugnoch, ac i'ch diwaller o fronnau ei diddanwch, fel y godr&ocirc;ch, ac y byddoch hy|fryd o ddi&s;cleirdeb ei gogoniant.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, wele fi yn e&s;tyn iddi heddwch fel afon, a gogo|niant y cenhedloedd fel ffr&wcirc;d lifeiriol: yna y &s;ugnwch [hwynt,]ar ei hy&s;tlys [hi] i'ch dugir, ac ar ei gliniau i'ch diddanir:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Fel vn yr hwn y diddano ei fam ef, felly y diddanaf fi chwi, ac yn Ieru&s;alem i'ch didda|nir.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y gwelwch, ae y llawenycha eich calon, eich e&s;cyrn hefyd a flodeuant fel lly&s;&s;ieun: pan adweinir llaw 'r Arglwydd gyd ai wei&s;ion, ai lidiawgrwydd wrth ei elynnion.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys wele 'r Arglwydd a ddaw mewn t&acirc;n, ai gerbydau fel tr&ocirc;-wynt, i dalu ei ddigter mewn llidiawgrwydd, ai gerydd mewn fflam|mau t&acirc;n.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys yr Arglwydd a ymgyfreithia &acirc; th&acirc;n, ac ai gleddyf yn erbyn p&ocirc;b cnawd, a lladde|digion yr Arglwydd fyddant aml.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y rhai a ym&s;ancteiddiant, ac a ymlan|hant yn y gerddi yn &ocirc;l eu gilydd yn amlwg: gan fwytta c&icirc;g m&ocirc;ch, a ffiaidd-dra, allygod, a gyd|ddiweddir medd yr Arglwydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac mi a [adwen] eu gweithredoedd hwynt ai dychymmygion, y mae ['r am&s;er] yn dyfod i ga&s;clu 'r holl genhedloedd ar ieithoedd, a phan ddelant y gwelant fyng-ogoniant.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A go&s;odaf arnynt arwydd, ac anfonaf y
<PB N="281" REF="300">rhai diangol o honynt at y cenhedloedd, Thar|&s;is Affrica, a Lydia, y rhai a dynnant [mewn] bwa, Italia, a Groec yr yny&s;oedd pell, y rhai ni chlyw&s;ant &s;&ocirc;n am danaf, ac ni wel&s;ant fyng-o|goniant: a mynegant fyng-ogoniant ym my&s;c y cenhedloedd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A hwynt a ddygant eich holl frodyr o blith yr holl genhedloedd yn offrwm i'r Argl|wydd ar feirch, ac ar gerbydau, ac ar elorau meirch, ac ar fulod, ac ar anifeiliaid buain i'm mynydd &s;anctaidd Ieru&s;alem medd yr Arglw|ydd, megis y dyge meibion I&s;rael offrwm mewn lle&s;tr gl&acirc;n [i] d&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac o honynt hwy y cymmeraf [rai] yn offeiriaid, ac yn Lefiaid medd yr Arglwydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys megis y &s;aif ger fy mron y nefo|edd newydd, a'r ddaiar newydd y rhai a wnafi medd yr Arglwydd: felly y &s;aif eich h&acirc;d chwi, a'ch enw chwi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Bydd hefyd o newydd-loer i newydd-lo|er, ac o Sabboth i Sabboth i bob cnawd ddy fod i addoli ger fy mron medd yr Arglwydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A hwynt a &acirc;nt allan, ac a welant gelanedd y rhai a wnaethant gamwedd i'm herbyn, ca|nys eu pryf ni bydd marw, ai t&acirc;n ni ddiffudd, a byddant yn ddirmyg gan bob cnawd.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn llyfr y prophwyd E&s;ay.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Jeremiah" TYPE="book">
<HEAD>&leaf; Llyfr prophvvydoliaeth Ieremi.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ieremi yn cei&s;io gwrthod bod yn brophwyd, gan ddan|gos ei ddiffig. 7 Yr Arglwydd yn ei gy&s;&s;uro ef. 11 yn dangos hefyd iddo ef ddini&s;tr leru&s;alem. 17 Ac yn gorchymyn iddo eu rhybuddio hwynt o hyn yn ddiofn.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_GEiriau Ieremi fab<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 22.8.</NOTE> Helciah [vn] o'r offei|riaid y rhai [oeddynt] yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;. 21.18.</NOTE> Anathoth o fewn tir Beniamin,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr hwn y daeth gair yr Arglwydd atto yn nyddiau Io&s;iah fab Amon brenin Iuda: yn y drydedd flwyddyn ar dd&ecirc;c oi deyrna&s;iad ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac yn nyddiau Iehoacim fab Io&s;iah bre|nin Iuda yr oedd efe: nes darfod vn mlynedd ar dd&ecirc;c i Zedeeiah fab Io&s;iah brenin Iuda: hyd ddygiad Ieru&s;alem i gaethiwed y pummed m&icirc;s.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y daeth gair yr Arglwydd attaf gan ddywedyd:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Cyn i mi dy<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 49.1. Gal. 1.15.</NOTE> Iunio di mewn croth mi a'th adnabum, a chyn dy ddyfod o'r gr&ocirc;th y &s;anctei|ddiais di: [ac] mi a'th roddais yn brophwyd i'r cenhedloedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y dywedais,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 6.11. Exod. 3.11. Exod. 4.1.</NOTE> &ocirc; Arglwydd Dduw, wele ni fedraf ymadroddi: canys bachgen yd|wyfi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrthif, na ddywet, bachgen ydwyfi: canys ti a ei at yr rhai oll i'th anfonwyf di, a'r hyn oll a orchymynn|wyf it, ti ai dywedi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Nac ofna rhag eu hwynebau hwynt, ca|nys yr ydwyfi gyd &acirc; thi i'th waredu di medd yr Arglwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna 'r e&s;tynnodd yr Arglwydd ei law, ac a<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 4.12. E&s;a. 6.7. Mat. 10.20.</NOTE> gyffyrddodd a'm gehau, a'r Arglwydd a ddy|wedodd wrthif, wele rhoddais fyng-eiriau yn dy enau di.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gwel, heddyw i'th o&s;odais<NOTE N="*" PLACE="marg">Mat. 18.18. 2. Cor. 10.4. Heb. 4.12.</NOTE> ar y cenhen|loedd, at ar y teyrna&s;oedd, i ddiwreiddio ac i ddi|ni&s;trio, i ddifetha, ac i dde&s;truwio, i adailadu ac i blannu.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y daeth gair yr Arglwydd attaf gan ddywedyd: &ocirc; Ieremi beth a weli di&lpunctel; a min|ne a ddywedais, gwialen almon a welaf fi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrthif: da y gwelai&s;t, canys mi a fry&s;&s;iaf i gyflawni fyng|air.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A gair yr Arglwydd a ddaeth attaf yr ail waith gan ddywedyd: beth a weli di&lpunctel; mi a ddy|wedais, mi a welaf grochan berwedic ai wy|neb yn edrych oddi wrth y gogledd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrthif:
<PB REF="301"><GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="281" REF="301"><GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="302">o'r gogledd yr yml&ecirc;da dialedd ar holl drigoli|on y ddaiar.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys wele, myfi a alwaf holl deuluoedd teyrna&s;oedd y gogledd medd yr Arglwydd, fel y delont, ac y go&s;odant bob vn ei ei&s;teddfa wrth ddrws porth Ieru&s;alem, ac wrth ei muroedd oll o amgylch, ac wrth holl ddina&s;oedd Iuda.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A mi a draethaf wrthynt fy marn i, a'm holl anwiredd y rhai a'm gadaw&s;ant, ac a arogl|dartha&s;ant i dduwiau eraill, ac a addol&acirc;&s;ant wei|thredoedd eu dwylo eu hunain.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gwregy&s;&s;a dithe dy lwynan, a chyfot, a dywet wrthynt yr hyn oll yr ydwyf yn ei or|chymyn it, nac ofna rhagddynt:<NOTE N="*" PLACE="marg">lo&s;. 1.5. Heb. 13.5. E&s;a. 50.7. Ezec. 3 8.</NOTE> rhag i mi dy dde&s;truwio di ger eu bron hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys wele heddyw yr ydwyf yn dy ro|ddi di yn ddinas gaeroc, ac yn golofn haiarn, ac yn &s;&ucirc;r pr&ecirc;s yn erbyn yr holl d&icirc;r, yn erbyn bren|hinoedd Iuda, yn erbyn ei thywy&s;ogion, yn er|byn ei hoffeiriaid, ac yn erbyn pobl y tir.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ymladdant hefyd yn dy erbyn, ond ni'th orchfygant, canys myfi [ydwyf] gyd &acirc; thi i'th ymwared medd yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Daioni Duw iw bobl: hwythau hyd yn oed yr offeiriaid a'r prophwydi yn y&s;ceulu&s;&s;o Duw, ac yn dilyn gau|dduwiaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Gair yr Arglwydd a ddaeth attaf fi gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cerdda, a llefa yng-hlu&s;tiau Ieru&s;alem gan ddywedyd: fel hyn y dywed yr Arglwydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 16.8.</NOTE> cofiais am danat [&s;ef am] garedigrwydd dy ieuengtid, a &s;erch dy ddyweddiad, pan i'm can|lynai&s;t yn y diffaethwch mewn t&icirc;r ni's dau|wyd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> I&s;rael [ydoedd] gy&s;&s;egredic i'r Arglw|ydd, [a] blaen-ffrwyth ei gnwd ef: pawb oll a'r ai bwytt&acirc;e a anrheithid, a drwg a ddigwydde iddynt medd yr Arglwydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gwrandewch air yr Arglwydd t&ycirc; Iacob, a holl deuluoedd t&ycirc; I&s;rael.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> fel hyn y dywed yr Arglwydd, pa anwi|redd a gafodd eich tadau chwi ynofi, pan gilia|&s;ant oddi wrthif&lpunctel; ac y rhodia&s;ant ar &ocirc;l oferedd, ac yr aethant yn ofer?</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ar ni ddywed&acirc;&s;ant, pa le y mae'r Arglw|ydd a'n dug ni i fynu o d&icirc;r yr Aipht&lpunctel; ac a'n harweiniodd trwy 'r anialwch, trwy ro&s;-d&icirc;r, a phyllau, trwy d&icirc;r &s;ychter, a chy&s;cod angeu, trwy d&icirc;r nid aeth g&wcirc;r trwyddo, ac ni thrigodd d&ycirc;n ynddo.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dygais chwi hefyd i ddol-dir i fwyta y ffrwyth ai le&s;&acirc;d: eithr<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 78.58. P&s;al. 106.38.</NOTE> pan ddaethoch i mewn haloga&s;och fy nhir i, a go&s;oda&s;och fy etifeddia|eth i yn ffieidd-dra.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr offeiriaid ni ddyweda&s;ant, pa le y mae 'r Arglwydd&lpunctel; a'r cyfraith-w&ycirc;r nid adnabuant fi, y bugeiliaid hefyd a fuant anffyddlon i mi, y prophwydi a brophwyd&acirc;&s;ant yn [enw] Baal, ac a aethant ar &ocirc;l [y pethau] ni wnaent le&s;&acirc;d.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O blegit hyn, mi a ddadleuaf &acirc; chwi etto medd yr Arglwydd: ie dadleuaf &acirc; meibion eich meibion chwithau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys ewch 'i yny&s;oedd Chitim, ac e|drychwch: danfonwch i Cedar, ac y&s;tyriwch yn ddiwyd, ac edrychwch a fu y cyfryw beth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A newidiodd [vn] genhedl aeth eu du|wiau, a hwynt heb [fod] yn dduwiau: eithr fy mhobl i a newidiodd eu gogoniant am [yr hyn] ni wna le&s;&acirc;d.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O chwi nefoedd &s;ynnwch wrth hyn, aru|thrwch, a llwyr wladeiddiwch medd yr Ar|glwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys dau ddrwg a wnaeth fy mhobl mau fi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ionas. 2.8. Zac. 10.2.</NOTE> hwynt a'm gadaw&s;ant fi ffynnon y dy|froedd byw, i gloddio iddynt eu hunain byde|wau, ie bydewau wedi eu torri ni ddaliant ddy|froedd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ai gw&acirc;s ydyw I&s;rael, ai mab t&ycirc; [yw] efe&lpunctel; pa ham gan hynny 'r y&s;peiliwyd ef&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y llewod a ru&acirc;&s;ant arno ef, [ac] a floe|ddia&s;ant, ai dir ef a o&s;oda&s;ant yn anrhaith, ai ddi|na&s;oedd yn boeth anghyfanneodol.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Meibion Noph hefyd a Thahapanes a dorrant dy goryn di.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ond ti a beri hyn it dy hun, am wrthod o honot yr Arglwydd dy Dduw, pan ydoedd efe yn dy arwain di ar h&ycirc;d y ffordd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r awr hon beth [&s;ydd] i ti [a wnelech] yn ffordd yr<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 31.1.</NOTE> Aipht, i yfed dwfr Nilus? a pheth [&s;ydd] i ti yn ffordd A&s;&s;yria i yfed dwfr afon [Euphrates&lpunctel;]</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Dy ddrygioni dy hun a'th<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 3.9.</NOTE> go&s;pa di, a'th drofeudd a'th geryddant di: gwybydd dithe, a gw&ecirc;l morr ddrwg, ac morr chwerw ydyw gwrthod o honot yr Arglwydd dy Dduw, ac nad [ydyw] fy ofn i ynot ti medd Arglwydd Dduw 'r lluoedd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> O blegit er y&s;talm mi a dorrais dy iau di, ac a ddrylliais dy rwymau di, a thi a ddywe|dai&s;t, ni thro&s;eddaf,<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;. 24.16. Ezec. 10.12. Nehem. 8.6.</NOTE> er hynny ti a wibiai&s;t yn buttain i bob brynn vchel, a thann bob pren dei|lioc.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Myfi hefyd a'th blennais ys ber-win|w&ycirc;dden, yn h&acirc;d gwirionedd oll: pa fodd gan hynny i'th droiwyd i'm yn blanhigin afrywiog gwinw&ycirc;dden ddieithr?</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pe bydde it ac ymolchi &acirc; nitrwm, a chymmeryd it lawer o Borith, etto hynodwyd dy anwiredd di ger fy mron i medd yr Arglw|ydd Dduw.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Pa fodd y dywedi, ni halogwyd fi, ac ni ddeuthym yn &ocirc;l Baalim&lpunctel; edrych dy ffordd yn y glyn hwn, a g&wcirc;ybydd beth a wnaetho&s;t [fel] camel buan yn amgylchu ei ffyrdd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> [Ac fel] a&s;&s;yn wyllt wedi ei chenefino a'r annialwch, wrth ddymuniad ei chalon yn y|fed gwynt: [oddi wrth] ei hachly&s;ur pwy ai tr&ycirc; hi, pawb a'r ai cei&s;iant hi ni flinant, yn ei m&icirc;s y c&acirc;nt hi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Cadw dy droed rhag noethni, a'th g&ecirc;g rhag &s;yched: tithe a ddywedai&s;t, nid oes obaith
<PB N="282" REF="302">[o hynn&lpunctel;] nac [oes,] canys cerais ddieithriaid, ac ar eu h&ocirc;l hwynt yr &acirc;f.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Megis y cywilyddir lleidr pan ddalier: felly y cywilyddir t&ycirc; I&s;rael: hwyntwy eu bren|hinoedd, eu tywy&s;ogion, ai hoffeiriaid, ai pro|phwydi.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Y rhai a ddywedant wrth brenn, tydi [yw] fy nh&acirc;d, ac wrth garrec, ti a'm cenhedlai&s;t: canys hwynt a dro&acirc;&s;ant attafi wegil, ac nid wy|neb: er hynny yn am&s;er eu hadfyd y dywedant, cyfot, a chadw di ni.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Eithr pa l&ecirc; [y mae] dy dduwiau di y rhai a wnaetho&s;t i ti&lpunctel; codant os gallant dy gadw yn am&s;er dy adfyd: canys [wrth] rifedi dy ddina|&s;oedd y mae dy dduwiau di &ocirc; Iuda.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Pa ham yr ymry&s;&s;onwch &acirc; mi? chwi oll a wrthryfela&s;och i'm herbyn medd yr Arglw|ydd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yn ofer y maeddais eich plant chwi, ni dderbynnia&s;ant hwy go&s;pedigaeth: eich cle|ddyf eich hun a ddifaodd eich prophwydi, me|gis llew yn de&s;truwio.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Oh genhedlaeth edrychwch air yr Argl|wydd: a fum i anghyfannedd i I&s;rael&lpunctel; neu d&icirc;r tywyll&lpunctel; pa ham y dywed fy mhobl, arglwyddi ydym ni, ni ddeuwn ni mwy attat ti&lpunctel;</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A anghofia morwyn ei hardd-wi&s;c&lpunctel; neu yr brioda&s;-ferch ei thly&s;&s;au&lpunctel; etto fy mhobl i a'm ang-hofia&s;ant ddyddiau aneirif.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Pa ham yr wyt ti yn teccau dy ffordd i gei&s;io caredigrwydd&lpunctel; am hynny hefyd y dy&s;|cai&s;t dy ffyrdd di i rai drygionus.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Canys yn dy adenydd di y cafwyd gwa|ed eneidiau y tlodion diniwed, nid mewn clodd|fa y cefais hyn: eithr ar yr holl [leoedd] hynn.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A thi a ddywedit, am fy mod yn ddiniwed yn ddiau y tr&ocirc;dd ei l&icirc;d ef oddi wrthif: wele fi yn dy farnu di am ddywedyd o honot, ni phechais.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Pa ham y gwibi di i newidio dy ffordd&lpunctel; canys ti a wradwyddir gan yr Aipht, fel i'th wradwyddwyd gan A&s;&s;yria.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Hefyd ti a ddeui allan oddi yno<NOTE PLACE="marg">2. Sam. 13.19.</NOTE> a'th ddwylo ar dy benn: o blegit yr Arglwydd a wr|thodes dy hyder di, fel na byddo it ffynniant yn|ddynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Trugaredd Dduw iw bobl bechadurus. 20. Hwynt o'r diwedd trwy ei gyngor ef yn edifarhau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC efe<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 24.24.</NOTE> a ddywedodd, o gyrr g&wcirc;r ei wraig ymmaith, a myned o honi oddi wrtho ef, ac iddi fod yn eiddo g&wcirc;r arall: a ddychwel efe atti hi mwyach&lpunctel; onid gan halogi 'r halogwyd y tir hwnnw&lpunctel; a thi a butteiniai&s;t [gyd&acirc;] chy|feillion lawer, etto dychwel attafi medd yr Ar|glwydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Derchafa di dy lygaid i'r lleoedd vchel, ac edrych pa le ni phutteiniai&s;t, ti a ei&s;teddai&s;t ar y ffyrdd iddynt hwy megis Arabiad yn yr ania|lwch, ac a halogai&s;t y t&icirc;r a'th butteindra, ac a'th ddrygioni.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny 'r attaliwyd y cafodau, ac ni bu<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 28.24.</NOTE> glaw diweddar, er hynny talcen puttein|wraig oedd i ti, gwrthodai&s;t wladeiddio.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Oni elwi di arnafi o hyn allan [gan ddywedyd,] ty di yw fy nhad, [a] thywy&s;og fy ieuengtid&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A ddeil [Duw ei dd&icirc;g] byth&lpunctel; ai ceidw yn dragywydd&lpunctel; wele dywedais [hyn,] a gwnae|tho&s;t yr hyn oedd ddrwg hyd y gellai&s;t ti.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrthif fi yn am&s;er Io&s;iah y brenin, oni welai&s;t ti hyn a wna|eth I&s;rael wrthny&s;&ugrave;g&lpunctel; hi a aeth i bob mynydd vchel, a thann bob pren deilioc, ac a butteiniodd yno.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A mi a ddywedais wedi iddi hi wueuthur hyn ei gyd, dychwel attafi, ond ni ddychwe|lodd: ac Iuda ei chwaer anffyddlon hi a we|lodd [hyn.]</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny y gwelais yn dda am yr acho|&s;ion oll y putteiniodd I&s;rael wrthny&s;&s;ic, ollwng o honofi hi ymmaith, ac a roddais iddi ei llythr y&s;car: er hyn ni ofnodd Iuda ei chwaer an|ffyddlon: eithr aeth a phutteiniodd hithe hefyd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A chann y&s;cafnder ei phutteindra yr halo|godd hi y t&icirc;r, canys gyd a'r maen, a'r prenn y putteiniodd hi,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac er hyn oll hefyd ni ddychwel<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dd I&s;r|da ei chwaer anffyddlon attafi ai holl galon, eithr mewn tr&ucirc;th medd yr Arglwydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrthif, I&s;rael wrthny&s;ig 'a gyfiawnh&acirc;odd ei henaid rhagor Iuda anffyddlon.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Cerdda a chyhoedda y geiriau hyn tua 'r gogledd, a dywet: ti I&s;rael wrthny&s;ig dychwel medd yr Arglwydd: ni adawaf i'm ll&icirc;d &s;yrthio arnoch, canys trugarog ydwyfi medd yr Argl|wydd, ni ddaliaf [l&icirc;d] yn dragywydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Er hynny g&wcirc;ybydd dy anwiredd, mai yn erbyn yr Arglwydd dy Dduw y gwnaetho&s;t ti ar fai, a lledu o honot dy ffyrdd i ddieithriaid, dann bob prenn deilioc: ac ni wrandawech chwi fy llef medd yr Arglwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Troiwch eil-waith chwi blant gwrth|ny&s;ig, medd yr Arglwydd: canys myfi ydwyf berchennog arnoch thwi, ac a'ch cymmeraf chwi, vn o ddinas, a dau o deulu, ac a'ch dygaf chwi i Sion:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac a roddaf i chwi fugeiliaid wrth [fodd] fyng-halon, a hwynt a'ch porthant chwi &acirc; g&wcirc;y|bodaeth, ac &acirc; deall.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac wedi darfod iwch amlhau, a chynny|ddu ar y ddaiar yn y dyddiau hynny medd yr Arglwydd, ni ddywedant mwy, Arch cyfam|mod yr Arglwydd, ac ni's meddwl calon, ac ni choff&acirc;nt am deni, nid ymwelant ychwaith, ac ni's gweithir mwy.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yn yr am&s;er hwnnw y galwant Ieru&s;a|lem yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Matth. 28.20.</NOTE> or&s;eddfa'r Arglwydd, ac y ce&s;clir iddi yr holl genhedloedd yn enw 'r Arglwydd i Ie|ru&s;alem: ac nid &acirc;nt mwy yn &ocirc;l cildynrwydd eu calon ddrygionus.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yn y dyddiau hynny 'r aiff t&ycirc; Iuda at d&ycirc;
<PB REF="303">I&s;rael, ae a ddeuant yng-hyd, o d&icirc;r y gogledd i'r t&icirc;r a roddais i yn etifeddiaeth i'ch tadau chwi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac mi a feddyliais pa fodd i'th o&s;odwn di yn blant [i mi,] ac y rhoddwn i ti dir dymunol, [&s;ef] etifeddiaeth ardderchawgrwydd lluoedd y cenhedloedd: ac a ddywedais, ti a elwi arnafi fy nh&acirc;d, ac na chilia di yn dy &ocirc;l oddi wrthif.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yn ddiau fel yr anffyddlona gwraig oddi wrth ei chyfaill, felly t&ycirc; I&s;rael y buoch anffydd|lon i mi, medd yr Arglwydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ll&ecirc;f a glywyd yn y mannau vchel, wy|lofain dymuniadau meibion I&s;rael, am &wcirc;yro o honynt eu ffordd, ac anghofio yr Arglwydd eu Duw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ymchwelwch feibion gwrthny&s;ig, [ac] iach&acirc;f eich gwrthny&s;igrwydd chwi: wele nyni a ddaethom attat ti, o blegit ti [wyt] yr Arglw|ydd ein Duw.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Diau [fod] ofer [ymddyried] i'r brynnau ac i liaws y mynyddoedd: diau fod iechydwri|aeth I&s;rael yn yr Arglwydd ein Duw ni.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Gwarth a y&s;&s;odd lafur ein tadau ni o'n hieuengtid ni: eu defaid, ai gwarthec, eu meibi|on ai merched.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Gorweddwn yn ein cywilydd, a'n gwarth ain hamd&ocirc;dd ni: canys yn erbyn yr Arglwydd ein Duw y pecha&s;om, nyni a'n tadau ni, o'n ie|uengtid, hyd y dydd heddyw, ae ni wrandaw&s;om ar l&ecirc;f yr Arglwydd ein Duw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dini&s;tr ar luda o ei&s;ieu edifeirwch.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">ISrael os troi di,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioel. 2.12.</NOTE> troa attafi, medd yr Argl|wydd: hefyd os rhoi heibio dy ffieidd-dra oddi ger fy mron, yna ni'th &s;ymmudir.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A thi a dyngi, byw yw 'r Arglwydd me|wn gwirionedd, mewn barn, ac mewn cyfiawn|der, a'r cenhedloedd a ymfendithiant ynddo ef: &icirc;e ynddo ef yr ymglodforant.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys fel hyn y dywed yr Arglwydd wrth w&ycirc;r Iuda, ac wrth Ieru&s;alem:<NOTE N="*" PLACE="marg">O&s;ea. 10.12.</NOTE> branerwch i chwi franar, ac na heuwch mewn drain.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ymenwaedwch i'r Arglwydd, a rhoddwch heibio ddienwaediad eich calon chwi gw&ycirc;r Iu|da, a thrigolion Ieru&s;alem: rhag i'm digofaint ddyfod allan fel t&acirc;n, a llo&s;ci fel na [byddo] diffo|ddudd, o herwydd drygioni eich dychymmygio~.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Mynegwch yn Iuda a chyhoeddwch yn Ieru&s;alem, a dywedwch, vdcenwch vdcorn yn y tir, gelwch, ymge&s;clwch, a dywedwch, ym|gynhullwch, ac awn i'r dina&s;oedd cedyrn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Codwch arwydd yn Sion, ffoiwch, ac na &s;efwch: canys drygioni a ddygaf o'r gogledd, a dini&s;tr mawr.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 24.1.</NOTE> llew a gyfododd oi ffau, a difeth-wr y cenhedloedd a gychwnnodd, ac a aeth allan oi l&ecirc; ei hun i wneuthur dy d&icirc;r yn orwag: a'th ddi|na&s;oedd a ddini&s;trir yn agnhyfannedd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hyn ymwregy&s;wch &acirc; lliain-&s;ach, ga|l&ecirc;rwch ac vdwch: canys digofaint llid yr Ar|glwydd ni throes oddi wrthym ni,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac yn y dydd hwnnw medd yr Arglwydd y derfydd am galon y brenin, ac am galon y pennaethiaid: yr offeiriaid hefyd a &s;ynnant, a'r prophwydi a ryfeddant.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y dywedais, &ocirc; Arglwydd Dduw yn &s;iccr ti a dwyllai&s;t y bobl ymma ac Ieru&s;alem,<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 22.23. Ezec. 14.9. 2. The&s;. 2.11.</NOTE> gan ddywedyd: bydd heddwch i chwi, ac etto fe a ddaeth y cleddyf hyd at yr enaid.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yn yr am&s;er hwnnw y dywedir wrth y bobl hyn, ac wrth Ieru&s;alem: gwynt &s;ych [ar] yr vchel-leoedd yn y diffaethwch [&s;y 'n dyfod ar hyd] ffordd merch fy mhobl, nid i nithio, ac nid i buro.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gwynt aruthrach na'r rhai hynny a ddaw i mi, ac weithian hefyd myfi a draethaf farn ar|nynt hwy.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Wele megis niwlen y cyfyd, ai gerbydau ef megis cor-wynt ei feirch ef &s;y y&s;cafnach na'r eryrod, gwae nyni, canys ni a anrheithiwyd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> O Ieru&s;alem golch dy galon oddi wrth ddrygioni, fel y byddech gadwedic: pa hyd y lletteui o'th fewn goec amcannion.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys ll&ecirc;f &s;ydd yn mynegu alla~ o Dan, ac &s;ydd yn cyhoeddi anwiredd allan o fynydd Ephraim.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Coffewch i'r cenhedloedd, wele cyhoedd|wch yn erbyn Ieru&s;alem, y gwil-w&ycirc;r a ddae|thant o wl&acirc;d bell, ac a lefar&acirc;&s;ant yn erbyn dina|&s;oedd Iuda.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Megis gwil-w&ycirc;r y meu&s;ydd yr deddynt wrthi hi o amgylch: am iddi fy niglloni fi medd yr Arglwydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Dy ffordd di a'th ddychymmygion di a wnaethant hyn i ti, dymma dy ddrygioni di, c<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">ys chwerw yw, am hynny y cyrhaeddodd hyd at dy galon di.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O'm bol, o'm bol gofidus wyf, [ac o] bar|wydennau fyng-halon, mae fyng-halon yn ter|fy&s;cu ynof: ni allaf dewi, canys &s;ain yr vdcorn a glywai&s;t ti &ocirc; fy enaid, [a] gwaedd rhyfel.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Dini&s;tr ar ddini&s;tr a gyhoeddwyd, canys yr holl d&icirc;r a anrheithiwyd, yn ddi&s;ymmwth y de&s;truwiwyd fy llue&s;tai i a'm corlenni yn ddi|attrec.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Pa hyd y gwelaf faner&lpunctel; ac y clywaf &s;ain vdcorn&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Tra [fydd&ocirc;] fy mhobl i yn ynfyd heb ad|nabod o honynt fi: meibion angall [ydynt] hwy, ac nid deallgar hwynt: maent yn &s;ynhwyrol i wneuthur drwg, eithr gwneuthur da ni fedrant.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Mi a edrychais ar y ddaiar,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 13.10. E&s;a. 24.23. Ezec. 32.7. Iocl. 2.31. Ioel. 3.15.</NOTE> ac wele a|fluniaidd, a gw&acirc;g [oedd,] ac ar y nefoedd, a go|leuni nid [oedd.]</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Mi a edrychais y mynyddoedd, ac wele yr oeddynt yn crynu: a'r holl frynnoedd a yme&s;cydwent.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Mi a edrychais, ac wele nid [oedd] d&ycirc;n, a holl adar y nefoedd a gili&acirc;&s;ent.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Mi a edrychais, ac wele y dol-dir yn ani|alwch, ai holl ddina&s;oedd a dde&s;truwia&s;id o flaen yr Arglwydd, gan lidiawgrwydd ei ddigter ef.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Canys fel hyn y dywedodd yr Arglwydd,
<PB N="283" REF="303">y t&icirc;r oll fydd diffaethwch,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 2.9.</NOTE> ac etto ni wnafi ddiben.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Am hynny y gal&acirc;ra y ddaiar, ac y tywy|lla y nefoedd oddi vchod: o herwydd dywedyd o honofi, mi a fwriedais, ac ni bydd edifar gennif, ac ni thr&ocirc;f oddi wrtho.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Rhag tr&wcirc;&s;t y gw&ycirc;r meirch a'r &s;aethy|ddion, y ff&ycirc; 'r holl ddinas, hwy a &acirc;nt i'r anial|wch, ac a ddringant y creigiau: yr holl ddina|&s;oedd a adawyd, ac nid oes neb yn trigo yn|ddynt.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A thithe 'r anrhaithiedic beth a wnei? er ymwi&s;co o honot &acirc; &s;carlat, er ymdrw&s;&s;io &acirc; thly&s;|&s;au aur, er i ti liwio dy wyneb &acirc; lliwiau, yn ofer yr ymdrw&s;&s;i, dy gariadau a'th ffieiddiant [ac] a gei&s;iant dy enioes.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Canys clywais l&ecirc;f megis [gwraig] yn e&s;cor, cyfyngder fel bennyw yn e&s;cor etifedd cyntaf, ie llef merch Sion: hi a vcheneidia, [ac] a e&s;tyn ei dwylo [gan ddywedyd,] gwae fi yr awr hon, o blegit deffygiodd fy enaid gan y llei|ddiaid.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iuda heb vn cyfiawn oi mewn, y Caldeald yn ei dini&s;trio hithe am hynny.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CHwiliwch ar hyd heolydd Ieru&s;alem, ac e|drychwch yr awr hon, mynnwch &wcirc;ybod he|fyd, a chei&s;iwch yn ei heolydd hi, o chewch &wcirc;r, [ac] od oes a wn&ecirc;l barn, [ac] a gais wirionedd, ac myfi ai harbedaf hi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Er dywedyd o honynt, byw yw 'r Argl|wydd, etto yn gelwyddog y tyngant.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> O Arglwydd onid tua 'r gwirionedd [y mae] dy lygaidti&lpunctel; ti<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 9.13.</NOTE> ai maeddai&s;t hwynt, ac nid ymofidi&acirc;&s;ant: difeai&s;t hwynt, [eithr] gwr|thod&acirc;&s;ant dderbyn co&s;pedigaeth, hwy a wnae|thant eu hwynebau yn galetach na'r garreg, ac a wrthod&acirc;&s;ant droi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac mi a ddywedais, yn &s;iccr tlodion y|dynt, ac ynfydion, o herwydd nad adwaenent ffordd yr Arglwydd, [a] barn eu Duw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Mi a &acirc;f rhagof at y gw&ycirc;r mawr, ac a ym|ddiddanaf &acirc; hwynt, canys hwy a &wcirc;ybuont ffordd yr Arglwydd, [a] barn eu Duw, eithr y rhai hyn a gyd-dorra&s;ant yr ian, [ac] a ddrylli|a&s;ant y rhwymau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O blegit hyn, llew o'r coed ai teru hwy, blaidd o'r anialwch ai de&s;truwia hwy, llewpard a wilia ar eu dina&s;oedd hwy: pawb a'r a dd&ecirc;l allan o honynt a rwygir, canys eu camweddau a amlhau&s;ant, eu gwrthdrofeudd hwynt a chwaneg&acirc;&s;ant.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pa fodd i'th arbedwn am hyn&lpunctel; dy blant ti a'm gadaw&s;ant i, ac a dyng&acirc;&s;ant i'r [rhai] nid [ydynt] dduwiau: a phan ddiwellais hwynt y gwnaetha~t odineb, ac a heidia&s;ant i d&ycirc;'r buttain.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Oeddynt [fel] meirch porthiannus yn boreit-godi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 22.11.</NOTE> gwer&ycirc;rent bob vn ar wraig ei gymmydog.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Onid ymwelaf am y pethau hyn medd yr Arglwydd&lpunctel; oniddial fy enaid ar gyfryw gen|hedlaeth a hon&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dringwch ar ei muroedd hi, llygrwch hefyd, ac na lwyr ddini&s;triwch [hwynt,] tynn i ffordd ei chanllawiau, canys nid eiddo 'r Argl|wydd hwynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O blegit t&ycirc; I&s;rael, a th&ycirc; Iuda a wnae|thant yn anffyddlon iawn &acirc; mi, medd yr Argl|wydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 28.15.</NOTE> Celwyddog fuant yn erbyn yr Arglw|ydd, a dywed&acirc;&s;ant, ai [bydd] hyn, ac ni ddaw drygfyd arnom: ac ni welwn gleddyf, na newyn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r prophwydi a fuant fel, gwynt, a'r gair nid yw ynddynt: fel hyn y gwneir iddynt hwy.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am hynny fel hyn y dywed Arglwydd Dduw y lluoedd, am i chwi ddywedyd y peth hyn, wele fi yn rhoddi fyng-air yn dy enau di yn d&acirc;n, a'r bobl hyn yn gynnyd, ac efe ai dif&acirc; hwynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Wele fi yn dwyn arnoch chwi t&ycirc; I&s;rael genhedlaeth o bell medd yr Arglwydd, cenhed|laeth nerthol ydyw, cenhedlaeth [a fu] er ioed, cenhedlaeth ni &wcirc;yddo&s;t eu hiaith, ac ni ddealli beth a ddywedant.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ei chawell &s;aethau hi [&s;ydd] fel bedd a|gored, cedyrn [ydynt] oll.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Hi a fwyttu dy gynhaiaf di, a'th fara, dy feibion di a'th ferched a fwyttu hi: hi a fwyttu dy ddefaid ti a'th &ycirc;chen, hi a fwyttu dy winw&ycirc;|dden a'th ffigu&s;-bren, dy ddina&s;oedd cedyrn y rhai yr wyt yn ymddyrieed ynddynt a dl&ocirc;da hi trwy 'r cleddyf.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac er hyn yn y dyddiau hynny medd yr Arglwydd, ni wnafi gwbl benn &acirc; chwi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna byddet pan ddywedoch chwi,<NOTE PLACE="marg">Ier. 16.10.</NOTE> pa ham y gwnaeth yr Arglwydd ein Duw ni hyn oll i m? ddywedyd o honot tithe wrthynt, megis y gwrthoda&s;och fi, ac y gwa&s;anaetha&s;och ddu|wiau dieithr yn eich t&icirc;r eich hun: felly y gwa&s;a|naethwch ddieithriaid mewn tir ni [byddo] ei|ddochwi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Myn&ecirc;gwch hyn yn nh&ycirc; Iacob: a chy|hoeddwch hyn yn Iuda gan ddywedyd:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Gwrando hyn ti bobl ynfyd, a digalon,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 6.9. Mat. 13.14. Act. 28.27. Rom. 11.8. Iob. 26.10.</NOTE> llyraid [&s;ydd] iddynt. ac ni welant: clu&s;tiau [fydd] iddynt, ac ni chlywant.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Onid ofnwch chwi fi medd yr Arglw|ydd&lpunctel; onid ymofidiwch rhagofi&lpunctel; yr hwn a o&s;o|dais y tyfod yn derfyn i'r m&ocirc;r, [trwy] ddeddf dragywyddawl, fel nad elo tros hynny, er i'r tonnau ymgyrchu etto ni orchfygant, er iddynt derfy&s;cu etto ni ddeuant tros hwnnw.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Eithr i'r bobl hyn y mae calon wrthny|&s;ig ac anufuddgar: hwynt hwy a gilia&s;ant, ac a aethant [ymmaith&lpunctel;]</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac ni ddyweda&s;ant hwy yn eu calon, of|nwn weithiau yr Arglwydd ein Duw, yr hwn &s;ydd yn rhoi glaw boreu, a h&wcirc;yr yn ei am&s;er: [ac] a geidw i ni ddefodol wythno&s;au cynhaiaf.</P>
<P N="25"><HI>25</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 59.1.</NOTE> Eich anwiredd chwi a droes heibio y rhai hyn, a'ch pechodau chwi a attalia&s;ant
<PB REF="304">ddaioni oddi wrthych.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys ym my&s;c fy mhobl y ceir anwiri|aid, edrychant megis [vn] yn go&s;od maglau: go&s;odant ddini&s;tr, [a] dynnion a ddaliant.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Fel rhwyd yn llawn o adar, felly [y mae] eu tai hwynt yn llawn o dwyll: am hyn|ny y cynnydd&acirc;&s;ant, ac yr ymgyfoethog&acirc;&s;ant.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Tewyth&acirc;&s;ant, di&s;cleiri&acirc;&s;ant, aethant he|fyd tros eiriau drygionus,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 1.23. Zac. 7.9.</NOTE> ni farn&acirc;&s;ant farn, [na-ddo] farn yr ymddifad: ffynn&acirc;&s;ant, ac ni farn&acirc;&s;ant farn y tlodion.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Onid ymwelaf am y pethau hyn medd yr Arglwydd? oni ddial fy enaid ar gyfryw genhedlaeth &acirc; hon&lpunctel;</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Aruthredd a brynti a wnaed yn y t&icirc;r.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Y prophwydi a brophwyd&acirc;&s;ant gel|wy dd, yr offeiriaid hefyd a dderbynn&acirc;&s;ant [ro|ddion] ai dwylo, a'm pobl a hoff&acirc;&s;ant hynny: et|to beth a wnaech yn &ocirc;l hynny&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Beiau Ieru&s;alem, ai dini&s;tr gan y Babiloniaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FFoiwch meibion Beniamin o ganol Ieru|&s;alem, ac yn Thecoa vdcenwch vdcorn: a chodwch ffagl<NOTE N="*" PLACE="marg">Nehem. 3.14.</NOTE> ar Beth-haccare~, canys dialedd a welir [yn dyfod] o'r gogledd, a dini&s;tr mawr.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cyffelybais ferch Sion [i wraig] d&ecirc;g foethus.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Atti hi y daw bugeiliaid ai diadellau, wr|thi hi o amgylch y go&s;odant eu llue&s;tai: p&ocirc;rant bob vn yn ei le ei hunan.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cyhoeddwch ryfel yn ei herbyn hi, cod|wch, ac awn i fynu ar hanner dydd, gwae ni o herwydd ciliodd y dydd, canys cy&s;codau 'r h&wcirc;yr a yme&s;tynna&s;ant.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Codwch, ac awn i fynu ar [h&ycirc;d] nos, a de|&s;truwiwn ei phala&s;au hi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys fel hyn y dywed Arglwydd y llu|oedd, torrwch goed, a bwrwch glawdd wrth Ieru&s;alem, ymwelir a'r ddinas hon: gorthrym|der &s;ydd oi mewn hi oll.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Megis y gwna ffynnon iw dwfr darddu allan, felly y mae hi yn bwrw allan ei drygioni, trais ac y&s;pail a glywir ynddi, gofid a dyrnodi|au [&s;y] yn wa&s;tad ger fy mron.</P>
<P N="8"><HI>1</HI> Cymmer addy&s;c &ocirc; Ieru&s;alem, rhag i'm henaid i ymado oddiwrthit, rhag i mi o&s;od dy d&icirc;r di yn anrhaithiedic, [ac] yn anghyfannedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd y lluo~edd, gan loffa y lloff&acirc;nt weddill I&s;rael fel gw&icirc;nwy|dden: troa dy law trachefn megis ca&s;cludd grawn-w&icirc;n i'r fa&s;cer.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Wrth bwy y dywedaf fi, ac y te&s;tiolae|thaf, fel y clywant&lpunctel; wele eu clu&s;tiau hwynt [y|dynt] ddienwaededic, ac ni allant wrando: we|le dirmygus ganddynt air yr Arglwydd, nid o|es ganddynt ewyllys iddo.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny 'r ydwyfi yn llawn o lid yr Arglwydd, blinais yn attal [ei] dywallt ar y plant yn yr heol: ac ar gynnulleidfa yr gw&ycirc;r ie|uaingc hefyd: canys y g&wcirc;r a'r wraig a ddelir, yr hen-wr a'r cyflawn o ddyddiau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Eu tai a ddigwyddant i eraill, eu meu|&s;ydd ai gwragedd hefyd: canys e&s;tynnaf fy llaw ar drigolion y wlad hon medd yr Arglwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O blegit o'r lleiaf o honynt hyd y mwy|af, pob vn &s;ydd yn chwennychu golud: ac o'r prophwyd hyd yr offeiriad pob vn &s;ydd yn gwneuthur ffal&s;ter.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Icr. 8.11.</NOTE> a iachaua&s;ant friw merch fy mhobl i yn e&s;mwyth gan ddywedyd: heddwch, he|ddwch: ac nid [oedd] heddwch.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A ydoedd arnynt hwy gywilydd pan wne|lent ffieidd-dra&lpunctel; nid ydoedd arnynt hwy ddim cywilydd, ac ni fedrent gywilyddio: am hynny y cwympant ym my&s;c y celaneddau, yn yr am&s;er yr ymwelwyf &acirc; hwynt y cwympant medd yr Arglwydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd, &s;efwch ar y ffyrdd, ac edrychwch, a gofynnwch am yr h&ecirc;n lwybrau lle mae ffordd dd&acirc;, a rhodiwch yn|ddi: a chwi a gewch e&s;mwythder i'ch eneidi|au: ond hwynt a ddyweda&s;ant, ni rodiwn [yn|ddi.]</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Mi a o&s;odais wil-w&ycirc;r arnoch chwi [&icirc; ddywedyd,] gwrandewch ar &s;ain yr vdcorn, ond hwythau a ddyweda&s;ant, ni wrandawn ni.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Am hynny clywch genhedloedd: a thi gynnulleidfa g&wcirc;ybydd pa bethau &s;y yn eu plith hwynt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gwrando tydi 'r ddaiar, wele fi yn dwyn dryg-fyd ar y bobl hyn, [&s;ef] ffrwyth eu dy|chymmygion eu hunain: canys nid y&s;tyria&s;ant fyng-eiriau, na'm cyfraith, eithr gwrthod&acirc;&s;ant hi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> I ba beth y daw i mi<NOTE PLACE="marg">E&s;a. 1.11. Amos. 5.21.</NOTE> thus o Seba, Ca|lamus peraidd o wlad bell&lpunctel; eich poeth offrym|mau nid ydynt gymmeradwy: ac nid melus eich aberthau gennif fi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Am hynny fel hyn y dywedodd yr Ar|glwydd, wele fi yn rhoddi tramgwyddiadau i'r bobl hyn, fel y tramgwyddo wrthynt y tadau a'r meibion hefyd, cymmydog ai gyfaill a ddife|thir.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, wele bobl yn dyfod o d&icirc;r y gogledd: a chenhedlaeth fawr a gyfyd o eithafoedd y ddaiar.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yn y b&wcirc;a a'r a&s;talch yr ymaflant, creu|lon ydynt, ac ni chymmerant drugaredd: eu llais hwynt a rua megis m&ocirc;r, ac ar feirch y mar|chogant yn daclus, megis g&wcirc;r i ryfel yn dy er|byn di merch Sion.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Clyw&s;om &s;on am danynt, ein dwylo ni a lae&s;a&s;ant, blinder a'n daliodd fel gofid gwraig yn e&s;cor.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Na ddos allan i'r maes ac na rodia rhyd y ffordd: canys cleddyf y gelyn [&s;ydd] ar&s;wyd oddi amgylch.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Merch fy mhobl ymwregy&s;a &acirc; fach-ll|ain, ac ymdroa yn y lludw: gwna it gwynfan a galar to&s;t, [megis am dy] vnic [fab,] canys y de&s;truwi-wr a ddaw yn ddi&s;ymmwth arnom ni.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Mi a th roddais di [fy mhrophwyd] yn
<PB N="284" REF="304">amddeffynniad, [ac] yn gadernid ym mi&s;c fy mhobl, i &wcirc;ybod ac i brofi eu ffordd hwy.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Cyndyn o'r fath gyndynnaf ydynt oll, yn rhodio yn athrodus: efydd, a haiarn [ynt,] llygru y maent hwy oll.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Llo&s;codd y fegin gan d&acirc;n, a darfu 'r plwm, yn ofer y toddodd y toddudd, canys ni thynnwyd y rhai drygionus ymmaith.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yn arian gwrthodedic y galw&acirc;&s;ant hw|ynt: am wrthod o'r Arglwydd hwynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn danfon Ieremi i ddy&s;cu y bobl. 13 I ddangos eu co&s;pedigaeth hwynt. 21 Ac i y&s;py&s;&s;u oferod y bor|thau, a'r cyfryw weithredoedd crefyddol heb ffydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Gair yr hwn a ddaeth at Ieremi oddi wrth yr Arglwydd, gan ddywedyd:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Saf di ym mhorth t&ycirc; yr Arglwydd, a phregetha 'r gair hwn yno, a dywet: Gwran|dewch air yr Arglwydd chwi oll Iuda, y rhai a ddeuwch i mewn trwy 'r pyrth hyn i addoli 'r Arglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Fel hyn y dywedodd Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael,<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 26.13.</NOTE> gwellhewch eich ffyrdd, a'oh gweithredoedd, ac mi a adawaf i chwi drigo yn y mann ymma.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Nac ymddyriedwch chwi mewn geiriau celwyddog, gan ddywedyd: Teml yr Arglw|ydd, Teml yr Arglwydd, Teml yr Arglwydd yw hon.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys os gan wellhau y gwellhewch eich ffyrdd, a'ch gweithredoedd: os gan wneu|thur y gwnewch farn rhwng g&wcirc;r ai gymydog,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> [Ac] na orthrymmwch y dieithr, yr ym|ddifad, a'r weddw, ac na thywelltwch waed gwi|rion yn y fann hon, ac na rodiwch ar &ocirc;l duwiau dieithr i'ch niwed eich hun,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y gadawafi chwi drigo yn y fa~n hon, yn y t&icirc;r a roddais i'ch tadau chwi yn oes oe&s;oedd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Wele chwi yn ymddyried mewn geiriau celwyddog heb fudd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ai yn lladratta, yn lladd, ac yn godinebu, a thyngu annudon, ac arogl-darthu i Baal, a rhodio ar &ocirc;l duwiau dieithr, y rhai nis adwae|noch,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y deuwch, ac y &s;efwch ger fy mron i yn y t&ycirc; hwn, yr hwn y gelwir fy enw i arno, ac y dywedwch: rhyddhauwyd ni i wneuthur o honom y ffieidd-dra hyn oll&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Matt. 21.13.</NOTE> Ai yn lloches lladron yr aeth y t&ycirc; ymma, ar yr hwn y gelw&icirc;r fy enw i ger bron eich lly|gaid&lpunctel; wele minne a welais [hynn] medd yr Arglwydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Eithr attolwg, ewch i'm lle mau fi yr hwn [&s;ydd] yn Sylo, lle y cyfleais fy enw yn y dechreuad, ac edrychwch beth a wneuthym i hwnnw o herwydd anwiredd fy mhobl I&s;rael.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny weithiau gan wneuthur o ho|noch yr holl weithredoedd hyn medd yr Arglw|ydd, (a minne yn codi yn foreu, ac er dywedyd wrthych, etto ni wrandewech fi: a phan alwn nid-attebech)</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am hyn y gwnaf i'r t&ycirc; yr hwn y gelwir fy enw arno, yr hwn yr ydych yn ymddyried yn|ddo, ac i'r lle hwn a roddais &ocirc;chwi, ac i'ch tadau, megis y gwneuthum i Silo.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac mi a'ch taflaf, o'm golwg, fel y teflais eich holl frodyr [&s;ef] holl h&acirc;d Eplnaim.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Na weddia dithe tros y bobl hyn, ac na dderchafa di waedd, na gweddi tro&s;tynt, ac nac eiriol attaf: canys ni'th wrandawaf.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Oni weli di beth y maent hwy yn ei wneuthur yn nina&s;oedd Iudu, ac yn heolydd Ieru&s;alem&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y plant &s;y yn ca&s;clu briwydd, a'r tadau yn cynneu t&acirc;n, a'r gwragedd yn telino toes i wneuthur tei&s;ennau<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 23.5. Iere. 49.17.</NOTE> i frenhines y nef, ac i dy|wallt diod offrw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">: i dduwiau dieithr, i'm di|gion.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ai fi y maent hwy yn eiddigio medd yr Arglwydd, ai hwynt eu hun, er cywilydd iw hwynebau&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, wele fy llid a'm digofaint a dywelltir ar y mann ymma ar ddyn, ac ar anifail, ar goed y maes, ac ar ff<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wyth y ddaiad fel y llo&s;co, ac na's diffoddir.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael; rhoddwch eich poeth-offrym|mau, at eich aberthau, a bwyttewch y cig.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys ni ddywedais i wrth eich tadau, ac ni orchymynnais iddynt y dydd y dugym hwynt o d&icirc;r yr Aipht, am boeth offrwm, nac a|berth:</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Eithr y peth hyn a orchymynnais iddynt, gan ddywedyd: gwrandewch ar fy ll&ecirc;f, ac mi a fyddaf Dduwi chwi, a chwithau fyddwch yn bobl i minne, a rhodiwch ym mhob ffordd a or|chymynnais i chwi fel y byddo yn ddaionus i chwi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Eithr ni wrandaw&s;ant, ac ni o&s;tyng&acirc;&s;ant eu clu&s;tiau, onid rhodia&s;ant yn &ocirc;l cynghorion, [a] childynrwydd eu calon ddrygionus, ac ae|thant yn &ocirc;l, ac nid ym mlaen.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> O'r dydd y daeth eich tadau chwi allan o wl&acirc;d yr Aipht hyd y dydd hwn mi a ddanfonais attoch fy holl wa&s;anaeth-w&ycirc;r, y prophwydi, [bob] dydd gan foreu-godi, ac anfon:</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Er hynny ni wrandawent arnafi, ac ni o&s;tyngent eu clu&s;tiau, eithr caled&acirc;&s;ant eu arch|ollion, gwaeth oeddynt n&acirc;i tadau.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am hynny ti a ddywedi y geiriau hyn oll wrthynt, ond ni wrand&acirc;want arnat, gelwi hefyd arnynt, ond nid attebant di,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Eithr ti a ddywedi wrthynt, dymma gen|hedlaeth yr hon ni wrandawodd ar lais yr Arg|lwydd ei Duw, ac ni dderbynna&s;ant go&s;pediga|eth: darfu am y gwirionedd, a thorrwyd hi ym|maith oi genau hwynt.</P>
<P N="29"><HI>29</HI><NOTE PLACE="marg">Iob. 1.2. Mich. 1.16.</NOTE> Cneifia dy wallt [&ocirc; Ieru&s;alem] a b&wcirc;rw i ffordd, a chyfot gwynfan ar y lleoedd vchel: canys yr Arglwydd a fwriodd i ffordd, ac a wr|thododd genhedlaeth ei ddigofaint.</P>
<PB REF="305">
<P N="30"><HI>30</HI> Canys meibion Iuda a wnaethant ddrwg yn fyng-olwg medd yr Arglwydd: go&s;od&acirc;&s;ant eu ffiedd-dra yn y t&ycirc; (yr hwn y gelwir fy enw arno) gan ei halogi ef.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac hwynt a adailada&s;ant vchel-faon To|phet,<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 23.10.</NOTE> yr hon [&s;ydd] yng-lynn mab Hinnon: i lo&s;ei eu meibion, ai merched yn t&acirc;n, yr hyn ni orchymynnais, ac ni feddyliodd fyng-halon.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Am hynny wele ydyddiau yn dyfod medd yr Arglwydd,<NOTE PLACE="marg">Lefit. 18.21. Lefit. 20.3. Deut. 18.10.</NOTE> ac nis gelwir mwy Topher, na glynn mab Hinnom, namyn glynn celanedd: canys claddant o fewn Tophet, o ei&s;ieu lle.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A bydd celanedd y bobl hyn yn fwyd i a|dar y nefoedd, ac i anifeiliaid y ddaiar, ac ni [bydd] ai tarfo.</P>
<P N="34"><HI>34</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 26.13.</NOTE> Yna y gwnafi i lais llawenydd, a llais digrifwch, llais priod-fab, a llais priod-ferch ddarfod allan o ddina&s;oedd Iuda, ac o heolydd Ieru&s;alem: canys yn anrhaith y bydd y wl&acirc;d.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dini&s;tr yr Iddewon, a'r pechodau y rhai oeddynt yn poru hynny.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN yr am&s;er hwnnw medd yr Arglwydd y dygant hwy e&s;cyrn brenhinoedd Iuda, ac e&s;cyrn ei thywy&s;ogion, ac e&s;cyrn yr offeiriaid, ac e&s;cyrn y prophwydi, ac e&s;cyrn trigolion Ie|ru&s;alem allan oi beddau,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac ai tanant o flaen yr haul, ac o flaen y lleuad, a holl lu y nefoedd y rhai a gar&acirc;&s;ant, a'r rhai a wa&s;anaetha&s;ant, a'r rhai a rodia&s;ant ar eu h&ocirc;l, a'r rhai a gei&s;i&acirc;&s;ant, a'r rhai a addol&acirc;|&s;ant: ni che&s;clir hwynt, ac ni's cleddir, yn dom|men ar wyneb y ddaiar y byddant.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac angeu a ddewi&s;ir o flaen bywyd gan yr holl weddillion a adewir o'r teulu drwg hwn, y rhai a adewir yn y lleoedd oll y gwa&s;ce|rais i hwynt, medd Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ti a ddywedi wrthynt hefyd, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd: a gwympant hwy ac ni chodant eilwaith&lpunctel; os troir oni thr&ycirc; yntef&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pa ham y camdroes pobl Ieru&s;alem ym|ma, a chamder tragywyddol&lpunctel; ymafela&s;ant me|wn twyll, gwrthoda&s;ant ddattroi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Mi a y&s;tyriais ac a wrandewais, ni ddy|wedent yn iawn, nid edifarhaodd neb am ei anwiredd gan ddywedyd, beth a wneuthum i, pob vn oedd yn troi iw yrfa megis march yn rhuthro i'r frwydr.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y ciconia yn yr awyr a edwyn ei dymho|rau, y durtur hefyd, a'r garan, a'r wennol a gadwant am&s;er eu dyfodiad: eithr fy mhobi i ni wyddant farn yr Arglwydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pa fodd y dywedwch &s;ynhwyrol [ydym] ni, a chyfraith yr Arglwydd [&s;ydd] gyd &acirc; ni, y pinn yn ddiau a weithiodd ar ffal&s;ter, a'r &s;crifen|nydd a [&s;crifennodd] gelwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y doethion a wradwyddwyd, a ddychryn|wyd, ac a ddaliwyd: wele gwrthoda&s;ant air yr Arglwydd, a pha ddoethineb [&s;ydd] gan|ddynt&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny y rhoddaf eu gwragedd hw|ynt i eraill, ai meu&s;ydd i ore&s;cyn-w&ycirc;r:<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 56.11. Ier. 5.31. Ier. 6.13.</NOTE> canys o'r lleiaf hyd y mwyaf, pob vn &s;y chwenny|chu elw: o'r prophwyd hyd at yr offeiriad, pawb &s;ydd yn gwneuthur ffal&s;ter.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Iachaua&s;ant hefyd archoll merch fy mhobl yn y&s;cafn, gan ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 6.14.</NOTE> heddwch, he|ddwch, pryd nad [oedd] heddwch.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A fu gywilydd arnynt hwy am wneu|thur o honynt frynti&lpunctel; na fu ddim cywilydd ar|nynt, gan gywilyddio ni chywilyddia&s;ant y|chmaith: am hynny y &s;yrthiant hwy ym my&s;c y rhai lladdedic: yn am&s;er eu hymwelediga|eth y &s;yrthiant medd yr Argwlydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gan ddini&s;trio y dini&s;triaf hwynt medd yr Arglwydd: ni [bydd] grawn-win ar y win|wydden, na ffigus ar y ffigu&s;-bren, a'r ddeilen a &s;yrthia, a'r hyn a roddais i iddynt a ymedu &acirc; hwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pa ham yr ydym ni yn aros&lpunctel; ymge&s;|clwch yng-hyd, ac awn i'r dina&s;oedd cedyrn, a di&s;tawn yno: canys yr Arglwydd ein Duw a'n go&s;tegodd, ac a roes i ni ddwfr bu&s;tlaidd iw yfed, o herwydd pechu o honom yn erbyn yr Arglwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 14.19.</NOTE> Di&s;gwil am heddwch, etto ni ddaw daioni, am am&s;er meddiginiaeth, ac wele ddy|chryn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 4.15.</NOTE> O Ddan y clywir ffroeniad ei feirch ef, gan lais gweryrfa ei [feirch] mawrion ef y cry|nodd yr holl ddaiar: hwy a ddaethant, ac a fw|ytta&s;ant y tir, ac oll a oedd ynddo, y ddinas a'r rhai &s;y yn trigo ynddi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys wele mi a<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 4.19.</NOTE> ddanfonaf &s;eirph [a] gwiberod i'ch my&s;c y rhai nid [oes] &s;wyn rhac-ddynt: a hwynt a'ch brathant chwi medd yr Arglwydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Fyng-hy&s;&s;ur [&s;ydd] mewn gofid, fyng|halon &s;ydd yn gofidio ynof.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Wele lais gwaedd merch fy mhobl rhag y rhai o wl&acirc;d bell: ond [ydyw] yr Arglwydd yn Sion&lpunctel; onid [yw] ei Brenin hi ynddi&lpunctel; pa ham i'm digia&s;ant &acirc; delwau&lpunctel; ac ag oferedd di|eithr&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y cynhaiaf aeth heibio, darfu 'r h&acirc;f, er hyn nid ydym ni yn gadwedic.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Am friw merch fy mhobl i'm briwyd i, galerais, daliodd &s;ynder fi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Onid [oes] driacl <NOTE N="*" PLACE="marg">O&s;ea. 6.8.</NOTE> yn Gilead&lpunctel; onid [oes] yno by&s;ygwr&lpunctel; paham na wellh&acirc; iechyd merch fy mhobl&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cwynfan y bobl o herwydd eu co&s;pedigaeth am eu pe|chodau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PWy a ddyru fy mhen yn ddwfr, a'm llygaid yn ffynnon o ddagrau?<NOTE PLACE="marg">Ier. 4.19.</NOTE> fel yr wylwyf ddydd a n&ocirc;s, am laddedigion merch fy mhobl i.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Oh na bydde i mi mewn anialwch lett&ycirc; fforddolion, fel y gadawn fy mhobl, ac yr elwn oddi wrthynt, canys hwynt oll [ydynt] odine|bus [a] chymanfa anffyddloniaid.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac hwy a annela&s;ant eu tafod [&s;ef] eu
<PB N="285" REF="305">bwa celwyddoc, ac nid at wirionedd yr ymgryf|ha&s;ant ar y ddaiar: canys aethant o ddrwg i ddrwg, ac nid adnabuant mo honofi medd yr Arglwydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gocheled pawb rhag ei gymydog, ac na choelied neb ei frawd: canys p&ocirc;b brawd gan dw|yllo a dwylla, a phob cymydog a rodia yn dw|yllodrus.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> P&ocirc;b vn hefyd a dwylla ei gyfaill, a'r gw&icirc;r ni's dywedant: hwy a ddy&s;ca&s;ant eu tafodau i ddywedyd celwydd, poena&s;ant yn gwneuthur drwg.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Dy drigfan di [fydd] yng-hanol twyll: o herwydd twyll y gwrthoda&s;ant fy adnabodi medd yr Arglwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd: wele fi yn eu toddi hwynt, ac yn eu profi hwynt, canys pa wedd y gwnaf rhac merch fy mhobl&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Saeth lem<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 28.3. P&s;al. 120.4.</NOTE> yw eu tafod hwy yn dywedyd twyll, &acirc;i enau y [traetha vn] heddwch wrth ei gymydog, eithr oi fewn y ge&s;yd gynllwyn iddo.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Onid ymwelaf &acirc; hwynt am hyn medd yr Arglwydd&lpunctel; oni ddial fy enaid ar gyfryw gen|hedlaeth a hon&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ar y mynyddoedd y codaf &wcirc;ylofain, a thwynfan, a galar ar lannerchau yr anialwch: canys llo&s;cwyd hwynt fel na thrammwyo neb ynddynt, ac na chlywir llais y&s;crubliaid: adar y nefoedd, a'r anifeiliaid hefyd a giliant, ac a ant ymmaith.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac mi a roddaf Ieru&s;alem yn garneddau, trigfan dreigiau, a dina&s;oedd Iuda a roddaf yn ddiffaethwch heb bre&s;&s;wyludd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pa &wcirc;r [&s;ydd] ddoeth, ac a ddeall hynn&lpunctel; ac a fynega yr hyn a draethodd genau yr Ar|glwydd wrtho ef&lpunctel; pa ham y darfu am y t&icirc;r&lpunctel; [ac] yr anrheithiwyd fel anialwch, heb gynni|werudd&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A dywedodd yr Arglwydd, gan wrthod o honynt fyng-hyfraith yr hon a roddais ger eu bron hwynt, ac na wrandaw&s;ant ar fy llef na rhodio ynddi:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eithr myned yn &ocirc;l cyndynrwydd eu ca|lon, ac yn &ocirc;l Baalim, yr hyn a ddy&s;codd eu ta|dau iddynt,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, Duw I&s;rael, wele mi a fwydaf y bobl hyn a'r wermod, ac ai diodaf hwynt &acirc;<NOTE N="*" PLACE="marg">Ierem. 8.14.</NOTE> dwfr bu&s;tlaidd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gwa&s;caraf hwynt hefyd ym my&s;c cen|hedloedd ni's adwaenant hwy, nai tadau hwy, ac mi a ddanfonaf ar eu h&ocirc;l hwynt gleddyf hyd oni ddifethwyf hwynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, edrychwch, a gelwch am alar-wragedd i ddy|fod, a danfonwch at y rhai cyfarwydd i beri idd|ynt ddyfod,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A bry&s;&s;io, a chodi cwynfan am danom ni fel y gollyngo ein llygaid ni ddagrau, ac y dife|ro ein amrantau ni o ddwfr.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys llais cwynfan a glywyd o Sion [yn dywedyd,] pa wedd i'n anrheithiwyd, ac i'n llwyr wradwyddwyd&lpunctel;canys gadaw&s;om y t&icirc;r, am fwrw o honynt ein hanneddau [i lawr.]</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Am hynny gwrandewch air yr Arglwydd wragedd, a derbynnied eich clu&s;tiau air ei enau ef: dy&s;cwch hefyd gwynfan i'ch merched, a galar b&ocirc;b vn iw gilydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> O herwydd dringodd angeu i'n ffene&s;tri [ac] efe a ddaeth i'n pala&s;au i dde&s;truwio y rhai bychain oddi alla~ a'r gw&ycirc;r ieuaingc o'r heolydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Dywet, fel hyn y dywedodd yr Arglw|ydd, &s;crydau dynnion a &s;yrthiant megis tom ar wyneb y maes, ac megis y dyrned ar &ocirc;l y medel|wr, ac ni chynnull [neb hwynt.]</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd, nac ym|ffro&s;tied y doeth yn ei ddoethineb, ac nac ym|ffro&s;tied y cryf yn ei gryfder, ac nac ymffro&s;ti|ed y cyfoethog yn ei gyfoeth.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Eithr y neb a ymffro&s;tio,<NOTE PLACE="marg">1. Gor. 1.31. 2. cor. 10.17.</NOTE> ymffro&s;tied am hyn, [ei fod] yn deall, ac yn fy adnabod i, canys mifi ydwyf yr Arglwydd a wna drugaredd, barn, a chyfiawnder yn y ddaiar, o herwydd y rhai hynny a ewylly&s;iais, medd yr Arglwydd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Wele y dyddiau yn dyfod medd yr Ar|glwydd pan ymwelwyf &acirc; phob enwaededic [yn bod] mewn dienwaediad:</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'r Aipht, ac ag Iuda, ac ag Edom, ac &acirc; meibion Ammo~, ac &acirc; Moab, ac a'r rhai oll y tor|rwyd cwr eu llechwedd, a'r rhai a drigant yn yr anialwch: canys yr holl genhedloedd [ydynt] ddienwaededic, a holl d&ycirc; I&s;rael &s;ydd &acirc; chalon ddienwaededic.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gwendid gau-dduwiau y cenhedloedd, a chadernid y gwir Dduw. 21 Eglwy&s;-wyr angall.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWrandewch y gair yr hwn a ddywedodd yr Arglwydd wrthych chwi t&ycirc; I&s;rael.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, na ddy&s;cwch ffordd y cenhedloedd, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut 18.10.</NOTE> nac ofnwch arwyddion y nefoedd, er ofni o'r cenhedloedd hwynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 12.30.</NOTE> deddfau 'r bobloedd ynt oferedd: o herwydd cymmynwyd pren o'r coed, (gwaith llaw 'r &s;aer) &acirc; bwyall.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ag<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 44.12.</NOTE> arian, ac ag aur y harddwyd hwynt, &acirc; hoelion, ac &acirc; morthoelion y &s;iccrhauwyd hw|ynt rhag cwympo.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Megis palm-wydden &s;yth [fyddant] hwy, ac ni lefarant: gan ddwyn y dygir hwy am na allant gerdded: nac ofnwch hwynt canys ni allant wneuthur drwg, a gwneuthur da nid [oes] ynddynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Nid [oes neb] fel ti Arglwydd, mawr wyt, a mawr [yw] dy enw mewn cadernid.</P>
<P N="7"><HI>7</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gweled. 15.4.</NOTE> Pwy ni'th ofna di Brenin y cenhedloedd&lpunctel; canys i ti y gwedde [cadernid:] o herwydd ym my&s;c holl ddoethion y cenhedloedd ac ym my&s;c eu holl deyrna&s;oedd hwy nid [oes neb] fel ti.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr cyd-ynfyda&s;ant, ac amhwylla&s;ant athrawiaeth<NOTE N="*" PLACE="marg">Habac. 2.18.</NOTE> oferedd yw cyff.</P>
<PB REF="306">
<P N="9"><HI>9</HI> Arian gyrredic a ddygir o Thar&s;is, ac aur o Vphas [drwy] waith celfydd, a dwylaw 'r toddydd: &s;idan gl&acirc;s a phorphor [yw] eu gwi&s;c hwy, gwaith y celfyddion [ynt] oll.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eithr yr Arglwydd &s;ydd w&icirc;r Dduw, efe yw 'r Duw byw a'r Brenin tragywyddol, rhag ei l&icirc;d ef y cryna 'r ddaiar, a'r cenhedloedd ni allant ddioddef ei &s;orriant ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fel hyn y dywedwch wrthynt, difether o'r ddaiar, ac oddi tann y nefoedd y duwiau y rhai ni wnaethant nefoedd a daiar.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> [Duw]<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 51.15.</NOTE> a wnaeth y ddaiar trwy ei nerth, ac a &s;iccrhaodd y byd trwy ei ddoethineb, ac a e&s;tynnodd y nefoedd trwy ei &s;ynnwyr.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pan roddo efe ei lais [y bydd] twrwf dyfroedd yn y nefoedd, efe a wna i'r cwmylau dderchafu o eithafoedd y ddaiar: efe a wna fellt gyd a'r glaw; ac a dd&wcirc;g allan y gwynt oi dry&s;|&s;orau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 51.17.</NOTE> Ynfyd yw p&ocirc;b dyn o &wcirc;ybodaeth, gwrad|wyddwyd p&ocirc;b toddudd am y ddelw: canys gwa|gedd [yw] ei doddiad, ac nid oes anadl ynddynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Oferedd ynt [a] gwaith cyfeiliorni: yn am&s;er eu gofwy y difethir hwynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Nid fel y rhai hyn, eithr lluni-wr y cwbl oll yw<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 32.9. p&s;al. 16.5.</NOTE> rhan Iacob: ac I&s;rael yw gwialen ei etifeddiaeth ef: Arglwydd y lluoedd [yw] ei enw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ca&s;cl o'r t&icirc;r dy farchnadaeth yr hon wyt yn trigo mewn cadernid.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys fel hyn y dywed yr Arglwydd, wele fi yn taflu trigolion y t&icirc;r ar y waith hon, a chyfyngaf arnynt, fel y caffant [achos i ddywe|did:]</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gwae fi am fy mriw, dolurus [yw] fy mhl&acirc;, mi a ddywedais yn ddiau, dymma ofid, a mi ai dygaf.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Fy mhabell i a anrheithiwyd, a m rha|ffau oll a ddrylliwyd, fy mhlant a aethant oddi wrthif, ac nid ydynt: nid [oes] mwy a l&ecirc;do fy mhabell, nac a gyfyd fy llennau.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys y bugeiliaid a ynfyd&acirc;&s;ant, a'r Ar|glwydd ni chei&s;i&acirc;&s;ant, am hynny ni ddeallh&acirc;|&s;ant, a [defaid]eu porfa hwy oll a wa&s;carwyd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Wele ll&ecirc;f vchel a ddaeth, a chynnwrf mawr<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 4.15.</NOTE> o dir y gogledd, i o&s;od dina&s;oedd Iuda yn ddiffaethwch [ac] yn drigfan dreigiau.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Gwn Arglwydd nad eiddo dyn ei ffordd, ac nad eiddo g&wcirc;r a rodio lywodraeth ei ger|ddediad.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Co&s;pa fi Arglwydd, etto mewn barn, ac nid yn dy lid, rhag it fy nifetha.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Tywallt dy lid ar y cenhedloedd y rhai ni th adnabuant, ac ar y teuluoedd ni alwa&s;ant ar dy enw di, canys bwytta&s;ant Iacob, &icirc;e bw|ytta&s;ant ef, difa&s;ant ef hefyd, ac anrheithia|&s;ant ei gyfannedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Melldith, a cho&s;pedigaeth am gau dduwiaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Gair yr hwn a ddaeth at Ieremi oddi wrth yr Arglwydd gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwrandewch eiriau y cyfammod hwn, a dywedwch wrth w&ycirc;r Iuda, ac wrth bre&s;&s;wyl|w&ycirc;r Ieru&s;alem.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dywet ti hefyd wrthynt, fel hyn y dywed Arglwydd Dduw I&s;rael:<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 27.26.</NOTE> melldigedir yw 'r gwr ni wrendu eiriau y cyfammod hwn,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr hwn a orchymynnais i ch tadau chwi y dydd y dugym hwrnt o wl&acirc;d yr Aipht o'r ffwrn haiarn, gan ddywedyd: gwrandewch ar fy ll&ecirc;f, a gwnewch ar &ocirc;l yr hyn oll a orthymyn|nwyf i chwi: felly chwi a fyddwch yn bobl i mi, a minne a fyddaf yn Dduw i chwithau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fel y gallwyf &s;iccrhau y llw a dyngais wrth ei'ch tadau, [&s;ef] y rhoddwn iddynt d&icirc;r yn llifeirio o laeth, a m&ecirc;l, megis [y gwelir] heddyw: yna yr attebais, ac y dywedais, &ocirc; Arglwydd felly y byddo.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna yr Arglwydd a ddywedodd wrthif, pregetha y geiriau hyn oll yn nina&s;oedd Iuda, ac yn heolydd Ieru&s;alem gan ddywedyd: gw|randewch eiriau y cyfammod hwn, a gwnewch hwynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys gan de&s;tiolaethu y te&s;tiolaethais wrth eich tadau er y dydd y dugym hwynt i fy|nu o d&icirc;r yr Aipht hyd y dydd hwn,<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 7.13.</NOTE> drwy godi yn foreu, a the&s;tiolaethu gan ddywedyd: gw|randewch ar fy llais.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond ni wrandaw&s;ant, ac ni ogwydda|&s;ant eu clu&s;tiau, eithr rhodia&s;ant b&ocirc;b vn ar &ocirc;l cyndynrwyddd ei galon ddrygionus: am hyn|ny y dygais arnynt<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 26.14. deut. 28.16.</NOTE> holl eiriau y cyfammod hwn, yr hwn a orchymynnais iddynt ei wneu|thur, ond ni wnaethant.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrthif, cyd|fradwriaeth a gafwyd yng-w&ycirc;r Iuda: a thri|golion Ieru&s;alem.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Troe&s;ant at anwiredd eu tadau gynt, y rhai a wrthoda&s;ant wrando fyng-eiriau, ac hw|ynt a aethant ar &ocirc;l duwiau dieithr iw gwa&s;a|naethu hwy: [felly] t&ycirc; Iuda, a th&ycirc; I&s;rael a doira&s;ant fyng-hyfammod i yr hwn a wneu|thum ai tadau hwy.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglw|ydd, wele fi yn dwyn drwg arnynt, yr hwn ni's gallant fyned oddi wrtho,<NOTE PLACE="marg">Dihar. 1.28.</NOTE> yna y gwaedd|ant arnaf, ac ni wrandawaf hwynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna dina&s;oedd Iuda, a thrigolion Ie|ru&s;alem a &acirc;nt, ac a waeddant ar y duwiau y rhai yr arogl-darthant hwy iddynt, ond gan waredu ni allant eu gwared hwynt yn am|&s;er eu dryg-fyd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys [yn &ocirc;l] rhifedi dy ddina&s;oedd y mae dy dduwiau &ocirc; Iuda, ac yn &ocirc;l rhifedi heo|lydd Ieru&s;alem y go&s;&s;oda&s;och allorau gwrad|wyddus [&icirc;e] allorau i fwg-darthu i Baal.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am hynny<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 7.16. ierem. 14.11.</NOTE> na weddia di dros y bobl hyn, ac na chyfot waedd neu weddi tro&s;tynt: canys ni wrandawaf pan waeddant arnaf yn eu dryg-fyd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Beth [a wna] fy annwyl yn fy nh&ycirc;&lpunctel; gan ei fod yn gwneuthur &s;celerder lawer&lpunctel; canys y
<PB N="286" REF="306">c&icirc;g cy&s;&s;egredic &acirc; aeth ymmaith oddi wrthit [&ocirc; Iuda:] canys pan wnelit ti ddrygioni, yna y llawenychit.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Oliwydden ddeilioc deg, o ffrwyth pryd|ferth y galwodd yr Arglwydd dy enw di: ond trwy drw&s;t cynnwrf mawr y cynneuodd t&acirc;n ynddi, ai changhennau a dorrwyd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys Arglwydd y lluoedd yr hwn a'th blannodd, a dr<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">thodd ddrwg yn dy erbyn, o her|wydd drygioni t&ycirc; I&s;rael a th&ycirc; Iuda, y rhai a wnaethant iddynt eu hun i'm digio, drwy fwg|darthu i Baal.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yr Arglwydd a y&s;py&s;odd i'm fel y gwy|bum: yna y dango&s;ai&s;t i'm eu gweithredoedd hwy.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A minne [oeddw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">] fel oen neu fu&s;tach a ddygid iw ladd, ac ni wyddwn fwrriadu o ho|nynt fwriadau yn fy erbyn i [gan ddywedyd,] de&s;truwiwn y pren yng-hyd ai ffrwyth, a difeth|wn ef o d&icirc;r y rhai byw, fel na choffaer ei enw ef mwy.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Eithr &ocirc; Arglwydd y lluoedd, barn-&wcirc;r cyfiawnder, a chwiliwr yr arennau a'r galon, gwelwyf dy ddialedd arnynt, canys i ti y dat|cuddiais fyng-h&wcirc;yn.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Am hynny fel hyn y dywedodd yr Ar|glwydd am wyr Anathoth, y rhai a gei&s;iant dy enioes gan ddywedyd: na prophwyda mwy yn enw yr Arglwydd rhac dy farw trwy ein dwy|lo ni.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Am hynny fel hyn y dywedodd Arglw|ydd y lluoedd: wele fi yn ymwel &acirc; hwynt: y gw&ycirc;r ieuaingc a fyddant feirw trwy 'r cleddyf, eu meibion, ai merched a fyddant feirw o ne|wyn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac ni bydd gweddillion iddynt, canys mi a ddygaf ddrygfyd ar wyr Anathoth, [&s;ef] blwyddyn eu gofwy.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Rhyfedd yw gan y prophwyd weled ffynniant y rhai an|nuwiol. 6 Co&s;pedigaeth y drygionus. 15 A madd|euant yr edifeiriol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">OS dadleuwn &acirc; thi cyfiawn [fyddit] ti &ocirc; Arglwydd, er hynny rhe&s;ymmaf &acirc; thi [am] farnedigaethau:<NOTE N="*" PLACE="marg">Iob 21.7. p&s;al. 37.1. p&s;al. 73.1. habac. 1.3.</NOTE> pa ham y llwydda ffordd yr anwir? ac y ffynna 'r anffyddloni|aid oll?</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Plennai&s;t hwy a gwreiddia&s;ant, cynny|dda&s;ant, a duga&s;ant ffrwyth: agos wyt at eu genau, a phell oddi wrth eu meddyliau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ond ti Arglwydd a'm adwaeno&s;t, a'm gwelai&s;t, ac a brofai&s;t fyng-halon tu ag attat: tynn allan hwynt megis defaid i'r lladdediga|eth, a pharatoa hwynt erbyn dydd y lladdfa.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pa h&ycirc;d y galara yr ddaiar, ac y gwywa gwellt yr hollfaes, o blegit drygioni y rhai &s;y yn trigo ynddi&lpunctel; methodd yr anifeiliaid a'r adar, o blegit dy weda&s;ant, ni w&ecirc;l efe ein diwedd ni.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O rhedai&s;ti gyd a'r gw&ycirc;r traed, a hwy yn dy flino, pa fodd yr ymdrewi a'r meirch&lpunctel; er dy fod yn ddiogel mewn t&icirc;r heddychlawn: etto pa fodd y gwnei yn vchelder yr Iorddonen&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys dy frodyr a th&ycirc; dy d&acirc;d, &icirc;e y rhai hynny a anghywira&s;ant &acirc; thi, hwynt hwy he|fyd a waedda&s;ant ar dy &ocirc;l, na choelia hwy er dy|wedyd yn deg wrthit.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gadewais fy nh&ycirc;, gadewais fy etifeddia|eth, mi a roes annwylyd fy enaid yn llaw ei e|lynnion ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Fy etifeddiaeth a aeth i mi megis llew yn y coed: rhuodd i'm herbyn, am hynny ca&s;e|ais hi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A [fydd] fy etifeddiaeth i mi fel aderyn brith&lpunctel; onid [yw] yr adar o amgylch yn ei her|byn hi [yn dywedyd&lpunctel;] deuwch ymge&s;clwch holl fwy&s;t-filod y maes, deuwch iw bwytta.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Bugeiliaid lawer a dde&s;truwia&s;ant fyng|winllan, &s;athra&s;ant fy rhandir, fy rhandir diri|on a rodda&s;ant yn ddiffaethwch anrheithiol.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Go&s;oda&s;ant hi yn anrhaith, ac wedi ef hanreithio y galarodd hi wrthif: y tir ei gyd a anrheithiwyd, am nad [oes] neb yn y&s;tyried [hynn] yn ei galon.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Anrheith-w&ycirc;r a ddaethant ar yr hollfryn|nau yn yr anialwch: canys cleddyf yr Arglw|ydd &s;y yn difetha o'r [naill] gwrr i'r ddaiar hyd y cwrr [arall] i'r ddaiar: nid [oes] heddwch i ddim cnawdol.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Haua&s;ant wenith, a hwynt a feda&s;ant ddrain, ymboena&s;ant, ac ni chaw&s;ant le&s;&acirc;d: cywi|lyddia&s;ant gan hynny am eich ffrwythydd chwi rhag llid digofaint yr Arglwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd yn er|byn fy holl gymydogion drwg, y rhai &s;y yn cy|ffwrdd a'r etifeddiaeth yr hon a berais i'm pobl I&s;rael ei hetifeddu: wele mi ai tynnaf hwy allan oi t&icirc;r, ac a dynnaf d&ycirc; Iuda oi my&s;c hw|ynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac wedi i mi eu tynnu hwynt allan, troaf a thrugarh&acirc;f wrthynt, a dychwelaf hw|ynt p&ocirc;b vn iw etifeddiaeth, a phob vn iw d&icirc;r ei hun.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac os gan ddy&s;cu y dy&s;cant ffyrdd fy mhobl, i dyngu i'm enw, (byw yw 'r Arglw|ydd) megis y dy&s;ca&s;ant fy mhobl i dyngu i Baal, yna yr adailedir hwy yng-hanol fy mhobl.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Eithr oni wrandawant, yna y diwreiddi|afi y genhedlaeth hon, a chan ddifetha myfi ai dini&s;triaf hi, medd yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dau beth (&s;ef gwregys a cho&s;trel) yn arwyddoccau di|ni&s;tr Iuda.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FEl hyn y dywedodd yr Arglwydd wrthif: dos a phryn it wregys lliain, a go&s;ot ef am dy lwynau, ac na o&s;ot ef mewn dwfr.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Felly y prynais y gwregys yn &ocirc;l gair yr Arglwydd, ac at go&s;odais am fy lwynau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A daeth gair yr Arglwydd attaf eilwaith gan ddywedyd:</P>
<PB REF="307">
<P N="4"><HI>4</HI> Cymmer y gwregys yr hwn a brynai&s;t, ac y &s;ydd am dy lwynau, a chyfot, dos i Euphrates, a chuddia ef mewn hollt o'r graig.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac felly 'r aethum, ac mi ai cuddiais ef yn Euphrates, megis y gorchymynna&s;e yr Ar|glwydd i mi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac ar &ocirc;l dyddiau lawer y dywedodd yr Arglwydd wrthif, cyfot, a d&ocirc;s i Euphrates, a chymmer oddi yno y gwregys yr hwn a orchy|mynnais i ti ei guddio yno.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna 'r aethum i Euphrates, ac a gloddi|ais, ac a gymmerais y gwregys o'r man lle y cuddia&s;wn ef: ac wele pydra&s;e y gwregys [ac] ni wnai le&s;&acirc;d [i ddim.]</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A daeth gair yr Arglwydd attaf gan ddy|wedyd:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd, felly y gwnafi i falchder Iuda, a mawr falchder Ieru|&s;alem bydru.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y bobl ddrygionus hyn a wrthoda&s;ant wrando fyng-air i, rhodio y maent mewn cildy|nrwydd eu calon, ac aethant ar &ocirc;l duwiau diei|thr iw gwa&s;anaethu hwynt, ac i ymo&s;twng idd|ynt hwy: am hynny y byddant fel y gwregys ymma, yr hwn ni wn&acirc; l&ecirc;s i ddim.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys megis ac yr ymwa&s;c gwregys am lwynau g&wcirc;r, felly y gwneuthum i holl d&ycirc; I&s;rael wa&s;cu attaf, a holl d&ycirc; Iuda medd yr Ar|glwydd, i fod i mi yn bobl, ac yn enw, ac yn foliant, ac yn ogoniant, ond ni wrandaw&s;ant.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny y dywedi wrthynt y gair ymma: fel hyn y dywed Arglwyd Dduw I&s;rael, p&ocirc;b co&s;trel a lenwir &acirc; gw&icirc;n, a dywed|ant wrthit ti: gan &wcirc;ybod oni wyddom ni y llen|wir p&ocirc;b co&s;trel &acirc; gw&icirc;n&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y dywedi wrthynt, fel hyn y dywe|dodd yr Arglwydd: wele fi yn llenwi holl drigo|lion y t&icirc;r hwn, a'r brenhinoedd y rhai &s;y yn ei&s;t|edd yn lle Dafydd ar ei or&s;eddfaingc ef, yr offei|riaid hefyd a'r prophwydi, a holl bre&s;&s;wyl-w&ycirc;r Ieru&s;alem &acirc; meddwdod.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Tarawaf hwy y naill wrth y llall, y tadau a'r meibion yng-hyd, medd yr Arglwydd, nid arbedaf, ni thrugath&acirc;f, ac ni re&s;&s;ynnaf, onid eu difetha hwynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Clywch, a gwrandewch, na falchiwch: canys yr Arglwydd a lefarodd [hyn.]</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Rhoddwch ogoniant i'r Arglwydd eich Duw, cyn iddo ef ddwyn tywyllwch, a chyn i chwi daro eich traed wrthy mynyddoedd ty wyll, a di&s;gwil o honoch am oleuni, ac iddo ef ei droi yn gy&s;cod angeu, [ai] o&s;od yn dywyllwch.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac oni wrandewch chwi hyn, fy enaid a &wcirc;yla yn ddirgel am eich balchder: a'm llygaid gan &wcirc;ylo a wylant, ac a ollyngant ddagrau o achos dwyn diadell yr Arglwydd i gaethiwed.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Dywet wrth<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 24.12.</NOTE> y brenin a'r frenhines, ymo&s;tyngwch, ei&s;teddwch i lawr: canys de&s;|cynnodd eich pendefigaeth, [a] choron eich an|rhydedd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Dina&s;oedd y deau a gaewyd, ac nid[oes] agorudd, Iuda ei gyd a gaeth-gludwyd, yn llwyr y dygwyd i gaethiwed.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Codwch i fynu eich llygaid, a gwelwch y rhai &s;ydd yn dyfod o'r gogledd, pa le [y mae] y ddiaddell a roddwyd i ti: [&s;ef] dy ddefaid hardd&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Beth a ddywedi pan ymweler &acirc; thi? ti ai dy&s;cai&s;t hwynt yn dywy&s;ogion, ar yn ben arnat: oni oddiwedd gofid di me gis gwraig yn e&s;cor&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac o dywedi yn dy galon, paham y dig|wydd hyn i mi&lpunctel; o herwydd amlder dy anwiredd y noethwyd dy odrau, ac y dinoethwyd dy &s;od|lau.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A newidia yr Vthiopiad ei groen, neu'r llewpardd ei frychni&lpunctel; felly chwithau a ellwch wneuthur d&acirc;, y rhai a gynnefinwyd i wneuthur drwg.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Am hynny y chw&acirc;laf hwynt megis &s;ofl yn myned ymmaith gyd &acirc; gwynt y dehau.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Dymma dy gyfran di y rhan a fe&s;urais i ti, medd yr Arglwydd, am i ti fy anghofio fi, ac ymddyried mewn celwydd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Am hynny y dinoethais inne dy odrau di tros dy wyneb, fel yr amlyge dy warth.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> [Gwelais] dy odineb, a th wery<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">iadau, brynti dy buttein<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wydd ar y brynnoedd, yn y maes dy ffieidd-dra a welais: gwae di Ieru|&s;ale~ onid ymlanhei di mwyach&lpunctel; pa bryd bellach&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y prophwyd yn bygwth drudanieth. 7 Duw yn gwrthod gweddi, ac ympryd y bobl. 13 Co&s;pedigaeth y gau brophwydi ai canlyn-wyr.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GAir yr Arglwydd yr hwn a ddaeth at Ie|remi o achos y drudaniaeth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Galarodd Iuda, ai phyrth a le&s;caua&s;ant, [ac] a o&s;tyngwyd i lawr drwy dri&s;twch, a gwa|edd Ieru&s;alem a dderchafodd i fynu.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Eu boneddigion a hebrynga&s;ant eu gwe|ryn am ddwfr, daethant i'r ffynhonnau, ni chaw|&s;ant ddwfr: dychwela&s;ant ai lle&s;tri yn weigion, cywilyddio, a gwladeiddio a wnaethant, a chu|ddio eu pennau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> G blegit anrheithio 'r ddaiar am nad oedd glaw ar y ddaiar, cywiryddiodd y llafur-w&ycirc;r a chuddia&s;ant eu pennau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ie yr ewig hefyda lydnodd yn y maes, ac [ai] gadawodd, am nad oedd wellt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r a&s;&s;ynnod gwylltion a &s;afa&s;ant yn y lle|oedd vchel: yfa&s;ant wynt fel dreigiau: eu lly|gaid hwynt a balla&s;ant, am nad oedd gwellt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O Arglwydd, os ein anwiredd ni a de&s;tiol|aetha i'n herb<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n, gwna [drugaredd] er mwyn dy enw dy hun: canys aml yw ein cildynrwydd ni, pecha&s;om i'th erbyn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gobaith I&s;rael ai geidwad yn am&s;er ad|fyd, pa ham y byddi megis pereryn ar y ddai|ar? ac fel ymdeithudd yn troi i letteua&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pa ham y byddi megis g&wcirc;r &s;ynn&lpunctel; [ac] fel g&wcirc;r cadarn heb allu achub&lpunctel; yr ydwyt ti yn ein my&s;c ni Arglwydd, a'th enw di a elwir ar|nom, nac ymado &acirc; ni.</P>
<PB N="287" REF="307">
<P N="10"><HI>10</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd wrth y bobl hyn, fel hyn y chwennycha&s;ant hwy gyr|wydro, ac ni attalia&s;ant eu traed: am hynny ni's mynne yr Arglwydd hwy: yr awr hon y coffa efe eu hanwiredd hwy, ac a ymwel ai pe|chodau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dywedodd yr Arglwydd hefyd wrthif:<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 7.16. Ier. 11.14.</NOTE> na weddra tro<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> y bobl hyn am ddaioni.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pan ymprydiant ni wrandawaf eu gwa|edd hwynt, a phan offrymmant boeth offrwm a bwyd offrwm ni byddaf bodlon iddynt: ca|nys a'r cleddyf, ac &acirc; newyn, ac &acirc; haint y dif&acirc;f hwynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A dywedais, &ocirc; Arglwydd Dduw, wele mae yr prophwydi yn dywedyd wrthynt ni wel|wch chwi gleddyf, ac ni ddaw newyn attoch, ei|thr mi a roddaf heddwch &s;iccr i chwi yn y lle ymma.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Dywedodd yr Arglwydd hefyd wrthif: y<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 23.21. Ier. 27.10.</NOTE> prophwydi &s;y yn prophwydo celwydd yn fy enw i, nid anfonais hwy, ni orthymynnais i|ddynt ychwaith, ac ni ddywedais wrthynt: gau weledigaeth a dewiniaeth, a choegedd, a thwyll eu calonnau eu hun y maent hwy yn eu pro|phwydo i chwi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglw|ydd, am y prophwydi fy yn prophwydo yn fy enw i, a minne heb eu hanfon hwynt, y rhai hyn a ddywedant, cleddyf a newyn ni bydd yn y t&icirc;r hwn, trwy gleddyf a newyn y difethir y proph|wydi hynny.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r bobl y rhai y maent yn prophwydo iddynt a fwrir yn heolydd Ieru&s;alem o her|wydd y newyn a'r cleddyf, ac ni bydd neb iw claddu hwynt: y nhwy, ai gwragedd, ai meibi|on, ai merched: felly y tywalltaf arnynt eu dry|gioni.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am hynny y dywedi wrthynt y gair ym|ma, difered fy llygaid i ddagrau nos a dydd, ac na pheidiant: canys &acirc; briw mawr y briwyd y wyryf merch fy mhobl, [ac] a phl&acirc; co&s;t iawn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Os &acirc;fi allan i'r maes wele gelaneddau y cleddyf: ac o deuaf i mewn i'r ddinas wele rai lle&s;c o newyn: canys y prophwyd, a'r offeiriad hefyd &s;y yn amgylchu i d&icirc;r ni's adwaenant.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gan wrthod a wrthodai&s;t ti Iuda&lpunctel; neu a ffieiddiodd dy enaid ti Sion&lpunctel; pa ham y tare|wai&s;t ni fel nad oes i ni feddiginiaeth&lpunctel; di&s;gwil am heddwch etto ni [bydd] daioni, ac am am&s;er iechyd, ac wele flinder.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr ydym yn cydnabod Arglwydd ein camwedd [ac] anwiredd ein tadau, o blegit ni a becha&s;om yn dy erbyn di.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Na ddirmyga ni er mwyn dy enw, ac na fwrw i lawr ei&s;teddfa dy ogoniant: coffa, ac na thor &acirc; ni dy gyfammod:</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A oes neb ym mhlith<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 10.15.</NOTE> oferedd y cenhed|loedd a wna glawio&lpunctel; neu a rydd y nefoedd ga|fodau&lpunctel; ond ti &ocirc; Arglwydd [wyt] ein Duw ni&lpunctel; am hynny arnat ti y di&s;gwiliwn ni, canys ti a wnaetho&s;t y rhai hynny oll.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ofered eiriol tros yr anedifeiriol. 3 Duw yn byg|wth pedwar dialedd, ac yn dangos yr achos. 10 Ieremi yn galaru tros yr eglwys. 11 Duw yn ei gy&s;&s;uro ef, ac yn ei gadarnhau yn ei &s;wydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Dywedodd yr Arglwydd wrthif:<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 14.14.</NOTE> pe &s;a|fe Mo&s;es a Samuel ger fy mron, etto ni bydd fy &s;erch ar y bobl ymma: gollwng [hwy] fel yr elont o'm golwg.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac o dywedant wrthit, i ba le yr awn&lpunctel; tithe a ddywedi wrthynt, fel hyn y dywedodd yr Ar|glwydd,* y &s;awl [a drefnwyd] i angeu, i angeu, a'r &s;awl i'r cleddyf, i'r cleddyf, a'r &s;awl i newyn, i newyn: a'r &s;awl i gaethiwed, i gaethiwed.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Mi a o&s;odaf arnynt bedwar rhywogaeth [bl&acirc;] medd yr Arglwydd, y cleddyf i ladd, a'r c&wcirc;n i larpio, ac adar y nefoedd, ac anifeiliaid y ddaiar i y&s;&s;u, ac i ddifa.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac ai rhoddaf hwynt yngyrwydraid i holl deyrna&s;oedd y ddaiar,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 21.9.</NOTE> herwydd Mana&s;&s;es mab Hezecia brenin Iuda, am yr hyn a wnaeth efe yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pwy gan hynny a drugarh&acirc; wrthit ti &ocirc; Ieru&s;alem&lpunctel; a phwy a do&s;turia wrthit ti&lpunctel; a phwy a aiff i eiriol am heddwch it&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ti a'm gadewai&s;t medd yr Arglwydd, ac a aetho&s;t yn &ocirc;l: am hynny yr e&s;tynnaf fy llaw ar|nat ti i'th ddifetha, [canys] myfi a flinais yn e|difarhau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac mi ai chwalaf hwynt a'r gwintill ym mhyrth y wlad: y&s;peiliais, a difethais fy mhobl, etto ni throe&s;ant oddi wrth eu ffyrdd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eu gweddwon a amlhau&s;ant trwofi, tu hwynt i dyfod y m&ocirc;r: dugum arnynt anrheith|wr ganol dydd, ac yn erbyn cynnulleidfa eu gwyr ieuaingc: perais &s;yrthio yn ddi&s;ymmwth arni hi, [&s;ef] ar y ddinas, a [hynny] mewn dy|chryn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr hon a blantodd &s;aith a le&s;caodd: ei he|naid hi a lly&s;meiriodd, ei haul a fachludodd, tra oedd hi yn ddydd, hi a gywilyddiwyd, ac a wrad|wyddwyd: rhoddaf eu gweddillion i'r cleddyf ger bron eu gelynnion medd yr Arglwydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gwae fi fy mam, ymddwyn o honot fi, yn &wcirc;r ymry&s;ongar, ac yn &wcirc;r cynhennus a'r holl wlad: ni logais, ac ni logwyd i mi, [etto] pawb &s;y yn fy melldigo i.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yr Arglwydd a ddywedodd, oni [bydd] dy weddill di mewn daioni&lpunctel; oni achubaf fla|en y gelyn tro&s;ot ti yn am&s;er adfyd, ac yn am|&s;er cy&s;tudd&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A dyrr haiarn yr haiarn, a'r pres o'r go|gledd&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dy gyfoeth, a'th dry&s;&s;orau a roddaf yn y&s;pail nid am werth, onid o blegit dy holl becho|dau, y rhai [a wnaetho&s;t] drwy dy holl derfy|nau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gyrraf [di] hefyd gyd a'th elynnion i d&icirc;r nid adwaeno&s;t: canys t&acirc;n a ynynnodd yn fy nigofaint, [ac] arnoch y lly&s;c.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ti a wyddo&s;t Arglwydd, coffa am danaf,
<PB REF="308">ac ymwel &acirc; mi, a dial tro&s;of ar fy erlidw&ycirc;r, na ddwg fi i'th h&icirc;r ddigofaint, gwybydd ddwyn o honof wradwydd er dy fwyn di.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dy eiriau a gaed, a mi ai bwyteais hwynt, ac yr oedd dy air di i mi yn llawenydd, ac yn hyfrydwch fyng-halon: canys dy enw di a alwyd arnafi &ocirc; Arglwydd Dduw y lluoedd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Nid ei&s;teddais yng-hymanfa y gwat|warw&ycirc;r, ac [nid] ymhyfrydais: ei&s;teddais fy hunan rhac dy law di, canys ti a'm llenwai&s;t i o l&icirc;d.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pa ham y mae fy nolur i yn dragywy|ddol? a'm pl&acirc; yn ddiobaith, fel nad ellir ei ia|chau&lpunctel; a fyddi di i mi megis celwyddoc, [neu] fel dwfr anwadal&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am hynny fel hyn y dywedodd yr Ar|glwydd, os dychweli, yna i'th ddygaf eilwaith fel y &s;efech ger fy mron, os tynni ymmaith y gwerthfawr oddi wrth y gwael, byddi fel fyng|enau mau fi: dychwelant hwy attat ti, ond na ddychwel di attynt hwy.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Rhoddaf di hefyd i'r bobl ymma yn fag|wyr efydd gadarn, a hwy a ryfelant yn dy er|byn di, eithr ni'th orchfygant, canys yr ydwyfi gyd &acirc; thi i'th achub, ac i'th wared medd yr Ar|glwydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Mi a'th waredaf di o law y rhai drygio|nus: ac a'th ryddhaf di o law y cedyrn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Trueni yr Iddewon am addoli delwau. 13 Eu caeth|gludiad i Babilon. 15 Eu rhydd-dab eilwaith. 19 Galwedigaeth y cenhedloedd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GAir yr Arglwydd a ddaeth hefyd attafi, gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Na chymmer i ti wraig, ac na fyddeti ti feibion na merched yn y lle hwn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys fel hyn y dywedodd yr Arglwydd am y meibion, ac am y merched y rhai a anwyd yn y lle hwn, ac am eu mammau y rhai ai hym|ddug hwynt, ac am eu tadau y rhai ai cenhedlodd hwynt yn y wl&acirc;d hon.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O angeu nychlyd y byddant feirw, ni ale|rir am danynt, ac nis cleddir hwynt, byddant fel tail ar wyneb y ddaiar, a darfyddant drwy yr cleddyf, a thrwy newyn: ai celaneddau fyddant yn ymborth i adar y nefoedd, ac i anifeiliaid y ddaiar.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys fel hyn y dywed yr Arglwydd, na dd&ocirc;s i d&ycirc; y galar, ac na ddos i alaru, ac nac ymo|fidia di tro&s;tynt: canys myfi a gymmerais ym|maith heddwch oddi wrth y bobl hyn, yng-hyd &acirc; mwynder a thrugaredd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A byddant feirw yn y wl&acirc;d hon, fawr a by|chan, ni chleddir hwynt, ac ni alerir am danynt, ni thorrir [gwallt,] ac nid eillir am danynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ni rannant iddynt [fwyd] mewn galar, i roddi cy&s;&s;ur am y marw, ac ni pharant iddynt y|fed o phiol cy&s;&s;ur, am eu t&acirc;d, neu am eu mam.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Na ddos i d&ycirc; gwledd, i ei&s;tedd gyd &acirc; hwynt, i fwyta, ac i yfed.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys fel hyn y dywed Arglwydd y lluo|edd Duw I&s;rael, wele myfi a baraf i lais cerdd a llawenydd, i lais y priod-fab, ac i lais y briod|ferch ddarfod o'r lle hwn o flaen eich llygaid, ac yn eich dyddiau chwi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A phan ddango&s;och i'r bobl ymma yr holl eiriau hyn, ac iddynt hwythau ddywedyd wrthit ti, am ba beth y llefarodd yr Arglwydd yr holl fawr-ddrwg hyn i'n herbyn ni&lpunctel; neu pa anwiredd, a pha bechod [yw] yr hwn a becha|&s;om yn erbyn yr Arglwydd ein Duw&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y dywedi wrthynt, o herwydd i'ch tadau fyng-adel medd yr Arglwydd, a myned ar &ocirc;l duwiau dieithr, ai gwa&s;anaethu hwynt, ac ymgrymmu iddynt, a'm gwrthod fi, ac heb gadw fyng-hyfraith,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> (A chwithau a wnaethoch yn waeth na'ch tadau, canys wele chwi yn rhodio, bob vn yn &ocirc;l cyndynrwydd ei galon ddrwg heb wrando ar|naf)</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny mi a'ch taflaf chwi o'r tir hwn i wlad yr hon nid adwaenoch chwi, na'ch tadau, ac yno y gwa&s;anaethwch dduwiau diei|thr ddydd a n&ocirc;s, lle ni roddaf i chwi r&acirc;s.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gan hynny wele yr dyddiau yn dyfod medd yr Arglwydd, pryd na dduwedir, byw yw 'r Arglwydd yr hwn a ddug feibion I&s;rael i fy|nu o d&icirc;r yr Aipht:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Eithr byw yw 'r Arglwydd yr hwn a ddug i fynu feibion I&s;rael o dir y gogledd, ac o'r holl diroedd lle y bwria&s;e efe hwynt: canys mi ai dygaf hwynt trachefn i'r wlad yr hon a roddais iw tadau.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Wele fi yn anfon am by&s;cod-w&ycirc;r lawer medd yr Arglwydd y rhai ai py&s;cott&acirc;nt hwynt, ac wedi hynny mi a anfonaf am hel-w&ycirc;r lawer, y rhai ai heliant hwynt oddi ar bob mynydd, ac oddi ar bob brynn, ac o gromlechudd y creigiau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys [y mae] fyng-olwg ar eu holl ffyrdd hwynt, nid ydynt guddiedic oddi ger fy mron: ac nid yw eu hanwiredd hwynt guddie|dic oddi ar gyfer fy llygaid.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac yn gyntaf myfi a dalaf yn ddwbl am eu hanwiredd ai pechod hwynt, am iddynt halogi fy nhir ai ffiaidd gelanedd: ie ai ffieidd|dra y llanwa&s;ant fy etifeddiaeth.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O Arglwydd fy nerth a'm cadernid, a'm noddfa yn nydd blinder: attat ti y daw y cenhedloedd o eithafoedd byd, ac a ddywedant, diau mai celwydd a ddarfu i'n tadau ni ei etife|ddu, [ac] oferedd heb l&ecirc;s ynddynt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A wna d&ycirc;n dduwiau iddo? a hwyntau heb [fod] yn dduwiau&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Am hynny wele mi ai dy&s;caf hwynt y waith hon, dango&s;af iddynt fy llaw a'm grym: a ch&acirc;nt wybod mai yr Arglwydd [yw] fy enw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyndynrwydd yr lddewon, melldith i'r rhai a hydero ar ddyn, llwgr calon dyn, Duw yn ei gweled, Sanctei|ddio y Sabboth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PEchod Iuda a &s;crifennwyd &acirc; phinn o ha|iarn, ag ewin o adamant y cerfiwyd [ef] ar
<PB N="288" REF="308">dabl eu calon, ac wrth gyrn eich allorau:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gan fod eu meibion yn cofio eu hallorau ai plan-wydd wrth y pren deiliog, [ac] ar y brynnau vchel.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> O fy mynydd [yr hwn] wyt yn y maes, dy olud [a'th] holl dry&s;&s;orau di a roddaf yn an|rhaith am dy bechod ar dy vchelfeudd drwy dy holl derfynau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ti a adewir dy hunan heb dy etifeddiaeth yr hon a roddais i ti, ac mi a wnaf i ti wa&s;anae|thu dy elynnion mewn t&icirc;r nid adwaeno&s;t: canys cynneua&s;och d&acirc;n yn fy n&icirc;g yr hwn a ly&s;c byth.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 2.12. Ier. 48.6.</NOTE> melldi|gedic yw 'r g&wcirc;r a hydero mewn d&ycirc;n, ac a roddo gnawd yn fraich iddo, a'r [hwn] y cilio ei galon oddi wrth yr Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys efe a fydd fel y gr&ucirc;g yn y diffaeth|wch, ac ni w&ecirc;l pan dd&ecirc;l daioni: eithr efe a gyfa|nedda boeth-fannau yn yr anialwch, t&icirc;r hallt, ac anghyfanneddol.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Bendigedic yw 'r g&wcirc;r yr hwn a ymddyri|edo yn yr Arglwydd: ac y byddo yr Arglwydd yn hyder iddo.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys efe a fydd megis prenn wedi ei bla~nu wrth y dyfroedd,<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 1.3.</NOTE> yr hwn a e&s;tyn ei wraidd i'r afon, ac ni chaiff niwed er dyfod &s;ychder, ni ofala efe, ac ni phaid a ffrwytho.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y galon &s;ydd fwy ei thwyll na dim, a gofidus yw, pwy ai hedwyn&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Myfi yr Arglwydd<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 16.7. 1. Cro. 28.9. P&s;al. 7.10. Ier. 11.20. Ier. 20 12. Gweled. 2.23.</NOTE> &s;ydd yn chwilio y galon, yn profi yr arennau, ac yn rhoddi i bob vn yn &ocirc;l ei ffyrdd, [ac] yn &ocirc;l ffrwyth ei weithre|doedd:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> [Fel] pettris yn ei&s;tedd ac heb ddodwi [yw] yr hwn a helio gyfoeth yn anheilwng: yn hanner ei ddyddiau y gedu hwynt, ac yn ei ddi|wedd ynfyd fydd efe.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gor&s;edd ogoneddus dderchafedic o'r de|chreuad [yw] lle ein cy&s;&s;egr ni.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O Arglwydd gobaith I&s;rael y rhai oll a'th wrthodant a wradwyddir, &s;crifenner yn y ddaiar y rhai a giliant [oddi wrthit ti:] am idd|ynt adel yr Arglwydd ffynnon dyfroedd y by|wyd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Iach&acirc; fi &ocirc; Arglwydd, a mi a iacheuir, achub di fi, a mi a achubir, canys tydi [yw] fy moliant.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Wele hwynt yn dywedyd wrthif: pa le [y mae] gair yr Arglwydd&lpunctel; deuet bellach.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ond ni wrthodais i yn daer fod yn fugail i ti, ac ni ddymunais y &s;wydd fl&icirc;n [hon,] ti a wy|ddo&s;t [hynny:] y mae yr hyn a ddaeth o'm gwe|fu&s;au ger dy fron di.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Na fydd yn ddychryn i mi, ti [yw] fyng|obaith yn nydd adfyd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gwradwydder fy erlidw&ycirc;r ac na'm gw|radwydder fi, brawycher hwynt, ac na'm bra|wycher fi: d&wcirc;g arnynt ddydd drygionus, a dry|lliahwynt &acirc; drylliad dau ddyblyg.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd wr|thif, cerdda, a &s;af ym mhorth meibion y bobl trwy yr hwn yr aiff brenhinoedd Iuda, a thrwy yr hwn y deuant allan: ac yn holl byrth Ieru|&s;alem,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A dywet wrthynt, gwrandewch air yr Arglwydd brenhinoedd Iuda, a holl Iuda, a holl bre&s;&s;wyl-w&ycirc;r Ieru&s;alem y rhai a ddeuwch drwy yr pyrth hyn:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd, di&s;gwili|wch ar erch eneidiau, ac na ddygwch feichiau ar y dydd Sabboth, ac na ddygwch hwynt i mewn drwy byrth Ieru&s;alem.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac na ddygwch feichiau allan o'ch tai ar ydydd Sabboth, ac na wnewch ddim gwaith: eithr &s;ancteiddiwch y dydd Sabboth<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.9.</NOTE> fel y gor|chymynnais i'ch tadau.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ond ni wrandaw&s;ant, ac ni ogwydda|&s;ant eu clu&s;tiau, eithr caleda&s;ant eu gwarr au rhac gwrando, ac rhac derbyn cerydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Er hynny os llwyr wrandewch arnaf medd yr Arglwydd, heb ddwyn baich trwy byrth y ddinas hon ar y dydd Sabboth, ond &s;anctei|ddio y dydd Sabboth heb wneuthur dim gwa|ith arno:</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y daw drwy byrth y ddinas hon fren|hinoedd a thywy&s;ogion yn ei&s;tedd ar<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 12.4.</NOTE> or&s;edd Dafydd yn marchogeth mewn cerbydau, ac ar feirch hwynt ai tywy&s;ogion, gw&ycirc;r Iuda a phre&s;&s;wyl-w&ycirc;r Ieru&s;alem: a'r ddinas hon a gyfanneddir byth.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac o ddina&s;oedd Iuda, ac o amgylcho|edd Ieru&s;alem ac o wl&acirc;d Beniamin, ac o'r gwa|&s;tadedd, ac o'r mynydd, ac o'r deau y daw rhai yn dwyn poeth offrwm, ac aberth, a bwyd off|rwm, a thus, ac yn dwyn diolch i d&ycirc; yr Argl|wydd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ond os chwi ni wrendu arnaf i &s;anctei|ddio y dydd Sabboth heb ddwyn baich, a dyfod i byrth Ieru&s;alem ar y dydd Sabboth: yna mi a gynneuaf d&acirc;n yn ei phyrth hi, yr hwn a y&s;&s;a ba|la&s;au Ieru&s;alem, ac ni's diffoddir.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae efe yn dangos fod dyn yn llaw Dduw fel y pridd yn llaw y crochenydd. 18 Y bobl yn codi yn erbyn Ieremi. 19 Ei weddi ef yn eu herbyn hwynt: nid er ll&icirc;d wrthynt, onid drwy brophwydo dialedd iddynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Gair yr hwn a ddaeth at Ieremi oddi wrth yr Arglwydd gan ddywedyd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cyfot, a dos i wared i d&ycirc; y crochenydd, ac yno y paraf i ti glywed fyng-eiriau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna mi a euthym i wared i d&ycirc; y croche|nydd, ac wele ef yn gwneuthur ei waith ar dro|ellau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r lle&s;tr a ddrylliodd yn llaw y croche|nydd yr hwn yr oedd efe yn ei wneuthur<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 45.9. Doeth. 15.7.</NOTE> o glai: yna y tr&ocirc;dd efe, ac y gwnaeth le&s;tr arall fel y gwelodd y crochenydd yn dda [ei] wneuthur.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y daeth gair yr Arglwydd attaf gan ddywedyd,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Oni allafi fel y crochenydd hwn wneu|thur i chwi t&ycirc; I&s;rael medd yr Arglwydd&lpunctel; wele megis ac [y mae] y pridd yn llaw y crochenydd,
<PB REF="309">felly [yr ydych] chwithau yn fy llaw i t&ycirc; I&s;rael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> [Os] dywedaf yn ddi&s;ymmwth am ddi|wreiddio, a thynnu i lawr, a difetha cenhedlaeth neu frenhiniaeth,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r genhedlaeth honno yn troi oddi wrth ei drwg (yr hwn a ddywedais yn ei erbyn:) yna yr edifarhaf am y drwg yr hwn a amcenais ei wneuthur iddi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Os yn ddi&s;ymmwth y dywedaf am adaila|du, ac am blannu cenhedlaeth neu frenhiniaeth,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A hi yn gwneuthur drygioni yn fyng-o|lwg heb wrando ar fy llais, minnef a edifarhaf am y daioni yr hwn a amcenais ei wneuthur er ll&ecirc;s iddi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dywet bellach, wrth bob vn o Iuda, ac wrth bre&s;&s;wyl-w&ycirc;r Ieru&s;alem gan ddywedyd, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd: wele fi yn llunio drwg i'ch erbyn, ac yn dychymygu dy|chymyg i'ch erbyn: dychwelwch yr awr hon, bob vn oi lwybrau drwg, a gwellhewch eich ffyrdd, a'ch gweithredoedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Hwythau a ddyweda&s;ant, nid oes obaith [o hynn] o herwydd ar &ocirc;l ein dychymygion ein hunain yr awn, a gwnawn bob vn amcan ei ddrwg calon ei hunan.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny fel hyn y dywet yr Arglwydd, gofynnwch atolwg ym my&s;c y cenhedloedd pwy a glywodd [bethau] fel y rhai hynn&lpunctel; gw|naeth y forwyn I&s;rael frynti mawr.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A wrthodir eira Libanus yr hwn [&s;ydd yn d&ycirc;fod] o graig y maes&lpunctel; neu a wrthodir y di|froedd oerion y rhai fyddo yn rhedeg o leoedd oerion erail&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O herwydd i'm pobl fy anghofio i, [ac] arogl-darthu i wagedd, ac [iw prophwydi] wneuthur iddynt dramgwyddo yn eu ffyrdd, o lwybrau tragywyddoldeb<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 6.16.</NOTE> i gerdded llwybrau ffordd ddi&s;athr,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> I o&s;od eu tir yn anghyfannedd, ac yn ffi|aidd byth: pawb a elo heibio iddo a ryfeddant, ac a e&s;cydwant eu pennau,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A gwynt y dwyrain y chwalaf hwynt o flaen y gelyn: fyng-wegil, ac nid [fy] wyneb a ddango&s;af iddynt yn am&s;er eu methiant.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y dyweda&s;ant, deuwch a dychymy|gwn ddychymygion yn erbyn Ieremi, canys ni fetha y gyfraith gan yr offeiriad, na chyngor gan y doeth, na'r gair gan y prophwyd: deuwch, ta|rawn ef a'r tafod, ac nac y&s;tyriwn ar ei holl eiri|au.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y&s;tyria di wrthif &ocirc; Arglwydd, a chlyw lais y rhai &s;ydd yn ymry&s;on a mi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A d&ecirc;lir drwg dros dda&lpunctel; canys cloddia|&s;ant ff&ocirc;s i'm henaid: cofia i mi &s;efyll ger dy fron di i ddywedyd daioni am danynt, [ac] i ddych|welyd dy dd&icirc;g oddi wrthynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Am hynny gad ti iw meibion feirw o ne|wyn, a gwna iddynt &s;y thio ar f&icirc;n y cleddyf: a bydded eu gwragedd heb eu plant, ac yn wedd|won: lladder hefyd eu gw&ycirc;r yn feirw, a thara|wer eu gw&ycirc;r ieuaingc a'r cleddyf yn y rhyfel.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Clywer eu gwaedd oi tai pan ddygech y fyddin arnynt yn ddi&s;ymmwth: canys cloddia|&s;ant ff&ocirc;s i'm dal: a chuddia&s;ant faglau i'm traed.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A thi &ocirc; Arglwydd a wyddo&s;t [fod] eu holl gyngor hwynt am fy ll&acirc;dd i: na faddeu di eu hanwiredd, ac na ddelea eu pechodau o'th &wcirc;ydd eithr byddant dramgwyddedic ger dy fron: gw|na di [hyn] iddynt yn am&s;er dy ddigofaint.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae efe yn prophwydo dini&s;tr ar leru&s;ale~ am ei gau|dduwiaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FEl hyn y dywed yr Arglwydd, dos a phryn &s;t&ecirc;n bridd, a [chymmer] o henuri&agrave;id y bobl, ac o henuriaid yr offeiriaid,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A dos allan i ddyffryn-meibion Hinnom yr hwn &s;ydd wrth ddrws porth y dwyrain, a chyho|edda yno y geiriau y rhai a ddywedwyf wrthit.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dywet, brenhinoedd Iuda a phre&s;&s;wyl|w&ycirc;r Ieru&s;alem clywch air yr Arglwydd: fel hyn ydywed Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael, wele fi yn dwyn ar y lle hwn ddrwg, yr hwn,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 3.11.</NOTE> pwy bynnac ai clyw ei glu&s;tiau a ferwiniant.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Am iddynt fyng-wrthod i, a halogi y lle hwn ac arogl-darthu ynddo i dduwiau dieithr, y rhai nid adwaenent hwynt, nai tadau, na bren|hinoedd Iuda: a llenwi o honynt y lle hwn o waed gwirioniaid,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac adailadu vchelfeudd i Baal, i lo&s;ci eu meibion &acirc; th&acirc;n yn boeth offrwm i Baal: yr hyn ni orchymynnais, ac nid erchais, ac ni feddyli|odd fyng-halon:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny wele y dyddiau yn dyfod medd yr Arglwydd, pryd na elwif y lle hwn<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 7.31. 2. Bren. 23.10. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&s;ai. 30.33.</NOTE> To|phet, na oyffryn meibion Hmnom, onid dyffryn y lladdfa.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A mi a wnaf yn ofer gyngor Iuda, ac Ie|ru&s;alem, yn y lle hwn, a pharaf iddynt &s;yrthio ar y cleddyf o flaen eu gelynion, ac yn llaw y rhai a gei&s;iant eu henioes hwynt: rhoddaf hefyd eu ce|laneddau hwynt yn fwyd i ehediaid y nefoedd, ac i anifeiliaid y ddaiar.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 18.16. Ier. 49.13. Ier. 50.13.</NOTE> mi a o&s;odaf y ddinas hon yn anghy|fannedd, ac yn ffiaidd, pob vn a elo heibio iddi a ryfedda, ac a chwibiana, o herwydd ei holl ddi|aleddau hi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A mi<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 28.53. Galar. 4.10.</NOTE> a baraf iddynt fwytta cnawd eu mei|bion, a chnawd eu merched, bwyt&acirc;nt hefyd bob vn gnawd ei gyfaill yn y gwarche a'r blinder, a'r hwn y blina eu gelynion hwynt, a'r rhai a fy|ddant yn cei&s;io eu henioes hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna dryllia di yr &s;t&ecirc;n yng-&wcirc;ydd y gw&ycirc;r a elont gyd &acirc; thi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A dywet wrthynt, fel hyn y dywedodd Arglwydd y lluoedd, y modd hwn y drylliaf y bobl hyn, a'r ddinas hon fel y dryllia [vn] le&s;tr pridd yr hwn ni ellir ei feddiginiaethu mwy|ach: ac yn Tophet y cleddir hwynt o ei&s;ieu lle i gladdu.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fel hyn y gwnaf i'r lle hwn, ac i'r rhai &s;y yn trigo ynddo: ac mi a wnaf y ddinas hon megis Tophet,</P>
<PB N="289" REF="309">
<P N="13"><HI>13</HI> Canys tai Ieru&s;alem, a thai brenhino|edd Iuda a fyddant halogedic fel y fangre To|phet: ie yr holl dai y rhai yr arogldartha&s;ant ar eu pennau i holl lu y nefoedd, ac y tywallta&s;ant ddiod offrwm i dduwiau dieithr.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y daeth Ieremi o Tophet lle yr an|fona&s;e yr Arglwydd ef i brophwydo, ac a &s;afodd ym mhorth t&ycirc; yr Arglwydd, ac a ddywedodd wrth yr holl bobl,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Fel hyn y dywedodd Arglwydd y lluo|edd Duw I&s;rael, wele fi yn dwyn ar y ddinas hon, ac ar er holl drefydd yr holl ddrygau y rhai a leferais iw herbyn, am galedu o honynt eu gwarrau rhac gwrando fyng-eiriau.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ieremi wedi ei daro ai garcharu. 3 Y mae efe yn prophwydo caethiwed Babilon. 7 Y mae efe yn achwyn ei fod yn watworgerdd am ei brophwydolia|eth, yr hon ni ddichon efe beidio &acirc; hi er cei&s;io. 11 Yr Arglwydd yn ei amddeffyn pan oedd galedaf ar|no ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAn glybu Pha&s;hur mab Immer yr offeiri|ad, yr hwn oedd yn benn golygwr yn nh&ycirc; yr Arglwydd i Ieremi brophwydo y geiriau hyn,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna Pha&s;hur a darawodd Ieremi y pro|phwyd, ac ai rhoddodd ef yn y carchar yr hwn [oedd] yn y porth vchaf i Beniamin yr hwn [o|edd] wrth d&ycirc; yr Arglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A thrannoeth Pha&s;hur a ddug Ieremi a|llan o'r carchar, yna Ieremi a ddywedodd wr|tho ef: ni eilw yr Arglwydd dy enw di Pha|&s;hur, onid Magor Mi&s;&s;abib.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys fel hyn y dy wed yr Arglwydd, we|le fi yn rhoddi arnat ti ofn, [&icirc;e] arnat ti, ac ar y rhai oll a'th garant: a hwynt a &s;yrthiant ar gle|ddyfeu gelynnion, a'th lygaid di yn gweled: rhoddaf hefyd holl Iuda yn llaw brenin Babi|lon, ac efe ai caethgluda hwynt i Babilon, ac ai lladd hwynt a'r cleddyf.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Rhoddaf hefyd holl olud y ddinas hon, ai holl lafur, a phob dim a'r y &s;ydd werthfawr gen|ddi: a holl dry&s;&s;orau brenhinoedd Iuda a roddafi i law eu gelynnion, y rhai ai difrodant hwynt, ac ai cymmerant, ac ai dygant i Babilon.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A thithe Pha&s;hur, a phawb a'r &s;ydd yn trigo yn dy d&ycirc; a ewch mewn caethiwed, a thi a ddeui i Babilon: yno y byddi farw, ac yno i'th gleddir, ti a phob annwylyd i ti, y rhai y proph|wydai&s;t iddynt yn gelwyddoc.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O Arglwydd ti a'm hudai&s;t, ac mi a hud|wyd, cryfach oeddit na mi, am hynny y gorchfy|gai&s;t: yr ydwyf yn watwar gerdd ar h&ycirc;d y dydd, pob vn &s;ydd yn fyng-watwar.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys er pan leferais, mi a waeddais [yn erbyn] trais, ac [yn erbyn] anrhaith y llefais: am hynny y bu gair yr Arglwydd yn wrad|wydd, ac yn watwargerdd i mi beunydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y dywedais, ni &s;onniaf am dano ef, ac ni phregethaf yn ei enw ef mwyach: onid [ei air ef] oedd yn llo&s;ci fel t&acirc;n yn fyng-halon, we|di ei gaeu o fewn fy e&s;cyrn, ac mi a flinais yn cei&s;io ymatal ond ni allwn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys clywais enllibiaeth llawer [a] dychryn o amgylch [gan ddywedyd,] myneg|wch [er fai ef] i ni, a ninnau at mynegwn [i'r &s;wyddogion: pob d&ycirc;n heddychol &acirc; mi [oeddynt] yn di&s;gwil cael bai arnaf [gan feddwl] ond odid efe a dwyllir, ac ni ai gorchfygwn ef, ac a ym|ddialwn arno.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Onid yr Arglwydd oedd gyd &acirc; mi fel cawr ofnadwy, am hynny y &s;yrthiodd fy erlyd|w&ycirc;r, ac ni orchfyga&s;ant, gwradwyddwyd hwynt yn ddirfawr, canys angall y gwnae|thant, nid anghofir [eu] gwarth byth.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A thi Arglwydd y lluoedd yr hwn wyr yn profi y cyfiawn, gan weled yr arennau a'r galon, p&acirc;r di i mi weled dy ddialedd arnynt:<NOTE PLACE="marg">1. Sam 16.7. 1. Cron. 28 9. P&s;al. 7.9. Ier. 11.20. Ier. 17.10.</NOTE> ca|nys wrthit y treuthais fyng-h&wcirc;yn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Cenwch i'r Arglwydd, moliennwch yr Arglwydd: canys efe a achubodd enaid y tlawd o law y drygionus, [pan oedd barod i ddywe|dyd,]</P>
<P N="14"><HI>14</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ioh 3.1.</NOTE> Melldigedic [fyddo] y dydd i'm gan|wyd arno: na fendiger y dydd i'm he&s;corodd fy mam.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Melldigedic fyddo y g&wcirc;r yr hwn a fyne|godd i'm t&acirc;d, gan ddywedyd: ganwyd i ti blen|tyn gwryw iw lawenychu ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A bydded y g&wcirc;r hwnnw fel y dina&s;oedd y rhai a ymchwelodd yr Arglwydd, ac ni bu edi|far ganddo: a chaffed efe glywed gwaedd y bo|reu, a bloedd bryd hanner dydd,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am na laddodd fi [wrth ddyfod] o'r gr&ocirc;th, neu na bua&s;e fy mam yn fedd i mi, ai chroth yn feichiog byth.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pa ham y deuthum i o'r gr&ocirc;th i weled poen a blinder&lpunctel; ac y darfydde fy nyddiau mewn gwarth&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Caethiwed Sedecia, a llo&s;ciad y ddinas.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Gair yr hwn a ddaeth at Ieremi oddi wrth yr Arglwydd, pan anfonodd y brenin Se|decia atto ef Pha&s;hur fab Malciah, a Sephani|a fab Maa&s;iah yr offeiriad gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ymofyn attolwg a'r Arglwydd dro&s;om ni (canys Nabuchodono&s;or brenin Babilon &s;ydd yn rhyfela i'n herbyn ni) ond odid gwna yr Arglwydd &acirc; ni yn &ocirc;l ei holl ryfeddodau, ac efe a wnaiff [i hwn] fyned i fynu oddi wrthym ni.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y dywedodd Ieremi wrthynt: fel hyn y dywedwch wrth Sedecia.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd Dduw I&s;ra|el, wele fi yn troi yr arfau rhyfel y rhai &s;y yn eich dwylo, y rhai yr ydych chwi yn rhyfela &acirc; hwynt yn erbyn brenin Babilon, a'r Caldeaid y rhai y|dynt yn gwarche arnoch or tu allan i'r gaer: ac mi ai ca&s;claf hwynt i ganol y ddinas hon.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac mi a ryfelaf i'ch erbyn &acirc; llaw e&s;tynne|dic, ac a braich gref mewn &s;orriant, a llid, a digo|faint mawr.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Tarawaf hefyd drigiolion y ddinas hon yn dd&ycirc;n, ac yn anifail: fel y byddant feirw o farwo|laeth fawr.</P>
<PB REF="310">
<P N="7"><HI>7</HI> Ac wedi hynny medd yr Arglwydd y rho|ddaf Sedecia frenin Iuda, ai wei&s;ion, ai weryn, a'r rhai a weddiller yn y ddinas hon gan haint gan y cleddyf, a chan newyn, i law Nabucho|dono&s;or brenin Babilon, ac i law eu gelynni|on, ac i law y &s;awl &s;ydd yn cei&s;io eu henioes: ac efe ai teru hwynt &acirc; m&icirc;n y cleddyf: ni tho&s;turia wrthynt, ac nid erbyd, ac ni chymmer drugaredd</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac wrth y bobl hyn y dywedi, fel hyn y dy|wedodd yr Arglwydd: wele fi yn rhoddi ger eich bron ffordd enioes, a ffordd angeu.</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 38.2.</NOTE> Yr hwn a drigo yn y ddinas hon a leddir gan y cleddyf, a chan newyn, a chan haint a'r neb a elo allan, ac a gilio at y Caldeaid y rhai ydynt yn gwarche arnoch a fydd byw, ai enioes fydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 37 2. Ier. 39.18. Ier. 45.5.</NOTE> yn &s;clyfaeth iddo.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys mi a o&s;odais fy wyneb yn erbyn y ddinas hon er drwg, ac nid er lles [iddi:] yn llaw brenin Babilon y rhoddir hi, ac efe ai lly&s;c hi &acirc; th&acirc;n.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A [dywet] wrth d&ycirc; brenin Iuda, gwran|dewch air yr Arglwydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O t&ycirc; Ddafydd fel hyn y dywed yr Argl|wydd: bernwch iniondeb yn foreu, ac achubwch y<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 22.3.</NOTE> truan o law y traws: rhac i'm llid dorri a|llan fel t&acirc;n a llo&s;ci fel nad ellir ei ddiffodd o her|wydd drygioni eich gweithredoedd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Wele fi [yn dyfod] i'th erbyn yr hon wyt yn pre&s;&s;wylio y dyffryn, y graig, [a'r] maes medd yr Arglwydd: ac yn dywedyd, pwy a yrr ofn arnom&lpunctel; neu pwy a ddaw i'n hanneddau&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Onid mi a ymwelaf &acirc; chwi yn &ocirc;l ffrwyth eich gweithredoedd medd yr Arglwydd: ac mi a gynneuaf d&acirc;n yn eich coed-wig, yr hwn a y&s;&s;a bob dim oi amgylch.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="22" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Y mae efe yn annog brenin Iuda i fod yn gyfiawn. 9 y mae yn dangos pa ham y caethiwyd Ieru&s;alem. 11 ac yn prophwydo marwolaeth Selum mab Io&s;ia.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FEl hyn y dywed yr Arglwydd, dos di i wa|redi d&ycirc; brenin Iuda, a llefara yno y geiriau hyn:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A dywet, gwrando air yr Arglwydd frenin Iuda yr hwn wyt yn ei&s;tedd ar frenhin-faingc Dafydd, ti a'th wei&s;ion a'th bobl y rhai ydynt yn dyfod trwy yr pyrth hynn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 21.12.</NOTE> gwnewch farn a chyfiawnder, a gwaredwch y gorthrymmedig o law y gorthrymmwr: na thri&s;tewch, ac na threi&s;iwch y dieithr, yr ymddi|fad na'r weddw, ac na thywelltwch waed gwiri|on yn y lle hwn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys os gwnewch y peth hyn, daw drwy byrth y t&ycirc; hwn frenhinoedd yn ei&s;tedd ar deyrn|gader Dafydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Icr. 17.25.</NOTE> yn marchogaeth mewn cerby|dau, ac ar feirch, efe ai wei&s;ion, ai bobl.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac oni wrandewch y geiriau hyn, i'm fy hun y tyngais (medd yr Arglwydd) mai yn anghyfannedd y bydd y t&ycirc; hwn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys fel hyn y dywedodd yr Arglwydd am d&ycirc; brenin Iuda, Gilead ti [a fuo&s;t] i mi yn benn a'r Libanus, on i'th o&s;odaf yn ddiffaeth|wch [fel] y dina&s;oedd anghyfanneddol&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Paratoaf hefyd i'th erbyn anrheith-w&ycirc;r, pob vn ai arfau, a hwynt a dorrant dy ddewis cedr-w&ycirc;dd, ac ai bwriant i'r t&acirc;n.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A chenhedloedd lawer a &acirc;nt heb law y ddi|nas hon,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 29.24. 1. Bren. 9.8.</NOTE> ac a ddywedant pob vn wrth ei gi|lydd: pa ham y gwnaeth yr Arglwydd fel hyn, i'r ddinas fawr hon&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna yr attebant, am iddynt ymwrthod &acirc; chyfammod yr Arglwydd eu Duw hwynt, ac a|ddoli duwiau dieithr ai gwa&s;anaethu hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Nac wylwch dros y marw, ac nac ymo|fidiwch am dano: gan wylo wylwch am yr hwn &s;ydd yn myned [i gaethiwed:] canys ni ddych|wel mwyach i weled gwlad ei anedigaeth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys fel hyn y dywed yr Arglwydd am Selum fab Io&s;ia brenin Iuda yr hwn a deyr|na&s;odd yn lle Io&s;ia ei d&acirc;d: yr hwn aeth ym|maith o'r lle hwn, ni ddychwel efe yno mwyach</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Eithr yn y lle y caeth-gludir ef iddo, yno y bydd efe marw: ac ni w&ecirc;l efe y wlad hon mwyach.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gwae yr hwn a adailado ei d&ycirc; mewn an|ghyfiawnder, ai &s;tafellau yn anheilwng: gan beri iw gymmydog ei wa&s;anaethu yn rh&acirc;d, ac heb roddi iddo ei gyflog.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr hwn a ddywed, mi a adailadaf i mi d&ycirc; mawr, a &s;tafellau helaeth, ac efe a nadd iddo ffene|&s;tri a llofft o cedr-w&ycirc;dd wedi ei liwio &acirc; fermilo~.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A gei di deyrna&s;u, am i ti ymgaeu mewn cedr-w&ycirc;dd&lpunctel; oni fwytaodd, ac oni yfodd dy d&acirc;d, ac oni bu dda iddo, tra y gwnaeth efe farn, a chyfiawnder&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Tra y rhoddodd efe farn am g&wcirc;yn y tru|an, a'r tlawd, yna y llwyddodd: ond [o herwydd] fy adnabod i [yr oedd] hyn medd yr Arglwydd?</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Er hynny dy lygaid ti a'th galon nid [y|dynt] onid ar dy fudd, ac ar dywallt gwaed gwi|rion, ac ar wneuthur trais, a cham.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglw|ydd am Iehoacim fab Io&s;ia frenin Iuda, ni a|larant am dano [gan ddywedyd,] &ocirc; fy mrawd, neu &ocirc; fy chwaer: ni alarant am dano ef [gan ddywedyd,] oh Ior, neu oh ei ogoniant ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Fel<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 24.9.</NOTE> a&s;&s;yn y cleddir ef wedi ei lu&s;co ai daflu allan o byrth Ieru&s;alem.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Dring i Libanus a gwaedda, dot ti dy lef yn Ba&s;an, a bloeddia yn y bylchau: canys pob annwylyd i ti a ddini&s;triwyd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Dywedais wrthit pan oedd e&s;mwyth ar|nat, tithe a ddy&wcirc;edai&s;t, ni wra~dawaf: dymma dy arfer o'th ieuenctid, &s;ef na wrandewit ar fy llais.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Y gwynt a bortha dy holl fugeiliaid, a'th gariadau a &acirc;nt i gaethiwed: yna i'th gywily|ddir ac i'th wradwyddir am dy holl ddrygioni.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ti yr hon wyt yn trigo yn Libanus, we|di nythu yn y cedr-w&ycirc;dd, pa hawddgarwch fydd i ti pan ddelo gwewyr arnat [fel] cnofeudd [gwraig] yn e&s;cor&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> [Fel] yr ydwyf yn fyw medd yr Arglw|ydd,
<PB N="290" REF="310">pe bydde Conanias mab Iehoacim brenin Iuda yn fodrwy ar fy neheulaw: diau y tyn|nwn di oddi yno.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac mi a'th roddaf di yn llaw y rhai &s;y yn cei&s;io dy enioes, ar yn llaw y rhai y mae arnat ofn eu hwynebau, &s;ef i law Nabuchodono&s;or brenin Babilon, ac i law y Caldeaid.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Bwriaf dithe hefyd: a'th fam yr hon a'th e&s;corodd i wl&acirc;d ddieithr yr hon ni'th anwyd yn|ddi: ar yno y byddi farw.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac am y wl&acirc;d yr hon y bydd arnynt hira|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">th am ddychwelyd iddi, ni ddychwelant yno.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ai delw ddirmygus, drylliedic [yw] y g&wcirc;r hwn Conanias&lpunctel; ai ynte lle&s;tr heb hoffter iddo&lpunctel; pa ham y bwriwyd ymmaith ef ai h&acirc;d, ac y taflwyd ef i wl&acirc;d yr hon nid adwaenent&lpunctel;</P>
<P N="29"><HI>29</HI> O ddaiar, ddaiar, ddaiar, gwrando air yr: Arglwydd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd, &s;crifen|nwch y g&wcirc;r hwn y ddiblant: g&wcirc;r ni ffynna yn ei ddyddiau, ie ni ffynna oi h&acirc;d ef vn a ei&s;teddo ar or&s;eddfa Dafydd, nac a lywodraetho mwy|ach yn Iuda.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="23" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Bygwth yn erbyn y bugeiliaid y rhai ydynt yn y&s;ceulu|&s;o y praidd: 5 Dyfodiad y bugail Cri&s;t. 9 Beiau y gau brophwydi.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWae<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 34.2.</NOTE> y bugeiliaid y rhai ydynt yn dife|tha, ac yn gwa&s;caru defaid fy mhorfa, medd yr Arglwydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Am hynny fel hyn y dywed Arglwydd Dduw I&s;rael,<NOTE PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"></NOTE> am y bugeiliaid y rhai ydynt yn bugeilio fy mhobl: rhwi a wa&s;cara&s;och fy ne|faid, ac ai hymlidia&s;och, ac nid ymwel&s;och &acirc; hw|ynt: wele fi yn ym weled &acirc; chwi, am ddrygioni eich gweithredoedd medd yr Arglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac mi a ga&s;claf weddill fy nefaid o'r holl dir oedd lle y gyrrais hwynt, ar mi ai dychwe|laf hwynt iw corlannau: yn&acirc; yn amlh&acirc;nt, ac y chwanegant.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Go&s;odaf hefyd arnynt fugeiliaid y rhai ai bugeiliant hwynt, fel nad ofnant, ac na ddy|chrynnant, ac na byddant yn ei&s;ieu; medd yr Ar|glwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Wele y dyddiau yn dyfod medd yr Argl|wydd fel y cyfodwyfi Ddafydd<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 11.1. E&s;a. 45.8.</NOTE> flagurun cyfi|awn yr hwn a deyrna&s;a yn Frenin, ac a lwydda, ac a wna farn, a chyfiawnder yn y t&icirc;r.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yn ei ddyddiau ef yr achubir Iuda, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 33.28. Ier. 33.16.</NOTE> I&s;rael a bre&s;&s;wylia yn ddiogel: a hyn fydd ei enw [ar] yr hwn y gelwir ef, <HI>Yr Arglwydd ein cyfiawnder.</HI></P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny wele y dyddiau yn dyfod medd yr Arglwydd pryd na ddywedant mwyach, byw yw'r Arglwydd yr hwn a ddug feibion I&s;rael i fynu o wlad yr Aipht:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr byw yw 'r Arglwydd yr hwn a ddug i fynu, ac a dywy&s;odd h&acirc;d t&ycirc; I&s;rael o dir y gogledd, ac o bob gwlad lle y bwria&s;wn i hw|ynt: a hwy a g&acirc;nt aros yn eu gwlad eu hun.</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"></NOTE> O herwydd y gau brophwydi y drylliodd fyng-halon ynof, a'm holl e&s;cyrn a gryna&s;ant: yr ydwyf fel vn meddw, ac fel vn wedi i win ei orchfygu: rhac ofn yr Arglwydd, ac rhac ofn ei eiriau &s;anctaidd ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys llawn yw yr ddaiar o odineb|w&ycirc;r, o herwydd llwon y gofidiodd y ddaiar, ac y gwywodd trigleoedd yr anialwch, ie eu helynt &s;ydd ddrwg, ai cadernid nid [yw] iniawn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys y prophwyd a'r offeiriad hefyd a ragrithia&s;ant, yn fy nh&ycirc; fy hun hefyd y cefais eu drygioni hwynt, medd yr Arglwydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny y bydd eu ffordd yn llithric iddynt, mewn tywyllwch y bwrir hwynt ym|maith, a &s;yrthiant ynddi: canys myfi a ddygaf arnynt ddrygfyd [&s;ef] blwyddyn eu gofwy medd yr Arglwydd,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ar brophwydi Samaria y gwelais he|fyd ddifla&s;ter: prophwyda&s;ant yn enw Baal, a huda&s;ant fy mhobl I&s;rael.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac ar brophwydi Ieru&s;alem y gwelais frynti mawr, &s;ef torri priodas, a rhodio mewn celwydd, cynnorthwya&s;ant hefyd ddwylo y dry|gionus fel na ddychwele neb oddi wrth ei ddry|gioni: pob vn o honynt &s;ydd i mi fel Sodoma ai thrigolion, [ac] fel Gomorra.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd am y prophwydi hyn: wele mi ai bwy|daf hwynt a'r wermod,<NOTE PLACE="marg">Iere. 8.14.</NOTE> ac ai diodaf hwynt &acirc; dwfr bu&s;tl: canys oddi wrth brophwydi Ieru|&s;alem yr aeth lledrith allan i'r holl d&icirc;r.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, na wrandewch ar eiriau y prophwydi &s;y yn pro|phwydo i chwi, dy&s;cu oferedd y maent i chwi: gweledigaethau eu calon eu hunain a lefarant, [ac] nid o enau yr Arglwydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gan ddywedyd y dywedant wrth fy nir|mygwy~r, yr Arglwydd a ddywedodd y bydde i rhwi heddwch, ac [wrth] bob vn &s;ydd yn rhodio wrth amcan ei galon ei hun y dyweda&s;ant, ni ddaw arnoch niwed.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys pwy a &s;afodd yng-hyfrinach yr Arglwydd&lpunctel; ac a welodd, ac a glywodd ei air ef&lpunctel; pwy hefyd a y&s;tyriodd, ac a wrandawodd ei air ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Wele rhyferthwy yr Arglwydd [&s;ef] llidiawgrwydd aiff allan, a rhyferthwy anger|ddol a &s;yrth ar benn y drygionus.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Digofaint yr Arglwydd ni ddychwel nes iddo wneuthur, a &s;iccrhau meddwl ei ga|lon:<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 14.13. Ier. 27.15. Ier. 29.8.</NOTE> yn y dyddiau diwethaf y deallhwch hyn|ny yn eglur.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ni hebryngais i y prophwydi [hyn,] etto hwynt a reda&s;ant i ni leferais wrthynt, er hyn|ny hwynt a brophwyda&s;ant.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pe &s;afa&s;ent yn fyng-hyfrinach, yna hwy a ddango&s;a&s;ent fyng-eiriau i'm pobl: gwnaeth|ent hefyd iddynt ddychwelyd oi ffordd ddrwg, ac oddi wrth eu dychymygion drygionus.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ai Duw o agos ydwyfi medd yr Argl|wydd, ac nid Duw o bell&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A lecha vn yn ei loches fel n~a's gwel|wyfi
<PB REF="311">ef medd yr Arglwydd&lpunctel; onid ydwyfi yn lle|nwi y nefoedd a'r ddaiar medd yr Arglwydd?</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Mi a glywais beth a ddywedodd y pro|phwydi y rhai ydynt yn prophwydo celwydd yn fy enw, gan ddywedyd: breuddwydiais, breudd|wydiais.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Pa hyd y bydd [hyn] yng-halon y pro|phwydi [&s;ef] prophwydo celwydd, a prophwy|do dichell eu calon eu hunain?</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Y rhai ydynt yn meddylio peri i'm pobl anghofio fy enw trwy eu breuddwydion, y rhai a fynegant bob vn iw gymydog: megis yr ang|hofiodd eu tadau fy enw drwy Baal.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Y prophwyd yr hwn y del breuddwyd iddo, dango&s;ed ei freuddwyd, a'r hwn y d&ecirc;l fyng-air atto llefared fyng-air [mewn] gwiri|onedd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 3.17. 1. Cor. 2.17. 1. Pet. f4.11.</NOTE> beth [a wna] yr col gyd a'r gwenith&lpunctel; medd yr Arglwydd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ond yw fyng-air i megis t&acirc;n medd yr Arglwydd, ac fel gordd yn dryllio y graig&lpunctel;</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Am hynny wele mi a [ddeuaf] yn erbyn y prophwydi (medd yr Arglwydd) y rhai ydynt yn lledrata fyng-eiriau bob vn oddi ar ei gymydog.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Wele fi yn erbyn y prophwydi (medd yr Arglwydd) y rhai a wenhiaithant, ac a ddywe|dant [yr Arglwydd] ai dywedodd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Wele fi yn erbyn y rhai a brophwydant freuddwydion celwyddoc medd yr Arglwydd, ac ai mynegant, ac a hudant fy mhobl trwy eu celwydd, ai gwagedd, a mi heb eu gyrru hwynt, ac heb orchymyn iddynt: am hynny ni wnant ddim lles i'r bobl hyn medd yr Arglwydd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A phan ofynno y bobl hynn, neu y pro|phwyd neu yr offeiriad i ti gan ddywedyd: beth [yw] baich yr Arglwydd&lpunctel; ti a ddywedi iddynt beth [yw] yr baich, [&s;ef] mai eich gwrthod a wnaf medd yr Arglwydd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A'r prophwyd a'r offeiriad, a'r bobl y rhai a ddywedo, baich yr Arglwydd: myfi a ymwe|laf a'r gwr hwnnw, ac ai d&ycirc;.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Fel hyn y dywedwch bob vn wrth ei gi|lydd, a phob vn wrth ei frawd, beth a atebodd yr Arglwydd, neu beth a lefarodd yr Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ond am faich yr Arglwydd na choffe|wch mwyach, canys baich i bawb fydd ei air ei hun: o herwydd chwychwi a &wcirc;yra&s;och eiriau y Duw byw, Arglwydd y lluoedd ein Duw ni.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Fel hyn y dywedi wrth y prophwyd: pa ateb roddodd yr Arglwydd i ti&lpunctel; a pha beth a lefarodd yr Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac os dywedwch chwi, baich yr Arglw|ydd, yna fel hynn y dywed yr Arglwydd: am i chwi ddywedyd y gair hwn, baich yr Arglwydd a mi wedi anfon attoch gan ddywedyd, nac yng-enwth am faich yr Arglwydd,</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Am hynny wele myfi a'ch codaf chwi yn faich, ac a'ch taflaf chwi, a'r ddinas yr hon a ro|ddais i chwi, ac i'ch tadau o'm golwg.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac mi a roddaf arnoch warthrudd tragy|wyddol,<NOTE PLACE="marg">Ierem. 20.11.</NOTE> a gwradwydd tragywydd, yr hwn nid anghof&icirc;r.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="24" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gweledigaeth y ddau gawelled ffigus, ai dirnad.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YR Arglwydd a ddango&s;odd i mi welediga|eth, ac wele ddau<NOTE N="*" PLACE="marg">Ierem. 21.8.</NOTE> gawel o ffigus wedi eu go&s;od ar gyfer teml yr Arglwydd, wedii Nabu|chodono&s;or brenin Babilon gaethgludo Iecho|nias fab Iehoacim brenin Iuda, a thywy&s;ogi|on Iuda gyd a'r cywraint, a'r celfydd o Ieru&s;a|lem ai dwyni i Babilon.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Vn cawell [oedd] o ffigus da iawn fel ffi|gus yr addfediad cyntaf: a'r cawell arall oedd o ffigus drwg iawn, ac ni ellid moi bwyta rhag eu dryced.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrthif, beth a weli di Ieremi? ac mi a ddywedais ffigus: y ffigus da yn dda iawn, a'r rhai drwg yn ddrwg iawn, fel na ellir eu bwyta rhac eu dryced.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y daeth gair yr Arglwydd attaf gan ddywedyd:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Duw I&s;|rael, fel [yr adwaeno&s;t ti] y ffigus d&acirc; hyn, felly yr adwen i gaeth-glud Iuda y rhai a anfonais o'r lle hwn i wlad y Caldeaid er daioni [iddynt.]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac mi a o&s;odaf fyng-olwg arnynt er daio|ni, ac ai dygaf trachefn i'r wlad hon, ac ai hadai|ladaf hwynt, ac ni ddifethafi hwynt, plannaf he|fyd hwynt, ac ni's diwreiddiaf hwynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Rhoddaf hefyd iddynt galon i'm hadna|bod, mai yr Arglwydd ydwyf: a hwynt a fydd|ant yn bobl i mi, a minnef a fyddaf yn Dduw iddynt: canys hwy a droant attafi ai holl galon.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac fel yr adwaeno&s;t y ffigus drwg y rhai nid ellir eu bwyta rhac eu dryced (canys fel hyn y dywed yr Arglwydd) felly y rhoddaf Sedecia frenin Iuda,<NOTE PLACE="marg">Iere. 31.33. Heb 8.10.</NOTE> ai bennaethiaid, a gweddill Ieru|&s;alem, y rhai a weddillwyd yn y wlad hon, a'r rhai &s;ydd yn aros yn nhir yr Arpht.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ie rhoddaf hwynt i drallod [a drygfyd drwy holl deyrna&s;oedd y ddaiar, yn wradwydd ac yn ddihareb, yn watworgedd, ac yn felldith ym mhob man lle y gyrrwyf hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac mi a anfonaf arnynt y cleddyf, ne|wyn a haint: nes eu darfod oddi ar y ddaiar yr hon a roddais iddynt, ac iw tadau.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="25" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ieremi yn prophwydo y parh&acirc;u eu caethiwed hwynt ddeng-mhlynedd a thrugain. 12 Dini&s;tr ar Babilon. 15 Ac ar genhedloedd eraill wedi hynny.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Gair yr hwn a ddaeth at Ieremi am holl bobl Iuda, yn y bedwaredd flwyddyn i Ie|hoacim f&acirc;b Io&s;lah frenin Iuda: Hon [oedd] y flwyddyn gyntaf i Nabuchodono&s;or frenin Babilon,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr hwn a lefarodd y prophwyd Ieremi wrth holl bobl Iuda, ac wrth holl bre&s;&s;wyl-w&ycirc;r Ieru&s;alem, gan ddywedyd:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Er y drydedd flwyddyn, ar dd&ecirc;c i Io&s;iah fab Amon frenin Iuda, hyd y dydd hwn, hon yw y drydedd flwyddyn ar hugain y mae gair yr arglwydd gyd &acirc; mi: ac mi a ddywedais wrthych<NOTE N="*" PLACE="marg">Ierem. 7.13.</NOTE> gan foreu godi, a lefaru, ond ni wrandaw&s;och</P>
<PB N="291" REF="311">
<P N="4"><HI>4</HI> A'r Arglwydd a anfonodd attoch chwi, ei holl wei&s;ion, y prophwydi, gan foreu-godi: (ond i wrandaw&s;och, ac ni ogwydda&s;och eich clu&s;tiau i glywed.)</P>
<P N="5"><HI>5</HI> [A] chan ddywedyd, dychwelwch yr awr hon b&ocirc;b vn oddi wrth ei ffordd ddrwg, ac oddi wrth ddrygioni eich gweithredoedd: a chwi a gewch drigo yn y t&Icirc;r yr hwn a roddodd yr Ar|glwydd i chwi, ac i'ch tadau byth, ac yn dragy|wydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac nac ewch ar &ocirc;l duwiau dieithr iw gwa|&s;anaethu, ac i ymgrymmu iddynt: ac na lidiwch fi &acirc; gweithredoedd eich dwylo, fel na wnelwyf niwed i chwi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Er hynny ni wrandaw&s;och arnaf medd yr Arglwydd, eithr digia&s;och fi &acirc; gweithredoedd eich dwylo, er drwg i chwi eich hunain,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, o herwydd na wra~daw&s;och fyng-eiriau,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Wele mi a anfonaf am, ac a gymmeraf holl deuluoedd y gogledd medd yr Arglwydd, a Nabuchodono&s;or brenin Babilon fyng-w&acirc;s, ac mi ai dygaf hwynt yn erbyn y wl&acirc;d hon, ac yn erbyn ei phre&s;&s;wyl-w&ycirc;r, ac yn erbyn yr holl gen|hedloedd hyn oddi amgylch: difrodaf hwynt hefyd, a go&s;odaf hwynt yn chwithter, ac yn chwibaniad, ac yn anrhaith tragywyddol.</P>
<P N="10"><HI>10</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ierem. 16.9.</NOTE> Paraf hefyd i lais hyfrydwch, ac i lais llawenydd, i lais y priod-fab, ac i lais y briod|ferch, i &s;&wcirc;n y meini melinau, ac i lewyrch y can|hwyllau ballu ganddynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r holl d&icirc;r hwn fydd yn ddiffaethwch, ac yn anghyfannedd, a'r cenhedloedd hyn a wa|&s;anaethant frenin Babilon ddeng-mhlynedd a thrugain.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A phan gyflawner,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 36.22. dan. 9.2.</NOTE> deng-mhlynedd a thrugain myfi a ymwelaf &acirc; brenin Babilon, ac a'r genhedlaeth honno medd yr Arglwydd am eu hanwiredd hwynt, &icirc;e ag &acirc; gwlad y Caldeaid: ac mi ai go&s;odaf hi yn anghyfannedd tragywy|ddol.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dygaf hefyd ar y wl&acirc;d honno yr hol ei|riau y rhai a leferais i yn ei herbyn, &s;ef cwbl a'r y &s;ydd yn &s;crifennedic yn y llyfr hwn: yr hyn a brophwydodd Ieremi yn erbyn yr holl gen|hedloedd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys cenhedloedd lawer, a brenhino|edd mawrion a wnant i'r rhai hynn eu gwa&s;ana|ethu: felly y talaf iddynt yn &ocirc;l eu gweithredo|edd, ac yn &ocirc;l gwaith eu dwylo.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys fel hyn y dywedodd yr Arglwydd Duw I&s;rael wrthifi: derbyn di<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 75.8. e&s;a. 51.17.</NOTE> y phiol hon o win [fy] nigofaint o'm llaw, a dot ti hi iw hy|fed i'r holl genhedloedd, y rhai i'th yrrais di at|tynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Fel yr yfant, ac y brawychant, ac y gwall|gofant rhag y cleddyf yr hwn a anfonaf yn eu pl&icirc;th.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna mi a dderbynnais y phiol o law yr Arglwydd, ac ai rhoddais iw hyfed i'r holl gen|hedloedd, y rhai yr anfona&s;e yr Arglwydd fi attynt:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> I Ieru&s;alem, ac i ddina&s;oedd Iuda, iw brenhinoedd hi, ac iw thywy&s;ogion: iw rhoddi hwynt yn ddiffaethwch, yn anghyfannedd yn chwibianad, ac yn felldith fel [y gwelir] heddyw,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> I Pharao frenin yr Aipht, ac iw wei&s;ion, iw dywy&s;ogion ef hefyd, ac iw holl bobl,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac i b&ocirc;b math ar bobl, ac i holl frenhino|edd gwl&acirc;d<NOTE N="*" PLACE="marg">Iob. 1.1.</NOTE> Hus, a holl frenhinoedd gwl&acirc;d y Phili&s;tiaid, ac i A&s;calon, Azah, Accaron, a gweddill A&s;ood,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> I'r Edomiaid, a'r Moahiaid, ac i feibion Ammon,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> I holl frenhinoedd Tirus hefyd, ac i holl frenhinoedd Sidon, ac i frenhinoedd yr yny&s;o|edd y rhai [ydynt] tros y m&ocirc;r,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> I Dedan, a Thema, a Buz: ac i bawb o gyrrau eithaf y b&ycirc;d,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac i holl frenhinoedd Arabia [gyfoeth|og,] ac i holl frenhinoedd yr Arabiaid y rhai</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac i holl frenhinoedd Zimri, ac i holl frenhinoedd Elam, ac i holl frenhinoedd y Me|diaid.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac i holl frenhinoedd y gogledd, agos, a phell, pob vn at ei gilydd, ac i holl deyrna&s;oedd y b&ycirc;d y rhai ydynt ar wyneb y ddaiar: brenin<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 51.41.</NOTE> Se&s;ach a &ycirc;f ar eu h&ocirc;l hwynt,</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am hynny dywet wrthynt, fel hynn y dywedodd Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael: yfwch a medwwch, a chwdwch, a &s;yrthiwch, ac na chyfodwch gan y cleddyf yr hwn a anfon|wyf i'ch plith.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac os gwrthodant dderbyn y phiol o'th law di i yfed, yna dywet, fel hynn y dywedodd Arglwydd y lluoedd, diau yr yfwch.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Canys wele mi a ddechreuais ddrygu y ddinas yr hon y gelwir fy enw arni, ac a ddieng|wch chwi&lpunctel; na ddiengwch, canys yr ydwyfi yn galw am gleddyf ar holl drigolion y ddaiar medd Arglwydd y lluoedd,</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Am hynny prophwyda wrthynt yr holl eiriau hynn, a dywet wrthynt:<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioel. 3.16. amos. 1.2.</NOTE> yr Arglwydd oddi vchod a rua, ac a rydd ei le fo drigle ei &s;anc|teiddrwydd, gan ruo y rhua efe yn ei l&ycirc;s, bloedd a ddyru efe ar holl bre&s;&s;wyl-w&ycirc;r y ddaiar fel rhai yn &s;athru [grawn-w&icirc;n.]</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Daw twrwf hyd eithafoedd y ddaiar, ca|nys [y mae] c&wcirc;yn rhwng yr Arglwydd a'r cen|hedloedd, efe a ymddadle &acirc; phob cnawd, y drygi|onus a ddyru efe i'r cleddyf medd yr Arglwydd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, wele ddrwg yn myned alla o genhedlaeth i genhedlaeth: a<NOTE N="*" PLACE="marg">Ierem. 30.23.</NOTE> rhyferthwy mawr yn cyfodi o y&s;tly&s;oedd y ddaiar.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A lladdedigion yr Arglwydd a fyddant y dwthwn hwnnw o'r naill gwrr i'r ddaiar hyd y cwrr arall i'r ddaiar, ni alerir dro&s;tynt, ac ni's ce&s;clir, ac ni's cleddir hwynt, fel tommen y by|ddant ar wyneb y ddaiar.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Vdwch fugeiliaid, a gwaeddwch, ac ym|dreiglwch
<PB REF="312">mewn lludw, chwi flaenoriaid y praidd, canys cyflawnwyd dydd eich lladdfa, a'ch gwa&s;carfa, a chwi a &s;yrthiwch fel lle&s;tr an|nwyl.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Methodd gan y bugeiliaid gael lle i ffoi: a chan flaenoriaid y praidd ddiangc.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> [Clywir] llef gwaedd y bugeiliaid, ac vdfa blaenoriaid y praidd: am i'r Arglwydd anrheithio eu porfa hwynt.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A'r anneddau heddychlon a ddryllir gan l&icirc;d [a] digofaint yr Arglwydd.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Efe a wrthododd ei babell fel cenew llew: am fod eu t&icirc;r yn anghyfannedd, gan l&icirc;d y gor|thrymmwr, a chan l&icirc;d ei ddigofaint ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="26" TYPE="chapter">
<HEAD>PENN. XXVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Pregeth Ieremi 7 yr offeiriaid yn ei ddal ef, ac yn ach|wyn rhacddo. 23 Lladdiad Vrias.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN nechreu teyrna&s;iad Iehoacim fab Io&s;i|a brenin Iuda y daeth y gair hwn oddi wrth yr Arglwydd, gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd, &s;af di ym mhorth t&ycirc;, yr Arglwydd, a llefara wrth holl ddi|na&s;oedd Iuda, y rhai a ddelont i addoli i d&ycirc; yr Arglwydd yr holl eiriau y rhai orchymynnaf i ti eu llefaru wrthynt,<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 20.27.</NOTE> nac attal air.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ond odid hwy a wrandawant, ac a ddych|welant b&ocirc;b vn oi ffordd ddrwg: ac mi a edifar|haf am<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 18.8.</NOTE> y drwg yr hwn a amcenais ei wneu|thur iddynt am ddrygioni eu gweithredoedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A dywet wrthynt, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, oni wrandewch arnaf gan rodio yn fyng-hyfraith yr hon a roddais ger eich bron,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> [A] chan wrando ar eiriau fyng-wei&s;ion y prophwydi y rhai a anfonas i attoch, gan godi yn foreu, ac anfon, a chwi heb glywed:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y rhoddaf y t&ycirc; hwn fel Silo, a'r ddi|nas hon a roddaf yn felldiged&icirc;c gan holl genhed|loedd y ddaiar.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr offeiriaid hefyd, a'r prophwydi, a'r holl bobl a glyw&s;ant Ieremi yn llefaru y geiriau hyn yn nh&ycirc; yr Arglwydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A phan ddarfu i Ieremi lefaru yr hyn oll a'r a orchymynna&s;e y Arglwydd ei ddywedyd wrth yr holl bobl: yna yr offeiriaid a'r prophwy|di, a'r holl bobl ai dalia&s;ant ef gan ddywedyd, ti a leddir yn farw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pa ham y prophwydai&s;t yn enw yr Ar|glwydd&lpunctel; gan ddywedyd, fel Silo y bydd<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;alm. 132.14. mat. 26.61. act. 6.13.</NOTE> y t&ycirc; hwn, a'r ddinas hon a wneir yn anghyfannedd heb vn pre&s;&s;wylwr: felly yr ymga&s;clodd yr holl bobl at Ieremi yn nh&ycirc; yr Arglwydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pan glybu tywy&s;ogion Iuda y geiriau hyn, yna hwy a ddaethant i fynu o d&ycirc; yr brenin i d&ycirc; 'r Arglwydd: ac a ei&s;tedda&s;ant ar ddrws porth newydd [yr] Arglwydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna yr offeiriaid a'r prophwydi a lefar&acirc;|&s;ant wrth y tywy&s;ogio~, ac wrth yr holl bobl gan ddywedyd: barn marwolaeth [&s;ydd ddyledus] i'r g&wcirc;r hwn, canys efe a brophwydodd yn erbyn y ddinas hon, megis y clyw&s;och a'ch clu&s;tiau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y llefarodd Ieremi wrth yr holl dy|wy&s;ogion, ac wrth yr hol bobl, gan ddywedyd: yr Arglwydd a'm hanfonodd i brophwydo yn erbyn y t&ycirc; hwn, ac yn erbyn y ddinas hon, yr holl eiriau a'r a glyw&s;och.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gan hynny gwellhewch yn awr eich ffyrdd, a'ch gweithredoedd a gwrandewch ar lais yr Arglwydd eich Duw: ac fi a edifarh&acirc; yr Arglwydd am y drwg yr hw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> a lefarodd efe i'ch erbyn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac wele fyfi yn eich dwylo: gwnewch i mi fel y gweloch yn dd&acirc; ac yn iniawn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Onid gwybyddwch yn &s;iccr os chwi a'm lladd, mai gwaed gwirion yr ydych chwi yn ei roddi arnoch, ac ar y ddinas hon, ac ar ei thri|golion: canys mewn gwirionedd yr Arglwydd a'm hanfonodd attoch i lefaru lle y clywech yr holl eiriau hyn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y tywy&s;ogion, a'r holl bobl a ddywe|da&s;ant wrth yr offeiriaid, a'r prophwydi, ni [r<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">|ddwn] ar y g&wcirc;r hwn farn marwolaeth: canys yn enw yr Arglwydd ein Duw y llefarodd efe wrthym.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna rhai o henuriaid y wl&acirc;d a god&acirc;&s;ant, ac a lefara&s;ant wrth holl gynnulleidfa y bobl, gan ddywedyd:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Micheas y Mora&s;hiad<NOTE N="*" PLACE="marg">Mic. 1.1. mic. 3.12.</NOTE> oedd yn proph|wydo yn nyddiau Pezeciah brenin Iuda, ac efe a lefarodd wrth holl bobl Iuda gan ddywe|dyd: fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, Sion a erddir [fel] maes, ac Ieru&s;alem a fydd yn garneddau, a mynydd t&ycirc; [yr Arglwydd] yn vchelfa goedoc.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A roddodd Hezeciah, a holl Auda ef i far|wolaeth&lpunctel; oni ofnodd efe yr Arglwydd, ac [oni] weddiodd efe ger bron yr Arglwydd&lpunctel; fel yr edi|farhaodd yr Arglwydd am y drwg yr hwn a am|cana&s;e efe yn eu herb&ycirc;n&lpunctel; wrth hynny a wnawn ninnau y drwg mawr hwn yn er&ocirc;yn ein henei|diau&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac yr oedd hefyd &wcirc;r yn prophwydo yn e|nw yr Arglwydd [&s;ef] Vrias mab Semaiah o Ciriathiarim, ac efe a brophwydodd yn erbyn y ddinas hon, ac yn erbyn y wl&acirc;d hon yr vn modd ag Ieremi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Pan glywodd y brenin Iehoacim, ai holl gedyrn, ai dywy&s;ogion ei eiriau ef, yna y brenin a gei&s;iodd ei ladd ef: a phan glywodd Vrias, yna efe a ofnodd, ac a ff&ocirc;dd, ac a aeth i'r Aipht.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r brenin Iehoacim a anfonodd w&ycirc;r i'r Aipht [&s;ef] Elnathan fab Achbor a gw&ycirc;r gyd ag ef i'r Aipht.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A hwynt a gyrcha&s;ant Vrias allan o'r Aipht, ac ai dyga&s;ant ef at y brenin Iehoacim: yr hwn ai lladdodd ef a'r cleddyf, ac a fwriodd ei gelain ef i feddau y cyffredin.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Eithr llaw Ahicham fab Saphan oedd gyd ag Ieremi, fel na roddwyd ef i law y bobl iw ladd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="27" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr Arglwydd yn peri i Ieremi anfon rhwymau i frenin Iuda, ac i'r brenhionedd oi amglych iw rhybuddio
<PB N="292" REF="312">hwynt, ac i arwyddocau y byddent hwy gaethion i Nabuchodono&s;or. 9 Rhybudd rhac y gau broph|wydi.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN nechreu teyrna&s;iad Iehoacim fab Io&s;ia brenin Iuda y daeth y gair hwn at Ieremi oddi wrth yr Arglwydd gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel hyn y dy wedodd yr Arglwydd wrthif: gwna i ti rwymau, a gefynnau, a dot hwynt am dy wddf.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac anfon di hwynt at frenin Edom, ac at frenin Moab, ac at frenin meibion Aminon, ac at frenin Tyrus, ac at frenin Sidon yn llaw y cennadau a ddelont i Ieru&s;alem at Sedecia frenin Iuda.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A dot orchmyn gyd &acirc; hwynt ac eu har|glwyddi gan ddywedyd, fel hyn y dywedodd Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael, fel hyn y dy|wedwch wrth eich arglwyddi:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Myfi a wneuthum y ddaiar, a'r d&ycirc;nnion, a'r anifeiliaid y rhai [ydynt]ar wyneb y ddaiar &acirc; grym mawr, ac &acirc; braich e&s;tynnedic, ac ai rho|ddais hwynt i'r neb y gwelais yn dda.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yn awr mi a roddais yr holl diroedd hyn yn llaw Nabuchodono&s;or brenin Babilon fyng-w&acirc;s: rhoddaf hefyd anifeiliaid y maes iw wa|&s;anaethu ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r holl genhedlaethau ai gwa&s;anaethant ef, ai fab, a mab ei fab: nes dyfod am&s;er ei wl&acirc;d ef, ai [am&s;er] yntef, yna cenhedloedd lawer a brenhinoedd mawrion a wnant iddo ef eu gwa|&s;anaethu.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond y genhedlaeth a'r deyrnas yr hon ni's gwa&s;anaetho ef &s;ef Nabuchodono&s;or brenin Babilon, &s;ef y rhai ni roddant eu gwddf tann iau brenin Babilon: &acirc; haint yr ymwelaf a'r genhed|laeth honno medd yr Arglwydd, nes i mi eu di|fetha hwynt trwy ei law ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny na wrandewch chwi ar eich prophwydi, nac ar eich dewiniaid, nac ar eich a&s;tronomiw&ycirc;r, nac ar eich hudolion y rhai yd|ynt yn llefaru wrthych gan ddywedyd: nid rha|id i chwi wa&s;anaethu brenin Babilon:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys celwydd y mae y rhai hyn yn ei brophwydo i chwi, i'ch gyrru chwi ym mhell o'ch gwl&acirc;d fel y bwriwyf chwi ymmaith, ac y methoch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ond y genhedlaeth yr hon a roddo ei gwddf dann iau brenin Babilon, ac ai gwa&s;ana|etho ef, y rhai hynny a adawafi yn eu gwl&acirc;d eu hun medd yr Arglwydd, a hwynt ai coleddant hi, ac a arho&s;ant ynddi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac mi a leferais wrth Sedecia frenin Iuda yr holl eiriau hyn gan ddywedyd: rhodd|wch eich gwarrau dann iau brenin Babilon, a gwa&s;anaethwch ef, ai bobl fel y byddoch byw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pa ham y byddwch feirw, ti a'th bobl trwy y cleddyf, trwy newyn, a thrwy haint&lpunctel; fel y dywedodd yr Arglwydd am y gen|hedlaeth yr hon ni wa&s;anaethe frenin Ba|bilon&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am hynny na wrandewch ar eiriau y prophwydi y rhai a lefarant wrthych chwi gan ddywedyd, nid rhaid i chwi wa&s;anaethu brenin Babilon: canys y maent yn prophwydo cel|wydd i chwi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O herwydd nid myfi ai hanfonodd hw|ynt<NOTE N="*" PLACE="marg">Ierem. 14.14. ierem. 23.21. ierem. 29.9.</NOTE> medd yr Arglwydd, er hynny hwy a bro|phwyda&s;ant yn fy enw ar gelwydd, i beri i mi eich bwrw chwi ymmaith fel y darfydde am da|noch chwi, a'r prophwydi y rhai ydynt yn pro|phwydo i chwi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Myfi a leferais hefyd wrth yr offeiriaid, a'r holl bobl hynn gan ddywedyd: fel hynn y dywed yr Arglwydd, na wrandewch ar eiriau y prophwydi, y rhai ydynt yn prophwydo i chwi gan ddywedyd: wele lle&s;tri t&ycirc; yr Arglwydd a ddygir yn eu h&ocirc;l bellach ar fr&ycirc;s, canys celwydd y maent yn ei brophwydo i chwi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Na wrandewch arnynt, gwa&s;anaethwch chwi frenin babilon, fel y byddoch byw: pa ham y bydd y ddinas hon yn ddiffaethwch&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ond os prophwydi ydynt hwy, ac od ydyw gair yr Arglwydd gyd &acirc; hwynt,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 20.7.</NOTE> eirio|lant yr awr hon ar Arglwydd y lluoedd, nad elo y lle&s;tri y rhai a adawyd yn nh&ycirc; yr Arglwydd, ac yn nh&ycirc; brenin Iuda, ac yn Ieru&s;alem i Babi|lon.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, am y<NOTE N="*" PLACE="marg">2. bren. 25.13.</NOTE> colofnau, ac am y gerwyn, ac am yr &s;tolion, ac am y rhann arall o'r lle&s;tri y rhai a adawyd yn y ddinas hon,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y rhai ni ddug brenin Babilon ymmaith<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 24.12.</NOTE> pan gaeth-gludodd efe Iechonias fab Iehoa|cim frenin Iuda o Ieru&s;alem i Babilon, yng-hyd &acirc; holl bendefigion Iuda, ac Ieru&s;alem,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys fel hynn y dywedodd Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael am y lle&s;tri y rhai a ada|wyd yn nh&ycirc; yr Arglwydd, ac yn nh&ycirc; brenin Iu|da ac Ieru&s;alem:</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Hwynt a ddygir i Babilon, ac ynd y by|ddant hyd y dydd yr ymwelwyf &acirc; hwynt medd yr Arglwydd: yna y dygaf fi hwynt i fynu, ac y dychwelaf hwynt i'r lle hwn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="28" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gau brophywydoliaeth Hananias, 12 A chywir bro|phwydoliaeth leremi.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn flwyddyn honno yn nechreu teyr|na&s;iad Sedecia brenin Iuda, yn y bedwa|redd flwyddyn, ar y pummed m&icirc;s y llefarodd Hananias mab Azzur y prophwyd yr hwn oedd o<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;u. 21.17.</NOTE> Gibeon wrthifi yn nh&ycirc; yr Arglwydd yng-&wcirc;ydd yr offeiriaid, a'r holl bobl gan ddywe|dyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel hyn y llefarodd Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael gan ddywedyd: myfi a dorrais iau brenin Babilon.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> O fewn y&s;paid dwy flynedd myfi a ddygaf trachefn i'r lle hwn holl le&s;tri t&ycirc; yr Arglwydd y rhai a ddug Nabuchodono&s;or brenin Babi|lon ymaith o'r lle hwn, ac ai cludodd i Ba|bilon.</P>
<PB REF="313">
<P N="4"><HI>4</HI> Ac mi a ddygaf Iechonias fab Iehoacim frenin Iuda, a holl gaeth-glud Iuda (y rh&acirc;i a aethant i Babilon) trachefn i'r lle hwn, medd yr Arglwydd: canys mi a dorraf iau brenin Babilon.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna Ieremi y prophwyd a ddywedodd wrth Hananias y prophwyd yng-&wcirc;ydd yr offei|riaid, ac yng-&wcirc;ydd yr holl bobl y rhai oeddynt yn &s;efyll yn nh&ycirc; yr Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r prophwyd Ieremi a ddywedodd, A|men, poed felly y gwnelo yr Arlwydd: yr Ar|glwydd a gyflawno dy eiriau di, y rhai a broph|wydai&s;t, am ddwyn trachefn le&s;tri t&ycirc; yr Arglw|ydd, a'r holl gaeth-glud o Babilon i'r lle hwn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Etto gwrando di yr awr hon y gair ym|ma yr hwn a lefarafi lle y clywech di, ac lle y clywo yr holl bobl.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y prophwydi y rhai a fuant o'm blaen i, ac o'th flean dithe er ioed, ac a brophwyd&acirc;&s;ant am wledydd lawer, ac am deyrna&s;oedd mawrion, am ryfel, ac am ddryg-fyd, ac am haint.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y prophwyd yr hwn a brophwyde am he|ddwych, pan ddele gair y prophwyd [i benn] yr adnabyddid y prophwyd, mai yr Arglwydd ai hanfona&s;e ef mewn gwirionedd,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna Hananias y prophwyd a gymme|rodd y gefyn oddi am wddf Ieremi y prophwyd, ac ai torrodd ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A Hananias a lefarodd yng-&wcirc;ydd yr holl bobl gan ddywedyd, fel hynn y dywedodd yr Ar|glwydd, y modd hynny torrafi iau Nabuchodo|no&s;or brenin Babilo~ o fewn y&s;paid dwy flynedd oddi ar warr pob cenhedlaeth: ac Ieremi y prophwyd a aeth i ffordd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y daeth gair 'r Arglwydd at Ieremi wedi i Hananias y prophwyd dorri y gefyn oddi am wddf y prophwyd Ieremi, gan ddywedyd:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dos di a dywet wrth Hananias gan ddy|wedyd, fel hynn y dywedodd, yr Arglwydd: ge|fynnau prenn a dorrai&s;t ti, ond ti a wnei yn eu lle hwynt efynnau o haiarn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys fel hynn y dywedodd Arglwydd y lluoedd, Duw I&s;rael, rhoddaf iau o haiarn, ar wrr yr holl genhedloedd hynn, fel y gwa&s;a|naethont Nabuchodono&s;or frenin Babilon, ie hwynt ai gwa&s;anaethant ef: mi a roddais hefyd anifeiliaid y maes iddo ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna Ieremi y prophwyd a ddywedodd wrth Hananias y prophwyd, gwrando atolwg Hananias, ni anfonodd yr Arglwydd mo hono|ti, a thi a wnaetho&s;t i'r bobl hyn goelio celwydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny fel hynn y dywedodd yr Ar|glwydd, wele mi a'th anfonaf di allan o'r wl&acirc;d [o fewn] y flwyddyn hon y byddi farw: canys ti a leferai&s;t yn wrthryfelgar yn erbyn yr Ar|glwydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Felly Hananias y prophwyd a fu farw y flwyddyn honno, yny &s;eithfed m&icirc;s.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="29" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Llythr leremi at y caethion o fewn Babilon. 10 Y mae efe yn prophwydo am&s;er eu rhydd-did.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DYmma eiriau y llythr yr hwn a anfonodd Ieremi y prophwyd o Ieru&s;alem at we|ddill henuriaid y gaeth-glud, ac at yr offeiriaid, ac at y prophwydi, ac at yr holl bobl y rhai a gaeth-gluda&s;e Nabuchodono&s;or o Ieru&s;aiem i Babilon,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> (Wedi mynediad Iechonias y brenin,<NOTE PLACE="marg">Iere. 24.2.</NOTE> a'r frenhines a'r &s;tafellyddion, tywy&s;ogion Iuda, ac Ieru&s;alem a'r celfydd, a'r cywraint hefyd allan a Ieru&s;alem)</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yn l&s;aw Ela&s;ah fab Saphan, a Gemaria fab Helcia (y rhai a anfonodd Sedecia brenin Iuda at Nabuchodono&s;or frenin Babilon i Ba|bilon) gan ddywedyd:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael wrth yr holl gaeth-glud, yr hon a herais ei chaeth-gludo o Ieru&s;alem i Babilon:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Adailedwch dai a phre&s;&s;wyliwch, a phlen|nwch erddi, a bwytewch eu ffrwyth hwynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Cymmerwch wragedd, ac ennillwch fei|bion, a merched, a chymmerwch wragedd i'ch meibion, a rhoddwch eich merched i w&ycirc;r fel yr e&s;corant feibion, a merched, ac yr amlhaoch chwi yno, ac na leih&acirc;och.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Cei&s;iwch hefyd heddwch y ddinas yr hon i'ch caeth-gludais iddi, a gweddiwch ar yr Ar|glwydd dro&s;ti hi: canys yn ei heddwch hi, y bydd heddwch i chwithau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O herwydd fel hynn y dywedodd Arglw|ydd y lluoedd Duw I&s;rael, na thwylled eich prophwydi y rhai [ydynt] yn eich my&s;c chwi mo honoch, na'ch dewiniaid, ac na wrandewch ar eich breuddwydion y rhai yr ydych chwi yn eu breuddwydio:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys y maent hwy yn prophwydo i chwi gelwydd yn fy enw i: ni anfonais i hwynt medd yr Arglwydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O herwydd fel hynn y dywed yr Ar|glwydd, pan gyflawner yn Babilon ddeng|mhlynedd a thrugain yr ymwelaf &acirc; chwi: yna y cyflawnafi &acirc; chwi fyng-air daionus, am eich dwyn chwi trachefn i'r lle hwn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O blegit myfi a wn yr amcannion y rhai a amcenais i am danoch chwi medd yr Arglw|ydd [&s;ef] amcannion heddwch, ac nid niwed, i roddi i chwi y diwedd yr hwn yr ydych chwi yn ei ddi&s;gwil.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y gelwch chwi arnaf, ac yr ewch, ac y gweddiwch arnafi, a minne a'ch gwran|dawaf.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Cei&s;iwch fi hefyd, ac chwi a'm cewch canys chwi a'm cei&s;iwch fi a'ch holl galon.<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 36.22. ezra. 1.1. iere. 25.12. dan. 9.2.</NOTE></P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gadawaf i chwi fyng-hael medd yr Ar|glwydd, ac mi a ddychwelaf, eich caethiwed, ac a'ch ca&s;claf chwi o'r holl genhedloedd, ac o'r holl leoedd y rhai &icirc;ch gyrrais chwi iddynt medd yr Arglwydd, ac mi a'ch dygaf chwi trachefn i'r lle yr hwn y perais eich caeth-gludo chwi allan o honaw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O herwydd i chwi ddywedyd, yr Ar|glwydd a gyfododd brophwydi i ni yn Babilon.</P>
<PB N="293" REF="313">
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglwydd am y brenin yr hwn &s;ydd yn ei&s;tedd ar deyrn-ga|der Dafydd, ac am yr holl bobl y rhai ydynt yn aros yn y ddinas hon, a'ch brodyr y rhai nid ae|thant allan gyd &acirc; chwy yn y gaeth-glud:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> [Ie] fel hyn y dywedodd Arglwydd y lluoedd, wele fi yn anfon arnynt y cleddyf, a'r newyn, a haint, ac mi ai rhoddaf hwynt fel y ffi|gus ffiaidd y rhai nid ellir eu bwytta rhac eu dryced.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac mi ai herlidiaf hwynt &acirc; chleddyf, &acirc; newyn, ac &acirc; haint, ac mi ai rhoddaf hwynt, i [fod] yn derfy&s;c i holl deyrna&s;oedd y dda|iar<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 26.6.</NOTE> yn felldith, ac yn chwithdra, yn chwiba|niad hefyd, ac yn warth ym my&s;c yr holl gen|hedloedd lle y gyrrais i hwynt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am na wrandaw&s;ant ar fyng-eiriau medd yr Arglwydd y rhai a anfonais i attynt gyd a'm gweillon y prophwydi, gan gyfodi yn foreu, ac anfon: ond ni wrandawech medd yr Arglwydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gau hynny gwrandewch chwi air yr Arglwydd yr holl gaeth-glud yr hon a anfo|nais o Ieru&s;alem i Babilon.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael am Ahab fab Colaiah, ac am Se|decia fab Maa&s;iah y chai fy yn prophwydo cel|wydd i chwi yn fy enw i: wele myfi ai rhoddaf hwynt yn llaw Nabuchodono&s;or brenin Babi|lon, ac efe ai lladd hwynt yng&wcirc;ydd eich llygaid.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A holl gaeth-glud Iuda yr hon [&s;ydd] yn Babilon a arferant y rhegen [hon] oddiwr|thynt hwy, gan ddywedyd: go&s;oded yr Arglw|ydd dy di fel Sedecia, ac Ahab y rhai a bobodd brenin Babilon wrth t&acirc;n.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Am iddynt wneuthur ffolineb yn I&s;rael a 'gwneuthur godineb gyd &acirc; gwragedd eu cy|mydogion, a llefaru o honynt eiriau iddynt: a minne yn gwybod, ac yn dy&s;t [o hyn] medd yr Arglwydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac wrth Semeiah y Nehelamiad y lle|feri di gan ddywedyd:</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Fel hyn y llefarodd Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael gan ddywedyd; am i ti anfon yn dy enw dy hun lythyrau at yr holl bobl y rhai [fy] yn Ieru&s;alem, ac at Sophoniah fab Maa|&s;iah yr offeiriad, ac at yr holl offeiriaid gan ddy|wedyd:</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yr Arglwydd a'th o&s;ododd di yn offeiri|ad yn lle Iehoiada yr offeiriad i fod yn olygwr yn nh&ycirc; yr Arglwydd ar bob g&wcirc;r gorphwylloc, ac yn cymmeryd arno brophwydo, iw roddi ef mewn carchar a chyphion.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac yn awr paham na cheryddi di Ieremi o Anathoch yr hwn &s;ydd yn prophwydo i chwi&lpunctel;</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys efe a anfonodd attom ni i Babi|lon, gan ddywedyd, h&icirc;r fydd [y gaethiwed hon,] adailedwch, a phre&s;&s;wyliwch a phlenni|wch erddi, a bwytewch oi ffrwyth hwynt.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A Sophoniah yr offeiriad a ddarllenodd y llythyr hwn lle y clywodd Ieremi y prophwyd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna y death gair yr Arglwydd at Iere|mi gan ddywedyd:</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Anfon di at yr holl gaeth-glud gan ddy|wedyd, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd am Semeiah y Nehelamiad: o herwydd i Seme|iah brophwydo i chwi, a minne heb ei anfon ef, a pheri o honaw efi chwi goelio celwydd,</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Am hynny fel hyn y dywedodd yr Argl|wydd, wele fi yn ymweled &acirc; Semeiah y Nehe|lamiad, ac ai h&acirc;d ef, ni bydd iddo vn a ei&s;teddo ym my&s;c y bobl hyn, ac ni chaiff efe weled y da|ioni yr hwn a wnafi i'm pobl medd yr Arglw|ydd, am iddo ddywedyd yn wrthryfelgar yn er|byn yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="30" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dychweliad y bobl o Babilon, 16 Dialedd ar eu gwrthwyneb-wyr hwynt. 18 Cy&s;&s;ur i'r eglwys.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Gair yr hwn a ddaeth at Ieremi oddi wrth yr Arglwydd gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel hyn y llefarodd yr Arglwydd Duw I&s;rael gan ddywedyd: &s;crifenna i ti yr holl ei|riau y rhai a leferais i wrthit mewn llyfr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys wele y dyddiau yn dyfod medd yr Arglwyddi mi ddychwelyd caethiwed fy mho|bl I&s;rael, ac Iuda medd yr Arglwydd: canys mi ai dygaf hwynt trachefn i'r wlad yr hon a roddai iw tadau, ac hwynt ai etifeddant hi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dymma hefyd y geiriau y rhai a lefarodd yr Arglwydd am I&s;rael, ac am Iuda.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O herwydd fel hyn y dywed yr Arglw|ydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 13.8.</NOTE> llef dychryn a glyw&s;om ni, ofn, ac nid he|ddwch.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gofynnwch yr awr hon, ac edrychwch a e&s;cora gwryw, pa ham yr ydwyfi yn weled pob g&wcirc;r ai ddwylo ac ei lwynau, fel gwraig wrth e&s;cor 'r ac y troiwyd yr holl wynebau yn le&s;ni&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Och rhac maint y dydd hwn, heb gyffelyb iddo, &s;ef am&s;er blinder [yw] hwn i Iacob: ond efe a waredir o honaw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys y dydd hwnnw medd Arglwydd y lluoedd y torrafi ei iau ef oddi ar dy warr di, ac mi a ddrylliaf dy rwymau, ac ni chaiff dieithri|did wneuthur iddo ef eu gwa&s;anaethu hwynt mwyach.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eithr hwynt a wa&s;anaethant yr Arglw|ydd eu Duw,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 34.23. O&s;e 3.5.</NOTE> a Dafydd eu brenin yr hwn a go|dafi iddynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Nac ofna di &ocirc; fyng-w&acirc;s Iacob medd yr Arglwydd, ac na ddychrynna di &ocirc; I&s;rael: canys wele mi a'th achubaf di o bell, a'th h&acirc;d o dir eu caethiwed hwynt, ac Iacob a ddychwel, ac a or|phywys, ac a gaiff lonydd, ac heb ddychryn|nudd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys yr ydwyfi gyd &acirc; thi medd yr Ar|glwydd i'th achub di, o herwydd mi a wnaf drangc ar yr holl genhedloedd lle i'th wa&s;ce|rais: etto ni ddifethafi mo honot ti, eithr mi a'th go&s;paf di mewn barn, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 46.28.</NOTE> ni thorrafi di ym|maith yn llwyr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O blegit fel hyn y dywed yr Arglwydd
<PB REF="314">anghefol yw dy y&s;&s;igtod, a dolurus yw dy bla.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Nid [oes] a farno dy g&wcirc;yn [nac a'th] iachao: nid [oes] feddiglniaeth o iechyd i ti.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Dy holl gariadau a'th anghofia&s;ant, ni chei&s;iant mo honot ti, o herwydd i mi dy daro &acirc; dyrnod gelyn [&s;ef] a cho&s;pedigaeth greulon: am amlder dy anwiredd: [canys] dy bechodau a'th orchfyga&s;ant.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Paham y bloeddi am dy y&s;&s;igtod&lpunctel; ang|hefol [yw] dy ddolur: am amlder dy anwiredd, dy bechodau a'th orchfyga&s;ant, [a] minne a wneuchum hyn i ti.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny y rhai oll a'th y&s;&s;ant a y&s;&s;ir, a chwbl o'th holl elynnion a &acirc;nt mewn caethi|wed: a'th anrheith-w&ycirc;r di a fyddant yn an|rhaith, a'th holl y&s;peil-w&ycirc;r a roddafi yn y&s;pail.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys myfi a roddaf iechyd i ti, ac a'th iachaf di o'th friwiau medd yr Arglwydd: o ble|git hwynt a'th alwa&s;ant di, yr non a fwriwyd ymmaith [gan ddywedyd,] Sion yr hon nid yw [neb] yn ei chei&s;io.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, wele myfi a ddychwelaf gaethiwed llue&s;tai Iacob, ac a gymmeraf drugaredd ar ei anneddau ef: a'r ddinas a adailedir a'r ei charnedd, a'r ll&ycirc;s &acirc; erys ar ei iawn le.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A moliant a aiff allan o honynt, a llais gorfoledd: ac mi ai hamlhaf hwynt; ac ni phrin|heuir hwynt, ac mi ai hant hydeddaf hwynt, fel na's amherch&icirc;r.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Eu meibion hefyd fydd megis c&ycirc;nt, ai cynnulleidfa a &s;iccrheuir ger fy mron: ac mi a ymwelaf ai holl orthrym-w&ycirc;r hwynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ai pendefig fydd o honynt eu hun, ai lly|wiawdr a ddaw allan oi my&s;c eu hun, ac mi a haraf iddo ne&s;&s;au a dyfod attaf: canys pwy [yw] yr hwn a glyw ar ei galon ne&s;&s;au attafi medd yr Arglwydd?</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A chwi a fyddwch yn bobl i mi, a minne a fyddaf yn Dduw i chwithau.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Wele ryferthwy yr Arglwydd yn dyfod allan [mewn] digter [fel] corwynt parhaus: ar benn yr annuwolion yr erys.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ni ddychwel digofaint llidioc yr Argl|wydd nes iddo wneuthur, ae nes iddo gyflawni meddwl ei galon ef: yn y dyddiau diwethaf y deallwch hyn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="31" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Daioni Duw i'r bobl. 23 Llawenydd y&s;prydol y ffy|ddloniaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YR am&s;er hwnnw medd yr Arglwydd y by|ddaf Dduw i holl deuluoedd I&s;rael: a hwyntau a fyddant bobl i mi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd, y bobl y rhai a ddiangodd rhac y cleddyf a gafodd ffafor yn yr anialwch, [trwy i mi] fyned i beri llony|ddwch iddo ef I&s;rael.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Er y&s;talm yr ymddango&s;e yr Arglwydd i mi [meddant, gan ddywedyd:] &acirc; chariad tra|gywyddol i'th gerais, am hynny yr e&s;tynnais i ti drugaredd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Myfi a'th adailadaf etto, a thi a adailedir, &ocirc; forwyn I&s;rael: ymdrw&s;&s;ia etto a'th dympa|nau a dos di allan gyd a'r chwaryddion dawns.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ti a blenni etto winllannoedd ym myny|ddoedd Samaria: plan-w&ycirc;r a blannant, ac a fwynh&acirc;nt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys rhyw ddydd y geilw y ceidwad ym mynydd Ephraim, codwch, ac awn ni i fynu i Sion at yr Arglwydd ein Duw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys fel hyn y dywed yr Arglwydd, cen|wch orfoledd i Iacob, a chrechwenwch am benn y cenhedloedd, cyhoeddwch, molwch, a dywed|wch, &ocirc; Arglwydd cadw dy bobl gweddill I&s;rael.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Wele mi ai harweiniaf hwynt o d&icirc;r y go|gledd, ac mi ai ca&s;claf hwynt o y&s;tly&s;oedd y dda|iar, y dall, a'r cl&ocirc;ff, y feichiog, a'r e&s;corod<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ar vn|waith gyd&acirc; hwynt: cynnulleidfa fawr a ddych|welant ymma.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Mewn wylofain y deuant, ac mewn to&s;tu|riaethau y dygaf hwynt trachefn, tywy&s;af hwynt ar h&ycirc;d ffrydau dyfroedd, mewn ffordd i|niawn [fel] na thrippiant ynddi: o blegit myfi &s;ydd yn d&acirc;d i I&s;rael, ac Ephraim yw fyng-hyn|tafanedic.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gwrandewch air yr Arglwydd &ocirc; gen|hedloedd, a mynegwch yn yr yny&s;oedd o bell, a dywedwch yr hwn a wa&s;carodd I&s;rael, ai ca&s;cl ef, ac ai ceidw, fel [y ceidw] bugail ei braidd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O herwydd yr Arglwydd a waredodd Iacob, ac ai hachubodd ef o law yr hwn [oedd] drech nag ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny y deuant, ac y canmolant yn vchelder Sion, a hwynt a redant at ddaioni yr Arglwydd, am wenith, ac am win, ac am olew, ac am fwyaiant y defaid, a'r gwarthec: ai be|naid fydd fel gardd ddyfradwy, as ni ofidiant l<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wyach.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y llawenycha y forwyn yn y dawns a'r gw&ycirc;r ieuaingc, a'r henaf-gw&ycirc;r yng hyd: ca|nys myfi a droaf eu galar i hyfrydwch, ac ai di|ddanaf hwynt, ac ai cy&s;&s;uraf oi tri&s;twch.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac mi a wrteithiaf enaid yr offeiriaid a bra&s;ter: a'm pobl a ddigonir a'm daioni medd yr Arglwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Mat. 2.18.</NOTE> llef a glywyd yn Rama, c&wcirc;ynfan, ac &wcirc;ylofain chw|erw, Rahel yn &wcirc;ylo am ei meibion: ni fynne ei chy&s;&s;uro am ei meibion o herwydd nad oeddynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd, attal dy l&ecirc;f rhac &wcirc;ylo, a'th lygaid rhac deigr, canys y mae t&acirc;l i'th lafur medd yr Arglwydd, a hwynt a ddychwelant o d&icirc;r y gelyn:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac y mae gobaith am dy ddi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">endod ti medd yr Arglwydd: a'th blant a ddychwelant iw bro eu hun.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Clywais Ephraim yn cwynfan [fel hyn,] co&s;pai&s;t fi, ac mi a go&s;pwyd fel llo heb ei ddofi: dychwel di fi, ac myfi a ddychwelir, o blegit ti ydwyt yr Arglwydd fy Nuw.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yn ddiau wedi i mi ddychwelyd yr edi|farheais, ac wedi i mi &wcirc;ybod y tarewais [fy] morddwyd: myfi a gywilyddiwyd, ac a wrad|wyddwyd
<PB N="294" REF="314">hefyd am i mi ddwyn gwarth fy ie|uengetid.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Onid mab h&ocirc;ff i mi yw Ephiaim&lpunctel; onid plentyn diddanwch&lpunctel; canys er pan leferais i yn ei erbyn ef gan gofio y cofiais ef etto, am hynny fy mherfedd a rua&s;ant am dano ef: gan drugar|hau y trugarhaf wrtho ef medd yr Arglwydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Cyfot ti it arwyddion, go&s;ot i ti garne|ddau, go&s;ot dy galon ar y briffordd yr hon a ro|diai&s;t: dychwel morwyn I&s;rael, dychwel i'th ddi|na&s;oedd hynn.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pa h&ycirc;d yr ymgyrwydri di &ocirc; ferch wrth|ny&s;ig&lpunctel; o blegit yr Arglwydd a greawdd beth newydd yn y t&icirc;r, henyw a amgylchyna &wcirc;r.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Fel hynn y dywet Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael, etto hwynt a ddywedant y gair hwn yng-wlad Iuda, ac yn ei dina&s;oedd pan ddychwelwyf eu caethiwed hwynt: yr Arglw|ydd a'th fendithio di &ocirc; annedd cyfiawnder, my|nydd &s;ancteiddrwydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna yr ardd-w&ycirc;r, a'r bugeiliaid a bre&s;|&s;wyliant ynddi hi Iuda, ai holl ddina&s;oedd ar vnwaith.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> O herwydd yr enaid deffygiedic a ddigo|nais, a phob enaid tr&icirc;&s;t a lenwais.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Am hynny y deffroais i, ac yr edrychais, a melys oedd fy hun gennif.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Wele y dyddiau yn dyfod medd yr Argl|wydd i mi hau t&ycirc; I&s;rael, a th&ycirc; Iuda &acirc; h&acirc;d d&ycirc;n, ac &acirc; h&acirc;d anifail.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac megis y gwiliais arnynt i ddiwrei|ddio, ac i dynnu i lawr, ac i ddini&s;trio, ac i ddife|tha, ac [iw] drygu [hwynt:] felly y wiliaf ar|nynt hwy, i adailadu, ac iw plannu medd yr Ar|glwydd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yn y dyddiau hynny ni ddywedant mwy|ach, y<NOTE N="*" PLACE="marg">Eze. 18.3.</NOTE> tadau a fwyta&s;ant rawn-win &s;urion: ac ar ddannedd y plant y mae dingcod.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Onid pob vn a fydd farw am ei anwiredd ei hun, pob d&ycirc;a a'r a fwytu rawn-w&icirc;n &s;urion, ar ei ddannedd ef y bydd dingcod.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Wele y dyddiau yn dyfod medd yr Ar|glwydd i mi wneuthur cyfammod newydd &acirc; th&ycirc; I&s;rael, ac &acirc; th&ycirc; Iuda.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Nid fel y cyfammod yr hwn a wneuthum i ai tadau hwynt ar y dydd yr ymaflais yn eu llaw hwynt iw dwyn allan o d&icirc;r yr Aipht, yr hwn gyfammod mau fi a ddarfu iddynt hwy ei ddiddymmu, er fy mod i yn briod iddynt medd yr Arglwydd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ond dymma y cyfammod yr hwn a wna|fi &acirc; th&ycirc; I&s;rael ar &ocirc;l y dyddiau hynn medd yr Ar|glwydd: myfi a roddaf fyng-hyfraith yn eu my&s;c hwynt, ac mi ai &s;crifennaf hi ar eu calonnau hwynt, ac mi a fyddaf iddynt yn Dduw, a hw|yntau a fyddant yn bobl i mi.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac ni ddy&s;cant mwyach bob vn ei gymy|dog, a phob vn ei frawd, gan ddywedyd: adneby|ddwch yr Arglwydd, o herwydd hwynt oll a'm hadnabyddant mawr a bychan medd yr Arglw|ydd, o blegit mi a feddeuaf eu hanwiredd, ai pe|chod ni chofiaf mwyach.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Fel hynn y dywed yr Arglwydd yr hwn a roddodd yr haul yn oleuni dydd, defodau y llo|er, a'r &s;&ecirc;r yn oleuni n&ocirc;s, yr hwn &s;ydd yn rhwy|go yr m&ocirc;r fel y terfy&s;co ei donnau: Arglwydd y lluoedd [yw] ei enw.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Os cilia y defodau hynn o'm g&wcirc;ydd i medd yr Arglwydd, yna h&acirc;d I&s;rael a baid a bod yn genhedlaeth ger fy mron i yn dragywydd.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Fel hynny dywed yr Arglwydd, pe me|&s;urid y nefoedd oddi vchod, a chwilio &s;ylfeini y ddaiar hyd i&s;od, yna minne a ddiy&s;tyrwn h&ocirc;ll h&acirc;d I&s;rael, am yr hynn oll a wnaethant hwy medd yr Arglwydd.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Wele y dyddiau yn dyfod medd yr Ar|glwydd pan<NOTE N="*" PLACE="marg">Nehem. 1.2.</NOTE> adailedir y ddinas i'r Arglwydd o d&wcirc;r Hananeel, hyd borth y gongl.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A llinin me&s;ur aiff allan etto oi flaen ef, hyd frynn Gareb: ac a amgylcha tu a Goath.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A holl ddyffryn y celaneddau, a'r lludw, a'r holl feu&s;ydd hyd afon Cedron, [ac] hyd gongl porth y meirch tua 'r dwyrain [a fydd] &s;anctaidd i'r Arglwydd, ni's diwreiddir, ac ni's dini&s;trir mwyach byth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="32" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Carcharu Ieremi am y ca&s;-wir. 7 Yntef yn dangos y dychwele y bobl iw gwlad trachefn. 38 Yr Arglwydd yn Dduw iw bobl. 40 Cyfammod yr Arglwydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Gair yr hwn a ddaeth at Ieremi oddi wrth yr Arglwydd yn y ddecfed flwyddyn i Se|decia frenin Iuda: honno [oedd] y ddeu-naw|fed flwyddyn i Nabuchodono&s;or.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r pryd hynny yr oedd llu brenin Babi|lon yn gwarche ar Ieru&s;alem, ac Ieremi y pro|phwyd ydoedd yn garcharor yng-hyntedd y car|char yr hwn [oedd] yn nh&ycirc; brenin Iuda.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Lle y carchara&s;e Sedecia brenin Iuda ef gan ddywedyd, pa ham y prophwydai&s;t ti gan ddywedyd, fel hynn y dywedodd yr Arglwydd wele mi a roddaf y ddinas hon i law brenin Ba|bilon, ac efe ai hennill hi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac ni ddiangc Sedecia brenin Iuda o law y Caldeaid,<NOTE PLACE="marg">Iere. 29.16. Iere. 34.2.</NOTE> canys diau y rhoddir ef i law brenin Babilo~, ac efe a ymddiddan ag ef wyneb yn wy|neb, ac a edrych &wcirc;ydd yng-&wcirc;ydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe ai harwain ef [&s;ef] Sedecia i Ba|bilon, ac yno y bydd efe hyd oni<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 34.4.</NOTE> ymwelwyfi ag ef medd yr Arglwydd: er i chwi ymladd a'r Cal|deaid ni ffynnwch.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac Ieremi a lefarodd, gair yr Arglwydd a ddaeth at tafi gan ddywedyd:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Wele Hanameel fab Salum dy ewythr frawd dy d&acirc;d yn dyfod attat gan ddywedyd, pryn i ti fy maes yr hwn [&s;ydd] yn Anathoth<NOTE N="*" PLACE="marg">Ruth. 4.4.</NOTE> o blegit i ti [y mae] cyfiawnder o garennydd iw brynu.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Felly Hanameel mab fy ewythr frawd fy nh&acirc;d a ddaeth attafi i gyntedd y carchard&ycirc; yn &ocirc;l gair yr Arglwydd, ac a ddywedodd wrthif: pryn atolwg fy maes yr hwn [&s;ydd] yn Anathoth, yr hon [&s;ydd] yn nh&icirc;r Beniamin,<NOTE PLACE="marg">Lefit. 25.32.</NOTE> canys i ti [y
<PB REF="315">mae] cyfiawnder o etifeddiaeth, ac i ti y perthyn ei ollwng, pryn [ef] i ti: yna y gwybum mai gair yr Arglwydd [oedd] hwn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac mi a brynais y maes yr hwn oedd yn Anathoth gan Hanameel fab fy ewythr frawd fy nh&acirc;d, ac mi a bwy&s;ais iddo ef &s;aith &s;icl o ari|an, a d&ecirc;c [darn] o arian.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac mi a &s;crifennais [hynn] mewn llyfr, ac ai &s;eliais: cymmerais hefyd dy&s;tion, a phwy|&s;ais yr arian mewn cloriannau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna mi a gymmerais lyfr y prynniad wedi ei &s;elio [wrth] gyfraith a defod, ac yn ago|red.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac mi a roddais lyfr y prynedigaeth at Baruc fab Neriah, fab Maa&s;iah yng-wydd Ha|nameel [mab] fy ewythr, ac yng-wydd y ty&s;ti|on y rhai a &s;crifenna&s;id yn llyfr y prynediga|eth, yng-wydd yr holl Iddewon y rhai oeddynt yn ei&s;tedd yng-hyntedd y carchar-d&ycirc;.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac mi a orchymynnais i Baruc yn eu gwydd hwynt gan ddywedyd:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Fel hynn y dywed Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael, cymmer y llyfrau hynn [&s;ef] y llyfr hwn o brynedigaeth, yr hwn &s;ydd &s;eliedic, a'r llyfr agored hwn, a dot hwynt mewn lle&s;tr pridd fel yr arh&ocirc;ant ddyddiau lawer.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O herwydd fel hynn y dywed Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael: hwynt a brynant etto dai a meu&s;ydd, a gwinllannoedd yn y wlad hon.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac wedi i mi roddi llyfr y prynedigaeth at Baruc fab Neriah, myfi a weddiais ar yr Ar|glwydd gan ddywedyd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Arglwydd Dduw wele ti a wnaetho&s;t y nefoedd a'r ddaiar, a'th fawr allu, ac a'th fraich e&s;tynnedic, nid oes dim cuddiedic rhagot ti.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> [Yr hwn] wyt<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 34.7. Deut. 5.9.</NOTE> yn gwneuthur trugaredd i filoedd, ac yn calu anwireddau y tadau i fonwes eu meibion ar eu h&ocirc;l hwynt: y Duw mawr ca|darn, Arglwydd y lluoedd [yw] ei enw ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Mawr o gyngor, a rhagorol o weithred canys [y mae] dy lygaid yn agored ar holl ffyrdd meibion dynion, i roddi i bob vn yn &ocirc;l ei lwybr, ac yn &ocirc;l ffrwyth ei weithredoedd ei hun.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr hwn a o&s;odai&s;t arwyddion, a rhyfe|ddodau yng-wlad yr Aipht hyd y dydd hwn, ac a I&s;rael, ac ar ddynion eraill: ac a wnaetho&s;t i ti henw megis [y gwelir] heddyw,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac a ddygai&s;t dy bobl I&s;rael allan o d&icirc;r yr Aipht, mewn arwyddion, a rhyfeddodau, ac mewn llaw gref, a braich e&s;tynnedic, ac ag ofn mawr.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac a roddai&s;t iddynt y wl&acirc;d ymma, yr hon a dyngai&s;t ti wrth eu tadau hwynt y rhoddit ti iddynt [&s;ef] gwlad yn llifeirio o laeth a m&ecirc;l.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A hwynt a ddaethant i mewn, ac ai heti|fedda&s;ant hi, ond ni wrandaw&s;ant ar dy lais, ac ni rodia&s;ant yn dy gyfraith, ni wnaethant yr hynn oll ar a orchymynnai&s;t iddynt: am hynny y perai&s;t i'r holl niwed hynn ddigwyddo iddynt.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Wele y peiriannau rhifel a ddaethant i'r ddinas iw gore&s;cyn hi, a'r ddinas a roddir i law y Caldeaid y rhai ydynt yn ymladd yn ei herbyn &acirc; m&icirc;n y cleddyf, &acirc; newyn, ac &acirc; haint: a'r hynn a ddywedai&s;t ti a gwplhauwyd, ac wele di yn [ei] weled.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac ti a ddywedai&s;t wrthif &ocirc; Arglwydd Dduw, pryn i ti y maes ag arian, a chymmer dy&s;tion: er bod y ddinas wedi ei rhoddi i law y Caldeaid.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna y daeth gair yr Arglwydd at Iere|mi gan ddywedyd:</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Wele myfi [ydwyf] Arglwydd Dduw pob cnawd, a guddur dim oddi wrthifi&lpunctel;</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Am hynny fel hynn y dywed yr Arglw|ydd, wele fi yn rhoddi y ddinas hon yn llaw y Caldeaid, ac yn llaw Nabuchodono&s;or brenin Babilon, ac efe ai hennill hi.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A'r Caldeaid a ddeuant ac a ryfelant yn erbyn y ddinas hon, ac a ffaglant y ddinas hon &acirc; th&acirc;n, ac ai llo&s;cant hi a'r tai y rhai yr arogl-dar|thwyd ar eu pennau i Baal, ac y tywalltwyd diod offrwm i dduwiau dieithr i'm diglloni fi.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> O blegit meibion I&s;rael, a meibion Iu|da oeddynt yn gwneuthur yn ddiau yr hynn oedd ddrwg yn fyng-olwg i oi mebyd: o her|wydd meibion I&s;rael oeddynt yn ddiau yn fy niglloni fi &acirc; gweithredoedd eu dwylo.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Canys i'm digofaint, ac i'm llid y bu y ddinas hon er y dydd yr adailada&s;ant hi, hyd y dydd hwn, i beri ei &s;ymmud oddi ger fy mron.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Am holl ddrygioni meibion I&s;rael, a meibion Iuda y rhai a wnaethant i'm diglloni fi [&s;ef] hwyntwy, eu brenhinoedd, eu tywy&s;o|gion, eu hoffeiriaid, ai prophwydi, a gw&ycirc;r Iuda, a phre&s;&s;wyl-w&ycirc;r Ieru&s;alem:</P>
<P N="33"><HI>33</HI> [Er i mi eu] dy&s;cu,<NOTE N="*" PLACE="marg">Dehar. 1.24 Iere. 7.13. Iere. 16.7. Iere. 25.3.</NOTE> gan foreu-godi i ro|ddi addy&s;c [iddynt,] etto ni wrandaw&s;ant i gym|meryd athrawiaeth, eithr troe&s;ant attafi eu gwarrau, ac nid eu hwynebau.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Go&s;oda&s;ant hefyd eu heulynnod yn y t&ycirc; (yr hwn y gelwir fy enw arno) iw halogi ef.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A hwynt a adailada&s;ant vchelfedd Baal y rhai ydynt yn nyffryn meibion Hinnom i beri iw meibion, ai merched fyned trwy [yr t&acirc;n] i Moloch, yr hynn n&icirc; orchymynna&s;wn i iddynt, ac ni feddylia&s;e fyng-halon am wneuthur y ffiedd-dra hynn i beri i Iuda bechu.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac yn awr am hynny fel hynn y dywed yr Arglwydd Duw I&s;rael am y ddinas hon, yr hon meddwch chwi a roddir i law brenin Babi|lon trwy y cleddyf, a thrwy newyn, a thrwy haint,</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Wele<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut 30.3.</NOTE> myfi ai cynhullaf hwynt, o'r holl diroedd (y rhai yn fy nig a'm llid, a'm &s;orriant mawr y bwriais hwynt iddynt) i''r lle hwn, ac mi a wnaf iddynt bre&s;&s;wylio yn ddiogel.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A hwynt a fyddant yn bobl i mi, a minne a fyddaf yn Dduw iddynt hwythau.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac mi a roddaf iddynt vn galon, ac vn ffordd i'm hofni fi byth, er lles iddynt, ac iw mei|bion ar eu h&ocirc;l hwynt.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac mi a wnaf &acirc; hwynt gyfammod trag|wyddol
<PB N="295" REF="315">nid amgen, nad ymadawyfi oddi wr|thynt, eithr gan wneuthur ll&ecirc;s iddynt mi a o&s;o|daf fy ofn yn eu calonnau fel na chiliant oddi wrthif.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ie mi a lawenychaf ynddynt gan wneu|thur ll&ecirc;s iddynt, ac mi ai pla~naf hwynt yn y t&icirc;r hwn yn &s;iccr a'm holl galon, ac a'm holl enaid.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Canys fel hyn y dywed yr Arglwydd, megis y dygais i ar y bobl hyn yr holl fawr ddrwg hyn: felly y dygafi arnynt yr holl ddaio|ni, yr hwn a addewais i iddynt.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> A'r meu&s;ydd a feddiennir yn y wlad ym|ma [am] yr hon yr ydych chwi yn dywedyd: anghyfannedd [yw] hi heb dd&ycirc;n, nac anifail, yn llaw y Caldeaid y rhoddwyd hi.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Meu&s;ydd a brynir a'm arian, ac a &s;cri|fennir mewn llyfr, ac a &s;eliir, a chymmerir ty&s;tion yn nh&icirc;r Beniamin, ac o amgylch Ieru|&s;alem, ac yn nina&s;oedd Iuda, ac yn nina&s;oedd y mynydd, ac yn nina&s;oedd y gwa&s;tad, ac yn nina|&s;oedd y deau: canys mi a ddychwelaf eu cae|thiwed hwynt medd yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="33" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn peri i Ieremi weddio am rydd-did i'r bobl, ac yn addo eu rhyddhau. 8 Bod Duw yn maddeu pe|chodau er ei ogoniant ei hun. 15 Am anediga|eth Cri&s;t. 20 Duw yn &s;iccrhau y cyfammod newydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Gair yr Arglwydd hefyd a ddaeth at Ieremi yr ail waith, ac efe etto<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 32.1.</NOTE> yn garcharor yn y carchar-d&ycirc; gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd yr hwn ai gwnaeth hi, yr Arglwydd<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 37.26.</NOTE> yr hwn ai lluniodd hi, ac ai &s;iccrhaodd: yr Arglwydd [yw] ei enw ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Galw arnaf, ac mi a'th attebaf, ac a ddan|go&s;af i ti [bethau] mawrion, a chedyrn y rhai nid adwaeno&s;t.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys fel hyn y dywed yr Arglwydd Duw I&s;rael am dai y ddinas hon, ac am dai brenhinoedd Iuda y rhai a ddini&s;triwyd &acirc;<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 32.24.</NOTE> phei|riannau rhyfel, ac &acirc; chleddyf.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Hwynt a ddaethant i ryfela a'r Caldeaid, ac i ymlenwi &acirc; chelanedd dynion y rhai a le|ddais yn fy llid a'm digofaint, pan guddiais i fy wyneb oddi wrth y ddinas hon am ei holl ddry|gioni hi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Wele myfi a roddaf iddi hi iechyd a meddi|giniaeth, ac mi ai meddiginiaethaf hwynt, ac a ddadcuddiaf iddynt amlder o heddwch a gwiri|onedd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac mi a ddychwelaf gaethiwed Iuda, a chaethiwed I&s;rael, ac mi ai hadailadaf hwynt megis yn y dechreuad.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac mi ai puraf hwynt oi holl anwiredd a'r a becha&s;ant i'm herbyn, ac mi a faddeuaf iddynt eu holl bechodau drwy y rhai y pecha&s;ant i'm her|byn, a thrwy y rhai y gwrthryfela&s;a~t yn fy erbyn</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A [hyn] fydd i mi yn enw, yn llawenydd, yn glod, ac yn ogoniant o flaen holl genhedlo|edd y ddaiar, y rhai a glywant yr hol ddaioni yr hwn yr ydwyfi yn ei wneuthur iddynt: a hwyn|tau a ofnant, ac a grynant am yr holl ddaioni, a'r holl dangneddyf y rhai yr ydwyfi yn eu gwneuthur i'r ddinas hon.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, cly|wir etto yn y lle hwn ([am] yr hwn y dywedwch anialwch yw efe heb dd&ycirc;n, ac heb anifail, yn nina&s;oedd Iuda, ac yn heolydd Ieru&s;alem, y rhai a wnaed yn anghyfannedd, ac heb bre&s;&s;wyl|wr, ac heb anifail)</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Llef gorfoledd, a llef llawenydd, llef y pri|odfab a llef y briodferch, llef rhai yn dywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 16.8. P&s;al. 105.1. E&s;a. 12.4.</NOTE> molwch chwi Arglwydd y lluoedd o herwydd daionus yw yr Arglwydd, o blegit ei drugaredd ef [a beru] yn dragywydd, [a llef] rhai yn of|frymmu moliant yn nh&ycirc; yr Arglwydd: canys mi a ddychwelaf gaethiwed y wlad megis yn y dechreuad medd yr Arglwydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, bydd etto yn y lle ymma yr hwn &s;ydd anghyfa~ne|ddol heb dd&ycirc;n, ac heb anifail, ac yn ei holl ddina|&s;oedd drigfa bugeiliaid yn gorweddfau y praidd</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yn nina&s;oedd y mynydd, yn nina&s;oedd y gwa&s;tad, ac yn nina&s;oedd y deau, ac yng-wlad Beniamin, ac &ycirc;n amgylchoedd Ieru&s;alem, ac yn nina&s;oedd Iuda yr aiff defaid etto tann law y rhifedudd medd yr Arglwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Wele y dyddiau yn dyfod medd yr Ar|glwydd fel y cyflawnwyf y peth daionus yr hwn a addewais i d&ycirc; I&s;rael, ac i d&ycirc; Iuda.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yn y dyddiau hynny, ac yn yr am&s;er hwnnw y parafi i flaguryn cyfiawnder flaguro i Dda|fydd, ac efe a wna farn, a chyfiawnder yn y tir.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yn y dyddiau hynny Iuda a waredir, ac Ieru&s;alem a bre&s;&s;wylia yn ddiogel, a'r hwn ai geilw hi [yw] yr Arglwydd ein cyfiawnder.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd, ni thor|rir ymmaith [fel na byddo] i Ddafydd &wcirc;r yn ei&s;tedd ar frenhin-faingc t&ycirc; I&s;rael,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac ni phalla fod gan y Lefiadaidd offei|riaid &wcirc;r ger fy mron i, yn offrymmu poeth o|ffrwm, ac yn offrymmu bwyd offrwm, ac yn gwneuthur aberth yn dragywydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A gair yr Arglwydd a ddaeth at Ieremi, gan ddywedyd,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd, os di|ddymmwch chwi fyng-hyfammod a'r dydd, a'm cyfammod a'r n&ocirc;s, fel na byddo [na] dydd na n&ocirc;s yn eu ham&s;er,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y diddymmir fyng-hyfammod &acirc; Dafydd fyng-w&acirc;s, fel na byddo iddo ef fab yn teyrna&s;u ar ei deyrn-gader ef, ac a'r Lefiadaidd offeiriaid fyng-wenidogion.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Megis na ellir cyfrif llu y nefoedd, ac na ellir me&s;ur tyfod y m&ocirc;r: felly myfi a amlhaf h&acirc;d Dafydd fyng-w&acirc;s, a'r Lefiaid y rhai ydynt yn gweini i mi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Gair yr Arglwydd a ddaeth at Ieremi gan ddywedyd,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Oni weli di pa beth y mae y bobl hyn yn ei lefaru ga~ ddywedyd, dau deulu yw y rhai a dde|wi&s;odd yr Arglwydd, ac efe ai gwrthododd hw|ynt: felly y dir myga&s;ant fy mhobl fel nad ydynt mwyach yn genhedlaeth yn eu golwg hwynt.</P>
<PB REF="316">
<P N="25"><HI>25</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd, os fyng|hyfammod a'r dydd, ac a'r n&ocirc;s ni [&s;aif, ac oni] o|&s;odais i ddefodau y nefoedd, a'r ddaiar,</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna h&acirc;d Iacob a Dafydd fyng-w&acirc;s a wrthodafi fel na chymmerwyf oi h&acirc;d ef lywo|draeth-w&ycirc;r ar h&acirc;d Abraham, I&s;aac, ac Iacob: canys mi a ddychwelaf eu caethiwed hwynt, ac a drugarh&acirc;f wrthynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="34" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dialedd ar Sedecia ai farwolaeth. 8 y bobl yn torri eu cyfammod, a Duw yn eu co&s;pi am hynny.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Gair yr hwn a ddaeth at Ieremi oddi wrth yr Arglwydd (pan oedd Nabuchodono&s;or brenin Babilon ai holl l&ucirc;, a holl deyrna&s;oedd y ddaiar [y rhai oeddynt] tann lywodraeth ei law ef: a'r holl bobloedd yn rhyfela yn erbyn Ie|ru&s;alem, ac yn erbyn ei holl ddina&s;oedd hi) gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd Dduw I&s;ra|el, dos a llefara wrth Sedecia frenin Iuda, a dywet ti wrtho, fel hyn y dywed yr Arglwydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 36.19. Ier. 29.16. Ier. 32.3.</NOTE> wele fi yn rhoddi y ddinas hon i law brenin Babilon, ac efe ai lly&s;c hi &acirc; th&acirc;n.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac ni ddiengi dithe oi law ef, canys diau i'th ddelir, ac i'th roddir iw law ef, dy lygaid ti a g&acirc;nt weled llygaid brenin Babilon, ai enau ef a ymddiddan a'th enau di, a thithe a ei i Babilon.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Er hynny &ocirc; Sedecia brenin Iuda gwran|do di air yr Arglwydd: fel hyn y dywed yr Ar|glwydd am danat ti, ni byddi di farw drwy gleddyf,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Mewn heddwch y byddi di farw, a hwynt a lo&s;cant i ti fel y llo&s;cwyd i'th dadau y brenhi|noedd cyntaf y rhai oeddynt o'th flaen di, a hwynt a alarant am danat ti [gan ddywedyd,] &ocirc;h arglwydd: canys myfi a ddywedais y gair medd yr Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna Ieremi y prophwyd a lefarodd wrth Sedecia frenin Iuda yr holl eiriau hyn yn Ieru&s;alem,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan oedd brenin Babilon yn rhyfela yn erbyn Ieru&s;alem, ac yn erbyn holl ddina&s;oedd Iuda y rhai a weddilla&s;id, &s;ef Lachis, ac Azecah: y rhai hynny a adaw&s;id o ddina&s;oedd Iuda o herwydd [eu bod] yn ddina&s;oedd caeroc.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y gair yr hwn a ddaeth at Ieremi oddi wrth yr Arglwydd, wedi i'r brenin Sedecia wneu|thur cyfammod a'r holl bobl y rhai [oeddynt] yn Ieru&s;alem am gyhoeddi iddynt rydd-did,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> I ollwng o bob vn ei wa&s;anaeth-wr, a|phob vn ei wa&s;anaeth-ferch [y rhai fyddent] He|braead neu Hebreaes yn rhyddion, ac na chei&s;ient wa&s;anaeth ganddynt, [&s;ef] pob vn gan ei frawd o Iddew.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pan glybu yr holl bennaethiaid, a'r holl bobl y rhai a ddaethent i'r cyfammod am o|llwng o bob vn ei wa&s;anaeth-wr, a phob vn ei wa&s;anaeth-ferch yn rhyddion fel na chei&s;ient wa&s;anaeth ganddynt mwyach: yna hwynt a wrandaw&s;ant, ac ai gollynga&s;ant ymmaith.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ond wedi hynny yr edifarhaodd arnynt, a hwynt a dduga&s;ant yn eu h&ocirc;l eu gwei&s;ion, ai morwynion y rhai a ollynga&s;ent yn rhyddion, ac ai caethiwa&s;ant hwynt yn wei&s;ion, ac yn for|wynion.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny y daeth gair yr Arglwydd at Ieremi oddi wrth yr Arglwydd, ga~ ddywedyd:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd Dduw I|&s;rael, mi a wneuthum gyfammod a'ch tadau, ar y ddydd y dygais hwynt allan o d&icirc;r yr Aipht o d&ycirc; y caethiwed gan ddywedyd:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ym mhen &s;aith mlynedd y gollyngwch bob vn ei frawd o Hebraead yr hwn a werthwyd i ti, ac a'th wa&s;anaethodd chwe blynedd: gollwng ef yn rhydd oddi wrthit, ond ni wra~dawodd eich tadau arnaf, ac ni ogwydda&s;ant eu clu&s;tiau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A chwithau a gymmera&s;ech edifeirwch heddyw, ac a wnaethech yr hyn oedd iniawn yn fyng-olwg, am gyhoeddi rhydd-did pob vn iw gyfaill, a chwi a wnaethoch gyfammod yn fyng &wcirc;yddi, yn y t&ycirc; yr hwn y gelwir fy enw arno.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ond chwi a ddychwela&s;och, ac a haloga|&s;och fy enw, canys chwi a dduga&s;och yn eu h&ocirc;l pob vn ei wa&s;anaeth-wr, a phob vn ei wa&s;anaeth ferch y rhai a ollynga&s;ech yn rhyddion wrth eu hewyllys eu hun: caethiwa&s;och hwynt hefyd i fod yn wei&s;ion, ac yn forwynion i chwi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglw|ydd, ni wrandaw&s;och arnafi, i gyhoeddi rhydd|did pob vn iw frawd, a phob vn iw gyfaill: wele fi yn cyhoeddi i'ch erbyn medd yr Arglwydd ry|dd-did i'r cleddyf, i haint, ac i newyn, ac mi a'ch rhoddaf chwi mewn trallod trwy holl deyr|na&s;oedd y ddaiar.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac mi a roddaf y dynnion y rhai a dro&s;e|dda&s;ant fyng-hyfammod, ac ni chwplau&s;ant ei|riau y cyfammod yr hwn a wnaethont ger fy mron wedi iddynt fyned rhwng rhannau y ll&ocirc;<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 15.10.</NOTE> yr hwn a hollta&s;ent yn ddau,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Tywy&s;ogion Iuda a thywy&s;ogion Ieru|&s;alem, yr&s;tafellyddion a'r offeiriaid, a holl bobl y wlad y rhai a aethant rhwng rhannau y ll&ocirc;,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ie mi ai rhoddaf hwynt yn llaw eu ge|lynnion, ac yn llaw y rhai &s;ydd yn cei&s;io eu heni|oes, ai celain fydd yn fwyd i ehediaid y nefoedd, ac i anifeiliaid y ddaiar.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac mi a roddaf Sedecia frenin Iuda, ai dywy&s;ogion i law ei elynnion, ac i law y rhai &s;y yn cei&s;io eu henioes: ac yn llaw llu brenin Ba|bilon y rhai a aethant i fynu oddi wrthych.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Wele fi yn gorchymyn medd yr Ar|glwydd iddynt hwy droi yn &ocirc;l at y ddinas hon, fel y rhyfelant yn ei herbyn hi, ac y gore&s;cyn|nant hi, ac y llo&s;cant hi &acirc; th&acirc;n: ac mi a roddaf ddina&s;oedd Iuda yn anghyfannedd heb bre&s;&s;|wylydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="35" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Vfydd-dod yr Rechabiaid: ac anufydd-dod yr Iddewon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Gair yr hwn a ddaeth at Ieremi oddi wrth yr Arglwydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 27.1.</NOTE> yn nyddiau Iehoacim mab Io&s;ia brenin Iuda gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dos di i d&ycirc; yr Rechabiaid, a llefara wr|thynt,
<PB N="296" REF="316">a ph&acirc;r di iddynt ddyfod i d&ycirc; yr Arglwydd i vn o'r &s;tafelloedd, a dod iddynt w&icirc;n iw yfed.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna myfi a gymmerais Iazaniah fab Ie|remi fab Habaziniah ai frodyr, ai holl feibion, a holl deulu y Rechabiaid.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac mi ai dugym hwynt i d&ycirc; yr Arglwydd i &s;tafell meibion Hanaan fab Igdalia g&wcirc;r i Dduw: yr hon oedd wrth &s;tafell y tywy&s;ogion, yr hon &s;ydd goruwch &s;tafell Maa&s;iah mab Sa|lum ceidwad y try&s;&s;or.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac mi a roddais ger bron meibion t&ycirc; y Re|chabiaid phiolau yn llawn o w&icirc;n, a chwpanau: ac mi a ddywedais wrthynt, yfwch win.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ond hwy a ddyweda&s;ant, nid yfwn ni w&icirc;n, o herwydd Ionadab mab Rechab ein tad ni a roddodd i ni orchymyn gan ddywedyd: nac yf|wch w&icirc;n, chwy chwi na'ch plant yn dragywydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Nac adailedwch d&ycirc;, ac na heuwch h&acirc;d, ac na phlennwch win-llan, ac na fydded [dim] gennwch chwi: o blegit mewn pebyll y pre&s;|&s;wyliwch eich holl ddyddiau, fel y byddoch chwi fyw ddyddiau lawer ar wyneb y ddaiar lle yr y|dych chwi yn ddieithriaid.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac nyni a wrandaw&s;om ar lais Ionadab mab Rechab ein t&acirc;d am bob peth a orchymyn|nodd efe i ni: [&s;ef] nad yfem ni win ein holl ddyddiau, nyni ein gwragedd, ein meibion, a'n merched.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac nad adailadem ni dai iw pre&s;&s;wylio, ac na bydde i ni na gwin-llan, na maes na h&acirc;d.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eithr trigo o honom ni mewn pebyll: felly nyni a wrandaw&s;om, ac a wnaethom yn &ocirc;l yr hynn oll a orchymynnodd Ionadab ein t&acirc;d i ni.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan ddaeth Nabuchodono&s;or brenin Babilon i fynu i'r wlad, nyni a ddyweda&s;om, deuwch, ac awn i Ieru&s;alem rhac llu y Calde|aid, a rhac llu yr A&s;&s;yriaid, ac yn Ieru&s;alem yr ydym ni yn pre&s;&s;wylio.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y daeth gair yr Arglwydd at Iere|mi gan ddywedyd,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, Duw I&s;rael, d&ocirc;s di, a dywet wrth w&ycirc;r Iuda, ac wrth bre&s;&s;wyl-w&ycirc;r Ieru&s;alem: oni chymme|rwch chwi addy&s;c i wrando ar fyng-eiriau medd yr Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Geiriau Ionadab mab Rechab y rhai a orchymynnodd efe iw feibion a &s;iccrhauwyd [&s;ef] nad yfent w&icirc;n, canys nid yfa&s;ant hwy [w&icirc;n] hyd y dydd hwn, o blegit hwynt a wran|daw&s;ant ar orchymyn eu t&acirc;d: A minne a ddy|wedais wrthych chwi, gan godi yn foreu a lle|faru, ond ni wrandaw&s;och arnafi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Myfi a anfonais hefyd attoch chwi fy holl wei&s;ion [&s;ef] y prophwydi gan godi yn foreu ac anfon i ddywedyd, dychwelwch yn awr bawb oddi wrth ei ffordd ddrwg, a gwellhewch eich gweithredoedd, ac nac ewch yn ol duwiau di|eithr iw gwa&s;anaethu hwynt, fel y trigoch yn y wlad yr hon a roddais i rhwi: ac i'ch tadau, oud ni ogwydda&s;och eich clu&s;tiau, ac ni wran|daw&s;och chwi arnaf.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yn ddiau meibion Ionadab mab Rechab a gyflawna&s;ant orchymyn eu tad, yr hwn a or|chymynnodd efe iddynt: ond y bobl ymma ni wrandaw&s;ant arnafi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am hynny fel hynn y dywed Arglwydd Dduw y lluoedd Duw I&s;rael, wele fi yn dwyn ar Iuda, ac ar holl drigolion Ieru&s;alem yr holl ddrwg yr hwn a leferais yn eu herbyn: canys mi a ddywedais wrthynt, ond ni wrandaw&s;ant, gelwais arnynt, ond nid ateba&s;ant.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac Ieremi a ddywedodd wrth d&ycirc;lwyth y Rechabiaid, fel hynn y dywed Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael: o herwydd i chwi wran|do ar orchymyn Ionadab eich tad, a chadw ei holl orchymynnion ef, a gwneuthur yn &ocirc;l yr hynn oll a'r a orchymynnodd efe i chwi,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am hynny fel hynn y dywed Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael: ni phallha na byddo g&wcirc;r i Ionadab fab Rechab yn &s;efyll ger fy mron yn dragywydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="36" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Baruc wedi &s;crifennu o benn Ieremi felldithion Iuda ac I&s;rael. 10 Yn eu darllen oll ger bron y bobl. 14 A cher bron y &s;wyddogion. 20 Gwedi hynny ger bron y brenin. 23 Y brenin yn llo&s;ci y llyfr. 20 Gor|fod &s;crifennu vn arall. 29 Co&s;p Iehoacim.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y bedwaredd flwyddyn i Iehoacim fab Io&s;ia frenin Iuda y daeth gair yr Arglw|ydd at Ieremi gan ddywedyd:<NOTE PLACE="marg">Iere. 25.1.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cymmer i ti lyfr, ac &s;crifenna di ynddo yr holl eiriau y rhai a leferais i yn erbyn I&s;rael, ac yn erbyn Iuda, ac yn erbyn yr holl genhedloedd o'r dydd y lleferais i wrthit ti [&s;ef] o ddyddiau Io&s;ia hyd y dydd hwn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Onid odid pan glywo t&ycirc; Iuda yr holl ddrwg yr hwn yr ydwyfi yn amcanu ei wneu|thur iddynt, hwynt hwy a ddychwelant bob vn oi ffordd ddrygionus fel y maddeuwyf eu han|wiredd hwynt ai pechodau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna Ieremi a alwodd am Baruc fab Ne|riah, a Baruc a &s;crifennodd o enau Ieremi holl eiriau yr Arglwydd, y rhai a lefara&s;e efe wrtho, mewn llyfr.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac Ieremi a orchymynnodd i Baruc, gan ddywedyd: carcharor ydwyfi, ni allafi fyned i d&ycirc; yr Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny dos ti a darllen o'r llyfr (yr hwn a &s;crifennai&s;t o'm genau) eiriau yr Arglw|ydd lle y clywo y bobl [yn] nh&ycirc; yr Arglwydd ar y dydd ympryd: ac lle y clywo holl Iuda y rhai a ddelont oi dina&s;oedd y darlleni di hwynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Fe alle y daw eu gweddi hwynt ger bron yr Arglwydd, ac y dychwelant bob vn oi ffordd ddrygionus: canys mawr [yw] yr ll&icirc;d, a'r di|gofaint y rhai a draethodd yr Arglwydd yn er|byn y bobl hynn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Felly Baruc mab Neriah a wnaeth yn &ocirc;l yr hynn oll a'r a orchymynna&s;e Ieremi y pro|phwyd iddo ef, am ddarllen o'r llyfr eiriau yr Arglwydd [yn] nh&ycirc; yr Arglwydd.</P>
<PB REF="317">
<P N="9"><HI>9</HI> Ac yn y bummed flwyddyn i Iehoacim fab Io&s;ia brenin Iuda, ar y nawfed m&icirc;s y cy|hoedda&s;ant ympryd ger bron yr Arglwydd [i'r] holl bobl o Ieru&s;alem, ac i'r holl bobl y rhai oeddynt yn dyfod o ddina&s;oedd Iuda i Ie|ru&s;alem.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna Baruc a ddarllenodd o'r llyfr eiri|au Ieremi [yn] nh&ycirc; 'r Arglwydd yn &s;tafell Ge|mariah mab Saphan yr &s;crifennydd, yn y cyn|tedd vchaf i ddrws y porth newydd i d&ycirc; yr Arg|lwydd lle y chybu yr holl bobl.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pan glybu Micheas mab Gemariah fab Saphan holl eiriau yr Arglwydd o'r llyfr:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna efe a aeth i wared i d&ycirc; y brenin i &s;ta|fell yr &s;crifennydd, ac wele yr holl dywy&s;ogion oeddynt yno yn e&s;tedd: [&s;ef] Eli&s;ama yr &s;cri|fennydd, Dalaiah mab Semei, Elnathan mab Achbor, Gamariah mab Saphan, Sedecia mab Hananias, a'r holl dywy&s;ogion.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A Micheas a fynegodd iddynt yr holl ei|riau y rhai a glyw&s;e efe pan ddarllena&s;e Baruc o'r llyfr lle y clybu y bobl.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna yr holl dywy&s;ogion a anfona&s;ant at Baruc, Iehudi fab Nathaniah fab Selemia, fab Cu&s;i gan ddywedyd: cymmer yn dy law y llyfr yr hwn y darllenai&s;t ti o honaw lle y clybu y bobl, a thyret: felly Baruc mab Neriah a gym|merodd y llyfr yn ei law, ac a ddaeth attynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A hwynt a ddyweda&s;ant wrtho ef, ei&s;tedd di yn awr, a ddarllen ef: felly Baruc ai darlle|nodd lle y clyw&s;ant hwy.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A phan glyw&s;ant yr holl eiriau, &s;ynnu a wnaethaut pob vn wrth ei gilydd: a hwynt a ddyweda&s;ant wrth Baruc, gan fynegu y myne|gwn ni yr holl eiriau hynn i'r brenin.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A hwynt a ofynna&s;ant i Baruc gan ddy|wedyd, mynega i ni yn awr, pa fodd yr &s;crifen|nai&s;t ti yr holl eiriau hynn oi enau ef&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna Baruc a ddywedodd wrthynt, efe a draethodd yr holl eiriau hynn wrthifi ai enau: a minne [ai] &s;crifennais [hwynt] yn y llyfr ag ingc.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y tywy&s;ogion a ddyweda&s;ant writh Baruc, dos ti ac ymguddia ti ag Ieremi, fel na wypo neb pa le [y byddoch] chwi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac hwy a aethant at y brenin i'r cyntedd, (ond hwy a gadwa&s;ant y llyfr yn &s;tafell Eliza|mah yr &s;crifennydd) ac a fynega&s;ant yr holl eiri|au lle y clybu y brenin.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r brenin a anfonodd Iehudi i ddwyn y llyfr, ac efe ai dug ef o &s;tafell Elizamah yr &s;cri|femydd, ac Iehudi ai darllenodd lle y clybu y brenin, alle y clybu yr holl dywy&s;ogion, y rhal oeddynt yn &s;efyll yn ymyl y brenin.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r brenin oedd yn ei&s;tedd yn y gaiaf-d&ycirc;, ar y nawfed mis, a th&acirc;n wedi ei gynneu ger ei fron ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A phan ddarllenodd Iehudi dair dalen, neu bedair, [yna] efe ai torrodd &acirc; chyllell &s;crifen|nydd, ac ai bwriodd i'r t&acirc;n, yr hwn [oedd] yn yr aelwyd, nes darfod yr holl lyfr gan y t&acirc;n yr hwn oedd ar yr aelwyd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac ni &s;ynnodd arnynt, ac ni rwyga&s;ant eu dillad: [&s;ef] y brenin, nai holl wei&s;ion ef y rhai a glyw&s;ant yr holl eiriau hynn:</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Er i Elnathan, a Dalaiah, a Gamariah ymbil a'r brenin am na lo&s;ce efe y llyfr: etto ni wrandawodd efe arnynt:</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Onid y brenin a orchymynnodd I Ierah|mel fab Hamelech, Saraiah fab Ezriel, a Se|lemiah fab Abdiel, ddala Baruc yr &s;crifennydd, ac Ieremi y prophwyd: ond yr Arglwydd ai cuddiodd hwynt.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna y daeth gair yr Arglwydd at Ieremi (wedi i'r brenin lo&s;ci y llyfr, a'r geiriau y rhai a &s;crifenna&s;e Baruc o enau Ieremi) gan ddywe|dyd:</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Dychwel, cymmer i ti lyfr arall, ac &s;cri|fenna di arno yr holl eiriau cyntaf y rhai oedd|ynt yn y llyfr cyntaf, yr hwn a lo&s;codd Iehoa|cim brenin Iuda.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A dywet ti wrth Iehoacim frenin Iuda, fel hynn y dywed yr Arglwydd, ti a lo&s;cai&s;t y llyfr hwn gan ddywedyd, pa ham yr &s;crifennai&s;t ynddo drwy ddywedyd? diau y daw brenin Ba|bilon ac a anrheithia y wlad hon: ac efe a wnaiff i dd&ycirc;n ac i anifail ddarfod o honi.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Am hynny fel hynn y dywed yr Arglw|ydd am Iehoacim frenin Iuda:<NOTE PLACE="marg">Iete. 22.19.</NOTE> ni bydd iddo ef a ei&s;teddo ar frenhin-fainc Dafydd, ai ge|lain ef a fwrir allan i wr&ecirc;s y dydd, ac i rew y n&ocirc;s.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac mi a ymwelaf ag ef, ac ai h&acirc;d, ac ai wei&s;ion am eu hanwiredd, ac mi a ddygaf ar|nynt hwy, ac ar drigolion Ieru&s;alem, ac ar w&ycirc;r Iuda yr holl ddrwg yr hwn a leferais iw herbyn, am na wrandaw&s;ant.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna Ieremi a gymmerth lyfr arall, ac ai rhoddodd at Baruc fab Neriah yr &s;crifen|nydd, ac efe a &s;crifennodd ynddo o enau Ieremi holl eiriau y llyfr yr hwn a lo&s;ca&s;e Iehoacim brenin Iuda yn t&acirc;n: ac yn hytrach fe a chwa|negwyd attynt eiriau lawer fel hwyntau.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="37" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Sedecia yn ymbil ag Ieremi am weddio tro&s;to ef. 13 Dala Ieremi, ei guro ef ai garcharu. 17 A Sedecia yn ei ryddhau ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'R brenin Sedecia,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 24.17. 2. Cron. 36.10. Ierem. 52.1.</NOTE> mab Io&s;ia (yr hwn a wnaeth Nabuchodono&s;or brenin Babi|lon yn frenin yng-wlad Iuda) a deyrna&s;odd yn lle Cononiah mab Iehoacim.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ond ni wrandawodd efe nai wei&s;ion, na phobl y tir ar eiriau yr Arglwydd y rhai a drae|thodd efe trwy Ieremi y prophwyd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Er hynny y brenin Sedecia a anfonodd Iehucal fab Selemiah, a Sephaniah fab Maa|&s;iah yr offeiriad at Ieremi y prophwyd i ddywe|dyd: gweddia atolwg dro&s;om ni ar yr Arglw|ydd ein Duw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac Ieremi oedd yn myned mewn rhydd|did ym my&s;c y bobl: canys ni rodda&s;ent hwy ef [etto] yn y carchar-d&ycirc;.</P>
<PB N="297" REF="317">
<P N="5"><HI>5</HI> Llu Pharao hefyd a ddaethe allan o'r Aipht, a'r Caldeaid y rhai oeddynt yn gwarche ar Ieru&s;alem a glyw&s;ant oddi wrthynt, ac a ae|thant i fynu oddi wrth Ieru&s;alem.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna gair yr Arglwydd a ddaeth at Iere|mi y prophwyd gan ddywedyd,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Fel hynn y dywed Arglwydd Dduw I&s;|rael, fel hynn y dywedwch chwi wrth frenin Iuda yr hwn a'ch anfonodd chwi attafi i ymo|fyn &acirc; mi: wele llu Pharao yr hwn a ddaeth all|an yn gynhorthwy i chwi, a ddychwel iw wlad ei hun i'r Aipt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond y Caldeaid a ddychwelant, ac a ry|felant yn erbyn y ddinas hon, ac ai hennillant, ac ai llo&s;cant hi &acirc; th&acirc;n.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Fel hynn y dywed yr Arglwydd, na thw|yllwch eich hunain, gan ddywedyd: diau yr aiff y Calbeaid oddi wrthym ni, o blegit nid &acirc;nt hwy.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys pe tarawech chwi holl lu y Cal|deaid, y rhai ydynt yn rhyfela i'ch erbyn, fel [na] weddillid o honynt [onid] gw&ycirc;r archolle|dic, [etto] hwynt a &s;afant b&ocirc;b vn yn ei babell, ac a lo&s;cant y ddinas hon &acirc; th&acirc;n.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan aeth llu y Caldeaid ymmaith oddi wrth Ieru&s;alem, rhac llu Pharao,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna Ieremi a aeth allan o Ieru&s;alem i fyned i wl&acirc;d Beniamin, i ymado oddi yno o fy&s;c y bobl.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pan ddaeth efe i borth Be~iamin, yr [oedd] yno benn &s;wyddog ai enw ef [oedd] Ieriah mab Selemiah fab Hananiah, ac efe a ddaliodd Ie|remi y prophwyd gan ddywedyd: cilio ar y Caldeaid yr ydwyt ti.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y dywedodd Ieremi, nid gw&icirc;r [hyn|ny,] nid ydwyfi yn cilio at y Caldeaid, ond ni wrandawe efe arno: felly Ieriah a ymaflodd yn Ieremi, ac ai dygodd ef at y tywy&s;ogion.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny y tywy&s;ogion a ddigia&s;ant wrth Ieremi, ac a bara&s;ant ei faeddu ef, ac ai rhodda&s;ant ef yn y carchar-d&ycirc; yn nh&ycirc; Iona|than yr &s;crifennydd: o herwydd hwnnw a wnae|thent hwy yn 'garchar-d&ycirc;.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan ddaeth Ieremi i'r daiar-d&ycirc; a'r car|char, ac [wedi] i Ieremi aros yno ddyddiau lawer,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y brenin Sedecia a anfonodd, ac ai cymmerodd ef allan, a'r brenin a ofynnodd iddo yn gyfrinachol yn ei d&ycirc; ei hun, ac a ddywedodd: a oes gair oddi wrth yr Arglwydd&lpunctel; yntef a ddywedodd, oes canys tydi (eb efe) a roddir yn llaw brenin Babilon.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ieremi hefyd a ddywedodd wrth y brenin Sedecia, pa bechod a wneuthum i i'th erbyn di&lpunctel; neu yn erbyn dy wei&s;ion, neu yn erbyn y bobl hyn pan i'm rhodda&s;och fi yn y carchar-d&ycirc;?</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pa le [y mae] eich prophwydi y rhai a brophwyd&acirc;&s;ant i chwi gan ddywedyd: ni ddaw brenin Babilon i'ch erbyn, nac yn erbyn y wl&acirc;d hon.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac yn awr gwrando di atolwg &ocirc; arglw|ydd frenin, ac atolwg deued fyng-weddi ger dy fron di: ac na ddychwel fi i d&ycirc; Ionathan yr &s;cri|fennydd rhac fy marw yno.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y brenin Sedecia a orchymynnodd iddynt hwy o&s;od Ieremi yng-hyntedd y carch|ar-d&ycirc;, a rhoddi iddo ef dei&s;en o fara beunydd o heol y pobyddion, nes darfod yr holl fara o'r ddi|nas: felly Ieremi a arho&s;odd yng-hyntedd y carchar-d&ycirc;.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="38" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y &s;wyddogion yn peri rhoi Ieremi mewn pydew. 14 E|bedmelech yn ei gael ef allan. 17 Ieremi yn cyngho|ri y brenin. 27 Ac yn cadw hynny yn gyfrinachol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Saphatiah mab Mathan, a Gedaliah mab Pha&s;hur, ac Iucal mab Semeliah, a Pha&s;hur mab<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 21.1.</NOTE> Malciah a glyw&s;ant y geiriau y rhai a draetha&s;e Ieremi wrth yr holl bobl, gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel hynn y dywedodd yr Arglwydd, yr hwn a arho&s;o yn y ddinas hon a fydd farw trwy 'r cleddyf, trwy newyn, a thrwy haint: a'r neb a elo allan at y Caldeaid a fydd byw, ai enioes fydd &s;clyfaeth iddo, canys byw fydd efe.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd, y ddinas hon a lwyr roddir yn llaw llu brenin Babilon, ac efe ai hennill hi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y tywy&s;ogion a ddywed&acirc;&s;ant wrthy brenin, rodder atolwg y g&wcirc;r hwn i farwolaeth, o blegit fel hyn y mae efe yn gwanhau dwylo y rhyfel-w&ycirc;r y rhai a adawyd yn y ddinas hon, a dwylo yr holl bobl gan ddywedyd wrthynt hwy yn &ocirc;l y geiriau hyn: o herwydd nid yw y g&wcirc;r hwn yn cei&s;io ll&ecirc;s i'r bobl hyn, onid niwed.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r brenin Sedecia a ddywedodd, wele ef yn eich llaw chwi: canys ni ddichon y brenin [necau] dim i chwi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna hwynt a gymmera&s;ant Ieremi, ac ai bwria&s;ant ef i bydew Malchial mab Hamelech yr hwn oedd yng-hyntedd y carchar-d&ycirc; a hw|ynt a ollyng&acirc;&s;ant Ieremi wrth raffau: ac nid [oedd] dwfr yn y pydew onid tomm, felly Ie|remi a lynodd yn y domm.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan glybu Ebedmelech yr Ethiopiad (vn o'r &s;tafellyddion, yr hwn oedd yn nh&ycirc; y brenin) iddynt hwy roddi Ieremi yn y pydew,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna Ebedmelech a aeth allan o d&ycirc; 'r bre|nin, ac a lefarodd wrth y brenin yr hwn oedd ym mhorth Beniamin gan ddywedyd:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O fy arglwydd frenin drwg y gwnaeth y gw&ycirc;r hyn gwbl a'r a wnaethant i Ieremi y pro|phwyd yr hwn a fwria&s;ant hwy i'r pydew: ca|nys efe a fydd marw o newyn yn y fan lle y mae, o herwydd nid oes bara mwyach yn y ddinas.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y brenin a orchymynnodd i Ebed|melech yr Echiopiad gan ddywedyd: cymmer di oddi ymma ddeng-wr ar hugain gyd &acirc; thi, a chyfot ti Ieremi y prophwyd o'r pydew cynn ei farw,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Felly Ebedmelech a gymmerodd y gw&ycirc;r gyd ag ef, ac a aeth i d&ycirc; 'r brenin tann y try&s;&s;or-d&ycirc;, ac efe a gymmerodd oddi yno h&ecirc;n
<PB REF="318">garpiau, a h&ecirc;n bwdr-frattiau, ac ai gollyngodd hwynt at Ieremi i'r pydew wrth raffau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac Ebedmelech yr Ethiopiad a ddywe|dodd wrth Ieremi, go&s;ot yn awr yr h&ecirc;n garpi|au, a'r pwdr frattiau hyn dan dy ge&s;&s;eiliau oddi ta~n y rhaffau: ac Ieremi a wnaeth felly.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Felly hwynt a dynn&acirc;&s;ant Ieremi wrth y rhaffau, ac ai cyfod&acirc;&s;ant ef o'r pydew: ac Ie|remi a arho&s;odd yng-hyntedd y carchar-d&ycirc;.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y brenin Sedecia a anfonodd, ac a gymmerodd Ieremi y prophwyd atto ef i'r try|dydd cyntedd yr hwn &s;ydd yn nh&ycirc; yr Arglwydd: a'r brenin a ddywedodd wrth Ieremi, mi a ofyn|naf i ti beth, na chela ddim oddi wrthifi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac Ieremi a ddywedodd wrth Sedecia, os mynegaf i ti, oni roddi di fi i farwolaeth&lpunctel; ac os rhoddaf i ti gyngor, ni wrandewi di arnaf.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Felly y brenin Sedecia a dyngodd wrth Ieremi yn gyfrinachol gan ddywedyd, fely mae yr Arglwydd yn fyw yr hwn a wnaeth i ni yr en|eidiau hyn, ni roddafi di i farwolaeth, ac ni rodd|af di yn llaw y gw&ycirc;r hyn y rhai ydynt yn cei&s;io dy enioes.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y dywedodd Ieremi wrth Sedecia, fel hyn y dywed Arglwydd Dduw y lluoedd, Duw I&s;rael, os gan fyned yr ei di allan at dy|wy&s;ogion brenin Babilon yna y bydd dy enaid fyw, ac ni lo&s;cir y ddinas hon &acirc; th&acirc;n, a thithe a fyddi fyw, ti a'th dylwyth.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac onid ei di allan at dywy&s;ogion brenin Babilon, yna y ddinas hon a reddir i law y Caldeaid, a hwynt ai llo&s;cant hi &acirc; th&acirc;n: ac ni ddiengi dithe ni llaw hwynt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r brenin Sedecia a ddywedodd wrth Ieremi, yr ydwyfi yn ofni yr Iddewon y rhai a gilia&s;ant at y Caldeaid, rhac iddynt hwy fy rhoddi fi yn eu llaw hwynt, ac i'r rhai hynny fyng-watwar.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac Ieremi a ddywedodd, ni rodda~t ddim: gwrando atolwg ar lais yr Arglwydd yr hwn yr ydwyfi yn ei draethu i ti, felly y bydd yn dda i ti, a'th enaid a fydd byw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ond os gwrthodi di fyned allan, dymma y gair yr hwn a fynegodd yr Arglwydd i mi:</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Wele yr holl wragedd y rhai a adawyd yn nh&ycirc; brenin Iuda a ddygir allan at dywy&s;o|gion brenin Babilon: ac wele hwynt a ddywe|dant, dy gyfeillion a'th huda&s;ant, ac a'th orchfy|ga&s;ant, dy draed a lyn&acirc;&s;ant yn y domm, [a] hw|yntau a dro&acirc;&s;ant yn eu h&ocirc;l.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Am hynny hwynt a ddygant dy holl wragedd a'th blant at y Caldeaid, ac ni ddiengi dithe, canys yn llaw brenin Babilon i'th ddelir, a'r ddinas hon a lo&s;cir &acirc; th&acirc;n.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y dywedodd Sedecia wrth Ieremi, na chaffed neb &wcirc;ybod y geiriau hyn, ac ni'th ro|ddir i far&wcirc;olaeth.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Os y tywy&s;ogion a glywant i mi ymddi|ddan &acirc; thi, ac [os] deuant attat ti, a dywedyd wrthit, mynega yn awr i ni beth a draethai&s;ti wrth y brenin, na chela oddi wrthym ni, ac ni rodd|wn ni mo honot ti i farwolaeth: a pha beth a dra|ethodd y brenin wrthit tithe&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna dywet wrthynt, myfi a weddiais yn o&s;tyngedic ger bron y brenin, na yrre efe fi tra|chefn i d&ycirc; Ionathan i farw yno.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna yr holl dywy&s;ogion a ddaethant at Ieremi, ac ai hola&s;ant ef: ac efe a fynegodd idd|ynt yn &ocirc;l yr holl eiriau hynny y rhai a orchy|mynna&s;e y brenin: felly hwynt a beidia&s;ant ag ef, am na chafwyd clywed y peth.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac Ieremi a arho&s;odd yng-hyntedd y carchar-d&ycirc; hyd y dydd yr ennillwyd Ieru&s;alem: ac [yno] yr oedd efe pan ennillwyd Ieru&s;alem.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="39" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Nabuchodono&s;or yn gwarche ar Ieru&s;alem. 4 Y Caldeaid yn dala Sedecia wrth ffoi. 6 Yn lladd ei blant, ac yn tynnu ei lygaid yntef. 11 Rhydd-did Ie|remi. 15 Diogelwch Ebedmelech.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 25.1. ierem. 52.4.</NOTE> nawfed flwyddyn i Sedecia frenin Iuda ar y decfed m&icirc;s, y daeth Nabuchodo|no&s;or brenin Babilon ai holl lu yn erbyn Ieru|&s;alem, ac a warchaua&s;ant arni.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yn yr vnfed flwyddyn ar dd&ecirc;c i Sedecia, y pedwerydd m&icirc;s, ar y nawfed [dydd] o'r m&icirc;s y rhwygwyd y ddinas.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna holl dywy&s;ogion brenin Babilon a ddaethant, ac a ei&s;tedda&s;ant dann y porth canol, [&s;ef] Neregal, Sarezer, Samgarnebo, Sar|&s;echim, Rab&s;aris, Neregal, Sarezer, Rahmag, a holl dywy&s;ogion eraill brenin Babilon.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pan welodd Sedecia brenin Iuda ai holl ryfel-w&ycirc;r hwynt hwy, yna y ffo&acirc;&s;ant,<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 25.4.</NOTE> ac yr ae|thant hwy o'r ddinas liw n&ocirc;s trwy ardd y bre|nin i'r porth [yr hwn &s;ydd] rhwng y ddau f&ucirc;r: ac efe a aeth allan tua 'r anialwch.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A llu y Caldeaid a erlidia&s;ant ar eu h&ocirc;l hwynt, ac a ddalia&s;ant Sedecia yn rho&s;&s;ydd Iericho, ac ai cymmera&s;ant ef, ac ai duga&s;ant at Nabuchodono&s;or frenin Babilon i Riblah yng-wl&acirc;d Hemath: lle y rhoddodd efe farn arno.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna brenin Babilon a laddodd feibion Sedecia yn Riblah yn ei olwg ef: brenin Ba|bilon hefyd a laddodd holl bendefigion Iuda.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a dynnodd lygaid Sedecia, ac ai rhwymodd ef &acirc; chadwynau iw ddwyn i Babilo~.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r Caldeaid a lo&s;ca&s;ant d&ycirc; yr brenin, a thai y bobl &acirc; th&acirc;n: a hwynt a ddryllia&s;ant furau Ieru&s;alem.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A Nabuzaradan pennaeth y mil-w&ycirc;r a gaeth-gludodd i Babilon weddill ybobl y rhai a adaw&s;id yn y ddinas, a'r encil-w&ycirc;r y rhai a gilia&s;ent atto ef, a gweddill y bobl y rhai a adaw&s;id.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A Nabuzaradan pennaeth y mil-w&ycirc;r a adawodd i'r bobl dlodion (y rhai nid oedd dim ganddynt) [drigo yn llonydd] yng-wl&acirc;d Iuda, ac efe a roddodd iddynt win-llannoedd a meu|&s;ydd y pryd hynny.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A Nabuchodono&s;or brenin Babilon a roddodd orchymyn am Ieremi i Nabuzaradan pennaeth y mil-w&ycirc;r, gan ddywedyd:</P>
<PB N="298" REF="318">
<P N="12"><HI>12</HI> Cymmer di ef, a dot dy olwg arno ef, ac na wna iddo ddim niwed: onid megis y dywedo efe wrthit ti, felly gwna di ag ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Felly Nabuzaradan pennaeth y mil|w&ycirc;r a anfonodd, Nebu&s;azban hefyd, Rab&s;aris, a Neregal, Sare&s;er, Rabmag, a holl bennaethi|aid brenin Babilon [a anfona&s;ant,]</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ie hwynt a anfona&s;ant, ac a gyrcha&s;ant Ieremi o gyntedd y carchar-d&ycirc;, ac ai rhodda|&s;ant ef at Gedaliah fab Ahicam fab Saphan im ddwyn ef adref: felly efe a arho&s;odd ym my&s;c y bobl.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A gair yr Arglwydd a ddaeth at Ieremi, pan oedd efe yn rhwym yng-hyntedd y carchar gan ddywedyd:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dos ti, a dywet i Ebedmele chyr Ethio|piad gan ddywedyd: fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael, wele mi a baraf i'm gei|riau ddyfod yn erbyn y ddinas hon er niwed, ac nid er ll&ecirc;s, a hwynt a gwpleuir o flaen dy wy|neb y dwthwn hwnnw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ond myfi a'th waredaf di y dydd hwnnw medd yr Arglwydd: ac m'th roddir yn llaw y dynnion y rhai yr ydwyt ti yn ofni rhagddynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys gan achub mi a'th achubaf, ac ni &s;yrthi drwy 'r cleddyf: eithr bydd dy enioes yn &s;clyfaeth i ti, am it ymddyried ynofi medd yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ieremi yn cael cennad i fyned lle y mynne. 8 Ac yn dewis aros gyd &acirc; Gedaliah. 14 Iohanan yn rhybu|ddio Gedaliah am y bwriad yr hwn oedd iddo.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DYmma y gair yr hwn a ddaeth at Ieremi oddi wrth yr Arglwydd wedi i Nabuza|radan pe~naeth y mil-w&ycirc;r ei ollwng ef yn rhydd o Ramah pan ddalia&s;id ef, ac y rhwyma&s;id ef mewn cadwyni ym my&s;c holl gaeth-glud Ieru|&s;ale~, ac Iuda y rhai a gaeth-gluda&s;id i Babilon.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A phennaeth y mil-w&ycirc;r a gymmerodd Ie|remi, ac a ddywedodd wrtho ef: yr Arglwydd dy Dduw di a lefarodd y drwg ymma yn erbyn y lle hwn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r Arglwydd a ddug i benn, ac a wnaeth megis y llefarodd, chwi a becha&s;och yn erbyn yr Arglwydd, ac ni wrandaw&s;och ar ei lais ef: am hynny y daeth y peth hyn i chwi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yn awr wele mi a'th ryddheais di heddyw o'r cadwynau y rhai [oeddynt] am dy wddf, os da gennit ti ddyfod gyd &acirc; mi i Babilon tyret, ac myfi a fyddaf d&acirc; wrthit, ond os drwg y gweli di ddyfod gyd &acirc; mi i Babilon paid: gw&ecirc;l di yr holl d&icirc;r o'th flaen di i'r fann [y bydde] da, a bodlon gennit fyned, yno dos di.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac yr oedd efe etto heb ddychwelyd, yna [y dywedodd Nabuzaradan] dychwel di ac Ge|daliah fab Ahicam, fab Sapban yr hwn a &s;wy|ddodd brenin Babilon ar ddina&s;oedd Iuda, ar aros di gyd ag ef ym mhlith y bobl, neu dos di lle y gwelech di yn dda fyned: felly pennaeth y mil-w&ycirc;r a roddodd iddo ef lynniaeth, a rhodd, ac ai gollyngodd ef ymmaith.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y daeth Ieremi at Gedaliah fab Ahi|cam i Mi&s;pah: ac efe a arho&s;odd gyd ag ef ym my&s;c y bobl y rhai a adaw&s;id yn y wl&acirc;d.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan glybu holl dywy&s;ogion y lluoedd, ai gw&ycirc;r hwynt y rhai oeddynt ar h&ycirc;d y wl&acirc;d, i fre|nin Babilon &s;wyddo Gedaliah fab Ahicam ar y wlad, ac iddo ei o&s;od ef yn llywydd ar y gw&ycirc;r, a'r gwragedd, a'r plant, a'r [rhai hynny] o dlo|dion y wl&acirc;d, o ba rai ni chaeth-gluda&s;id [yr vn] i Babilon,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna hwynt a ddaethant at Gedaliah i Mi&s;pah [&s;ef]<NOTE N="*" PLACE="marg">Ierem. 41.2.</NOTE> I&s;mael mab Narhaniah, ac Io|hanan, ac Ionathan meibion Careah, a Serai|ah mab Thanehumeth, a meibion Ephai y Ne|tophathiad, ac Iezaniah mab Maachati, hwynt hwy ai gw&ycirc;r.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A Gedaliah mab Ahicam fab Saphan<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 25.24.</NOTE> a dyngodd wrthynt hwy, ac wrth en gw&ycirc;r gan ddywedyd, nac ofnwch chwi wa&s;anaethu y Caldeaid: trigwch yn y wl&acirc;d, a gwa&s;anaeth|wch frenin Babilon, felly y bydd daioni i chwi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am danaf finne, wele fi yn aros ym Mi&s;|pah i wa&s;anaethu y Caldeaid y rhai a ddeuant attom ni: am hynny ce&s;clwch chwi w&icirc;n, a [ffrw|ythydd] h&acirc;f, ac olew, a go&s;odwch [hwynt] yn eich lle&s;tri, a thrigwch yn eich dina&s;oedd y rhai yr ydych yn eu meddiaunu.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan glybu yr holl Iddewon y rhai [oe|ddynt] ym Moab, ac ym my&s;c meibion Ammo~, ac yn Edom, ac yn yr holl wledydd, i frenin Ba|bilo~ adel gweddill o Iuda, a go&s;od Gedaliah fab Ahicam fab Saphan yn llywydd arnynt hwy:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna yr holl Iddewon a ddychwela&s;ant, o'r holl leoedd lle y gyrra&s;id hwynt, ac a ddaeth|ant i wl&acirc;d Iuda at Gedaliah i Mi&s;pah: a hwynt a ga&s;cla&s;a~t w&icirc;n, a [ffrwythydd] h&acirc;f lawer iawn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Iohan an hefyd mab Careah a holl dy|wy&s;ogion y lluoedd y rhai [oeddynt] ar h&ycirc;d y wl&acirc;d a ddaethant at Gedaliah i Mi&s;pah,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac a ddyweda&s;ant wrtho ef, oni &wcirc;yddo&s;t ti yn hy&s;pus i Baalis brenin meibion Ammon anfon I&s;mael fab Nathaniah i'th ladd di&lpunctel; ond ni chredodd Gedaliah mab Ahicam iddynt hwy.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna Iohanan mab Careah a ddywedodd wrth Gedaliah ym Mi&s;pah, yn gyfrinachol gan ddywedyd: gat ti i mi fyned atolwg, ac mi a la|ddaf I&s;mael fab Nathaniah, fel na chaffo neb &wcirc;ybod: paham y lladde efe di fel y gwa&s;cerid yr holl Iddewon y rhai a ymga&s;cla&s;ant attat ti, ac y darfydde am weddill Iuda&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gedaliah mab Ahicam a ddywedodd wrth Iohanan fab Careah na wna di y peth hyn, ca|nys celwydd yr ydwyt ti yn ei ddywedyd am I&s;mael.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="41" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>I&s;mael yn ll&acirc;dd Gedaliah, ac eraill o dwyll trwy ymddy|ried. 11 Iohanan yn ymlid I&s;mael.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn y &s;eithfed m&icirc;s,<NOTE PLACE="marg">2. Bren 25.25.</NOTE> I&s;mael mab Natha|niah fab Eli&s;ama [yr hwn oedd] o frenhi|nawl h&acirc;d) a ddaeth gyd &acirc; phendefigion y brenin a deng-&wcirc;r gyd ag ef at Gedaliah, fab Ahicham
<PB REF="319">i Mi&s;pah: ac hwynt a fwyta&s;ant yno fara yng|hyd ym Mi&s;pah.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac I&s;mael mab Nathaniah a gyfododd, [efe] a'r deng-wr y rhai oeddynt gyd ag ef, ac a daraw&s;ant Gedaliah fab Ahicam, fab Saphan a'r cleddyf, ac ai lladda&s;ant ef yr hwn a o&s;oda&s;e brenin Babilon yn llywydd ar y wl&acirc;d.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> I&s;mael hefyd a laddodd yr holl Iddewon y rhai oeddynt gyd &acirc; Gedaliah ym Mi&s;pah: a'r Caldeaid y rhai a gafwyd yno yn rhyfel-w&ycirc;r.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r ail dydd wedi iddo ef ladd Gedaliah (pan nad oedd neb yn gwybod [hynny)]</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y daeth gw&ycirc;r o Sichem, o Silo, ac o Samaria, [&s;ef] pedwar vgein-&wcirc;r wedi eillio en barfau, a dryllio eu gwi&s;coedd, ac ymrwygo, &acirc; bwyd offrwm, ac &acirc; thus yn eu dwylo iw ho|ffrymmu yn nh&ycirc; yr Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac I&s;mael mab Nathaniah a aeth allan iw cyfarfod hwynt o Mi&s;pah gan gerdded rhac|ddo, ac &wcirc;ylo, a phan gyfarfu efe &acirc; hwynt, efe a ddywedodd wrthynt, deuwch chwi at Gedaliah fab Ahicam.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A phan ddaethant hwy i ganol y ddinas, yna I&s;mael mab Nathaniah ai lladdodd hwynt [ac ai bwriodd] i ganol y pydew, efe a'r gw&ycirc;r y rhai [oeddynt] gyd ag ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A deng-wr a gafwyd yn eu my&s;c hwynt, y rhai a ddyweda&s;ant wrth I&s;mael, na ladd ni o blegit y mae gennym ni dry&s;&s;or yn y maes, o wenith, a haidd, olew, a m&ecirc;l: felly efe a beidiodd, ac ni laddodd efe hwynt hwy ym my&s;c eu bro|dyr.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r pydew i'r hwn y bwriodd I&s;mael holl gelaneddau y gw&ycirc;r y rhai a ladda&s;e efe er mwyn Gedaliah [yw] yr hwn a wnaethe y brenin A&s;a rhac Baa&s;a frenin I&s;rael: hwnnw a ddarfu i I&s;mael mab Nathaniah ei lenwi a'r rhai a la|dda&s;id.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna I&s;mael a gaethiwodd yr holl wedd|ill o'r bobl y rhai [oeddynt] ym Mi&s;pah,[&s;ef] merched y brenin a'r holl bobl, y rhai a adaw&s;id ym Mi&s;pah ar y rhai y go&s;oda&s;e Nabuzaradan pennaeth y mil-w&ycirc;r Gedaliah fab Ahicam yn llywydd: ac I&s;mael mab Nathaniah ai caeth|gludodd hwynt, ac a aeth tro&s;odd at feibion Ammon.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pan glybu Iohanan mab Careah, a holl dywy&s;ogion y llu y rhai [oeddynt] gyd ag ef yr holl ddrwg a'r a wnaethe I&s;mael mab Na|thaniah,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna hwynt a gymmera&s;ant [eu] holl w&ycirc;r, ac a aethant i ymladd ag I&s;mael mab Na|thaniah, ac ai caw&s;ant ef wrth y dyfroedd maw|rion y rhai ydynt yn Gibeon.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A phan welodd yr holl bobl y rhai [oe|ddynt] gyd ag I&s;mael, Iohanan fab Careah a holl dywy&s;ogion y llu y rhai [oeddynt] gyd ag ef, yna hwynt a lawenycha&s;ant.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly yr holl bobl y rhai a gaeth-gluda&s;e I&s;mael ymmaith o Mi&s;pah, a droe&s;ant yn eu h&ocirc;l, dychwela&s;ant hefyd, ac aethant at Ioha|nan fab Careah.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ond I&s;mael mab Nathaniah a ddiang|odd yng-hyd ag wyth nyn oddi gan Iohanan, ac efe a aeth at feibion Ammon.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna Iohanan mab Careah a holl dywy|&s;ogion y llu y rhai [oeddynt] gyd ag ef a gym|mera&s;ant yr holl weddill o'r bobl y rhai a ddy|ga&s;e efe yn eu h&ocirc;l oddi ar I&s;mael fab Nathaniah o Mi&s;pah: wedi iddo ef ladd Geda&s;iah fab Ahi|cam: [&s;ef] cedyrn ryfel-w&ycirc;r, a gwragedd a phlant, ac &s;tafellyddion y rhai a dduga&s;e efe o Gibeon.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac hwy a aethant oddi yno, ac a ei&s;tedda|&s;ant yn Geruth Chimham yn agos at Bethle|hem: i fyned i'r Aipht rhac y Caldeaid.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O herwydd eu bod yn eu hofni hwynt, am i I&s;mael mab Nathamah ladd Gedaliah fab Ahicam yr hwn a rodda&s;e brenin Babilon yn &s;wyddog yn y wl&acirc;d.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="42" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y tywy&s;ogion yn gofyn cyngor i Ieremi. 13 Yntef yn cynghori iddynt nad elent i'r Aipht.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FElly holl dywy&s;ogion y llu, ac Iohanan mab Careah, ac Iezaniah mab O&s;iah, a'r holl bobl o fychan hyd fawr a ne&s;a&s;ant,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A hwynt a ddyweda&s;ant wrth Ieremi y prophwyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 36.7.</NOTE> atolwg gwrando di ein dei&s;yfiad ni, a gweddia tro&s;om ni ar yr Arglwydd dy Dduw [&s;ef] tros yr holl weddill hyn, canys nyni a ada|wyd o lawer yn ychydig, fel y mae dy lygaid ti yn ein gweled ni:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Fel y dango&s;o yr Arglwydd dy Dduw i ni y ffordd yr hon y mae i ni rodio ynddi: a'r peth yr hwn a wnelom.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna Ieremi y prophwyd a ddywedodd wrthynt, myfi a'ch clywais [chwi:] wele mi a weddiaf ar yr Arglwydd eich Duw yn &ocirc;l eich geiriau chwi: a pheth bynnac a ddywedo yr Ar|glwydd amdanoch, myfi ai mynegaf i chwi, nid ataliafi ddim oddi wrthych.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A hwynt a ddyweda&s;ant wrth Ieremi, yr Arglwydd fyddo ty&s;t gwirion a ffyddlon rhyng|om ni, y gwnawn yn &ocirc;l p&ocirc;b gair a'r a anfono yr Arglwydd dy Dduw [gyd &acirc;] thi attom ni.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Os da neu os drwg [fydd,] ar lais yr Ar|glwydd ein Duw (yr hwn yr ydym ni yn dy an|fon atto) y gwrandawn ni: fel y byddo da i ni pan wrandawom ar lais yr Arglwydd ein Duw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 40.1.</NOTE> ym mhen y deng-nhiwrnod y daeth gair yr Arglwydd at Ieremi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna efe a alwodd ar Iohanan fab Careah, ac ar holl dywy&s;ogion y llu y rhai [oeddynt] gyd ag ef, ac [ar] yr holl hobl o fychan hyd fawr,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, fel hyn y dy|wed Arglwydd Dduw I&s;rael, yr hwn yr anfo|na&s;och chwi fi atto, i roddi i lawr eich gweddiau ger ei fron ef:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Os mynnwch chwi drigo yn y wl&acirc;d hon. myfi a'ch adailadaf chwi, ac ni's dini&s;triaf, myfi a'ch plannaf chwi, ac mi's diwreiddiaf: o blegit
<PB N="299" REF="319">y mae yn edifar gennifi am y drwg yr hwn a wneuthum i chwi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Nac ofnwch rhac brenin Babilon, yr hwn y mae arnoch chwi ei ofn, nab ofnwch ef ddim medd yr Arglwydd: canys myfi a fyddaf gyd &acirc; chwi i'ch achub chwi, ac i'ch gwaredu chwi oi law ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac mi a ganiadhaf i chwi drugaredd, fel y trugarhao efe wrthych, ac y dygo efe chwi trachefn i'th gwlad eich hun.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond os dywedwch, ni thrigwn ni yn y wlad hon: heb wrando ar lais yr Arglwydd eich Duw,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gan ddywedyd na-g&ecirc;, o blegit i wlad yr Aipht yr awn ni, lle ni welir rhyfel, ac ni chly|wir &s;ain vdcorn, ac ni bydd arnom newyn bara, ac yno y trigwn ni.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny &ocirc; gweddill Iuda gwrandewch bellach air yr Arglwyd, fel hyn y dywed Ar|glwydd y lluoedd Duw I&s;rael: os chwi gan o|&s;od a o&s;odwch eich wynebau i fyned i'r Aipht, ac a ewch i ymdeithio yno,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y cleddyf yr hwn yr ydych chwi yn ei of|ni a fydd yno, [ac] efe a'ch<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 45.25.</NOTE> goddiwedda chwi yn nhir yr Aipht: a'r newyn yr hwn yr ydych chwi yn gofalu rhagddo a'ch dilyn chwi i'r Aipht, ac yno y byddwch feirw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r holl w&ycirc;r ar a o&s;odant eu hwynebau i fyned i'r Aipht i aros yno a leddir a'r cleddyf, &acirc; newyn, ac &acirc; haint, ac ni bydd vn o honynt yn weddill, neu yn ddiangol gan y dialedd yr hwn a ddygafi arnynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael, megis y tywalltwyd fy llid, a'm digofaint ar bre&s;&s;wyl-w&ycirc;r Ieru&s;alem, felly y tywelltir fy nigofaint arnoch chwithau pan ddeloch i'r Aipht: a chwi a fyddwch yn fe|lldith, yn anghyfanneddol, yn ddirmyg, ac yn warth, ac ni chewch chwi weled y lle hwn mwy|ach.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O gweddill Iuda, yr Arglwydd a ddy|wedodd wrthych, nac ewch chwi i'r Aipht: gwybyddwch chwi yn hy&s;pys i mi eich rhybu|ddio heddyw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Diau eich bod chwi yn dwyllodrus yn eich calonnau, am fy anfon i at yr Arglwydd eich Duw gan ddywedyd: gweddia di tro&s;om ni ar yr Arglwydd ein Duw, a mynega di i ni yn &ocirc;l yr hyn oll a ddywedo yr Arglwydd ein Duw ni, ac nyni ai gwnawn.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Am hynny y mynegais i chwi heddyw, ond ni-wrandaw&s;och ar lais yr Arglwydd eich Duw, nac ar ddim oll a'r a anfonodd efe [gyd &acirc;] mi attoch chwi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac yn awr gwybyddwch chwi ynhy&s;pys mai drwy 'r cleddyf, [a] thrwy newyn, a thrwy haint y byddwch chwi feirw yn y lle, yr hwn yr ydych yn ewylly&s;io myned i ymdeithio ynddo.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="43" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLIII</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iohanan yn myned a'r bobl i'r Aipht. 8 Ieremi yn prophwydo dini&s;tr yr Aipth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A</HI> Phan ddarfu i Ieremi lefaru holl eiriau yr Arglwydd eu Duw hwynt wrth yr holl bobl, y rhai 'r anfona&s;e yr Arglwydd eu Duw hwynt ef attynt: [&icirc;e] yr holl eiriau hynny,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y llefarodd Azariah mab O&s;aiah, ac Iohanan mab Careah, a'r holl ddynnion beil|chion gan ddywedyd wrth Ieremi, celwydd yr ydwyt ti yn ei ddywedyd, ni anfonodd yr Ar|glwydd ein Duw ni mo honot ti i ddywedyd, nac ewch i'r Aipht i ymdeithio yno:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Eithr Baruc mab Neriah a'th annogodd di i'n herbyn ni, i gael em rhoddi ni yn llaw y Caldeaid i'n lladd, ac i'n caeth-gludo i Babi|lon.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond ni wrandawodd Iohanan mab Ca|reah na holl dywy&s;ogion y llu, na'r holl bobl ar lais yr Arglwydd i drigo yn nhir Iuda:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Eithr Iohanan mab Careah a holl dy|wy&s;ogion y llu a ddyga&s;ant ymmaith holl we|ddill Iuda y rhai a ddychwela&s;ent oddi wrth yr holl genhedloedd (lle y bwria&s;id hwynt) i aros yng-wlad Iuda,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yn w&ycirc;r a gwragedd a phlant, a merched y brenin, a phob [perchen] enaid a'r a adaw&s;e Na|buzaradas pennaeth y mil-w&ycirc;r gyd &acirc; Gedaliah mab Ahicam fab Saphan, y prophwyd Ieremi hefyd, a Baruc fab Neriah [a gymmera&s;ant hwy ymmaith.]</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Felly hwynt a ddaethant i wl&acirc;d yr Aipht, canys ni wrandaw&s;ant ar lais yr Arglwydd: y|na y daethant i Thaphnis.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A gair yr Arglwydd a ddaeth at Ieremi yn Thaphnis gan ddywedyd:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Cymmer di yn dy law gerrig mawrion, a chuddia di hwynt yn yr odyn briddfaen yr hon [&s;ydd] yn nrws t&ycirc; Pharao yn Thaphnis yng|olwg ga&ycirc;r Iuda:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A dywet ti wrthynt, fel hyn y dywet Ar|glwydd y lluoedd Duw I&s;rael, wele mi a anfo|naf, ac a ddyg af Nabuchodono&s;or frenin Babi|lon<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 25.9.</NOTE> fyng-w&acirc;s, ac mi a o&s;odaf ei frenhin-faincg ef ar y cerrig hyn, y rhai a guddiais, ac efe a dana babell arnynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan ddelo efe, efe a deru wl&acirc;d yr Aipht<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 15.2.</NOTE> rhai ag angeu, a rhai &acirc; chaethiwed, a rhai a'r cleddyf.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac mi a gynneuaf d&acirc;n yn nhai duwiau yr Aipht, ac efe ai lly&s;c hwynt, ac ar caethiwa hwynt, ac efe &acirc; ymwi&s;ca &acirc; gwlad yr Aipht fel y gwi&s;co bugail ei ddillad: ac efe a aiff allan oddi yno mewn heddwch.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a dyrr ddelwau ty yr haul yr hwn [&s;ydd] yng wl&acirc;d yr Aipht, a efe a fy&s;c dai du|wiau yr Aipht &acirc; th&acirc;n.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="44" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ieremi yn ceryddu y bobl am eu gau-dduwiaeth, ac yn dangos y deue dialedd Duw arnynt, a dini&s;tr ar yr Aipht.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">[DYmma] y gair yr hwn a ddaeth at Iere|mi, am yr holl Iddewon y rhai oeddynt
<PB REF="320">yn trigo yng-wlad yr Aipht, [ac] yn pre&s;&s;wylio ym Migdol, at yn Thaphnis, ac yn Noph, ac yng-wlad Pathros, gan ddywedyd</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael, chwi a welwch yr holl ddrwg yr hwn a ddygaisi ar Ieru&s;alem, ac ar holl ddina|&s;oedd Iuda: ac wele hwynt heddyw yn anghy|fannedd, ac heb bre&s;&s;wylydd ynddynt,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> [A hynny] er mwyn eu drygioni hwynt yr hwn a wnaethant i'm diglloni fi, gan fyned i arogl-darthu [ac] i wa&s;anaethu duwiau dieithr y rhai nid adwaenent hwy, [na] chwithau, na'ch tadau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Et i mi anfon attoch chwi fy holl wei&s;ion, y prophwydi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 7.25. Ier. 25.3. Ier. 26.5. Ier. 29.19. &amp; 32.33.</NOTE> gan foreu-godi, ac anfon i ddy|wedyd, na wnewch attolwg y ffieidd-beth hyn, yr hwn &s;ydd g&acirc;s gennifi,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Etto ni wrandaw&s;ant, ac ni ogwydda&s;ant eu clu&s;tiau i ddychwelyd oddi wrth eu drygi|oni, fel nad arogldarthent i dduwiau dieithr.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny y tywalltwyd fy ll&icirc;d, a'm digo|faint, ac y llo&s;codd efe yn nina&s;oedd Iuda, ac yn heolydd Ieru&s;alem, ac y maent hwy yn anghy|fannedd, ac yn ddiffaethwch fel [y gwelir] he|ddyw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac yn awr fel hyn y dywed Arglwydd Dduw y lluoedd Duw I&s;rael: pa ham y gwnewch y mawr ddrwg hwn yn erbyn eich e|neidiau&lpunctel; i beri dini&s;trio i chwi [bob] g&wcirc;r a gwraig, plentyn, a'r hwn &s;ydd yn &s;ugno, ym|maith o Iuda, fel na adawer i chwi weddill&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> I'm diglloni fi &acirc; gweithredoedd eich dwy|lo, gan arogl-darthu i dduwiau dieithr yng|wlad yr Aipht yr hon y daethoch chwi i aros ynddi, i'ch difetha eich hunain, ac i fod yn felldith, ac yn warth ym my&s;c holl genhedloedd y dda|iar.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A anghofia&s;och chwi ddrygioni eich tadau, a drygioni brenhinoedd Iuda, a drygioni eu gwragedd hwynt, a'ch drygioni eich hunain, a drygioni eich gwragedd y rhai a wnaethant hwy yng-wlad Iuda, ac yn heolydd Ieru&s;a|lem?</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Nid ydynt edifeiriol hyd y dydd hwn, ac nid ofna&s;ant, ni rodia&s;ant ychwaith yn fyng-hy|fraith, nac yn fy neddfau y rhai a roddais i o'ch blaen chwi, ac o flaen eich tadau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael, wele myfi a o&s;odaf fy wy|neb yn eich erbyn chwi, er niwed [i chwi,] ac i ddifetha holl Iuda,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac mi a gymmeraf weddill Iuda y rhai a o&s;oda&s;ant eu hwynebau i fyned i wlad yr Aipht i aros yno, ac hwynt a ddifethir oll, yng|wlad yr Aipht y &s;yrthiant drwy yr cleddyf, [a] thrwy newyn y difethir hwynt o fychan hyd fawr, trwy 'r cleddyf a thrwy newyn y byddant feirw:<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 26.6. &amp; 41.18.</NOTE> a hwynt a fyddant yn felldith, yn anghy|fanneddol, yn ddirmyg, ac yn warth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys myfi a ymwelaf &acirc; thrigolion gwlad yr Aipht fel yr ymwelais ag Ieru&s;alem, &acirc; chleddyf, &acirc; newyn, ac &acirc; haint.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Fel na byddo vn a ddiango, nac a adaw|er yn fyw o weddill Iuda (y rhai a aethant i ym|deithio yno i wlad yr Aipht) i ddychwelyd i wlad Iuda yr hon y mae eu hewyllys ar ddych|welyd i aros ynddi, canys ni ddychwel ond y rhai a ddiangant.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna yr holl w&ycirc;r y rhai a &wcirc;yddent iw gwragedd arogl-darthu i dduwiau dieithr, a'r holl wragedd y rhai oeddynt yn &s;efyll yn gyn|nulleidfa fawr, a'r holl bobl y rhai oeddynt yn trigo yn yr Aipht, yn Pathros a atteba&s;ant Ieremi gan ddywedyd:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> [Am] y gair yr hwn a leferai&s;t ti wr|thym ni yn enw yr Arglwydd, ni wrandawn ni arnat,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Onid gan wneuthur y gwnawn ni bob peth a'r a ddelo allan o'n genau, gan arogl-dar|thu i frenhines y nefoedd, a thywallt iddi hi ddi|odydd offrwm, megis y gwnaethom ni, a'n ta|dau, ein brenhinoedd, a'n tywy&s;ogion yn nina|&s;oedd Iuda, ac yn heolydd Ieru&s;alem: canys [yna] yr oeddem ni yn ddigonol o fara, ac yn dda, ac heb weled drwg.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ond er pan beidia&s;om, ac arogl-darthu i frenhines y nefoedd, ac a thywallt diod-offrwm iddi hi bu arnom e&s;ieu pob [dim:] trwy gle|ddyf hefyd, a thrwy newyn y darfuom ni.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A phan oeddem ni yn arogl-darthu i fren|hines y nefoedd, ac yn tywallt diod offrwm i|ddi: ai heb fodd ein gw&ycirc;r y gwnethom ni iddi hi dei&s;ennau iw llawenhau hi, a diod offrwm iw dywallt iddi&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna Ieremi a ddywedodd wrth yr holl bobl, wrth y gw&ycirc;r, ac wrth y gwragedd, ac wrth yr holl bobl, (y rhai ai atteba&s;ent ef) gan ddy|wedyd:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Oni chofiodd yr Arglwydd yr arogl|darth yr hwn a arogldartha&s;och chwi yn nina|&s;oedd Iuda, ac yn heolydd Ieru&s;alem, [&icirc;e] chwychwi a'ch tadau, eich brenhinoedd a'ch ty|wy&s;ogion, a phobl y wlad&lpunctel; ac oni y&s;tyriodd efe hyn yn ei galon?</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Fel na alle yr Arglwydd gyd-ddwyn gan ddrygioni eich gweithredoedd [a] chan y ffiaidd bethau y rhai a wnaethech: am hynny yr aeth eich t&icirc;r yn anghyfannedd, ac yn ddiffaeth|wch, ac yn felldith heb bre&s;&s;wylydd, megis [y gwelir] y dydd hwn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> O herwydd i chwi arogl-darthu, ac am i chwi bechu yn erbyn yr Arglwydd, ac na wran|daw&s;och ar lais yr Arglwydd, ac na rodia&s;och yn ei gyfraith ef, nac yn ei ddeddfau ef, nac yn ei de&s;tiolaethau: am hynny y digwyddodd i chwi yr aflwydd hwn fel [y gwelir] heddyw.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac Ieremi a ddywedodd wrth yr holl bobl, ac wrth yr holl wragedd, gwrandewch air yr Arglwydd holl Iuda y rhai [ydych] yng|wlad yr Aipht.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Fel hyn y llefarodd Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael gan ddywedyd: chwychwi,
<PB N="300" REF="320">a'ch gwragedd a gyflawna&s;och a'ch dwylo yr hynn a draetha&s;och a'ch genau, gan ddywedyd: gan wneuthur nyni a wnawn ein haddunedau y rhai a adduna&s;om ni, am arogl-darthu i fren|hines y nefoedd, ac am dywallt diod offrwm iddi hi, llwyr y cwblha&s;och eich addunedau, a llwyr y gwnaethoch yr hynn a adduna&s;ech chwi.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Am hynny gwrandewch air yr Arglw|ydd holl Iuda, y rhai &s;y yn aros yng-wlad yr Aipht: wele myfi a dyngais i'm enw mawr medd yr Arglwydd, na elwir fy enw i mwyach o fewn holl wl&acirc;d yr Aipht yng-enau vn g&wcirc;r o Iuda gan ddywedyd, byw yw 'r Arglwydd Dduw.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Wele mi a wiliaf arnynt hwy er niwed, ac nid er daioni, a holl w&ycirc;r Iuda y rhai [ydynt] yng-wlad yr Aipht a ddifethir a'r cleddyf, ac &acirc; newyn, hyd oni ddarfyddant.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A'r rhai a ddiangant gan y cleddyf, [ac] a ddychwelant o wl&acirc;d yr Aipht i wl&acirc;d Iuda [fyddant] ychydig o nifer: a holl weddill Iuda y rhai a ddaethant i wl&acirc;d yr Aipht i aros yno, a g&acirc;nt wybod gair pwy a &s;aif, ai fy eiddo i, ai yr eiddo hwynt.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A hynn [fydd] yn arwydd i chwi medd yr Arglwydd, &s;ef yr ymwelaf &acirc; chwi yn y lle hwn, fel y gwypoch y &s;aif fyng-eiriau i'ch erbyn chwi er niwed.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Fel hynn y dywed yr Arglwydd, wele myfi a roddaf Pharao Hophra frenin yr Aipht yn llaw ei elynnion, ac yn llaw y rhai &s;y yn cei|&s;io ei enioes ef, fel y rhoddais i Sedecia frenin Iuda yn llaw Nabuchodono&s;or brenin Babi|lon ei elyn, yr hwn oedd yn cei&s;io ei enioes.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="45" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ieremi yn rhoddi cy&s;&s;ur i Baruc.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DYmma y gair yr hwn a lefarodd Ieremi y prophwyd wrth Baruc fab Neriah pan &s;crifenna&s;e efe y<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 36.10.</NOTE> geiriau hynn o enau Ieremi mewn llyfr, yn y bedwaredd flwyddyn i Iehoa|cim fab Io&s;ia brenin Iuda, gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel hynn y dywedodd Arglwydd Dduw I&s;rael wrthit ti Baruc:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Tydi a ddywedai&s;t, gwae fi yn awr, canys yr Arglwydd a chwanegodd dri&s;twch ar fyng|ofid:<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 6.6.</NOTE> myfi a ddeffygiais yn fy ochain, ac ni che|fais orphywy&s;tra.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fel hynn y dywedi di wrtho ef, yr Arglw|ydd a ddywedodd fel hynu, wele myfi a dde|&s;truwiaf yr hynn a adailedais, ac mi a ddiwrei|ddiaf yr hynn a blennais, nid amgen yr holl w|l&acirc;d hon.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gan hynny a gei&s;i di fawredd i ti&lpunctel; na chais: canys wele myfi a ddygaf ddialedd ar bob cnawd medd yr Arglwydd, ond mi a roddaf dy enioes di<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 21.9.</NOTE> yn &s;clyfaeth ym mha le bynnac yr elech di.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="46" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ieremi yn prophwydo dini&s;tr i'r Aipht. 27 A gwared i I&s;rael.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DYmma y gair yr hwn a ddaeth at Ieremi y prophwyd yn erbyn y cenhedloedd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yn erbyn yr Aiphtiaid, yn erbyn llu<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 23.29. 2. Cron. 35.20</NOTE> Pha|rao Necho brenin yr Aipht yr hwn oedd wrth afon Euphrates yn Carhamis, yr hwn a ddarfu i Nabuchodono&s;or brenin Babilon ei ladd yn y bedwaredd flwyddyn i Iehoacim fab Io&s;ia brenin Iuda.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Tecclwch chwi y tarian, a'r a&s;talch, a ne|&s;ewch i ryfel.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cenglwch y meirch, ac aed y marchogion arnynt, &s;efwch mewn helmau, gloiwwch y gwaiw-ffynn, a gwi&s;cwch chwi y llurigau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pa ham y gwelafi hwynt yn ddychrynne|dic wedi cilio yn eu h&ocirc;l, ai cedyrn hwynt wedi eu ladd&lpunctel;ie hwynt a ffoa&s;ant ymmaith ac nid e|drycha&s;ant yn eu h&ocirc;l, dychryn [&s;ydd] o amgylch medd yr Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ni chaiff y buan ffoi, na'r cadarn ddiangc: tua 'r gogledd ger llaw afon Euphrates y trip|piant, ac y &s;yrthiant.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pwy [yw] hwn [&s;ydd] yn ymgodi fel a|fon&lpunctel; ai ddyfroedd yn dygyfor fel y prif afonydd&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr Aipht &s;ydd fel afon yn ymgodi, ai dy|froeddd &s;y yn dygyfor fel y prif afonydd: ac hi a ddywedodd, mi a &acirc;f i fynu [ac] a orchguddiaf y ddaiar, myfi a ddifethaf y ddinas a'r rhai ydynt yn trigo ynddi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O feirch deuwch i fynu, &ocirc; gerbydau ym|dreiglwch a deuwch allan y cedyrn, yr Ethiopi|aid, a'r Libiaid y rhai &s;y yn dwyn tarian, a'r Ly|diaid y rhai ydynt yn teimlo, [ac] yn tynnu bwa.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys dydd Arglwydd Dduw y lluoedd [yw] hwn [&s;ef] dydd dial, fel yr ymddialo efe ar ei elynnion o herwydd y cleddyf a y&s;&s;a ac a ddi|gonir, efe hefyd a drochir yn eu gwaed hwynt: canys<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 34 <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> aberth i Arglwydd Dduw y lluoedd [fydd] yn nh&icirc;r y gogledd wrth afon Euphrates.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O forwyn ferch yr Aipht dos di i fynu i Gilead a dwg driael: yn ofer yr arferi di lawer o feddiginiaethau, ni [bydd] iechyd i ti.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y cenhedloedd a glyw&s;ant dy wradwydd, dy waedd a lanwodd y wl&acirc;d, canys cadarn wrth gadarn a dramgwyddodd, a hwynt ill dau a gyd-&s;yrthia&s;ant.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y gair yr hwn a lefarodd yr Arglwydd wrth Ieremi y prophwyd, am ddyfodiad Na|buchodono&s;or brenin Bahilon i ddini&s;trio gw|lad yr Aipht.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Mynegwch yn yr Aipht, cyhoeddwch ym Migdol, hy&s;py&s;wch yn Noph, ac yn Tha|phnis: dywedwch, &s;af di, a bydd barod, o blegit y cleddyf a y&s;&s;a dy amgylchoedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pa ham y &s;yrthiodd dy rai cryfion? ni all|ent hwy &s;efyll, am i'r Arglwydd eu gwthio hw|ynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Efe a wnaeth i lawer &s;yrthio, pob vn a &s;yrthiodd ar ei gilydd, a hwynt a ddyweda&s;ant, cyfodwch, a dychwelwn at ein pobl i wlad ein ganedigaeth rhac cleddyf y gorthymmwr.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yno y gwaedda&s;ant, Pharao brenin yr
<PB REF="321">Aipht [&s;ydd frenin] terfy&s;c, yr am&s;er nodedic a aeth heibio.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Fel yr ydwyfi yn fyw medd y Brenin (e|nw yr hwn [yw] Arglwydd y lluoedd) cynn &s;ic|cred [a bod] Thabor yn y mynyddoedd, a Char|mel yn y mor, y daw [dini&s;tr ar yr Aipht.]</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O ferch drigiannol yr Aipht gwna i ti offer caeth-glud: canys Noph a fydd anghy|fannedd, ac a ddiffeithir heb bre&s;&s;wylydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr Aipht [&s;ydd] anner brydferth, dini&s;tr &s;ydd yn dyfod: o'r gogledd, y mae efe yn dyfod.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ei [rhyfel-w&ycirc;r] cyflog hefyd [ydynt] oi mewn hi, fel lloi pa&s;cedic, etto hwynt a droant eu hwynebau, ac a gyd-ffoant [ac] ni &s;afant, o herwydd dydd eu de&s;truw hwynt, [ac] am&s;er eu gofwy &s;ydd yn dyfod arnynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ei llais hi a aiff allan fel [llei&s;in] &s;arph, canys &acirc; ll&ucirc; yr &acirc;nt hwy ac &acirc; bwy&icirc;ll y deuant yn ei herbyn hi, fel cymyn-w&ycirc;r coed.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Hwynt a gymynant ei choed hi medd yr Arglwydd, diau nid ellir eu cyfrif hwynt: ca|nys amlach fyddant na'r ceiliogod rhedyn, ac heb rifedi arnynt.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Merch yr Aipht a gywilyddiwyd: hi a roddwyd yn llaw pobl y gogledd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> [Fel hynn] y dywedodd Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael, wele myfi a ymwelaf &acirc; gweryn Alexandria, ac &acirc; Pharao, ac a'r Aipht, ac ai duwiau hi, ac ai brenhinoedd hi, &s;ef &acirc; Pha|rao, ac a'r rhai ydynt yn ymddyried ynddo.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac mi ai rhoddaf hwynt yn llaw y rhai ydynt yn cei&s;io eu henioes, &s;ef yn llaw Nabu|chodono&s;or brenin Babilon, ac yn llaw ei wei&s;i|on ef: ac wedi hynny hi a gyfanneddir megis y dyddiau gynt medd yr Arglwydd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ond nac ofna di &ocirc; fyng-w&acirc;s Iacob,<NOTE PLACE="marg">Iere. 30.11.</NOTE> a thi|the I&s;rael na ddychrynna, canys wele myfi a'th gadwaf di o bell, a'th h&acirc;d o wl&acirc;d eu caethiwed: ac Iacob a ddychwel, ac a orphywys, ac a fydd lwyddiannus, ac heb neb [ai] dychrynno.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> O fyng-w&acirc;s Iacob nac ofna medd yr Ar|glwydd, canys yr ydwy fi gyd &acirc; thi, ac mi a wnaf drangc ar yr holl ge~hedloedd y rhai i'th fwriais di attynt, ond ni wnafi drang carnat ti: eithr mi a'th go&s;paf di mewn barn,<NOTE PLACE="marg">Iere. 10.24.</NOTE> ac ni'th dorraf ym|maith yn llwyr.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="47" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydoliaeth yn erbyn y Phili&s;tiaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GAir yr Arglwydd yr hwn a ddaeth at Ie|remi y prophwyd yn erbyn y Phili&s;tiaid cynn i Pharao ddini&s;trio Azah.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel hynn y dywedodd yr Arglwydd, wele dyfroedd a gyfodant i fynu<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 8.8.</NOTE> o'r gogledd, ac a fyddant fel afon lifeirioc, a hwynt a lifant tros y wlad, a'r hynn &s;ydd ynddi, [tros] y ddinas a'r rhai &s;y yn aros ynddi: yna y dynion a waeddant, a holl bre&s;&s;wyl-w&ycirc;r y wl&acirc;d a vdant,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Rac &s;&wcirc;n twrwf carnau [y meirch] cryfi|on, rhac trw&s;t ei gerbydau, [a] thrw&s;t ei olwy|nion ef: y tadau nid edrychant ar y plant gan wendid dwylo.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ar y dydd y, delo efe i dde&s;truwio yr holl Phili&s;tiaid [y daw efe] i ddini&s;trio Tyrus a Sidon a phob cynhorthwy arall [iddynt:] o blegit yr Arglwydd a ddini&s;tria y Phili&s;tiaid gweddill ynys Caphtor.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Moelni a ddaeth ar Azah, go&s;tegwyd A&s;|calon gyd a'r rhan arall oi dyffrynnoedd hwynt:<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 14.1.</NOTE> pa h&ycirc;d yr ymrwygi di&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O cleddyf yr Arglwydd, pa hyd ni lony|ddi&lpunctel; dychwel i'th wain, gorphywys di, a thaw di a &s;&ocirc;n.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pa fodd y llonydda efe, gan i'r Arglwydd ei orchymyn ef, ai o&s;od ef yno yn erbyn A&s;calon, ac yn erbyn glann y m&ocirc;r&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="48" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydol&icirc;aeth yn erbyn y Moabiaid, 26 Am eu balchder, ai creulondeb.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FEl hynn y dywed Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael yn erbyn Moab: gwae Nebo, canys hi a wnaed yn anghyfannedd [ac]a wrad|wyddwyd, Ciriathaim a ennillwyd, Mi&s;gab a wradwyddwyd, ac a ddychrynnwyd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Nid ymfro&s;tia Moab mwy o He&s;bon, hw|ynt a ddychymmyga&s;ant ddrwg iw herbyn hi [gan ddywedyd:] deuwch, dini&s;triwn hi i lawr, fel na byddo yn genhedlaeth, tithe &ocirc; Madmena a dorrir i lawr, [a'r] cleddyf a'th erlid ti.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Llef yn gweiddi [a glywir] o Horonaim: anrhaith, a dini&s;tr mawr [a ddaw arnynt.]</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Moab a dde&s;truwiwyd, gwaeddodd ei rhai bychain hi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 15.5.</NOTE> wrth riw Luith y galarus a aiff i fynu mewn &wcirc;ylofain, ac yng-oriwared Horo|naim y gelynnion a glyw&s;ant waedd dini&s;tr.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ffoiwch chwi ymmaith, achubwch eich enioes: a byddwch chwi fel y grug yn yr ania|lwch.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O herwydd i ti ymddyried yn dy weithre|doedd a'th dry&s;&s;orau dy hun, tithe a ddelir:<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 11.7.</NOTE> Cha|mos hefyd a aiff allan mewn caethiwed, ai offei|riaid, yng-hyd ai dywy&s;ogion.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r anrheithiwr a ddaw i bob dinas, ac ni ddiangc dinas, eithr derfydd am y dyffrynn, a'r gwa&s;tad a ddifwynir: megis y dywedodd yr Arglwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Rhoddwch adenydd i Moab, canys gan e|hedec yr eheda hi: ai dina&s;oedd hi a fyddant ang|hyfannedd heb bre&s;&s;wylydd ynddynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Melldigedic yw yr hwn a wnelo waith yr Arglwydd yn dwyllodrus, a melldigedic yw yr hwn a attalio ei gleddyf oddi wrth waed.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Moab a fu e&s;mwyth arni er ei hieuengtid, ac hi a orphywy&s;odd ar ei gwaddod, ac ni thy|walltwyd hi o le&s;tr i le&s;tr, &s;ef nid aeth hi mewn caethiwed: am hynny y &s;afodd ei blas hi arni, ac ni newidiodd ei harogl.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny wele y dyddiau yn dyfod medd yr Arglwydd pan anfonwyf fud-w&ycirc;r, y rhai ai mudant hi, ac a wagh&acirc;nt ei lle&s;tri hi, ac a ddrylliant ei cho&s;tr&ecirc;lau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y cywilyddia Moab o blegit Cha|mos,
<PB N="301" REF="321">fel y cywilyddiodd t&ycirc; I&s;rael o blegit Be|thel eu hyder hwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pa ham y dywedwch chwi&lpunctel; cedyrn y|dym ni, a rhyfel-w&ycirc;r nerthol&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Moab a anrheithiwyd, ai dina&s;oedd hi a dderchafa&s;ant [yn fflam,] ai dewi&s;ol w&ycirc;r ie|uaingc a dde&s;cynna&s;ant i'r lladdfa, medd y Bre|nin ai enw yn Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Agos yw dini&s;tr Moab i ddyfod: ai dia|ledd hi &s;ydd yn bry&s;&s;io yn ffe&s;t.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Alaethwch chwi dro&s;ti hi y rhai ydych oi hamgylch, a phawb a'r a edwyn ei henw hi dy|wedwch, pa fodd y drylliwyd y ffonn gr&ecirc;f, a'r wialen hardd&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O bre&s;&s;wyl-ferch Dibon, de&s;cyn di o'th ogoniant, ac ei&s;tedd mewn &s;yched: canys an|rheithi-wr Moab a ddaw i'th th erbyn, ac a ddini|&s;tria dy amddeffynfeudd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pre&s;fwyl-ferch Aroer, &s;af di ar y ffordd, a gwilia, gofyn di i'r hwn a fyddo yn ffoi, a dywet wrth yr hon a ddiango, beth a ddarfu [i'th dina|&s;oedd&lpunctel;]</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gwr dwyddwyd Moab, canys hi a ddi|ni&s;triwyd: vdwch a gwaeddwch, y&s;py&s;wch chwi yn Arnon anrheithio Moab.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A barn a ddaw ar y t&icirc;r gwa&s;tad, ar Ho|lon, ac Iahaza, ac ar Mephaath,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ar Dibon hefyd, ac ar Nebo, ac ar Beth Diblathaim,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac ar Ciriathaim, ac ar Beth-gamul, ac ar Beth Maon,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac ar Carioth, ac ar Bozra, ac ar holl ddina&s;oedd gwlad Moab ym mhell, ac yn agos.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Corn Moab a dorrwyd, ai braich hi a ddrylliwyd medd yr Arglwydd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Meddwwch hi o blegit hi a ymfawrygodd yn erbyn yr Arglwydd, ie Moab a ymdrybae|ddodd yn ei chwdredd, am hynny y bydd hi he|fyd yn watwargerdd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac oni bu I&s;rael yn watwargerdd i ti, fel pes caw&s;id ef ym my&s;c lladron&lpunctel; canys pan &s;onniech di am dano yr ymgyffroi.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Trigolion Moab gadewch y dina&s;oedd, ac arho&s;wch chwi yn y graig, a byddwch me|gis colomen yr hon &acirc; nytha ac fin eithaf y twll.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Nym<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 16.6.</NOTE> a glyw&s;om falchder Moab [y mae hi] yn falch iawn: ei balchder ai thraha, ai hymchwydd, ac vchder ei chalon [a glyw|&s;om.]</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Myfi a adwen ei llid hi medd yr Arglw~|ydd, ac nid yw iniawn: ei chelwyddau hi ni wna|ethant iniondeb.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Am hynny yr vdafi dros Moab, ac y gwa|eddaf tros Moab ei gyd: [fyng-halon] a ri|ddfana dros w&ycirc;r Cir-hares.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Myfi a &wcirc;ylaf dro&s;ot ti gwin-wydden Sabamah fel yr wylwyd dros Iezer, dy gang|au a aethant dros y m&ocirc;r, hyd f&ocirc;r Iazer y dae|thant: yr anrheithi-wr a ruthrodd ar dy ffrwy|thydd haf, ac ar dy gynhaiaf gw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna y dygir ymmaith y llawenydd, a'r digrifwch o'r dolydd, ac o wl<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d Moab, ac mi a wnaf i'r gwin ddarfod o'r cafnau, ni &s;ethrir [y grawn-win] drwy flodde&s;t, eu blodde&s;t ni bydd mwy.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> O herwydd y floedd [yr hon a glywir] o Helbon hyd Gleale, y llefant hyd Iahaz, [ac] o Zoar hyd Horonaim [fel] anner da<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">blwydd: canys dyfroed a Nimrim fyddant diy&s;pydd.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Mi a wnaf hefyd medd yr Arglwydd i Moab beidio a phoeth offrymmu mewn vchel|feudd, ac ag arogl-darthu iw duwiau.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Am hynny y llei&s;ia fyng-halon am Mo|ab fel pibellau, ac am w&ycirc;r Cir-hares y llei&s;ia fyng-halon fel pibellau: canys y golud yr hwn a ga&s;cla&s;ant a ddini&s;trir.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> O blegit pob penn a eillir, a phob barf a gwitogir, ar bod llaw [y bydd] rhwygiadau, ac am y lwy nau &s;ach-liain.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ar holl bennau tai Moab ai heolydd oll [y bydd] alaeth: o blegit myfi a dorraf Moab fel lle&s;tr heb hoffter iddo, medd yr Arglwydd.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Hwynt a vdant [gan ddywedyd,] pa fodd y dini&s;triwyd hi&lpunctel; pa fodd y tr&ocirc;dd Moab [ei] gwarr, hi a gywilyddiwyd: felly Moab a fydd yn watwargerdd, ac yn ddychryn i bawb oi hamgylch.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Canys fel hyn y dywed yr Arglwydd, wele [y gelyn]<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 49.23.</NOTE> a eheda fel eryr, ac a leda ei a|denydd dros Moab.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Y dina&s;oedd a ore&s;cynnir, a'r amdde|ffynfeudd a ennillir, a chalon cedyrn Moab fydd y dydd hwnnw fel calon gwraig wrth e&s;cor.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A Moab a ddifethir o fod yn bobl, am iddi hi ymfawrygu yn erbyn yr Arglwydd.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Braw, a ff&ocirc;s, a magl [a ddeuant] arnat ti trigiannol Moab medd yr Arglwydd.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Y neb a ff&ycirc; rhag y braw a &s;yrth yn y ff&ocirc;s, a'r hwn a gyfyd o'r ff&ocirc;s a ddelir yn y fagl, canys myfi a ddygaf arni [&s;ef] ar Moab flwyddyn eu ymwelediad hwynt medd yr Arglwydd.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Yng-hy&s;cod He&s;bon y &s;aif y rhai a ffo|ant rhac cadernid, canys t&acirc;n a aiff allan o He&s;|bon, a fflam o ganol Sion, ac a y&s;&s;a y&s;tlys Mo|ab, a choryn y meibion terfy&s;car.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Gwae di Moab, darfu am bobl Chamos, canys cymmerwyd ymmaith dy feibion mewn alltudaeth, a'th ferched mewn caethiwed.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Etto myfi a ddychwelaf gaethiwed Mo|ab yn y dyddiau diwethaf medd yr Arglwydd: Hyd ymma [y traethwyd am] farn Moab.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="49" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydoliaeth yn erbyn yr Ammoniaid, 7 A'r Edomiaid, 23 Dama&s;cus, 28 Cedar, 34 Ac Elam.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AM feibion Ammon fel hyn y dywed yr Arglwydd, onid oes feibion i I&s;rael&lpunctel; onid oes etifedd iddo ef&lpunctel; pa ham y mae eu brenin hwynt yn etifeddu Gad&lpunctel; ai bobl yn aros yn ei ddina&s;oedd ef&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Am hynny wele y dyddiau yn dyfod medd yr Arglwydd pan wnelwyf glywed trw&s;t rhy|fel
<PB REF="322">wrth Rabbath meibion Ammon, ac hi a fydd yn garnedd anghyfanneddol, ai phen-trefydd hi a lo&s;cir &acirc; th&acirc;n, ac I&s;rael a ore&s;cyn ei ore&s;cyn|w&ycirc;r medd yr Arglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Vda di He&s;bon am anrheithio Ai, gwae|ddwch chwi pentre-fydd Rabbath, ymwregy&s;|wch mewn &s;ach-liain, alaethwch a gwibiwch o amgylch y muroedd, o blegit eu brenin a aiff mewn caethiwed, ei offeiriaid, ai bennaethiaid hefyd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pa ham yr ymffro&s;ti di yn y dyffrynnoedd? llifodd dy ddyffryn di ymmaith &ocirc; ferch wrth|ny&s;ig, ymddyried y mae hi yn ei thry&s;&s;orau [gan ddywedyd:] pwy a ddaw attafi&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Wele myfi a ddygaf ar&s;wyd arnat ti (medd Arglwydd Dduw y lluoedd) o'th holl amgyl|choedd: a chwi a wa&s;cerir bob vn oi flaen, ac ni [bydd] a ga&s;clo y gwa&s;caredic.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac wedi hynny myfi a ddychwelaf gaethi|wed meibion Ammon medd yr Arglwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd am Edom: onid [oes] doethineb mwy yn The|man, a fethodd cyngor gan y rhai deallgar&lpunctel; a lygrwyd eu doethineb hwynt&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ffoiwch, troiwch eich cefnau, ewch yn i&s;el i drigo pre&s;&s;wyl-w&ycirc;r Dedan: canys mi a ddy|gaf ddini&s;tr Edom arno ef, [ac] am&s;er ei ofwy.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pe deue y cynhaiaf-w&ycirc;r gwin attat ti, oni weddillent hwy ganghennau grawn&lpunctel; pe [de|ue] lladron liw n&ocirc;s, oni lygrent eu digon&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ond myfi a ddinoethais E&s;au, [ac] a dda|dcuddiais ei guddfeudd ef, fel na allo lechu: ei h&acirc;d ef a ddifethwyd, ai frodyr ai gymmydogi|on, ac ni bydd efe [i ddywedyd:]</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gat ti dy ymddifaid, myfi ai cadwaf hwynt yn fyw: ac ymddyrieded dy weddwon i mi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys fel hyn y dywed yr Arglwydd, wele y rhai nid oedd gymmwys iddynt yfed o'r phiol, gan yfed a yfa&s;ant, a ddiengi dithe debygi di&lpunctel; na ddiengi: eithr tithe a yfi hefyd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys i mi fy hun y tyngais medd yr Arglwydd, mai yn anghyfannedd-le, yn warth, yn anialwch, ac yn felldith y bydd Bozrah: ai holl ddina&s;oedd hi a fyddant yn ddiffaethwch tragywyddol.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Myfi a glywais chwedl oddi wrth yr Arglwydd, &s;ef bod cennad ym my&s;c y cenhedlo|edd [yn dywedyd,] ymge&s;clwch chwi, a deuwch yn ei herbyn hi, a chyfodwch i'r rhyfel.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O herwydd wele myfi a'th roddaf di yn fychan ym my&s;c y cenhedloedd, ac yn wael ym mhlith y dynion.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dy ryfyg a'th dwyllodd, a balchder dy galon, ti yr hon ydwyt yn aros yng-hromle|chydd y graig, ac yn meddia~nu vchelder y brynn: er i ti o&s;od dy n&ycirc;th cynn vched &acirc;'r eryr, myfi a wnaf i ti dde&s;cyn oddi yno medd yr Arglwydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Edom hefyd a fydd yn anghyfannedd, pawb a'r a elo heibio iddi a &s;ynnant, ac a ryfe|ddant am ei holl ddialeddau hi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Fel dini&s;tr Sodoma, a Gomorra ai chy|mydoge&s;au [y bydd] hi medd yr Arglwydd: ni phre&s;&s;wylia neb yno, ac nid erys mab d&ycirc;n ynddi.<NOTE PLACE="marg">Ier. 50.44.</NOTE></P>
<P N="19"><HI>19</HI> Wele fel llew y daw [yr anrheithiwr] i fynu oddi wrth dderchafiad yr Iorddonen i'r drigfa gadarn, eithr mi a wnaf iddo ef redeg yn ddi&s;ymmwth oddi wrthi hi, a'r neb a ddewi&s;|wyd a o&s;odafi arni hi: canys pwy [&s;ydd] fel mau fi? a phwy a e&s;id i mi am&s;er? a phwy [yw] y bugail hwnnw a &s;aif o'm blaen i&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Am hynny gwrandewch chwi gyngor yr Arglwydd yr hwn a ymgynghorodd efe yn erbyn Edom, ai fwriadau y rhai a fwriadodd e|fe yn erbyn pre&s;&s;wyl-w&ycirc;r Theman: [celwyddoc ydwyf] onid y rhai lleiaf o'r praidd ai llu&s;cant hwynt, [ac] oni wna efe yn anghyfannedd eu trig-leoedd gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Gan lef eu cwymp hwynt y cryn y ddaiar, llais eu gwaedd hwynt a glywir yn y m&ocirc;r c&ocirc;ch.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Wele fel eryr y daw [y gelyn] i fynu, ac efe a eheda, ac a leda ei adenydd ar Bozrah: yna y bydd calon cedyrn Edom y dydd hwnnw fel calon gwraig wrth e&s;cor.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ar Ddama&s;cus, Hemath, ac Arphad y daw gwarth, o herwydd hwynt a glyw&s;ant chwedl drwg, lle&s;meiria&s;ant [fel vn] ofnus ar y m&ocirc;r heb fedru gorphywys.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Dama&s;cus a le&s;ceiddia, ac a ymdry i ffoi, ond dychryn ai goddiwedd [hi,] gwa&s;cfa a pho|enau ai deil hi fel gwraig yn e&s;cor.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Paham na adewir [yn llonydd] y ddi|nas glodfawr, caer fy llawenydd&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Am hynny ei gw&ycirc;r ieuaingc a &s;yrthiant yn ei heolydd: a'r holl ryfel-w&ycirc;r a ddifethir y dydd hwnnw medd Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac mi a gynneuaf d&acirc;n ym muroedd Dama&s;cus: ac efe a ddifa ly&s;oedd<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 20.26.</NOTE> Benhadad.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Am * Cedar, ac am deyrnas Hazer y rhai a ddini&s;triodd Nabuchodono&s;or brenin Babi|lon, fel hyn y dywed yr Arglwydd: cyfodwch, ac ewch chwi i fynu yn erbyn Cedar, a difeth|wch feibion y dwyrain.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Eu llue&s;tai ai defaid a gymmerant ym|maith, eu llenni, ai holl le&s;tri, ai camelod a ddy|gant gyd &acirc; hwynt, a hwynt a floeddiant arnynt [gan ddywedyd,] ofn [&s;ydd] o amgylch.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ffoiwch, ciliwch chwi ym mhell, ewch yn i&s;el i drigo pre&s;&s;wyl-w&ycirc;r Hazor medd yr Ar|glwydd: o herwydd Nabuchodono&s;or brenin Babilon a gymmerodd gyngor, ac a fwriadodd fwriad yn eich erbyn chwi.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Cyfodwch chwi, ac ewch i fynn at y gen|hedlaeth oludog yr hon &s;ydd yn trigo yn ddi|fraw medd yr Arglwydd heb ddorau na barrau iddi, eu hunain y maent yn trigo.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ai camelod a fyddant yn anrhaith, ai minteioedd o anifeiliaid yn y&s;pail, ac mi ai gwa|&s;caraf hwynt tua phob gwynt, ac i'r conglau ei|thaf: ac myfi a ddygaf o bob y&s;tlys iddo eu di|ni&s;tr hwynt medd yr Arglwydd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Hazor hefyd fydd yn drigfa dreigiau, [ac]
<PB N="302" REF="322">yn anghyfannedd byth: ni pre&s;&s;wylia neb yno, ac nid erys mab d&ycirc;n ynddi.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> [Dymma] air yr Arglwydd yr hwn a ddaeth at Ieremi y prophwyd am Elam yn ne|chreuad teyrna&s;iad Sedecia brenin Iuda, gan ddywedyd,</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Fel hynn y dywed Arglwydd y lluoedd, wele fi yn torri b&wcirc;a Elam eu cadernid pennaf hwynt.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac mi a ddygaf ar Elam bedwar gwynt o bedwar eithafoedd y nefoedd, ac mi ai gwa&s;ca|raf hwynt gyd a'r holl wyntoedd hynn: ac ni bydd cenhedlaeth, at yr hon ni ddelo [rhai] o gyrwydraid Elam.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Canys mi a yrraf ar Elam ofn eu gelyn|nion, a'r rhai a gei&s;iant eu henioes, ac myfi a ddygaf arnynt aflwydd, &s;ef angerdd fy nigo|faint medd yr Arglwydd, ac mi a anfonaf y cle|ddyf ar eu h&ocirc;l hwynt, nes i mi eu difetha hwynt.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac mi a o&s;odaf fy nheyrn-gader yn Elam, ac mi a ddifethaf oddi yno y brenin a'r tywy&s;o|gion medd yr Arglwydd.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac o'r diwedd myfi a ddychwelaf gaethi|wed Elam medd yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="50" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. L.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dini&s;tr Babilon: a rhydd-did I&s;rael.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Gair yr hwn a lefarodd yr Arglwydd trwy law Ieremi y prophwyd am Babilon [ac] am wl&acirc;d y Caldeaid.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Mynegwch ym my&s;c y cenhedloedd, a chyhoeddwch chwi, a chodwch arwydd, cy|hoeddwch, na chelwch, dywedwch, gore&s;cyn|nwyd Babilon, gwradwyddwyd Bel, drylli|wyd Merodach, ei heulynnod a gywilyddiwyd ai delwau a ddrylliwyd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys o'r gogledd y daw cenhedlaeth yn ei herbyn hi yr hon a e&s;id ei gwl&acirc;d hi yn anghyfan|nedd, fel na byddo pre&s;&s;wylydd ynddi: yn ddyn ac yn anifail y mudant, ac y ciliant ymmaith.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yn y dyddiau hynny, ac yn yr am&s;er hwn|nw medd yr Arglwydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 31.9.</NOTE> meibion I&s;rael a dde|uant, hwynt a meibion Iuda yng-hyd, dann gerdded ac &wcirc;ylo yr &acirc;nt, ac y cei&s;iant yr Arglw|ydd eu Duw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Hwynt a ofynnant y ffordd i Sion, tu ag yno [y bydd] eu hwynebau hwynt: deuwch [meddant,] a glynwch chwi wrth yr Arglw|ydd [drwy] gyfammod tragywyddol, [yr hwn] nid anghofur.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fy mhobl a fuant [fel] praidd colledic, eu bugeiliaid ai gyrra&s;ant hwynt ar gyfeiliorn, i'r mynyddoedd y tro&s;a&s;ant hwynt, o'r mynydd yr aethant i'r brynn, [felly] yr anghofia&s;ant eu gorweddfa.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pawb a'r ai caw&s;ant hwynt ai difa&s;ant, ai gelynnion a ddyweda&s;ant, ni wnaethom ni ar fai, canys hwynt a bech&acirc;&s;ant yn erbyn yr Argl|wydd, [yr hwn &s;ydd] drigle cyfiawnder, &s;ef Arglwydd gobaith eu tadau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ciliwch chwi o ganol Babilon, ac ewch allan o wl&acirc;d y Caldeaid: a byddwch chwi fel hyrddod o flaen y praidd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O herwydd wele myfi a ddeffroaf, ac a ddygaf i fynu yn erbyn Babilon gynnulleidfa y cenhedloedd mawrion o dir y gogledd: hwynt a ymdaclant yn ei herbyn, oddi yno y gorre&s;cyn|nir hi, eu &s;aethau fel [&s;aethau] cadarn cyfarw|ydd ni ddychwelant yn ofer.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A Chaldea fydd yn y&s;pail, pawb a'r ai y&s;|peiliant hi a ddigonir medd yr Arglwydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Er i chwi fod yn llawen, ac yn hyfryd wrth &s;athru fy etifeddiaeth, er i chwi fra&s;h&acirc;u fel ll&ocirc; [mewn] gla&s;-wellt, a beichio fel teirw,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Eich mam a gywilyddir yn ddirfawr, a'r hon a'ch ymddug a wradwyddir: wele yr eithaf o'r cenhedloedd yn anialwch cra&s;-le, ac yn rho&s;|dir.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O herwydd digofaint yr Arglwydd ni's pre&s;&s;wylir hi, eithr hi a fydd ei gyd yn anghyfan|nedd: pawb a'r a elo heibio i Babilon a &s;ynna, ac a ryfedda am ei holl ddialeddau hi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ymdeclwch yn erbyn Babilo~ o amgylch, holl berchen bw&acirc;u &s;aethwch atti, nac arbedwch y &s;aethau, o blegit hi a bechodd yn erbyn yr Ar|glwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Bloeddiwch chwi arni hi o amgylch, hi a ymrydd, ei &s;ylfeini hi a &s;yrthiant, ei muroedd a ddini&s;trir, o herwydd dial yr Arglwydd [yw] hynn: dielwch chwi arni, fel y gwnaeth hi gw|newch iddi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Torrwch chwi ymmaith yr hau-wr oddi wrth Babilon, a'r hwn a ddalio grymman ar am&s;er cynhaiaf: rhag cleddyf y gorthrym-wr y troant bob vn at ei bobl ei hun, ac y ffoant bob vn iw wl&acirc;d.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Praidd ar gyfrgoll [yw] I&s;rael, llewod ai gwa&s;cara&s;ant [hwynt:] brenin A&s;&s;yria yn gyntaf ai hy&s;&s;odd hwynt, a'r Nabuchodono&s;or ymma brenin Babilon yn olaf ai die&s;cyrnodd hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Am hynny fel hynn y dywed Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael: wele myfi a ymwelaf &acirc; brenin Babilon, ac ai wl&acirc;d ef, fel yr ymwelais &acirc; brenin A&s;&s;yria.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac mi a ddychwelaf I&s;rael iw drigfa, ac efe a bawr [ar] Carmel, a Ba&s;an, ac ar fynydd Ephraim a Gilead y digonir ei enaid ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yn y dyddiau hynny, ac yn yr am&s;er hwnnw medd yr Arglwydd y cei&s;ir anwiredd I&s;rael, ac ni's [gwelir] ef, a phechodau Iuda ond nis ceir hwynt: canys myfi a faddeuaf i'r hwn a weddillwyf.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Dos di i fynu yn erbyn gwlad y gwrth|ryfel-w&ycirc;r, [ie] yn ei herbyn hi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 23.23.</NOTE> ac ymwel di ai thrigolion: anrheithia di a difroda ar eu h&ocirc;l hw|ynt medd yr Arglwydd, a gwna di yn &ocirc;l yr hynn oll a orchymynnais i ti.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Trw&s;t rhyfel [&s;ydd] yn y wlad: a dini&s;tr mawr.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Pa fodd y drylliwyd, ac y torrwyd gordd yr holl d&icirc;r? pa fodd yr aeth Babilon yn ddiffae|thwch ym my&s;c y cenhedloedd?</P>
<PB REF="323">
<P N="24"><HI>24</HI> Myfi a o&s;odais fagl i ti, a thithe Babilon a ddaliwyd, ac heb &wcirc;ybod o honot, ti a gafwyd, ac a ddaliwyd, o herwydd yn erbyn yr Arglw|ydd yr ymry&s;onai&s;t.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yr Arglwydd a agorodd ei dry&s;&s;or, ac a ddug allan arfau ei ddigofamt: canys gwaith Arglwydd Dduw y lluoedd [yw] hynn yng|wl&acirc;d y Caldeaid.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Deuwch chwi yn ei herbyn o'r cwr<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ei|thaf, agorwch ei y&s;cuborau hi, dyrnwch hi fel d&acirc;s [&ycirc;d,] a dini&s;triwch hi, na fydded gweddill iddi.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Lleddwch ei holl gedyrn hi, de&s;cynnant hwy i'r lladdfa, gwae hwynt, canys eu dydd hw|ynt a ddaeth [ac] am&s;er eu hymwelediad.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Llef y rhai a ffoant, ac a ddiangant o w|l&acirc;d Babilon [a glywir,] i ddangos yn Sion ddial yr Arglwydd ein Duw ni, [a] dial ei Deml ef.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Gelwch chwi laweroedd yn erbyn Ba|bilon, y perchen bw&acirc;u oll gwer&s;&s;yllwch chwi wrthi hi o amgylch, na chaffed neb ddiangc o honi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gwel. 18.6.</NOTE> telwch iddi hi yn &ocirc;l ei gweithredoedd, ac yn &ocirc;l yr hynn oll a'r a wnaeth hi gwnewch iddi: o herwydd hi a falchiodd yn erbyn yr Arglw|ydd, [&s;ef] yn erbyn Sanct I&s;rael.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Am hynny ei gw&ycirc;r ieuaingc a &s;yrthiant yn ei heolydd hi: ai holl ryfel-w&ycirc;r a ddifethir y dydd hwnnw medd yr Arglwydd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Wele fi [yn dyfod] attat ti &ocirc; falch medd Arglwydd Dduw y lluoedd, o herwydd dy ddydd a ddaw [&s;ef] yr am&s;er yr ymwelwyf &acirc; thi,</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A'r balch a dramgwydda, ac a &s;yrth, ac ni [bydd] ai cyfodo: ac mi a gynneuaf d&acirc;n yn ei ddina&s;oedd, ac efe a ddifa ei holl amgylcho|edd ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Fel hynn y dywed Arglwydd y lluoedd, meibion I&s;rael, a meibion Iuda a orthrym|mwyd yng-hyd, a phawb a'r ai caethiwodd hw|ynt ai dali&acirc;&s;ant, ac a wrthod&acirc;&s;ant eu gollwng hwynt ymmaith.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Eu rhyddhau-wr [&s;ydd] gryf, Arglwydd y lluoedd [yw] ei enw, efe a ddyru farn ar eu ymry&s;on hwynt i beri llonydd i'r wl&acirc;d, a dych|ryn i bre&s;&s;wyl-w&ycirc;r Babilon.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Cleddyf [a ddaw] ar y Caldeaid, medd yr Arglwydd, ac ar drigolion Babilon, ac ar ei thywy&s;ogion, ac ar ei doethion.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Cleddyf [a ddaw] ar y dewiniaid fel yr ynfydant: a'r cleddyf [a ddaw] ar ei chedyrn fel y dychrynant.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Cleddyf [a ddaw] ar ei meirch, ac ar ei cherbydau, ac ar yr holl weryn y rhai ydynt yn ei chanol, fel y byddant fel y gwragedd, cle|ddyf [a ddaw] ar ei thry&s;&s;orau, a hwynt a y&s;|peilir.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Sychder a ddaw ar ei dyfroedd hi fel y &s;ychant: o herwydd gwl&acirc;d [yn addoli] delwau [yw] hi, ac mewn eulynnod y maent yn ymla|wenychu.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Am hynny<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 13 20.</NOTE> anifeiliaid gwylltion, a cha|thod a arho&s;ant, a chywion yr e&s;trys a drigant ynddi, at ni phre&s;&s;wylir hi mwyach byth, ac ni's cyfanneddir hi o genhedlaeth i genhedlaeth.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Fel yr ymchwelodd Duw Sodoma,<NOTE PLACE="marg">Gen. 19.24. E&s;a. 13.19.</NOTE> a Gomorra ai chymydoge&s;au medd yr Arglw|ydd, [felly] ni pre&s;&s;wylia neb yno, ac ni erys mab d&ycirc;n ynddi.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Wele bobl yn dyfod o'r gogledd, a chen|hedlaeth fawr, a brenhinoedd lawer a godir o eithafoedd y ddaiar.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> B&wcirc;a a tharian a ddaliant, creulon ydynt ac ni tho&s;turiant, eu llef fel m&ocirc;r a r&ucirc;a, ac ar feirch y marchogant yn daclus i'th erbyn di merch Babilon fel rhyfel-w&ycirc;r.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Brenin Babilon a glywodd &s;&ocirc;n am da|nynt, ai ddwylo ef a le&s;cau&acirc;&s;ant: gwa&s;cfa ai daliodd ef, [a] gwewyr fel gwraig wrth e&s;cor.<NOTE PLACE="marg">Iere. 49.19.</NOTE></P>
<P N="44"><HI>44</HI> Wele fel llew y daw [yr anrheithi-wr] i fynu oddi wrth dderchafiad yr Iorddonen i'r drigfa gadarn: eithr mi a wnaf iddo ef redeg yn ddi&s;ymmwth oddi wrthi hi, a'r neb a ddewi&s;wyd a o&s;odafi arni hi: canys pwy [&s;ydd] fel mau fi&lpunctel; a phwy a e&s;id i mi am&s;er&lpunctel; a phwy [yw] y bu|gail hwnnw a &s;aif o'm blaen i&lpunctel;</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Am hynny gwrandewch chwi gyngor yr Arglwydd yr hwn a ymgynghorodd efe yn er|byn Babilon, ai fwriadau y rhai a fwriadodd efe yn erbyn gwl&acirc;d y Caldeaid [celwyddoc yd|wyf] onid y rhai lleiaf o'r praidd ai llu&s;cant hw|ynt, [ac] oni wna efe yn anghyfannedd eu trig|leoedd gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Gan drw&s;t gore&s;cynniad Babilon y cryn y ddaiar, ac y clywir gwaedd ym my&s;c y cen|hedloedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="51" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. LI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dini&s;tr Babilon. 59 Ieremi yn rhoddi ei lyfr i Sariah.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FEl hynn y dywed yr Arglwydd, wele myfi a godaf wynt dini&s;triol yn erbyn Babilon, ac yn erbyn [ei] thrigolion y rhai a godant [eu] calon yn fy erbyn i.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac mi a anfonaf i Babilon nith-w&ycirc;r, a hwynt ai nithiant hi, ac a wagh&acirc;nt ei thir hi, o herwydd hwynt a fyddant yn ei herbyn hi o am|gylch ar y dydd blinderoc.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Wrth y perchen bw&acirc;u, ac wrth yr hwn a ymdderchafo mewn llurig [y dywed yr Arglw|ydd,] na chymmerwch drugaredd ar ei gw&ycirc;r ieuaingc, difrodwch chwi ei holl lu hi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Felly y rhai lladdedig a &s;yrthiant yng-w|lad y Caldeaid, a'r rhai archolledic yn ei heo|lydd hi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys I&s;rael nid yw weddw, nac Iuda oi Duw, [&s;ef] o Arglwydd y lluoedd: er bod eu gwl&acirc;d hwynt yn llawn o gamwedd yn er|byn Sanct yr I&s;rael.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ffoiwch chwi o ganol Babilon, ac achu|bwch bawb ei enioes ei hun, na adewch chwi eich difetha yn ei hanwiredd hi, o blegit am&s;er dial [yw] hwn i'r Arglwydd, efe a d&acirc;l y pwyth iddi hi.</P>
<PB N="303" REF="323">
<P N="7"><HI>7</HI> Phiol aur [oedd] Babilon yn llaw yr Arglwydd, yn meddwi p&ocirc;b gwl&acirc;d: yr holl gen|hedloedd a yfa&s;ant oi gwin hi, am hynny y cen|hedloedd a ynfyd&acirc;&s;ant.</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 21 9. gwel. 14.9.</NOTE> Yn ddi&s;ymmwth y &s;yrthiodd Babilon, ac y drylliwyd hi: vdwch chwi dro&s;ti, cymmer|wch driacl iw harcholl hi, i edrych a iach&acirc; hi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Nyni a iachaua&s;om Babilon [meddant hwy,] ond nid aeth hi yn iach [ddim,] gedwch chwi hi ymmaith, ac awn bawb iw wl&acirc;d: canys ei barn a gyrhaeddodd i'r nefoedd, ac a dderch|afwyd hyd yr wybrau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr Arglwydd a ddug allan ein cyfiawn|der ni: deuwch a thraethwn ni yn Sion waith yr Arglwydd ein Duw ni.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gloiwwch y &s;aethau, ce&s;clwch chwi y ta|riannau, yr Arglwydd a gyffru y&s;pryd brenhino|edd Media, o blegit y mae ei fryd ef yn erbyn Babilon iw dini&s;trio hi:<NOTE N="*" PLACE="marg">Ierem. 50.28.</NOTE> canys dial yr Arglw|ydd yw hynn, [a] dial ei Deml ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Derchefwch chwi faner ar furoedd Ba|bilon, cadarnhewch y wiliad wriaeth, go&s;odwch i fynu y gwil-w&ycirc;r, darperwch chwi gynllwyn|w&ycirc;r, canys yr Arglwydd a fwriadodd, ac efe a w|na hefyd yr hyn a lefarodd am drigolio~ Babilon.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Tydi yr hon ydwyt yn aros ar ddyfro|edd lawer, yn aml dy dry&s;&s;orau, dy ddiwedd di a ddaeth [&s;ef] me&s;ur dy gybydd-dod.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Arglwydd y lluoedd a dyngodd iddo ei hun [gan ddywedyd,<NOTE PLACE="marg">Amos. 6.8.</NOTE> diau i'th lenwir di o ddy|nion megis y mywion a&s;celloc [o nifer:] a hw|ynt a ganant flodde&s;t i'th erbyn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ierem. 10.12.</NOTE> Yr hwn a wnaeth y ddaiar drwy ei nerth [ac] a &s;iccrhaodd y b&ycirc;d trwy ei ddoethi|neb, ac a danodd y nefoedd drwy ei ddeall.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan roddo efe ei l&ecirc;f y terfy&s;ca y dyfroedd yn y nefoedd, ac y mae efe yn codi y niwloedd o eithaf y ddaiar, ac efe &s;ydd yn gwneuthur y mellt yn law, ac yn dwyn y gwynt allan oi dry&s;|&s;orau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ierem. 10.14.</NOTE> Ynfyd yw p&ocirc;b d&ycirc;n o &wcirc;ybodaeth, gw|radwyddwyd p&ocirc;b toddydd o achos y ddelw: ca|nys celwyddoc[yw] ei doddiad, ac nid oes chw|ythad ynddynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Oferedd [ydynt] hwy [a] gwaith cy|feiliorni: yn am&s;er eu hymwelediad y difethir hwynt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Nid fel y rhai hynn, eithr lluni-&wcirc;r y cwbl cll yw rhan Iacob:<NOTE N="*" PLACE="marg">Ierem. 10.16.</NOTE> ac [I&s;rael yw] gwialen ei etifeddiaeth ef, Arglwydd y lluoedd [yw] ei enw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ti ydwyt forthwyl i mi, [ac] arfau rhy|fel, &acirc; thi y drylliafi genhedloedd, ac &acirc; thi y dini|&s;triaf deyrna&s;oedd,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A thi hefyd y gwa&s;caraf y march a'r march-&wcirc;r, ac &acirc; thi y drylliaf y cerbyd ai farchog.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A thi y drylliafi &wcirc;r a gwraig, ac &acirc; thi y drylliaf h&ecirc;n ac ieuangc, ac &acirc; thi y drylliaf y g&wcirc;r ieuangc a'r forwyn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A thi hefyd y drylliafi y bugail ai braidd, ac &acirc; thi y drylliaf yr arddd-&wcirc;r ai iau &ycirc;chen, ac &acirc; thi y drylliaf y tywy&s;ogion a'r pennaethiaid.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac mi a dalaf yn eich golwg chwi i Ba|bilon, ac i holl bre&s;&s;wyl-w&ycirc;r Caldea eu holl ddrygioni hwynt yr hyn a wnaethant hwy yn Sion medd yr Arglwydd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Wele fi [yn dyfod] i'th erbyn di &ocirc; fy|nydd dini&s;triol, yr hwn [wyt] yn dini&s;trio yr holl d&icirc;r medd yr Arglwydd, ac myfi a e&s;tynnaf fy llaw arnat, ac a'th dreiglaf di i lawr o'r crei|giau, ac a'th roddaf di yn fynydd llo&s;c:</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Fel na chymmerant o honot ti faen congl, na &s;ylfaen: o blegit diffaethwch tragy|wyddol a fyddi di medd yr Arglw&ycirc;dd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Derchefwch chwi faner yn y tir, llei&s;i|wch vdcorn ym my&s;c y cenhedloedd, darperwch chwi y cenhedloedd yn ei herbyn hi, gelwch chwi deyrna&s;oedd Ararat, Minni, ac A&s;canez yn ei herbyn hi: go&s;odwch dywy&s;og arni, gwnewch chwi i feirch ddyfod i fynu cynn amled a'r my|wion a&s;celloc.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Darperwch chwi y cenhedloedd yn ei herbyn hi, &s;ef brenhinoedd Media, ai thywy&s;o|gion, ai holl bennaethiaid hi, a'r holl wl&acirc;d, [yr hon &s;ydd tann] ei lywodraeth ef.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Y ddaiar hefyd a gryna, ac a ofidia pan gyflawner amcan yr Arglwydd yn erbyn Ba|bilon, am roddi gwl&acirc;d Babilon yn anghyfan|nedd heb drigiannol [ynddi.]</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Cedyrn Babilo~ a beidia&s;ant ag ymladd, ac y maent hwy yn aros o fewn yr amddeffyn|feudd: pallodd eu cadernid hwynt, aethant yn wrageddos, ei hanneddau hi a lo&s;cwyd, ai bar|rau a dorrwyd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Redeg-&wcirc;r a r&ecirc;d i gyfarfod &acirc; rhedeg-&wcirc;r, a chenned i gyfarfod &acirc; chennad, i fynegu i fre|nin Babilon ore&s;cyn ei ddinas ef oi chwrr,</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac ennill y rhydau, a llo&s;ci y llynnoedd &acirc; than, a &s;ynnu ar y rhyfel-w&ycirc;r.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Canys fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd Duw I&s;rael: merch Babilon [&s;ydd] fel llawr dyrnu, am&s;er ei dyrnu hi [a ddaeth:] ac ar fyrder y daw am&s;er cynhaiaf iddi.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Nabuchodono&s;or brenin Babilon a'm hy&s;odd fi, [ac] a'm dini&s;triodd, efe a'm go&s;ododd fel lle&s;tr gwag, efe a'm llyngcodd fel draig, ac a lanwodd ei fol o'm dainteithion, [ac] a'm bw|riodd fi allan.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Y cam a wnaed i mi, ac i'm cnawd [a dde|lo] ar Babilon medd pre&s;&s;wyl-ferch Sion: a'm gwa<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d i ar drigolion Caldea medd Ieru&s;alem.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglwydd, wele myfi a ddadleuaf dy ddadle di, ac a ddialaf tro&s;ot ti: ac mi a ddiy&s;pyddaf ei m&ocirc;r hi, ac a &s;y|chaf ei ffynhonnau hi.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yna y bydd Babilon yn garneddau, yn drigfa dreigiau, yn &s;yndra, ac yn aruthr, heb bre&s;&s;wylydd.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Cyd-r&ucirc;ant fel llewod: bloeddiant fel cenawon llewod.</P>
<P N="39"><HI>39</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Dan. 5.2.</NOTE> Yn eu gwr&ecirc;s hwynt y go&s;odaf wledd iddynt, ac mi ai meddwaf hwynt fel y llawen|ychant,
<PB REF="324">ac y cy&s;cant h&ucirc;n dragywyddol: ac ni dde|ffroant medd yr Arglwydd.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Myfi ai dygaf hwynt i wared fel &wcirc;yn iw lladd, [ac]fel hyrddod a bychod.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Pa fodd y gore&s;cynnwyd Se&s;ach&lpunctel; ac yr ennillwyd gogoniant yr holl d&icirc;r&lpunctel; pa fodd yr aeth Babilon yn rhyfeddod ym my&s;c y cenhed|loedd&lpunctel;</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Y m&ocirc;r a dderchafodd tros Babilon: hi a orchguddiwyd ag amlder ei donnau ef.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ei dina&s;oedd hi a aethant yn anghyfan|nedd, yn gra&s;-d&icirc;r, ac yn rh&ocirc;s: gwl&acirc;d ni thr&icirc;g vn g&wcirc;r ynddi, ac ni thrammwya mab d&ycirc;n trwyddi.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ac mi a ymwelaf &acirc; Bel yn Babilon, ac mi a dynnaf oi &s;afn ef yr hyn a lyngcodd efe: a'r cenhedloedd ni ddilifant atto ef mwyach, a m&ucirc;r Babilon a &s;yrth.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Deuwch chwi allan oi chanol &ocirc; fy mhobl, ac achubwch chwi b&ocirc;b vn ei enioes, rhac llid di|gofaint yr Arglwydd,</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac rhac llwfrhau eich calonnau, ac ofni rhag y chwedl a glywir yn y wl&acirc;d: canys y flwyddyn [hon y daw] chwedl newydd, ac ar &ocirc;l hynny chwedl newydd y flwyddyn [ne&s;af,] a thrais yn y wl&acirc;d, a llywodraeth-&wcirc;r ar lywodra|eth-&wcirc;r.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Am hynny wele y dyddiau yn dyfod pan yr ymwelwyf &acirc; delwau Babilon, ai holl wl&acirc;d hi a wradwyddir, ai holl rai lladdedig hi a &s;yrthi|ant yn ei chanol.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Yna y nefoedd a'r ddaiar a'r hyn oll [&s;ydd] ynddynt a g&acirc;nant yn llafar o herwydd Babilon: o blegit o'r gogledd y daw yr anrhe|ith-w&ycirc;r medd yr Arglwydd.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Fel y gwnaeth Babilon i'r rhai lladdedic o I&s;rael &s;yrthio: felly y Babiloniaid a &s;yrthiant yn lladdedig drwy yr holl d&icirc;r.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Y rhai a ddiangant gan y cleddyf ewch chwi ymmaith na &s;efwch, cofiwch chwi yr Ar|glwydd o bell, a bydded Ieru&s;alem yn eich cof chwi.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Yr oedd cywilydd arnom pan glyw&s;om ni y cabledd, gwarth a orchguddiodd ein hwy|nebau ni pan ddaeth yr e&s;troniaid i gy&s;&s;egr t&ycirc; yr Arglwydd.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Am hynny wele y dyddiau yn dyfod medd yr Arglwydd, pan ymwelwyfi ai delwau hw|ynt: a thrwy ei holl wl&acirc;d hi y clwyfus a riddfan.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Er i Babilon dderchafu i'r nefoedd, ac er iddi gadarnhau ei hamddeffynfa yn vchel: [et|to] anrheith-w&ycirc;r a ddeuant oddi wrthifi medd yr Arglwydd.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Sain gwaedd [a glywir] o Babilon: a dini&s;tr mawr o wl&acirc;d y Caldeaid,</P>
<P N="55"><HI>55</HI> O herwydd yr Arglwydd a anrheithiodd Babilon, ac a ddini&s;triodd y mawr-air o honi hi: er rhuo oi tonnau fel dyfroedd lawer [a] rhoddi twrwf eu llef hwynt.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Canys yr anrheith-&wcirc;r, a ddaeth yn ei her|byn hi, &s;ef yn erbyn Babilon, ai chedyrn hi a ddaliwyd, ei b&wcirc;a hi a dorrwyd: canys Arglw|ydd Dduw y gobr, a obrwya yn gwbl.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Myfi a feddwaf ei thywy&s;ogion hi, ai doe|thion, ei phennaethiaid, ai &s;wyddogion, ai che|dyrn fel y cy&s;cant h&ucirc;n dragywyddol, ac na dde|ffroant medd y Brenin, enw yr hwn [yw] Ar|glwydd y lluoedd.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, gan ddryllio y dryllir helaeth furoedd Babilon, ai huchel byrth a lo&s;cir &acirc; th&acirc;n: a'r bobl a ymbo|enant mewn oferedd, a'r cenhedloedd mewn t&acirc;n, a hwynt a ddeffygiant.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Y gair yr hwn a orchymynnodd Ieremi y prophwyd i Saraiah fab Neriah, fab Maa&s;i|ah pan oedd efe yn myned gyd &acirc; Sedecia frenin Iuda i Babilon, y bedwaredd flwyddyn oi de|yrna&s;iad ef: a Saraiah oedd dywy&s;og llonydd.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Felly Ieremi a &s;crifennodd yr holl niwed a'r a oedd ar ddyfod yn erbyn Babilon mewn vn llyfr: &s;ef yr holl bregethau y rhai a &s;crifen|nwyd yn erbyn Babilon.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Ac Ieremi a ddywedodd wrth Saraiah, pan ddelech di i Babilon, yna edrych di a dar|llen y geiriau hynn,</P>
<P N="62"><HI>62</HI> A dywet ti: &ocirc; Arglwydd ti a leferai&s;t yn erbyn y lle hwn, am ei ddini&s;trio fel na bydde ynddo bre&s;&s;wylydd, na d&ycirc;n nac anifail, eithr yn anghyfannedd tragywyddol.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> A phan ddarfyddo i ti ddarllen y llyfr hwn, rhwym di faen wrtho, a bwrw di ef i ganol Euphrates,</P>
<P N="64"><HI>64</HI> A dywet, fel hynn y &s;oddir Babilon, ac ni chyfyd hi gan y drwg yr hwn a ddygafi arni, oni ddeffygiant. HYD HYN [Y MAE] PRE|GETHAV IEREMI.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="52" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. LII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Daliad Sedecia, ac ennill Ieru&s;alem. 10 Lladd meibi|on Sedecia, a thynnu ei lygaid. 13 Anrheithio y ddi|nas a'r Deml. 31 Iehoacim yn cael dyfod allan o garchar.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">MAb<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 24.18. 2 cron. 36.11.</NOTE> vn mlwydd ar hugain [oedd] Se|decia pan ddechreuodd efe deyrna&s;u, ac vn mlynedd ar dd&ecirc;c y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;a|lem, ac enw ei fam ef oedd Hamutal, merch Ieremi o Libna.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng|olwg yr Arglwydd, yn &ocirc;l yr hyn oll a'r a wnae|the Iehoacim.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> O herwydd [bod] digofaint yr Arglwydd ar Ieru&s;alem, ac ar Iuda, hyd oni fwriodd efe hwynt allan oi olwg ef, y gwrthryfelodd Se|decia yn erbyn brenin Babilon.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond yn y nawfed flwyddyn oi deyrna&s;iad ef, yn y de<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">fed m&icirc;s, ar y decfed [dydd] o'r m&icirc;s y daeth Nabuchodono&s;or brenin Babilon, efe ai holl lu yn erbyn Ieru&s;alem, ac a warchau&acirc;|&s;ant arni hi: ac a adailad&acirc;&s;ant gyferbyn &acirc; hi amddeffynfa o amgylch.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly y ddinas a drigodd yng-warche hyd yr vnfed flwyddyn ar dd&ecirc;c i'r brenin Sedecia.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y pedwerydd mis, ar y nawfed [dydd] o'r m&icirc;s newyn a orchfygodd y ddinas, fel nad oedd bara i bobl y wl&acirc;d.</P>
<PB N="304" REF="324">
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y torrwyd y ddinas, a'r holl ryfel-w&ycirc;r a ffoa&s;ant, ac a aethant allan o'r ddinas liw n&ocirc;s, i ffordd y porth rhwng y ddau t&ucirc;r yr hwn [oedd] wrth ardd y brenin, (a'r Caldeaid [oeddynt] wrth y ddinas o amgylch) a hwynt a aethant tua 'r rh&ocirc;s.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond ll&ucirc; y Caldeaid a ymlidia&s;ant ar &ocirc;l y brenin, ac a oddiwedda&s;a~t Sedecia yn rho&s;&s;ydd Iericho, ai holl lu ef a wa&s;cara&s;a~t oddi wrtho ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna hwynt a ddalia&s;ant y brenin, ac ai dy|ga&s;ant ef at frenin Babilon yn Riblah yng-w|lad Hemath, ac efe a roddodd farn arno.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A brenin Babilon a laddodd feibion Se|decia yng-&wcirc;ydd ei lygaid ef: efe a laddodd he|fyd holl dy wy&s;ogion Iuda yn Riblah.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna efe a dynnodd lygaid Sedecia, ac ai rhwymodd ef &acirc; chadwyni, a brenin Babilon ai harweiniodd ef i Babilon, ac ai rhoddodd ef mewn carchar-d&ycirc; hyd ddydd ei farwolaeth.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac yn y pummed m&icirc;s, ar y decfedd [dydd] o'r m&icirc;s, (hon [oedd] y bedwaredd flwyddyn ar bymthec i'r brenin Nabuchodono&s;or [&s;ef] brenin Babilo~) y daeth Nabuzaradan pennaeth y mil|w&ycirc;r(yr hwn a &s;afe ger bron brenin Babilon) i Ieru&s;alem,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe lo&s;codd d&ycirc; yr Arglwydd, a th&ycirc; yr brenin, a holl dai Ieru&s;alem: a phob t&ycirc; mawr a lo&s;codd efe &acirc; th&acirc;n.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A holl lu y Caldeaid y rhai [oeddynt] gyd &acirc; phennaeth y mil-w&ycirc;r a dde&s;truwia&s;ant holl furoedd Ieru&s;alem o amgylch.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna Nabuzaradan pennaeth y mil-w&ycirc;r a gaeth-gludodd [rai] o'r bobl waelaf, a'r gwe|ddill o'r bobl y rhai a adaw&s;id yn y ddinas, a'r ffoaduriaid y rhai a gilia&s;ent at frenin Babilon &s;ef y gweddill o'r bobl.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ond Nabuzaradan pennaeth y mil-w&ycirc;r a adawodd [rhai] o dlodion y wl&acirc;d yn winllan|w&ycirc;r, ac yn ardd-w&ycirc;r.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r Caldeaid a ddryllia&s;ant y colofnau pr&ecirc;s y rhai [oeddynt] yn nh&ycirc; 'r Arglwydd, a'r &s;tolion, a'r gerwyn br&ecirc;s yr hon [oedd] yn nh&ycirc; 'r Arglwydd: a hwynt a dduga&s;ant eu holl br&ecirc;s hwynt i Babilon.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A hwynt a dduga&s;ant ymmaith y croch&acirc;|nau, a'r rhawiau, ar p&s;altringau, a'r cawgiau, a'r thu&s;&s;erau, a'r holl le&s;tri pr&ecirc;s y rhai yr oeddyd yn gwa&s;anaethu &acirc; hwynt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r phiolau, a'r pedill t&acirc;n, a'r cawgiau, a'r croch&acirc;nau, a'r canhwyll brennau, a'r thu&s;&s;e|rau, a'r cwppanau y rhai [oeddynt] yn aur, ac yn arian a gymmerodd pennaeth y mil-w&ycirc;r ym|maith.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y ddwy golofn, vn gerwyn, a deu-ddec o &ycirc;chen pr&ecirc;s y rhai [oedynt] tann yr &s;tolion, y rhai a wnaethe y brenin Salomon yn nh&ycirc; 'r Ar|glwydd: nid oedd pwys ar br&ecirc;s yr holl le&s;tri hyn.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Am y colofnau, deu naw cufydd [oedd] vchter p&ocirc;b colofn, a llinin o ddeuddec cufydd oedd yn ei hamgylchu: ai phraffter yn bedair modfedd, ac yn gau.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A chnap pr&ecirc;s [oedd] arni, a phump cu|fydd [oedd] vchter vn cnap, a rhwyd-waith, a phomgran&acirc;dau [oeddynt] ar y cnap o amgylch yn br&ecirc;s ei gyd: ac fel hynn yr oedd yr ail golofn ai phomgr&acirc;nadau.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r pomgranadau oeddynt onid ped|war cant ar y&s;tlys: yr holl bomgranadau ar y rhwyd-waith o amgylch oeddynt gant.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A phennaeth y mil-w&ycirc;r a gymmerodd Seraiah yr arch-offeiriad, a Sephaniah yr ail offeiriad; a'r tri oeddynt yn cadw y drws.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac efe a gymmerodd o'r ddinas vn &s;tafell|ydd yr hwn oedd &s;wyddog ar y rhyfel-w&ycirc;r, a &s;eith-w&ycirc;r o wei&s;ion pennaf y brenin y rhai a gafwyd yn y ddinas: a Sopher tywy&s;og y ll&ucirc;, yr hwn a fydde yn byddino pobl y wl&acirc;d [honno,] a thri vgein-&wcirc;r o bobl y wl&acirc;d y rhai a gafwyd yng-hanol y ddinas.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Felly Nabuzaradan pennaeth y milw&ycirc;r ai cymmerodd hwynt ymmaith, ac a aeth &acirc; hw|ynt i Riblah at frenin Babilon.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A brenin Babilon ai tarawodd hwynt, ac ai lladdodd hwynt yn Riblah yng-wlad He|math: fel hyn y caeth-gludwyd Iuda oi &wcirc;lad ei hun.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Dymma y bobl y rhai a gaeth-gludodd Nabuchodono&s;or: yn y &s;eithfed flwyddyn [oi deyrna&s;iad] efe a gaeth-gludodd o'r Iddewon dair mil, a thr&icirc; ar hugain.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yn y ddeu-nawfed flwyddyn i Nabucho|dono&s;or ef a gaeth-gludodd o Ieru&s;alem wyth gant a deuddec ar hugain o ddynnion.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yn y drydedd flwyddyn ar hugain i Na|buchodono&s;or, Nabuzaradan pennaeth y mil|w&ycirc;r a gaeth-gludodd &s;aith gant, a phump a deu|gain o Iddewon: yr holl ddynnio~ hyn [oeddynt] bedair m&icirc;l, a chwe chant.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac yn yr ail flwyddyn ar bympthec ar hugain wedi caeth-gludo Iehoacim frenin Iu|da y deuddecfed m&icirc;s, ar y pummed [dydd] ar hugain o'r m&icirc;s, Efilmerodach brenin Babilon (yn y flwyddyn [gyntaf] oi deyrna&s;iad ef) a dderchafodd benn Iehoacim brenin Iuda, ac ai dug ef allan o'r carchar-d&ycirc;,</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac a ddywedodd yn d&ecirc;g wrtho, ac a o&s;o|dodd ei frenhin-faingc ef vwch law meingeiau y brenhinoedd y rhai [oeddynt] gyd ag ef yn Babilon.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac efe a newidiodd ei garchar-wi&s;c ef: yn|tef a fwyt&acirc;odd fwyd ger ei fron ef yn oe&s;tad holl ddyddiau ei enioes.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ai lynniaeth ef [&s;ef] llynniaeth gwa&s;ta|dol a roddwyd iddo ef oddi wrth frenin Babi|lon, dogn dydd yn ei ddydd, hyd ddydd ei farwo|laeth: [&s;ef] holl ddyddiau ei enioes ef.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn llyfr Ieremi.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Lamentations" TYPE="book">
<PB REF="325">
<HEAD>Galar-nad y Prophvvyd Ieremi.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD I.</HEAD>
<P N="1">_PA fodd y mae y ddinas aml [ei] phobl yn ei&s;tedd ei hunan&lpunctel; [pa fodd] y mae y luo&s;og ym mhlith y cenhedloedd megis yn weddw&lpunctel; [pa fodd] y mae tywy&s;oges y talaithau tann deyrn-ged&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y mae hi yn &wcirc;ylo yn hidl liw nos, ac [y mae] ei dagrau ar ei gruddiau hi heb [neb] oi chariadau yn to&s;turio wrthi hi: ai holl gyfeillion a fuant anghywir iddi, [ac] a aethant yn elyn|nion iddi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Iuda a fudodd ymmaith gan flinder, a chan amlder caethiwed, y mae hi yn aros ym my&s;c y cenhedloedd, ac heb gael gorphywy&s;tra: ei holl erlid-w&ycirc;r ai goddiwedda&s;ant hi mewn lloedd cyfyng.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y mae ffyrdd Sion yn galaru o ei&s;ieu rhai yn dyfod i'r &wcirc;yl arbennic: ei holl byrth hi [yd|ynt] anghyfannedd, ei hoffeiriaid yn vcheneidio, ei morwynion yn ofidus, a hithe yn fl<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n arni.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ei gwrthwyneb-w&ycirc;r ydynt bennaf, y mae ei gelynnio~ yn ffynnu, am fod yr Arglwydd yn ei gofidio hi am amlder ei chamweddau, ei phla~t a aethant i gaethiwed o flaen y gelyn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Holl harddwch merch Sion a ymadaw|odd &acirc; hi, y mae ei thywy&s;ogion hi fel hyddod heb gael porfa, ac yn myned yn ddi-nerth o flaen yr ymlid-w&ycirc;r.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y mae Ieru&s;alem yn nyddiau ei blinder, ai gwrthryfelgarwch yn cofio ei holl hyfryd|wch, y rhai oedd[eiddo hi] gynt pan &s;yrthiodd ei phobl hi yn llaw yr gelyn heb [neb] yn ei chynnorthwyo hi: y gelynnion a wel&s;ant [hyn,] ac a chwardda&s;ant am [benn] ei Sabbothau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ieru&s;alem a wnaeth bechod, am hynny y methodd hi, yr holl rai ai hanrhydeddent hi [o'r blaen] &s;y yn ei diy&s;tyru hi, o herwydd idd|ynt hwy weled ei noethni hi: &icirc;e y mae hi yn vcheneidio wedi ei throi yn ei h&ocirc;l.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y mae ei godreu hi yn aflan, nid yw hi yn meddwl am ei diwedd, am hynny y &s;yrthiodd hi yn rhyfedd, heb [neb] yn to&s;turio wrthi hi: edrych Arglwydd ar fy mlinder, am falchio o'r gelyn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y gwrthwyneb-&wcirc;r a e&s;tynnodd ei law ar ei holl dly&s;au hi, hi a welodd y cenhedloedd yn dyfod i mewn iw chy&s;&s;egr, i'r rhai y gorchymyn|na&s;it ti, na ddelent i'th gynnulleidfa.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y mae ei holl bobl hi yn vcheneidio, ac yn cei&s;io bwyd: hwy a rodda&s;ant eu tly&s;au am fwyd i ddadebru yr enaid, edrych Arglwydd a gw&ecirc;l di mai dirmygus ydwyfi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Onid gwaeth gennych chwi y fforddoli|on oll [er hynny&lpunctel;] gwelwch ac edrychwch a oes y f&acirc;th ofid a'm gofid i, yr hwn a wnaeth|pwyd i mi&lpunctel; [ac] a'r hwn y mae yr Arglwydd yn fyng-ofidio yn nydd ei ddigter.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O'r vchelder yr anfonodd efe d&acirc;n i'm he&s;|cyrn i, yr hwn ai llo&s;codd hwynt: efe a ledodd rwyd o flaen fy nhraed, ac a'm dychwelodd fi yn [fy] &ocirc;l, efe a'm gwnaeth fi yn anrhaithiedic [ac] yn ofidus byth,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Rhwymwyd iau fyng-hamweddau ai law ef, hwy a ymbletha&s;ant, ac a ddaethant i fynu am fyng-wddf: efe a wnaeth i'm nerth &s;yr|thio, yr Arglwydd a'm rhoddodd mewn dwylo, [oddi tann ba rai] ni allaf gyfodi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yr Arglwydd a &s;athrodd fy holl rai grymmus [y rhai oeddynt] o'm mewn, efe a gyhoeddodd i'm herbyn am&s;er terfynedic i ddi|fetha fyng-w&ycirc;r ieuaingc: [fel] gwin-wryf y &s;athrodd yr Arglwydd y forwyn [&s;ef] merch Iuda.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hyn yr ydwyf yn &wcirc;ylo, [ac] y mae fy llygaid yn diferu y dwfr, o herwydd pellhau oddi wrthif [pob] diddanwr yr hwn a ddadebre fy enaid, [a] b&ocirc;d fy meibion yn anrhaithiedic, am i'r gelyn orchfygu.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Sion a ledodd ei dwylo, heb [fod] a do|&s;turie wrthi hi, yr Arglwydd a o&s;ododd ei elyn|nion yng-hylch Iacob, [ac] Ieru&s;alem &s;ydd ffi|aidd yn eu my&s;c hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Cyfiawn yw 'r Arglwydd, o blegit myfi a fum anufydd iw air ef, gwrandewch atolwg chwi bobloedd oll, a gwelwch fyng-ofid: fy morwynion, a'm gw&ycirc;r ieuaingc a aethant i gae|thiwed.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gelwais am fyng-hariadau, [ac] hwy a'm twylla&s;ant fi, fy offeiriaid a'm henaf-gw&ycirc;r a fuant feirw yn y ddinas: tra fuant hwy yn cei&s;io iddynt fwyd i ddadebru eu henaid.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gwel di &ocirc; Arglwydd fod yn gyfyng ar|naf, fy emy&s;caroedd a gyffroa&s;ant, fyng-halon a dr&ocirc;dd ynof, o herwydd fy mod yn rhy anufydd: y mae y cleddyf yn difetha oddi allan, fel [y mae] marwolaeth gartref.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Clyw&s;ant fy mod iyn vcheneidio, [ac] nid [oes] a do&s;turio wrthifi, fy holl elynnion [pan] glyw&s;ant fy nryg-fyd a lawenycha&s;ant, am i ti wneuthur [hynny: ond] ti a ddygi i benn y dydd a gyhoeddai&s;t, pan fyddant hwy fel [yr ydwyf] innef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Deued eu holl ddrygioni hwynt o'th fla|en di, a gwna di iddynt hwy fel y gwnaetho&s;t i minnef am fy holl gamweddau: o ble git [y mae] fy vcheneidiau yn aml, a'm calon yn ofidus.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<P N="1">PA fodd y tywyllodd yr Arglwydd ar ferch Sion yn ei &s;orriant&lpunctel; efe a fwriodd ogoni|ant
<PB N="305" REF="325">I&s;rael i lawr o'r nefoedd, ac yn ei ddigter ni chofiodd leithic ei draed.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr Arglwydd a ddifethodd heb arbed holl anneddau Iacob, efe a ddifrododd yn ei ddigter amddeffynfeudd merch Iuda, efe ai tynnodd [hwynt] i lawr, [ac] a ddifethodd y deyrnas ai thywy&s;ogion.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Mewn &s;orri<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nt digllon y torrodd efe holl gyrn I&s;rael, efe a dynnodd [ei] ddeheu-law yn [ei] h&ocirc;l oddi wrth y gelyn: ac yn Iacob y cyn|neuodd megis fflam danllyd [yr hon] a ddifa|odd o amgylch.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Efe a dynnodd ei fwa fel gelyn, go&s;ododd ei ddeheu-law fel gwrth-wyneb-wr, ac a la|ddodd bob dim hyfryd i'r golwg ym mhabell merch Sion, fel t&acirc;n y tywalltodd efe ei ddigo|faint.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr Arglwydd &s;ydd megis gelyn, efe a ddi|fethodd I&s;rael, efe a ddifethodd ei holl bala&s;au hi, efe a ddifwynodd ei hamddeffynfeudd, ac a wnaeth gwynfan a galar yn aml i ferch Iuda.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Efe a anrheithiodd ei babell fel gardd, efe a lygrodd ei gymanfa: yr Arglwydd a wnaeth anghofio yn Sion yr vchel &wcirc;yl a'r Sabboth, ac yn llidiawgrwydd ei &s;orriant y dirmygodd y brenin a'r offeiriad.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr Arglwydd a wrthododd ei allor, a ffiei|ddiodd ei gy&s;&s;egr, [ac] a roddodd gaerau ei pha|la&s;au hi yn llaw y gelyn: [y gelynnion] a ro|dda&s;ant lef yn nh&ycirc; yr Arglwydd, megis ar v|chel-&wcirc;yl.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr Arglwydd a amcanodd ddifwyno m&ucirc;r merch Sion, efe a e&s;tynnodd linin me&s;ur, ac ni pheidiodd a difetha: am hynny y gwnaeth efe i'r rhacfur, ac i'r m&ucirc;r alaru, [y rhai] a gyd-fe|tha&s;ant.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ei phyrth a &s;odda&s;ant i'r ddaiar, efe a ddife|thodd, ac a ddrylliodd ei barrau hi, ei brenin, ai thywy&s;ogion [a gaeth-gludwyd] i fy&s;c y ce~hed|loedd, heb gyfraith [y mae] ei phrophwydi hi, [ac] heb gael gweledigaeth gan yr Arglwydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Henuriaid merch Sion a ei&s;tedda&s;ant i lawr, a dawa&s;ant a &s;on, a o&s;oda&s;ant lwch ar eu pennau, [ac] a wi&s;ca&s;ant &s;achliain: merched Ieru&s;alem a o&s;tynga&s;ant ei pennau i lawr.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fy llygaid i a ddarfuant gan wylofain, fy emy&s;caroedd a gyffroa&s;ant, fy afi a dywallt|wyd ar y ddaiar, o herwydd dini&s;tr merch fy mhobl, pan lewygodd y plant a'r rhai bychain yn heolydd y ddinas.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> [Y rhai] a ddywedant wrth eu mammau, pa le [y cawn ni] &ycirc;d a gw&icirc;n&lpunctel; gan l<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wygu fel vn archolledic yn heolydd y ddinas, [a] chan farw ar freichiau eu mammau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pa de&s;tiolaeth a roddaf i ti, beth a gyffe|lybaf i ti &ocirc; merch Ieru&s;alem, beth a gy&s;tadlaf &acirc; thi fel i th ddiddanwyf di&ocirc; forwyn [&s;ef] merch Sion&lpunctel; canys [y mae] dy ddini&s;tr gymmeint a'r m&ocirc;r, pwy a'th iach&acirc; di&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y niae dy brophwydi yn gweled i ti gel|wydd a difla&s;rwydd, ac ni ddadcuddia&s;ant dy anwiredd fel y dychwelyd dy gaethiwed: eithr hwynt a wel&s;ant i ti brophwydoliaethau [am] oferedd a herwriaeth.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y rhai oll a drammwyent y ffordd, a gu|rent eu dwylo arnat ti, a chwibanent, ac a e&s;cy|dwent eu pennau ar ferch Ieru&s;alem [gan ddy|wedyd:] ai dymma y ddinas yr hon y dywed|pwyd [ei bod] yn berffeith-gwbl o degwch, [ac] yn llawenydd i'r holl wlad&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dy holl elynnion a leda&s;ant eu &s;afnau arnat ti, a chwibana&s;ant, a e&s;cyrnyga&s;ant ddan|nedd, ac a ddyweda&s;ant: llyngcwn [hi,] yn ddi|au dymma y dydd yr hwn a ddi&s;gwilia&s;om ni, ni ai caw&s;om, [ac ai] gwel&s;om.</P>
<P N="17"><HI>17</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 26.15.25. Deut. 28.15, 25</NOTE> Yr Arglwydd a wnaeth yr hyn a ddy|chymygodd, ac a gyflawnodd ei air yr hwn a am|canodd efe er y dyddiau gynt, efe a ddifrododd, ac nid arbedodd, efe a wnaeth i'r gelyn laweny|chu yn dy erbyn di, ac a dderchafodd gorn dy wrthwyneb-w&ycirc;r di.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Eu calon hwynt<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 14.17. Pen. 1.16.</NOTE> a waeddodd ar yr Ar|glwydd, &ocirc; &s;&ucirc;r merch Sion difera ddagrau ddydd a n&ocirc;s fel afon: na orphywys di, ac na pheidied cannwyll dy lygad.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Cyfot, cyhoedda liw n&ocirc;s, yn nechreu y wiliadwriaeth, tywallt dy galon fel dyfroedd ger bron yr Arglwydd: derchafa dy ddwylo at|to ef, am enioes dy blant y rhai ydynt yn llewy|gu o newyn ym mhen pob heol.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Edrych Arglwydd, a gw&ecirc;l, i bwy y gwnaetho&s;t fel hyn&lpunctel; a fwytu y gwragedd eu ffrwyth eu hun [&s;ef] plant o rychwant o h&ycirc;d&lpunctel; a leddir yn dy gy&s;&s;egr di yr offeiriaid a'r proph|wydi?</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ieuangc a h&ecirc;n ydynt yn gorwedd ar lawr [yn] yr heolydd: fy morwynion, a'm gw&ycirc;r ieuaingc a &s;yrthia&s;ant drwy yr cleddyf: ti ai lle|ddai&s;t [hwynt] yn nydd dy &s;orriant, lleddai&s;t [hwynt] heb arbed.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Gelwai&s;t am rai i'm dychrynnu fi o am|gylch megis i vchel-&wcirc;yl yn nydd &s;orriant yr Arglwydd: nid oedd [vn] a ddiangodd, nac a adawyd yn fyw, y gelyn a ddifethodd y rhai a fa|ethais, ac a fegais i.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<P N="1">MYfi [ydwyf] y g&wcirc;r [yr hwn] a welodd flinder gan wialen ei ddigofaint ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> I dywyllwch, ac nid i oleuni yr arweini|odd, ac y tywy&s;odd efe fi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yn fy erbyn i yn ddiau y tr&ocirc;dd efe, [ac] y mae efe yn troi ei law beunydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Efe a wnaeth fyng-nhawd, a'm croen yn h&ecirc;n, efe a ddrylliodd fy e&s;cyrn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Efe a adailadodd i'm herbyn, ac [a'm] hamgylchodd &acirc; bu&s;tl ac &acirc; blinder.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Efe a'm go&s;ododd mewn tywyllwch, fel y rhai ydynt wedi marw byth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Efe a gaeodd o'm hamgylch fel nad elwy|fi allan: efe a wnaeth fy lleffether i yn drom,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac er galw a gweiddi o honofi, efe a ome|ddodd
<PB REF="326">fyng-weddi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Efe a gaeodd fy ffyrdd &acirc; cherrig n&acirc;dd, ac a &wcirc;yrodd fy llwybrau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y mae efe yn fyng-hynllwyn [fel] arth. [neu] lew mewn lloches.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Efe a rwy&s;trodd fy ffyrdd, ac a'm drylli|odd, yn anrhaithiedic y go&s;ododd efe fi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Efe a dynnodd ei f&wcirc;a, ac a'm go&s;ododd fel n&ocirc;d i &s;aethu atto.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Efe a &s;aethodd ei &s;aethau trwy fy aren|nau mau fi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gwatworgerdd ydwyf i'm holl bobl, ai c&acirc;n hwynt ar h&ycirc;d y dydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Efe a'm llanwodd &acirc; chwerwder, [ac] a'm meddwodd i a'r wermod.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Efe a dorrodd fy nannedd &acirc; cherrig, ac a'm trybaeddodd yn y ll&wcirc;ch.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Fy enaid a ymadawodd &acirc; heddwch, ac a anghofiodd ddaioni.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac mi a ddywedais, darfu a'm fy nerth a'm gobaith oddi wrth yr Arglwydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Cofia di fy mlinder a'm gofid, y wer|mod, a'r bu&s;tl.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Fy enaid gan gofio a gofia, ac a ymdda|ro&s;twng ynofi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Hyn yr ydwyf yn ei y&s;tyried, am hynny y gobeithiaf.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Trugaredd yr Arglwydd [yw] na ddar|fu am danom ni: o herwydd ni ddarfu ei druga|redd ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Bob boreu [y daw dy drugaredd] o ne|wydd: mawr yw dy ffyddlondeb.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yr Arglwydd yw fy rhan i, medd fy e|naid: am hynny y gobeithiaf ynddo ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Daionus [yw] yr Arglwydd i'r rhai a obeithiant ynddo ef: ac i'r enaid ai cei&s;io ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Da [yw] gobeithio, ac aros yn iechyd|wriaeth yr Arglwydd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Da [yw] i &wcirc;r ddwyn yr iau yn ei ie|uengtid.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> [Hwnnw] a ei&s;tedd ei hunan, ac a daw &acirc; &s;on: am iddo ddioddef [iau yr Arglwydd] ar|no ef.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Efe a ddyru ei wyneb yn y llwch [i e|drych] a oes obaith.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Efe a ddyru [ei] gern i'r hwn ai tarawo, [ac] efe a lenwir &acirc; gwradwydd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> O blegit nid yn dragywydd y gwrthid yr Arglwydd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Canys er iddo ef gy&s;tuddio, efe a do&s;tu|ria eil-waith yn &ocirc;l amlder ei drugaredd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Nid oi fodd y blina efe, nac y cy&s;tuddia efe ddynion,</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Gan fathru holl garcharorion y ddaiar tann ei draed,</P>
<P N="35"><HI>35</HI> [A] chan &wcirc;yro barn g&wcirc;r o flaen y Go|ruchaf.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Nid yw yr Arglwydd yn gweled [yn dda] wneuthur cam &acirc; g&wcirc;r yn ei fatter.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Pwy a ddywed y bydd peth heb i'r Ar|glwydd ei ordeinio&lpunctel;</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Onid o enau y Goruchaf y daw niwed a daioni&lpunctel;</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Pa ham yr ymofidia d&ycirc;n byw&lpunctel; [ymofi|died] g&wcirc;r am ei bechod.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Cei&s;iwn a chwiliwn am ein ffyrdd, a dy|chwelwn at yr Arglwydd.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Derchafwn ein calonnau a'n dwylo ac Dduw [yr hwn &s;ydd] yn y nefoedd.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Nyni a wnaethom gamwedd, ac a fuom annufydd, tithe nid arbedai&s;t.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Gorchguddiai&s;t [ni] &acirc; &s;orriant, ac erlidi|ai&s;t ni: lleddai&s;t [ni] heb arbed.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ymguddiai&s;t mewn cwmwl fel na dde|ue [ein] gweddi [attat.]</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Go&s;odai&s;t ni yn ddiy&s;tyr, ac yn ffiaidd ym my&s;c y bobl.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ein gelynnion a leda&s;ant eu &s;afnau ar|nom ni.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Dychryn a magl, anrhaith a dini&s;tr a dda|eth arnom ni.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Fy llygaid a ddifera&s;ant ffrydau o ddwfr, o herwydd dini&s;tr merch fy mhobl.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Fy llygad a ddiferodd, ac ni pheidiodd, am nad oes gorphywy&s;tra.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Hyd onid edrycho, ac [onid] y&s;tyrio yr Arglwydd o'r nefoedd.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Y mae fy llygad yn blino fy enaid o her|wydd holl ferched fy ninas.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Fyng-elynnion gan hela a'm helia&s;ant yn ddi-achos fel aderyn.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Rhwyma&s;ant fy enioes yng-harchar: a bwria&s;ant gerrig arnaf fi.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Y dyfroedd a lifa&s;ant tros fy mhen, dy|wedais darfu am danaf.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Gelwais ar dy enw di &ocirc; Arglwydd o'r pwll i&s;af.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Ti a glywai&s;t fy llef: na chae di dy glu&s;t rhac fy vchenaid a'm gwaedd.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Ti a ddaetho&s;t yn n&ecirc;s y dydd y gelwais arnat, [ac] a ddywedai&s;t, nac ofna.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Ti &ocirc; Arglwydd a ddadleuai&s;t gyd a'm henaid, [ac] a waredai&s;t fy enioes.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Ti &ocirc; Arglwydd a welai&s;t fyng-ham: barna di fy matter.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Ti a welai&s;t eu holl ddial hwynt, ai holl amcanion i'm herbyn i.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Clywai&s;t eu gwradwydd hwynt &ocirc; Argl|wydd, a'r hyn oll a ddychymyga&s;e~t i'm herbyn.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> Geiriau fyng-wrthwyneb-w&ycirc;r, ai my|fyrdod ydynt i'm herbyn ar h&ycirc;d y dydd.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Edrych ar eu hei&s;teddiad ai cyfodiad, my|fi ydwyf eu c&acirc;n hwynt.</P>
<P N="64"><HI>64</HI> T&acirc;l iddynt &ocirc; Arglwydd yn &ocirc;l gweithre|doedd eu dwylo.</P>
<P N="65"><HI>65</HI> Dot ti iddynt ddallineb calon, [dot] dy felldith iddynt.</P>
<P N="66"><HI>66</HI> Erlit ti hwynt &acirc; digofaint, a difetha hwynt oddi tanu y nefoedd &ocirc; Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<P N="1">PA fodd y rhydodd yr aur&lpunctel; y newidiodd yr aur coeth da&lpunctel; [ac] y taflwyd cerrig y
<PB N="305" REF="326">cy&s;&s;egr ym mhen pob heol?</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Anrhydeddus [oedd] meibion Sion, a chy&s;tal ag aur pur: pa fodd y cyfrifwyd hwynt fel &s;tenau pridd [o] waith dwylo y crochenydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y dreigiau a dynna&s;ant allan eu bronnau, ac a rodda&s;ant &s;ugn iw cenawon: [ond] merch fy mhobl [a aeth] yn greulon<NOTE N="*" PLACE="marg">Iob. 39.17.</NOTE> fel yr e&s;tri&s;iaid yn yr anialwch.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Tafod [pob] plentyn &s;ydd yn glynu wrth daflod et enau gan &s;yched: y plant a ofynna|&s;ant fara, [ond] nid [oedd neb] a dorre iddynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y rhai a fwytaent [gynt] yn foethus a ddifethwyd yn awr yn yr heolydd: y rhai a fei|thrinwyd mewn &s;carlat a gofleidia&s;ant y dom.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Mwy yw anwiredd merch fy mhobl i na phechod Sodoma yr hon a ddini&s;triwyd megis yn ddi&s;ymmwth, ac heb gadernid yn gwer&s;&s;yllu iw herbyn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gl&acirc;nach oedd ei Nazareaid hi na'r eira, a gwynnach na'r llaeth: gwridogach oeddynt o gorph na'r cwrel, ai trw&s;&s;iad [oedd] fel &s;aphyr.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> [Yn awr] duach yw 'r golwg arnynt na'r gloun, nid adweinir hwynt yn yr heolydd: eu croen a l&ycirc;nodd wrth eu he&s;cyrn, ac a wywodd fel prenn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwell yw y rhai a lladdwyd &acirc; chleddyf na'r rhai a laddwyd a newyn: o blegit y rhai hyn a ddihoena&s;ant wedi eu lladd o ei&s;ieu cnwd y maes.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dwylo gwragedd to&s;turiol a ferwa&s;ant eu plant eu hun: [y rhai] oeddynt yn ymborth iddynt hwy yn adfyd merch fy mhobl i.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yr Arglwydd a gyflawnodd ei ddigter, a dywalltodd lidiawgrwydd ei &s;orriant, ac a gynneuodd d&acirc;n yn Sion yr hwn a ddifaodd ei &s;eiliau hi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ni choelie brenhinoedd y ddaiar, na holl drigolion y b&ycirc;d y deue y gwrthwyneb-wr a'r gelyn i mewn i byrth Ieru&s;alem,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am bechodau ei phrophwydi hi, [ac] an|wiredd ei hoffeiriaid y rhai a ollynga&s;ant waed y rhai cyfiawn oi mewn hi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gwibia&s;ant [fel] deillion yn yr heolydd, [ac] ymddifwyna&s;ant gan waed, fel na <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">llyd cyffwrdd ai dillad hwynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gwaedde [pawb] arnynt, ciliwch &ocirc; a|flan, ciliwch, ciliwch na chyffyrddwch [&acirc; ni:] felly y cilia&s;ant, ac yr aethant ymmaith, yna y dywedwyd ym my&s;c y cenhedloedd, ni thrigant hwy [ymma] mwyach.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Sorriant yr Arglwydd ai gwa&s;carodd hwynt, nid edrych efe arnynt hwy mwy, ni pharchent hwy yr offeiriaid, [ac] ni tho&s;turient wrth yr henaf-gw&ycirc;r.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ein llygaid a balla&s;ant tra yr oeddem ni yn di&s;gwil am ein cynnorthwy ofer: di&s;gwil yr oeddem ni yn vnic wrth genhedlaeth yr hon nid achube.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Hwynt a ddi&s;gwilia&s;ant ein cerddediad fel nad allem fyned ar h&ycirc;d ein heolydd, y mae ein diwedd ni yn agos: ein dyddiau ni a gy|flawnwyd, diau ddyfod ein diwedd ni.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y&s;cafnach yw ein erlid-w&ycirc;r nag eryrod yr awyr, y maent yn ein herlid ni ar y mynyddo|edd, ac yn ein cynllwyn ni yn yr anialwch.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Anadl ein ffroenau [&s;ef] eneiniog yr Ar|glwydd a ddaliwyd yn eu rhwydau hwynt: [am] yr hwn y dyweda&s;em, tann ei gy&s;cod ef y byddwn ni byw ym my&s;c y cenhedloedd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Bydd lawen a hyfryd merch Edom yr hon wyt yn trigo yn nhir Hus: daw cwppan hei|bio i tithe hefyd, ti a feddwi ac a ymmoethi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Gorphennwyd dy go&s;pedigaeth di merch Sion ni chaeth-gludir di mwy: efe a ymwel a'th anwiredd di merch Edom, ac a ddadcuddia dy bechodau.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN V.</HEAD>
<P N="1">COfia &ocirc; Arglwydd beth a ddaeth i ni: e|drych a gw&ecirc;l ein gwradwydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ein etifeddiaeth ni a roddwyd i e&s;troni|aid: a'n tai i ddieithriaid.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ymddifaid ydym heb dadau, a'n mammau [ydynt] megis gweddwon.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr ydym yn yfed ein dwfr am arian: ein coed &s;y yn dyfod mewn cyfnewid.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr ydys yn ein herlid ni yn d&ocirc;&s;t: blina&s;om [ac] nid oes gorphywy&s;tra i ni.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gwa&s;anaetha&s;om yr Aiphtiaid [gynt, a'r] A&s;&s;yriaid yn awr i gael digon o fara.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ein tadau a becha&s;ant, y rhai nid ydynt yn awr: [a] ninnau &s;y yn dwyn eu co&s;p hwynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gwei&s;ion &s;y yn llywodraethu arnom ni, heb [fod] a'n gwaredo [ni] oi llaw hwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> [Mewn enbydrwydd] am ein henioes y dyga&s;om ni ein bara i mewn o herwydd y cle|ddyf [yr hwn &s;ydd yn] yr anialwch.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ein croen a dduodd fel ffwrn gan ne|wyn t&ocirc;&s;t.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Hwynt a drei&s;ia&s;ant y gwragedd yn Si|on: [a'r] morwynion yn nina&s;oedd Iuda.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Croga&s;ant dywy&s;ogion ai dwylo, ni pherchid wynebau yr henaf-gw&ycirc;r.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Hwynt a gymmera&s;ant y gwyr ieuaingc i falu: a'r llangciau a lewyga&s;ant tann [y bei|chiau] coed.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr henaf-gw&ycirc;r a beidia&s;ant a'r porth: [a'r] gw&ycirc;r ieuaingc ai cerdd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Darfu llawenydd ein calon: a'n dawns a dr&ocirc;dd yn alar.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Syrthiodd y goron oddi am ein penn ni: gwae ni yn awr bechu o honom.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am hyn y mae ein calon yn ofidus, am hyn y tywyllodd ein llygaid,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O herwydd mynydd Sion yr hwn a anrheithiwyd: ac y mae llwynogod [yn vnic] yn rhodio ynddo.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ti Arglwydd a barhei byth: a'th or&s;edd|faingc yn oes oe&s;oedd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Pa ham yr anghofi dy nyni byth: [ac] y gadewi di ni dros h&icirc;r ddyddiau&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Dychwel nyni &ocirc; Arglwydd attat ti, ac ni a ddychwel wn: adnewydda di ein dyddiau me|gis
<PB REF="327">cynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Eithr yr ydwyt ti yn hytrach yn ein llw|yr wrthod ni: ti a ddigiai&s;t wrthym ni yn ddir|fawr.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn Galar-nad Ieremi.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Ezekiel" TYPE="book">
<HEAD>&leaf; Llyfr y prophwyd Ezeciel.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Yr am&s;er, a'r ll&ecirc; y prophwydodd Ezeciel. 3 Ei dra|&s;eu ef. 5 Gweledigaeth y pedwar anifail. 26 Gwel|edigaeth yr or&s;edd-faingc.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_A Darfu yn y ddecfed flwyddyn ar hugain yn y pedwerydd [m&icirc;s] ar y pummed [dydd] o'r m&icirc;s, (a mi ym my&s;c y gaeth-glud wrth afon Chebar) agorid y ne|foedd: a gwelwn we|ledigaeth Douw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yn y pummed [dydd] o'r m&icirc;s (honno oedd y bummed flwyddyn o gaeth-gluidiad brenin Ioacin)</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y daeth gair yr Arglwydd at Ezeciel yr offeiriad mab Buzi yn nh&icirc;r y Caldeaid, wrth afon Chebar,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 3, 22. Ezec. 17.1.</NOTE> ac yno y bu llaw 'r Arglwydd arno ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna 'r edrychais, ac wele 'n dyfod o'r go|gledd wynt cethrawl, [a] chwmwl mawr, a th&acirc;n yn ymgymmeryd, a di&s;cleirdeb o amgylch iddo: ac oi ganol, [&s;ef] o ganol y t&acirc;n fel lliw amber.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Hefyd oi ganol [y daeth] cyffelybrwydd i bedwar anifail,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 3.23.</NOTE> ac dymma eu hagwedd hwynt, dull d&ycirc;n oedd iddynt,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A phedwar wyneb [i b&ocirc;b] vn, a phedair a|den oedd [i bob] vn o honynt,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ai traed yn draed iniawn, a gwadn eu tra|ed, fel gwadn troed ll&ocirc;: a di&s;cleirio yr oeddynt fel lliw efydd gloiw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac [yr oedd] dwylo d&ycirc;n oddi tann eu ha|denydd hwynt ar eu pedwar ochr, eu hwynebau hefyd, ai hadenydd [oedd] ganddynt ill pedwar.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eu hadenydd hwynt oeddynt yng-hw|plws y naill wrth y llall: pan gerddent ni thro|ent, aent bob vn yn &wcirc;y&s;c ei wyneb.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dymma ddull eu hwynebau hwynt, wy|neb dyn, ac wyneb llew [oedd] ar y tu dehau idd|ynt ill pedwar: ac wyneb &ycirc;ch o'r tu a&s;&s;wy idd|ynt ill pedwar, ac wyneb eryr iddynt ill ped|war.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Eu hwynebau hefyd ai hadenydd oedd|ynt wedi eu do&s;parthu oddi arnodd, dwy i bob vn yng-hwplws, a dwy i bob vn yn cuddio eu cyrph hwynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Aent hefyd bob vn yn &wcirc;y&s;c ei wyneb, i'r lle y bydde 'r y&s;pryd ar fyned, yno 'r aent: ni throent pan gerddent.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dymma ddull yr anifeiliaid, eu gweledi|ad oedd fel marwor tanllyd yn llo&s;ci, [ac] fel gwelediad ffaglau: [y t&acirc;n] hwn oedd yn ym|gerdded rhwng yr anifeiliaid, a di&s;cleirdeb i'r t&acirc;n, a mellt yn dyfod allan o'r t&acirc;n.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Cerdde hefyd a dychwele 'r anifeiliaid, fel gwelediad mellden,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Edrychais hefyd ar yr anifeiliaid, ac wele ar lawr yn ymyl yr anifeiliaid vn olwyn [i bob vn] o flaen ei bedwar wyneb.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dull yr olwynion, ai gwaith hwynt oedd fel lliw Thar&s;is, a'r vn ddull oedd idd|ynt ill pedair, ai gwedd hwynt, ai gwaith fel pe bydde y [naill] olwyn o fewn yr olwyn [a|rall.]</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Pan elent, aent ar ei pedwar ochr: ni thro|ent pan gerddent.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Eu cantau hefyd ac vchder [oedd] idd|ynt, ac ofnadwy [oedd yr olwg] arnynt: ai can|tau oeddynt yn llawn llygaid oddi amgylch ill pedwar.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A phan gerdde 'r anifeiliaid, yr olwynion a gerddent wrthynt, a phan ymgode 'r anifeili|aid oddi ar y ddaiar, yr ymgode 'r olwynion.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> I'r lle y bydde 'r y&s;pryd ar fyned yr aent, yno 'r [oedd] yr y&s;pryd ar fyned: a'r olwynion a ymgodent ar eu cyfer hwynt, canys y&s;pryd yr anifeiliaid [oedd] yn yr olwynion.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Cerddent pan gerddent hwythau, a &s;a|fent pan &s;afent hwythau: a phan ymgodent hwy oddi ar y ddaiar, yr olwynion a ymgodent ar eu cyfer hwyntau: canys y&s;pryd yr anifeili|aid [oedd] yn yr olwynion.</P>
<PB N="307" REF="327">
<P N="22"><HI>22</HI> Ac [yr oedd] ar bennau 'r anifeiliaid ddull ffurfafen, fel lliw Gri&s;&s;ial ofnadwy, wedi ei he&s;tyn tros eu pennau hwynt oddi ar|nodd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A thann y ffurfafen yr oedd eu hadenydd hwynt, yn iniawn y naill at y llall: dwy i bob vn yn eu cuddio hwynt, a dwy i bob vn yn eu cu|ddio hwynt [&s;ef] eu cyrph.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac mi a glywn &s;&wcirc;n eu hadenydd hwynt, fel &s;&wcirc;n dyfroedd lawer, fel &s;&wcirc;n yr Holl-alluoc pan gerddent: &s;&wcirc;n eu lleferydd [o|edd] fel &s;&wcirc;n ll&ucirc;: pan &s;afent llaefent eu hade|nydd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac yr oedd llais oddi ar y ffurfafen yr hon [oedd] ar eu pennau hwynt: pan &s;afent lla|e&s;ent eu hadenydd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac oddi ar y ffurfafen yr hon [oedd] ar eu pennau hwynt yr oedd cyffelybrwydd gor|&s;edd-faingc fel gwelediad maen Saphyr, ac ar gyffelybrwydd yr or&s;edd-faingc yr [oedd] oddi arnodd arno ef gyffelybrwydd megis gweledi|ad d&ycirc;n.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Gwelais hefyd megis lliw Ambr, fel gwelediad t&acirc;n oi fewn o amgylch, o welediad ei lwyni ac vchod, ac o welediad ei lwyni ac i&s;|&s;od y gwelais megis gwelediad t&acirc;n, a di&s;cleir|deb iddo oddi amgylch.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Fel gwelediad y b&wcirc;a 'r hwn fydd yn y cwmwl ar ddydd glawoc, fel hyn [yr oedd] gwelediad y di&s;cleirdeb o amgylch: dymma weledigaeth cyffelybrwydd gogoniant yr Ar|glwydd: a phan welais, &s;yrthiais ar fy wyneb, a chlywais lais yn llefaru.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Hebryngiad y prophwyd i alw 'r bobl i'r iawn oi beiau, ai camweddau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC efe a ddywedodd wrthif, mab d&ycirc;n &s;af ar dy draed: ac mi a lefaraf wrthif.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y daeth y&s;pryd arnaf, pan lefarodd efe wrthif, ac a'm go&s;ododd ar fy nhraed, fel y cly|wais yr hwn a lefarodd wrthif.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, m&acirc;b d&ycirc;n, yr ydwyfi yn dy ddanfon di at feibion I&s;ra|el, at genhedlaeth wrthryfelgar, y rhai a wr|thryfel&acirc;&s;ant i'm herbyn, hwynt hwy, ai tadau a dro&s;hedda&s;ant i'm herbyn hyd gorph y dydd hwn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Meibion wyneb-galed hefyd, a chadarn galon, yr ydwyfi yn dy ddanfon di attynt: dy|wet tithe wrthynt, fel hyn y dywed yr Arglw|ydd Dduw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A pha vn bynnac a wnelont ai clywed ai, peidio, (canys t&ycirc; gwrthryfelgar ydynt hwy) etto c&acirc;nt &wcirc;ybod mai prophwyd a fu yn eu my&s;c hwynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Tithe fab d&ycirc;n,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 1.17.</NOTE> nac ofna rhagddynt, ac na ar&s;wyda er ei geiriau hwynt, er [b&ocirc;d] gwr|thryfel-w&ycirc;r a drain gy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&acirc; thi, a thitheu yn trigo ym my&s;c &s;corpionau: nac ofna rhag eu geiri|au hwynt, ac na ddychryna gan eu hwyne|bau hwynt, canys t&ycirc; gwrthryfelgar [ydynt] hwy.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Etto llefara di fyng-eiriau wrthynt, pa vn bynnac a wnelant ai clywed ai peidio, canys t&ycirc; gwrthryfelgar [ydynt] hwy.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Tithe fab d&ycirc;n gwrando 'r hyn yr ydwyf fi yn ei lefaru wrthit, na fydd wrthryfelgar fel y t&ycirc; gwrthryfelgar hwn: ll&ecirc;da dy &s;afn, a bwytta 'r hyn yr ydwyfi yn ei roddi i ti.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna 'r edrychais, ac wele law wedi ei he|&s;tyn attaf, ac wele ynddi blyg llyfr.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe ai dadblygodd o'm blaen i, ac yr oedd efe wedi ei &s;crifennu &wcirc;yneb, a chefn, ac yr oedd wedi &s;crifenni arno, galar, a griddfan, a gwae.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y prophwyd yn cael ei borthi ar air Duw, a nerth y&s;pry|dol, cyn ei anfon at y bobl, y rhai oeddynt drwy gae|thiwed wedi eu caeth-gludo i Babylon. 17 Swydd eglwy&s;-wyr lle y mae iddynt weled gymmeint yw 'r baich a'r gofal yr hwn a ddyle fod arnynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC efe a ddywedodd wrthif, mab d&ycirc;n bwytta 'r hyn a geffech,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 15.16. Gwel. 10.10.</NOTE> bwytta y lly|fr hwn, a dos, [a] llefara wrth d&ycirc; I&s;rael.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna mi a agorais fy &s;afn, ac efe a wnaeth i mi fwytta y llyfr hwn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dywedodd hefyd wrthif, bwyda dy fol, a llanw dy berfedd fab d&ycirc;n a'r llyfr hwn: yr hwn yr ydwyfi yn ei roddi attat: yna y bwyt|teais, ac yr oedd efe yn fy &s;afn fel m&ecirc;l o fely|&s;ter.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, mab d&ycirc;n cerdd, dos at d&ycirc; I&s;rael, a thraetha fyng-eiriau wrthynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys nid at bobl o iaith anhy&s;bus, nac o dafod-iaith ddieithr i'th anfonir di, [onid] at d&ycirc; I&s;rael,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Nid at bobloedd lawer o iaith anhy&s;bus, ac o dafod-iaith ddieithr y rhai ni ddealli eu hymmadroddion, oni wrandawe y rhai hynny arnat [pe] i'th anfonwn di attynt&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Etto t&ycirc; I&s;rael ni fynnant wrando arnac ti, canys ni fynnant wrando arnat fi: o blegit tal-gryfion, a chaled galon [ydynt] hwy, holl d&ycirc; I&s;rael.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Wele rhoddais dy wyneb yn gr&ycirc;f yn er|byn eu hwynebau hwynt, a'th d&acirc;l yn gr&ycirc;f yn er|byn eu talcennau hwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Rhoddais dy dalcen fel adamant yn ga|ledach na'r galle&s;tr, nac ofna hwynt, ac na ddy|chrynna rhag eu hwynebau hwynt, canys t&ycirc; gwrthryfelgar [ydynt] hwy.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dywedodd hefyd wrthif, ha f&acirc;b d&ycirc;n derbyn a'th galon, a chlyw a'th glu&s;tiau fy holl eiriau y rhai a lefarwyf wrthit.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Cerdda hefyd, [a] dos at y gaeth-glud, [&s;ef] at feibion dy bobl, a llefara hefyd wrthynt, a dywet wrthynt: fel hyn y dywed yr Arglw|ydd Dduw, pa vn bynnac a wneloch ai gwran|do ai peidio.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y&s;pryd a'm cymmerodd, a chlywn &s;&wcirc;n
<PB REF="328">cynnwrf mawr o'm h&ocirc;l: [yn dywedyd,] Bendi|gedic [fyddo] gogoniant yr Arglwydd oi l&ecirc;.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A &s;&wcirc;n adenydd yr anifeiliaid yn taro wrth eu gilydd, a &s;&wcirc;n yr olwynion ar eu cyfer hwynt: a &s;&wcirc;n cynnwrf mawr.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r y&s;pryd a'm cyfododd, ac a'm cym|merodd, a mi a euthym yn chwerw fy y&s;pryd o ddig: ond llaw 'r Arglwydd [oedd] yn gref ar|naf.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac mi a ddeuthym i Thelabib, at y ga|eth-glud y rhai oeddynt yn aros wrth afon Che|bar, ac mi a ei&s;teddais lle 'r oeddynt hwytheu yn ei&s;tedd, &icirc;e ei&s;teddais yno &s;aith niwrnod yn &s;ynn yn eu plith hwynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac ym mhen y &s;aith niwrnod y daeth gair yr Arglwydd attat gan ddywedyd:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Mab dyn, rhoddais di yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 33.2.</NOTE> wiliedudd i d&ycirc; I&s;rael: fel y clywit air o'm genau, ac y rhy|buddit ti hwynt oddi wrthifi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pan ddywedwyf wrth y drygionus, gan farw y byddi farw, oni rybuddi efe, ac oni leferi i rybuddio y drygionus oddi wrth ei ddryg|ffordd, fel y byddo byw: y drygionus hwn a fydd farw yn ei anwiredd, ond ei waed ef a ofynnaf o'th law di.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ond os rhybuddi ti y drygionus, ac efe ni thr&ycirc; oddi wrth ei ddrygioni, [ac] oi ffordd ddrygionus, efe a fydd farw yn ei ddrygioni, o|nid ti a achubai&s;t dy enaid.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Hefyd pan ddychwelo y cyfiawn oddi wrth ei gyfiawnder, a gwneuthur camwedd, yna y rhoddaf dramgwydd oi flaen ef: efe fydd marw am na rybuddiai&s;t ef, am ei bechod y bydd efe farw, ai gyfiawnder yr hwn a wnaeth efe ni choffeir: ei waed hefyd a ofynnaf o'th law di.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ond os ty di a rybuddi y cyfiawn, rhag pechu o'r cyfiawn, fel na phecho efe, gan fyw y bydd efe byw am gymmeryd rhybudd: a thi a achubai&s;t dy enaid.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac yno y bu llaw 'r Arglwydd arnaf, ac efe a ddywedodd wrthif, cyfot, d&ocirc;s i'r dyffryn, ac yno y llefaraf wrthit.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna y cyfodais, ac yr euthym i'r dyffryn, ac wele ogoniant yr Arglwydd yn &s;efyll yno, fel y gogoniant yr hwn a wellwn wrth afon Chebar: ac mi a &s;yrthiais ar fy wyneb.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y daeth y&s;pryd ynof, ac a'm go&s;ododd ar fy nhraed, ac a ymddiddanodd &acirc; mi, ac a ddy|wedodd wrthif, d&ocirc;s, a chae di arnat o fewn dy d&ycirc;.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Tithe fab d&ycirc;n, wele hwynt a roddant rwymau arnat, ac a'th rwymant &acirc; hwynt, fel nad elech allan yn eu plith.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna y gwnaf i'th dafod l&ycirc;nu wrth daflod dy enau, a thi a wneir yn f&ucirc;d, fel na byddech i|ddynt yn geryddwr: canys t&ycirc; gwrthryfelgar [ydynt] hwy.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ond pan lefarwyf wrthit yr agoraf dy &s;afn: yna y dywedi wrthynt, fel hyn y dywe|dodd yr Arglwydd Dduw, yr hwn a wrandawo, gwrandawed,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gwel. 22.1.</NOTE> a'r hwn a beidio peidiet: canys t&ycirc; gwrthryfelgar [ydynt] hwy.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Arwyddoc&acirc;d hir warche ar Ieru&s;alem. 9. H&icirc;r bar|h&acirc;d ar gaethiwed I&s;rel. 16 Newyn mawr yn le|ru&s;alem.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">TIthe fab d&ycirc;n cymmer it bridd-lech, a d&ocirc;d ti y hi o'th flaen, a llunia arni ddinas Ie|ru&s;alem.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A gwarche di yn ei herbyn hi, ac adailada wrthi ga&s;tell, a bwrw oi hamgylch hi glawdd: d&ocirc;d hefyd wer&s;&s;ylloedd wrthi, a go&s;ot offer ry|fel yn ei herbyn o amgylch.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Cymmer di it hefyd badell haiarn, a d&ocirc;d hi yn &s;&ucirc;r haiarn rhyngot ti a'r ddinas, cyfeiria dy wyneb atti, bydd hefyd mewn gwarchaediga|eth, a gwarche di arni: arwydd fydd hyn i d&ycirc; I|&s;rael.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gorwedd di hefyd ar dy y&s;tlys a&s;&s;wy, a go|&s;ot anwiredd t&ycirc; I&s;rael arno ef, [wrth] rifedi y dyddiau y rhai y gorweddech arno y dygi eu hanwiredd hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys rhoddais it flynyddoedd eu han|wiredd hwynt dan rifedi dyddiau, [&s;ef] try|chan nhiwrnod a d&ecirc;c a phedwar vgain: felly y dygi anwiredd t&ycirc; I&s;rael.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pan orphennech hynny, yna gorwedd ail|waith ar dy y&s;tlys dehau, fel y dygech anwiredd t&ycirc; Iuda ddeugain nhiwrnod: pob diwrnod a'm flwyddyn y rhoddais hynny it.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A chyfeiria dy wyneb at warchaedigaeth Ieru&s;alem, a'th fraich yn noeth: felly y proph|wydi yn ei herbyn hi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Wele hefyd rhoddais rwymau arnat, fel na throech o y&s;tlys i y&s;tlys: nes gorphen o ho|not ddyddiau dy warchaedigaeth.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Cymmer it hefyd wenith, a haidd, a ffa, a ffacbys, a miled, a chor-bys, a dod ti hwynt mewn vn lle&s;tr, a gwn a hwynt i ti yn fara, [tros] rifedi y dyddiau y rhai y gorweddech ar dy y&s;tlys, [&s;ef] try-chan nhiwrnod, a d&ecirc;c a phed|war vgain y bwyttei hynny.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'th fwyd yr hwn a fwyttei wrth bwys vgain &s;icl yn y dydd y bwyttei ef, o am&s;er hyd am&s;er.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y dwfr hefyd a yfi mewn me&s;ur, chwe|ched [ran]<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 29.40.</NOTE> Hin a yfi, o am&s;er hyd am&s;er.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac fel tei&s;en haidd y bwyttei hynny, cr&ecirc;&s;i hi hefyd wrth dail tom d&ycirc;n yn eu g&wcirc;ydd hwynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A dywedodd yr Arglwydd, felly y bwyttu meibion I&s;rael eu bara halogedic ym my&s;c y cenhedloedd, y rhai y gyrraf hwynt attynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y dywedais, ti Arglwydd Dduw. wele ni halogwyd fy enaid, ac ni fwytteais f<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">|gin neu &s;clyfaeth o'm hieuengtiid etto: ac ni ddaeth i'm &s;afn g&icirc;g ffiaidd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yntef a ddywed<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters"> wrthif, roddais it fi&s;|wel gwarthec yn lle tail d&ycirc;n, ac &acirc; hwy<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> y gw|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ei dy fara.</P>
<PB N="308" REF="328">
<P N="16"><HI>16</HI> Dywedodd hefyd wrthif, mab d&ycirc;n, wele fi yn torri<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a 3.1. Ezec. 5.17. Ezec. 14.13.</NOTE> ffon y bara yn Ieru&s;alem, fel y bwytt&acirc;nt fara tann bwys, ac mewn gofal, ac yr yfant ddwfr dan fe&s;ur, ac mewn &s;ynder.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Fel y byddo arnynt ei&s;ieu bara, a dwfr, ac y rhyfeddant vn, ac arall, canys toddant yn eu hanwiredd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cneifiad gwallt y prophwyd yn arwyddocau de&s;truwi|ad y bobl.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">TIthe fab d&ycirc;n cymmer it gyllell lem, yn ellyn eillio y cymmeri hi it, ac eillia dy be~n a'th farf: yna y cymmeri it gloriannau pwys, ac y rhenni hwynt.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Tralan o lo&s;ci mewn t&acirc;n, yng-hanol y ddinas, pan gyflawnir dyddiau y gwarche: tra|ian a gymmeri hefyd, ac ai tarewi a'r gyllell oi hamgylch, a thraian a deni gyd a'r gwynt, a thynnaf gleddyf ar eu h&ocirc;l hwynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Cymmer hefyd oddi yno ychydig dann r&icirc;f, a chylymma hwynt yn dy arffed.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A chymmer eilwaith [rai] o honynt hwy, a thafl hwynt i ganol y t&acirc;n, llo&s;c hwynt yn t&acirc;n, o hynny y daw allan d&acirc;n at holl d&ycirc; I&s;|rael.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, Ieru&s;alem [yw] hon, go&s;odais hi ym my&s;c y cenhedloedd, a'r tiroedd oi hamgylch.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys hi a newidiodd fy marnedigae|thau i ddrygioni yn fwy na'r cenhedloedd, a'm deddfau yn fwy na'r gwledydd, y rhai ydynt oi hamgylch: canys dirmyga&s;ant fy marnediga|ethau, ac ni rodia&s;ant yn fy neddfau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, am [fod] eich cynnydd yn fwy na'r cenhedloedd y rhai ydynt o'ch amgylch heb ro|dio o honoch yn fy neddfau, na gwneuthur fy marnedigaethau, (&icirc;e yr wnaethoch yn &ocirc;l barne|digaethau y cenhedloedd y rhai ydynt o'ch am|gylch)</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny fel hynn y dywed yr Arglw|ydd Douw, wele fi, i'th erbyn hefyd [y byddaf] fi, a gwnaf yn dy blith di farnedigaethau yng|olwg y cenhedloedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A gwnaf ynot yr hyn ni's gwneuthum, a'r hyn ni's gwnaf ei f&acirc;th mwy: am dy holl ffieidd|dra.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny y tadau a<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 26.29. Deut. 28.35. 2. Bren. 6.29. Galar. 4.10. Baruc. 2.4.</NOTE> fwytt&acirc;nt y plant yn dy fy&s;c di, a'r plant a fwyttu eu tadau: felly y gwnaf ynot farnedigaethau, ac mi a danaf dy holl weddill gyd &acirc; phob gwynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny [nid] byw fi medd yr Arglw|ydd Dduw, onid (am halogio honot fyng-hy&s;|&s;egr, a'th holl ffiaidd-dra, ac a'th holl frynti)</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Felly hefyd y prinhaf innef, fel nad arbedo fy llygad, ac na tho&s;turiwyf innef y|chwaith.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dy draian fyddant feirw o haint, ac a ddarfyddant o newyn yn dy blith, a thraian a &s;yrthiant ar y cleddyf o'th amgylch, a thraian a danaf gyd &acirc; phob gwynt, a thynnaf gleddyf ar eu h&ocirc;l hwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y derfydd fy n&icirc;g, ac y llonyddaf fy llidiawgrwydd yn eu herbyn hwynt, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 1.24.</NOTE> ym|gy&s;&s;uraf, yna y t&acirc;nt wybod mai myfi 'r Argl|wydd a leferais yn fyng-w&ycirc;n pan ddarfyddo fy llid wrthynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys rhoddaf di 'n anrhaith, ac yn warth ym my&s;c y cenhedloedd y rhai ydynt o'th amgylch, yng-olwg pob trammwyudd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y bydd y gwradwydd a'r gwar|thrudd, yn ddy&s;c, ac yn rhyfeddod i'r cenhed|loedd y rhai ydynt o'th amgylch: pan wnelwyf ynot farnedigaethau mewn v&icirc;g, a llidiawgr|wydd, a cherydd llidioc: myfi 'r Arglwydd ai lleferais.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Pan<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 14.13.</NOTE> anfonwyf arnynt ddrwg &s;aethau yr newyn, y rhai fyddant yn ddifethiad, y rhai a ddanfonaf i'th difetha: ca&s;claf hefyd newyn arnoch, a thorraf i chwi ffonn y bara.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Anfonaf hefyd arnoch newyn, a bwy&s;t|fil drwg, ac efe a'ch diblanta chwi: haint he|fyd, a gwaed a drammwya yn eich plith: a dygaf gleddyf arnoch, myfi yr Arglwydd a leferais [hyn.]</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydo y mae ddini&s;tr y bobl. 8 Edifeirwch am waredu eu gweddill hwynt. 11 A dialedd yr an|nedifeiriol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y daeth gair yr Arglwydd attaf, gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Mab d&ycirc;n, go&s;ot dy wyneb tua<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 36.1.</NOTE> mynyddo|edd I&s;rael, a phrophwyda am danynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dywet, mynyddoedd I&s;rael gwrande|wch air yr Arglwydd Dduw: fel hyn y dywe|dodd yr Arglwydd Dduw wrth fynyddoedd, ac wrth frynnau, wrth nentydd, ac wrth ddyffryn|noedd: wele fi [ie] myfi 'n dwyn cleddyf ar|noch, ac mi a ddini&s;triaf eich vchel-loedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Eich allorau hefyd a ddifwynir, a'ch haul ddelwau a ddryllir, a chwympaf eich archolledi|gion o flaen eich eulynnod.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A rhoddaf gelanedd meibion I&s;rael ger bron eu heulynnod: a thanaf eich e&s;cyrn o am|gylch eich allorau.<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 21.20.</NOTE></P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yn eich holl drigfaon y dina&s;oedd a an|rheithir, a'r vchelfaon a ddifwynir, fel yr an|rheithier, ac y difwyner eich allorau, ac y tor|rer, ac y peidio eich eulynnod: ac y torrer ym|maith eich haul ddelwau, ac y deleir eich gwei|thredoedd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr archolledic hefyd a &s;yrth yn eich my&s;c fel y gwypoch mai myfi [ydwyf] yr Arglw|ydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Etto gadawaf weddill, fel y byddo i chwi rai wedi diangc gan y cleddyf ym my&s;c y cen|hedloedd, pan wa&s;carer chwi trwy 'r t&icirc;roedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna dy rai diangol a'm coff&acirc;nt i ym|my&s;c y cenhedloedd y rhai y caethgludwyd hwynt attynt, y modd i'm drylliwyd, ai calon butteinllyd, yr hon a giliodd oddi wrthif,
<PB REF="329">ac ai llygaid y rhai a butteinia&s;ant ar &ocirc;l eu heu|lynnod: yna 'r ymffieiddiant ynddynt eu hun, am y drygioni y rhai a wnaethant yn eu holl ffi|aidd-dra.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A ch&acirc;nt &wcirc;ybod mai myfi [yw] 'r Argl|wydd [ac] na leferais yn ofer, am wneuthur idd|ynt y drwg hwn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, taro a'th law, ac e&s;tyn a'th droed, a dywet, &ocirc;h rhac holl ffieidd-dra drygioni t&ycirc; I&s;rael, y rhai trwy gleddyf, trwy newyn, a thrwy haint a &s;yr|thiant.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y pelledic a fydd marw o haint, a'r cy|fagos a &s;yrth ar y cleddyf: y gweddilledic he|fyd, a'r gwarchaedic a fydd marw o newyn: felly y derfydd fy llidiawgrwydd wrthynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A chewch &wcirc;ybod mai myfi yw 'r Argl|wydd, pan fyddo eu harcholle digion hwynt ym my&s;c eu heulynnod hwynt o amgylch eu hallo|rau, ar bob brynn vchel, ar holl bennau y my|nyddoedd, a thann bob pren ir, a thann bob der|wen gaead-frig, lle y rhodda&s;ant arogl e&s;mw|yth iw holl eulynnod.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly 'r e&s;tynnaf fy llaw arnynt, a rho|ddaf y tir yn anrhaith,<NOTE PLACE="marg">Ezec. 5.14.</NOTE> ie 'n anrhaithiedic o'r an|ialwch hyd Diblath trwy eu holl drigfaon hwynt: a ch&acirc;nt &wcirc;ybod mai myfi [yw 'r] Argl|wydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Diwedd di&s;ymmwth i dy I&s;rael.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">BV hefyd gair yr Arglwydd wrthif, gan ddy|wedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Tithe fab dyn fel hyn y traethodd yr Ar|glwydd Dduw ddiwedd i d&ycirc; I&s;rael, a diwedd a ddaeth ar bedair congl y t&icirc;r.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> [Daw] yr awr hon ddiwedd arnat, canys anfonaf fy n&icirc;g i'th erbyn: a barnaf di hefyd yn &ocirc;l dy ffyrdd dy hun, a rhoddaf dy holl ffieidd-dra i'th erbyn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fy llygad hefyd ni'th arbed di, hefyd ni tho&s;turiaf, eithr rhoddaf dy ffordd i'th erbyn: a'th ffieidd-dra fydd o'th fewn, fel y g&wcirc;ypoch mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, wele ddrwg yn dyfod ar &ocirc;l drwg.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Diwedd a ddaeth, daeth diwedd, y mae yn gwilio arnat, wele efe a ddaeth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Daeth y foreu-farn attat pre&s;&s;wylydd y t&icirc;r, daeth yr am&s;er, agos [yw] y dydd terfy&s;c, ac nid ad&s;ain mynyddoedd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Weithian ar fyrder y tywalldaf fy llid ar|nat, ac y gorphennaf fy n&icirc;g wrthie: barnaf ni hefyd yn &ocirc;l dy ffyrdd dy hun, a rhoddaf dy holl ffieidd-dra i'th erbyn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'm llygad nid arbed, ac ni tho&s;turiaf, rhoddaf i'th erbyn yn &ocirc;l dy ffyrdd, a'th ffieidd|dra a fyddant o'th fewn, fel y g&wcirc;ypoch mai my|fi yr Arglwydd &s;ydd yn taro.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Wele 'r dydd, wele [ef] yn dyfod, y fo|reu-farn a aeth allan, blodeuodd y wialen, [a] blagurodd y balchder.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Cyfododd y traha 'n wialen drygioni, ni [bydd dim] o honynt, nac oi cyfoeth, nac oi ter|fy&s;c-w&ycirc;r hwynt, na galar dro&s;tynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yr am&s;er a ddaeth, y dydd a ne&s;aodd, na lawenyched y pryn-wr, ac na thri&s;taed y gwer|th-wr, canys daw di gallonedd ar eu holl weryn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys y gwerthudd ni ddychwel at yr hynn a werthodd, er eu bod etto 'n fyw, o blegit y weledigaeth [&s;ydd] am ei holl weryn, na ddychwelant ac nad ymgryfh&acirc;nt bob vn yn an|wiredd ei fuchedd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Vdcana&s;ant vdcorn, a darpara&s;ant oll, etto nid oedd a ele i ryfel: am [fod] fy nigllo|nedd yn erbyn eu holl weryn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y cleddyf [fydd] oddi allan, haint hefyd a newyn o fewn: yr hwn [a fyddo] yn y maes a fydd farw gan gleddyf, a'r hwn a fyddo yn y ddinas, newyn, a haint ai difa ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Etto eu rhai diangol hwynt a ddiangant. ac ar y mynyddoedd y byddant hwy oll yn griddfan fel colomennod y dyffryn, pob vn am ei anwiredd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 13.7. Ier. 6.24.</NOTE> Yr holl ddwylo a lae&s;ant, a'r holl liniau a &acirc;nt yn ddwfr.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna<NOTE PLACE="marg">E&s;a. 15.3. Ier. 48.37. Diarn. 11.4. Zoph. 1.18. Eccl. 5.10.</NOTE> yr ymwregy&s;ant [mewn] &s;achli|ain, ac ar&s;wyd ai toa hwynt, yna [y bydd] cy|wilydd ar bob wyneb, a moelni ar eu holl ben|nau hwynt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Eu harian a daflant i'r heolydd, ai haur fydd mewn dirmig: eu haur, nai harian ni ddi|chon eu gwared hwynt yn nydd digter yr Argl|wydd: eu henaid ni ddiwallant, ai coluddion ni lanwant, pan fyddo tramgwydd eu hanwiredd hwynt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gogoniant hefyd ei harddwch ef yn rha|gorieth y go&s;oda&s;e [Duw] ef: onid gwnae|thant ynddo ddelwau eu ffieidd-dra ai brynti: am hynny y rhoddais ef ym-mhell oddi wr|thynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys rhoddaf ef yn llaw dieithriaid yn y&s;pail, ac yn anrhaith i rai drygionus y t&icirc;r, a hw|ynt ai halogant ef:</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Troaf hefyd fy wyneb oddi wrthynt, ac halogir fy nirgelfa: &icirc;e anrheith-w&ycirc;r a ddeuant iddi, ac ai halogant.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Gwna gadwyn, canys llannwyd y tir o farn waedlyd, a'r ddinas &s;ydd lawn o drais,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Am hynny y dygaf rai gwaethaf y cen|hedloedd fel y gore&s;cynnant eu tai hwynt: felly y difethaf falchder y cedyrn, ai<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 68.35.</NOTE> cy&s;&s;egroedd a halogir.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Y mae torr yn dyfod, yna y cei&s;iant he|ddwch, ac ni's [c&acirc;nt.]</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Daw trychineb ar drychineb, a bydd chwedl ar chwedl, yna y cei&s;iant weledigaeth gan y prophwyd: onid cyfraith a gyll gan yr o|ffeiriaid, a chyngor gan yr henuriaid.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Y brenin a alara, a'r tywy&s;og a wi&s;cir ag anrhaith, a dwylo pobl y tir a gynhyrfir: gwnaf &acirc; hwynt yn &ocirc;l eu ffordd eu hun, ac &acirc;i
<PB N="309" REF="329">barnedigaethu eu hun y barnaf hwynt, fel y gwybyddant mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Yr am&s;er y gwelodd Ezeciel gyffelybrwydd Duw, ac y dug yr y&s;pryd ef i Ieru&s;alem. 6 Duw yn dangos iddo ef frynti, a gau-dduwiaeth y bobl.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Bu yn y chweched flwyddyn, yn y chwe|ched [m&icirc;s,] ar y pummed [dydd] o'r m&icirc;s, [a] mi yn ei&s;tedd yn fy nh&ycirc;, a henuriaid I&s;rael yn ei&s;tedd ger fy mron, yna &s;yrthio llaw 'r Ar|glwydd Dduw ar naf.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna 'r edrychals, ac wele gyffelybrwydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 1.27.</NOTE> fel rhith t&acirc;n, o welediad ei lwyni ac i&s;&s;od yn d&acirc;n: ac oi lwyni, ac vchod fel gwelediad di&s;cleir|deb, megis lliw ambr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a e&s;tynnodd l&ucirc;n llaw, ac a'm cym|merodd erbyn gwallt fy mhen, a chododd y&s;|pryd fi rhwng y ddaiar a'r nefoedd, ac a'm dug: Ierualem mewn gweledigaeth Dduw, hyd ddr&wcirc;s y porth ne&s;af i mewn, yr hwn &s;ydd yn edrych tua 'r gogledd, lle 'r [ydoedd] ei&s;teddfa delw 'r eiddigedd, yr hon a wnae eiddigedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac wele yno ogoniant Duw I&s;rael, fel y weledigaeth yr hon a wel&s;wn yn y dyffryn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, mab d&ycirc;n cyfot attolwg dy lgaid [tua] ffordd y gogledd, felly y cyfodais fy llygaid [tua] ffordd y gogledd, ac wele tua 'r gogledd wrth borth yr allor ddelw 'r eiddigedd hon, yn y drws.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, mab d&ycirc;n, a we|li di beth y maent hwy yn ei wneuthur&lpunctel; y ffi|aidd-dra mawr yr hwn y mae t&ycirc; I&s;rael yn ei wneuthur ymma, i'm gyrru ymmaith oddi wrth fyng-hy&s;&s;egr&lpunctel; ac etto dychwel, cei ymma weled ffieid-dra mwy.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a'm dug i ddr&wcirc;s y cyntedd, yno 'r e|drychais, ac wele ryw dwll yn y pared.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, mab d&ycirc;n clo|ddia drwy 'r pared: yna y cloddiais drwy 'r pa|red, ac wele ryw ddrws.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, d&ocirc;s i mewn, ac edrych y ffieidd-dra drygionus y rhai y ma|ent hwy yn eu gwneuthur ymma,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly 'r euthym, ac edrychais, ac wele b&ocirc;b m&acirc;th ymlu&s;ciad, ac anifail ffiaidd, a holl eu|lynnod t&ycirc; I&s;rael wedi eu portreio ar y pared o amgylch ogylch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A deng-&wcirc;r a thrugain o henuriaid t&ycirc; I&s;|rael yn &s;efyll ar eu cyfer hwynt, ac Ia<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">zaniah mab Saphan yn &s;efyll ym my&s;c y rhai hynny: a ph&ocirc;b vn ai thu&s;&s;er yn ei law, ac amlder niwl y mwg-darth oedd yn derchafu.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, a weli di fab d&ycirc;n yr hyn y mae henuriaid I&s;rael yn ei wneu|thur mewn tywyllwch, b&ocirc;b vn o fewn ei ddelw|gelloedd&lpunctel; canys dywedant nid yw 'r Arglwydd yn ein gweled, gadawodd yr Arglwydd y ddaiar.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a ddywedodd wrthifi eil-waith: cei weled ffieidd-dra mawr y rhai a wnaethant hwy.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a'm d&ucirc;g i ddrws porth t&ycirc; 'r Ar|glwydd yr hwn [&s;ydd] tua 'r gogledd, ac wele yno wragedd yn ei&s;tedd gan &wcirc;ylo am Tham|muz.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, a w&ecirc;li di fab d&ycirc;n, dychwel etto, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ei weled ffieidd-dra mwy n&acirc; hyn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a'm d&ucirc;g i gyntedd t&ycirc;'r Arglwydd oddi fewn, ac wele [wrth] ddrws Teml yr Ar|glwydd, rhwng y porth a'r allor, yng-hylch pum-&wcirc;r ar hugain, pob vn ai ce~fil at deml yr Arglwydd, ai hwynebau tua 'r dwyrain, a'r rhai hyn oeddynt yn ymgrymmu i'r haul tu'r dwy|rain.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, a weli di fab d&ycirc;n, ac y&s;cafnach [dim] gan d&ycirc; Iuda, n&acirc; gwneuthur y ffiaidd-dra y rhai a wnaethant ymma? canys llanwa&s;ant y t&icirc;r &acirc; thrais, a gwrthdroa&s;ant i'm cyffroi fi, ac wele hwynt yn bwrw canghennau wrth eu ffroenau.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Minne hefyd a wnaf yn fy llid, nad ar|bedo fy llygad, ac ni tho&s;turiaf: yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Diar. 21.19. e&s;a. 46.7. iere. 11.11. mic. 3.4.</NOTE> y llefant yn fyng-hlu&s;tiau &acirc; llefain mawr, ac ni wran|dawaf hwynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dini&s;tr Ieru&s;alem. 4 Y rhai cadwedic. 8 Achwyn y prophwyd am y dini&s;tr.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">LLefodd hefyd &acirc; llef vchel lle y chlywais gan ddywedyd: ne&s;ewch &s;wyddogion y ddi|nas, a phob vn ai arf dini&s;tr yn ei law.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac wele chwech o w&ycirc;r yn dyfod o ffordd y porth vchaf, yr hwn &s;ydd yn edrych tua 'r gogledd, a phob vn ai arf dini&s;tr yn ei law: ac [yr oedd] vn g&wcirc;r yn eu my&s;c hwynt, wedi ei wi&s;co &acirc; lliain, a chorn d&ucirc; &s;crifennudd wrth ei gl&ucirc;n, a hwy a aethant i mewn, ac a &s;afa&s;ant wrth yr allor br&ecirc;s.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A gogoniant Duw I&s;rael a gyfododd, oddi ar y Cerub yr hwn yr ydoedd efe arno, hyd rhinniog y t&ycirc;, ac a lefodd ar y g&wcirc;r yr hwn oedd wedi ei wi&s;co &acirc; lliain, yr hwn [yr oedd] corn d&ucirc; &s;crifennudd wrth ei glun.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrtho ef, d&ocirc;s trwy ganol y ddinas, [&s;ef] trwy ganol Ieru|&s;alem, a noda n&ocirc;d ar dalcennau y dynnion y rhai ydynt yn vcheneidio, ac yn gweiddi am y ffi|eidd-dra oll, yr hwn a wneir oi mewn hi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac wrth y lleill y dywedodd efe lle y cly|wais, ewch trwy 'r ddinas ar ei &ocirc;l ef, a thare|wch, nac arbeded eich llygad, ac na tho&s;turiwch.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Lleddwch yn farw yr hen-&wcirc;r, y g&wcirc;r ie|uangc a'r forwyn, y plant hefyd a'r gwragedd: ond na ddeuwch yn agos at vn g&wcirc;r yrhwn y byddo y n&ocirc;d arno, ac ar* fyng-hy&s;&s;egr y de|chreuwch: felly y de chreua&s;ant ar y gw&ycirc;r h&ecirc;n y rhai oeddynt ger bron y t&ycirc;.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dywedodd wrthynt hefyd, halogwch y t&ycirc;, a llennwch y cynteddoedd o rai archolledic, ewch allan: felly hwy a aethant allant, ac a da|raw&s;ant trwy 'r ddinas.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A phan darawyd hwynt, a'm gadu inne,
<PB REF="330">yna mi a &s;yrthiais ar fy wyneb, gwaeddais he|fyd<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a 1.15.</NOTE> a dywedais, &ocirc; Arglwydd Dduw, a ddifethi di holl weddill I&s;rael, wrth dywallt dy l&icirc;d ar Ieru&s;alem&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, anwiredd t&ycirc; I&s;rael, a th&ycirc; Iuda &s;ydd fawr ddieth: canys llawnwyd y tir o waed, a llawnwyd y ddinas o &wcirc;yrni: o herwydd dyweda&s;ant, gwrthododd yr Arglwydd y tir, ac nid yw 'r Arglwydd yn gweled.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac am danafi [diau] nad erbyd fy llygad, ac na tho&s;turiaf [wrthynt:] rhoddaf eu ffordd eu hun ar eu pennau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac wele y g&wcirc;r wedi ei wi&s;co &acirc; lliain yr hwn yr [oedd] y corn d&ucirc; wrth ei glun, yn dwyn gair trachefn gan ddywedyd: gwneuthum fel y gorchymynnai&s;t i mi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PENN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gweledigaeth marwor yn arwyddocau llo&s;ciad Ieru&s;a|lem, ac adroddiad gweledigaeth y Cerubiaid a'r ol|wynion, yr hon fydd yn y bennod gyntaf.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa 'r edrychais, ac wele ar y<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 1.22.</NOTE> ffurfafen, yr hon [oedd] vwch benn y Cerubiaid, megis maen Saphyr, fel dull cyffelybrwydd gor&s;eddfa a welid arnynt hwy.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a lefarodd wrth y g&wcirc;r a wi&s;ca&s;id &acirc; lliain, ac a ddywedodd, d&ocirc;s i mewn rhwng yr olwynion, hyd tann y Cerub, a llanw dy ddwylo o farwar tanllyd, oddi rhwng y Ceru|biaid, a th&acirc;na ar y ddinas: felly efe a aeth o fla|en fy llygaid.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r Cerubiaid oeddynt yn &s;efyll o du de|heu y t&ycirc; pan ddaeth y g&wcirc;r imewn: a'r niwl a lanwodd y cyntedd ne&s;af i mewn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y cyfododd gogoniant yr Arglwydd oddi ar y Cerub hyd rinnioc y t&ycirc;, a'r t&ycirc; a lan|nwyd o niwl: felly y llannwyd y cyntedd o ddi&s;cleirdeb gogoniant yr Arglwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Eec. 1.5.24.</NOTE> &s;&wcirc;n adenydd y Cerubiaid a glywyd hyd y cyntedd ne&s;af allan, fel &s;&wcirc;n Duw holl alluog pan lefare efe.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Bu hefyd pan orchymynnodd efe i'r g&wcirc;r a wi&s;ca&s;id &acirc; lliain gan ddywedyd: cymmer d&acirc;n oddi rhwng yr olwynnion [&s;ef] oddi rhwng y Cerubiaid, felly fyned o honaw ef, a &s;efyll wrth yr olwynion.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna 'r e&s;tynnodd y Cerub ei law oddi rhwng y Cerubiaid i'r t&acirc;n, yr hwn [oedd] rhwng y Cerubiaid: ac a gododd, ac a roddodd, [beth] yn nwylo 'r hwn a wi&s;ca&s;id &acirc; lliain: yntef a gymmerodd, ac a aeth allan.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A gwelid gan y Cerubiaid law d&ycirc;n tann eu hadenydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Edrychais hefyd, ac wele bedair olwyn, wrth y Cerubiaid, vn olwyn wrth b&ocirc;b Cerub: a gwelediad yr olwynion oedd fel<NOTE PLACE="marg">Ezec. 1.16.</NOTE> lliw maen Thar&s;ys.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ai gwelediad oedd vn wedd iddynt ill edw ar, fel pe bydde olwyn o fewn olwyn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pan gerddent, ar eu pedwar ochr y cer|ddent, ni throent pan gerddent, canys lle 'r edry|che y penn y cerddent ar ei &ocirc;l ef, ni throent pan gerddent.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Eu holl gnawd hefyd, ai cefnau, ai dwy|lo, ai hadenydd, a'r olwynion oeddynt yn llawn llygaid oddi amgylch: eu holwynion oeddynt iddynt ill pedwar.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Galwyd hefyd lle y clywais arnynt [&s;ef] ar yr glwynnion, <HI>&ocirc; olwyn.</HI></P>
<P N="14"><HI>14</HI> A phedwar wyneb [oedd] i b&ocirc;b vn, wy|neb y cyntaf yn wyneb Cerub, ac wyneb yr ail yn wyneb d&ycirc;n, a'r trydydd yn wyneb llew, a'r pedwerydd yn wyneb eryr.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y Cerubiaid a dderchafa&s;ant, dym|ma<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 1.5.</NOTE> 'r anifail yr hwn a welais wrth afon Che|bar.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A phan gerdde y Cerubiaid, y cerdde 'r olwynion wrthynt, a phan gode y Cerubiaid eu hadenydd i ymdderchafu oddi ar y ddaiar, yr olwynion hwynthau ni throent ychwaith oddi wrthynt,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Safent, pan &s;afent hwytheu, a chodent gyd &acirc; hwy pan godent hwytheu, canys y&s;pryd yr anifail [oedd] ynddynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna gogoniant yr Arglwydd a aeth all|an oddi ar rinniog y t&ycirc;, ac a &s;afodd ar y Ceru|biaid.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r Cerubiaid a goda&s;ant eu hadenydd, ac a dderchafa&s;ant oddi ar y ddaiar o flaen fy llygaid: a'r olwynion ar eu cyfer pan ddaeth|ant allan: a &s;afodd [pob vn wrth] ddr&wcirc;s porth y dwyrain i d&ycirc; 'r Arglwydd: a gogoniant Duw I&s;rael arnynt oddi arnodd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Dymma 'r anifail yr hwn a welais tann Dduw 'r I&s;rael wrth afon Chebar: a gwy|b&ucirc;m mai y Cerubiaid hynny [oedd] efe.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Pedwar wyneb oedd i b&ocirc;b vn, a phedair aden [i b&ocirc;b] vn, a chyffelybrwydd dwylo d&ycirc;n dann eu hadenydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Cyffelybrwydd eu hwynebau hwynt [oedd] yr wynebau hynny, y rhai a welais wrth afon Chebar, eu dull hwynt, a hwythau: cer|ddent b&ocirc;b vn ar gyfer ei wyneb.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Pwy &s;y yn twyllo y bobl, ai co&s;pedigaeth. 19 Duw yn addo adnewyddu rhai, ac yn bygwth co&s;pi 'r lleill.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa i'm cyfododd y&s;pryd, ac i'm d&ucirc;g hyd borth dwyrain t&ycirc; 'r Arglwydd, yr hwn &s;ydd yn edrych tua 'r dwyrain: ac wele bum-&wcirc;r ar hugain yn nr&wcirc;s y porth, ac yn eu my&s;c hwynt y gwelwn Iaazamiah fab Azur, a Pheltiah fab Benaiahu, tywy&s;ogion y bobl.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, ha fab d&ycirc;n. dymma y gw&ycirc;r y rhai ydynt yn dychymygu co|egni, ac yn ymgynghori &acirc; drwg gyngor yn y ddinas hon.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y rhai a ddywedant, nid madws adailadu tai, hi yw 'r crothan, ninneu 'r c&icirc;g.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Am hynny prophwyda di iw herbyn hw|ynt, prophwyda fab d&ycirc;n.</P>
<PB N="310" REF="330">
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y &s;yrthiodd y&s;pryd yr Arglwydd ar|naf, ac a ddywedodd wrthif: dywet, fel hynn y dywedodd yr Arglwydd, t&ycirc; I&s;rael felly y dy|weda&s;och: canys mi a adwen amcannion eich y&s;pryd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Amlha&s;och eich lladdedigion o fewn y ddi|nas hon, a llanwa&s;och ei heolydd hi &acirc; chela|nedd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglwydd Douw, eich lladdedigion y rhai a o&s;oda&s;och oi mewn hi yw 'r c&icirc;g, a hithe yw yr crochan&lpunctel; chwithau a ddygaf allan oi chanol.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cleddyf a ofnwch, a chleddyf a dduw ar|noch medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Dygaf chwi hefyd allan oi chanol, a rhodd|af chwi yn llaw dieithriaid, a gwnaf farn ar|noch.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ar y cleddyf y<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 25.7.</NOTE> &s;yrthiwch, ar derfyn I&s;|rael y barnaf chwi, fel y gwypoch mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Hon ni bydd i chwi yn grochan, ni bydd|wch chwithau yn g&icirc;g oi mewn: ar derfyn I&s;|rael y barnaf chwi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A chewch &wcirc;ybod mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd, canys ni rodia&s;och yn fy neddfau: ac ni wnaethoch fy marnedigaethau: onid yn &ocirc;l barnedigaethau y cenhedloedd y rhai [ydynt] o'ch amgylch y gwnaethoch.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A phan brophwydais, b&ucirc; farw Pheltiah mab Benaiahu: yna &s;yrthiais ar fy wyneb, a gwaeddais &acirc; llef vchel, ddywedais: &ocirc; Arglwydd Dduw a wnei di drangc ar weddill I&s;rael&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y daeth gair yr Arglwydd attaf gan ddywedyd,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ha fab d&ycirc;n dy frodyr, dy frodyr, dy ddy|nion cyfne&s;af, a holl d&ycirc; I&s;rael yn gwbl [ydynt] y rhai] y dywedodd pre&s;&s;wylw&ycirc;r Ieru&s;alem wrthynt, ymbellhewch oddi wrth yr Arglwydd, i ni y rhodded y t&icirc;r hwn yn etifeddiaeth.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dywet am hynny, fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw: er gyrru o honof hwynt ym mhell ym my&s;c y cenhedloedd, ac er gwa&s;caru o honof hwynt trwy y tiroedd, etto byddaf yn gy&s;&s;egr bychan iddynt yn y tiroedd lle y daeth|ant.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Dywet gan hynny, fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, ca&s;claf chwi hefyd o fy&s;c y bobloedd, a chynhullaf chwi o'r tiroedd y rhai i'ch gwa&s;carwyd ynddynt, a rhoddaf i chwi d&icirc;r I&s;rael.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A phan ddelant yno &s;ymmudant ei holl frynti hi, ai holl ffieidd-dra o honi hi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A rhoddaf iddynt vn galon,<NOTE PLACE="marg">Iere. 32.39. ezec. 36.26.</NOTE> ac y&s;pryd newydd a roddaf yn eu ceudod: &s;ymmudaf he|fyd y galon garrec oi cnawd hwynt, ac mi a roddaf iddynt galon g&icirc;g:</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Fel y rhodiant yn fy neddfau, ac y cad|want fy marnedigaethau, ac y gwnant hwynt: byddant yn bobl i mi, mynne a fyddaf Dduw iddynt hwy.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Os wrth feddwl en brynti ai ffiaidd-dra 'r aiff eu calon, rhoddaf eu ffordd ar eu pennau eu hun, medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r Cerubiaid a gyfoda&s;ant eu hadenydd, a'r olwynion ar eu cyfer hwynt, a gogoniant Duw I&s;rael [oedd] arnynt oddi arnodd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna gogoniant yr Arglwydd a ddercha|fodd oddi ar ganol y ddinas, ac a &s;afodd ar y my|nydd yr hwn [oedd] o'r tu dwyrain i'r ddinas.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y&s;pryd a'm cododd fi, ac a'm d&ucirc;g hyd Caldea, at y gaeth-glud mewn gweledigaeth drwy Y&s;pryd Duw: a'r weledigaeth yr hon a wel&s;wn a dderchafodd oddi wrthif.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y lleferais wrth y gaeth-glud holl eiriau 'r Arglwydd y rhai a ddango&s;a&s;e efe i mi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y prophwyd ar ddammeg yn dangos y caeth-gludid Sedecia ai bobl i Babilon, 18 Ac ar ddammeg arall yn bygwth newyn a phrinder mawr.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Gair yr Arglwydd a ddaeth attaf, gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Trigo 'r ydwyt ti fab dyn, yng-hanol t&ycirc; anufyddgar, y rhai [y mae] llygaid iddynt i weled, at ni welant, a chlu&s;tiau iddynt i glywed, ac ni chlywant: canys t&ycirc; annfyddgar ydynt hwy.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A thithe fab d&ycirc;n gwna it offer caethfud, a muda liw dydd o flaen eu llygaid hwynt, &icirc;e mu|da o'th le dy hun i le arall, yng-wydd eu lly|gaid hwynt: ond odid gwelant mai t&ycirc; anufydd|gar [ydynt] hwy.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A d&wcirc;g allan d&ycirc; ddodrefn liw dydd yng|&wcirc;ydd en llygaid fel dodrefn caethfud: dos di|the allan yn yr h&wcirc;yr yng-&wcirc;ydd eu llygaid, fel rhai yn myned allan i gaeth-glud.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Cloddia o flaen eu llygaid hwynt i ti [dwll] mewn m&ucirc;r, a d&wcirc;g allan trwy hwnnw:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Llwytha ar d&ycirc; y&s;cwydd yng-&wcirc;ydd eu lly|gaid hwynt, mewn tywyllni y dygi allan, dy wyneb a guddi fel na welech y ddaiar: canys yn arwydd i'th roddais i d&ycirc; I&s;rael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac mi a wnaethum felly fel i'm gorchy|mynnwyd, dygais fy offer, allan liw dydd fel offer caeth-fud: ac yn yr h&wcirc;yr y cloddiais i'm [dwll] mewn m&ucirc;r a'm llaw: mewn tywyllwch y dygais allan, ar fy y&s;cwydd y llwythais a flaen eu llygaid hwynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r boreu y daeth gair yr Arglwydd attaf, gan ddywedyd:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ha fab d&ycirc;n oni ddywedodd t&ycirc; I&s;rael (&s;ef y t&ycirc; annufyddgar) wrthit, beth yr wyt ti yn ei wneuthur&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dywet wrthynt,<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 25.</NOTE> fel hyn y dywed yr Ar|glwydd Dduw: y tywy&s;og yn Ieru&s;alem [a dd&wcirc;g] y baich hwn, a holl d&ycirc; I&s;rael y rhai y maent hwy yn eu my&s;c.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dywet eich arwydd chwi ydwyfi, fel y gwnaethum i felly y gwneir i chwitheu: mewn caeth-glud yr ewch, [ac] mewn caethiwed.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r tywy&s;og yr hwn [&s;ydd] yn eu ca|nol a lwytha ar ei y&s;cwydd, mewn tywyllwch yr aiff allan: cloddiant trwy 'r m&ucirc;r fel yr elont
<PB REF="331">allan trwyddo, ei wyneb a guddia efe fel na we|lo efe y ddaiar ai lygaid.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys tanaf fy rhwyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 17.20. ezec. 32.3.</NOTE> arno ef, fel y dalier ef yn fy rhwyd, a dygaf ef i Babilon tir y Caldeaid, ac ni w&ecirc;l efe hi, etto yno y bydd efe marw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A gwa&s;caraf ei holl nerth ef &s;ef y rhai a [fyddant] oi amgylch, ai holl lu gyd &acirc; phob gwynt, a thynnaf gleddyf ar eu h&ocirc;l hwynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Felly y c&acirc;nt &wcirc;ybod mai myfi ydwyf yr Arglwydd, wedi gwa&s;caru o honof hwynt ym my&s;c y cenhedloedd, ai t&acirc;nu hwynt ar h&ycirc;d y tiroedd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Etto gweddillaf o honynt<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 11.15.</NOTE> ychydig ddy|nion oddi wrth y cleddyf, oddi wrth newyn, ac oddi wrth haint: fel y mynegant eu holl ffieidd|dra ym my&s;c y cenhedloedd lle y delant: a g&wcirc;ybyddant mai myfi ydwyf yr Arglwydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gair yr Arglwydd hefyd a ddaeth attaf gan ddywedyd:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ha f&acirc;b d&ycirc;n bwyttei dy fara mewn cynn|wrf, a'th ddwfr a yfi mewn dychryn, a gofal:</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A dywet wrth bobl y t&icirc;r, fel hyn a dy|wed Arglwydd Dduw am drigolion Ieru|&s;alem, [ac] am wl&acirc;d I&s;rael: eu bara a fwyt&acirc;nt mewn gofal, ai dwfr a yfant mewn anrhaith, fel yr anrheithir ei th&icirc;r oi chyflawnder am drais y rhai oll a drigant ynddi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r dina&s;oedd cyfanneddol a anghyfan|neddir, a'r t&icirc;r a fydd anrhaithiedic, felly y g&wcirc;y|byddwch mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A daeth gair yr Arglwydd attaf, gan ddywedyd:</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ha fab d&ycirc;n beth [yw] y ddihareb hon a genwch am d&icirc;r I&s;rael gan ddywedyd, y dyddi|au a e&s;tynna&s;ant, a darfu am bob gwelediga|eth&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Am hynny dywet ti wrthynt, fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, gwnaf i'r ddiha|reb hon beidio, fel nad arferant hi mwy yn I&s;|rael: ond yn hytrarch dywet wrthynt, y dy|ddiau a &s;ylwedd pob gweledigaeth a ne&s;aua|&s;ant.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys ni bydd mwy vn weledigaeth ofer, na dewiniaeth weniaithus o fewn t&ycirc; I&s;|rael.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys myfi 'r Arglwydd a lefaraf y peth a lefarwyf, ac ef a wneir, nid oedir efe mwy: o herwydd yn eich dyddiau chwi &ocirc; d&ycirc; aunufudd|gar y llefaraf air, ac efe a wneir, medd yr Ar|glwydd Dduw.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A gair yr Arglwydd a ddaeth attaf gan ddywedyd:</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ha fab d&ycirc;n wele d&ycirc; I&s;rael yn, dywedyd, y weledigaeth yr hon a welodd efe [fydd] wedi dyddiau lawer: a phrophwydo y mae efe am am&s;eroedd pell.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Am hynny dywet wrthynt, fel hyn y dy|wedodd yr Arglwydd Dduw, nid oedir dim o'm geiriau mwy, canys y gair yr hwn a ddy|wedais a gwpleir, medd yr Arglwydd Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Bygwth ar y gau brophwydi.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Gair yr Arglwydd a daeth attaf gan ddy|wedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Prophwyda fab d&ycirc;n yn erbyn prophwydi<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 14.9.</NOTE> I&s;rael, y rhai ydynt yn prophwydo, a dywet wrth y rhai a brophwydant oi meddwl eu hun, gwrandewch air yr Arglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Fel hyn y dywed-yr Arglwydd Dduw, gwae'r prophwydi ynfyd y rhai a rodiant yn &ocirc;l eu hy&s;pryd eu hun, ac heb weled [dim.]</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dy brophwydi I&s;rael ydynt fel llwyno|god yn yr anialwch.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ni &s;afa&s;och yn yr adwyau, ac ni chaea&s;och gae o amgylch t&ycirc; I&s;rael: i &s;efyll yn y rhyfel ar ddydd yr Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gwagedd, a gau ddewiniaeth a wel&s;ant, y rhai a ddywedant, dywedodd yr Arglwydd: a'r Arglwydd heb eu hanfon hwynt: a phara|lant ddi&s;gwil am gyflawni [eu] gair.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Onid gau weledigaeth a wel&s;och, a gau ddewiniaeth a draetha&s;och, pan ddyweda&s;och, yr Arglwydd a ddywedodd, a minnef heb ddy|wed yd&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw: am lefaru o honoch wagedd, a gweled o honoch gelwydd: am hynny wele fi i'ch erbyn medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A bydd fy llaw yn erbyn y prophwydi y rhai ydynt yn gweled gwagedd, ac yn dewino celwydd, yng-hyfrinach fy mhobl ni byddant, ac o fewn &s;crifen t&ycirc; I&s;rael ni &s;crifennir hwynt: i dir I&s;rael hefyd ni ddeuant, fel y g&wcirc;ybyddant mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O achos, ac o herwydd hudo o honynt fy mhobl gan ddywedyd, heddwch, lle nid [oedd] heddwch: pan yw hwn yn adailadu m&ucirc;r, wele hwythau yn ei galchu ef &acirc; &s;alwedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A dywet wrth y rhai a galchant &acirc; &s;al|wedd, y &s;yrth efe: canys cur-law a fydd, a chwi|thau gerric cenlly&s;c a &s;yrthiwch: a gwynt tem|he&s;tloedd a rwyga.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Wele pan &s;yrthio 'r m&ucirc;r, oni ddywedir wrthych&lpunctel; mae 'r calch a'r hwn y calcha&s;och&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglw|ydd Dduw, minne a rwygaf &acirc; gwynt y&s;pryd temhe&s;tloedd yn fy llid, achur-law fydd yn fy nig: a cherric cenlly&s;c mewn llidiawgrwydd i ddifetha.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly y dini&s;triaf y m&ucirc;r yr hwn a galch|a&s;och &acirc; &s;alwedd, a tharawaf ef i'r llawr, fel y g&wcirc;ypoch mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan orphennwyf fy llid ar y m&ucirc;r, ac ar y rhai ai calchant &acirc; &s;alwedd: yna y dywedaf wrthych: y m&ucirc;r nid [yw,] na'r rhai ai calcha|&s;ant,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> [Sef] prophwydi I&s;rael y rhai a broph|wydant am Ieru&s;alem, ac a welant iddi weledi|gaeth heddwch, pan nad [oes] heddwch medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Tithe f&acirc;b d&ycirc;n go&s;ot dy wyneb yn erbyn
<PB N="311" REF="331">merched dy bobl y rhai a brophwydant wrth eu meddwl eu hun: a phrophwyda yn eu herbyn hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Dywet hefyd, fel hyn y dywed yr Ar|glwydd Dduw, gwae y gwniadydde&s;au clu&s;t&ocirc;|gau tann holl elinoedd dwylo fy mhobl, a'r rhai a weithiant foledau am benn pob &s;efyll-beth, i hela eneidiau. Ai eneidiau fy mhobl a heliwch chwi, i gadw yn fyw enioes i chwi&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A halogwch chwi fi wrth fy mhobler dyrneidiau o haidd, ac am da~meidiau o fara, gan ladd yr eneidiau y rhai ni byddent farw, ac addo enioes i'r rhai ni byddent fyw, gan ddywedyd o honoch gelwydd wrth fy mhobl y rhai a wran|dawent gelwydd?</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Am hynny fel hyn y dywedodd yr Arglwydd Dduw, wele fi at eich clu&s;togau chwi, &acirc;'r rhai yr ydych yn hela eneidiau i beri iddynt ehe|dec, a rhwygaf, hwynt oddi wrth eith brei|chiau: a gollyngaf yr eneidiau [&s;ef] yr eneidiau y rhai yr ydych yn eu hela i beri iddynt ehedeg.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Rhwygaf hefyd eich moledau chwi, a gwaredaf fy mhobl o'ch llaw chwi, ac ni by|ddant mwy yn eich llaw chwi yn helfa, fel y g&wcirc;ypoch mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Am dri&s;tau calon y cyfiawn drwy gel|wydd, a minne heb ei ofidio ef, ac am gadarn|hau dwylo 'r annuwiol, fel na ddychwele oi ffordd ddrygionus iw fywhau,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> O herwydd hynny, ni welwch wagedd, ac ni ddewinwth ddewiniaeth mwy, canys gwaredaf fy mhobl o'ch llaw chwi, fel y g&wcirc;y|poch mai myfi [yw 'r] Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr Arglwydd yn neccau y bobl oi air am eu pechod. 9 Ac yn gadu i'r gau-brophwydi dwyllo dirmyg-wyr ei air ef. 22 Cy&s;&s;ur y rhai a ffoa&s;ent i Babilon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y daeth attaf w&ycirc;r o henuriaid I&s;rael, ac a ei&s;tedda&s;ant o'm blaen.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y daeth gair yr Arglwydd attaf, gan ddywedyd:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y gw&ycirc;r hyn &ocirc; f&acirc;b d&ycirc;n, a dderchafa&s;ant.<NOTE N="*" PLACE="marg">Iet. 10.15.</NOTE> yn eu calonnau, rhodda&s;ant, hefyd dramgwydd eu hanwiredd ar gyfer eu hwynebau: a atte|bwn i hwynt er iddynt ymorol &acirc;mi?</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Am hynny chwedleua di &acirc; hwynt, a dywet wrthynt: fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, pob vn o d&ycirc; I&s;rael, yr hwn a dderchafa ei eulyn|nod yn ei galon, ac a o&s;odo dramgwydd ei anwi|redd ar gyfer ei wyneb, ac a ddaw at brophwyd: myfi 'r Arglwydd ai hattebaf ef pan ddelo yn<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Thef. 2.10.</NOTE> amlder ei eulynnod,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Er mwyn dal t&ycirc; I&s;rael erbyn eu calon|nau y rhai a ymddieithria&s;ant oddi wrthif oll, trwy eu heulynnod.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny dywet wrth d&ycirc; I&s;rael, fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw: troiwch a dych|welwch oddi wrth eich eulynnod, a throiwch eich wynebau oddi wrth eich holl ffiaidd-dra.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys pob vn o d&ycirc; I&s;rael, ac o'r dieithr yr hwn a ymdeithio o fewn I&s;rael, ac a ymddiei|thro oddi ar fy &ocirc;l i, ac a dderchafo ei eulynnod yn ei galon, ac a o&s;odo dramgwydd ei anwiredd ar gyfer ei wyneb, ac a dd&ecirc;l at brophwyd i ymofyn a'm fi trwyddo ef: myfi 'r Arglwydd a attebaf iddo ef trwofi fy hun.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Go&s;odaf hefyd fy wyneb yn erbyn y g&wcirc;r hwnnw, a go&s;odaf ef yn arwydd, ac yn ddiha|rebion, a gwnaf ei dorri ef ymmaith o fy&s;c ei bobl: fel y g&wcirc;ypoch mai myfi [ydwyf] yr Ar|glwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac os twyllir y prophwyd pan lefaro air, myfi 'r Arglwydd a dwyllodd y prophwyd hwnnw: ac mi a e&s;tynnaf hefyd fy llaw arno ef, ac ai difethaf ef o fy&s;c fy mhobl I&s;rael.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly y dygant eu hanwiredd, vn fath fydd anwiredd yr ymofynnudd, ac anwiredd y prophwyd:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fel na chyfeiliorno t&ycirc; I&s;rael mwy oddi ar fy &ocirc;l: ac na haloger hwynt mwy yn eu holl anffyddlondeb, onid byddant i mi yn bobl, minne a fyddaf iddynt hwy 'n Dduw, medd yr Arglw|ydd Dduw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A gair yr Arglwydd a ddaeth attaf gan ddywedyd:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ha fab d&ycirc;n, os pecha gwl&acirc;d trwy wneu|thur camwedd i'm herbyn, yna 'r e&s;tynnaf fy llaw arni,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 4.16. Ezec. 5.17. E&s;a. 3.1.</NOTE> a thorraf iddi ffon y bara, ac anfonaf arni newyn, fel y torrwyf ymmaith o honi ddyn, ac anifail.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pe bydde yn ei chanol y tr&ycirc;-w&ycirc;r hyn, Noah, Daniel, ac Iob, hwynt yn ei cyfiawnder a achu|be~t eu henaid eu hu~, medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Os bwy&s;f-fil niweidiol a dro&s;clwyddwn i'r t&icirc;r ai ddifa o hwnnw, fel y bydde yn anrhaith, heb gynniwerydd rhag ofn y bwy&s;t-fil,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> [Pe bydde] y try-w&ycirc;r hyn yn ei ganol, [nid] byw fi medd yr Arglwydd Dduw os gwaredent feibion, na merched: hwynt hwy yn vnic a waredid, a'r t&icirc;r a fydde yn anrhaith.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Os cleddyf a ddygwn ar y t&icirc;r hwn, a dy|wedyd o honof, cynniwer gleddyf trwy 'r t&icirc;r, a thorr ymmaith o honaw ddyn, ac anifail,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r try-w&ycirc;r hyn yn ei ganol, [os] byw fi medd yr Arglwydd Dduw, ni achubent feibi|on, na merched: onid hwynt hwy yn vnic a a|chubid,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Os haint a anfonwn i'r wl&acirc;d hon, a thy|walld o honof fy llid arni mewn gwaed, gan dorri ymmaith ddyn, ac anifail,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A Noah, Daniel, ac Iob yn ei chanol hi, [nid] byw fi medd yr Arglwydd Dduw, os gwaredent fab, na merch, hwynt hwy yn eu cy|fiawnder a waredent eu heneidiau eu hun.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, pa faint mwy pan anfonwyf<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 5.17.</NOTE> fy mhedair ddry|gfarn, cleddyf, a newyn, a bwy&s;t-fil niweidiol, a haint ar Ieru&s;alem i dorri ymmaith o honi ddyn, ac anifail.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Etto wele ynddi weddill diangol, y rhai a ddygir allan yn feibion a merched: wele hwynt yn dyfod allan attoch, a chewch weled eu
<PB REF="332">ffyrdd hwynt, ai gweithredoedd, fel yr ymgy&s;&s;u|roch, oherwydd yr adfyd yr hwn a ddygais ar Ieru&s;alem, &s;ef yr hyn oll a ddygais arni.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ie cy&s;&s;urant chwi pan weloch eu ffordd, ai gweithredoedd, a chewch &wcirc;ybod nad heb a|chos y gwneuthum, yr hyn oll a wneuthum iw herbyn hi, medd yr Arglwydd Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae yn cyffelybu Ieru&s;alem i ddiddefnydd goed y win-wydden.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Gair yr Arglwydd a ddaeth attaf gan ddy|wedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ha f&acirc;b d&ycirc;n beth yw coed y win-wydden, [fwy] n&acirc; phob coed [arall, neu] 'r winw&ycirc;dd|gaingc yr hon &s;ydd ym my&s;c prennau y coed&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A gymmerir o honi goed i weithio mewn gwaith, a gymmerant o honi hoel i grogi vn o|fferyn arni&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Wele yn ymborth i'r t&acirc;n y rhoddir hi, di|faodd y t&acirc;n ei dau gwrr hi, ei chanol a olo&s;cwyd, ac a wa&s;anaetha hi mewn gwaith&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Wele pan oedd gyfan ni weithid hi mewn gwaith, pa faint llai gan ei difa o d&acirc;n, ai golo&s;ci y gweithir hi etto mewn gwaith&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, megis pren y win-w&ycirc;dden ym my&s;c prennau y coed yr hon a roddais yn ym|borth i'r t&acirc;n: felly y rhoddaf drigolion Ieru&s;a|lem.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A rhoddaf fy wyneb yn eu herbyn hwynt, o'r [naill] d&acirc;n y deuant, a th&acirc;n [arall] ai difa hwynt, fel y g&wcirc;ypoch mai myfi [ydwyf] yr Ar|glwydd pan o&s;odwyf fy wyneb iw herbyn hwynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Rhoddaf hefyd y wl&acirc;d yn anrhaith, am wneuthur o honynt gamwedd, medd yr Arglw|ydd Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Daioni Duw i Ieru&s;alem. 15 ei hanniolchgar|wch, ai gau-dduwiaeth hitheu. 46 y mae yn cy|&s;tadlu ag Ieru&s;alem y dina&s;oedd gwaethaf. 49 Ach|ly&s;ur pechod y Sodomiaid. 60 Duw yn ei l&icirc;d yn coffau ei gyfammod am drugaredd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">WEdi hynny y daeth gair yr Arglwydd attaf gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ha fab d&ycirc;n gwnai Ieru&s;alem adnabod ei ffieidd-dra,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dywet, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd Dduw am Ieru&s;alem: dy drigfa, a'th enediga|eth [oeddynt] o<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 1.4. E&s;a. 57.3.</NOTE> wl&acirc;d Canaan, dy d&acirc;d [oedd] Amoriad, a'th fam yn Hitties.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac [dymma] dy enedigaeth, ar y dydd i'th anwyd ni thorrwyd dy fogail, ac mewn dwfr ni'th olchwyd yn feddal, ni'th gyweiriwyd ych|waith &acirc; halen, ac ni'th rwymwyd &acirc; rhwy|myn:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ni tho&s;turiodd llygad wrthit, i wneuthur it vn o hyn, gan drugarhau wrthit: onid ar wy|neb y maes i'th oaflwyd, yn niy&s;tyrwch dy enio|es, ar y dydd i'th aned.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y trammwyais heibio it, ac mi a'th welais yn ymdrybaeddu yn dy waed, a dywe|dais wrthit yn dy waed, bydd fyw: ie dywedais wrthit yn dy waed, bydd fyw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yn fyrddiwn i'th roddais fel gwellt y ma|es: &icirc;e ti a amlheuir, ac a fawrheuir, ac a ddeui i harddwch mawr, addfedodd dy fronnau, a thy|fodd dy wallt, a thi yn llom, ac yn noeth [o'r blaen.]</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A phan drammwyais hebot canf&ucirc;m di, ac wele dy am&s;er yn am&s;er &s;erchawgrwydd, yna lledais fy aden dro&s;ot, a chuddiais dy noethni: tyngais hefyd it, ac euthym mewn cyfammod &acirc; thi medd yr Arglwydd Dduw, felly 'r aetho&s;t yn eiddof fi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Golchais di hefyd mewn dwfr, &icirc;e golchais dy waed oddi wrthit, ac irais di ag olew:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Mi a'th wi&s;cais hefyd &acirc; gwaith edef a nodwydd, rhoddais it hefyd e&s;cidiau o groen da|iar-foch: a gwi&s;cais di mewn lliain main, a gorchguddiais di &acirc; &s;idan,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Felly i'th herddais &acirc; harddwch, a rho|ddais freichledau am dy ddwylo, a chadwyn am dy wddf,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Rhoddais hefyd fi&s;wrn ar dy wyneb, a thly&s;au wrth dy glu&s;tiau: a choron hardd am dy benn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Felly i'th harddwyd o aur, ac arian, ac i'th wi&s;cwyd &acirc; lliain main, ac &acirc; &s;idan, ac &acirc; gwaith edef a nodwydd: peillied, a m&ecirc;l, ac olew a fwyteit, t&ecirc;g hefyd odieth oeddit, a ffynnai&s;t yn frenhiniaeth.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Aeth allan hefyd it enw ym my&s;c y cen|hedloedd, o'th degwch: canys cyflawn oedd, o a|chos fy hyfrydwch yr hwn a o&s;oda&s;wn arnat, medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna 'r ymddyriedai&s;t i'th degwch, a phutteiniai&s;t wrth dy enw: a thywelltai&s;t dy butteindra ar bob cynniwerudd, [dy degwch] oedd eiddo ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Cymmerai&s;t hefyd o'th ddillad, a gwna|etho&s;t it vchel-feudd brithion, a phutteiniai&s;t &acirc; hwynt, [dy fath] ni ddeuant, ac ni bydd [dy gy|ffelyp.]</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A chymmerai&s;t offer dy harddwch o'm haur, ac o'm harian i y rhai a rodda&s;wn i ti, a gwnaetho&s;t it ddelwau gw&ycirc;r: a phutteiniai&s;t gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Cymmerai&s;t hefyd dy wi&s;coedd o waith edef a nodwydd, ac ai gwi&s;cai&s;t hwynt, fy olew hefyd, a'm harogl-darth a roddai&s;t oi blaen hwynt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Felly fy m&wcirc;yd yrhwn a rodda&s;wn i ti, yn beillied, ac yn olew, ac yn fel, [a'r rhai] i'th bortha&s;wn di: rhoddai&s;t hynny hefyd oi blaen hwynt i fod yn arogl e&s;mwyth: fel hyn y b&ucirc; medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Cymmerai&s;t hefyd dy feibion, a'th fer|ched, y rhai a blantaa&s;it i mi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 18.21. 2. Bren. 23.10.</NOTE> a lleddai&s;t hwynt yn fwyd iddynt hwy: ai bychan [hyn] o'th but|teindra?</P>
<PB N="312" REF="332">
<P N="21"><HI>21</HI> Lleddai&s;t hefyd fy meibion, a rhoddai&s;t hwynt, gan eu tynnu [trwy 'r t&acirc;u] iddynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A chyd a'th holl ffiaidd-dra, a'th buttein|dra, ni chofiai&s;t ddyddiau dy ieuengtid: pan oe|ddit lomm, a noeth, dy fod yn ymdrybaeddu yn dy waed.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A bu ar &ocirc;l dy holl ddrygioni (gwae, gwae it medd yr Arglwydd Dduw)</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Adailadu o honot it vchelfa, a gwneuthur it vchelfa ym mhob heol.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ym mhen pob ffordd yr adailedai&s;t dy v|chelfa, a gwaetho&s;t dy degwch yn ffiaidd: canys lledai&s;t dy draed i bob cynnwerudd, ac amlhe|ai&s;t dy butteindra.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Putteiniai&s;t hefyd gyd &acirc; meibion yr Aipht, dy gymydogion cigog: ac amlheai&s;t dy butteindra i'm digio.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am hynny wele e&s;tynnais fy llaw arnat, a phrinheais dy rann, a rhoddais di wrth ewyllys dy ga&s;eion [&s;ef] merched y Phili&s;tiaid: y rhai a wradwyddwyd am dy ffordd &s;celer.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna y putteiniai&s;t gyd &acirc; meibion A&s;&s;ur, o ei&s;ieu dy ddigoni: a hefyd wedi putteinio gyd &acirc; hwynt ni'th ddigonwyd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Onid chwanegai&s;t dy butteindra yng|wl&acirc;d Canaan gyd a'r Caloeaid: ac eito ni'th ddigonwyd yn hyn.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Morr lle&s;c yw dy galon medd yr Arglw|ydd Dduw, gan it wneuthur hynny oll: [&s;ef] gwaith puttein-wraig anllywodraethus.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Pan adailedai&s;t dy vchelfa ym mhenn pob ffordd, ac y gwnaetho&s;t dy vchelfa ym <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">hob heol, ac nid oeddit fel puttain yn dirmygu gwobr.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ond fel gwraig a dorre ei phriodas, ac a gymmere ddieithraid yn lle ei g&wcirc;r.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> I bob puttain y rhoddant wobr, ond ty di a roddai&s;t dy wobr i'th holl gariadau: ac ai go|brwyai&s;t hwynt i ddyfod attat oddi amgylch yn dy butteindra.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Am hynny yr wyt ti yn y gwrthwynebi wragedd [eraill] yn dy butteindra, ac ni phut|teiniwyd ar dy &ocirc;l di: canys lle y rhoddi wobr, ac ni roddir it, yna 'r wyt yn y gwrthwyneb.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Gan hynny &ocirc;buttain clyw air yr Arglw|ydd,</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Fel hyny dywed yr Arglwydd Ddnw, am dywallt dy frynti, a datcuddio dy noethni yn dy butteindra gyd a'th gariadau, a chyd a'th holl eulynnod ffiaidd: ie yng-waed dy feibion y rhai a roddai&s;t iddynt:</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Am hynny wele fi yn ca&s;clu<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 23.9.</NOTE> dy holl ga|riadau y rhai y cydiai&s;t &acirc; hwynt: &icirc;e y rhai oll a gerai&s;t, gyd a'r rhai oll a ga&s;eai&s;t, pan ga&s;clwyf hwynt i'th erbyn oddi amgylch: yna y dinoe|thaf dy noethni iddynt, fel y gwelant dy holl frynti.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Barnaf di hefyd &acirc; barnedigaethau put|teiniaid, a'r rhai a dywalltant waed: a rhoddaf di yn waed llidiawgr wydd, ac eiddigedd.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ie rhoddaf di yn eu dwylo hwynt, yna y dini&s;triant dy vchelfannau, a diwreiddiant <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> vchel-leoedd: dio&s;cant di hefyd o'th ddillad, a chymmerant ddodrefn dy harddwch, ac a'th adawant yn llomm, ac yn noeth.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Dygant hefyd dyrfa i'th erbyn, ac a'th labyddiant &acirc; meini, ac ai cleddyfau i'th drywa|nant.</P>
<P N="41"><HI>41</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 25.9.</NOTE> Llo&s;cant hefyd dy dai &acirc; th&acirc;n, a gwnant arnat farnedigaethau yng-olwg gwragedd la|wer: felly y gwnaf it beidio &acirc; phutteinio, ac he|fyd na roddech wobr mwy.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ie llonyddaf fy llid i'th erbyn, a &s;ymmu|daf fy eiddigedd oddi wrthit: llonyddaf hefyd ac ni ddigiaf mwy.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Am na chofiai&s;t ddyddiau dy ieuengc|tid, onid a~nogai&s;t fi i lid yn hyn oll, am hynny wele myfi a roddaf dy ffordd ar [dy] benn, medd yr Arglwydd Dduw fel na wnelech yr &s;celer|der hynn, gyd a'th holl ffieidd-dra.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Wele pob diharebudd a ddihareba am danat gan ddywedyd: fel y fam y mae yr &s;erch.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Merch dy fam yr hon a ffieiddiodd ei g&wcirc;r ai meibion [ydwyt] ti: a chwaer dy chwio|rydd, y rhai a ffieiddia&s;ant &egrave;u gw&ycirc;r ai meibion [ydwyt] ti: eich mam [&s;ydd] Hitties, a'ch t&acirc;d yn Amoriad.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> A'th chwaer hynaf yw Samaria ai mer|ched, yr hon &s;ydd yn trigo ar dy law a&s;&s;wy: a'th chwaer ieuangach n&acirc; thi 'r hon &s;ydd yn trigo ar dy law ddehau [yw] Sodoma ai merched.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Ac ni rodiai&s;t yn eu ffyrdd hwynt, nid yn &ocirc;l eu ffieidd-dra hwynt y gwnaetho&s;t, megis y|chydig bach [oedd hynny,] ymlygrai&s;t yn fwy na hwy yn dy holl ffyrdd.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> [Nid] byw fi medd yr Arglwydd Dduw, os gwnaeth Sodoma dy chwaer, hi ai merchrd, fel y gwnaetho&s;t ti a'th ferched.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Wele hynn oedd anwiredd dy chwaer Sodoma,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen 19.24.</NOTE> balchder, digonedd bara, ac amlder o &s;eguryd oedd iddi, ac iw merched, ac ni chryf|haodd hi law yr anghenog, na'r tlawd.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Onid ymdderchafa&s;ant, a gwnaethant ffiaidd-dra o'm blaen, am hynny y &s;ymmudais hwynt fel y gwelais yn dda.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Samaria hefyd ni phechodd fel hanne<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> dy bechod ti, canys amlheai&s;t dy ffieidd-dra yn fwy n&acirc; hwynt, a chyfiawnheai&s;t dy chwiorydd yn dy holl ffieidd-dra y rhai a wnaetho&s;t.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Dwg dithe dy wradwydd, (yr hon a fer|nai&s;t ar dy chwaer) am dy bechod [yn] yr hwn y buo&s;t ffieiddiach n&acirc; hwynt: cyfiawnach yd|ynt n&acirc; thi: cywilyddia dithe, a dwg dy wrad|wydd, gan gyfiawnhau o honot dy chwiorydd.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Pan ddychwelwyf eu caethiwed hwynt, &s;ef caethiwed Sodoma ai merched, a chaethi|wed Samaria ai merched: yna y [dychwelaf] gaethiwed dy gaethion dithe, a'th ferched,</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Fel y dygech dy warch, ac i'th wradwy|dder, am yr hyn oll a wnaetho&s;t, gan gy&s;&s;uro o honot hwynt.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Dy chwiorydd hefyd ai Sodoma, mer|ched
<PB REF="333">pan ddychwelant iw cynnefyn, a Sama|ria ai merched pan ddychwelant iw cynnefyn: yna tithe a'th ferched a ddychwelwch i'ch cyn|nefyn.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Canys nid oedd mo'r &s;&ocirc;n am Sodoma dy chwaer yn dy enau, yn nydd dy falchder.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Cyn<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 28.19.</NOTE> dinoethi dy ddrygioni, megis [yn] am&s;er gwradwydd merched Syria, a holl fer|ched y Phili&s;tiaid oi hamgylch: y rhai a'th ddiy|&s;iyrant di o bob-parth.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Dy &s;celerder, a'th ffieidd-dra hefyd, ti ai dygai&s;t hwynt medd yr Arglwydd.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Canys fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, felly y gwnaf &acirc; thi fel y gwnaetho&s;t, yr hon a ddiy&s;tyrrai&s;t l&wcirc;, i ddiddymmu y cyfam|mod.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Etto mi a gofiaf fyng-hyfammod &acirc; thi, yn nyddiau dy ieuengtid, ac a &s;iccrhaf it gyfam|mod tragywyddol.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Yna y coffei dy ffyrdd, ac y cywilyddi pan dderbynniech dy chwiorydd h&ycirc;n n&acirc; thi, gyd a'r rhai ieuangach n&acirc; thi: canys rhoddaf hwynt yn ferched it, a [hynny] nid o'th ammod ti.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> Ie &s;iccrhaf fyng-hyfammod &acirc; thi, a chei &wcirc;ybod mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Fel y cofiech di, ac y cywilyddi, ac na byddo it mwy agorid &s;afn gan dy wradwydd, pan wnelwyf iawn tro&s;ot am yr hyn oll a wna|etho&s;t medd yr Arglwydd Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dammeg y ddau eryr.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Gair yr Arglwydd a ddaeth attaf gan ddywedyd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> M&acirc;b dyn, dammega ddammeg, a dihare|ba ddihareb wrth d&ycirc; I&s;rael:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dywet, fel hyn y dywedodd yr Arglw|ydd Dduw, yr eryr mawr, mawr ei adenydd, h&icirc;r ei a&s;cell, llawn pl&ucirc;, yr hwn [y mae] &s;ymmud|liw iddo a ddaeth i Libanus, ac a gymmerth frigin y cedr-w&ycirc;dden.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Torrodd frig ei blagur hi, ac ai dug i dir marchnadyddion, yn ninas marchnadyddion y go&s;ododd ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A chymmerth<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 24.17. Iere. 37.1.</NOTE> o h&acirc;d y t&icirc;r, ac ai rhodd mewn maes ffrwythlon: cymmerodd, a go&s;o|dodd ef wrth ddyfroedd lawer, [fel] helygen.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y tyfodd ac yr aeth yn win-w&ycirc;dden wa&s;caroc, i&s;&s;el o d&wcirc;f, ai changau yn troi atti: ai gwraidd oeddynt tani: felly yr aeth yn win|w&ycirc;dden, ac y dug geingciau, ac y bwrriodd fr&icirc;g.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr oedd hefyd ryw eryr mawr, a&s;celloc, a phluoc, ac wele y win-w&ycirc;dden hon yn ca&s;clu ei gwraidd atti, ac yn bwrw ei cheingciau tu ag atti: iw dwfrhau o rigolau ei phlanniad.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Mewn maes da wrth ddyfroedd lawer y planna&s;id hi, i fwrw br&icirc;g, ac i ddwyn ffrwyth gan fod yn win-w&ycirc;dden ardderchoc.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Dywet, fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, a lwydda hi&lpunctel; oni rwyga efe ei gwraidd hi? oni thyrr, ac oni &s;ych efe ei ffrwyth hi&lpunctel; &s;y|chodd holl ddail ei brig, a [hynny] nid trwy fraich mawr, na thrwy bobl lawer, iw thynnu hi oi gwraidd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gan hynny wele hi wedi ei phlannau, a lwydda hi&lpunctel; gan &wcirc;ywo, oni &wcirc;ywa pan gyffyr|ddo gwynt y dwyrain &acirc; hi&lpunctel; yn rhigolau ei th&wcirc;f y gwywa.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Daeth hefyd gair yr Arglwydd attaf gan ddywedyd:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dywet yr awr hon wrth y t&ycirc; anufydd|gar, oni &wcirc;yddoch beth [yw] hynny&lpunctel; dywet, wele daeth brenin Babilon i Ieru&s;alem, ac efe a gymmerodd<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 24.15.</NOTE> ei brenin hi, ai thywy&s;ogion, ac ai d&ucirc;g hwynt atto ef i Babilon:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac a gymmerodd o h&acirc;d y frenhiniaeth, ac a wnaeth ag ef gyfammod, ac ai d&ucirc;g ef tann lw: cymmerodd hefyd gedyrn y wl&acirc;d,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Fel y bydde y deyrnas yn i&s;&s;el, heb ym|dderchafu, i &s;efyll o honi trwy gadw ei gyfam|mod ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Onid gwrthryfelodd iw erbyn gan an|fon ei gennadau i'r Aipht, i gei&s;io iddo feirch, a phobl lawer: a lwydda, ac a ddiangc yr hwn a wnelo hynn&lpunctel; ac a ddiangc efe gan ddiddymmu o honaw ef gyfammod&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> [Nid] byw fi medd yr Arglwydd Dduw, onid yng-hartref y brenin yr hwn ai gwnaeth ef yn frenin, (yr hwn y diy&s;tyrodd efe ei lw, a'r hwn y diddymmodd efe ei gyfammod) y bydd efe marw yng-hanol Babilon gyd ag ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac ni wna Pharao [ddim] gyd ag ef mewn rhyfel, wrth godi clawdd, ac wrth adei|ladu ca&s;tell, i dorri ymmaith lawer enioes.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gan ddiy&s;tyru o honaw lw, gan ddi|ddymmu y cyngrair (canys wele efe a rodda&s;e ei law) a gwneuthur o honaw hynny oll ni ddi|angc.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglw|ydd Dduw, [nid] byw fi onid fy llw maufi yr hwn a ddiy&s;tyrodd efe, am cyfammod maufi yr hwn a ddiddymmodd efe a roddafi ar ei benn ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 12.13. Ezec. 32.3.</NOTE> t&acirc;naf fy rhwyd arno ef, fel y da|lier ef yn fy rhwyd, a dygaf ef i Babilon, ac yna yr ymddadleuaf ag ef [am] ei ga~mwedd yr hwn a wnaeth i'm herbyn.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ai holl ffoaduriaid oi holl luoedd a &s;yr|thiant ar y cleddyf, a'r lleill a wa&s;cerir gyd &acirc; phob gwynt: fel y g&wcirc;ypoch mai myfi 'r Argl|wydd ai lleferais.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, etto mi a gymmeraf frig y cedr-w&ycirc;dden vchel, ac ai go&s;odaf: o frig ei blagur y torr af [vn] t&ycirc;|ner, ac mi ai plannaf ar fynydd vchel, a mawr.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ar vchel fynydd I&s;rael y plannaf ef, fel y dycco frig, ac y gwnelo ffrwyth, ac y byddo yn cedr-w&ycirc;dden ardderchoc: yna pob aderyn a drigant tani hi, pob ehediad dan gy&s;cot ei cheingciau.</P>
<PB N="313" REF="333">
<P N="24"><HI>24</HI> Fel y gwypo holl brennau 'r maes, mai myfi r Arglwydd a o&s;tyngais y pre~n vchel, ac a dderchefais y prenn i&s;&s;el, a &s;ychais y prenn ir, ac a ireiddiais y prenn crin: myfi 'r Arglwydd a leferais ac a wneuthum.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Pawb a fernir yn ol ei weithredoedd ei hun. 21 Ac wrth ei ddydd diwedd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Gair yr Arglwydd a ddaeth attaf gan ddy|wedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pa ham gennych ddiharebu o honoc<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> y ddihareb hon am dir I&s;rael gan ddywedyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">ler. 31.29.</NOTE> y tadau a fwytta&s;ant rawn-w&icirc;n &s;urion, ac ar ddannedd y plant y mae dingcod.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> [Nid] byw fi medd yr Arglwydd Dduw, os bydd ichwi mwy ddiharebu y ddihareb hon yn I&s;rael.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Wele 'r holl eneidiau eiddo fi [ydynt] hwy, fel enaid y t&acirc;d felly enaid y m&acirc;b eiddo fi [ydynt] hwy: yr enaid a becho hwnnw a fydd marw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys os bydd g&wcirc;r yn gyfiawn, ac yn gwneuthur barn, a chyfiawnder:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Heb iwytta ar y mynyddoedd, na chyfodi ei lygaid at eulynnod c&ycirc; I&s;rael, ac heb halogi gwraig ei gymmydog, na ne&s;&s;au at<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 20.18.</NOTE> wraig fi&s;|glw&ycirc;fol:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Hefyd ni orthrymma neb, g&wcirc;y&s;tl y dyled|wra rydd yn ei &ocirc;l, ni threi&s;i a drais,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 58.7. Mar. 25.35. Exod. 22.25. Lefit. 25.37. Deut. 23.19. P&s;al. 15.5.</NOTE> ei fara a rydd i'r newynog, ac a ddillada y noeth:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ni rydd* ar v&s;uriaeth, ac ni chymmer y chwaneg, ei law a dynnodd yn ei h&ocirc;l oddi wrth anwiredd, gwir farn a wna rhwng g&wcirc;r, a g&wcirc;r:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yn fy neddfau y rhodia, a'm barnedigae|thau a geidw gan gwneuthur gwirionedd, y cy|fiawn hwnnw gan fyw fydd byw medd yr Ar|glwydd Dduw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Os cenhedla efe fab yn lleidr, [ac] yn ty|wallt gwaed: ac a wna [ai] frawd yn erbyn vn o hyn:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac ni wna efe hyn oll, onid ar y mynyddo|edd y bwyttu, a gwraig ei gymmydog a ha|loga:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yr anghenus a'r tlawd a orthrymma, trais a drei&s;ia, gwy&s;tl ni rydd trachefn: neu at eulynnod y cyfyd ei lygaid, gan wneuthur ffiei|dd-dra:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ar v&s;uriaeth y rhydd, ac y chwaneg a gymmer, gan hynny a fydd efe byw&lpunctel; ni bydd byw: gwnaeth yr holl ffiaidd-dra hyn, gan farw y bydd farw, ei waed a fydd arno ei hun.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac wele cenhedlodd f&acirc;b, yntef a w&ecirc;l be|chodau ei d&acirc;d, ac a ofna, ac ni wna felly:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ar y mynyddoedd ni fwyttu, ai lygaid ni chyfyd at eulynnod t&ycirc; I&s;rael, ni haloga wraig ei gymmydog:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ni orthrymma neb ychwaith, ni attal efe wy&s;tl, ac ni threi&s;ia drais, ei fara a rydd i'r newy|noc, a'r noeth a ddillada efe:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> [Ni]thr&ycirc; ei law oddi wrth yr anghenoc, v&s;uriaeth, na ll&ocirc;g ni chymmer, fy marn a wna, yn fy neddfau y rhodia, hynnw ni bydd farw am anwiredd ei d&acirc;d, gan fyw y bydd efe byw.</P>
<P N="18"><HI>18.</HI> Ei d&acirc;d am gamattal attaliaeth, a thre|&s;io trais, [oddi ar ei] frawd, a gwneuthur yr hyn nid oedd dda ym my&s;c ei bobl: am hynny wele ef yn marw yn ei anwiredd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A chwi a ddywedwch, pa ham na dd&wcirc;g y mab anwiredd y t&acirc;d&lpunctel; am wneuthur o'r m&acirc;b farn, a chyfiawnder, fy holl ddeddfau a gad|wodd, ac ai gwnaeth hwynt: gan fyw y bydd fyw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 24.16. 2. Bren. 14.6. 2. Cron. 25.5.</NOTE> enaid a becho, hwnnw a fydd marw, y mab ni ddwg anwiredd y t&acirc;d, a'r t&acirc;d ni ddwg anwiredd y m&acirc;b&lpunctel; cyfiawnder y cyfiawn fydd arno: a brygioni y drygionus fydd arno yntef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ond os yr annuwiol a ddychwel oddi wrth ei holl bechodau, y rhai a wnaeth, a chadw fy holl ddeddfau, a gwneuthur barn a chyfiawn|der, efe gan fyw a fydd byw: ni bydd efe marw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ni choffeir iddo yr holl gamweddau y rhai a wnaeth, yn ei gyfiawnder yr hwn a wna|eth y bydd efe byw.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Gan ewylly&s;io, a ewylly&s;iwn i farw yr annuwiol, medd yr Arglwydd Dduw? neu ynte fyw o honaw trwy ddychwelyd oi ffyrdd&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A phan ddychwelo y cyfiawn oi gyfi|awnder, a gwneuthur anwiredd, a gwneuthur yn &ocirc;l yr holl ffieidd-dra a'r a wnelo 'r a~nuwiol: a fydd efe byw&lpunctel; ni choffeir yr holl gyfiawn|derau y rhai a wnaeth efe: yn ei gamwedd yr hwn a wnaeth, ac yn y pechod yr hwn a be|chodd y bydd efe farw oi plegit.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A chwi a ddywedwch, nid cymmwys yw ffordd yr Arglwydd, gwrandewch yr awr hon t&ycirc; I&s;rael, onid yw gymmwys fy ffordd i&lpunctel; onid eich ffyrdd chwi nid ydynt gymmwys&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Pan ddychwelo y cyfiawn oddi wrth ei gyfiawnder, a gwneuthur anwiredd, a marw ynddynt, yn ei anwiredd ei hun yr hwn a wna|eth y bydd efe marw.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A phan ddychwelo yr annuwiol oddi wrth ei ddrygioni 'r hwn a wnaeth, a gwneuthur barn, a chyfiawnder, hwnnw a geidw yn fyw ei enaid.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Pan welo a dychwelyd oddi wrth ei holl gamweddau y rhai a wnaeth, gan fyw, y bydd byw, ni bydd marw.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Etto t&ycirc; I&s;rael a ddywedant, nid cym|mwys yw ffordd yr Arglwydd, t&ycirc; I&s;rael onid cymmwys fy ffyrdd mau fi&lpunctel; onid eich ffyrdd chwi nid ydynt gymmwys&lpunctel;</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Am hynny barnaf chwi t&ycirc; I&s;rael bob vn yn &ocirc;l ei ffyrdd ei hun medd yr Arglwydd Dduw: dychwelwch a throiwch o'ch holl gam|weddau, fel na byddo anwiredd yn dramgwydd i chwi.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Bwriwch oddi wrthych eich holl gam|weddau y rhai y camwedda&s;och ynddynt, a gwnewch iwch galo~ newydd, ac y&s;pryd newydd:
<PB REF="334">a pha ham t&ycirc; I&s;rael y byddwch feirw&lpunctel;</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Canys ni bydd gwynfyd gennif ym mar|wolaeth y marw medd yr Arglwydd Dduw: dychwelwch gan hynny, a byddwch fyw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cenawon y llew yn arwyddocau caethiwed brenhino|edd Iuda. 10 Llwyddiant leru&s;alem o'r blaen, ai haflwyddiant yna.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CYmmer dithe alar-n&acirc;d am dywy&s;ogion I|&s;rael,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A dywet, pa ham y gorweddodd dy fam yn llewes rhwng llewod? yng-<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">nol y llewod ieuaingc y maethodd hi ei chenawon.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pan ddygodd hi i fynu vn oi chenawon, llew ieuangc oedd: dy&s;ca&s;e hefyd y&s;clyfaethu y&s;clyfaeth, [a] bwytta&s;e ddynion.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y cenhedloedd a glyw&s;ant am dano, daliwyd ef yn eu rhwyd hwynt, a duga&s;ant ef mewn cadwynau i dir yr Aipht.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac hi a welodd pan ddi&s;gwiliodd, ddarfod am ei gobaith, a hi a gymmerodd vn [arall] oi chenawon, [ac] ai go&s;ododd ef yn llew ieuangc.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yntef a rodiodd ym my&s;c llewod, llew ie|uangc ydoedd efe: dy&s;codd hefyd &s;clyfaethu &s;clyfaeth, a bwytt&acirc;odd ddynion.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Adnabu hefyd eu gweddwon hwynt, ai di|na&s;oedd a anrheithiodd efe: &icirc;e anrheithiwyd y t&icirc;r, ai gyflawnder gan lais ei <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">uad.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y cenhedloedd a ymo&s;oda&s;ant yn ei er|byn ef o amgylch y talaithiau, ac a dan&acirc;&s;ant eu rhwyd arno ef: ac ai dalia&s;ant ef yn eu ff&ocirc;s.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A hwynt ai rhodda&s;ant ef mewn carchar, ac ai duga&s;ant mewn cadwyni at frenin Babi|lon: duga&s;ant efi ge&s;tyll, fel na chlywid ei lais ef mwy ar fynyddoedd I&s;rael.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dy fam [&s;ydd] fel gwinwydden wedi ei phlannu wrth ddyfroedd yn dy waed: ffrwy|thlon, a brigoc oedd wrth ddyfroedd lawer.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yr oedd iddi wiail cryfion, yn deyrn|wiail llywodraethw&ycirc;r, ai huchter [oedd] vchel hyd rhwng y tew-fr&icirc;g: fel y gwelid hi yn ei huchter yn amlder ei changhennau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Onid hi a dynnwyd mewn llidiawgrw|ydd: bwriwyd hi i'r llawr: a gwynt y dwyrain a wywodd ei ffrwyth hi, ei [changau] a y&s;&s;iga|&s;ant, ac a wywa&s;ant: am wialen ei chryfder, t&acirc;n ai hy&s;&s;odd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yr awr hon hi a blannwyd mewn a|nialwch, mewn t&icirc;r cr&acirc;s, a &s;ychedic.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A th&acirc;n a aeth allan o wialen ei changhen|nau, y&s;&s;odd ei ffrwyth hi fel nad oedd ynddi wi|alen gr&ecirc;f, yn dieyrn-wialen i lywodraethu. A|lar-nad yw hynn: ac yn alar-nad y bydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr Arglwydd yn gommedd gwrando y bobl am eu dry|gioni. 33 Er hynny y mae yn addo rhydd-did iw bobl. 46 Gweledigaeth am lo&s;ci coed yn arwy|ddocau llo&s;ciad Ieru&s;alem.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y &s;eithfed flwyddyn, a fewn y pummed [mis,] ar y decfed [dydd] o'r m&icirc;s y daeth gw&ycirc;r o henuriaid I&s;rael i ymgynghori &acirc; 'r Ar|glwydd: ac ei&s;tedda&s;ont o'm blaen i.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y daeth gair yr Arglwydd attaf gan ddywedyd:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ha fab d&ycirc;n, llefara wrth henuriaid I&s;rael a dywet wrthynt, fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw: ai i ymofyn&acirc; mi yr ydych chwi yn dy|fod&lpunctel; [nid] byw fi medd yr Arglwydd Dduw, os attebaf i chwi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A ferni di hwynt&lpunctel; mab d&ycirc;n a ferni di hwynt&lpunctel; gwna di iddynt &wcirc;ybod ffieidd-dra eu tad<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">u.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A dywet wrthynt, fel hyn y dywed yr Ar|glwydd Dduw, ar y dydd y dewi&s;ais I&s;rael, ac y tyngais wrth h&acirc;d t&ycirc; Iacob, ac i'm hy&s;py&s;&s;wyd iddynt yn nh&icirc;r yr Aipht: ac y tyngais wrthynt gan ddywedyd: myfi [fyddaf] yr Arglwydd eich Duw chwi,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yn y dydd hwnnw y tyngais wrthynt, ar eu dwyn hwynt allan o d&icirc;r yr Aipht, i wlad yr hon a ddarpara&s;wn iddynt yn llifeirio o laeth, a m&ecirc;l: honno yw gogoniant yr holl diroedd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A dywedais wrthynt, bwriwch ymmaith bob vn ffieidd-dra ei lygaid,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 23.13. P&s;al. 16.4.</NOTE> ac nac ymhalog|wch wrth eulynnod yr Aipht, myfi [ydwyf] yr Arglwydd eich Duw chwi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Er hynny gwrthryfela&s;ant i'm herbyn, ac ni fynnent wrando arnaf, ni fwria&s;ant ym|maith ffieidd-dra eu llygaid bob vn, ac ni adaw|&s;ant eulynnod yr Aipht: yna y dywedais, ty|walltwn arnynt fy llidiawgrwydd, gan orphen fy nig arnynt yng-hanol gwlad yr Aipht.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Etto gwneuthum [drugaredd] er mwyn fy enw, rhac eu halogi yng-olwg y cenhedlo|edd yr rhai yr [oeddynt] hwy yn eu my&s;c: yng-&wcirc;ydd pa rai yr y&s;py&s;&s;ais iddynt hwy, wrth eu dwyn hwynt allan o d&icirc;r yr Aipht.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny dygais hwynt o dir yr Aipht, ac arweiniais hwynt i'r anialwch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A rhoddes iddynt fy neddfau, a'm bar|nedigaethau a y&s;py&s;&s;ais iddynt:<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 18.5. Rom. 10.5. Gal. 3.12. Exd. 20.8. Exod. 31.13. Deut. 5.12.</NOTE> fel y bydde fyw ynddynt y d&ycirc;n yr hwn ai gwnae hwynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Felly y rhoddais iddynt hwy* fy Sab|bothau, i fod yn arwydd rhyngofi &acirc; hwynt, i wybod mae myfi yw yr Arglwydd ai &s;anctei|ddiodd hwynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Er hynny t&ycirc; I&s;rael a wrthryfela&s;ant i'm herbyn yn yr anialwch, ni rodia&s;ant yn fy ne|ddfau, onid diy&s;tyra&s;ant fy marnedigaethau, (y rhai y bydd fyw ynddynt, y d&ycirc;n ai gwnelo hypnt) fy Sabbothau hefyd a haloga&s;ant yn ddirfawr: fel yr amcenais dywallt fy llid ar|nynt yn yr anialwch iw difetha hwynt.<NOTE PLACE="marg">Num. 14 28. Num. 26.65.</NOTE></P>
<P N="14"><HI>14</HI> Etto gwneuthum [drugaredd] er mwyn fy enw, fel na halogyd ef yng-olwg y cenhed|loedd, y rhai y dygais hwynt allan yn eu g&wcirc;ydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac etto mi a dynga&s;wn iddynt yn yr a|nialwch, na ddygwn hwynt i'r wl&acirc;d yr hon a roddais yn llifeirio o laeth, a m&ecirc;l: honno [yw] gogoniant yr holl wledydd:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> O herwydd fy marnedigaethau a ddiy|&s;tyra&s;ent,
<PB N="314" REF="334">fy neddfau hefyd ni rodia&s;ent yn|ddynt, a'm Sabboth au a halogalent: canys eu calon oedd yn myned ar ol eu heulynnod.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Etto to&s;turriodd fy lly gaid wrthynt rhac eu dini&s;trio, ac ni wneuthum drangc arnynt yn yr anialwch.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ond mi a ddywedais wrth eu meibion hwynt yn yr anialwch, na rodiwch vn neddfau eich tadau, ac na chedwch eu barnedlgaethau hwynt, nac ymhologwch ychwaith wrth eu heulynnod hwynt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Myfi [ydwyf] yr Arglwydd eich Duw chwi, rhodiwch yn fy neddfau, a chedwch fy marnedigaethau, a gwnewch hwynt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Sancteiddiwch hefyd fy Sabbothau fel y byddant yn arwydd rhyngofi &acirc; chwithau i &wcirc;ybod mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd eich Duw chwi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y meibion hefyd a wrthryfela&s;ant, i'm herbyn, yn fy neddfau ni rodia&s;ant, a'm barnedi|gaethau ni chadwa&s;ant drwy eu gwneuthur hwynt, (y rhai y bydd fyw ynddynt y dyn ai gwnelo hwynt) halogalant fy Sabbothau, fel yr amcenais dywallt fy llid arnynt gan orphen fy nig wrthynt yn yr anialwch.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Etto troais fy llaw, a gwneuthum druga|redd er mwyn fy enw, fel na halogid ef yng-o|lwg y cenhedloedd, y rhai y dyga&s;wn hwynt all|an yn eu g&wcirc;ydd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Etto mi a dynga&s;wn wrthynt yn yr ania|lwch, ar eu gwa&s;caru hwynt ym my&s;c y cen|hedloedd, ai t&acirc;r u hwynt hyd y gwledydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> O herwydd fy marnedigaethau ni wna|ethent, a'm deddfau a ddiy&s;tyra&s;ent, fy Sabbo|thau befyd a haloga&s;ent, ai llygaid oeddynt ar ol eulynnod eu tadau.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Minne hefyd a rodda&s;wn iddynt ddedd|fau nid oeddynt dda, a barnedigaethau ni bydd|ent fyw ynddynt.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac haloga&s;wn hwynt yn eu hoffrymmau, wrth dynnu [trwy d&acirc;n] bob cyntafanedic fel y dini&s;triwn hwynt: megis y gwybyddent mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am hynny fab d&ycirc;n llefara wrth d&ycirc; I&s;ra|el, a dywet wrthyt, fel hyn y dywedodd yr Ar|glwydd Dduw, hyd yn hyn i'm cablodd eich tadau, gan wneuthur o honynt gamwedd i'm herbyn.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys dygais hwynt i'r t&icirc;r, yr hwn a dynga&s;wn ar ei roddi iddynt, a gwel&s;ant bob brynn vchel, a phob prenn brigoc, ac abertha&s;ant yno eu hebyrth, ac yno y rhodda&s;ant eu hoff|rymmau digllonedd: yno hefyd y go&s;oda&s;ant eu harogl e&s;mwyth, ac yno y tywallta&s;ant eu diod offrwm.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna y dywedais wrthynt, beth [yw] yr vchelfa yr hon yr ydych chwi yn dyfod iddi&lpunctel; a Bamah y galwyd ei henw hyd y dydd hwn.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Am hynny dywet wrth d&ycirc; I&s;rael, fel hynn y dywedyr Arglwydd Dduw, ai yn ffordd eich tadau yr ymhalogwch chwi&lpunctel; ac a butteini|wch chwi ar &ocirc;l eu ffieidd-dra hwynt&lpunctel;</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Pan offrymmoch eich offrymmau, gan dynnu eich meibion drwy 'r t&acirc;n yr ymhalogech chwi wrth eich holl eulynnod hyd heddyw: a at|tebaf fi i chwi gan hynny t&ycirc; I&s;rael&lpunctel; [nid] byw fi medd yr Arglwydd os attebaf i chwi.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Eich amcan befyd ni bydd ddim [&s;ef] yr hynn a ddywedwch, byddwn fel y cenhedloedd, wrth ddefodau y gwledydd i wa&s;anaethu prenn, a maen.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> [Nid] byw fi medd yr Arglwydd Dduw, onid a llaw gadarn, ac a braich e&s;tynnedic, ac &acirc; llidiawgrwydd tywalltedic y teyrna&s;af arnoch.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A dygaf chwi allan o fy&s;c y bobloedd, a cha&s;claf chwi o'r gwledydd y rhai i'ch gwa&s;ce|rais rhyd-ddynt &acirc;llaw gadarn, ac &acirc; braich e&s;tyn|nedic, ac mewn llidiawgrwydd tywalltedic.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ie dygaf chwi i anialwch y bobloedd, ac ymddadleuaf &acirc; chwi yno wyneb yn wyneb.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Fel yr ymddadleuais a ch tadau yn ani|alwch tir yr Aipht: felly yr ymddadleuaf &acirc; chwithau medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A gwnaf iwch fyned tann y wialen, fel y dygwyf chwi mewn rhwym y cyfammod.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A detholaf o honoch y rhai anufyddgar, a'r rhai anffyddlon i mi, dygaf hwynt o wl&acirc;d eu hymdaith, ac i wlad I&s;rael ni ddaw [vn:] fel y gwypont mae myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Chwithau t&ycirc; I&s;rael, fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, ewch a gwa&s;anaethwch bob vn ar &ocirc;l ei eulynnod, oni wrandewch arnafi: ond na halogwch yno mwy fy enw &s;anctaidd drwy eith offrymmau, a thrwy eich eulynnod.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Canys yn fy mynydd &s;anctaidd, yn vchel fynydd I&s;rael medd yr Arglwydd Dduw, yno i'm gwa&s;anaetha holl dy I&s;rael ei gyd trwy yr wlad: yna y vyddaf fodlon iddynt, ac yno yr ymofynnaf am eich offrymmau derchafel, a blaen-ffrwyth eich offrymmau, gyd a'ch holl &s;anctaidd betheu.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Byddaf fodlon i chwi mewn arogl e&s;m|wyth, yan ddygwyf chwi allan o blith y boblo|edd, a'ch ca&s;clu chwi o'r tiroedd y rhai i'ch gwa&s;cerais chwi ar hyd-ddynt, ac ym&s;anctei|ddio o honot ynoch yng-olwg y cenhedloedd.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Yna y cewch &wcirc;ybod mai myfi ydwyf yr Arglwydd, pan ddygwyf chwi i dir I&s;rael, i'r t&icirc;r yr hwn y tyngais ar ei roddi i'ch tadau.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ac yno y coffewch eich ffyrdd, a'ch holl weithredoedd y rhai yr ymhaloga&s;och ynddynt, fel yr alaroch arnoch eich hun am yr holl ddry|gioni y rhai a wnaethoch.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A chewch &wcirc;ybod mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd, pan wnelwyf [drugaredd] &acirc; chwi, er mwyn fy enw: nid yn &ocirc;l eich ffyrdd drygionus chwi, nac yn &ocirc;l eich gweithredoedd llygredic, &ocirc; t&ycirc; I&s;rael medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Daeth trachefn gair yr Arglwydd at|taf gan ddywedyd:</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Go&s;ot dy wyneb fab d&ycirc;n, tua ffordd Themanah, ie difera [eiriau] tua yr deau, a
<PB REF="335">phrophwyd a am goed y maes tua'r deau.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A dywet wrth goed y deau, gwrando air yr Arglwydd, fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, wele fi yn cynneu ynot ti d&acirc;n, ac efe a y&s;&s;a ynot ti bob pren ir, a phob pren &s;ych, ffagl y fflam ni ddiffydd ynddo, onid yr holl wyne|bau o'r deau hyd y gogledd a lo&s;cir ynddi.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> A phob frawd a welant, o herwydd maf myfi yr Arglwydd ai cynneuais, na's diffoddir.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Yna y dywedais, o Arglwydd Dduw, y maent hwy yn dywedyd am danaf: onid dam|megion y mae hwn yn eu hadrodd&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cwymp Iera&s;alem, al brenin. 28 Dini&s;tr yr Ammoniaid, 30 A Nabucho<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">o<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">or hefyd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y daeth gair yr Arglwydd attaf gan ddywedyd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Go&s;ot dy wyneb fab d&ycirc;n tu ag Ieru&s;alem, a difera [eiriau] rua yr cy&s;&s;egroedd, a phroph|wydd am wlad I&s;rael.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dywet wrth wlad I&s;rael, fel hyn y dy|wed yr Arglwydd: wele fi i'th erbyn, tynnaf hefyd fyng-hleddyf oi wain, a thorraf o honot gyfiawn, ac anghyfiawn,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O herwydd hyn y torraf o honot gyfiawn ac anghyfiawn: am hynny y daw fyng-hleddyf allan oi wain yn erbyn pob cnawd o'r deau hyd y gogledd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A chaiff pob cnawd &wcirc;ybod, am i mi yr Ar|glwydd dynnu fyng-hleddyf allau oi wain na ddychwele fe mwy.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ochain dithe fab d&ycirc;n am y&s;&s;igtod [dy] lwyni, ie ochain di yn chwerw yn eu golwg hwynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A bydded pan ddywedant wrthit: am va beth yr ydwyt yn ochein, yna ddywedyd o honot, am y chwedl newydd, canys daw fel y toddo pob calon, ac y llae&s;o y dwylo oll, ac y pallo pob y&s;pryd, a'r gliniau oll a ant yn ddwfr: we|le efe yn dyfod, ac a fydd medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A gair yr Arglwydd a ddaeth attaf gan ddywedyd:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Prophwyda fab d&ycirc;n a dywet, fel hyn y dy|wedodd yr Arglwydd, dywet, cleddyf, cleddyf hogedic a gloiwedic hefyd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Efe a hogwyd fel y lladde laddfa, gloiw|wyd fel y bydde iddo ddi&s;cleirder: a laweny|chwn ni&lpunctel; y mae efe 'n dirmygu gwialen fy m&acirc;b fel pob prenn [arall.]</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys efe ai rhodd yn loiw iw ddal me|wn llaw, y cleddyf hwn a hogwyd, ac a loiw|wyd iw roddi yn llaw y lleiddiad.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gwaedda ac vda fab d&ycirc;n, canys hwn fydd yn erbyn fy mhobl i, hwn [fydd] yn erbyn holl dywy&s;ogion I&s;rael, &s;yrthiedic ar gleddyf fyddant gyd a'm pobl:<NOTE PLACE="marg">Iere. 31.19.</NOTE> am hynny taro [law] ar forddwyd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys profedigaeth [&s;ydd,] a pheth os ddiy&s;tyra efe y wialen&lpunctel; ni bydd efe mwy, medd yr Arglwydd Dduw&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Tithe fab d&ycirc;n prophwyda, a tharo law, wrth law, canys dyblir y cleddyf dair gwaith: cleddyf lladdedigion [yw] efe, cleddyf lladde|digaeth lawr, yn eu lladd hwynt yn eu &s;tafe|lloedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Rhoddais fin cleddyf at eu holl byrth hw|ynt er mwyn toddi [pob] calon, ar amlhau y tramgwyddiadau; oh gwnaed ef yn ddi&s;clair, hogwyd ef i ladd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ymnailltua, dos ar y llaw dehau, ymo|&s;ot, dos ar y llaw a&s;&s;wy lle y pwy&s;o dy wyneb.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Minne hefyd a darawaf fy llaw yn y llall, ac a lonyddaf fy llid: myfi yr Arglwydd a leferais.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A daeth gair yr Arglwydd attaf gan ddywedyd:</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Tithe fab d&ycirc;n go&s;ot i ti ddwy ffordd, fel y delo cleddyf brenin Babilon, o vn t&icirc;r y deuant ill dwy, a dewis ie, ym mhen ffordd y ddinas y dewi&s;i [ef.]</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Go&s;ot ffordd i ddyfod o'r cleddyf tua Rabbath meibion Anunon, a thu ag Iuda yn erbyn Ieru&s;alem gaeroc.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys &s;afodd drenin Babilon ar groe&s;|ffordd i ddewino dewiniaeth, gloiwwodd ei fa<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">|thau, y mofynnodd &acirc; delwau, edrychodd mewn afi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yn ei law ddehau yr oedd dewiniaeth Ieru&s;alem, am o&s;&s;od capteniaid i agoryd &s;afn mewn lladdedigaeth, i dderchafu llef mewn vdcan, i o&s;od offer ryfel wrth byrth, i fwrw clawdd, i adailadu ca&s;tell.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A [hynn] fydd ganddynt, fel dewino de|winiaeth gwagedd yn eu golwg hwynt, y rhai a dynga&s;ant lwon iddynt: a hynn fydd yn coffau anwiredd iw dal [hwynt.]</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Am hynny fel hynn y dywed yr Arglw|ydd Dduw, am beri o honoch goffau eich an wi|redd, pan amlygodd eich camweddau wrth ym|ddangos o'ch holl bechodau yn eich holl wei|thredoedd: am beri o honoch [eich] coffau i'ch delir &acirc; llaw.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Tithe halogedic annuwiol dywy&s;og I&s;|rael yr hwn y daeth ei ddydd diwedd yn am&s;er anwiredd,</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Fel hynn y dywed yr Arglwydd Dduw, &s;ymmut y meitr, a chyfot y goron, nid felly [y bydd] hon: cyfot y go&s;tyngedic, a gy&s;twng yr dchel.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yn wyrni, yn &wcirc;ymi, yn &wcirc;yrni y go&s;odaf hi, ac ni bydd hon hyd oni ddelo, yr hwn [y mae] cyfiawnder iddo, ai roddi o honof.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Prophwyda dithe fab d&ycirc;n a dywet, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd Dduw am feibi|on Ammo~, ac am eu gwradwydd hwynt, dywet gan hynny, cleddyf, cleddyf &s;ydd noeth i ladd, gloiw o herwydd di&s;cleirdeb i ddifetha.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Wrth weled gwagedd i ti, wrth ddewino it gelwydd, gan dy roddi yng-yddfau y lladd|edigion drygionus y rhai y daeth eu dydd di|wedd mewn am&s;er anwiredd.</P>
<PB N="315" REF="335">
<P N="30"><HI>30</HI> A ddychwelafi [y cleddyf] iw wain&lpunctel; yn y lle i'th greuwyd, yn nhir dy gynnefin i'th farnaf</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A thywalltaf fy nigllonedd arnat, a th&acirc;n fy llidiawgrwydd a chwthaf arnat, a rhoddaf di yn llaw dynion poethion, &s;eiri dini&s;tr.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ir t&acirc;n y byddi yn ymborth, dy waed fydd yng-hanol y t&icirc;r, ni'th goffeir, canys myfi yr Ar|glwydd ai dywedais.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="22" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Adrodd y mae amryw bechodau leru&s;alem, ai cho&s;p.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GAir yr Arglwydd a ddaeth attaf trachefn gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Tithe fab d&ycirc;n a ferni di&lpunctel; a ferni ddinas y gwaed&lpunctel; a wnei di iddi &wcirc;ybod ei holl ffieidd-dra&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dywet tithe, fel hyn y dywedodd yr Aglwydd Dduw, tywallt gwaed y mae yr ddi|nas yn ei chanol, i ddyfod oi ham&s;er, ac eulyn|nod a wnaeth hi oi hamgylch i ymhalogi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Euog wyt o'th waed yr hwn a dywelltai&s;t, a halogedig wrth dy eulynnod y rhai a wnaeth|o&s;t: felly y ne&s;&s;eai&s;t dy ddyddiau, a daetho&s;t hyd at dy flynyddoedd, am hynny i'th roddais yn warth i'r cenhedloedd, ac yn watwargerdd i'r holl wledydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y rhai agos a'r rhai pell oddi wrthit a'th watwarant, yr halogedic o enw ac aml o gyn|nwrf.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Wele tywy&s;ogion I&s;rael oeddynt ynot b&ocirc;b vn yn ei allu i dywallt gwaed.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dirmyga&s;ant ynot d&acirc;d, a mam, gwnae|thant yn dwyllodrus a'r dieithr o'th fewn: gor|thrymma&s;ant ynot yr ymddifad a'r weddw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Dirmygai&s;t fyng-hy&s;&s;egroedd, ac halog|ai&s;t fy Sabbothau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Athrod-w&ycirc;r oeddynt ynot, er mwyn ty|wallt gwaed, ar y mynyddoedd hefyd y bwytta|&s;ant ynot ti: gwnaethant &s;celerder o'th fewn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ynot ti<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 20.11.</NOTE> y datcuddie [y mab] noethni y t&acirc;d: yr aflan o fi&s;-glwyf a ddaro&s;tyngent ynot.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gwnae<NOTE N="*" PLACE="marg">lere. 5.8.</NOTE> &wcirc;r hefyd ffiaidd-dra &acirc; gwraig ei gymmydog, a g&wcirc;y a haloge ei waudd ei hun mewn &s;celerder: &icirc;e daro&s;tynge g&wcirc;r ynot ei chwaer ei hun [&s;ef] merch ei dad.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gwobr a gymmerent ynot am dywallt gwaed, cymmerai&s;t v&s;uriaeth ac occraeth, ac elwai&s;t ar dy gymmydogio~ trwy dwyll, ac ang|hofiai&s;t fynne, medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny wele tarewais fy llaw ar dy gybydd-dod yr rhwn a wnaetho&s;t, ac am y gwaed yr hwn oedd o'th fewn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A &s;aif dy galon&lpunctel; a gryfh&acirc; dy ddwylo yn y dyddiau y rhai y gwnelwyf [farn &acirc; thi&lpunctel;] myfi yr Arglwydd a leferais, ac a wnaf.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys gwa&s;caraf di ym my&s;c y cenhed|loedd, a thanaf di ar h&ycirc;d y gwledydd: a gwnaf i'th aflendid ddarfod o honot.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac ymhalogi ynot dy hun, yng-&wcirc;ydd y cenhedloedd, a chei &wcirc;ybod mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A gair yr Arglwydd a ddaeth attaf gan ddywedyd:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ha fab d&ycirc;n, t&ycirc; I&s;rael ydynt gennif yn amhuredd, [aethant] hwy oll yn [amhuredd] yr&ecirc;s, ac alcam, a haiarn, a phlwm yng-hanol y pair: amhuredd arian ydynt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglw|ydd Dduw, am eich b&ocirc;d chwi oll yn amhuredd, am hynny wele fi yn eich ca&s;clu chwi i ganol Ieru&s;alem.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Fel ca&s;clu arian, a phy&ecirc;s, a haiarn, a phlwm, ac alcam i ganol y ffwrn gan chwythu t&acirc;n arnynt iw toddi: felly yn fy llid, a'm dig, y ca&s;claf, y go&s;odaf, ac y toddaf chwi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ie ca&s;claf chwi, a chwythaf arnoch &acirc; th&acirc;n fy llidiawgrwydd fel y todder chwi yn ei chanol hi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Fel y toddir arian o fewn pair, felly y to|ddir chwi oi mewn hi: fel y g&wcirc;ypoch mai myfi yr Arglwydd a dywelltais fy llidiawgrwydd arnoch.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A gair yr Arglwydd a ddaeth attaf gan ddywedyd:</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Dywet wrthi hi fab d&ycirc;n, ti &s;ydd d&icirc;r heb ei buro, heb lawio arno yn nydd digter.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Cydfradwriaeth ei phrophwydi oi mewn [&s;ydd] fel llew rhuadwy yn &s;clyfaethu &s;clyfa|eth, dynion a fwytta&s;ant, golud a thry&s;&s;or a gym|mera&s;ant: ei gweddwon a amlh&acirc;&s;ant oi mewn.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ei hoffeiriaid a drei&s;ia&s;ant fyng-hyfraith, ac a haloga&s;ant fyng-hy&s;&s;egroedd: ni wahana|&s;ant rhwng cy&s;&s;egredic a halogedic, ac ni wna|ethant &wcirc;ybod [rhagor] rhwng yr aflan, a'r gl&acirc;n: cuddia&s;ant hefyd eu llygaid oddi wrth fy Sab|bothau, fel i'm halogwyd yn eu my&s;c hwynt.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Eu pennaethiaid oeddynt yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Mic. 3.11. &s;oph. 3.</NOTE> ei chanol, fel bleiddiaid yn &s;clyfaethu &s;clyfaeth, gan dy|wallt gwaed, gan ddifetha eneidiau er elwa elw</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ei phrophwydi hefyd a galcha&s;ant iddynt &s;alwedd, gan weled gwagedd,<NOTE PLACE="marg">Ezec. 13.5.</NOTE> a dewino iddynt gelwydd, gan ddywedyd, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd Dduw: a'r Arglwydd heb ddywe|dyd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Pobl y t&icirc;r a dwyllant dwyll, ac a drei&s;i|ant drais, ac a orthrymmant y truan, a'r tlawd, y dieithr hefyd a dwyllant trwy anghyfiawnder.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Cei&s;iais hefyd &wcirc;r o honynt yn caeu cae, ac yn &s;efyll ar yr adwy o'm blaen tros y wl&acirc;d, rhag ei dini&s;trio, ac ni's cefais.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Am hynny y tywalltaf fy nigofaint ar|nynt, &acirc; th&acirc;n fy llidiawgrwydd y <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ifethaf hw|ynt, eu ffordd eu hun a roddaf ar eu pennau hw|ynt medd yr Arglwydd Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="23" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gau-dduwieth Samaria yr hon a <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">lwi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ymma Aholah, ac Ieru&s;alem yr hon a elwir ymma Aholibah: ai co&s;|pedigaeth hwynt hefyd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y daeth gair yr Arglwydd attaf gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ha fab d&ycirc;n, dwy wraig oeddynt yn ferched i'r vn fam:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A phutteinia&s;ant yn yr Aipht, yn eu hie|uiengtid y putteinia&s;ant, yno y lletha&s;ant eu
<PB REF="336">bronnau, ac yno yr y&s;&s;iga&s;ant dethau eu morwyndod.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ai henwau hwynt [oedd] Aholah yr hy|naf, ac Aholibah ei chwaer, oeddynt hefyd eiddo fi, a phlanta&s;ant feibion, a merched: ac [am] eu henwau, Samaria [oedd] Aholah, ac Ieru&s;a|lem [oedd] Aholibath.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac Aholah a butteiniodd pan oedd eiddo fi ac a ymordderchodd ai chariadau, [&s;ef] a'r cymmydogion yr A&s;&s;yriaid:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y rhai a wi&s;ca&s;id &acirc; &s;idan gl&acirc;s, yn ddugi|aid, ac yn dywy&s;ogion, o w&ycirc;r, ieuaingc dymu|nol hwynt oll: yn farchogion yn marchogaeth meirch.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A hi a o&s;ododd ei phutteindra arnynt hwy o ddewis meibion A&s;&s;uroll, a chyd a'r rhai oll yr ymordderchodd, yr ymhalogodd wrth eu holl eulynnod.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Etto ni adawodd ei phutteindra [yr hwn a ddy&s;ca&s;e hi] gan yr Aiphtiaid: canys gorwe|dda&s;ent gyd &acirc; hi yn eu hieuengtid, a hwynt a y&s;|&s;iga&s;ent dethau ei morwyndod: ac a dywallta|&s;ent eu putteindra arni.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny y rhoddais hi yn llaw ei chari|adau, [&s;ef]yn llaw meibion A&s;&s;ur y rhai yr ym|ordderchodd hi &acirc; hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr rhai hynny a ddatcuddia&s;ant ei noeth|ni hi, ac a gymmera&s;ant ei meibion, ai merched, ac ai lladda&s;ant hithe a'r cleddyf, fel yr oedd yn enwoc i wragedd, pan wnaethant farn arni.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pan welodd ei chwaer Aholibah, hithe a lygrodd ei gordderchiad yn fwy n&acirc; hi: ai phut|teindra yn fwy-n&acirc; phutteindra ei chwaer.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ymordderchodd &acirc; meibion A&s;&s;ur, y du|giaid a'r tywy&s;ogion o gymmydogion wedi eu gwi&s;co yn gwbl, yn farchogion yn marchoga|eth meirch, yn w&ycirc;r ieuaingc dymunol hwynt oll.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y gwelais ei halogi hi: [a bod] vn ffordd ganddynt ill dwy.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ond hi a chwanegodd ar ei phutteindra, ac a welodd w&ycirc;r wedi ei llunio ar y pared: [&s;ef] delwau y Caldeaid wedi eu llunio &acirc; fermilon,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Wedi eu gwregy&s;u &acirc; gwregys am eu lwyni hwynt, [a] gwa&s;car-wi&s;c liwiedic am eu pennau (o ddrych tywy&s;ogion hwynt oll, o ddull meibion Babilon yn Caldea, yn nhir eu gane|digaeth)</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Hi a ymordderchodd &acirc; hwynt pan eu gwe|lodd, ac a anfonodd gennadau attynt i Caldea.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A meibion Babilon a ddaethant atti i wely &s;erchawgrwydd, ac ai haloga&s;ant hi ai putteindra, a phan ymhalogodd wrthynt, lla|e&s;odd ei meddwl oddi wrthynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Felly y datcuddiodd ei phutteindra, ac y datcuddiodd ei noethni, a llae&s;odd fy meddwl oddi wrthi, fel y llae&s;a&s;e fy meddwl oddi wrth ei chwaer hi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Hi hefyd a chwanegodd ei phutteindra, gan gofio dyddiau ei hieuengtid [yn] y rhai y putteiniodd hi yn nhir yr Aipht,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac yr ymordderchodd ai gordderch-w&ycirc;r, y rhai [yr oedd] eu cnawd [fel] cnawd a&s;&s;ynnod, ai diferlif [fel] ddiferlif meirch.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Felly y cofiai&s;t &s;celerder dy ieuengtid, pan y&s;&s;igodd dy dethau gan yr Aiphtiaid, am fronnau dy ieuengtid.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Am hynny Aholibah, fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, wele fi yn cyffroi dy garia|dau i'th erbyn y rhai y llae&s;odd dy feddwl oddi wrthynt, &icirc;e dygaf hwynt i'th erbyn o amgylch,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Meibion Babilon, a'r holl Galdeaid, &s;wyddogion, cyfoethogion, a chedyrn, holl fei|bion A&s;&s;ur gyd &acirc; hwynt, yn w&ycirc;r ieuaingc dy|munol, yn ddugiaid, a thywy&s;ogion: hwynt oll yn bennaethiaid ac yn enwoc, yn marchogeth meirch bawb oll.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A deuant i'th erbyn &acirc; menni, cerbydau, ac olwynion, ac &acirc; thryfa o bobl, go&s;odant i'th er|byn oddi amgylch a&s;talch, a tharian a helm: a rhoddaf oi blaen hwynt farnedigaeth, fely bar|nant di ai barnedigaethau eu hun.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys rhoddaf fy llid arnat, fel yr y&s;&s;ig|ant di mewn llidiawgrwydd, dy drwyn, a'th glu&s;tiau a dorrant, a'th gwrr &ocirc;l a &s;yrth ar y cle|ddyf: hwynt a ddaliant dy feibion a'th ferched, a'th gwrr &ocirc;l a y&s;&s;ir gan d&acirc;n.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Dio&s;cant hefyd dy ddillad, a dygant dy ddodrefn hyfryd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Felly y gwnaf i'th &s;celerder, a'th butte|indra o dir yr Aipht beidio &acirc; thi: fel na chodech dy lygaid attynt, ac na chofiech yr Aiphtiaid mwy.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, wele fi yn dy roddi yn llaw y rhai a ga|&s;aodd [dy galon,] yn llaw y rhai y llae&s;odd dy feddwl oddi wrthynt.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A gwnant &acirc; thi yn atcas, canys cymme|rant dy holl lafur, a gadawant di yn llom, ac yn noeth&lpunctel; a datcuddir noethni dy butteindra: &icirc;e dy &s;celerder, a'th butteindra.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Mi a wnaf hynny i ti, am butteinio o honot ar &ocirc;l y cenhedloedd, am dy halogi gyd ai heulynnod hwynt:</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Am rodio o honot yn ffordd dy chwaer, y rhoddaf inne ei chwppan hi yn dy law di.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, dwfn, a helaeth gwppan dy chwaer a &ycirc;fi, ti a fyddit i'th watwar, ac i'th ddremygu o herwydd b&ocirc;d llawer yn genni ynddo.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ti a lenwir &acirc; meddwdod, ac &acirc; gofid: o gwppan difwyniad, ac anrhaith, [&s;ef] o gwp|pan dy chwaer Samaria.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Canys ti a y fi, ac a &s;ugni o honaw, drylli hefyd ei fli&s;c, a diwreiddi dy fronnau dy hun: ca|nys myfi a leferais, modd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglw|ydd Dduw: o herwydd fy anghofio o honot, a'm bwrw o honot tu &ocirc;l dy gefn: am hynny dwg dithe dy &s;celerder, a'th butteindra.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Dywedodd yr Arglwydd hefyd wrthif: a ferni di fab d&ycirc;n Aholah, ac Aholibah? ac a fy|negi
<PB N="316" REF="336">negi di iddynt eu ffieidd-dra&lpunctel;</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Canys torra&s;ant briodas, a gwaed [&s;ydd] yn eu dwylo hwynt,<NOTE PLACE="marg">Ezec. 16.20.</NOTE> &icirc;e gyd ai heulynnod y put|teinia&s;ant, eu meibion hefyd y rhai a blant&acirc;&s;ant i mi, a dynna&s;ant drwy [d&acirc;n] iddynt* yn fwyd.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Gwnaethant hyn ychwaneg i'm herbyn, fyng-hy&s;&s;egr a aflanha&s;ant yn y dydd hwnnw a'm Sabbothau a hologa&s;ant.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Canys pan ladda&s;ant eu meibion iw heu|lynnod, yna y daethant i'm cy&s;&s;egr yn y dydd hwnnw iw halogi, ac wele fel hyn y gwnaeth|ant o fewn fy nh&ycirc;.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A pha feint fwy gan anfon o honynt at w&ycirc;r yn dyfod o bell, y rhai yr anfonwyd cennad attynt, ac wele daethant: er mwyn pa rai yr ymolchai&s;t, y lliwiai&s;t dy lygaid, ac yr ymher|ddai&s;t &acirc; harddwch.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ei&s;teddai&s;t hefyd ar wely anrhydeddus a bord drefnus oi flaen, a go&s;odai&s;t arno fy aro|gl-darth a'm holew,</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A llais tyrfa heddycholl wrthi, ac at w&ycirc;r lawer y dygwyd y Sabeaid o'r anialwch, a hwynt a rodda&s;ant freichledau am eu dwylo hwynt, a choronau hyfrydwch am eu pennau hwynt.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yna y dywedais, am yr h&ecirc;n ei phuttein|dra, bellach derfydd ei phutteindra, a hithe.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Etto daethant atti fel dyfod at buttein|wraig, felly y daethant at Aholah, ac Aholibah gwragedd &s;celer.<NOTE PLACE="marg">Ezec. 16.38.</NOTE></P>
<P N="45"><HI>45</HI> Am hynny y gw&ycirc;r cyfiawn hwythau ai barnant hwy &acirc; barnedigaeth * putteiniaid, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">c &acirc; barnedigaeth rhai yn tywallt gwaed: canys putteinio y maent, a gwaed [&s;ydd] yn eu dwy|lo hwynt.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, dygaf i fynu dyrfa yn eu herbyn hwynt, a rhoddaf hwynt yn gyffro, ac yn anrhaith.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A'r dyrfa ai llabyddiant hwynt &acirc; meini, ac ai torrant hwynt ai cleddyfau: eu meibion ai merched a laddant, ai tai a lo&s;cant &acirc; th&acirc;n.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Yna y gwnaf inne i &s;celerder beidio a'r wl&acirc;d, ac y dy&s;cir yr holl wragedd na wnelant yn &ocirc;l eith &s;celerder chwi.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Pan roddant eich &s;celerder i'ch erbyn, a dwyn o honoch bechodau eich eulynnod, yna y cewch &wcirc;ybod mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="24" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y crochan berwedic yn arwyddocau llo&s;ciaid Ieru&s;a|lem. 16 Ammynedd Ezeciel am farwolaeth ei wraig yn arwyddocau y rhyw fath adfyd i'r bobl: fel na alarent am eu meirw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y nawfed flwyddyn, yn y decfed m&icirc;s, ar y decfed [dydd] o'r ni's y daeth gair yr Arglwydd attaf gan ddywedyd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Scrifenna it henw y dydd hwn (fab d&ycirc;n) &icirc;e corph y dydd hwn: ne&s;&s;aodd brenin Babilon yn erbyn Ieru&s;alem o fewn corph y dydd hwn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dihareba ddihared am y t&ycirc; gwrthryfel|gar, a dywet wrthynt: fel hyn y dywedodd yr Arglwydd Dduw, go&s;ot y crochan, go&s;ot, a thywallt hefyd ddwfr ynddo.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ca&s;cl ei ddrylliau iddo, pob dryll t&ecirc;g, y morddwyd a'r y&s;cwyddoc, llanw [ef,] &acirc; dewis e&s;cyrn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Cymmer ddewys o'r praidd, a chynneu yr e&s;cyrn tano, a berw ef yn ferwedic, &icirc;e ber|wed ei e&s;cyrn oi fewn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny yr Arglwydd Dduw a ddywe|dodd fel hyn, gwae ddinas y gwaed, y crochan, yr hwn [y mae] &s;cumm ynddo, ac nid aeth ei &s;cumm allan o honaw, tynn ef allan b&ocirc;b yn ddryll: na &s;yrthied coel-bren arno.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O herwydd ei gwaed &s;ydd yn ei chanol, a'r gr&icirc;b y graig y go&s;ododd ef, ni's tywalltodd ar y ddaiar, i fwrw arno lwch.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> I beri i lid godi, ac i wneuthur dial, rhodd|ais ei gwaed hi ar gr&icirc;b craig, rhag ei gu|ddio.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, gwae ddinas y gwaed,<NOTE PLACE="marg">Nahu. 3.1. habac. 2.1.</NOTE> minne a wnaf ei th&acirc;n yn fawr.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gan amlhau y coed, gan gynneu yr t&acirc;n, gan ddifa y c&icirc;g, a choginiaethu coginiaeth, fel y llo&s;co yr e&s;cyrn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A chan ei roddi i &s;efyll ar ei farwar yn w&acirc;g fel y twymno, ac y llo&s;co ei br&ecirc;s, ac y to|ddo ei aflendid ynddo: ac y darfyddo ei &s;cumm.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Blinodd &acirc; chelwyddau, ac nid aeth ei &s;cumm lawer allan o honi; yn t&acirc;n [y bwrir] ei &s;cumm hi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yn dy aflendid [y mae] &s;crelerder, o her|wydd glanhau o honof di, ac nid wyt l&acirc;n o'th aflendid: ni'th lanheuir mwy, hyd oni lonydd|wyf fy ll&icirc;d wrthit.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Myfi yr Arglwydd a lleferais, d&acirc;w, a gwnaf, ni pheidiaf, ac nid arbedaf, ac nid edifar|haf, yn &ocirc;l dy ffyrdd a'th weithredoedd y barnant di, medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A gair yr Arglwydd a ddaeth attaf gan ddywedyd:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Wele fab d&ycirc;n fi yn cymmeryd oddi wr|thit ddymmiant dy lygaid, mewn pl&acirc;, etto nac alara, ac nac &wcirc;yla, ac na ddeued dy dda|greu.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Taw a llefain, na na wna farw-n&acirc;d, rhwym dy gap am dy [ben] a go&s;ot dy e&s;ci|diau am dy draed, ac na chae ar [dy]enau, na fwytta ychwaith fara dynnion [yn alarus.]</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Felly y lleferais wrth y bobl y boreu, a bu farw fyng-wraig yn yr h&wcirc;yr, a gwneuth|um drannoeth fel y gorchymyna&s;id i mi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y bobl a ddyweda&s;ant wrthif fi, oni fynegi i ni beth ['a arwyddocca] hynny i ni, gan it wneuthur [felly&lpunctel;]</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna y dyw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dais wrthynt: gair yr Ar|glwydd a ddaeth attaf gan ddywedyd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Dywet wrth d&ycirc; I&s;rael, fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw. wele fi yn halogi fyng-hy&s;&s;egr, rhagoriaeth eich nerth chwi, dymuniant eith llygaid chwi, ac annwyldra eich enaid:
<PB REF="337">eich meibion, a'ch merched, y rhai a adaw&s;och a &s;yrthiant ar y cleddyf.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> O nid fel y gwneuthum i y gwnewch, ni chaewch ar eich geneuau, ac ni fwyttewch fara n&ecirc;b [yn alarus.]</P>
<P N="23"><HI>23</HI> [Byddwch] a'ch cappiau am eich pen|nau, 'ch e&s;cidiau am eich traed: ni alerwch, ac nid &wcirc;ylwch, onid yn eich anwiredd y toddwch: ac ymdo&s;turiwch b&ocirc;b vn wrth ei gilydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Felly y mae Ezeciel yn arwydd i chwi, yn &ocirc;l yr hyn oll a wnaeth efe y gwnewch pan ddelo hyn, fel y g&wcirc;ypoch mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Tithe fab d&ycirc;n onid yn y dydd y cymme|raf oddi wrthynt [&s;ef] eu llawenydd hyfryd, dymuniant eu llygaid, ac annwyldra eu henaid, [&s;ef] eu meibion, ai merched,</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y dydd hwnnw y daw yr hwn a ddian|go attat &acirc; chwedl newydd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yn y dydd hwnnw yr agorir dy &s;afn wrth yr hwn a ddiango, lleferi hefyd, ac ni byddi f&ucirc;d mwy: felly y byddi iddynt yn arwydd, fel y g&wcirc;ypont, mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="25" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydoliaeth yn erbyn yr Ammoniaid, 8 Y Moa|biaid, 12 Yr Edomiaid, 15 A'r Phili&s;tiaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Gair yr Arglwydd a ddaeth attaf gan ddy|wedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ha fab d&ycirc;n go&s;ot dy wyneb at feibion Am|mon: a phrophwyda yn eu herbyn hwynt,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dywet wrth feibion Ammon, gwran|dewch air yr Arglwydd Dduw, fel hyn y dy|wed yr Arglwydd Dduw: am ddywedyd o ho|not, haha, am fyng-hy&s;&s;egr pan halogwyd, ac am d&icirc;r I&s;rael pan ddini&s;triwyd, ac am d&ycirc; Iuda, pan aethant mewn caeth-glut:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Am hynny wele fi yn dy roddi di yn eti|feddiaeth i feibion y dwyrain, fel y go&s;odant eu t&ycirc;rau ynot, ac y rhoddant eu pebyll o'th fewn, hwynt a y&s;&s;ant dy ffrwyth, a hwynt a yfant dy laeth.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Rhoddaf hefyd<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 12.27.</NOTE> Rabbah ym drigfa ca|melod: a meibion Ammon yn orweddfa defaid: fel y g&wcirc;ypoch mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, o herwydd curo o honot law, ac e&s;tyn o honot draed, a llawenychu o honot trwy holl diy&s;tyrwch dy galon yn erbyn t&icirc;r I&s;rael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny wele mi a e&s;tynnaf fy llaw i'th erbyn fel i'th roddwyf yn fwyd i'r cenhedloedd, ac i'th dorrwyf o'r bobloedd, ac i'th ddifethwyf o'r tiroedd: dini&s;triaf di fel y g&wcirc;ypech mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Fel hynn y dywed yr Arglwydd Dduw, am ddywedyd o Moab a Seir, wele d&ycirc; Iuda fel yr holl genhedloedd:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny wele fi yn agori y&s;tlys Moab o'r dina&s;oedd, [&s;ef] oi ddina&s;oedd ef, [y rhai ydynt] yn ei gwrr: gogoniant y t&icirc;r, [&s;ef] Be|thie&s;imoth, Baalmeon a Chiriathaim,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> I feibion y dwyrain, yng-hyd &acirc; meibion Ammon, canys rhoddaf hithe yn etifeddiaeth: fel na choffeir meibion Ammon ym my&s;c y cen|hedloedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gwnaf farn hefyd ar Moab, fel y gwy|pont mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, am i Edom wneuthur yn erbyn t&ycirc; Iuda, pan w|naeth ddial: (canys gwnaethant gamwedd mawr pan ddiala&s;ant arnynt)</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny medd yr Arglwydd Dduw, yr e&s;tynnaf inne fy llaw ar Edom, a thorraf o honi dd&ycirc;n, ac anifail: &s;yrthiant ar gleddyf, fel y rhoddwyf hi yn anrhaith o Theman, hyd De|danah.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A rhoddaf fy nial ar yr Edomiaid trwy law fy mhobl I&s;rael, a hwynt a wnant ag E|dom yn &ocirc;l fy nigllonedd a'm ll&icirc;d: fel yr adwae|nant fy nail medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, am wneuthur o'r Phili&s;tiaid trwy ddial, a dia|lu dial drwy ddiy&s;tyrwch calon, gan ddini&s;trio drwy elynniaeth tragywyddol:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny, fel hynn y dywed yr Ar|glwydd Dduw, wele fi yn e&s;tynn fy llaw ar y Phili&s;tiaid, fel y torrwyf ymmaith y Cerethi|aid, ac y difethwyf weddill porthladd y m&ocirc;r.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y gwnaf arnynt ddial mawr, trwy gerydd llidioc, fel y gwypont mai myfi ydwyf yr Arglwydd, pan roddwyf fy nial arnynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="26" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dini&s;tr Tyrus.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn yr vnfed flwyddyn ar dd&ecirc;c, ar [y dydd] cyntaf o'r m&icirc;s, y daeth gair yr Ar|glwydd attaf gan ddywedyd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ha fab d&ycirc;n o herwydd yr hyn a ddywedodd Tyrus am Ieru&s;alem, eho, torrwyd porth y bobloedd, troir attafi, fo'm llenwir, anrhaithie|dic yw hi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, wele fi'th erbyn &ocirc; Tyrus, a chodaf gen|hedloedd lawer i'th erbyn, fel y cyfode y m&ocirc;r ai donnau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y llygrant geurydd Tyrus, ai th&ycirc;rau a ddini&s;triant, minne a grafaf ei llwch o honi, ac ai rhoddaf yn gr&icirc;b craig.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yn e&s;tynfa rhwydau y bydd yng-hanol y m&ocirc;r, canys myfi a lefarodd [hyn] medd yr Ar|glwydd Dduw: &icirc;e hi a fydd yn y&s;pail i'r cenhed|loedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ei merched hefyd y rhai [ydynt] yn y maes a leddir a'r cleddyf: fel y gwypont mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, wele fi yn dwyn at Tyrus o'r gogledd Nabuchodono&s;or brenin Babilon brenin y bren|hinoedd, &acirc; meirch, ac &acirc; cherbydau, ac &acirc; marcho|gion, a thyrfa, a phobl lawer.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Dy ferched a ladd efe yn y maes a'r cle|ddyf, ac a e&s;yd ga&s;tell i'th erbyn, ac a fwrw glawdd o'th amgylch, ac a gyfyd darian i'th er|byn.</P>
<PB N="317" REF="337">
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a a e&s;yd beiriannau rhyfel wrth dy geurydd, a'th d&ycirc;rau a ddiwreiddia efe ai gle|ddyfau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gan finteioedd ei feirch ef eu llwch a'th doant, dy geurydd a gynhyrfant gan &s;wn y marchogion, ar olwynion, a'r cerbydau pan ddelont trwy <GAP DESC="illegible" EXTENT="3 words"> fel [trwy] adwyau di|nas rwygedic.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A charnau ei feirch y &s;athr <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">fe dy heolydd oll, dy bobl a ladd efe a'r cleddy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">: a'th &s;efyllfan|nau cedyrn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">de&s;cynu efe di <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> llawr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna 'r anrheithiant dy gyfoeth, ac yr y&s;|peiliant dy farchnadaeth, ac y dini&s;triant dy geinydd, a'th dai dymunol a ddiwreiddiant: &icirc;e dy gerric, a'th goed, a'th bridd a o&s;odant yng|hanol y dyfroedd.<NOTE PLACE="marg">Ier. 7.14.</NOTE></P>
<P N="13"><HI>13</HI> Felly y gwnaf i &s;&wcirc;n dy ganiadau bei|dio ac na chlyw<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> mwy lais dy delynau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> E<GAP DESC="illegible" EXTENT="4 letters"> rhoddaf di yn grib craic, e&s;tynfa rhwydau fyddi, ni'th adailedir mwy: canys my|fi yr Arglwydd a leferais [hyn,] medd yr Ar|glwydd Dduw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Fel hyn &ycirc; dywed yr Arglwydd Dduw am Dyrus, onid gan &s;wn dy gwymp, pan wael|ddo 'r archollodic, pan ladder lladdfa yn dy ga|nol y cynhyrfa yr yny&s;oedd?</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A holl dywy&s;ogion y m&ocirc;r a dde&s;cynnant oi gor&s;edd-feingciau, ac a fwriant ymmaith eu mantelloedd, ac a ddio&s;cant eu gwi&s;coedd &s;ym|mud-liw, dychryn a wi&s;cant, at y ddaiar yr ei&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">e|ddant, ac a ddychrynant ar [b&ocirc;b] moment, ac a ryfeddant wrthit.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Codant hefyd alar-nad am danat, a dy|wedant wrthit: pa fodd i'th ddifethwyd yr hon a bre&s;&s;wylir o'r m&ocirc;r, y ddinas ganmoladwy yr hon &s;ydd gr&ecirc;f o'r m&ocirc;r, hi ai thrigolion: y rhai a rodda&s;ant eu har&s;wyd ar ei holl bre&s;&s;wylw&ycirc; hi&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yr awr hon yr yny&s;oedd a ddychrynnant [yn] nydd dy gwymp, ar yny&s;oedd y rhai y|dynt yn y m&ocirc;r a ddychrynant gan dy fynediad allan.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, pan roddwyf di yn ddinas anrhaithie|dic, fel y dina&s;oedd yr rhai ni's cyfanneddir, gan ddwyn arnat ddyfnder fel i'th guddio dyfroedd lawer.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'th dde&s;cyn o honof gyd a'r rhai a dde&s;|cynnant i'r pwll, at y bobl gynt, a'th o&s;ot yn y tir i&s;&s;af, fel yr h&ecirc;n anrhaith gyd a'r rhai a dde&s;|cynnant i'r pwll, fel na'th bre&s;&s;wylier: a rho|ddi o honof ogoniant yn nhir y rhai byw,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Rhoddaf di yn ddychryn fel na [by|ddech,] yna i'th gei&s;ir, ac ni'th geir mwy medd yr Arglwydd Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="27" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Pa ddini&s;tr fydde i Tyrus, a pha ogonniant oedd iddi o'r blaen.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GAir yr Arglwydd a ddaeth attaf trachefn gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Tithe fab dyn cyfot alar-nad am Tyrus,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dywet wrth Tyrus yr hon &s;ydd yn trigo wrth borthfeudd y m&ocirc;r, marchnadyddes y bo|bloedd mewn yny&s;oedd lawer, fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw: Tyrus ti a ddywedai&s;t, myfi ydwyf berffaith o degwch,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dy derfynau [ydynt] yng-halon y m&ocirc;r, dy adailadw&ycirc;r a berffeithia&s;ant dy degwch.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A daila<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&acirc;&s;ant dy holl y&s;tyllod o ffynnid|w&ycirc;dd allan o Senir, cymmera&s;ant cedr-w&ycirc;dd o Libanus i wneuthur hwyl-bren ynot.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gweithi&acirc;sant rwyfau o dderw o Ba|&s;an: gwnaethant dy feingciau [o] Ifori p&ucirc;r o yny&s;oedd Cit<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">n.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Lliain main <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">'r Aipht o &s;ymmud-liw oedd dy danf<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> i fo<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> yn hwy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> it: &s;idan gl&acirc;s, a phorphor o yny&s;oedd Eli&s;ah oedd dy d&ocirc;.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Trigol<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">n Sidon, ac Arfad oeddynt dy rwyf-w&ycirc;r: dy ddoe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">hion di Tyrus oeddynt o'th fewn, hwynt [oeddynt] dy lywodraeth-w&ycirc;r.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Henuriaid Gebal, ai doethion deddynt y|not yn cadarnhau dy<NOTE N="*" PLACE="marg">1 Bren. 5.18.</NOTE> rwygiadau, holl long au y m&ocirc;r, ai llong-w&ycirc;r oeddynt ynot ti yn march|natta dy farchnad.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y Per&s;iaid, a'r Lydiaid, a'r Phutiaid oe|ddynt dy ryfelwyr yn dy luoedd: tarian &acirc; helm a grog&acirc;&s;anc ynot, hwynt a rodda&s;ant it har|ddwch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Meibion Arfad oeddynt gyd &acirc;th luoedd ar dy gaerau oddi amgylch, a'r Gammadiaid, ar dy d&ycirc;rau: croga&s;ant eu tariannau ar dy garrau oddi amgylch, hwynt a berffeithia&s;ant dy deg|wch.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Thar&s;is [ydoedd] dy farchnadyddes o amldra pob golud, am arian, haiarn, alcam, a phlwm y marchnatta&s;ant [yn] dy ffeir iau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Iafan, Tubal, a Me&s;ech hwyntau [oe|ddynt] dy farchnadyddion, marchnatta&s;ant [yn] dy farchnad am ddynion, a lle&s;tri pr&ecirc;s.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> [Y rhai] o d&ycirc; Togarina, a farchnatta|&s;ant [yn] dy ffeiriau feirch a malchogion a m&ucirc;lod.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Meibion Dedan dy farchnad w&ycirc;r [ac] yny&s;oedd lawer [am] farchnadoedd dy law a da|la&s;ant gynt, Ifori, ac Hebenus yn werth it.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Aram [oedd] dy farchnadudd, o amlder dy weithredoedd, am Garbuncul, porphor, a gwaith, edef a nodwydd, a lliam mein-llin, a chwrel, a gemmau y marchanatta&s;ant [yn] dy ffeiriau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Iuda, a thir I&s;rael, hwythau [oeddynt] dy farchnadyddion: marchnatta&s;ant [yn] dy farchnat, am wenith Minith, a Phanag, a mel, ac olew, a thriacl.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Dama&s;cus oedd dy farchnadudd, am amlder dy waith o liaws pob golud, am w&icirc;n Helbon, a gwl&acirc;n gwynn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Dan hefyd, ac Iafan yn cyrwydro yn dy farchnadoedd, a farchnata&s;ant am haiarn wedi ei weithio: yr oedd yn dy farchnad y Ca&s;&s;ia, a'r Calamus.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Dedan oedd dy farchnadudd mewn gwi&s;coedd gwerth-fawr am gerbydau.</P>
<PB REF="338">
<P N="21"><HI>21</HI> Yr Arabiaid, a holl dywy&s;ogion Cedar [oeddynt] hwythau farchnadyddion dy law, am &wcirc;yn, hyrddod, a b&ycirc;chod, o'r rhai hynny [yr oedd] dy farchnadyddion.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Marchnadyddion Seba, a Rama, hwy|thau [oeddynt] dy farchnadyddion: marchnat|ta&s;ant [yn] dy ffeiriau, am bod pryf b&ecirc;r-arogl|au, ac am bob maen gwerth-fawr, ac aur.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Haran, a Channe, at Eden, marchnady|ddion Seba, a Syria, a Chelmad [oeddynt] yn marchnatta [&acirc;] thi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Dymma dy farchnadyddion, am bethau perffaith, am wi&s;coedd o &s;idan gl&acirc;s, a gwaith e|def a nodwydd, ac am gi&s;tiau gwi&s;coedd gwer|th-fawr, wedi eu rhwymo &acirc; rhaffau: ai gweithio &acirc; chedr-w&ycirc;od yng-hylch dy farchnadaeth.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Llongau Thar&s;is oeddynt bennaf yn dy farchnad, felly i'th lannwyd, ac y crwnheai&s;t yn odieth yng-hanol y m&ocirc;r.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y rhai a'th rwyf&acirc;&s;ant, a'th dduga&s;ant i ddyfroedd lawer: gwynt y dwyrain a'th ddry|lliodd yng-hanol y m&ocirc;r.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Dy olud, a'th ffeiriau, dy farchnadaeth, dy for-w&ycirc;r, a'th fei&s;tred llongau, cadarnhau|w&ycirc;r dy rwygiadau, a marchnadw&ycirc;r dy farch|nad, a'th ryfel-w&ycirc;r oll, y rhai [ydynt] ynot, a'th holl gynnulleidfa, yr hon [&s;ydd] yn dy ganol di, a &s;yrthiant yng-hanol y m&ocirc;r ar ddydd dy gwymp di.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Wrth l&ecirc;f gwaedd dy fei&s;tred llongau, y tonnau a gyffroant.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna pob rhwyf-wr, y mor-w&ycirc;r, holl ly|wyddion y moroedd a dde&s;cynnant oi llongau, [ac] ar y t&icirc;r y &s;afant.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Llefant hefyd am danat, a gwaeddant yn chwerw, a chodant l&wcirc;ch ar eu pennau, ac ym|lutrodant mewn lludw.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Moelant hefyd foelni am danat, ac ym|wregy&s;ant &acirc; &s;ach-liain, &wcirc;ylant hefyd am danat chwerw alar mewn chwerw feddwl.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A chodant am danat ti alar-nad yn eu cwynfan, a galarant am danat [gan ddywe|dyd:] pwy [oedd] fel Tyrus, fel yr hon a dorr|wyd yng-hanol y m&ocirc;r&lpunctel;</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Pan ddele dy ffeiriau o'r moroedd, diwa|llai&s;t bobloedd lawer: ag amlder dy olud, a'th farchnadoedd y cyfoethogai&s;t frenhinoedd y ddaiar.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Y pryd i'th dorrwyd gan y m&ocirc;r i ddyfnde|rau y dyfroedd, dy farchnad, a'th holl gynnu|lleidfa a &s;yrthia&s;ant yn dy ganol.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Holl bre&s;&s;wyl-w&ycirc;r yr yny&s;oedd, a ryfe|dda&s;ant am danat, ai brenhinoedd a ddychryna|&s;ant ddychryn: [ac] a gryna&s;ant wynebau.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Y marchnadyddion ym my&s;c y bobloedd a chwibana&s;ant am danat, dychryn ydwyt: ca|nys ni [byddi] b&ycirc;th.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="28" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydoliaeth yn erbyn Tyrus, ai brenin. 20 Ac yn erbyn Sidon. 25 Duw yn addo ail ga&s;clu 'r I|&s;raeliaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">WEdi hynny y daeth gair yr Arglwydd attaf gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ha fab d&ycirc;n dywet wrth dywy&s;og Tyrus, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd Dduw: am falchio dy galon, a dywedyd, Duw [ydwyf] fi, pre&s;&s;wylio 'r ydwyf ei&s;teddfa Dduw yng-ha|nol y m&ocirc;r a thi yn dd&y;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 words"> yn Dduw, er rho|ddi o honot dy galon fel calon Duw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Wele <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> yn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">doethach n&acirc; Daniel, ni ohu|ddir dim dirgelwch oddi wrthit.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Trwy dy dd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ethineb, a'th ddeallgarwch y darperai&s;t gyfoeth it, &icirc;e y darperai&s;t aur, ac a|rian yn dy dry&s;&s;orau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O amlder dy ddoethineb yn dy farchnada|eth yr amlheai&s;t dy gyfoeth, a'th galon a falchi|odd o herwydd dy gyfoeth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, am o&s;od o honot dy galo~ fel calo~ Duw:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O herwydd hynny wele fi yn dwyn i'th erbyn gedyrn ddieithriaid y cenhedloedd a thyn|nant eu cleddyfau ar degwch dy ddoethineb: ac halogant dy loiwder.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> De&s;cynnant di i'r ffos, a byddi farw yng|hanol y m&ocirc;r, o farwolaeth [vn] archolledic.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gan ddywedyd a ddywedi a flaen dy lei|ddiad, Duw [ydwyf] fi, a thi yn dd&ycirc;n, ac nid yn Dduw yn llaw dy artholludd&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Byddi farw a farwolaeth y dienwaede|dic, yn llaw dieithriaid, canys myfi ai dywedais, medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gair yr Arglwydd a ddaeth attaf tra|chefn gan ddywedyd:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Cyfot fab d&ycirc;n alar-nad a'm frenin Ty|rus, a dywet wrtho ef, fel hyn y dywed yr Argl|wydd Dduw, ti &s;eliwr nifer, llawn o ddoethi|neb, a chyflawn a degwch:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O fewn eden gardd Dduw 'r oeddit, pob maen gwerth-fawr a'th orchguddie di: Sardius, Tophas, ac Adamant, Tureas, Onir, ac Ia&s;pis: Saphir, Rubi, Smaragdus hefyd, ac aur: gwaith dy dympanau, a'th bibellau, a ba|ratoiwyd ar y dydd i'th greuwyd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Cerub eneinioc [oeddit] ti yn gorchgu|ddio, felly i'th rodda&s;wn: oeddit yn &s;anc|taidd fynydd Duw: ymrodrit yng-hanol cer|ric tanllyd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Perffaith [oeddit] ti yn dy ffyrdd, er y dydd i'th greuwyt hyd oni chaed ynot anwiredd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yn amlder dy farchnadaeth y llanwa&s;ant dy ganol &acirc; thrais, fel y pechai&s;t: am hynny i'th archollaf o fynydd Duw, ac i'th ddifethaf di Gerub yn gorchguddio, o ganol y cerric tan|llyd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Balchiodd dy galon yn dy degwch, lly|grai&s;t dy ddoethineb o herwydd dy loiwder: bwriais di i'r llawr, o flaen brenhinoedd i'th o&s;o|dais i graffu arnat.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O amlder dy anwiredd, y llygrai&s;t dy gy&s;&s;egr ag anwiredd dy farchnadaeth: am hyn|ny y dygais d&acirc;n allan o'th ganol, hwnnw a'th y&s;&s;odd: a rhoddais di yn lludw ar y ddaiar, yng-olwg
<PB N="318" REF="338">pawb a'r a'th welant.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y rhai a'th adwaenent oll ym my&s;c y cenhedloedd a ryfeddant wrthit: dychryn fuo&s;t ond ni [pharhei] di hyd byth.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna gair yr Arglwydd a ddaeth attaf gan ddywedyd:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Go&s;ot fab dyn dy wyneb yn erbyn Si|don: a phrophwyda am deni.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A dywet, fel hyn y dywedodd yr Arglw|ydd Dduw: wele fi i'th erbyn Sidon, fel i'm gogonedder yn dy ganol, ac y g&wcirc;ypont mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd: pan wnelwyf ynot farnedigaethau, ac ym&s;anctaiddio o honof ynot.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys anfonaf arni haint, a gwaed iw heolydd: fel y barner yr archolledic oi mewn a'r cleddyf [yr hwn fydd] yn ei herbyn oddi amgylch: a ch&acirc;nt &wcirc;ybod mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac ni bydd mwy i d&ycirc; I&s;rael [vn] o'r holl rai ai dirmygant ai hamgylch, yn &s;pyddaden bi|gog, nac yn ddraenen ofidus, fel y g&wcirc;ypont mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, pan ga&s;clwyf d&ycirc; I&s;rael o fy&s;c y bobloedd, y rhai y gwa&s;carwyd hwy yn eu plith, ac yr ym&s;anc|teiddiwyf ynddynt yng-olwg y cenhedloedd: yna y trigant yn eu gwl&acirc;d eu hun, yr hon a ro|ddais i'm gw&acirc;s Iacob.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ie trigant ynddi yn ddiogel, ac adailadant dai, a phlannant winllanoedd, a phre&s;&s;wy|liant mewn diogelwch: pan wnelwyf farnedi|gaethau &acirc;'r rhai oll ai dirmygant hwy oi ham|gylch, fel y g&wcirc;ypont mai myfi [ydwyf] yr Ar|glwydd eu Duw hwynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="29" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydoliaeth yn erbyn yr Aipht. 13 Am&s;er ei hymwared hi. 20 Nabuchodone&s;or yn cael yr Aipht yn wobr am ei waith yn co&s;pi Tyrus.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 17.1</NOTE> decfed [m&icirc;s] o'r ddecfed flwyddyn|ar y deuddecfed [dydd] o'r m&icirc;s, y daeth gair yr Arglwydd attaf gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Go&s;ot fab d&ycirc;n dy wyneb yn erbyn Pha|rao brenin yr Aipht, a phrophwyda yn ei erbyn ef, ac yn erbyn yr Aipht oll.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Llefara, a dywet, fel hyn y dywed yr Ar|glwydd Dduw: wele fi i'th erbyn Pharao bre|nin yr Aipht, y<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 51.9.</NOTE> morfil mawr, yr hwn &s;ydd yn gorwedd yng-hanol ei afonydd, yr hwn a ddy|wedodd, eiddo fi fy afon, canys mi [ai] gwneu|thum i mi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Eithr go&s;odaf fachau yn dy fochgernau, a gwnaf i by&s;cod dy afonydd lynu yn dy emmau, a chodaf di o ganol dy afonydd, &icirc;e holl by&s;c dy a|fonydd a lynant yn dy emmau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A gadawaf di yn yr anialwch, ti a holl by&s;cod dy afonydd, &s;yrthi ar wyneb y maes, ni'th ge&s;clir, ac ni'th gynhullir: i fwy&s;t-filod y maes, ac i ehediaid y nefoedd i'th roddais yn ymborth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna holl drigolion yr Aipht a gaffant &wcirc;y|bod mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd: am eu bod hwynt<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 28.21. E&s;a. 36.6.</NOTE> yn ffon gor&s;en i d&ycirc; I&s;rael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan ymaflant ynot &acirc; llaw, drylli di, a rhwygi iddynt hwythau bob y&s;cwydd: a phan bwy&s;ant arnat, torri, er &s;iccrhau o honot iddynt [dy] holl nerth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw: wele fi yn dwyn arnat gleddyf, a thor|raf ymmaith o honot dd&ycirc;n, ac anifail.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y bydd t&icirc;r yr Aipht yn ddini&s;tr, ac yn anrhaith, a ch&acirc;nt &wcirc;ybod mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd: am ddywedyd, eiddo fi yr afon, at myfi ai gwneutham.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny wele fi attat, ac <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> dy afonydd, a go&s;odaf dir yr Aipht yn ddiffaethwch anrhai|thiedic [ac] yn ang-hyfannedd: o d&wcirc;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Sefe|aeth, hyd yn nherfyn Ethiopia.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> ni chynniwer troed d&ycirc;n trwyddi, ac ni chynniwer troed anifail trwyddi, at ni's cyfan|neddir ddeugain m<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">lynedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys rhoddaf d&icirc;r yr Aipht yn ang-hy|fannedd yng-hanol tiroedd ang-hyfanneddol, ai dina&s;oedd fyddant yn ang-hyfannedd ddeu|gain mlhynedd yng-hanol dina&s;oedd anrhai|thiedic: pan wa&s;carwyf yr Aiphtia<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> ym my&s;c y cenhedloedd, a phan danwyf hwynt ar h&ycirc;d y gwledydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw,<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 46.26.</NOTE> ym mhen neugain mhlynedd y ca&s;|claf yr Aiphtiaid o fy&s;c y bobloedd, y rhai y gwa&s;carwyd hwynt attynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A dychwelaf gaethiwed yr Aipht, &icirc;e dychwelaf hwynt i nir Pathros, i d&icirc;r eu pre&s;|&s;wylfa: ac yno y byddant yn frenhiniaeth i&s;&s;el.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> I&s;&s;af fydd o'r brenhiniaethau, ac nid ym|dderchyf mwy ar y cenhedloedd, canys lleih&acirc;f hwynt rhag arglwyddiaethu ar y cenhedloedd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac ni bydd hi mwy i d&ycirc; I&s;rael yn ddio|gelwch yn coffau anwiredd, pan droant hwy ar eu h&ocirc;l hwythau: eithr c&acirc;nt &wcirc;ybod mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yn y [mis] cyntaf, o'r &s;eithfed flwyddyn ar hugain, ar y [dydd] cyntaf o'r mis y daeth gair yr Arglwydd attaf gan ddywedyd:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ha fab d&ycirc;n, Nabuchodono&s;or brenin Ba|bilon a gynniwerodd ai lu mewn gwa&s;anaeth mawr yn erbyn Tyrus: pob pen a foelwyd, a phob y&s;cwydd a ddinoethwyd, ond nid oedd gan Dyrus gyflog iddo ef, ac iw lu, am y gwa&s;ana|eth yr hwn a wa&s;anaethodd efe yn ei herbyn, hi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglw|ydd Dduw: wele fi yn rhoddi tir yr Aipht i Nabuchodono&s;or brenin Babilo~, ac efe a gym|mer ei gweryn hi, ac a y&s;peilia ei hy&s;pail hi, ac a y&s;clyfaetha ei y&s;clyfaeth hi, fel y byddo yn gy|flog iw l&ucirc;.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> [Am] ei waith yr hwn a wa&s;anaethodd efe ynddi, y rhoddais iddo d&icirc;r yr Aipht, o her|wydd i mi y gweithia&s;ant medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yn y dydd hwnnw y gwnaf i gorn t&ycirc; I&s;|rael flaguro, a rhoddaf i tithe hyfder ymadrodd:
<PB REF="339">fel y gwypont mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="30" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Galar-nad am ddini&s;tr yr Aipht ai dina&s;oedd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Gair yr Arglwydd a ddaeth attaf gan ddy|wedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Prophwyda fab d&ycirc;n a dywet, fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw: vdwch &ocirc;ch rhac heddyw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys agos dydd, &icirc;e agos dydd yr Argl|wydd: dydd twmyloc, am&s;er y cenhedioedd fydd efe.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r cleddyf a ddaw i'r Aipht, a bydd go|fid yn Ethiopia, pan &s;yrthio yr archolledic yn yr Aipht, a chymmeryd o honynt ei gweryn hi, a dini&s;trio ei &s;eiliau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ethiopia, a Libia, a Lidia, ai gweryn oll, Chub hefyd, a meibion tir y cyfammod a &s;yr|thiant gyd&acirc; hwynt ar y cleddyf.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd, attegion yr Aipht a &s;yrthiant hefyd: a balchder ei nerth hi a dde&s;cyn. &s;yrthiant ynddi at y cleddyf o d&wcirc;r Sefeneh, medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A hwynt a wneir yn anghyfannedd ym mhlith gwledydd anghyfanneddol, ai dina&s;oedd fyddant yng-hanol dinna&s;oedd anrhaithiedic.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A ch&acirc;nt &wcirc;ybod mai myfi [ydwyf] yr Ar|glwydd, pan roddwyf d&acirc;n yn yr Aipht, ac y tor|rer eu holl gymmorth hwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r dydd hwnnw cennadau a &acirc;nt allan o'm blaen mewn llongau i ddychrynu Ethiopia ddi|ofal, yna y bydd gofid arnynt fel [yn] nhir yr Aipht: canys wele ef yn dyfod.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, yna y gwnaf i weryn yr Aipht ddarfod trwy law Nabuchodono&s;or brenin Babilon.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Efe ai bobl gyd ag ef, [&s;ef] cedyrn y cen|hedloedd a ddugwyd i ddifetha 'r t&icirc;r: am hynny tynna&s;ant eu cleddyfau ar yr Aipht, a llanwa|&s;ant y wl&acirc;d &acirc; chelanedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Rhoddaf hefyd yr afonydd yn &s;ychder, a gwerthaf y wl&acirc;d i law rhai drygionus, &icirc;e dini&s;tr|iaf y wlad ai chyflawnder trwy law dieithriaid: myfi 'r Arglwydd [ai] dywedodd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, yna y difethaf y delwau, a gwnaf i'r eulynnod ddarfod o Noph, ac ni bydd tywy&s;og mwyach o d&icirc;r yr Aipht: eithr ofn a roddaf ar d&icirc;r yr Aipht.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pathros hefyd a ddini&s;triaf, a rhoddaf d&acirc;n yn Zoan: a gwnaf farnedigaethau yn No.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A thywalltaf fy llid ar Sin, cryfder yr Aipht: ac mi a dorraf ymmaith weryn No.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan roddwyf d&acirc;n yn yr Aipht, gan ofi|dio y gofidia Sin, a No fydd iw rhwygo, felly Noph [gan] elynnion beunyddol.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gw&ycirc;r ieuaingc Afen, a Phibe&s;eth a &s;yr|thiant ar y cleddyf, ac wele mewn caethiwed yr &acirc;nt hwythau.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac ar Tehaphnehes y tywylla y diwr|nod, pan dorrwyf yno dro&s;&s;olion yr Aipht: a balchder ei chryfder a dderfydd ynddi: cwmwl ai cuddia hi, ai merched a &acirc;nt mewn catthiwed.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Felly y gwnaf farnedigaethau ar yr Aipht, fel y gwypont mai myfi [ydwyf] yr Ar|glwydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac yn y [ni's] cyntaf o'r vnfed flwy|ddyn ar dd&ecirc;c, ar y &s;eithfed [dydd] o'r m&icirc;s, y daeth gair yr Arglwydd attaf gan ddywedyd:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ha f&acirc;b d&ycirc;n, drylliais fraich Pharao bre|nin yr Aipht: ac wele ni's rhwymir, i roddi meddiginniaethau [wrtho,] gan o&s;od rhwy|myn i'r wymo, er ei gryfhau i ymaflyd mewn cleddyf.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, wele fi yn erbyn Pharao brenin yr Aipht, ac mi a dorraf ei fraich ef, yr hwn oedd gryf, ac y &s;ydd ddrylliedic, ac a wnaf i'r cleddyf &s;yrthio oi law ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna y gwa&s;caraf yr Aiphtiaid ym my&s;c y cenhedloedd, ac mi ai t&acirc;naf hwynt at hyn y gwledydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac mi a gadarnhaf freichiau brenin Ba|bilon, a rhoddaf fyng-hleddyf yn ei law ef: a thorraf freichiau Pharao, fel y llefo &acirc; llef vn ar|cholledic oi flaen ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ie cadarnhaf freichiau brenin Babilon, a breichiau Pharao a &s;yrthiant, fel y gwypont mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd, wedi i mi ro|ddi fyng-hleddyf yn llaw brenin Babilon, ac iddo yntef ei e&s;tyn ef ar wl&acirc;d yr Aipht.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Felly y gwa&s;caraf yr Aiphtiaid ym my&s;c y cenhedloedd, ac y tanaf hwynt ar h&ycirc;d y gwle|dydd: fel y gwypont mai myfi [ydwyf] yr Ar|glwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="31" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae yn dangos mai cyffelyb lwyddiant fua&s;e: ac mai cyffelyb ddini&s;tr fydde i'r A&s;&s;yriaid ac 'ir Aiphtiaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Ac yn y trydydd [m&icirc;s] o'r vnfed flwyddyn ar dd&ecirc;c, ar y [dydd] cyntaf o'r mis y daeth gair yr Arglwydd attaf gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dy wet fab dyn wrth Pharao frenin yr Aipht, ac wrth ei weryn, i hwy yr ydwyt tebyg yn dy fawredd&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Wele A&s;&s;ur yn gedr-w&ycirc;dden yn Libanus yn d&ecirc;g ei cheingciau, ai brig yn cy&s;codi, ac yn vchel ei huchter, ai brigin oedd rhwng y tew|frig.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dyfroedd ai maetha&s;e hi, y dyfnder ai der|chafa&s;e, gan fyned oi hafonydd o amgylch ei phlanfa, bwriodd hefyd ei ffrydau at holl goed y maes:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am hynny yr ymderchafodd ei huchder hi goruwch holl goed y maes, ar cheingeiau a aml|hau&s;ant, ai changhennau a yme&s;tynna&s;ant o ddyfroedd lawer pan fwriodd hi [hwynt.]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Holl ehediaid y nefoedd a nythent yn ei cheingciau hi, a holl fwy&s;t-filod y maes a lyd|nent dan ei changhennau hi, le yr holl genhed|loedd lluo&s;og a ei&s;teddent yn ei chy&s;cod hi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Felly t&ecirc;g ydoedd hi yn ei mawredd [ac] yn h&ycirc;d ei brig, o herwydd ei gwraidd ydoedd wrth ddyfroedd lawer.</P>
<PB N="319" REF="339">
<P N="8"><HI>8</HI> Y cedr-w&ycirc;dd yng-ardd Dduw ni allent ei chuddio hi, y ffynnid-w&ycirc;dd nid oeddynt debyg iw cheingciau hi, a'r ffawydd nid oeddynt fel ei changhennau hi, prenn yng-ardd yr Arglwydd nid ydoedd debyg iddi hi yn ei thegwch.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwnaethwn hi yn d&ecirc;g gan liaws ei chang|hennau, a holl goed Eden y rhai oeddynt yng|ardd Dduw a genfigenna&s;ant wrthi hi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglw|ydd Dduw, o herwydd ymdderchafu o honot mewn vchter, a rhoddi o honi ei blaguryn h&ycirc;d y tew-frig, ac ymmderchafu ei chalo~ yn eu huch|der:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny y rhoddais hi yn llaw cadarn y cenhedloedd, gan wneuthur y gwna efe [ddini&s;tr] iddi, am ei drygioni y gwthiais hi alla~,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ie cedyrn ddieithraid y cenhedloedd ai torrant hi ymmaith, ac ai gadawant hi ar y my|nyddoedd, ei brig hefyd a &s;yrthiant yn yr holl ddyffrynnoedd, ai chanhennau a dorrant yn holl geu-nentydd y ddaiar: a holl bobloedd y t&icirc;r a dde&s;cynnant oi chy&s;cod hi, ac ai gadawant hi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Holl ehediaid y nefoedd a drigant ar ei b&ocirc;n hi: a holl fwy&s;t-filod y maes fyddant wrth ei changhennau hi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Fel nad ymdderchafo holl goed y dyfro|edd yn eu huchter, ac na roddant eu brigin h&ycirc;d rhwng y tew-frig, ac na &s;afo 'r holl [goed] dy|fradwy: canys rhoddaf hwynt oll i farwolaeth yn y t&icirc;r i&s;&s;od, yng-hanol meibion dynion, gyd a'r rhai a dde&s;cynnant i'r pwll.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, yn y dydd y de&s;cynnodd hi i vffern, gwneuthum alaru, toais y dyfnder [&acirc; galar] am dani hi: canys atteliais ei hafonydd, fel yr attaliwyd dy|froedd lawer: gwneuthum i Libanus alaru am dani hi, ac [yr ydoedd ar] holl goed y maes dde|ffygio am dani hi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gan &s;&wcirc;n ei chwymp hi y cyffroais y cen|hedloedd, pan wneuthum iddi dde&s;cyn i vffern gyd a'r rhai adde&s;cynnant i'r pwll: a holl goed Eden [&s;ef] dewis, a goref Libanus yn ddy|fradwy oll a ymgy&s;&s;urant yn y t&icirc;r i&s;&s;od.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Hwythau hefyd gyd &acirc; hi a dde&s;cynnant i vffern at laddedigion cleddyf, &s;ef ei braich hi [y rhai] a driga&s;ant tann ei chy&s;cod hi yng-hanol y cenhedloedd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> I bwy felly o goed Eden yr oeddit te|byg mewn gogoniant, a mawredd&lpunctel; ti a dde&s;|cynnir gyd &acirc; choed Eden i'r tir i&s;&s;od: gorwe|ddi yng-hanol y rhai<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezer. 28.10.</NOTE> dienwaededic gyd &acirc; lla|ddedigion cleddyf, dymma Pharao ai holl li|aws, medd yr Arglwydd Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="32" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Galar-nad y prohwyd am ddifetha Pharao. 11 Pwy ai difethe ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn y deuddecfed m&icirc;s o'r ddeuddecfed flwyddyn, ar y [dydd] cyntaf o'r m&icirc;s y da|eth gair yr Arglwydd attaf: gan ddywedyd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ha fab d&ycirc;n cyfot alar-nad am Pharao brenin yr Aipht, a dywet wrtho: tebygai&s;t i lew y cenhedloedd, ac yr [ydwyt] ti fel morfarch yn y moroedd: canys dygai&s;t allan dy afonydd, cy|thryblai&s;t hefyd y dyfroedd a'th draed, a me|thrai&s;t eu hafonydd hwynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 12.13.</NOTE> minne a d&acirc;naf fy rhwyd arnat mewn cynnu|lleidfa pobloedd lawer: fel i'th godant yn fy rhwyd mau fi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gadawaf di hefyd ar y t&icirc;r, paraf dy daflu ar wyneb y maes, a gwnaf i holl ehediaid y ne|foedd drigo arnat ti: &icirc;e o honot ti y diwallaf fwy&s;t-filod yr holl d&icirc;r.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Rhoddaf hefyd dy g&icirc;g ar y mynyddoed, a llanwaf y dyffrynnoedd a'th vchder di.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Mwydaf hefyd dy dir llaith a'th waed h&ycirc;d y mynyddoedd, fel y llanwer yr afonydd o ho|not.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ie cuddiaf y nefoedd<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 13.10. Ioel. 2.31. Mat. 24.29.</NOTE> wrth dy ddiffoddi, a thywyllaf ei &s;er hwynt, yr haul a guddiaf &acirc; chwmwl, a'r lleuad ni wna iw goeluni oleuo.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Tywyllaf arnat holl lewyrch goeluni yn y nefoedd: a rhoddaf dywyllwch ar dy d&icirc;r medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A digiaf galon pobloedd lawer, pan ddyg|wyf dy ddini&s;tr ym my&s;c y cenhedloedd i diro|edd y rhai nid adwaeno&s;t.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A gwnaf i bobloedd lawer ryfeddu wr|thit, ai brenhinoedd a ofnant yn fawr o'th blegit, pan wnelwyf i'm cleddyf ddi&s;cleirio yn erbyn eu hwynebau hwynt, &icirc;e dychrynant yn ddi&s;ym|mwth bob vn am ei enioes yn nydd dy gwymp.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, cleddyf brenin Babilon a ddaw arnat.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A chleddyfau y rhai cedyrn y cwympaf dy weryn, [byddant] hwy oll yn gedyrn y cen|hedloedd, a hwy a ddini&s;triant falchder yr Aipht: fel yr anrheithier ei holl weryn hi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Difethaf hefyd ei holl anifeiliaid hi oddi wrth ddyfroedd lawer, fel na &s;athro troed d&ycirc;n hwynt mwy, ac na &s;athro carnau anifeiliaid hwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y &s;oddaf eu dyfroedd hwynt, ai ha|fonydd a yrraf fel olew, medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan roddwyf d&icirc;r yr Aipht yn anrhaith, ac anrheithio 'r wlad oi llawnder, pan darawyf y rhai oll a bre&s;&s;wyliant ynddi, yna y c&acirc;nt &wcirc;y|bod mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dymma alar-nad, galerwch chwithau [am dani] hi, merched y cenhedloedd a alarant [am dani] hi: galarant [am dani] hi [&s;ef] am yr Aipht, ac am ei gweryn oll, medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac yn y ddeuddecfed flwyddyn, ar y pym|thefed [dydd] o'r m&icirc;s y daeth gair yr Arglw|ydd attaf gan ddywedyd,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> C&wcirc;yna fab d&ycirc;n am weryn yr Aipht, a de&s;cynn hi, hi a merched y cenhedloedd godidog i'r t&icirc;r i&s;&s;af, gyd a'r rhai a dde&s;cynnant i'r pwll.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O bwy 'r oeddit hyfryd&lpunctel; de&s;cynn a gor|wedd
<PB REF="340">gyd a'r rhai dienwaededic.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Syrthia&s;ant yng-hanol y rhai a laddwyd [a'r] cleddyf: i'r cleddyf y rhoddwyd hi: lu&s;c|wch hi ai gweryn oll.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Llefared y rhai cryfiawn cedyrn wrthi hi, [ac] wrth ei chynnorthwy-w&ycirc;r o ganol vffern: [y rhai] a dde&s;cynna&s;ant, [ac] a orwedda&s;ant gyd a'r rhai dienwaededic a laddwyd &acirc; chle|ddyf.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yno [llefared] A&s;&s;yria ai holl gynnullei|dfa ai beddau oi hamgylch hi, y rhai hynny oll a laddwyd, [ac] a &s;yrthia&s;ant drwy gleddyf.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yr hon y rhoddwyd ei beddau yn y&s;tly&s;|&s;au y pwll, ai chynnulleidfa ydoedd o amgylch ei bedd hi, y rhai hynny oll a laddwyd, [ac] a &s;yr|thia&s;ant drwy gleddyf: y rhai a rodda&s;ent eu har&s;wyd yn nh&icirc;r y rhai byw.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yno [llefared] Elam, ai holl weryn o amgylch ei bedd, y rhai hynny oll a laddwyd, [ac] a &s;yrthia&s;ant drwy gleddyf, a dde&s;cyn|na&s;ant yn ddienwaededic i'r t&icirc;r i&s;&s;od, y rhai a rodda&s;ent eu har&s;wyd yn nhir y rhai byw: ac a dduga&s;ant eu gwradwydd gyd a'r rhai a dde&s;|cynnant i'r pwll.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yng-hanol y rhai lladdedic y go&s;oda|&s;ant iddi orweddfa ym my&s;c ei holl weryn, ai be|ddau oi hamgylch: y rhai hynny oll yn ddien|waededic a laddwyd &acirc; chleddyf, am roddi eu har&s;wyd yn nh&icirc;r y rhai byw: a dwyn o honynt eu gwradwydd gyd a'r rhai a dde&s;cynnent i'r pwll, yng-hanol y lladdedigion y rhoddwyd [hwynt.]</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yno [llefared] Me&s;ech, a Thubal ai holl weryn ai beddau oi hamgylch, y rhai hynny oll yn ddienwaededic a laddwyd &acirc; chleddyf: am roddi o honynt eu har&s;wyd yn nhir y rhai byw.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac ni orweddant gyd a'r cedyrn a &s;yrthi|a&s;ant o'r rhai dienwaededic, y rhai a dde&s;cyn|na&s;ant i vffern mewn arfau rhyfel, a rhodda|&s;ant eu cleddyfau tann eu pennau: eithr eu han|wiredd fydd ar eu he&s;cyrn hwy, am [fod] ar&s;wyd [eu] cedyrn yn nh&icirc;r y rhai byw.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A thithe a ddryllir ym my&s;c y rhai dien|waededic, ac a orweddi gyd a'r rhai a laddwyd &acirc; chleddyf.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yno [llefared] Edom ai brenhino|edd, ai holl dywy&s;ogion y rhai a roddwyd yn eu cadernid gyd &acirc;'r rhai a lladwyd &acirc; chleddyf: hwynt a orweddant gyd a'r rhai dienwaededic, a chyd &acirc;'r rhai a dde&s;cynnant i'r pwll.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yno [llefared] holl dywy&s;ogion y go|gledd, a'r holl Sidoniaid y rhai yn eu hofn a dde&s;cynna&s;ant gyd a'r lladdedigion: gan gywi|lyddio am eu cadernid: gorweddant hefyd yn ddienwaededic gyd a'r rhai a laddwyd &acirc; chle|ddyf, ac a ddygant eu gwradwydd eu hun gyd a'r rhai a dde&s;cynnant i'r pwll.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Pharao ai gw&ecirc;l hwynt, ac a ymgy&s;&s;ura yn ei holl weryn: lladdedigion cleddyf [fydd] Pharao ai holl w&ycirc;r medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Canys rhoddais fy ofn yn nhir y rhai byw, fel y gwnaethbwyd iddo orwedd yng-ha|nol y rhai dienwaededic gyd &acirc; lladdedigion cle|ddyf [&s;ef] i Pharao ac iw holl weryn, medd yr Arglwydd Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="33" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yn erbyn y&s;ceulu&s;tra gwenidogion gair Duw, a rhyfyg y bobl. 10 Addewidion cy&s;&s;urus yn erbyn anno|baith. 23 A bygwth yn erbyn yr anedifeiriol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">ADaeth gair yr Arglwydd attaf gan ddy|wedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Llefara fab d&ycirc;n wrth feibion dy bobl, a dy|wet wrthynt: pan ddygwyf gleddyf ar wl&acirc;d, a chymmeryd o bobl y wl&acirc;d ryw &wcirc;r oi my&s;c, ai roddi ef yn wiliedudd arnynt,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Os gwel efe gleddyf yn dyfod ar y wl&acirc;d, ac vdcanu mewn vdcorn, a rhybuddio y bobl,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r hwn a glyw lais yr vdcorn, ac ni ochel, eithr dyfod o'r cleddyf ai ddal ef, ei waed fydd ar ei benn ei hun.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> [Yr hwn] a glybu lais yr vdcorn, ac ni o|chelodd, bydded ei waed arno ei hun: a'r hwn a ochelo a waredodd ei enaid.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ond pan welo y gwiliedudd y cleddyf yn dyfod, ac ni vdcana mewn vdcorn, a'r bobl heb o|chelyd, eithr dyfod o'r cleddyf a dal vn o honynt, hwnnw a ddelir yn ei anwiredd, ond mi a ofyn|naf ei waed ef o law y gwiliedudd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Tithe fab dyn yn wiliedudd i'th roddais i d&ycirc; I&s;rael, fel y clywech air o'm genau, ac y rhybuddiech hwynt oddi wrthif fi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pan ddywedwyf wrth yr annuwiol, [ti] annuwiol gan farw a fyddi farw: oni leferi i ry|buddio yr annuwiol oi ffordd: yr annuwiol hwn a fydd marw yn ei anwiredd, ond o'th law di y gofynnaf ei waed ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A phan rybuddiech di yr annuwiol oi ffordd i ddychwelyd o honi, os efe ni ddychwel oi ffordd, hwnnw fydd marw yn ei anwiredd, a thi|the a ryddheuai&s;t dy enaid.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Llefara hefyd wrth d&ycirc; I&s;rael ti fab d&ycirc;n, fel hyn gan ddywedyd y dywedwch, am [fod] ein anwireddau, a'n pechodau, i'n herbyn a ni|nne yn toddi ynddynt,<NOTE PLACE="marg">Ezec. 18.23.</NOTE> pa fodd weithiau y by|ddwn ni byw&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dywet wrthynt, [nid] byw fi medd yr Arglwydd Dduw * os ymhoffaf mewn mar|wolaeth yr annuwiol, onid a'r droi o'r annuwiol oddi wrth ei ffordd ei hun a byw: dychwelwch, dychwelwch oddi wrth eich ffyrdd drygionus: canys (t&ycirc; I&s;rael) pa ham y byddwch feirw?</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dywet ti hefyd fab d&ycirc;n wrth feibion dy bobl: cyfiawnder y cyfiawn ni's gwared ef yn nydd ei anwiredd: felly am annuwoldeb yr an|nuwiol ni thramgwydda efe oi herwydd yn y dydd y dychwelo oi anwiredd: ni ddichon y cy|fiawn ychwaith fyw oi blegit yn y dydd y pecho.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pan ddywedwyf wrth y cyfiawn gan fyw y caiff fyw: os efe a hydera ar ei gyfiawn|der, ac a wna anwiredd, ei holl gyfiawnderau ni chofiir, onid yn ei anwiredd yr hwn a wnaeth, [ie] yn hwnnw y bydd efe farw.</P>
<PB N="320" REF="340">
<P N="14"><HI>14</HI> A phan ddywedwyf wrth yr annuwiol, gan farw y byddi farw: os dychwel oddi wrth ei bechod, a gwneuthur barn, a chyfiawnder,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> [Os] yr annuwiol a ddadrydd &wcirc;y&s;til, ac a d&acirc;l yr hyn a drei&s;iodd, a rhodio yn neddfau y bywyd heb wneuthur anwiredd: gan fyw y bydd efe byw, marw ni bydd efe.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ni choffeir iddo yr holl bechodau y rhai a bechodd, barn, a chyfiawnder a wnaeth efe gan fyw y bydd efe byw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A meibion dy bobl a ddywedant, ni bydd iniawn<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 18.25.</NOTE> ffordd yr Arglwydd, eithr eu ffordd hw|ynt ni bydd iniawn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pan ddychwelo y cyfiawn oddi wrth ei gyfiawnder, a gwneuthur anwiredd: yna y bydd farw ynddynt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A phan ddychwelo 'r annuwiol oddiwrth ei annuwoldeb, a gwneuthur barn, a chyfiawn|der, yn y rhai hynny y bydd hwnnw byw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Lle y dyweda&s;och nad iniawn fydd ffordd yr Arglwydd barnaf chwi t&ycirc; I&s;rael bob vn yn &ocirc;l ei ffyrdd ei hun.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac yn y decfed [m&icirc;s] o'r ddeuddecfed flw|yddyn o'n caethgludiad ni, ar y pummed [dydd] o'r mis y daeth vn a'r a ddianga&s;e o Ieru&s;alem attaf fi gan ddywedyd, dini&s;triwyd y ddinas.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A llaw 'r Arglwydd fua&s;e arnaf yn yr h&wcirc;yr cyn dyfod y diangudd, ac a agorodd fy &s;afn ni's ei ddyfod attaf y boreu: &icirc;e agorodd fy &s;afn, ac ni thewais i mwyach.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna y daeth gair yr Arglwydd attaf gan ddywedyd:</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ha fab d&ycirc;n pre&s;&s;wyl-w&ycirc;r y diffaethwch hyn yn nhir I&s;rael ydynt yn llefaru gan ddy|wedyd: Abraham oedd vn, ac a feddiannodd y t&icirc;r: ninnau [ydym] lawer, i ni y rhoddwyd y t&icirc;r mewn meddiant.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Am hynny dywet wrthynt, fel hyn y dy|wed yr Arglwydd Dduw, chwi a ymborthwch ar waed, a derchefwch eich llygaid at eich gau dduwiau, tywelltwch waed hefyd: ac a feddian|nwch chwi y t&icirc;r&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Safa&s;och ar eich cleddyfau, gwnaeth|och ffiaidd-dra, haloga&s;och hefyd bob vn wraig ei gymydog : ac a feddiannwch chwi y t&icirc;r&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Felly y dywedi wrthynt, fel hyn y dywe|dodd yr Arglwydd Dduw, [nid] byw fi onid drwy y cleddyf y &s;yrth y rhai [ydynt] yn y diffa|ethwch, a'r hwn [&s;ydd] a'r wyneb y maes, i'r bwy&s;t-fil y rhoddaf ef iw fwytta: a'r rhai [yd|ynt] mewn ceurydd, ac mewn ogofeudd a fy|ddant feirw o haint.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Rhoddaf hefyd y t&icirc;r yn anrhaith, [&icirc;e] yn anrhaith, fel y peidio<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 7.24. Ezec. 24.21.</NOTE> balchder ei nerth ef, ac yr anrheithir mynyddoedd I&s;rael [i fod] heb gyn|niwerudd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A ch&acirc;nt &wcirc;ybod mai myfi [ydwyf] yr Ar|glwydd, pan roddwyf y tir yn anrhaith, ie yn anrhaith am eu holl ffiedd-dra hwynt y rhai a wnaethant.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Tithe fab d&ycirc;n, meibion dy bobl ydynt yn dywedyd i'th erbyn wrth barwydydd, ac o fewn dry&s;&s;au y tai, canys ymddiddan y naill wrth y llall, pob vn wrth ei gilydd gan ddywedyd: deu|wch yr awr hon, a gwrandewch beth [yw]'r gair yr hwn a ddaeth oddi wrth yr Arglwydd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Deuat hefyd attat fel y daw pobl [eraill] ac ei&s;teddant o'th flaen [fel] fy mhobl mau fi, gwrandawant hefyd dy eiriau, ond ni's gwnant hwy: canys &acirc;i geneuau y gwnant hwy wat|wor-gerdd, ai calon hwy &s;ydd yn myned ar &ocirc;l eu cybydd-dod hwy eu hun.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Wele di hefyd iddynt fel c&acirc;n gwatwor|gerdd <HI>vn</HI> hyfryd-lais, ac yn canu yn dda, canys gwrandawant dy eiriau, ond ni's gwnant hwy.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A phan ddelo hyn (wele ef yn dyfod) yna y c&acirc;nt &wcirc;ybod mai prophwyd fu yn eu my&s;c hw|ynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="34" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydoliaeth yn erbyn b&ucirc;geiliaid I&s;rael: am y&s;|ceuly&s;&s;o praidd Cri&s;t, a dilyn eu h&ecirc;lw eu hun.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Gair yr Arglwydd a ddaeth attaf gan ddy|wedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Prophwyda fab dyn yn erbyn bugeiliaid I&s;rael: prophwyda, a dywet wrthynt [&s;ef] wrth y bugeiliaid: fel hyn y dywed yr Arglw|ydd Dduw, gwae fugeiliaid I&s;rael y rhai yd|ynt yn eu porthi eu hunain: oni phortha y bugei|liaid y praidd&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y bra&s;der a fwyttewch, a'r gwl&acirc;n a wi&s;c|wch, y br&acirc;s a leddwch, [ac] ni phorthwch y praidd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ni chryfhau&s;och y rhai lle&s;c, ac ni feddi|giniaetha&s;och y gwann, ni rwyma&s;och y dryllie|dic y chwaith, a'r cyfeiliornus ni dduga&s;och a|dref: y colledic hefyd ni chei&s;ia&s;och, eithr lly|wodraetha&s;och hwynt mewn caledi, a chreu|londeb.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am hynny y gwa&s;carwyd hwynt o ei&s;ieu bugail, ac y buant yn ymborth i holl fwy&s;t filod y maes pan wa&s;carwyd hwynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fy mhraidd a gyrwydra&s;ant ar h&ycirc;d yr holl fynyddoedd, ac ar bob brynn vchel: ie gwa&s;car|wyd fy mhraidd ar h&ycirc;d holl wyneb y daaiar, ac nid oedd [ai] gofynne, nac [ai] cei&s;ie.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny f&ucirc;geiliaid, gwrandewch air yr Arglwydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> [Nid] byw fi medd yr Arglwydd Dduw, onid am fod fy mhraidd yn y&s;pail, a body fy mhraidd yn ymborth i holl fwy&s;t-filod y maes o ei&s;ieu bugail (canys fy mugeiliaid ni chei&s;ia|&s;ant fy mhraidd, eithr y bugeiliaid ai portha&s;ant eu hun, ac ni phortha&s;ant fy mhraidd mau fi)</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny o fugeiliaid gwrandewch air yr Arglwydd,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, wele fi at y bugeiliaid, a gofynnaf fy mhraidd oi dwylo hwynt, a gwnaf iddynt beidio a phor|thi y praidd: ie y bugeiliaid ni phorthant eu hun mwy, eithr gwaredaf fy mhraidd oi &s;afn hwy, fel na byddant yn ymborth iddynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys fel hyn y dywed yr Arglwydd
<PB REF="341">Dduw, wele myfi, ie myfi a ymofynnaf fy mhraidd, ac at cei&s;iaf hwynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fel y cais bugail ei fintai ar y dydd y byddo ym my&s;c ei braidd gwa&s;caredic, felly y cei&s;iaf fy mhraidd, ac y gwareda<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wynt o bob lle yr hwn y gwa&s;carer hwynt iddo ar ddydd cwmyloc a niwloc.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A dygaf hwynt allan of fy&s;c y bobloedd, a cha&s;claf hwynt o'r tiroedd, dygaf hwynt iw tir eu hun, a phorthaf hwynt ym mynyddoedd I&s;rael, yn y cymmau, ac yn holl drigleoedd y wl&acirc;d.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Mewn porfa dda y porthaf hwynt, ac yn vchel fynyddoedd I&s;rael y bydd eu porfa hwynt: yno y gorweddant mewn porfa dda, &icirc;e mewn porfa fr&acirc;s y porant ar h&ycirc;d mynyddoedd I&s;rael.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Myfi a borthaf fy mhraidd, a myfi ai gor|weddf&acirc;f hwynt medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y colledic a gei&s;iaf: a'r tarfedic a ddych|welaf, a'r briwedic a rwymaf, a'r lle<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">c a gryfhaf: eithr dini&s;triaf y br&acirc;s a'r cryf, mewn barn y por|thaf hwynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Chwithau fy mhraidd fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw: wele fi yn barnu rhwng milin a milin, [&s;ef] rhwng yr hyrddod a'r by|chod.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ai bychan gennych bori o honoch y bor|fa dda, a &s;athru dan eich traed y rhan arall o'ch porfa? ac yfed o honoch y dyfroedd tra yr oedd|ynt ddyfnion, a mathru o honoch y rhan arall a'ch traed&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Felly y p&ocirc;rodd fy mhraidd &s;athrfa eich traed: a mathrfa eich traed a yfa&s;ant.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw wrthynt hwy, wele minne a farnaf he|fyd rhwng milin br&acirc;s, a milin c&ucirc;l.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> O herwydd gwthio o honoch ag y&s;tlys, ac ag y&s;cwydd, a chornio o honoch a'ch cyrn y rhai lle&s;c oll hyd oni wa&s;cara&s;och hwynt allan:</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Am hynny y gwnaf iechydwriaeth i'm praidd, fel na byddant mwy yn y&s;pail, a barnaf rhwng milin a milin.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Cyfodaf hefyd vn bugail arnynt, ac efe ai portha hwynt, &s;ef fyngw&acirc;s<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 30.9. Ofe. 3.5.</NOTE> Dafydd, efe ai por|tha hwynt, ac efe a fydd yn fugail iddynt.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A minnef yr Arglwydd a fyddaf yn Dduw iddynt, a'm gw&acirc;s Dafydd yn dywy&s;og yn eu my&s;c: myfi yr Arglwydd a leferais [hyn.]</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Gwnaf hefyd &acirc; hwynt gyfammod hedd|wch, a gwnaf i'r bwy&s;t-fil drwg beidio o'r t&icirc;r, fel y trigant mewn anialwch, ac y cy&s;cant mewn coedydd yn ddiogel.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Hwynt hefyd, ac amgylchoedd fy mrynn a roddaf yn fendith, a gwnaf i'r glaw dde&s;cyn yn ei am&s;er: glaw bendithiol fydd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna y rhydd prenn y maes ei ffrwyth, a'r t&icirc;r a rydd ei gynnyrch, a byddant yn eu t&icirc;r eu hun mewn diogelwch: yna y cafant &wcirc;ybod mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd: pan vorrwyf twymau eu iau hwynt, ai gwared hwynt o law y rhai ai caethiwant.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac ni byddant hwy mwyach yn y&s;pail i'r cenhedloedd, a bwy&s;t-fil y <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ir ni's bwyttu hwynt, eithr trigant mewn diogelwch, ac ni [bydd] dy|chrynnudd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Cyfodaf iddynt hefyd<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 11.1.</NOTE> blanhigin enwoc, ac ni byddant mwy wedi trengu o newyn yn y t&icirc;r, ac ni ddygant mwy wradwydd y cenhedlo|edd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Eithr cafant &wcirc;ybod mai myfi 'r Arglw|ydd eu Duw [&s;ydd] gyd &acirc; hwynt, a hwythau t&ycirc; I&s;rael [ydynt] fy mhobl maufi, medd yr Ar|glwydd Dduw.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Chwithau fy mhraidd mau fi, defaid fy mhorfa, dynion [ydych] chwi, myfi [ydwyf] eich Duw chwi, medd yr Arglwydd Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="35" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Co&s;pedigaeth yr Edommiaid am flino pobl Dduw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Daeth gair yr Arglwydd attaf gan ddy|wedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Go&s;ot dy wyneb fab d&ycirc;n tu ag at fynydd Seir, a phrophwyda yn ei erbyn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dywet hefyd wrtho, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd Dduw, wele fi i'th erbyn di my|nydd Seir, e&s;tynnaf hefyd fy llaw arnat, a rho|ddaf di yn anghyfannedd, ac yn ddiffaethwch.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Go&s;odaf dy ddina&s;oedd yn ddiffaethwch, a thithe a fyddi yn anghyfannedd, fel y gwy|pech mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am fod gennit alana&s;tra tragywyddol, ac ymlit o honot feibion I&s;rael &acirc; m&icirc;n y cleddyf yn am&s;er eu gofid hwynt [&s;ef] yn am&s;er diwedd [eu] hanwiredd [hwynt:]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny [nid] byw fi medd yr Arglw|ydd Dduw, oni wnaf di yn waed, a gwaed a'th ymlyd di, &icirc;e gwaed a'th ddilyd oni cha&s;ei waed.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Rhoddaf hefyd fynydd Seir yn anrhaith, ac yn ddiffaethwch, a thorraf ymmaith o honaw ef yr hwn a elo, a'r hwn a ddychwelo.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Llanwaf hefyd ei fynyddoedd ef ai Iadde|digion, yn dy frynnau, a'th ddyffrynnoedd, a'th holl afonydd, rhai wedi lladd &acirc; chleddyf a &s;yr|thiant ynddynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Rhoddaf di yn anrhaith tragywyddol, a'th ddina&s;oedd ni chyfanneddir, fel y g&wcirc;ypoch mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am ddywedyd o honot y ddwy genhed|laeth, a'r ddwy wlad fyddant eiddo fi: canys go|re&s;cynnwn hwy er bod yr Arglwydd yno:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny byw [ydwyf] fi medd yr Ar|glwydd Dduw, a gwnaf yn &ocirc;l dy dd&icirc;g, ac yn &ocirc;l dy w&ycirc;n y rhai o'th g&acirc;s yn eu herbyn hwynt a wnaetho&s;t: fel i'm hadwaener yn eu my&s;c hwynt pan i'th farnwyf di.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A chei &wcirc;ybod ddarfod i mi 'r Arglwydd glywed dy holl ddirmyg yr hyn a draethai&s;t yn erbyn mynyddoedd I&s;rael gan ddywedyd: an|rheithiwyd hwynt, [ac] i ni y rhoddwyd hw|ynt yn ymborth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ymfawryga&s;och hefyd a'ch geneuau yn fy erbyn i, ac amlhau&s;och eich geiriau i'm her|byn: mi [ai] clywais.</P>
<PB N="321" REF="341">
<P N="14"><HI>14</HI> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd Dduw, anrhaith a wnaf it fel y llawenycho 'r holl wlad.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Fel dy lawenydd di am feddiant t&ycirc; I&s;rael o herwydd el anrheithio, felly y gwnaf i tithe: anrhaith fyddi dy mynydd Seir ac Edom oll ei gyd: fel y gwypont mai myfi [ydwyf] yr Ar|glwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="36" TYPE="chapter">
<HEAD>PENN. XXXVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Addewid o ym<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">arad i I&s;rael oddi wrth y cenhedloedd. 22 Bod ymgeledd i&s;rael o drugaredd Dduw, ac nid oi haeddedigaeth eu hun.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">TIthe fab d&ycirc;n prophwyda wrth fynyddoedd I&s;rael, a dywet: gwrandewch<NOTE PLACE="marg">Ezec. 6.2.</NOTE> fynydd|oedd I&s;rael air yr Arglwydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel hyn y Dywed yr Arglwydd Dduw, o herwydd dywedyd o'r gelyn hyn am danoch chwi, a ha, aeth vchelfaon tragywyddol hefyd yn etifeddiaeth i ni.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynn y prophwyda, a dywet, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd Dduw: o herwydd eich anrhaithio a'ch llyngcu o amgylch, i fod o honoch yn etifeddiaeth i weddill y cenhedloedd, a myned o honoch yn watwargerdd, ac yn gab|laeth pobl:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Am hynny mynyddoedd I&s;rael gwrande|wch air yr Arglwydd DDuw, fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw wrth y mynyddoedd, ac wrth y brynnau, wrth yr afonydd, ac wrth y dy|ffrynnoedd, wrth y diffaethwch anghyfannedd|ol, ac wrth y dina&s;oedd gwrthodedic y rhai oedd|ynt yn y&s;pail, ac yn watwar i'r rhan arall o'r cenhedloedd y rhai [oeddynt] oi hamgylch:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, [nid geir-wir fi] onid yng-wr&ecirc;s fyng-w&ycirc;n y lleferais wrth y rhan arall o'r cenhedlo|edd, ac wrth holl Edom: y rhai a rodda&s;ant fy nhir mau fi yn etifeddiaeth iddynt eu hun me|wn llawenydd pob calon, trwy ddiy&s;tyrwch meddwl, am ei gyrru yn y&s;pail.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny prophwyda am d&icirc;r I&s;rael, a dywet wrth y mynyddoedd, ac wrth y brynnau, wrth yr afonydd, ac wrth y dyffrynnoedd, fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw: wele fi yn fyng-w&ycirc;n, ac yn fy llid y lleferais, o herwydd dwyn o honoch wradwydd y cenhedloedd,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, myfi a<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 20.5.</NOTE> dyngais [nad geir-wir fi] o|ni ddwg y cenhedloedd y rhai ydynt o'ch am|gylch chwi eu gwradwydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A chwithau mynyddoedd I&s;rael a rodd|wch eich ceingciau, ac a ddygwch eich ffrwyth i'm pobl I&s;rael: canys agos ydynt ar ddyfod.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys wele fi attoch, &icirc;e troaf attoch, fel i'ch coledder, ac i'ch hauer.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Amlh&acirc;f ddynnion ynoch chwi hefyd holl d&ycirc; I&s;rael ei gyd, fel y cyfannedder y dina&s;oedd, ac yr adailader y diffaethwch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ie amlh&acirc;f ynoch dd&ycirc;n ac anifail, fel y chwanegant ac y ffrwythant, a gwnaf i chwi bre&s;&s;wylio fel yr oeddech gynt: ie gwnaf well nag [yn] eich dechreuad, fel y g&wcirc;ypoch mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dygaf hefyd ddynnion arnoch [&s;ef] fy mhobl I&s;rael, canys etifeddant dydi, a byddi yn etifeddiaeth iddynt, ac ni chwanegi eu gw|neuthur hwynt yn ymddifaid mwy.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, o herwydd eu bod yn dywedyd wrthych, ti a fuo&s;t yn bwytta dynnion, ac yn gwneuthur dy genedl dy hun yn ymddifad,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am hynny ni fwyttei dd&ycirc;n mwy, at ni wnei i'th genedl dy hun &s;yrthio medd yr Ar|glwydd Dduw:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac ni adawaf glywed gwradwydd y cen|hedloedd ynot ti mwy: ni ddygi ychwaith warth y cenhedloedd mwyach, ac ni wnei mwy i'th genedl dy hun &s;yrthio, medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Daeth hyfyd gair yr Arglwydd attaf gan ddywedyd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ha fab d&ycirc;n t&ycirc; I&s;rael oeddynt yn trigo yn eu t&icirc;r eu hun: ac ai haloga&s;ant ef ai ffordd, ac ai gweithredoedd eu hun: eu ffordd hwynt ydoedd o'm blaen i fel aflendid gwraig fi&s;-glwy|fus.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y tywelltais fy llid arnynt, am y gwaed yr hwn a dywallt&acirc;&s;ent ar y ddaiar, ac am eu delwau [drwy 'r rhai] yr haloga&s;ent hi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am hynny gwa&s;cerais hwynt ym mhlith y cenhedioedd, a chwelais hwynt ar h&ycirc;d y gw|ledydd yn &ocirc;l eu ffyrdd eu hun, ac yn &ocirc;l eu gwei|rhredoedd eu hun y bernais hwynt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Pan<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a 52.5. rhufein. 2.24.</NOTE> ddaethant at y cenhedloedd y rhai yr aethant attynt, yna yr haloga&s;ant fy enw &s;anctaidd, pan ddywedid am danynt: dymma bobl yr Arglwydd, ac oi gwl&acirc;d eu hun y daeth|ant.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Er hynny arbedais [hwynt] er mwyn fy enw &s;anctaidd yr hwn ahalogodd t&ycirc; i&s;rael ym my&s;c y cenhedloedd y rhai yr aethant attynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Am hynny dywet wrth d&ycirc; I&s;rael, fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw: nid er eich mwyn chwi t&ycirc; I&s;rael yr ydwyf fi yn gwneuthur [hyn,] ond er mwyn fy enw &s;anctaidd yr hwn a halo|ga&s;och chwi ym my&s;c y cenhedloedd lle yr aeth|och.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys &s;ancteiddiaf fy enw mawr, yr hwn a halogwyd ym my&s;c y cenhedloedd [(&s;ef] yr hwn a haloga&s;och chwi yn eu my&s;c hwynt) fel y g&wcirc;ypo y cenhedloedd mai myfi [ydwyf] yr arglwydd medd yr Arglwydd Dduw: pan ym|&s;ancteiddiwyf ynoch o flaen eich llygaid.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac mi a'ch cymmeraf chwi o fy&s;c y cen|hedloedd, ac a'ch ca&s;claf chwi o'r holl wledydd, ac a'ch dygaf i'ch t&icirc;r eich hun,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac a daenellaf arnoch ddwfr gl&acirc;n, fel y byddoch l&acirc;n oddi wrth eich halogedd oll: glan|h&acirc;f chwi hefyd oddi wrth eich gau-dduwiau oll.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 32.29. ezec. 11.19.</NOTE> rhoddaf i chwi galon newydd, y&s;pryd newydd hefyd a roddaf o'ch mewn chwi, a thyn|naf y galon garrec o'ch cnawd chwi, ac mi a
<PB REF="342">roddaf i chwi galon gig.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Rhoddaf hefyd fy y&s;pryd mau fi o'ch me|wn, ac a &wcirc;naf i chwi rodio yn fy neddfau mau fi, a chadw, a gwneuthur fy marnedigaethau,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Cewch drigo hefyd yn y t&icirc;r yr hwn a roddais i'ch tadau: a byddwch yn bobl i mi, a minne a fyddaf Dduw i chwithau.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Achubaf chwi hefyd oddi wrth eich holl halogedd, a galwaf am &ycirc;d, ac ai amlhaf, ac ni a|dawaf arnoch newyn.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Amlh&acirc;f hefyd ffrwyth y coed, a chynnyrch y maes, fel na ddygoch mwy wradwydd newyn ym my&s;c y cenhedloedd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Cofiwch hefyd eich ffyrdd drygionus, a'ch gweithredoedd y rhai nid [ydynt] dda, yna y byddwch yn ffiaidd gennych eich hunain am eich anwireddau, ac am eich ffieidd-dra:</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Byddet hy&s;pys i chwi nad er eich mwyn chwi yr ydwyf fi yn gwneuthur [hyn] medd yr Arglwydd Dduw: t&ycirc; i&s;rael gwridwch, a chy|wilyddiwch am eich ffordd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, yn y dydd y glanhauwyf chwi o'ch holl anwi|reddau, y paraf gyfanneddu dina&s;oedd, ac yr adailadir yr anghyfannedd-leoedd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A'r t&icirc;r anrhaithiedic a goleddir, am ei fod yn anrhaith yng-olwg p&ocirc;b cynniwerudd.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Yna y dywedant, y t&icirc;r anrhaithiedic hwn oedd fel gardd Eden a'r dina&s;oedd ang-hyfan|nedd anrhaithiedic a dini&s;triol, a gyfanneddir yn gaeroc.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Felly y cenhedloedd y rhai a weddillir o'ch amgylch a g&acirc;nt &wcirc;yhod mai myfi 'r Arglw|ydd a adailedais eich lleoedd dini&s;triol, [ac] a blennais eich mannau anrhaithiedic: myfi yr Arglwydd a leferais, ac a wneuthum [hyn,]</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, t&ycirc; I&s;rael a'm caiff fi etto i wneuthur hyn idd|ynt: amlh&acirc;f hwynt fel mintai o ddynnion.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Fel praidd &s;anctaidd, fel praidd Ieru&s;a|lem yn eu tymmorau, felly y dina&s;oedd ang-hy|fannedd fyddant llawn o finteioedd o ddynnion fel y gwypont mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="37" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydoliaeth am ddychweliad y bobl o gaethiwed. 16 Ac am vno d&ecirc;c llwyth I&s;rael wrth y ddau lwyth eraill.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">BV llaw 'r Arglwydd arnaf, hi a'm d&ucirc;g fi allan hefyd yn y&s;pryd yr Arglwydd, ac a wnaeth i mi orphywys yng-hanol dyffryn, a hwnnw [oedd] yn llawn e&s;cyrn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a wnaeth i'm fyned heibio iddynt o amgylch o gylch, ac wele [hwynt] yn aml iawn ar wyneb y dyffryn, wele hefyd fychion odieth [oeddynt.]</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a ddywedodd wrthifi, ha f&acirc;b d&ycirc;n a fydd byw 'r e&s;cyrn hyn&lpunctel; yna y dywedais, [goref] y gwyddofi ti o Arglwydd Dduw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, prophwyda am yr e&s;cyrn hyn, a dywet wrthynt: &ocirc; e&s;cyrn &s;ychion, clywch air yr Arglwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw wrth yr e&s;cyrn hyn, wele fi yn dwyn y&s;pryd ar|noch fel y byddoch byw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Giau hefyd a roddaf ynoch, a pharaf i g&icirc;g gyfodi arnoch, gwi&s;caf chwi hefyd &acirc; chro|en, a rhoddof y&s;pryd ynoch, fel y byddoch byw, ac y g&wcirc;ypoch mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y prophwydais fel i'm gorchymyna|&s;id, ac fel yr oeddwn yn prophwydo bu ll&ecirc;f, ac wele gynnwrf, a'r e&s;cyrn a ddaethant [bob] A&s;|cwrn at ei a&s;cwrn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Edrychais hefyd, ac wele cyfoda&s;e giau a ch&icirc;g arnynt, gwi&s;ca&s;e hefyd groen am danynt, ond nid [oedd] y&s;yryd ynddynt,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, prophwyda tua 'r gwynt, prophwyda fab dy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">, a dywet wrth y gwynt, fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw: &ocirc; chwythad tyret oddi wrth y pedwar gwynt, a chwyth ar y lladdedigion hyn fel y byddant byw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly y prophwydais fel i'm gorchymy|na&s;id, a'r chwythad a ddaeth ynddynt, fel y bua~t byw, ac y &s;afa&s;ant ar eu traed yn llu mawr iawn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, ha fab d&ycirc;n yr e&s;cyrn hyn ydynt d&ycirc; I&s;rael oll: wele dywedant, ein he&s;cyrn a wyw&acirc;&s;ant, a'n gobaith a ollodd, torrwyd ni ymmaith yn llwyr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny prophwyda, a dywet wrthynt, fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, wele fi yn agori eich beddau fy mhobl, codaf chwi hefyd o'ch beddau, a dygaf chwi i d&ycirc; I&s;rael.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A cheweh &wcirc;ybod mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd pan agorwyf eich beddau, a phan gy|fodwyf chwi o'ch beddau fy mhobl.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Rhoddaf hefyd fy y&s;pryd ynoch fel y by|ddoch byw, a gwnaf i chwi orphywys yn eich tir eich hun, a chewch &wcirc;ybod mai myfi 'r Ar|glwydd a leferais, ac a wnaf hyn, medd yr Ar|glwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A gair yr Arglwydd a ddaeth attaf, gan ddywedyd,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Tithe fab d&ycirc;n cymmer it vn prenn, ac &s;crifenna arno at Iuda, ac at feibion I&s;rael ei gyfeillion, a chymmer it brenn arall, ac &s;crifen|na arno at Io&s;eph c&ycirc;ff Ephraim, a holl d&ycirc; I&s;|rael ei gyfeillion.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A ne&s;&s;&acirc; hwynt y naill at a llall yn vn pre~n i ti, fel y byddant yn vn yn dy law di.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pan lefaro meibion dy bobl wrthit gan ddywedyd, oni fynegi i ni beth [yw] hyn gennit&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Dywet wrthynt, fel hyn y dywed yr Ar|glwydd Dduw, wele fi yn cymmeryd c&ycirc;ff Io|&s;eph yr hwn [&s;ydd] yn llaw Ephraim, a llwyth|au I&s;rael di gyfeillion, ac mi ai rhoddaf hwnt wrtho ef, &s;ef [wrth] g&ycirc;ff Iuda, ac ai gwnaf hwynt yn vn pre~n fel y bydda~t yn fy llaw yn vn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A bydded yn dy law o flaen eu llygaid hwynt y prennau y rhai 'r &s;crifennech arnynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A dywet wrthynt, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd Dduw, wele fi yn cymmeryd mei|bion I&s;rael o fy&s;c y cenhedloedd y rhai 'r aetha~t attynt, ac mi ai ca&s;clat hwynt o amgylch, ac ai
<PB N="322" REF="342">dygaf hwynt iw t&icirc;r eu hun.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A gwnaf hwynt yn vn genhedlaeth o fewn y tir ym mynyddoedd I&s;rael, ac vn<NOTE N="*" PLACE="marg">Iohn. 10.16.</NOTE> Bre|nin fydd yn Frenin iddynt oll: ni byddant he|fyd mwy yn ddwy genhedlaeth, ac ni rennir hw|ynt mwyach yn ddwy frenhiniaeth.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> An ni ymhalogant mwr wrth eu gau dduwiau, na thrwy eu ffiaidd-dra, nac yn eu holl anwiredd: eithr cadwaf hwynt oi holl drigfaon y rhai y pecha&s;ant ynddynt, ac mi ai glanhaf hwynt, fel y byddant yn bobl i mi, minnef a fy|ddaf yn Dduw iddynt hwythau.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'm<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 40.11. iere. 23.5. ezec. 34.23. dan. 9.24.</NOTE> gw&acirc;s Dafydd [fydd] brenin ar|nynt, &icirc;e vn b&ucirc;gail fydd iddynt oll: yn fy mar|nedigaethau maufi hefyd y rhodiant, a'm dedd|fau mau fi a gadwant, ac ai gwnant hwynt:</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Trigant hefyd yn y t&icirc;r yr hwn a roddais i'm gw&acirc;s Iacob, yr hwn y trigodd eich tadau ynddo, &icirc;e hwynt a drigant ynddo ai meibion, a meibion eu meibion byth: Dafydd hefyd fyng|w&acirc;s [fydd] tywy&s;og iddynt yn dragywydd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 109.4. p&s;al. 116.2.</NOTE> Gwnaf hefyd &acirc; hwynt gyfammod h&ecirc;dd, ammod tragywyddol a fydd iddynt: canys rho|ddaf hwynt lle 'r amlhauwyf hwnt, a rhoddaf fy &s;ancteiddrwydd yn eu my&s;c hwynt yn dragy|wydd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'm tabernacl fydd gyd &acirc; hwynt, &icirc;e by|ddaf iddynt yn Dduw, a hwythau a fyddant i mi yn bobl.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A'r cenhedloedd a g&acirc;nt &wcirc;ybod mai myfi yr Arglwydd ydwyf yn &s;ancteiddio I&s;rael: trwy fod fy &s;ancteiddrwydd yn eu my&s;c hwynt yn dragywydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="38" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydoliaeth am Gog a Magog.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Gair yr Arglwydd a ddaeth attaf, gan ddywedyd:<NOTE PLACE="marg">Gen. 10.2. gwel. 20.8.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Go&s;ot dy wyneb fab dyn yn erbyn Gog: [a] th&icirc;r Magog, pen-tywy&s;og Me&s;ech, a Thu|bal, a prophwyda yn ei erbyn:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dywet, fel hyn y dywedodd yr Arglw|ydd Dduw, wele fi [yn dyfod] attat ti Gog pen-tywy&s;og Me&s;ech a Thubal,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dychwelaf di hefyd a rhoddaf fachau yn dy foch-gernau, ac mi a'th ddygaf allan, a'th holl l&ucirc;: y meirch a'r marchogion wedi eu gwi&s;|co hwynt oll &acirc; ph&ocirc;b rhyw arfau yn gynnulleid|fa fawr, [yn arferu] helmau a thariannau, [ac] hwynt oll yn dwyn cleddyfau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y Per&s;iaid, yr Ethiopiaid, a'r Phutiaid gyd &acirc; hwynt, a hwynt oll yn dwyn tarian a helm.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gomer ai holl lu, t&ycirc; Togarma, [perchen|nog] y&s;tly&s;&s;au y gogledd, ai holl lu, [a] phobl lawer gyd &acirc; thi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ymbarattoa, &icirc;e parattoa rhagot, ti a'th holl gynnulleidfa, y rhai a ymgynhullant attat, fel y byddech yn ddiogelfa iddynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Wedi dyddiau lawer yr ymwelir &acirc; thi, <HI>ac</HI> yn y blynyddoedd diwethaf y deui i dir wedi dychwelyd oddi wrth y cleddyf, wedi ei ga&s;clu o bobloedd lawer ar fynyddoedd I&s;rael, y rhai fua&s;ent yn ang-hyfannedd b&ocirc;b am&s;er: &icirc;e efe a ddaw allan o'r bobloedd, a hwynt oll &acirc; drigant mewn diogelwch.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Dringi hefyd fel temme&s;tl, deui [a] byddi fel cwmwl 'r goddio 'r ddaiar, ti a'th holl lu a phobloedd lawer gyd&acirc; thi,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, bydd yn y dydd hwnnw i bethau ddyfod i'th feddwl, fel y meddyliech feddwl drwg.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A thi a ddywedi, mi a &acirc;f i fynu i wl&acirc;d mae&s;-drefydd, deuaf at y rhai llonydd, y rhai yd|ynt yn pre&s;&s;wylio yn ddiofal, gan drigo oll me|wn trefydd heb gaerau, ac heb dro&s;&s;olion na do|rau iddynt:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> I y&s;peilio y&s;pail, i &s;clyfaethu &s;clyfaeth, i ddychwelyd dy law ar anghyfannedd [leoedd] y rhai a gyfanneddir [yr awr hon,] ac ac bobl a ga&s;clwyd o'r cenhedloedd y rhai a ddarpara&s;ant anifeiliaid, a golud, [ac] ydynt yn trigo yng-ha|nol y wl&acirc;d.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Seba, a Dedan, a marchnadyddion Thar&s;is hefyd, ai holl lewod a ddyweda~t wrthit, ai i y&s;peilio y&s;pail y daetho&s;t di, ai i &s;clyfaethu &s;clyfaeth y ce&s;clai&s;t y gynnulleidfa, [ai] i ddwyn arian, ac aur, gymmeryd anifeiliaid, a golub, i y&s;peilio y&s;pail fawr?</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am hynny prophwyda fab d&ycirc;n, a dywet wrth Gog, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd Dduw: oni chei di &wcirc;ybod y dydd hwnnw, pan bre&s;&s;wylio fy mhobl I&s;rael yn ddiofal&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ie ti a ddeui o'th fangre dy hun, o y&s;tly&s;au y gogledd, ti a phobl lawer gyd &acirc; thi, hwynt oll a farchoga~t feirch yn dyrfa fawr, ac yn llu lluo&s;oc.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A thi ei i fynu yn erbyn fy mhobl I&s;rael, gan guddio y ddaiar fel cwmwl, yn y dyddiau diwethaf y byddi, a mi a'th ddygaf yn erbyn fy nh&icirc;r fy hun, fel yr adwaeno y cenhedloedd fi pan<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 36.23. Ezec. 37.28.</NOTE> ym&s;ancteiddiwyf ynot ti Gog o flaen eu lly|gaid hwynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, ai tydi yw 'r hwn y lleferais [am] dano yn y dy|ddiau gynt trwy law fyng-wei&s;ion [&s;ef] proph|wydi I&s;rael, y rhai a brophwyda&s;ant yr am&s;er hwnnw, am dy ddwyn di yn eu herbyn hwynt&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A bydd yn y dydd hwnnw [&s;ef] yn y dydd y delo Gog yn erbyn t&icirc;r I&s;rael (medd yr Ar|glwydd Dduw) i'm llid gyfodi yn fy &s;orriant.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys yn fyng-w&ycirc;n, [ac] yng-wr&ecirc;s fy nigllonedd y dywedais [nad geirwir fi] oni by|dde yn y dydd hwnnw ddychryn mawr ar d&icirc;r I&s;rael,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Fel y dychryane o'm blaen i by&s;cod y m&ocirc;r, ac ehediaid yr awyr, a bwy&s;t-filod y maes, a phob ymlu&s;ciad yr hwn a ymlu&s;co ar y ddaiar: a phob d&ycirc;n yr hwn [fyddo] ar wyneb y ddaiar, yna y mynyddoedd a ddryllir i lawr, a'r gri&s;&s;iau a &s;yrthiant, a'r holl furiau a gwypant i lawr.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys galwaf am gleddyf yn ei erbyn yn fy holl fynyddoedd medd yr Arglwydd Dduw: cleddyf p&ocirc;b vn fydd yn ei gyfaill ei hun.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Mi a ddadleuaf hefyd ag ef drwy haint,
<PB REF="343">a thrwy waed: glawiaf hefyd gur-law, a cher|rig cenlly&s;c, t&acirc;n a brwm&s;tan arno ef, ac ar ei holl luoedd ef, ac ar bobloedd lawer y rhai [fyddant] gyd ag ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ie<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 36.23. ezec. 37.28.</NOTE> ymfawrygaf ac ym&s;ancteiddiaf, a pharaf fy adnabod yng-olwg cenhedloedd law|er, fel y g&wcirc;ypont mai myfi ydwyf yr Arglw|ydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="39" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Difethiad Gog, a Magog.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PRophwyda di hefyd fab d&ycirc;n yn erbyn Gog, a dywet: fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, wele fi attat Gog pen-tywy&s;og Me|&s;ech, a Thubal.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac mi a'th ddychwelaf, ac a'th dreiaf hyd y chweched ran, ac a'th ddygaf i fynu o y&s;tly&s;au y gogledd, ac a'th ddygaf ar fynyddoedd I&s;rael.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Paraf hefyd daro dy f&wcirc;a o'th law a&s;&s;wy, a gwnaf i'th &s;aethau &s;yrthio o'th law ddehau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ar fynyddoedd I&s;rael y &s;yrthi ti a'th holl luoedd, a'r bobloedd y rhai [fyddant] gyd &acirc; thi, i'r ehediaid [a] phob rhyw aderyn, ac [i] fwy&s;t-filod y maes i'th roddaf yn ymborth.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ar wyneb y maes y &s;yrthi, canys myfi ai dywedais medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Anfonaf hefyd d&acirc;n ar Magog, ac ar y rhai a bre&s;&s;wyliant yr yny&s;oedd yn ddifraw, fel y gwypont mai myfi [ydwyf] yr Arglw|ydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A gwnaf adnabod fy enw &s;anctaidd yng-hanol fy mhobl I&s;rael, ac ni adawaf halogi fy enw &s;ancteiddiol mwy: fel y g&wcirc;ypo 'r cenhed|loedd mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd, Sanct yr I&s;rael.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Wele efe a ddaeth, ac a fu, medd yr Ar|glwydd Dduw, dymma 'r diwrnod am yr hwn y dywedais.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pre&s;&s;wyl-w&ycirc;r dina&s;oedd I&s;rael a &acirc;nt all|an, cynneuant hefyd, a llo&s;cant yr arfau, a'r ta|rian a'r a&s;talch, a'r b&wcirc;a, a'r &s;aethau, y llaw-ffon hefyd a'r waiw-ffon: &icirc;e llo&s;cant hwynt mewn t&acirc;n &s;aith mlynedd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna ni ddygant goed o'r maes, ac ni thorrant [ddim,] canys a'r arfau y cynneuant d&acirc;n, yr y&s;peiliant eu hy&s;peilw&ycirc;r, ac yr &s;clyfaeth|ant [oddi ar] eu &s;clyfaeth-w&ycirc;r medd yr Arglw|ydd Dduw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Bydd hefyd yn y dydd hwnnw i'm roddi yno i Gog le bedd yn I&s;rael, &s;ef y dyffryn trwy yr hwn y trammwyant tua m&ocirc;r y dwyrain: efe a gae [ffroenau] y trammwy-&wcirc;r, canys yno y claddant Gog ai holl dyrfa, a galwant [ef] dyffryn tyrfa Gog.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A th&ycirc; I&s;rael fyddant yn eu claddu hw|ynt &s;aith m&icirc;s, er mwyn glanha&ucirc; y t&icirc;r.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ie holl bobl y t&icirc;r ai claddant, a [hyn] fydd enwoc iddynt, y dydd yr ymogoneddwyf medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Dewi&s;ant hefyd b&ocirc;b am&s;er w&ycirc;r y rhai a gynniwerant trwy 'r wl&acirc;d gyd a'r rhai a dram|mwyant i gladdu y rhai a adewir ar wyneb y ddaiar, iw glanha&ucirc; hi: ym mhen &s;aith m&icirc;s, y chwiliant.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r trammwy-w&ycirc;r a gynniwerant trwy 'r t&icirc;r, a phan welo [vn] a&s;c wrn d&ycirc;n, efe a gy|fyd n&ocirc;d wrtho ef: hyd oni chladdo y' cladd|w&ycirc;r ef yn nyffryn tyrfa Gog.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Henw y ddinas hefyd [fydd] Hamonah: felly y glanh&acirc;nt y wl&acirc;d.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Tithe fab d&ycirc;n fel hyn y dywedodd yr Arglwydd Dduw: dywet wrth bob rhyw ade|ryn, ac wrth holl fwy&s;t-filod y maes, ymge&s;cl|wch, a deuwch, ymgynhullwch oddi amgylch at fy aberth yr hwn yr ydwyfi yn ei aberthu i chwi, yn aberth mawr ar fynyddoedd I&s;rael: yna y bwyttewch g&icirc;g, ac yr yfwch waed.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> C&icirc;g y cedyrn a fwyttewch, a gwaed ty|wy&s;ogion y wl&acirc;d a yfwch [&s;ef] hyrddod, &wcirc;yn, a b&ycirc;chod, by&s;tych, [a] pha&s;cedigion Ba|&s;an hwythau oll.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Bwyttewch hefyd fra&s;der hyd ddigon, ac yfwch waed hyd oni feddwoch arno, o'm ha|berth yr hwn a aberthais i chwi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Felly i'ch diwellir ar fy mwrdd maufi, o farch a cherbyd, o gadarn, a phob rhyfel-&wcirc;r, medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Felly y go&s;odaf allan fyng-ogoniant ym my&s;c y cenhedloedd, a'r holl genhedloedd a g&acirc;nt weled fy marnedigaeth yr hon a wneu|thum, a'm llaw 'r hon a o&s;odais arnynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A th&ycirc; I&s;rael a g&acirc;nt &wcirc;ybod mai myfi [ydwyf] yr Arglwydd eu Duw hwynt, o'r dydd hwnnw allan,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y cenhedloedd hefyd a g&acirc;nt &wcirc;ybod mai am eu hanwiredd eu hun y caeth-gludwyd t&ycirc; I&s;rael, o herwydd gwneuthur o honynt gam|wedd i'm herbyn, am hynny y cuddiais fy wyneb oddi wrthynt, ac y rhoddais hwynt yn llaw eu gelynnion: a hwynt oll a &s;yrthia&s;ant trwy 'r cleddyf.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yn &ocirc;l eu haflendid eu hun, ac yn &ocirc;l eu hanwireddau y gwneuthum &acirc; hwynt, ac y cu|ddiais fy wyneb oddi wrthynt.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglw|ydd Dduw, yr awr hon y dychwelaf gaethi|wed Iacob, to&s;turiaf hefyd wrth holl d&ycirc; I&s;rael, a gwynfydaf dros fy enw &s;anctaidd:</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Wedi dwyn o honynt eu gwradwydd, ai holl gamwedd yr hyn a wnaethant i'm her|byn: pan drigent yn eu t&icirc;r eu hun yn ddifraw, ac heb ddychrynnudd:</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Pan ddychwelwyf hwynt oddi wrth bo|bloedd, ai ca&s;clu hwynt o wledydd eu gelynnio~,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 36.23.</NOTE> yna yr ym&s;ancteiddiaf ynddynt yng-olwg cen|hedloedd lawer:</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A ch&acirc;nt &wcirc;ybod mai myfi yr Arglwydd eu Duw hwynt [oeddwn] yn eu caeth-gludo hwynt at y cenhedloedd, ac ai ca&s;claf hwynt iw t&icirc;r eu hun, ac ni adawaf mwy [vn] o honynt yno.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ni chuddiaf ychwaith fy wyneb mwy oddi wrthynt, o herwydd tywelltais fy Y&s;|pryd ar d&ycirc; I&s;rael medd yr Arglwydd Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="40" TYPE="chapter">
<PB N="323" REF="343" MS="y">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN XL.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Prophwydoliaeth am adnewyddiad y ddinas, a'r deml y&s;prydol.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"YN y bummed flwyddyn ar hugain o'n ca|eth-gludiad ni, yn nechreu y flwyddyn, ar y decfed [dydd] o'r m&icirc;s, yn y bedwaredd flwy|ddyn ar dd&ecirc;c wedi taro y ddinas: o fewn corph y dydd hwnnw y daeth llaw 'r Arglwydd arnaf, ac efe a'm d&ucirc;g fi yno.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Yng-weledigaethau Duw y d&ucirc;g efe fi i dir I&s;rael, ac efe a'm go&s;odod ar fynydd vchel iawn, ac arno o'r tu dehau [yr bedd] megis a|dailadaeth dinas.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A phan dd&ucirc;g efe fi yno, wele &wcirc;r ai weledi|ad fel gwelediad pr&ecirc;s, ac yn ei law linin ll&icirc;n, a chor&s;en fe&s;&s;ur, ac yr ydoedd efe yn &s;efyll o fewn y porth.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A dywedodd y g&wcirc;r wrthif, ha fab dyn gwel a'th lygaid, gwrando hefyd a'th glu&s;tiau, a go&s;ot dy feddwl ar yr hyn oll a ddango&s;wyf it: o herwydd er mwyn dangosi ti [hyn,] i'th ddugwyd ymma: dangos dithe i d&ycirc; I&s;rael yr hyn oll a weli di.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Ac wele f&ucirc;r o'r tu allan i'r t&ycirc; o amgylch o|gylch, a chor&s;en fe&s;&s;ur yn llaw 'r g&wcirc;r yn chwe chufydd, o gufydd a dyrnfedd [bob vn:] ac efe a fe&s;urodd l &ecirc;d yr adailadaeth ag vn gor&s;en, a'r vchter &acirc; chor&s;en arall.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Ac efe a ddaeth i'r porth yr hwn [oedd] ai wyneb tu a'r dwyrain, ac a ddringodd ar h&ycirc;d ei ri&s;&s;iau ef, ac efe a fe&s;urodd or&s;ing y porth yn vn gor&s;en o l&ecirc;d, a'r gor&s;ing arall yn gor&s;en arall o l&ecirc;d.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Stafell hefyd [oedd] vn gor&s;en o h&ycirc;d, a chor&s;en arall o l&ecirc;d, a phump cufydd [oedd] rhwng y &s;tafelloedd: a gor&s;ing y porth wrth gyntedd y porth o'r tu mewn [oedd] vn gor&s;en.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Efe a fe&s;urodd hefyd gyntedd y porth oddi fewn yn vn gor&s;en.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Ac a fe&s;urodd gyntedd y porth yn wrth gufydd, ai ractaloedd yn ddau gufydd, &s;ef cyn|tedd y porth oddi fewn.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Stafelloedd hefyd y porth tu a'r dwyrain [oeddynt] dair o'r tu ymma, a thair o'r tu accw, vn fe&s;&s;ur [oedd] iddynt ill tair, vn fe&s;&s;ur i'r rhac|taloedd o'r ddeu-tu.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ac efe a fe&s;urodd l&ecirc;d dr&wcirc;s y porth yn dd&ecirc;c cufydd, [ac] vchter y porth yn dri chufydd ar dd&ecirc;c.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A'r terfyn o flaen y &s;tafelloedd [oedd] vu cufydd, a'r terfyn o'r tu arall yn vn cufydd, [pob] &s;tafell hefyd [oedd] chwe chufydd o bob tu.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Ac efe a fe&s;urodd y porth o nenn y &s;tafell hyd ei nenn yntef, yn bum cufydd ar hugain o l&ecirc;d ddrws yn ddrws.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Ac efe a wnaeth y rhactaloedd yn dri v|gain cufydd, a [hynny] hyd ractal cyntedd y porth oddi amgylch.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Ac o [du] wyneb porth y dyfodiad i mewn hyd du wyneb cyntedd y porth oddi mewn [yr oedd] dec cufydd a deugain.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A ffene&s;tri caeedic [oeddynt] yn y &s;tafe|lloedd, ac yn eu rhactaloedd, o fewn y porth o amgylch ogylch, ac felly [yr oedd] yn y bw&acirc;u meini, a'r ffene&s;tri [oeddynt] o amgylch ogylch o fewn, ac [yr oedd] palm-w&ycirc;dd ar [bob] rhac|tal.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ac efe am dug i i'r cyntedd ne&s;af allan, ac wele &s;tafelloedd, a phalmant wedi ei wneuthur o amgylch ogylch i'r cyntedd: d&ecirc;c &s;tafell ar hu|gain [oedd] ar y palmant.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A'r palmant [oedd] gan y&s;tlys y pryth ar gyfer h&ycirc;d y pyrth: a'r palmant [oedd] oddi ta|nodd.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Ac efe a fe&s;urodd y ll&ecirc;d o du wyneb y porth i&s;&s;af hyd du wyneb y cyntedd oddi fewn, yn gant cufydd oddi allan, tua dwyrain a go|gledd.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A'r porth yr hwn [oedd] ai wyneb tua 'r gogledd, ar y cyntedd ne&s;af allan a fe&s;urodd efe ei hyd, ai l&ecirc;d.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Ei &s;tafelloedd ef [oeddynt] dair o bobtu, ac yr ydoedd ei ractaloedd, ai fw&acirc;u meini wrth fe&s;&s;ur y porth cyntaf yn dd&ecirc;c cufydd a deugain ei h&ycirc;d, a'r ll&ecirc;d yn bump cufydd ar hugain.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Eu ffene&s;tri hefyd ai bw&acirc;u meini, ai palm-w&ycirc;dd [oeddynt] wrth fe&s;&s;ur y porth yr hwn [oedd] ai wyneb tua 'r dwyrain: ar h&ycirc;d &s;aith o ri&s;&s;iau hefyd y dringent iddo: ai fw&acirc;u meini [oeddynt] oi blaen hwynt.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> A phorth y cyntedd ne&s;af i mewn [oedd] ar gyfer porth y gogledd, a'r dwyrain: ac efe a fe&s;urodd o borth i borth gant cufydd.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Ac efe a'm d&ucirc;g i tua 'r deau, ac wele borth tua 'r deau, ac efe a fe&s;urodd ei ractaloedd, ai fw&acirc;u meini wrth y me&s;&s;urau hyn.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Ffene&s;tri hefyd [oeddynt] iddo, ac iw fw&acirc;u meini o amgylch ogylch fel y ffene&s;tri hyn yn dd&ecirc;c cufydd a deugain o h&ycirc;d, ac yn bump cu|fydd ar hugain o l&ecirc;d.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Saith o ri&s;&s;iau hefyd [oedd] ei ddringfa ef, ai fw&acirc;u meini oi blaen hwynt: [yr oedd] he|fyd iddo balm-w&ycirc;dd vn o bob tu ar ei racta|loedd&lpunctel;</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ac [yr oedd] porth ar y cyntedd ne&s;&s;af i mewn tua 'r deau, ac efe a fe&s;urodd o borth i borth tua 'r deau gant cufydd.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Ac efe a'm dug i'r cyntedd ne&s;&s;af i mewn trwy borth y deau, ac a fe&s;urodd borth y deau wrth y me&s;&s;urau hyn.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Ie ei &s;tafelloedd, ai ractaloedd, ai fw&acirc;u meini [oedd] wrth y me&s;&s;urau hyn: yr oedd hefyd ffene&s;tri arno, ac ar ei fw&acirc;u meini o amgylch o|gylch, d&eacute;c cufydd a deugain [oedd] yr h&ycirc;d, a phum cufydd ar hugain y ll&ecirc;d.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> A'r bw&acirc;u meini o amgylch ogylch [oe|ddynt] yn bump cufydd ar hugain o h&ycirc;d, ac yn bump cufydd o l&ecirc;d.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> Ai fw&acirc;u meini [oeddynt] tua 'r cyntedd ne&s;&s;af allan, a phalm-w&ycirc;dd ar ei ractaloedd, ac &wcirc;yth o ri&s;&s;iau [oedd] ei ddringfa ef.</P>
<PB REF="344">
<P N="32">"<HI>32</HI> Ac efe a'm d&ucirc;g i i'r cyntedd ne&s;af i mewn tua 'r dwyrain, ac a fe&s;urodd y porth wrth y me&s;&s;urau hyn:</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> Sef ei &s;tafelloedd ai ractaloedd, ai fwau meini [oeddynt] wrth y me&s;&s;urau hyn: [yr oedd] hefyd ffene&s;tri iddo ef, ac iw fwau meini o amgylch ogylch: yr h&ycirc;d [oedd] dd&ecirc;c cufydd a deugain, a'r lled yn bump cufydd ar hugain.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Ai fwau meini [oeddynt] tua 'r cyntedd ne&s;af allan, a phalm-w&ycirc;dd ar ei ractaloedd o bob tu, ai ddringfa [oedd] wyth o ri&s;&s;iau.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Ac efe am d&ucirc;g fi i borth y gogloedd, ac ai me&s;urodd wrth y me&s;&s;urau hyn,</P>
<P N="36">"<HI>36</HI> Ei &s;tafelloedd, ei ractaloedd, ei fw&acirc;u meini: ac [yr oedd] ffene&s;tri iddo o amgylch o|gylch, yr h&ycirc;d [oedd] dd&ecirc;c cufydd a deugain, a'r ll&ecirc;d [oedd] bump cufydd ar hugain.</P>
<P N="37">"<HI>37</HI> Ai ractaloedd [oeddynt] tua 'r porth ne|&s;af allan, a phalm-w&ycirc;dd ar ei ractaloedd o bob tu, ai ddringfa [oedd] wyth o ri&s;&s;iau.</P>
<P N="38">"<HI>38</HI> Ac [yr oedd] celloedd a dry&s;au o fewn rhactaloedd y pyrth, yno y golchent y poeth o|ffrwm.</P>
<P N="39">"<HI>39</HI> Ac yng-hyntedd y porth [yr oedd] dau fwrdd o'r tu ymma, a dau fwrdd o'r tu accw, i ladd y poeth offrwm, a'r pech-aberth, a'r aberth tros gamwedd arnynt.</P>
<P N="40">"<HI>40</HI> Ac ar yr y&s;tlys oddi allan lle y dringir i ddrws porth y gogledd [yr oedd] dau fwrdd, a dau fwrdd ar yr y&s;tlys arall yr hwn [oedd] wrth gyntedd y porth.</P>
<P N="41">"<HI>41</HI> Pedwar bwrdd [oedd] o'r tu ymma, a phedwar bwydd o'r tu accw ar y&s;tlys y porth: ar yr wyth bwrdd hyn y laddent [eu haberthau.]</P>
<P N="42">"<HI>42</HI> A phedwar bwrdd y poeth offrwm [oe|ddynt] o gerric nadd, yn vn cufydd a hanner o h&ycirc;d, ac yn vn cufydd a hanner o l&ecirc;d, ac yn vn cu|fydd o vchter: arnynt hwy hefyd y go&s;odent yr offer, y rhai y lladdent yr offrwm poeth, a'r a|berth &acirc; hwynt.</P>
<P N="43">"<HI>43</HI> Hefyd [yr oedd] bachau o vn ddyrnfedd wedi eu paratoi o fewn o amgylch ogylch, a chig yr offrwm [oedd] ar y byrddau.</P>
<P N="44">"<HI>44</HI> Ac o'r tu allan i'r porth ne&s;af i mewn [yr oedd] &s;tafelloedd y cantorion o fewn y cyntedd ne&s;af i mewn, yr hwn [oedd] ar y&s;tlys porth y gogledd, ai hwynebau tua 'r deau: vn [oedd] ar y&s;tlys porth y dwyrain tua ffordd y gogledd.</P>
<P N="45">"<HI>45</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, yr &s;tafell hon yr hon [&s;ydd] ai hwyneb tua 'r deau [&s;ydd] i'r offeiriaid y rhai a oruchwyliant y Deml.</P>
<P N="46">"<HI>46</HI> A'r &s;tafell yr hon [&s;ydd] ai hwyneb tua 'r gogledd [&s;ydd] eiddo yr offeiriaid y rhai a orchwyliant yr allor: y rhai ynny [ydynt] fei|bion Zadoc, y rhai ydynt o feibion Lefi yn ne&s;|&s;au at yr Arglwydd i weini iddo ef.</P>
<P N="47">"<HI>47</HI> Ac efe a fe&s;urodd y cyntedd yn &s;cw&acirc;r, &s;ef yn gant cufydd o h&ycirc;d, ac yn gant cufydd o l&ecirc;d, a'r allor [oedd] o flaen y Deml.</P>
<P N="48">"<HI>48</HI> Ac efe a'm d&ucirc;g fi i borth y Deml, ac a fe|&s;urodd ractal y porth yn bump cufydd o'r naill du, ac yn bump cufydd o'r tu arall, a ll&ecirc;d y porth [oedd] dri chufydd o'r naill du, a thri chufydd o'r tu arall.</P>
<P N="49">"<HI>49</HI> Y cyntedd oedd vgain cufydd o h&ycirc;d, ac vn cufydd ar dd&ecirc;c o l&ecirc;d, a gri&s;&s;iau ar h&ycirc;d y rhai y dringent iddo: hefyd [yr ydoedd] colofnau wrth y rhactaloedd, vn o'r naill du, ac vn o'r tu arall.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="41" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XLI.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Gweledigaeth am adailadu y Deml al me&s;ur yn arwy|ddocau adailadaeth a chynnydd eglwys Gri&s;t.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"AC efe a'm d&gcirc; i i'r Deml, ac a fe&s;urodd y rhactaloedd yn chwech chufydd o l&ecirc;d o'r naill d&ucirc;, ac yn chwech chufydd o l&ecirc;d o'r tu arall, [fel yr oedd] ll&ecirc;d y babell.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Ll&ecirc;d y drws hefyd [oedd] dd&ecirc;c cufydd, ac y&s;tly&s;au y dr&wcirc;s yn bump cufydd o'r naill du, ac yn bump cufydd o'r tu arall: ac efe a fe&s;urodd ei h&ycirc;d ef yn ddeugain cufydd, a'r ll&ecirc;d yn vgain cufydd.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Ac efe a ddaeth i mewn, ac a fe&s;urodd ractal y dr&wcirc;s yn ddau gufydd, a'r dr&wcirc;s yn chwech chufydd, a ll&ecirc;d y dr&wcirc;s yn &s;aith gu|fydd.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Ac efe a fe&s;urodd ei h&ycirc;d ef yn vgain cu|fydd, a'r ll&ecirc;d yn vgain cufydd o flaen y Deml, ac efe a ddywedodd wrthif, dymma y cy&s;&s;egr &s;ancteiddiolaf.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Ac efe a fe&s;urodd bared y t&ycirc; yn chwech chufydd, a ll&ecirc;d yr y&s;tly&s;-gell yn bedwar cufydd o amgylch ogylch i'r t&ycirc;.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> A'r celloedd [oeddynt] gell ar gell yn dair troedfedd ar dd&ecirc;c ar hugain [o vchter,] a [&s;wmmerau] y celloedd oeddynt yn cyrheuddyd ar bared y t&ycirc; o amgylch ogylch, fel y byddent yng-lyn, ac nid oeddynt yng-lyn o fewn pared y t&ycirc;.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Felly [y lle oedd] yn ehangach, a'r gri&s;iau oeddynt yn myned i fynu i'r celloedd, o her|wydd gri&s;iau y t&ycirc; oeddynt yn myned i fynu o amgylch i'r t&ycirc;, am hynny y t&ycirc; oedd ehangach oddi arnodd: ac felly y dringid o'r i&s;&s;af i'r vchaf trwy 'r ganol.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Gwelais hefyd vchter y t&ycirc; o amgylch o|gylch, &s;eiliau gwadnau y celloedd [oeddynt] gor&s;en helaeth o chwech chufydd hyd y ge&s;eil.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Ll&ecirc;d y pared yr hwn [oedd] i'r gell o'r tu allan [oedd] bump cufydd, a'r gweddill [oedd] le i'r celloedd y rhai oeddynt o fewn.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A rhwng yr &s;tafelloedd [yr oedd] ll&ecirc;d vgain cufydd yng-hylch y t&ycirc; o amgylch o|gylch.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Dry&s;&s;au yr y&s;tly&s;-gell [oeddynt] tua 'r [llannerch] weddill: vn dr&wcirc;s tua 'r gogledd, ac vn drws tua 'r deau, al &ecirc;d y fan a weddilla|&s;id [oedd] bump cufydd o amgylch ogylch.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A'r adailadaeth yr hon [oedd] o flaen y llannerch naillduol tu ag y&s;tlys y gorllewyn [oedd] dd&ecirc;c cufydd a thrugain o l&ecirc;d, a phared yr adailadaeth [oedd] bump cufydd o l&ecirc;d o am||gylch ogylch, ai h&ycirc;d [oedd] dd&ecirc;c cufydd a phed|war
<PB N="324" REF="344">vgain.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Ac efe a fe&s;urodd y t&ycirc; yn gant cufydd o h&ycirc;d, a'r llannerch naillduol, a'r adailadaeth, ai pharwydydd yn gant cufydd o h&ycirc;d.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A ll&ecirc;d talcen y t&ycirc;, a'r llannerch naillduol tua 'r dwyrain [oedd] gant cufydd.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Ac efe a fe&s;urodd h&ycirc;d yr adailadaeth ar gyfer y llannerch naillduol yr hon [oedd] o'r tu cefn iddo, ai &s;tafelloedd o'r ddau tu yn gant cu|fydd, a'r Deml odd i fewn, a dry&s;&s;au y cyntedd.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Y gor&s;ingau, a'r ffene&s;tri caeedic, a'r &s;ta|felloedd o amgylch ar dr&icirc; thu, ar gyfer y rhini|og, a y&s;tyllenna&s;id &acirc; choed o amgylch ogylch: o'r llawr hyd y ffene&s;tri, a'r ffene&s;tri hefyd a y&s;t|yllenna&s;id.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Vwch benn y drws, ac hyd y t&ycirc; o fewn, ac allan, ac ar bob pared o amgylch ogylch o fewn ac allan [y cymmerodd efe] fe&s;urau.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Cerubiaid hefyd a phalm-w&ycirc;dd a wei|thia&s;id, &s;ef palm-wydden rhwng pob dau Ge|rub, a dau wyneb [oedd] i [bob] Cerub.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Canys wyneb dyn [oedd] tua 'r balm|wydden o'r naill du, ac wyneb llew tua 'r balm|wydden o'r tu arall, wedi weithio ar h&ycirc;d y t&ycirc; o amgylch ogylch.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Cerubiaid a phalm-w&ycirc;dd a weithia&s;id o'r ddaiar hyd oddi ar y drws: felly [yr oedd] pa|red y Deml.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Pedwar ochroc [oedd] py&s;t y Deml: a gwedd y cy&s;&s;egr ydoedd yr vn m&ocirc;dd.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Yr allor bren [oedd] dri chufydd ei huch|ter, ai h&ycirc;d yn ddau gufydd: ei chonglau ai huch|ter, ai hy&s;tly&s;au [oeddynt] o bren: ac efe a ddy|wedodd wrthif, dymma y bwrdd yr hwn [&s;ydd] ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ac [yr ydoedd] dau ddrws i'r Deml, ac i'r cy&s;&s;egr.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> A dwy dd&ocirc;r i'r dry&s;&s;au [&s;ef] dwy dd&ocirc;r blygedic, dwy dd&ocirc;r i'r naill ddrws, a dwy i'r llall.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Ac arnynt y gwneuthid yn nry&s;&s;au y Deml Gerubiaid a phalm-w&ycirc;dd, fel y gwneu|thid ar y parwydydd: ac [yr oedd] traw&s;tiau o flaen y cyntedd o'r tu allan.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Ffene&s;tri caeedic hefyd, a phalm-w&ycirc;dd [oeddynt] o bob tu ar y&s;tly&s;oedd y porth: at ar y&s;tly&s;au y t&ycirc;, a thraw&s;t&iacute;au.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="42" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XLII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Trefn y &s;tafelloedd y rhai oeddynt yn y Deml i'r offei|riaid, ac i'r petheu cy&s;&s;ygredic.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"AC efe a'm d&ucirc;g i'r cyntedd ne&s;af allan, tua ffordd y gogledd, ac a'm d&ucirc;g i &s;tafell 'r hon [oedd] ar gyfer y llannerch neillduol yr hon [oedd] ar gyfer yr adail, tua 'r gogledd.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Drws y gogledd [oedd] ar gyfer h&ycirc;d y cant cufydd, a ll&ecirc;d y d&ecirc;c cufydd a deugain.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Ac ar gyfer yr vgain [cufydd] y rhai [oe|ddynt] i'r cyntedd ne&s;af i mewn, ac ar gyfer y palmant, yr hwn [oedd] i'r cyntedd ne&s;af allan, [yr ydoedd] &s;tafell ar gyfer &s;tafell yn dair [rh&ecirc;s.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Ac ar gyfer yr &s;tafelloedd [yr oedd] rhodfa yn dd&ecirc;c cufydd o l&ecirc;d, y ffordd o fewn [oedd] vn cufydd, ai dry&s;&s;au [oeddynt] tua 'r gogledd.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A'r &s;tafelloedd vchaf [oeddynt] gulion, o herwydd yr &s;tafelloedd [hyn] oeddynt [megis] yn llyngcu y lleill [&s;ef] y rhai i&s;af, a'r rhai ca|nol o'r adailadaeth.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Canys traianoc [oeddynt] hwy, ac heb golofnau iddynt, fel colofnau y cynteddoedd: am hynny yr oeddynt hwy yn gyfyngach na'r rhai i&s;af, ac na'r rhai canol o'r llawr [i fynu.]</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A'r clawdd yr hwn oedd o'r tu allan ar gyfer yr &s;tafelloedd tua 'r cyntedd ne&s;af allan o flaen yr &s;tafelloedd [oedd] dd&ecirc;c cufydd a deu|gain ei h&ycirc;d,</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> O herwydd h&ycirc;d yr &s;tafelloedd yr rhai [oe|ddynt] yn y cyntedd ne&s;af allan [oedd] dd&ecirc;c cu|fydd a deugain: ac wele o flae~ y Deml [yr oedd] cant cufydd.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Ac oddi tann y &s;tafelloedd hyn [yr ydoedd] drws o du 'r dwyrain, ffordd yr elid iddynt hwy o'r cyntedd ne&s;af allan.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> O fewn ll&ecirc;d clawdd y cyntedd tua 'r dwy|rain ar gyfer y llannerch neillduol, ac ar gyfer adail yr &s;tafelloedd.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> A'r ffordd oi blaen hwynt [oedd] yn &ocirc;l dull y &s;tafelloedd y rhai <HI>oeddynt</HI> tua 'r gogledd, vn h&ycirc;d &acirc; hwynt [oeddynt,] felly [yr oedd] eu ll&ecirc;d hwynt: ai holl ddry&s;au, ie vn wedd oeddynt, ac yn agorid yr vn modd.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Ac [yr ydoedd] drws (fel dry&s;au y &s;tafe|lloedd y rhai [oeddynt] tua 'r deau) ym mhen y ffordd [&s;ef] y ffordd ym mhen y clawdd yn ini|awn tua yr dwyrain yn y ddyfodfa i mewn.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Ac efe a ddyweddodd wrthif, &s;tafelloedd y gogledd [ac] &s;tafelloedd y deau y rhai [ydynt] ar gyfer y llannerch neilltuoll, &s;tafelloedd y cy&s;&s;egr [yw] y rhai hynny: lle y bwyttu 'r o|ffeiriaid y rhai a ne&s;&s;aant at yr Arglwydd y pe|theu &s;anctaidd cy&s;&s;egredic, ac yno y go&s;odant y &s;anctaidd betheu cy&s;&s;egredic, a'r bwyd offrwm, a'r pechaberth, a'r aberth tros gamwedd, canys lle cy&s;&s;egredic [yw.]</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A phan ddelo yr offeiriaid i mewn idd|ynt, nid &acirc;nt allan o'r cy&s;&s;egr i'r cyntedd ne&s;af allan, eithr yno y go&s;odant eu dillad, y rhai y gwa&s;anaethant ynddynt, am [eu bod] hwy yn &s;anctaidd: a gwi&s;cant hwy wi&s;coedd eraill, pan ne&s;&s;aont i'r lle yr hwn [&s;ydd] i'r bobl.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Pan orphennodd efe fe&s;uro y t&ocirc; o fewn, yna efe a'm dug i tua 'r porth yr hwn [&s;ydd] ai wyneb tua 'r dwyrain, ac ai me&s;urodd ef a am|gylch ogylch.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Efe a fe&s;urodd du 'r dwyrain &acirc; chor&s;en fe&s;&s;ur, yn bump cant o gor&s;ennau, wrth gor&s;en fe&s;&s;ur oddi amgylch.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Efe a fe&s;urodd du yr gogledd yn bump cant cor&s;en, wrth gor&s;en fe&s;ur oddi amgylch.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Y tu deau a fe&s;urodd efe yn bump cant cor&s;en wrth gor&s;en fe&s;ur.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Efe a aeth o amgylch i du y gorllewyn, ac a fe&s;&s;urodd bump cant cor&s;en wrth gor&s;en fe&s;&s;ur.</P>
<PB REF="345">
<P N="20">"<HI>20</HI> Efe a fe&s;urodd ei bedwar y&s;tlys ef, m&ucirc;r [oedd] iddo ef o amgylch ogylch, yn bump cant [cor&s;en] o h&ycirc;d, ac yn bump cant [cor&s;en] o l&ecirc;d, l wahanu rhwng y cy&s;&s;egr a'r digy&s;&s;egr.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="43" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XLIII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Y prophwyd yn gweled gogoniant Duw yn myned i'r Deml: gan arwyddoccau y bydde gogoniant eil|waith i eglwys Dduw. 7 Gau-dduwiaeth y bobl. 9 Y prophwyd yn eu hannog hwy i edifeirwch: ac yn gweled arwyddion o faddeuant eu pechodau.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"AC efe a'm dug fi i'r porth [&s;ef] y porth yr hwn &s;ydd yn edrych tua 'r dwyrain.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Ac wele ogoniant Duw 'r I&s;rael yn dy|fod oddi wrth y dwyrain, ai lais fel &s;&wcirc;n dyfro|edd lawer, a'r ddaiar yn di&s;cleirio oi ogonia~t ef.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> A'r golwg [oedd]<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 9.3.</NOTE> fel y golwg a wel&s;wn, [&s;ef] fel y golwg yr hwn a welais pan ddae|thwn yng-hylch difetha y ddinas: &icirc;e y gweledi|gaethau [oeddynt] fel y weledigaeth yr hon a wel&s;wn wrth afon Chebar: yna y &s;yrthiais ar fy wyneb.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 10.4. Ezec. 11.22.</NOTE> gogoniant yr Arglwydd a ddaeth i'r t&ycirc; [ar h&ycirc;d] ffordd y porth yr hwn [&s;ydd] ai wyneb tua 'r dwyrain.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Yna y&s;pryd a'm cododd fi, ac a'm d&ucirc;g i'r cyntedd ne&s;&s;af i mewn, ac wele llanwa&s;e gogo|niant yr Arglwydd y t&ycirc;.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Clywn hefyd [vn] yn llefaru wrthif o'r t&ycirc;: ac yr ydoedd g&wcirc;r yn &s;efyll yn fy ymyl:</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, ha fab dyn [dymma] lle fyng-or&s;eddfa, a lle gwadnau fy nhraed, (lle y trigaf ym my&s;c meibion I&s;rael yn dragywydd) a'm henw &s;anctaidd ni haloga t&ycirc; I&s;rael mwy, hwynt ai brenhinoedd trwy eu putteindra, na thrwy gyrph meirw eu brenhino|edd [yn] eu huchel-leoedd,</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Er rhoddi o honynt eu rhinniog wrth fy rhinniog maufi, ai gor&s;yn wrth fyng-or&s;yn mau fi, a phared rhyngof fi &acirc; hwynt, etto hwynt a ha|loga&s;ant fy enw &s;anctaidd ai ffieidd-dra hwynt y rhai a wnaethant: am hynny mi ai hy&s;&s;ais hw|ynt yn fy llid.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Pellh&acirc;nt yr awr hon eu putteindra, a che|lanedd eu brenhinoedd oddi wrthif fi, ac mi a drigaf yn eu my&s;c hwy yn dragywydd.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Ti fab d&ycirc;n, mynega am y t&ycirc; hwn i d&ycirc; I&s;|rael fel y cywilyddiant am eu hanwireddau, ac y me&s;urant &s;iampl [iddynt eu hun.]</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Ac os cywilyddiant am yr hyn oll a wna|ethant, y&s;py&s;&s;a iddynt, ac y&s;crifenna o flaen eu llygaid hwynt bortreiad y t&ycirc; ai lun, ai fynedia|dau allan, ai ddyfodiadau i mewn, &icirc;e ei holl ddull, ai holl ddeddfau, ai holl luniau, ai holl gy|freithiau, fel y cadwant ei holl ddull ef, ai holl ddeddfau, ac y gwnelant bwynt.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Dymma ddull y t&ycirc;, ar benn y mynydd [y bydd] ei holl derfyn ef, yn gy&s;&s;cgr &s;ancteiddio|laf o amgylch ogylch: wele dymma ddull y t&ycirc;.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Dymma fe&s;urau 'r allor wrth gufyddau, o gufydd a dyrnfedd [bob] cufydd: y gwaelod [fydd] gufydd, a'r ll&ecirc;d yn gufydd, a'r ymyl|waith ar ei m&icirc;n yn vn rhychwant o amgylch: ac dymma vchter yr allor.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Ac o'r gwaelod [yr hwn fydd ar] y llawr hyd y darn i&s;&s;af [y bydd] dau gufydd ac vn cu|fydd o l&ecirc;d a phedwar cufydd o'r darn lleiaf hyd y mwyaf, a chufydd o l&ecirc;d.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A'r allor [oedd] bedwar cufydd, ac o'r allor [yr oedd] hefyd tu ag i fynu bedwar o gyrn.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> A'r allor [oedd] ddeuddec [cufydd] o h&ycirc;d, a deuddec o l&ecirc;d, yn &s;cw&acirc;r yn ei phedwar y&s;tlys.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> A'r ffr&acirc;m [oedd] bedwar [cufydd] ar dd&ecirc;c o h&ycirc;d, a phedwar ar dd&ecirc;c o l&ecirc;d hyd ei phedair congl, a'r ymyl-waith o amgylch iddi yn ha~ner cufydd, a gwaelod iddi yn gufydd o amgylch: ai gri&s;&s;iau yn edrych tua 'r dwyrain.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, ha f&aacute;b dyn, fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw: dymma ddeddfau 'r allor, yn y dydd y gwneler hi, i bo|eth-offrymmu poeth offrwm, ac i daenellu gwaed arni.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Yna y rhoddi at y Lefiadaidd offeiriaid (y rhai ydynt o h&acirc;d Zadoc, yn ne&s;&s;au attafi medd yr Arglwydd Dduw i'm gwa&s;anaethu) fu&s;tach ieuangc yn bech-aberth.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A chymmer oi waed ef, a dyro ar ei phed|war corn hi, ac ar bedair congl y ffr&acirc;m, ac ar yr ymyl o amgylch: felly glanh&acirc;, a chy&s;&s;egra hi.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Cymmer hefyd fu&s;tach y pech-aberth, a llo&s;c ef yn y lle nodedig i'r t&ycirc;, o'r tu allan i'r cy&s;|&s;egr.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Ac ar yr ail dydd offrwm di fwch geifr perffaithgwbl yn bech-aberth, fel y cy&s;&s;egront yr allor megis y cy&s;&s;egra&s;ant hi a'r bu&s;tach.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Pan orphennech gy&s;&s;egru, offrwm di fu&s;tach ieuangc perffaith-gwbl, a hwrdd per|ffaith-gwbl o'r praidd.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Hefyd o flaen yr Arglwydd yr offrymmi hwynt, a'r offeiriaid a fwriant halen arnynt, ac ai hoffrymmant hwy yn boeth offrwm i'r Argl|wydd.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Saith niwrnod yr offrymmi fwch yn bech-aberth bob dydd: felly yr offrymmant fu|&s;tach ieuangc a hwrdd o'r praidd o rai perffaith|gwbl.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Saith niwrnod y cy&s;&s;egrant yr allor, ac y glanh&acirc;nt hi, ac yr ymgy&s;&s;egrant.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> A phan ddarffo y ddyddiau hyn, bydd ar yr wythfed dydd ac o hynny allan i'r offeiriaid offrymmu ar yr allor eich poeth offrymmau, a'ch ebyrth hedd, ac mi a fyddaf fodlon i chwi medd yr Arglwydd Dduw.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="44" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN XLIIII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Yr achos yr oedd porth dwyrain y deml yn gaead. 6 Ce|rydd I&s;rael am ddwyn dieithriaid i wa&s;anaethu yn Nheml yr Arglwydd. 9 Pwy a wa&s;anaethant yno, ac ym mha r &acirc;dd.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"AC efe a wnaeth i'm ddychwelyd tua phorth ne&s;&s;af allan y cy&s;&s;egr, yr hwn oedd yn e|drych tua 'r dwyrain, ac efe oedd yn gaead.</P></Q>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrthif, y porth hwn fydd caead,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 16.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> nid agorir ef, ac nid
<PB N="325" REF="345">aiff neb trwyddo ef, o herwydd Arglwydd Dduw I&s;rael aeth trwyddo ef, am hynny y bydd yn gaead.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y tywy&s;og [ai piau ef,] y tywy&s;og ei hun a ei&s;tedd ynddo, i fwytta bara o flaen yr Ar|glwydd: ar h&ycirc;d ffordd cyntedd y porth y daw e|fe i mewn, a'r vn ffordd yr aiff efe allan.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a'm d&ucirc;g i tua phorth y gogledd o flaen y t&ycirc;, yna yr edrychais, ac wele, llawna&s;e gogoniant yr Arglwydd d&ycirc; Dduw: a mi a &s;yr|thiais ar fy wyneb.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrthif, go|&s;ot dy galon fab d&ycirc;n, a gwel a'th lygaid, clyw hefyd a'th glu&s;tiau 'r hyn oll yr ydwyf yn ei ddy|wedyd wrthit, am holl ddeddfau t&ycirc; 'r Arglw|ydd, ac am ei holl gyfreithiau, a go&s;ot dy fe|ddwl ar ddyfodfa y t&ycirc;, ac ar bob mynedfa allan o'r cy&s;&s;egr.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A dywet wrth anufyddgar d&ycirc; I&s;rael, fel hyn y dywedodd yr Arglwydd Dduw, digon yw i chwi [hyn] (t&ycirc; I&s;rael) o'ch holl ffieidd-dra.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gan ddwyn o honoch<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 23.40.</NOTE> ddieithriaid dien|wadedic o galon a dienwaededic o gnawd i fod yn fyng-hy&s;&s;egr, gan halogi fy nh&ycirc; mau fi, pan offrymma&s;och fy mara, bra&s;der, a gwaed, a ha|logi o honynt hwythau fyng-hyfammod yn eich holl ffiedd-dra chwi,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac na chadwa&s;och gadwriaeth fy [mhe|thau] cy&s;&s;egredic, eithr go&s;&s;od o honoch i chwi eich hunain geidwaid [ar] fyng-hadwriaeth yn fyng-hy&s;&s;egr:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, ni ddaw i'm cy&s;&s;egr vn mab dieithr, dienwaededic o galon, a dienwaededic o gnawd, o'r holl feibion dieithr y rhai [ydynt] ym my&s;c meibion I&s;rael.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eithr y<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 23.9.</NOTE> Lefiaid (y rhai a gilia&s;ant oddi wrthif, y rhai pan gyfeiliornodd I&s;rael, a gyr|wydra&s;ant oddi wrthif ar &ocirc;l eu delwau) a ddy|gant hefyd eu hanwiredd eu hunain.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac a fyddant yn fyng-hy&s;&s;egr yn weni|dogion [mewn] &s;wydd ym mhyrth y t&ycirc;, ac yn wenidogion y t&ycirc;: hwynt a laddant yr offrwm poeth, a'r aberth i'r bobl, a hwynt a &s;afant oi bla|en hwy iw gwa&s;anaethu hwynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O herwydd gwa&s;anaethu o honynt hwynt o flaen eu gau-dduwiau, a bod o honynt i d&ycirc; I&s;rael yn dramgwydd an wiredd, am hynny y derchefais fy llaw yn eu herbyn hwynt medd yr Arglwydd Dduw, a hwy a ddygant eu han|wiredd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac ni ddeuant yn agos attaf fi i offeiria|dui mi, nac i ne&s;&s;au at fy holl [bethau] &s;anctaidd i'r cy&s;&s;egr &s;ancteiddiolaf: eithr dygant eu cy|wilydd ai ffieidd-dra y rhai a wnaethant.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A rhoddaf hwynt yn geidwad cadwria|eth y t&ycirc; yn ei holl wa&s;anaeth, at yn yr hyn oll a wneir ynddo ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r offeiriaid [&s;ef] y Lefiaid, meibion Zadoc y rhai a gadwa&s;ant gadwriaeth fyng-hy&s;&s;egr, pan gyfeiliornodd meibion I&s;rael oddi wrthif, hwynt a ne&s;&s;&acirc;nt attafi i'm gwa&s;anaethu, ac a &s;afant o'm blaen, i offrymmu i mi fra&s;ter a gwaed, medd yr Arglwydd I&ocirc;r.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Hwynt a ddeuant i'm cy&s;&s;egr mau fi, a hwynt a ne&s;&s;&acirc;nt at fy mwrdd i'm gwa&s;anaethu, ac a gadwant fyng-hadwriaeth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A phan ddelont i byrth y cyntedd ne&s;&s;af i mewn, gwi&s;cant wi&s;coedd lliain, ac na ddeued gwlan am danynt, tra y gwa&s;anaethant ym mhyrth y cyntedd ne&s;&s;af i mewn, ac o fewn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Cappiau lliain fyddant am eu pennau hwynt, a llawdrau lliain fyddant am eu lwynau hwynt: nac ymwi&s;cant mewn chw&ycirc; &s;lyd [wi&s;c.]</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A phan elont i'r cyntedd ne&s;&s;af allan (&s;ef at y bobl i'r cyntedd oddi allan) dio&s;cant eu gwi|&s;coedd y rhai y gwa&s;anaethant ynddynt, a go|&s;odant hwynt o fewn celloedd y cy&s;&s;egr, a gwi&s;|cant ddillad eraill, ac na chy&s;&s;egrant y bobl ai gwi&s;coedd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Eu pennau hefyd ni eilliant, ac na ollyn|gant [eu] gwallt [yn h&icirc;r] gan dalgrynnu tal|grynnant eu pennau.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Hefyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 21.13.</NOTE> nac yfed vn offeiriad win, pan ddelont i'r cyntedd ne&s;&s;af i mewn.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Na chymerant ychwaith yn wragedd i|ddynt wraig weddw, neu y&s;caredic, eithr mor|wynion o h&acirc;d t&ycirc; I&s;rael, neu 'r weddw, yr hon a fyddo gweddw o offeiriad a gymmerant.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A dy&s;cant i'm pobl [ragoriaeth] rhwng cy&s;&s;egr, a digy&s;&s;egr, a gwnant iddynt wybod [gwahan] rhwng aflan a gl&acirc;n.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A hwynt a &s;afant mewn barn am ymry&s;|&s;on, ac a farnant yn &ocirc;l fy marnedigaethau mau fi: cadwant hefyd fyng-hyfreithiau a'm deddfau yn fy am&s;eroedd go&s;&s;ededic, a &s;ancteiddiant fy Sabbothau.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ni ddeuant y chwaith<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefi, 21.1.2. 11</NOTE> at dd&ycirc;n marw i ymhalogi, eithr wrth d&acirc;d, ac wrth fam, ac wrth fab, ac wrth ferch, wrth frawd, ac wrth chwaer, yr hon ni byddo eiddo g&wcirc;r yr ymhalogant.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac wedi ei buredigaeth y cyfrifir iddo &s;aith niwrnod.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r dydd y delo i'r cy&s;&s;egr, o fewn y cyn|tedd ne&s;&s;af i mewn, i weini yn y cy&s;&s;egr, offrym|med ei bech-aberth medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="28"><HI>28</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 18 1. Num. 18.20.</NOTE> A'r offeiriadaeth fydd yn etifeddiaeth iddynt hwy: myfi [ydwyf] eu etifeddiaeth hwy, am hynny na roddwch etifeddiaeth iddynt hwy yn I&s;rael, myfi [ydwyf] eu etifeddiaeth hwy.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Y bwyd offrwm a'r pech-aberth, a'r a|berth tros gamwedd a fwytt&acirc;nt hwy, a phob diofryd-beth yn I&s;rael fydd eiddo hwynt.</P>
<P N="30"><HI>30</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 13.2. Exod. 22.29. Exod. 34.19. Num. 3.13.</NOTE> Blaenion hefyd pob cyntafanedic oll, a derchafel offrwm pob dim oll o'ch holl dder|chafel offrymmau fydd eiddo 'r offeiriaid: bla|en-ffrwyth eich toes hefyd a roddwch i'r offei|riad i o&s;od bendith ar dy d&ycirc;.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Na fwyttaed yr offeiriaid ddim burgyn,<NOTE PLACE="marg">Exod. 22.31. Lefit 22.8.</NOTE> neu y&s;clyfaeth o aderyn, neu o anifail.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="45" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Bod pedair rhan nailltuol yn nh&icirc;r yr addewid, y gyntaf yn perthynu i'r offeiriaid a'r Deml. Yr ail i'r Le|fiaid. Y drydedd i'r ddinas. A'r bedwaredd i'r ty|wy&s;og.
<PB REF="346">10 Am bwy &s;au a me&s;&s;urau iniawn. 13 Am flaen-ffrwyth, ac offrwm.</P>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A Phan rannoch y t&icirc;r yn etifeddiaeth yr o|ffrymmwch i'r Arglwydd offrwm cy&s;&s;e|gredic o'r t&icirc;r, yn h&ycirc;d pum mil ar hugain [o gor|&s;ennau] o h&ycirc;d, a deng-mil o l&ecirc;d: cy&s;&s;egredic [fydd] hynny yn ei holl derfyn o amgylch.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> O hyn [y bydd] wrth y cy&s;&s;egr bump cant [ar h&ycirc;d,] a phump cant [ar l&ecirc;d,] yn bedair-on|gloc oddi amgylch: a d&ecirc;c cufydd a deugain yn faes pentre-fol iddo o amgylch.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Ac o'r me&s;&s;ur hwn y me&s;&s;uri bum m&icirc;l ar hugain o h&ycirc;d, a deng-mil o l&ecirc;d, ac yn hwnnw y bydd cy&s;&s;egrfa y cy&s;&s;egr &s;ancteiddiolaf.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Hyn o'r tir fydd gy&s;&s;egredic i'r offeiriaid, y rhai a wa&s;anaethant y cy&s;&s;egr, y rhai a ne&s;&s;&acirc;nt i wa&s;anaethu yr Arglwydd: ac efe a fydd i|ddynt yn lle tai, ac yn gy&s;&s;egrfa i'r cy&s;&s;egr.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A phum m&icirc;l ar hugain o h&ycirc;d, a deng-mil o l&ecirc;d fydd hefyd i'r Lefiaid, y rhai a wa&s;anae|thant y t&ycirc; yn etifeddiaeth vgain o &s;tafelloedd i|ddynt.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Rhoddwch hefyd bum m&icirc;l o l&ecirc;d, a phum mil ar hugain o h&ycirc;d yn etifeddiaeth y ddinas, ar gyfer yr offrwm cy&s;&s;egredic: i holl d&ycirc; I&s;rael y bydd [hyn.]</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ac i'r tywy&s;og [y bydd] o bob tu i'r o|ffrwm cy&s;&s;egredic, ac i etifeddiaeth y ddinas, ar gyfer yr offrwm cy&s;&s;egredic, ac ar gyfer etife|ddiaeth y ddinas o du 'r gorllewyn hyd y gorlle|wyn, ac o du 'r dwyrain hyd y dwyrain: a'r-h&ycirc;d [fydd] ar gyfer [pob] vn o'r rhannau o derfyn y gorllewyn hyd derfyn y dwyrain.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> [Hyn] o'r t&icirc;r fydd iddo yn etifeddiaeth yn I&s;rael, fel na orthrymmo fy nhywy&s;ogion fy mhobl i mwy, a'r [rhan] arall o'r tir a roddant i d&ycirc; I&s;rael yn &ocirc;l eu llwythau.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, digon i chwi hyn dywy&s;ogion I&s;rael, bwriwch ymmaith draw&s;der a difrod, gwnewch hefyd farn a chyfiawnder, tynnwch ymmaith eich trethau oddi ar fy mhobl medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Bydded gennwch bwy&s;au iniawn, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 5.11. 1. Bren. 5.11.</NOTE> Epha iniawn, a Bath iniawn.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Bydded yr Epha a'r Bath vn fe&s;ur gan gynnwys o'r Bath ddecfed rann Homer, a'r E|pha ddecfed rann Homer: wrth yr Homer y bydd eu me&s;&s;ur hwynt.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Y Sicl [fydd] vgain Gerah,<NOTE PLACE="marg">Exod. 30.13. Lefit 27.25. Num. 3.47.</NOTE> [ac] vgain Sicl, a phump Sicl ar hugain, a phymthec Sicl fydd Maneh i chwi.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Dymma 'r offrwm derchafel yr hwn a dderchefwch, chweched rann Epha o Homer o wenith, felly y rhoddwch chweched rann Epha o Homer o haidd.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> A deddf yr olew [&s;ef] Bath o olew, dec|fed rann Bath a roddwch o'r Corus: d&ecirc;c Bath [yw] Homer: o herwydd d&ecirc;c Bath [a lan|want] Homer.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Vn milin hefyd o'r praidd [a offrym|mwch] o [bob] deucant allan o ddolydd I&s;rael, yn fwyd offrwm, ac yn boeth offrwm, ac yn a|berthau hedd i wneuthur iawn tro&s;tynt medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Holl bobl y t&icirc;r fyddant tann yr offrwm hwnn dros y tywy&s;og yn I&s;rael.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ac ar y tywy&s;og y bydd poeth offrwm, a bwyd offrwm, a diod offrwm, ar yr vchel wyli|au, ar newydd loerau, a'r Sabbothau drwy holl o&s;&s;odedic wyliau t&ycirc; I&s;rael: efe a offrymma be|ch-aberth, a bwyd offrwm, a phoeth offrwm, ac aberthau hedd i wneuthur iawn tros d&ycirc; I&s;rael.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, o fewn y [m&icirc;s] cyntaf, a'r y [dydd] cyntaf o'r m&icirc;s y cymmeri fu&s;tach ieuangc perffaith-gwbl, ac y puri y cy&s;&s;egr.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Yna y cymmer yr offeiriad o waed y pech aberth, ac ai rhydd ar or&s;ing y t&ycirc;, ac ar bedair congl ffr&acirc;m yr allor, ac ar or&s;ing porth y cyn|tedd ne&s;&s;af i mewn.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Felly y gwnei hefyd ar y &s;eithfed [dydd] o'r m&icirc;s tros y neb a becho yn amryfus, a thros yr ehud, felly y purwch y t&ycirc;.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Yn y [mis]<NOTE N="*" PLACE="marg">Exo. 12.18. Lefit. 23.5.</NOTE> cyntaf ar y pedwerydd dydd ar dd&ecirc;c o'r mis y bydd i chwi Ba&s;c, vchel|wyl [fydd] i chwi &s;aith niwrnod, [a] bara croiw a fwyttewch.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> A'r tywy&s;og a offrymma ar y dydd hwnnw dro&s;to ei hun, a thros holl bobl y wlad fu&s;tach yn bech-aberth.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> A &s;aith niwrnod yr vchel-wyl yr offrym|ma efe yn offrwm poeth i'r Arglwydd &s;aith o fu&s;tych, a &s;aith o hyrddod perffaith-gwbl bob dydd o'r &s;aith niwrnod, a bwch geifr yn bech-a|berth bob dydd.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Bwyd offrwm hefyd a offrymma efe &s;ef Epha gyd &acirc; [phob] bu&s;tach, ac Epha gyd &acirc; [phob] hwrdd: a Hin o olew gyd a'r Epha.<NOTE PLACE="marg">Exod. 29.40.</NOTE></P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Yn y &s;eithfed [mis,] ar y pymthecfed dydd o'r m&icirc;s, offrymmed ar yr vchel-wyl[tros] &s;aith niwrnod fel hyn: [&s;ef] fel y pech-aberth, fel y poeth offrwm, ac fel y bwyd offrwm, ac fel yr olew [hyn.]</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="46" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XLVI.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Pa aberthau fyddent ar y Sabbothau, a'r newydd-loe|rau. 8 Pa ffordd y delid i'r Deml, ac yr elid allan o honi.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"FEl hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, porth y cyntedd ne&s;&s;af i mewn, yr hwn &s;ydd yn e|drych tua 'r dwyrain fydd yn gaead y chwe di|wrnod gwaith, ond ar y dydd Sabboth yr ago|rir ef: felly 'r agorir ef ar ddydd y newydd loer.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> A'r tywy&s;og a ddaw oddi allan [ar h&ycirc;d] ffordd cyntedd y porth, ac a &s;aif wrth or&s;ing y porth, yna yr offrymma 'r offeiriad ei boeth o|ffrwm ef, ai aberthau hedd, ac yr addola efe wrth riniog y porth, ac a aiff allan, a'r porth ni cheuir hyd yr hwyr.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Pobl y t&icirc;r a addolant hefyd [wrth] ddrws y porth hwnnw ar y Sabbothau, ac ar y ne|wydd-loerau
<PB N="326" REF="346">o flaen yr Arglwydd.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> A'r offrwm poeth yr hwn a offrymmo 'r tywy&s;og i'r Arglwydd ar y dydd Sabboth [fydd] chwech o &wcirc;yn perffaith-gwbl, a bwrdd perffaith-gwbl.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> A bwyd offrwm o Epha gyd a'r hwrdd, a rhodd ei law o fwyd offrwm gyd a'r &wcirc;yn, a Hin o olew gyd a'r Epha:</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Ac ar ddydd y newyddloer, bu&s;tach ieuangc perffaith-gwbl, a chwech o &wcirc;yn, a hwrdd [y rhai hynny fyddant perffaith-gwbl.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Offrymmed hefyd Epha gyd a'r bu&s;tach, ac Epha gyd a'r hwrdd yn fwyd offrwm: a chyd a'r &wcirc;yn fel y cyrhaeddo ei allu ef, a Hin o olew gyd &acirc; [phob] Epha.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> A phan ddelo yr tywy&s;og i mewn [ar h&ycirc;d] ffordd cyntedd y porth y daw: ac ar h&ycirc;d y ffordd honno yr aiff allan.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> A phan ddelo pobl y tir o flaen yr Arglw|ydd ar y gwyliau go&s;odedic, yr hwn a ddelo trwy borth y gogledd i addoli a aiff allan trwy borth y deau: a'r hwn a ddelo trwy borth y de|au a aiff allan trwy borth y gogledd, na ddych|weled i'r hwn y daeth i mewn trwyddo, eithr e|led allan ar ei gyfer.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A phan ddelont hwy i mewn y daw 'r ty|wy&s;og yn eu my&s;c hwy, a phan elont allan yr aiff yntef allan.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ar yr vchel wyliau hefyd y bydd y bwyd offrwm o Epha gyd &acirc; [phob] bu&s;tach, ac Epha gyd &acirc; [phob] hwrdd, a rhodd ei law gyd a'r &wcirc;yn, a Hin o olew gyd a'r Epha.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> A phan offrymmo yr tywy&s;og offrwm gwirfodd neu aberth hedd gw&icirc;rfodd i'r Arglw|ydd, yna 'r egir iddo 'r porth yr hwn &s;ydd yn e|drych tua 'r dwyrain, ac yr offrwm ei boeth off|rwm, ai aberthau hedd, fel y gwnae ar y dydd Sabboth: ac a aiff allan ac a gaea 'r porth ar ol ei fynediad allan.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Oen blwydd perffaith-gwbl hefyd a off|rwmmi yn boeth offrwm i'r Arglwydd beu|nydd: o foreu i foreu yr offrymmi ef.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Offrymmi hefyd yn fwyd offrwm gyd ag ef o foreu i foreu, chweched ran Epha [o bei|llied, a thrydedd rann Hin o olew i gymmy&s;cu 'r peillied: [&s;ef] yn fwyd offrwm i'r Arglwydd [trwy] ddeddfau tragywyddol byth.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Felly 'r offrymmant yr oen a'r bwyd off|rwm, a'r olew, o foreu i foreu yn boeth offrwm byth.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, os rhydd y tywy&s;og rodd i neb oi feibio~ oi etife|ddiaeth eiddo ei feibion fydd hynny, eu cyfiawn|der hwy [yw] hynny o etifeddiaeth.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Ond pan roddo efe rodd oi etifeddiaeth i vn oi wei&s;ion bydd hefyd eiddo hwnnw hyd flw|yddyn y<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 25.9.</NOTE> rhydd-did, yna y dychwel i'r tywy&s;og, etto ei etifeddiaeth [&s;ydd eiddo] ei feibion, [ac] eiddynt hwy fydd.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Ac na<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec 45.8.</NOTE> chymmered y tywy&s;og o etife|ddiaeth y bobl, gan eu gorthrymmu hwynt am eu cyfiawnder, rhodded etifeddiaeth iw feibion, oi gyfiawnder ei hun, fel na wa&s;carer fy mhobl bob vn allan oi etifeddiaeth.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> Ac efe am d&ucirc;g trwy 'r ddyfodfa yr hon [oedd] ar y&s;tlys porth yr offeiriaid i'r &s;tafello|edd cy&s;&s;egredic y rhai oeddynt yn edrych tua 'r gogledd: ac wele yno le yn yr y&s;tly&s;&s;au ne&s;&s;af i'r dwyrain.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, dymma 'r fa~n lle y beirw 'r offeiriaid yr aberth tros ga~wedd, a'r pech aberth, [ac] lle y pobant y bwyd off|rwm heb ddwyn [dim] i'r cyntedd ne&s;&s;af allan i gy&s;&s;egru 'r bobl.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Ac efe a'm d&ucirc;g i'r cyntedd ne&s;&s;af allan, ac a'm tywy&s;odd i bedair congl y cyntedd, ac wele gyntedd ym mhob congl i'r cyntedd.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Ym mhedair congl y cyntedd [yr ydoedd] gynteddau cy&s;&s;ylltiedic, o ddeugain [cufydd] o h&ycirc;d, a d&ecirc;c ar hugain o l&ecirc;d: vn fe&s;&s;ur [oedd] i'r conglau ill pedair.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ac [yr ydoedd] m&ucirc;r o amgylch ogylch iddynt ill pedair, a cheg&icirc;nau wedi eu gwneu|thur oddi tann y muroedd oddi amgylch.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, dymma d&ycirc; y co|gau, lle y beirw gwenidogion y t&ycirc; aberth y bobl.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="47" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XLVII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Gweledigaeth y dyfroedd y rhai a ddaethant o'r Deml. 13 Terfynau a rhanniad y t&icirc;r.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"AC efe a wnaeth i'm ddychwelyd i ddrws y t&ycirc;, ac wele ddwfr yn dyfod allan oddi tann rinniog y t&ycirc; tua 'r dwyrain, o herwydd talcen y t&ycirc; [oedd tua] 'r dwyrain: a'r dyfroedd oeddynt yn de&s;cyn oddi tann y&s;tlys dehau 'r t&ycirc;, o du 'r deau i'r allor.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Ac efe a'm dug i [ar h&ycirc;d] ffordd porth y gogledd, ac a wnaethim amgylchu y ffordd oddi allan, hyd y porth ne&s;&s;af allan [ar h&ycirc;d] y ffordd yr hon &s;ydd yn edrych tua 'r dwyrain: ac wele ddyfroedd yn tarddu o'r y&s;tlys dehau.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Pan aeth y g&wcirc;r (yr hwn oedd &acirc;'r llinin yn ei law) allan tua 'r dehau, yno y me&s;&s;ur odd fil o gufyddau, ac a'm tywy&s;odd i'r dwfr, a'r dwfr hyd y fferau.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Ac efe a fe&s;&s;urodd fil [eraill,] ac a'm tywy|&s;odd i'r dwfr, [a'r] dwfr hyd y gliniau, ac a fe&s;|furodd fil [eraill,] ac a'm tywy&s;odd, a'r dyfro|edd hyd y lwyni.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Ac a fe&s;&s;urodd fil [eraill mewn] afon yr hon ni allwn fyneb trwyddi, canys coda&s;&s;e y dy|froedd yn ddyfroedd nofiadwy, [ac] yn afon yr hon nid eid trwyddi.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, oni welai&s;t di [hyn] fab d&ycirc;n&lpunctel; yna i'm tywy&s;odd, ac i'm dych|welodd hyd lann yr afon.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> A phan i'm dychwelodd, wele ar lann yr afon goed lawer iawn o bob tu.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, y dyfroedd hyn ydynt yn myned allan tua br&ocirc; y dwyrain, ac a dde&s;cynnant ar y gwa&s;tad, ac a &acirc;nt<NOTE N="*" PLACE="marg">Zach. 14 8.</NOTE> tua 'r m&ocirc;r, ac wedi myned i'r m&ocirc;r yr iecheuir y dy|froedd.</P>
<PB REF="347">
<P N="9">"<HI>9</HI> Yna y bydd pob peth byw, yr hwn a ymlu|&s;co i'r lle oll y delo 'r afonydd [hyn] fyw, ac fe a fydd py&s;cod lawer iawn, o herwydd dyfod y dyfroedd hynn yno: canys iachus fydda~t, a phob dim lle y delo 'r afon fydd byw.</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> A bydd i'r py&s;cod-w&ycirc;r &s;efyll arni o En Gedi, hyd En Eglaim, [y rhai] fyddant yn dan|fa rhwydau: eu py&s;cod fyddant yn &ocirc;l eu rhyw fel py&s;cod y m&ocirc;r mawr, yn aml iawn.</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> Ei chor&s;ydd, ai ffo&s;ydd ni iacheuir, yn ha|len y rhoddir hwynt.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Eithr ar yr afon y cyfyd ar ei glann o'r ddau tu bob prenn ymborth, ei ddalen ni &s;yrth, ai ffrwyth ni dderfydd, yn ei bryd yr addfeda, o herwydd ei ddyfroedd ydynt yn dyfod allan o'r cy&s;&s;egr: am hynny y bydd ei ffrwyth yn ym|borth, ai afalau yn feddiginiaeth.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, dymma y terfyn wrth yr hwn y rhennwch y tir yn etifeddiaeth i ddeuddec llwyth<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 48.22.</NOTE> I&s;rael, Io|&s;eph a [gaiff ddwy] o rannau.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Hefyd chwi ai hetifeddwch hi, yr hon a<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 12.7. Gen. 13.15. Gen. 15.18. Gen. 26.4. Deut. 34.4.</NOTE> dyngais ar ei rhoddi i'ch tadau bob vn fel ei gilydd, felly y &s;yrth y t&icirc;r hwn i chwi yn etife|ddiaeth.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> Dymma derfyn y t&icirc;r o du yr gogledd, o'r m&ocirc;r mawr tua Hethlon, ffordd yr eir i Ze|dada.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> [Sef] Hamath, Berotha, [a] Sabarim, y rhai [ydynt] rhwng terfyn Dama&s;cus, a ther|fyn Hamath, Hazar, [ac] Hatticon, y rhai [yd|ynt] ar derfyn Hauran.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Felly y bydd terfyn o f&ocirc;r Hazar, Enan, [&s;ef] terfyn Dama&s;cus, a [therfyn] y gogledd tua 'r gogledd, a therfyn Hamath: ac dymma du y gogledd.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> Ac y&s;tlys y dwyrain a fe&s;urwch chwi oddi rhwng Hauran a Dama&s;cus, a Gilead, a th&icirc;r I&s;rael [wrth] yr Iorddonen [&s;ef]o'r terfyn hyd f&ocirc;r y dwyrain: ac dymma du y dwyrain.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A thu 'r deau tu a Theman o Thamar hyd ddyfroedd cynnen Cades, [a'r] afon hyd y m&ocirc;r mawr: ac dymma du yr deau tua Theman.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> A thu yr gorllewyn [fydd] y m&ocirc;r mawr o'r terfyn hyd oni ddeuir ar gyfer Hamath: dymma du 'r gorllewyn.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> Felly y rhennwch y t&icirc;r hwn i chwi yn &ocirc;l llwythau I&s;rael.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Bydded hefyd rannu o honoch y hi yn eti|feddiaeth i chwi, ac i'r dieithriaid y rhai a ymder|thiant yn eich my&s;c chwi, y rhai a genhedlant blant yn eich plith chwi, a byddant i chwi fel vn wedi ei eni ym my&s;c meibion I&s;rael: gyd &acirc; chwi y bwriant am etifeddiaeth ym my&s;c llwythau I&s;rael.</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> A bydded ym mha lwyth bynnac yr ym|deithio y dieithr gyd ag ef, yno y rhoddwch ei e|tifeddiaeth ef medd yr Arglwydd Dduw.</P></Q>
</DIV3>
<DIV3 N="48" TYPE="chapter">
<HEAD><Q REND="margQuotes">"PEN. XLVIII.</Q></HEAD>
<ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P>"Rhan rhai o'r llwythau. 9 Rhannau y Deml, y Lefiaid y ddinas, a'r tywy&s;og. 24 Rhannau y llwythau eraill. 31 Pyrth y ddinas.</P></Q>
</ARGUMENT>
<Q REND="margQuotes"><P N="1">"A Dymma henwau y llwythau: Dan [&s;ydd] vn ar y cwrr ne&s;&s;af i'r gogledd ar fin ffordd Hethlon, ffordd yr eir i Hamath, Ha|zar, Enan, [a] therfyn Dama&s;cus tua 'r go|gledd ar fin Hamath [y rhai hyn] oeddynt ei|ddo ef[o] du yr dwyrain [hyd] y gorllewyn.</P>
<P N="2">"<HI>2</HI> Ac ar derfyn Dan, o du yr dwyrain hyd du 'r gorllewyn A&s;er [fydd] vn.</P>
<P N="3">"<HI>3</HI> Ac o derfyn A&s;er, o du 'r dwyrain hyd du yr gorllewyn Nephthali [fydd] vn.</P>
<P N="4">"<HI>4</HI> Ac ar derfyn Nephthali, o du 'r dwyrain hyd du 'r gorllewyn Mana&s;&s;es [fydd] vn.</P>
<P N="5">"<HI>5</HI> Ac ar derfyn Mana&s;&s;es, o du 'r dwyrain, hyd du 'r gorllewyn Ephraim [fydd] vn.</P>
<P N="6">"<HI>6</HI> Ac ar derfyn Ephraim, o du 'r dwyrain hyd du 'r gorllewyn Ruben [fydd] vn.</P>
<P N="7">"<HI>7</HI> Ac ar derfyn Ruben, o du 'r dwyrain hyd du 'r gorllewyn Iuda [fydd] vn.</P>
<P N="8">"<HI>8</HI> Ac ar derfyn Iuda, o du 'r dwyrain hyd du 'r gorllewyn [y bydd] yr offrwm yr hwn a offrymmoch yn bum mil ar hugain [o gufy|ddau] o h&ycirc;d, ac o l&ecirc;d fel vn o'r rhannau [hyn: &s;ef] o du 'r dwyrain hyd du 'r gorllewyn: a'r cy&s;&s;egr fydd yn ei ganol.</P>
<P N="9">"<HI>9</HI> Yr offrwm yr hwn a offrymmoch i'r Ar|glwydd [fydd] bum mil ar hugain o h&ycirc;d, a deng-mil o l&ecirc;d,</P>
<P N="10">"<HI>10</HI> Ac eidd y rhai hyn fydd yr offrwm cy&s;|&s;egredic [&s;ef] eiddo 'r offeiriaid [fydd] pum mil ar hugain tua 'r gogledd [o h&ycirc;d,] a deng-mil tua 'r gorllewyn o l&ecirc;d: felly deng-mil tua 'r dwyrain o l&ecirc;d, a phum-mil ar hugain tua 'r dehau o h&ycirc;d: a chy&s;&s;egr yr Arglwydd fydd yn ei ganol,</P>
<P N="11">"<HI>11</HI> I'r offeiriaid cy&s;&s;egredic o feibion<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 44.15.</NOTE> Za|doc y rhai a gadwa&s;ant fyng-hadwriaeth, y rhai ni chyfeiliorna&s;ant pan gyfeiliornodd plant I&s;rael, megis y cyfeiliornodd y Lefiaid.</P>
<P N="12">"<HI>12</HI> Am hynny y bydd eiddynt yr hyn a off|rymmir o offrwm y tir, yn &s;ancteidd-beth cy&s;|&s;egredic wrth derfyn y Lefiaid.</P>
<P N="13">"<HI>13</HI> A'r Lefiaid a [g&acirc;nt] ar gyfer terfyn yr offeiriaid bum mil ar hugain o hyd, a deng-mil o l&ecirc;d: pob h&ycirc;d [fydd] bum mil ar hugain, a'r ll&ecirc;d yn ddeng-mil.</P>
<P N="14">"<HI>14</HI> Hefyd na werthant [ddim] o honaw, na chyfnewidied [neb] ychwaith, ac na thro&s;clwy|dded flaen-ffrwyth y t&icirc;r, o herwydd cy&s;&s;egredic [yw] i'r Arglwydd.</P>
<P N="15">"<HI>15</HI> A'r pum mil eraill o l&ecirc;d, ar gyfer y pum mil ar hugain &s;ydd ddigy&s;&s;egredic, yn drigfa ac yn faes pentrefol i'r ddinas, a'r ddinas fydd yn ei ganol.</P>
<P N="16">"<HI>16</HI> Ac dymma ei fe&s;&s;urau ef, y&s;tlys y gogledd [fydd] bump cant, a phedair mil, ac y&s;tlys y de|au bump cant, a phedair mil: felly o du 'r dwy|rain yn bump cant, a phedair m&icirc;l, a thu 'r gor|llewyn yn bump cant, a phedair mil.</P>
<P N="17">"<HI>17</HI> Maes pentrefol y ddinas fydd hefyd tua
<PB N="327" REF="347">'r gogledd yn ddau cant cufydd, a d&ecirc;c a deugain, ac yn ddeucant a d&ecirc;c a deugain tua 'r deau, ac yn ddeucant a d&ecirc;c a deugain tua 'r dwyrain, ac yn ddeucant a d&ecirc;c a deugain tua 'r gorlle|wyn.</P>
<P N="18">"<HI>18</HI> A'r rhan arall o h&ycirc;d ar gyfer yr offrwm cy&s;&s;egredic [fydd] yn ddeng-mil [o gufyddau] tua 'r dwyrain, yn deng-mil tua 'r gorllewyn, ac ar gyfer yr offrwm cy&s;&s;egredic y bydd, ai gnwd fydd yn ymborth i wenidogion y ddi|nas.</P>
<P N="19">"<HI>19</HI> A gwenidogion y ddinas ai gwa&s;anae|thant o holl lwythau I&s;rael.</P>
<P N="20">"<HI>20</HI> Yr holl offrwm [fydd] bum m&icirc;l ar hu|gain [o h&ycirc;d,] gyd &acirc; phum mil ar hugain [o l&ecirc;d,] yn bedair ongloc yr offrymmwch yr off|rwm cy&s;&s;egredic gyd ag etifeddiaeth y ddinas.</P>
<P N="21">"<HI>21</HI> A'r hyn a adewir i'r tywy&s;og o ddeu-tu 'r offrwm cy&s;&s;egredic, ac etifeddiaeth y ddinas, ar gyfer y pum mil ar hugain o [gufyddau] yr offrwm, hyd terfyn y dwyrain, a thua 'r gorlle|wyn, ar gyfer y pum mil ar hugain [o gufydd|au] ar derfyn y gorllewyn: gyferbyn a'r rhan|nau [hyn] fydd eiddo 'r tywy&s;og: felly yr off|rwm cy&s;&s;egredic, a chy&s;&s;egrfa 'r t&ycirc; fydd yng|hanol hynny.</P>
<P N="22">"<HI>22</HI> Felly o etifeddiaeth y Lefiaid, ac o eti|feddiaeth y ddinas yng-hanol yr hyn fyddo i'r tywy&s;og, rhwng terfyn Iuda, a therfyn Ben|iamin, eiddo 'r tywy&s;og fydd:</P>
<P N="23">"<HI>23</HI> Ac [am] y rhann arall o'r llwythau, Beniamin [fydd] vn o du'r dwyrain hyd du yr gorllewyn.</P>
<P N="24">"<HI>24</HI> Ac ar derfyn Beniamin, Simeon [fydd] vn o du 'r dwyrain hyd du 'r gorllewyn.</P>
<P N="25">"<HI>25</HI> Ac ar derfyn Simeon, I&s;&s;achar [fydd] vn o du 'r dwyrain hyd du 'r gorllewyn.</P>
<P N="26">"<HI>26</HI> Ac ar derfyn I&s;&s;achar, Zabulon [fydd]vn o du 'r dwyrain hyd du 'r gorllewyn.</P>
<P N="27">"<HI>27</HI> Ac ar derfyn Zabulon, Gad [fydd] vn o du 'r dwyrain hyd du 'r gorllewyn.</P>
<P N="28">"<HI>28</HI> Ac ar derfyn Gad, ar y tu dehau tua The|man, y terfyn fydd o Thamar [hyd] ddyfroedd cynnen Cades [ac] hyd yr afon [yr hon &s;ydd yn rhedeg] i'r m&ocirc;r mawr.</P>
<P N="29">"<HI>29</HI> Dymma y t&icirc;r yr hwn a rennwch yn eti|feddiaeth i lwythau I&s;rael, ac dymma eu rhan|nau hwynt medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="30">"<HI>30</HI> Dymma hefyd amgylch y ddinas, o du 'r gogledd pump cant, a phedair mil [cufydd] o fe&s;&s;ur.</P>
<P N="31">"<HI>31</HI> A phyrth y ddinas [fyddant] ar henwau llwythau I&s;rael, yn dri phorth tua 'r gogledd, porth Ruben yn vn, porth Iuda yn vn, porth Lefi yn vn [arall.]</P>
<P N="32">"<HI>32</HI> Ac ar du yr dwyrain pump cant a phe|dair m&icirc;l [cufydd] a thri phorth, &s;ef porth Io|&s;eph yn vn, porth Beniamin yn vn, porth Dan yn vn.</P>
<P N="33">"<HI>33</HI> A thua 'r deau pump cant, a phedair m&icirc;l [cufydd] o fe&s;&s;ur, a thri phorth: porth Simeon yn vn, a phorth I&s;&s;achar yn vn, a phorth Zabu|lon yn vn.</P>
<P N="34">"<HI>34</HI> Tua 'r gorllewyn [y bydd] pump cant a phedair m&icirc;l [o gufyddau,] ai tri phorth: porth Gad yn vn, porth A&s;er yn vn, [a]phorth Neph|thali yn vn.</P>
<P N="35">"<HI>35</HI> Deu-naw m&icirc;l o [gufyddau fydd] o am|gylch, a henw y ddinas o'r dydd [hwnnw allan fydd] <HI>YR ARGLVVYDD [SYDD] YNO.</HI></P></Q>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn llyfr y Prophwyd Ezeciel.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Daniel" TYPE="book">
<PB REF="348">
<HEAD>Llyfr y Prophvvyd Daniel.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Caethiwed Ioachim brenin Iuda. 4 Nabuchodono|&s;or yn peri dy&s;cu rhai o feibion pendefigion Iuda yn iaith, a gwybodaeth y Caldeaid. 5 Y rhai hynny yn cael eu hymborth o fwyd y brenin. 8 Daniel yn ym|gadw oddi wrth y bwyd hwn: am ei fod yn erbyn y gyfraith.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_YN y<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 24.1 ierem. 25.1.</NOTE> drydedd flwyddyn o deyrna&s;iad Ioachim brenin Iuda y daeth Nabuchodono&s;or bre|nin Babilon i Ieru&s;a|lem, ac a warchaodd arni.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r Arglwydd a roddes iw law ef Ioachim brenin Iuda, a rhan o le&s;tri t&ycirc; Dduw, yntef ai d&ucirc;g hwynt i wl&acirc;d Sennar i d&ycirc; ei dduw ef: &icirc;e i dry&s;&s;or-d&ycirc; ei dduw y d&ucirc;g efe y lle&s;tri.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dywedodd y brenin wrth A&s;phenaz ei ben-&s;tafellud, am ddwyn o feibion I&s;rael y rhai oeddynt o'r h&acirc;d brenhinawl, ac o'r tywy&s;ogion,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fechgyn (y rhai ni [bydde] ynddynt ddim gwrthyni, eithr yn dda yr olwg, a deallgar ym mhob doethineb, ac yn g&wcirc;ybod g&wcirc;ybodaeth, ac yn dirnad cyfarwyddyd, a'r rhai [y bydde] grym ynddynt) i &s;efyll yn ll&ycirc;s y brenin: iw dy&s;|cu [ar] lyfr, ac [yn] iaith y Caldeaid.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r brenin a ddognodd iddynt hwy b&ecirc;th o ran bwyd y brenin, dydd yn ei ddydd, ac o'r gw&icirc;n a yfe efe, felly iw maethu hwynt dair blynedd: fel y &s;afent yn &ocirc;l hynny ger bron y brenin.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yr ydoedd yn eu plith hwynt o fei|bion Iuda, Daniel, Ananias, Mi&s;ael, ac Aza|rias.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r pen-&s;tafelludd a o&s;ododd arnynt enw|au, &s;ef ar Ddaniel y go&s;ododd efe Balta&s;&s;ar, ar Ananias Sidrach, ac ar Mi&s;ael Mi&s;ach, ac ar Azarias Abednego.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A Daniel a roddes ei fr&ycirc;d nad ymhaloge efe drwy ran [o] fwyd y brenin, na thrwy 'r gw&icirc;n a yfe efe: gan hynny efe a d dymunodd ar y pen-&s;tafelludd, ar na bydde raid iddo ef ymha|logi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A Duw a roddes Ddaniel mewn hawdd|garwch a thiriondeb o flaen y pen-&s;tafelludd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r pen-&s;tafelludd a ddywedodd wrth Ddaniel, ofni yr ydwyfi fy arglwydd y brenin yr hwn a ddognodd eich bwyd chwi, a'ch diod chwi: o herwydd pa ham y gwele efe eich wy|nebau yn gulach na'r bechgyn y rhai ydynt fel chwithau&lpunctel; felly y parech fy mhen yn ddyledus i'r brenin,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y dywedodd Daniel wrth Mela&s;&s;ar yr hwn a o&s;oda&s;e y pen-&s;tafelludd ar Ddaniel, Ananias, Mi&s;ael, ac Azarias:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Prawf attolwg dy wei&s;ion dd&ecirc;c diwr|nod, a rhoddant i ni ff&acirc; iw bwytta, a dwfr iw yfed.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna edrycher ger dy fron di ein pr&ycirc;d ni, a phr&ycirc;d y bechgyn y rhai ydynt yn bwytta rhan o fwyd y brenin, ac fel y gwelech, gwna di a'th wei&s;ion.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a wrandawodd arnynt yn y peth hyn, ac ai profodd hwynt dd&ecirc;c o ddyddi|au.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac ym mhen y d&ecirc;ng nhiwrnod y gwelid eu pr&ycirc;d hwynt yn degach, ac yn dewach o gig na'r holl fechgyn y rhai oeddynt yn bwytta rhan o fwyd y brenin.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y darfu i Mela&s;&s;ar gymmeryd ym|maith rhan eu bwyd hwynt a'r gw&icirc;n a yfent, a rhoddi iddynt ff&acirc;,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r bechgyn hynny ill pedwar, Duw a roddes iddynt &wcirc;ybodaeth, a deall ym mhob dy&s;c, a &s;ynnwyr: Daniel a hyfforddiodd efe ym mhob gweledigaeth, a breuddwydion.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac ym mhen y dyddiau yn y rhai y dy|weda&s;e y brenin am eu dwyn hwynt i mewn: yna y pen-&s;tafelludd ai d&ucirc;g hwynt ger bron Nabuchodono&s;or.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r brenin a chwedleuodd &acirc; hwynt, ac ni chafwyd o honynt oll [vn] fel Daniel, Ananias, Mi&s;ael, ac Azarias: am hynny y &s;afa&s;ant ger bron y brenin.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac [ym] mhob rhyw &s;ynnwyr, a deall, a'r a gei&s;ie y brenin ganddynt, efe ai cafodd hw|ynt o'r ddecfed ran goruwch yr holl ddewiniaid [a'r] a&s;tronomyddion, y rhai [oeddynt] o fewn ei holl frenhiniaeth ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Felly y bu Daniel, hyd y flwyddyn gyn|taf i'r brenin Cyrus.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Nabuchodono&s;or yn breuddwydio, ac yn erchi lladd dewiniaid Babilon am na fedrent fynegu iddo ei freuddwyd ai ddeongliaid 16. Daniel yn dywedyd
<PB N="328" REF="348">y breuddwyd, ac yn ei ddeongl, i arwyddocau amryw frenhiniaethau bydol, 44 A thragywyddol frenhi|niaeth Gri&s;t hefyd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn yr ail flwyddyn o deyrna&s;iad Nabu|chodono&s;or y breuddwydiodd Nabucho|dono&s;or freuddwydion: a chynhyrfodd ei y&s;pryd ef, ai gw&s;c a dorrodd arno.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r brenin a archodd alw am y dewiniaid, ac am yr a&s;t ronomyddion, ac am yr hudolion, ac am y Caldeaid i fynegu i'r brenin ei freudd|wydion: a hwynt a ddaethant, ac a &s;afa&s;ant ger bron y brenin.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r brenin a ddywedodd wrthynt, breudd|wydais freuddwyd, a chynhyrfodd fy y&s;pryd am &wcirc;ybod y breuddwyd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y Caldeaid a lefara&s;ant wrth y brenin, yn Syrian-aec: &ocirc; frenin bydd fyw yn dragy|wydd, adrodd dy freuddwyd i'th wei&s;ion, a my|negwn y deongliad.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Attebodd y brenin a dywedodd wrth y Caldeaid: aeth y peth oddi wrthif, oni fyneg|wch y breuddwyd i'm, ai ddeongliad, gwneir chwi yn ddrylliau, a'ch tai a o&s;odir yn dommen.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ond os y breuddwyd ai ddeongliad a ddango&s;wch i'm, cewch roddion, a gwobrau, ac anrhydedd mawr o'm blaen i: am hynny dang|o&s;wch y breuddwyd ai ddeongliad.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Atteba&s;ant eil-waith a dyweda&s;ant: dy|weded y brenin y breuddwyd iw wei&s;ion, ac ni a ddango&s;wn ei ddeongliad ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Attebodd y brenin a dywedodd, mi a wn yn hy&s;bys mai oedi'r am&s;er yr ydych chwi: ca|nys gwelwch fyned y peth oddiwrthif.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Oni wnewch i'm &wcirc;ybod y breuddwyd vn gyfraith fydd i chwi: canys gair celwyddoc, a llwgredic a ddarpara&s;och eiddywedyd o'm blae~ nes darfod yr am&s;er: am hynny dywedwch i'm y breuddwyd fel y g&wcirc;ypwyf mai ei ddeongliad ef a ddango&s;wch i mi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y Caldeaid a atteba&s;ant o flaen y brenin, ac a ddyweda&s;ant, nid oes ddyn ar y ddaiar, yr hwn a ddichon dangos yr hyn y mae 'r brenin yn ei ofyn: ni chei&s;iodd vn brenin, pennaeth na llywydd y fath beth a hwn gan vn dewin, nac a&s;tronomydd, na Chaldead.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys anhawdd [yw'r] p&ecirc;th yr hwn a gais y brenin, ac nid oes [neb] arall yr hwn ai dengys o flaen y brenin onid y duwiau y rhai nid yw eu trigfa gyd &acirc; chnawd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O achos hyn y creulonodd y brenin, ac y digiodd yn ddirfawr, a dywedodd am ddi|fetha holl ddoethion Babilon.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna 'r aeth cyfraith allan, ac y lladdwyd y doethion, cei&s;ia&s;ant hefyd Ddaniel, ai gyfeillion iw lladd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y tr&ocirc;dd Daniel yn ei &ocirc;l y cyngor, a'r gyfraith [ymma,] yng-hyd ag Arioch penn di&s;tain y brenin, yr hwn a aethe allan i ladd doe|thion Babilon.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> [Canys] efe a lefarodd, ac a ddywedodd wrth Arioch capten y brenin, pa ham y mae yr gyfraith [hon] yn myned ar y fath frys oddi wrth y brenin&lpunctel; yna Arioch a fynegodd y peth i Ddaniel.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna Daniel a aeth i mewn, ac a ymbili|odd a'r brenin am roddi iddo am&s;er i ddangos y deongliad i'r brenin.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna 'r aeth Daniel iw d&ycirc; ei hun, ac a fynegodd y peth iw gyfeillion Ananias, Mi&s;a|el, ac Azarias:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Fel y cei&s;ient drugaredd o flaen Duw y nefoedd yn achos y dirgelwch hyn, fel na ddife|thyd Daniel ai gyfeillion gyd a'r rhan arall o ddoethion Babilon.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y datcuddiwyd [y] dirgelwch i Ddaniel mewn gweledigaeth n&ocirc;s: yna Da|niel a fendithiodd Dduw 'r nefoedd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Attebodd Daniel, a dywedodd:<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 113.2. p&s;al. 115.18.</NOTE> bendi|gedic fyddo enw Duw &ocirc; dragywyddoldeb hyd dragywyddoldeb: canys doethineb, a nerth yd|ynt eiddo ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac efe &s;ydd yn newid am&s;erau, a thymho|rau, gan &s;ymmud brenhinoedd, a &s;icrhau bren|hinoedd [eraill,] gan roddi doethineb i'r doethi|on a g&wcirc;ybodaeth i'r rhai a fedrant ddeall.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Efe &s;ydd yn datcuddio y [pethau] dyfni|on, a chuddiedic, efe a &wcirc;yr beth [&s;ydd] yn y ty|wyllwch, a chyd ag ef yr erys y goleuni.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Tydi Dduw fy nhad yr ydwyfi yn ei glodfori, ac yn ei foliannu, o herwydd rhoddi o honot ddoethineb, a nerth i mi: a pheri i mi &wcirc;y|bod yr hyn a geia&s;ia&s;om gennit: canys gwnae|tho&s;t i ni &wcirc;ybod yr hyn a ofynnodd y brenin.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> O herwydd hyn yr aeth Daniel at Ari|och yr hwn a o&s;oda&s;e y brenin i ddifetha doethi|on Babilon: efe a aeth, ac a ddywedodd wrtho fel hyn: na ddifetha ddoethion Babilon, d&wcirc;g fi o flaen y brenin, ac mi a ddango&s;af i'r brenin y deongliad.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y d&ucirc;g Arioch Ddaniel o flaen y bre|nin ar fr&ycirc;s, ac efe a ddywedodd wrtho fel hyn: cefais &wcirc;r o blant caethiwed Iuda, yr hwn a fy|nega i'r brenin y deongliad:</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Attebodd y brenin, a dywedodd wrth Ddaniel (yr hwn oedd ei henw [arall] Balta&s;|&s;ar) a elli di fynegu i mi y breuddwyd yr hwn a welais, ai ddeongliad&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Attebodd Daniel o flaen y brenin, a ddywedodd: nid doethion, a&s;tronomyddion, de|winiaid, [na] brud-w&ycirc;r a allant ddangos i'r brenin y dirgelwch yr hwn y mae 'r brenin yn ei gei&s;io.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ond y mae Duw yn y nefoedd yn dat|cuddio dirgeledigaethau, ac efe a fynegodd i'r brenin Nabuchodono&s;or beth [yw] 'r hyn [&s;ydd] ar fod yn y dyddiau diweddaf: dy freuddwyd, a gweledigaethau dy ben yn dy we|ly [ydoedd] hyn ymma:</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ti frenin [pan oeddit] yn dy wely, dy feddyliau a goda&s;ant yn dy ben, beth [oedd]i ddyfod ar &ocirc;l hyn, a'r hwn &s;ydd yn datcuddio dir|geledigaethau a fynegodd i ti beth [oedd] i fod.</P>
<PB REF="349">
<P N="30"><HI>30</HI> Minne hefyd nid drwy ddoethineb (yr hon &s;ydd ynof fi yn fwy na neb byw) y datcuddi|wyd i'm y dirgelwch hwn: ond oi hachos [hw|ynt] y rhai a fynegant y deongliad i'r brenin, fel y gwyddit feddyliau dy galon.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ti frenin oeddit yn gweled, ac wele ryw ddelw fawr yn &s;efyll gyferbyn &acirc; thi, y ddelw hon [ydoedd] fawr, ai di&s;cleirdeb yn rhagorol, a'r olwg arni [ydoedd] ofnadwy,</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Pen y ddelw hon [ydoedd] o aur da, ei dwyfron ai breichiau o arian, ei bol, ai morddwy|dydd o br&ecirc;s,</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ei choe&s;au o haiarn, ei thraed [oeddynt beth] o honynt o haiarn, a [pheth] o honynt o bridd:</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Edrych yr oeddit hyd oni thorrwyd allan garrec yr hon ni [thorrwyd] &acirc; dwylo, a hi a da|rawodd y ddelw ar ei thraed o haiarn a phridd, ac ai maluriodd hwynt.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Yna 'r haiarn, y pridd, y pr&ecirc;s, yr arian, a'r aur a gyd-faluria&s;ant, ac oeddynt fel manvs yn [dyfod] o y&s;cuborau h&acirc;f: a'r gwynt ai dug hw|ynt, ac ni chaed vn lle iddynt: yna 'r garrec yr hon a darawodd y ddelw a aeth yn fynydd mawr, ac a lanwodd yr holl ddaiar.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Dymma 'r breuddwyd, dywedwn hefyd ei ddeongliad o fla&ecirc;n y brenin.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ti frenin [ydwyt] frenin brenhinoedd, canys Duw y nefoedd a roddodd i ti frenhinia|eth, gallu, a nerth, a gogoniant,</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A pha le bynnac y pre&s;&s;wylio plant dyn|nion efe a roddes dann dy law fwy&s;t-fil y maes, ac ehediaid y nefoedd, ac a'th o&s;ododd di yn ar|glwydd arnynt oll: ti yw ei phen hi o aur.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac ar dy &ocirc;l di y cyfyd brenhiniaeth arall &icirc;s n&acirc; thi, felly y drydedd waith y [bydd] brenhini|aeth arall &ocirc; br&ecirc;s, yr hon a lywodraetha yn yr holl d&icirc;r.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Bydd hefyd y bedwaredd frenhiniaeth yn gref fel haiarn, megis haiarn y maluria, ac y mala hi oll: &icirc;e fel haiarn yr hwn a ddryllia b&ocirc;b peth y maluria ac y dryllia hi.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A lle y gwelai&s;t y traed a'r by&s;&s;edd, peth o honynt o bridd crochenydd, a [pheth] o ho|nynt o haiarn, brenhinaeth hann&ecirc;roc fydd, ac [y mae] i fod ynddi [beth] o gryfoer haiarn, o herwydd gweled o honot haiarn wedi ei gym|my&s;cu &acirc; phr&icirc;dd clailyd.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> [Fel yr ydoedd] by&s;edd y traed [beth] o honynt yn haiarn, a [pheth] o honynt yn bridd, [felly] y bydd peth o'r frenhiniaeth o ran yn gr&ecirc;f, a [pheth] o honi fydd brau.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> A lle y gwelai&s;t haiarn wedi ei gym|my&s;cu &acirc; phr&icirc;dd cleilyd, ymgymmy&s;cant &acirc; h&acirc;d d&ycirc;n, ond ni l&ycirc;nant y naill wrth y llall, megis nid ymgymmy&s;c haiarn &acirc; pr&icirc;dd.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ac yn nyddiau y brenhinoedd hynny y cyfyd Duw nefol frenhiniaeth yr hon ni lygrir byth, a'r frenhiniaeth hon ni adewir i bobl er|aill: hi a faluria, ac a dreulia 'r holl frenhiniae|thau hyn, ac hi a &s;aif yn dragywydd.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Lle y gwelai&s;t dorri carrec o'r mynydd yr hon ni [thorrwyd] &acirc; llaw, a malurio o honi yr haiarn, y pr&ecirc;s, y pr&icirc;dd, yr arian, a'r aur, hy&s;|py&s;odd y Duw mawr i'r brenin beth [yw] 'r hyn [&s;ydd] i fod wedi hyn: felly y breuddwyd &s;ydd w&Icirc;r, ai ddeongliad yn ffyddlon.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Yna y &s;yrthiodd Nabuchodono&s;or y bre|nin ar ei &wcirc;yneb, ac a o&s;tyngodd i Ddaniel, dy|wedodd hefyd am offrymmu iddo ef offrwm, ac arogl-darth.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Attebodd y brenin a dywedodd wrth Ddaniel, mewn gwirionedd y [gwn] mai eich Duw chwi [yw] Duw y duwiau, ac Arglwydd y brenhinoedd a datcuddiudd dirgeledigaethau, o herwydd medru o honot ddatcuddio y dirgel|wch hyn.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Yna y brenin a fawrygodd Ddaniel, ac a roddes iddo ef roddion mawrion lawer: ac efe ai gwnaeth ef yn bennaeth ar holl dalaethau Babilon, ac yn ben &s;wyddog ar holl ddoethion Babilon.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Yna Daniel a ymbiliodd a'r brenin, ac yntef a o&s;ododd Sidrach, Mi&s;ach, ac Abedne|go i lywodraethu talaith Babilon: a Daniel [a ei&s;teddodd] ym mhorth y brenin.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Nabuchodono&s;or yn gwneuthur delw fawr, ac yn peri ei haddoli. 8 Sidrach, Mi&s;ach, ac Abednego am nad addolent y ddelw a fwriwyd i'r ffwrn danllyd. 23 Duw yn eu gwaredu hwynt oddi yno.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NAbuchodono&s;or y brenin a wnaeth ddelw aur, ei huchter [oedd] yn dri vgain cufydd, ei ll&ecirc;d yn chwe chufydd, [ac] efe ai go&s;ododd hi yng-wa&s;tadedd Dura o fewn talaith Babi|lon.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna Nabuchodono&s;or y brenin a anfonodd i ga&s;clu y tywy&s;ogion, dugiaid, a phendefigion, y rhaglawiaid, y try&s;&s;or-w&ycirc;r, y cyfreith-w&ycirc;r, y treth-w&ycirc;r, a holl lywodraeth-w&ycirc;r y talaithau, i ddyfod wrth gy&s;&s;egru y ddelw yr hon a gyfoda|&s;e Nabuchodono&s;or y brenin.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y tywy&s;ogion, dugiaid, a phendefigi|on, y rhaglawiaid, y try&s;or-w&ycirc;r y cyfreith-w&ycirc;r, y treth-w&ycirc;r a holl lywodraeth-w&ycirc;r y talaithau a ymga&s;cla&s;ant wrth gy&s;&s;egru y ddelw yr hon a gyfoda&s;e Nabuchodono&s;or y brenin: ac a &s;afa&s;ant o flaen y ddelw yr hon a gyfoda&s;e Na|buchodono&s;or.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A chyhoedd-wr a lefodd yn gr&ocirc;th, wrthych chwi bobloedd, genhedloedd, ac ieithoedd y dy|wedir:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pan glywoch &s;&wcirc;n y cornet, y chwibanogl, y delyn, y dulcimer, y &s;altringau, y &s;ymphon, a phob rhyw gerdd, y &s;yrthiwch, ac y go&s;tyng|wch i'r ddelw aur, yr hon a gyfododd Nabucho|dono&s;or y brenin.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r hwn ni &s;yrthio, ac ni chrymmo iddi yr awr honno, a fwrir i ganol ffwrn o d&acirc;n poeth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny 'r am&s;er hwnnw pan glywodd yr holl bobloedd &s;ain y cornet, y chwibanogl,
<PB N="329" REF="349">y delyn, y dulcimer, y &s;altringau, a phob rhyw gerdd, y bobloedd, y cenhedloedd a'r ieithoedd oll a &s;yrthia&s;ant gan ymgrymmu i'r ddelw aur yr hon a gyfoda&s;e Nabuchodono&s;or y brenin.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O ran hynny gw&ycirc;r Caldea a gyhudd&acirc;|&s;ant gyhuddiad [ar] yr Iddewon.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A drodda&s;ant a dyweda&s;ant wrth Nabu|chodono&s;or y brenin, bydd fyw frenin yn dragy|wydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ti frenin a o&s;odai&s;t orchymyn, ar i bwy bynnac a glywe &s;ain y cornet, y chwibanogl, y delyn, y dulcimer, y &s;altringau, a'r &s;ymphon, a phob rhyw gerdd, &s;yrthio, ac ymgrymmu i'r ddelw aur.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phwy bynnac ni &s;yrthie, ac [nid] ym|grymme, y teflyd ef i ganol ffwrn o d&acirc;n poeth.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y mae gw&ycirc;r o Iddewon y rhai y go&s;o|dai&s;t hwynt ar orchwyliaeth talaith Babilon, Sydrach, Mi&s;ach, ac Abednego: y gw&ycirc;r hyn &ocirc; frenin ni wnaethant gyfrif o honot ti, dy dduwi|au nid addolant, ac nid ymgrymmant i'r ddelw aur yr hon a gyfodai&s;t.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna Nabuchodono&s;or mewn llidiawgr|wydd a digter a ddywedodd am gyrchu Sy|drach, Mi&s;ach, ac Abednego: yna y cyrchwyd y gw&ycirc;r hyn o flaen y brenin.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Adroddodd Nabuchonodo&s;or a dywe|dodd wrthynt, ai gwir [hyn] Sydrach, Mi&s;ach, ac Abednego, na addolwch chwi fy nuwiau mau fi, ac nac ymgrymmwch i'r ddelw aur yr hon a berais ei chyfodi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yr awr hon wele byddwch chwi barod pan glywoch &s;ain y cornet, y chwibanogl, y de|lyn, y dulcimer, y &s;altringau, a'r &s;ymphon, a phob rhyw gerdd, i &s;yrthio, ac i ymgrymmu i'r ddelw 'r hon a wneuthum: ac onid ymgrym|mwch, yr awr bo~no y bwrrir chwi i ganol ffwrn o d&acirc;n poeth, a pha Dduw [yw] efe yr hwn a'ch gwared chwi o'm dwylo mau fi&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Sydrach, Mi&s;ach, ac Abednego a atte|ba&s;ant, ac a ddyweda&s;ant wrth y brenin: Nabu|chodono&s;or nid ydym ni yn gofalu am atteb it am y peth hyn:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Wele y mae ein Duw ni yr hwn yr y|dym ni yn ei addoli yn gallu ein gwared ni a|llan o'r ffwrn danllyd boeth: ac efe a'n gwared [ni] o'th law di &ocirc; frenin.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac onid-&ecirc;, bydded hy&s;pys it frenin na a|ddolwn dy dduwiau, ac nad ymgrymmwn i'th ddelw aur, yr hon a gyfodai&s;t.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y llannwyd Nabuchodono&s;or o li|diawgrwydd, a gwedd ei wyneb a newidiodd ar Sydrach, Mi&s;ach, ac Abednego: llefarodd [he|fyd,] a dywedodd am dwymno 'r ffwrn &s;eith|waith mwy nag y gwel&s;id ei thwymno hi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac efe a ddywedodd wrth w&ycirc;r cryfion nerthol y rhai [oeddynt] yn ei lu ef, am rwymo Sydrach, Mi&s;ach, ac Abednego, iw bwrw i'r ffwrn o d&acirc;n poeth.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y rhwymwyd y gw&ycirc;r hynny yn eu pei&s;iau, eu llawdrau, ai cwccyllau, ai gwi&s;coedd [eraill,] ac ai bwriwyd i ganol y ffwrn o d&acirc;n poeth.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> O achos [bod] gorchymyn y brenin yn gaeth, a'r ffwrn yn boeth ragorawl, fflamm y t&acirc;n a laddodd y gw&ycirc;r hynny y rhai a fwria|&s;ant i fynu Sydrach, Mi&s;ach, ac Abednego.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r try-w&ycirc;r hynny Sydrach, Mi&s;ach, ac Abednego, a &s;yrthia&s;ant yng-hanol y ffwrn o d&acirc;n poeth yn rhwym.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y rhyfeddodd Nabuchodono&s;or y brenin, ac y cyfododd ar fr&ycirc;s, attebodd [hefyd] a dywedodd wrth ei gyng-horiaid, onid try-w&ycirc;r a fwria&s;om ni i ganol y t&acirc;n yn rhwym&lpunctel; atteba|&s;ant a dyweda&s;ant wrth y brenin, ie yn w&icirc;r &ocirc; frenin.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Attebodd a dywedodd yntef, wele fi yn gweled pedwar-gw&ycirc;r rhyddion yn rhodio yng|hanol y t&acirc;n, ac nid oes niwed arnynt, a dull y pedwerydd &s;ydd debyg i fab Duw.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna y daeth Nabuchodono&s;or at enau y ffwrn o d&acirc;n poeth, ac a lefarodd, ac a ddywedodd &ocirc; Sydrach, Mi&s;ach, ac Abednego, ei wa&s;ana|eth-w&ycirc;r ef y Duw goruchaf euwch allan, a deu|wch [ymma:] yna Sydrach, Mi&s;ach, ac Abed|nego a ddaethant allan o g&acirc;nol y t&acirc;n.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r tywy&s;ogion, dugiaid, a phendefigion, a chynghoriaid y brenin a ymga&s;cla&s;ant i weled y gw&ycirc;r hyn, na finia&s;e y t&acirc;n ar eu cyrph hwynt, ac na lo&s;ca&s;e gwallt eu penn hwy: ni newidia&s;e eu pei&s;iau ychwaith, ac nid aethe &s;awyr t&acirc;n ar|nynt.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Attebodd Nabuchodono&s;or, a dywe|dodd, bendigedic yw Duw Sydrach, Mi&s;ach, ac Abednego, yr hwn a anfonodd ei Angel, ac a waredodd ei wei&s;ion y rhai a ymddyrieda&s;ant ynddo ef, ac a dorra&s;ant orchymyn y brenin, ac a rodda&s;ant eu cyrph rhag gwa&s;anaethu, nac ymgrymmu o honynt i vn duw onid iw Duw eu hun.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Am hynny y go&s;odir gorchymyn oddi wrthifi, mai pob pobl, cenhedlaeth, ac iaith, yr hon a ddywedo gabledd am eu Duw hwynt (&s;ef Sidrach, Mi&s;ach, ac Abednego) a wneir yn ddrylliau, ai d&ycirc; ef a o&s;odir yn dommen: o her|wydd nad oes Duw arall yr hwn a ddichon ym|wared fel hyn.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna y mawrhaodd y brenin Sydrach, Mi&s;ach, ac Abednego, o fewn talaith Babilon.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ail breuddwyd Nabuchodono&s;or: ai ddeongliad. 29 Cwymp Nabuchodono&s;or, ai gyfodiad.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NAbuchodono&s;or frenin at yr holl boblo|edd, cenhedloedd, ac ieithoedd, y rhai a dri|gant yn yr holl d&icirc;r, aml fyddo heddwch i chwi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Mi a welais yn dda fynegu yr arwyddion a'r rhyfeddodau y rhai a wnaeth y goruchaf Dduw &acirc; mi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Morr fawrion [yw] ei arwyddion ef, ac morr gedyrn [yw] ei ryfeddodau, ei deyrnas ef [&s;ydd] deyrnas dragywyddol, ai lywodraeth ef [&s;ydd] o genhedlaeth i genhedlaeth.</P>
<PB REF="350">
<P N="4"><HI>4</HI> Myfi Nabuchodono&s;or oeddwn e&s;mwyth arnaf yn fy nh&ycirc;, ac yn hoiw yn fy ll&ycirc;s.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gwelais freuddwyd, a [hwnnw] a'm hofnodd, meddyliau hefyd yn fyng-wely, a gwe|ledigaethau fy mhen a'm dychrynn&acirc;&s;ant.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny y go&s;odwyd gorchymyn oddi wrthif fi, ar ddwyn ger fy mron holl ddoethion Babilon fel yr y&s;py&s;&s;ent i mi ddeongliad y breu|ddwyd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y dewiniaid, yr a&s;tronomyddion, y Caldeaid, a'r brud-w&ycirc;r a ddaethant, a mi a ddy|wedais fy mreuddwyd oi blaen hwynt, ond ei ddeongliad nid y&s;py&s;&s;a&s;ant i mi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac o'r diwedd daeth Daniel o'm blaen i, yr hwn [yw] ei henw Balta&s;&s;ar, yn &ocirc;l henw fy nuw i, yr hwn hefyd [y mae] y&s;pryd y duwiau &s;anctaidd ynddo, a'm breuddwyd a dreuthais oi flaen ef [gan ddywedyd,]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Balta&s;&s;ar pennaeth y dewiniaid, o her|wydd i'm &wcirc;ybod mai y&s;pryd y duwiau &s;anc|taidd [&s;ydd] ynot ti, ac nad yw vn dirgelwch yn anhawdd i ti: dywet weledigaethau fy mreu|ddwyd yr hwn a welais, ai ddeongliad.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac [dymma] weledigaethau fy mhen ar fyng-wely: edrych yr oeddwn, ac wele bren yng-hanol y t&icirc;r, ai vchter yn fawr.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Mawr oedd y prenn a chadarn, ai vchter a gyrhaedde h&ycirc;d y nefoedd, yr [ydoedd] hefyd iw weled hyd yn eithaf yr holl dir.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ei gang hennau [oeddynt] d&ecirc;g, ai ffrw|yth yn aml, ac ymborth arno i bawb, tano yr ymgy&s;code bwy&s;t-filod y maes, ac adar y nefo|edd a drigent yn ei ganghennau ef: a phob cnawd a fwyttae o honaw ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Edrych yr oeddwn yng-weledigaethau fy mhen ar fyng-wely, ac wele wiliedudd, a &s;anct yn de&s;cyn o'r nefoedd,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gan lefain yn gr&ocirc;ch ac yn dywedyd fel hyn, torrwch y prenn, ac y&s;cythrwch ei wry&s;c ef, e&s;cydwch ei ddailef, a gwa&s;cerwch ei ffrwyth: cilied y bwy&s;t-fil oddi tano, a'r adar oi ganghen|nau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Er hynny gadewch f&ocirc;nnion ei wraidd ef yn y ddaiar, a [bydded] mewn rhwym o ha|iarn, a phr&ecirc;s ym mhlith gwellt y maes, gwly|cher ef hefyd &acirc; gwlith y nefoedd, ai rann [fydd] gyd a'r bwy&s;t-filod ym mhlith gwellt y ddaiar.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Newidiant ei galon ef o [fod yn galon] d&ycirc;n, a rhoddir iddo ef galon bwy&s;t-fil, a &s;aith am&s;er a gyfnewidir arno ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O ordinh&acirc;d y gwiliedyddion [y mae] y farn hon, a'r dymuniad wrth ymadrodd y rhai &s;anctaidd, h&ycirc;d oni &wcirc;ypo y rhai byw mai yr Go|ruchaf a lywodraetha frenhiniaeth d&ycirc;n, ac ai rhydd i'r neb y mynno efe, ac a e&s;id arni y gwae|laf [o] ddynion.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Dymma yr breuddwyd a welais i Na|buchodono&s;or y brenin, tithe Balta&s;&s;ar, dywet ei ddeongliad ef: o herwydd ni alle holl ddoethi|on fy nheyrnas y&s;py&s;&s;u y deongliad i mi, eithr ti elli, am [fod] y&s;pryd y duwiau &s;anctaidd y|not ti.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna Daniel yr hwn [ydoedd] ei henw Balta&s;&s;ar a &s;ynnodd tros vn awr, ai feddyliau ai dychrynna&s;ant ef, [yna] 'r attebodd y brenin, ac y dywedodd: Balta&s;&s;ar na ddychrynned y breuddwyd ti, nai ddeongliad, attebodd Balta&s;|&s;ar a dywedodd, fy arglwydd [deued] y breu|ddwyd i'th elynnion, ai ddeougliad i'th wrthwy|neb-w&ycirc;r.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y prenn yr hwn a welai&s;t, yr hwn a dy|fa&s;e, ac a gryfhau&s;e, ac a gyrhedda&s;e ei vchter hyd y nefoedd, ac [oedd] iw weled ar h&ycirc;d yr holl d&icirc;r,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ai ddail yn d&ecirc;g, ai ffrwyth yn aml, ac ym|borth i bob peth ynddo ef, tann [yr hwn] y trige bwy&s;t-fil y maes, ac y pre&s;&s;wylie adar y nefoedd yn ei ganghennau,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ti frenin [yw] efe, yr hwn a dyfai&s;t, ac a gryfheai&s;t, a'th fawredd a gynnyddodd, ac a gyr|haeddodd hyd y nefoedd, a'th lywodraeth di hyd eithaf y ddaiar.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A lle y gwelodd y brenin wiliedudd, a &s;anct yn de&s;cyn o'r nefoedd, ac yn dywedyd: corwch y prenn, a dini&s;triwch ef, er hynny ga|dewch fonnion ei wraidd ef yn y ddaiar, a [by|dded] mewn rhwym o haiarn a phr&ecirc;s ym mhlith gwellt y maes, a gwlycher ef hefyd &acirc; gwlith y nefoedd, a bydded ei rann gyd &acirc; bwy&s;t-fil y maes, hyd oni gyfnewidio &s;aith am&s;er arno ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Dymma 'r deongliad &ocirc; frenin, ac dym|ma ordinh&acirc;d y Goruchaf yr hwn &s;ydd yn dyfod ar fy arglwydd frenin.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys gyrant ti oddi wrth ddynion, a chyd &acirc; bwy&s;t-fil y maes y bydd dy drigfa, &acirc; gwellt hefyd i'th borthir fel eidionnau, ac i'th wlychir &acirc; gwlith y nefoedd, a &s;aith am&s;er a gyf|newidia arnat ti, hyd oni &wcirc;ypech mai yr Goru|chaf &s;y yn llywodraethu ar frenhiniaeth dyn, ac ai rhydd i'r neb a fynno efe.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A lle y dyweda&s;ant am adel bonnion gwraidd y prenn, dy frenhiniaeth fydd &s;iccr it wedi i ti &wcirc;ybod mae o'r nefoedd y mae llywo|draeth.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am hynny frenin byddet fodlon gennit fyng-hyngor, a thorr di ymmaith dy bechodau &acirc; chyfiawnder, a'th anwireddau trwy drugarhau wrth drueniaid [i edrych] a fydd e&s;tynniad ar dy h&ecirc;ddwch.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Daeth hyn oll ar Nabuchodono&s;or y brenin.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ym mhen deuddeng m&icirc;s yr oedd efe yn rhodio yn ll&ycirc;s brenhiniaeth Babilon.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Llefarodd y brenin a dywedodd, onid hon yw Babilon fawr yr hon a adailedais i yn frenhin-d&ycirc; yng-hryfder fy nerth, ac er gogoni|ant fy anrhydedd&lpunctel;</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A'r gair etto yng-enau y brenin, &s;yrthi|odd llef o'r nefoedd [yn dywedyd,] wrthit ti fre|nin Nabuchodono&s;or y dywedir, aeth y frenhini|aeth oddi wrthit.</P>
<PB N="330" REF="350">
<P N="32"><HI>32</HI> A thi a fwrir oddi wrth ddynion, a'th drigfa [fydd] gyd &acirc; bwy&s;t-filod y maes, &acirc; gwellt i'th borthir fel eidionnau, a chyfnewidir &s;aith am&s;er arnat: hyd oni &wcirc;ypech mai yr Go|ruchaf &s;ydd yn llywodraethu ar frenhiniaeth dyn, ac ai rhydd i'r neb y mynno.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yr awr honno y cyflawnwyd y gair am Nabuchodono&s;or, ac y gyrrwyd ef oddi wrth ddynion, ac y porodd wellt fel eidion, ac y gw|lychwyd ei gorph ef gan wlith y nefoedd, hyd oni thyfodd ei flew ef fel [pl&ucirc;] eryrod: ai ewi|nedd fel adar.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yn niwedd y dyddiau hyn, myfi Nabu|chodono&s;or a dderchefais fy llygaid tua 'r nefo|edd, a'm gwybodaeth a ddychwelodd attaf, yna y bendithiais y Goruchaf, y moliennais hefyd ac y gogoneddais yr hwn &s;ydd yn byw byth, am [fod] ei<NOTE N="*" PLACE="marg">Dan. 7.14. Mic. 4.7. Luc. 1.33.</NOTE> lywodraeth ef yn llywodraeth dragywyddol, ai frenhinniaeth hyd genhedlaeth a chenhedlaeth.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A holl drigolion y ddaiar a gyfrifir megis yn ddiddim: ac yn &ocirc;l ei ewyllys ei hun y mae yn gwneuthur &acirc; ll&ucirc; y nefoedd, ac &acirc; thrigolion y ddaiar, ac nid oes &acirc; attalio ei law ef, nac a ddy|wedo wrtho: beth a wnaetho&s;t?</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yn yr am&s;er hwnnw y dychwelodd fyng|&wcirc;ybodaeth attafi, a [deuthym] i ogoniant fy mrenhiniaeth, fy harddwch a'm hoiwder a ddychwelodd attafi: fyng-hynghoriaid, a'm ty|wy&s;ogion a'm cei&s;ia&s;ant, felly i'm &s;iccrhauwy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> yn fy nheyrnas, a chwanegwyd i'm fawredd fwy.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yr awr hon myfi Nabuchodono&s;or yd|wyf yn moliannu, ac yn mawrygu, ac yn gogo|neddu Brenin y nefoedd, am [fod] ei holl wei|thredoedd ef yn wirionedd, ai lwybrau yn gyfi|awnder, ac o herwydd y dichon efe ddaro&s;twng y rhai a rodiant mewn balchter.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Baltha&s;ar y brenin yn amherchi cy&s;&s;egredic le&s;tri Ie|ru&s;alem. 5 Ac yn gweled llaw yn &s;crifennu ar y pared 8 Yr hon &s;crifen ni fedre neb ei darllen, nai deall o|nid Daniel. 30 Marwolaeth Baltha&s;ar, a Darius yn cael ei frenhiniaeth ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">BAltha&s;ar y brenin a wnaeth wledd fawr i f&icirc;l oi dywy&s;ogio~: ac a yfodd w&icirc;n o flaen y mil.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Wrth fl&acirc;s y gw&icirc;n y dywedodd Baltha|&s;ar am ddwyn y lle&s;tri aur, ac arian, y rhai a dduga&s;e Nabuchodono&s;or ei dad ef o'r Deml yr hon [oedd] yn Ieru&s;alem: fel yr yfe y brenin ai dywy&s;ogion, ei wragedd, ai ordderchadon ynddynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y dygwyd y lle&s;tri a&ucirc;r y rhai a ddug|a&s;ent o'r Deml, (&s;ef T&ycirc; Dduw yr hwn oedd yn Ieru&s;alem) a'r brenin ai dywy&s;ogion, ei wra|gedd, ai ordderchadon a yf&acirc;&s;ant ynddynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yf&acirc;&s;ant w&icirc;n, a moliann&acirc;&s;ant dduwiau o aur, ac o arian, o br&ecirc;s, o haiarn, o goed, ac o faen.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> By&s;&s;edd llaw dyn a ddaethant allan yr awr honno, ac a &s;crifenna&s;ant ar gyfer y can|h&wcirc;yll-bren ar galchiad pared ll&ycirc;s y brenin, a gwelodd y brenin ddwrn y llaw yr hon a &s;cri|fennodd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y newidiodd lliw 'r brenin, ai feddyli|au ai cyffroa&s;ant ef, rhwymau ei lwynau ef a ddattoda&s;ant, ai liniau ef a gur&acirc;&s;ant y naill wrth y llall.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Wedi galw o'r brenin yn gr&ocirc;ch am ddw|yn i mewn yr a&s;tronomyddion, y Caldeaid, a'r brud-w&ycirc;r, y llefarodd y brenin, ac y dywedodd wrth ddoethion Babilon: pa ddyn bynnac a ddarlleno yr &s;crifen, ac a ddango&s;o i mi ei de|ongliad, efe a wi&s;cir &acirc; phorphor, a [rhoddir] cad|wynau aur am ei wddf ef, a chaiff lywodraethu yn drydydd yn y deyrnas.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna holl ddoethion y brenin a ddaethant i mewn, ond ni fedrent ddarllen yr &s;crifen, na mynegu i'r brenin ei deongliad.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y mawr gyffr&ocirc;dd y brenin Baltha|&s;ar, ai liw a newidiodd ynddo ef, ai dywy&s;ogion a &s;ynna&s;ant.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y frenhines o herwydd geiriau y brenin ai dywy&s;ogion a ddaeth i d&ycirc; 'r wledd, [yna] y llefarodd y frenhines, ac y dywedodd: bydd fyw byth frenin, na chyffroed dy feddyliau di, ac na newidied dy liw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y mae g&wcirc;r yn dy deyrnas yr hwn [y mae] y&s;pryd y duwiau &s;anctaidd ynddo, ac yn nyddiau dy d&acirc;d y caed ynddo ef oleuni, deall, a doethineb, fel doethineb y duwiau: a'r brenin Nabuchodono&s;or dy dad ai go&s;ododd ef yn ben|naeth y dewiniaid, a&s;tronomyddion, Caldeaid, [a] brud-w&ycirc;r, [&s;ef] dy dad ti &ocirc; frenin.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O herwydd cael ynddo ef, ([&s;ef] yn Da|niel, yr hwn y go&s;ododd y brenin ei enw Bal|ta&s;&s;ar) y&s;pryd rhagorol, a g&wcirc;ybodaeth, a deall, yn deongl breuddwydion, ac eglurh&acirc; d damme|gion, a dattodiad cylymmau: galwer Daniel yr awr hon, ac efe a ddengis y deongliad.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna pan dducpwyd Daniel o flaen y brenin, llefarodd y brenin, a dywedodd wrth Ddaniel, ai tydi yw Daniel yr hwn ydwyt o fei|bion caeth-glud Iuda, y rhai a ddug y brenin fy nh&acirc;d o Iuda&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Myfi a glywais [&s;&ocirc;n] am danat, mai y&s;|pryd y duwiau [&s;ydd] ynot, a chael ynot ti oleu|ni a deall, a doethineb ragorawl.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac yr awr hon dygwyd yr a&s;tronomy|ddion doethion o'm blaen i ddarllen yr &s;crifen hon, ac i fynegu i'm ei deongliad: ond ni fedrant ddangos deongliad y peth.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y clywais am danat ti, y medri dde|ongl dirgeledigaethau, a dottod cylymmau, yr awr hon os medri ddarlle~ yr &s;crifen, ac hy&s;py&s;&s;u i mi ei deongliad, yna i'th wi&s;cir &acirc; phorphor, [rhoddir] hefyd gadwyni o aur am dy wddf, a chei lywodraethu yn drydydd yn y deyrnas.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna yr attebodd Daniel, ac y dywedodd o flaen y brenin: bydded dy roddion i ti, a dod dy anrhegion i arall: er hynny yr &s;crifen a ddarlle|naf i'r brenin, a'r deongliad a y&s;py&s;&s;af iddo ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O frenin, y Duw goruchaf a roddes i
<PB REF="351">Nabuchodono&s;or dy d&acirc;d frenhiniaeth, a maw|redd, a gogoniant ac anrhydedd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac o herwydd y mawredd yr hwn a ro|dda&s;e efe iddo, y bobloedd, y cenhedloedd, a'r iei|thoedd oll oeddynt yn crynu rhagddo ef: y rhai a fynne efe a ladde efe, a'r hwn a fynne efe a dara|we efe, hefyd y rhai a fynne efe a gyfode efe, a'r rhai a fynne a o&s;tynge efe.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Eithr pan ymgododd ei galon ef, ac ym|gryfhau oi y&s;pryd ef mewn balchder, efe a dde|&s;cynnwyd o or&s;eddfa ei frenhiniaeth, a'r gogo|niant a dynnwyd oddi wrtho ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Gyrrwyd ef hefyd oddi wrth feibion dy|nion go&s;odwyd ei galon fel bwy&s;t-fil, a chyd a'r a&s;&s;ynnod gwylltion [yr ydoedd] ei drigfa: &acirc; gwellt y porthwyd ef fel eidion, ai gorph a wly|chwyd gan wlith y nefoedd, hyd oni &wcirc;ybu mai yr Duw goruchaf oedd yn llywodraethu ar frenhiniaeth dyn: ac y go&s;ode efe arni y neb a fynne efe.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A thithe Baltha&s;ar ei fab ef ni o&s;tyngai&s;t dy galon er g&wcirc;ybod o honot hyn oll.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yn erbyn Arglwydd y nefoedd yr ym|dderchefai&s;t, a lle&s;tri ei d&ycirc; ef a ducpwyd ger dy fron di: tithe a'th dywy&s;ogion, dy wragedd a'th ordoerchadon a yfa&s;och win ynddynt hwy, a thi a foliennai&s;t dduwiau o arian, ac o aur, o br&ecirc;s, o haiarn, o brenn, ac o faen: y rhai ni we|lant, ac ni chlywant, ac ni &wcirc;yddant [ddim:] ac ni anrhydeddai&s;t y Duw yr hwn [y mae] dy a|nadl di yn ei law ef, a'th holl ffyrdd di ganddo ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna 'r anfonwyd dwrn y llaw oddi ger ei fron ef, ac yr &s;crifennwyd yr &s;crifen hon.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac dymma yr &s;crifen yr hon a &s;crifenn|wyd <HI>MENE, MENE, THECEL, VPHARSIN.</HI></P>
<P N="26"><HI>26</HI> Dymma ddeongliad yr ymadrodd, <HI>ME|NE,</HI> Duw a rifodd dy frenhiniaeth, ac ai gorphen|nodd.</P>
<P N="27"><HI>27 THECEL,</HI> ti a bwy&s;wyd yn y cloria~nau, ac i'th gaed yn brinn.</P>
<P N="28"><HI>28 PHERES,</HI> rhannwyd dy frenhiniaeth, a rhoddwyd hi i'r Mediaid, a'r Per&s;iaid.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna y dywedodd Baltha&s;ar am wi&s;co o honynt Ddaniel &acirc; phorphor, ac &acirc; chadwynau o aur am ei wddf, a chyhoeddi am dano ef, y bydde efe yn drydydd yn llywodraethu yn y frenhini|aeth.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Y no&s;&s;on honno y lladdwyd Baltha&s;ar brenin y Caldeaid.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A Darius Medus a gymmerodd y fren|hiniaeth, ac efe yn ddwy flwydd a thri vgain.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Daniel yn bennaf ar arglwyddi Babilon. 4 Hwythau yn cenfigennu, ac yn dychymygu cyfraith yr hon ni alle Daniel ei chadw. 16 Ac felly yn cael ei fwrw ef i ffau y llewod. 22 Duw yn cadw Daniel. 24 Darius yn peri bwrw cyhudd-wyr Daniel at y llewod: ac yn cyhoeddi moliant i Dduw Daniel.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWelodd Darius yn dda o&s;od o honaw ef ar y deyrnas<NOTE N="*" PLACE="marg">He&s;t. 1.1.</NOTE> chwe vgain o dywy&s;ogion i fod ar yr holl deyrnas.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac arnynt hwy [yr oedd] tri rhaglaw, y rhai [yr oedd] Daniel yn vn o honynt, i'r rhai y rhodde y tywy&s;ogion gyfrif, fel na bydde y bre|nin mewn colled.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y Daniel hwn oedd yn rhagori ar y rhaglawiaid, a'r tywy&s;ogion, o herwydd [bod] y&s;pryd rhagorawl ynddo ef: a'r brenin a amca|nodd ei o&s;od ef ar yr holl deyrnas.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y rhaglawiaid a'r tywy&s;ogion oe|ddynt yn cei&s;io cael achos yn erbyn Daniel o ran y frenhiniaeth, ond ni allent gael vn achos na llwgr, o herwydd ffyddlon [oedd] efe, fel na cheid arno ddim bai, na llygredigaeth.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y dywedodd y gw&ycirc;r hyn, ni chawn yn erbyn y Daniel hwn ddim achos, oni chawn [beth] yng-hyfraith ei Dduw yn ei erbyn ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y rhaglawiaid a'r tywy&s;ogion hyn a aethant yng-hyd at y brenin, ac a ddyweda&s;ant wrtho ef fel hyn: Darius frenin bydd fyw byth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Holl raglawiaid y deyrnas, y &s;wyddogion a'r tywy&s;ogion, y cynghoriaid a'r dugiaid a ym|gynghor&acirc;&s;ant am o&s;od deddf frenhinol, a cha|darnhau gorchymyn, mai i ffau y llewod y bw|rir pwy bynnac a arche arch gan vn duw na dyn tros ddeng-nhiwrnod ar hugain, onid gen|nit ti &ocirc; frenin.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr awr hon &ocirc; frenin &s;iccrha y gorchymyn, a &s;elia 'r &s;crifen, fel na's newidier: megis cy|fraith y Mediaid a'r Per&s;iaid, yr hon &s;ydd &s;afa|dwy.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O herwydd hyn y &s;eliodd brenin Darius yr &s;crifen a'r gorchymyn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna Daniel (pan &wcirc;ybu &s;elio 'r &s;crifen) a aeth iw d&ycirc;: a'r ffene&s;tri oeddynt agored iddo ef yn ei &s;tafell ar gyfer Ieru&s;alem: a thair gwaith yn y dydd y go&s;tynge efe ar ei liniau, ac y gweddie efe, ac y cyffe&s;&s;e o flaen Duw, megis y gwnae efe cyn hynny.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y gw&ycirc;r hyn a ddaethant yng-hyd, ac a gaw&s;ant Ddaniel yn gweddio, ac yn ym|bil o flaen ei Dduw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y daethant, ac y dyweda&s;ant o flaen y brenin am orchymyn y brenin: oni &s;eliai&s;t ti orchymyn, mai i ffau y llewod y bwrid pa ddyn bynnac a gei&s;ie gan vn duw, na dyn [ddim] tros ddeng-nhiwrnod ar hugain, onid gennit ti &ocirc; frenin&lpunctel; attebodd y brenin, a dywedodd, gair &s;afadwy [yw hwnnw] fel cyfraith y Mediaid, a'r Per&s;iaid yr hon ni thro&s;&s;edda [neb.]</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna 'r atteba&s;ant, ac y dyweda&s;ant o fla|en y brenin: Daniel yr bwn &s;ydd o feibion ca|eth-glud Iuda ni wnaeth gyfrif o honot ti fre|nin, nac o'r gorchymyn yr hwn a &s;eliai&s;t: eithr cair gwaith yn y dydd y mae yn gweddio ei we|ddi ei hun.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna 'r brenin (pan glybu 'r gair hwn) a aeth yn ddrwg iawn arno, ac a o&s;ododd ei fryd gyd &acirc; Daniel ar ei waredu ef, ac a fu hyd fach|ludiad haul yn ei achub ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y gw&ycirc;r hynny a ddaethant yng-hyd at y brenin, ac a ddyweda&s;ant wrth y brenin,
<PB N="331" REF="351">g&wcirc;ybydd frenin mai cyfraith y Mediaid a'r Per&s;iaid [yw] na newidier vn gorchymyn na deddf o'r rhai a o&s;odo y brenin.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna yr archodd y brenin, a hwynt a ddu|g&acirc;&s;ant Ddaniel, ac ai bwria&s;ant i ffau y llewod: [yna] y brenin a lefarodd, ac a ddywedodd wrth Ddaniel, dy Dduw yr hwn yr ydwyt yn ei wa|&s;anaethu yn wa&s;tad, efe a'th achub di.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y dygwyd vn garrec, ac ai go&s;od|wyd ar enau y ffau, a'r [brenin] ai &s;eliodd hi ai &s;&ecirc;l ei hun, ac &acirc; &s;&ecirc;l ei dywy&s;ogion, fel na newidid yr hyn a ewylly&s;ia&s;id am Ddaniel.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna yr aeth y brenin iw l&ycirc;s, ac a fu y no&s;|&s;on honno heb fwyd, ac ni adawodd ddwyn di|fyrrwch oi flaen, ei g&wcirc;&s;c hefyd a giliodd oddi wrtho ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y cododd y brenin ar &wcirc;awr ddydd, ac a aeth ar fr&ycirc;s hyd ffau y llewod:</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A phan ne&s;&s;aodd efe at y ffau, efe a al|wodd am Ddaniel &acirc; llais tr&icirc;&s;t, llefarodd y bre|nin [hefyd,] a dywedodd wrth Ddaniel, Dani|el, gwa&s;anaeth-wr y Duw byw, oni alle dy Dduw di yr hwn yr wyt ti yn ei wa&s;anaethu yn oe&s;tad dy gadw di rhag y llewod&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y dywedodd Daniel wrth y brenin, &ocirc; frenin bydd fyw byth.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Fy Nuw a anfonodd ei Angel, ac a ga|eodd &s;afn y llewod, fel na wnaethant i'm niwed, o herwydd puredd a gaed ynof ger ei fron ef: a hefyd ni wnaethwn niwed o'th flaen dithe fre|nin.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna y brenin fu dda iawn ganddo, ac a archodd gyfodi Daniel o'r ffau, yna y codwyd Daniel o'r ffau, ac ni chaed niwed ynddo, a her|wydd credu o honaw yn ei Dduw.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y brenin a ddywedodd am ddwyn y y gw&ycirc;r hynny y rhai a gyhudd&acirc;&s;ent Ddaniel, ai bwrw i ffau y llewod, hwynt, ai plant, ai gwra|gedd: ac ni ddaethent i waelod y ffau hyd oni orchfygodd y llewod hwynt, a dryllio eu he&s;cyrn</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna yr &s;crifennodd y brenin Darius at y bobloedd, at y cenhedloedd, a'r ieithoedd oll, y rhai oeddynt yn trigo yn yr holl d&icirc;r: Heddwch a amlhaer i chwi.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> O'm blaen i y go&s;odwyd cyfraith trwy holl lywodraeth fy nheyrnas, ar fod o honynt yn crynu, ac yn ofni rhag Duw Daniel, o her|wydd efe [&s;ydd] Dduw byw, ac yn parhau byth: ei frenhiniaeth ef hefyd ni dderfydd, nai lywodraeth byth.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Y mae yn gwaredu, ac yn achub, ac yn gwneuthur arwyddion, a chyfeddodau yn y ne|foedd, ac ar y ddaiar, yr hwn a waredodd Dda|niel o feddiant y llewod.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A'r Daniel hwn a lwyddodd yn nheyr|na&s;iad Darius, ac yn nheyrna&s;iad Cyrus y Per|&s;iad.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Daniel yn gweled pedwar anifail, 14 Ac vn dyn, 17 Y rhai a arwyddoc&acirc;nt bedair brenhiniaeth, 27 A thragywyddawl lywodraeth Gri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y flwyddyn gyntaf i Baltha&s;ar frenin Babilon y gwelodd Daniel freuddwyd, a gweledigaethau [oeddynt yn] ei benn ar ei we|ly: yna efe a &s;crifennodd y breuddwyd, [ac] a draethodd &s;wm y geiriau.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Llefarodd Daniel, a dywedodd, edrych yr oeddwn yn fyng-weledigaeth gyd a'r n&ocirc;s, ac wele bedwar gwynt y nefoedd yn ymrwygo yn y m&ocirc;r mawr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A phedwar bwy&s;t-fil mawr a ddaethant i fynu o'r m&ocirc;r yn amrywio y naill oddi wrth y llall.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y cyntaf [oedd] fel llew, ac iddo adenydd eryr, edrychais [arno] hyd oni thynnwyd ei ade|nydd, ai gyfodi oddi wrth y ddaiar, a &s;efyll o ho|naw ar ei draed fel d&ycirc;n, a rhoddi iddo galon dyn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac wele'r ail anifail arall yn debyg i arth, ac ar y naill y&s;tlys y &s;afe, ac yr oedd tair a&s;&s;en yn ei &s;afn ef rhwng ei ddannedd, ac fel hyn y dywedent wrtho ef: cyfot, bwytta g&icirc;g lawer.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Wedi hyn yr edrychais, ac wele vn arall megis llewpard, ac iddo bedair aden aderyn ar ei gefn, a phedwar pen bwy&s;t-fil, a rhoddwyd i|ddo lywodraeth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Wedi hyn yr oeddwn yn edrych mewn gweledigaethau n&ocirc;s, ac wele y pedwerydd bwy&s;t-fil yn ofnadwy, ac yn aruchrol, ac yn gryf ragorol, ac iddo ddannedd mawrion o ha|iarn: yr oedd yn bwytta, ac yn dryllio, ac yn &s;a|thru y gweddill tann ei draed: hefyd [yr ydo|edd] efe yn amryw oddi wrth y bwy&s;t-filod oll, y rhai [fua&s;ent] oi flaen ef, ac [yr oedd] iddo ef dd&ecirc;c o gyrn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr oeddwn yn y&s;tyried am y cyrn, ac wele cyfododd corn bychan arall rhyngddynt hwy, a thynnwyd tri o'r cyrn cyntaf oi flaen ef: ac wele lygaid fel llygaid dyn yn y corn hwnnw, a genau yn traethu mawrhydri.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Edrychais hyd oni chyfodwys gor&s;edd|feudd, yna yr e&s;teddodd hen ddihenydd, ei wi&s;c [oedd] cynn wynned a'r eira, a gwallt ei ben fel gwl&acirc;n p&ucirc;r: ti or&s;eddfa yn fflammau t&acirc;n, ai ol|wynion yn d&acirc;n poeth.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Afon danllyd oedd yn rhedeg, ac yn dy|fod allan oddi ger ei fron ef, mil o filoedd ai gwa|&s;anaethent, a myrdd myrddion a &s;afent ger ei fron ef: ei&s;teddwyd [ar] y farn, ac agorwyd y llyfrau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Edrychais yna o [ddechreuad] llais y geiriau mawrion y rhai a draethodd y corn, [ie] edrychais hyd oni laddwyd y bwy&s;t|fil, a difetha ei gorph ef, ai roddi iw lo&s;ci yn t&acirc;n.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A llywodraeth y rhann arall o'r bwy&s;t-fi|lod a dducpwyd, a rhoddwyd iddynt enioes tros y&s;paid, ac am&s;er.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Oeddwn yn edrych mewn gwelediga|ethau n&ocirc;s, ac wele megis mab d&ycirc;n oedd yn dy|fod gyd &acirc; chwmmylau y nefoedd, ac hyd ac h&ecirc;n ddihenydd y daeth efe, ac o flaen hwnnw y dug|wyd
<PB REF="352">ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a roddes iddo lywodraeth, a gogo|niant, a brenhiniaeth fel y gwa&s;anaethe yr holl bobloedd, cenhedloedd, ac ieithoedd ef: ei lywo|draeth [&s;ydd] lywodraeth dragywyddol, yr hon ni ddygir, ai frenhiniaeth ni lygrir:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Drylliwyd fy y&s;pryd mau fi Daniel yng|hanol fyng-horph, a gweledigaethau fy mhen a'm dychrynna&s;ant.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Deuthym at vn o'r rhai a &s;afent [yno,] a chei&s;iais ganddo &s;iccrwydd am hyn oll: ac efe a ddywedodd i mi, ac a ddy&s;codd i mi ddeongli|ad y geiriau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y bwy&s;t-filod mawrion hyn (y rhai oe|ddynt bedwar) [ynt] bedwar brenin [y rhai] a gyfodant o'r ddaiar.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac a dderbynniant frenhiniaeth y &s;ainct goruchaf, ac a feddiannant y frenhiniaeth hyd byth, ac hyd byth bythoedd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna 'r ewylly&s;iais &s;iccrwydd am y ped|werydd bwy&s;t-fil, yr hwn oedd yn amrywio o|ddi wrthynt oll, yn ofnadwy odieth, ai ddannedd o haiarn, ai ewinedd o br&ecirc;s, yn bwytta, ac yn dryllio, ac yn &s;athru y gweddill ai draed,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac am y dec corn y rhai [oeddynt] ar ei benn ef, a'r llall yr hwn a gyfoda&s;e, ac y &s;yrthia&s;e tri oi flaen, &s;ef y corn yr hwn [oedd] llygaid i|ddo, a genau yn traethu mawhydri, a'r olwg ar|no oedd yn arwach n'a i gyfeillion.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Edrychais, a'r corn hwn oedd yn gwneu|thur rhyfel a'r &s;ainct, ac yn dr&ecirc;ch n&acirc; hwynt,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Hyd oni ddaeth hen ddihenydd, a rhoddi barn i'r &s;ainct goruchaf, a dyfod o'<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> am&s;er a me|ddiannu o'r &s;ainct y frenhiniaeth.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Fel hyn y dywedodd efe: y pedwerydd bwy&s;t-fil fydd y bedwaredd frenhiniaeth ar y ddaiar, yr hon a amrywia oddi wrth yr holl fren|hiniaethau: hefyd hi a ddifa yr holl ddaiar, ac ai &s;athr hi, ac ai dryllia.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r d&ecirc;c corn o'r frenhiniaeth honno [fy|ddant] dd&ecirc;c brenin [y rhai] a gyfodant, ac arall a gyfyd ar eu h&ocirc;l hwynt, ar efe a amrywia oddi wrth y rhai cyntaf, ac a ddaraltwng dri bre|nin.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac efe a draetha eiriau yn erbyn y Goru|chaf. ac a ddifa &s;ainct y Goruchaf: efe hefyd a ame&acirc;ila newidid am&s;eroedd, a chyfraith, a hwynta roddir yn ei law ef:<NOTE N="*" PLACE="marg">Mat. 24.22.</NOTE> hyd amfer, ac am|&s;eroedd, a hanner am&s;er.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna yr ei&s;teddir [ar] farn, ai awdurdod a ddygant, gan an<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">heithio a difetha hyd y di|wedd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna brenhiniaeth, a llywodraeth, a maw|redd y frenhiniaeth tann yr holl nefoedd a ro|ddir i bobl &s;ainct y Goruchaf: ei frenhiniaeth [fydd] brenhiniaeth dragywyddol, a ph&ocirc;b lly|wodraeth a wa&s;anaethant, ac a vfyddh&acirc;nt iddo.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Hyd ymma [y mae] diwedd y gair: fy meddyliau i Daniel a'm dychrynnodd yn ddir|fawr, a'm lliw a newidiodd ynof: a chedwais y gair yn fyng-halon.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ymladdiad hwrdd a bwch yn arwyddoc&acirc;u rhyfel rhwng y Per&s;iaid a'r Groegiaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y drydedd flwyddyn o deyrna&s;iad Bal|cha&s;ar y brenin yr ymddango&s;odd i mi we|ledigaeth: myfi Daniel [ai gwelais] wedi [yr hon] a ymddango&s;a&s;e i mi yn y dechreuad.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwelais hefyd mewn gweledigaeth, a bu pan welais, mai yn Su&s;an y bre~hin-lys yr hwn [&s;ydd] o fewn talaith Elam [yr oeddwn] i: &icirc;e gwelais mewn gweledigaeth, ac yr oeddwn i wrth afon Vlai.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y cyfodais fy llygaid, ac edrychais, ac wele ryw hwydd yn &s;efyll wrth yr afon, a deu|gorn iddo, a'r ddau gorn oeddynt vchel, ac vn yn vwch na'r llall: a'r vchaf a gyfoda&s;e yn olaf.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gwelwn yr hwrdd yn cornio tua 'r gorlle|wyn, tua 'r gogledd, a thua 'r deau, ac ni &s;afe vn bwy&s;t-fil oi flaen ef, ac nid [oedd] a achube rhagddo ef: ond efe a wnaeth yn &ocirc;l ei ewyllys ei hun, ac a ymfawrygodd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac yr oeddwn yn y&s;tyried [hyn,] wele he|fyd f&wcirc;ch geifr yn dyfod o'r gorllewyn, ar h&ycirc;d wyneb yr holl ddaiar, ac heb gyffwrdd a'r dda|iar, ac i'r b&wcirc;ch [yr oedd] corn amlwg rhwng ei lygaid.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a ddaeth hyd at yr hwrdd cornioc yr hwn a wel&s;wn yn &s;efyll wrth yr afon, ac efe a redodd atto ef oi holl nerth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gwelais ef hefyd yn dyfod at yr hwrdd, ac efe a ymchwerwodd wrtho ef, ac a darawodd yr hwrdd, ac a dorrodd ei ddau gorn ef, ac nid o|edd cryfder yn yr hwrdd i &s;efyll oi flaen ef, eithr efe ai bwriodd ef i lawr, ac ai &s;athrodd ef, ac nid oedd a achube yr hwrdd oi law ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r b&wcirc;ch geifr a ymfawrygodd yn fawr, ac wedi ei gryfha&ucirc; torrodd y corn mawr, a cho|dodd megis pedwar corn yn ei l&ecirc; ef tua phed|war gwynt y nefoedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac o vn o honynt y daeth allan vn corn by|chan, ac a dyfodd yn rhagorol tua 'r deheu thua 'r dwyrain, a thua 'r hardd-wl&acirc;d.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Tyfodd hefyd hyd lu y nefoedd, a bwri|odd i lawr [rai] o'r llu, ac o'r &s;&ecirc;r, ac ai &s;athrodd hwynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ymfawrygodd hefyd hyd at dywy&s;og y llu, yna y dugwyd ymmaith yr [offrwm] gwa|&s;tadol oddi wrtho ef&lpunctel; ac y bwriwyd ymmaith le ei gy&s;&s;egr ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Felly y go&s;odir llu yn erbyn yr [offrwm] gwa&s;tadol mewn camwedd, ac efe a fwrw y gwirionedd i lawr, felly y gwna, ac y llwydda.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A chlywais ryw &s;anct yn llefaru, a dywe|dodd rhyw &s;anct wrth ryw vn rhagorol yr hwn oedd yn llefaru: pa h&ycirc;d [yr erys] gweledigaeth yr offrwm gwa&s;tadol, gan roddi y cy&s;&s;egr a'r llu yn &s;athrfa&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, hyd ddwy fil a thry-chant o ddiwrnodau: yna y purir y cy&s;|&s;egr.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A phan welais i Daniel y weledigaeth a
<PB N="332" REF="352">chei&s;io o honof ddeall, yna wele &s;afodd ger fy mron megis rhith g&wcirc;r.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A chlywais lais dyn rhwng [glannau] Vlai, ac efe a lefodd, ac a ddywedodd, Gabriel gwna i hwn ddeall y weledigaeth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a ddaeth wrth y lle y &s;efais, a phan ddaeth mi a ddychrynnais, ac a &s;yrthiais ar fy wrneb, ac efe a ddywedodd wrthif: deall fab d&ycirc;n o herwydd y weledigaeth [&s;ydd] dros am|&s;er terfynol.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A thra y llefar odd wrthif &s;yrthiais mewn trym-gw&s;c i lawr ar fy wyneb: ac efe a gyffyr|ddodd a mi, ac a'm cyfododd yn fy &s;efyll.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Dywedodd hefyd: wele fi yn y&s;py&s;&s;u it yr hyn a fydd yn niwedd y digter, canys ar am|&s;er go&s;odedic [y bydd] diben.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr hwrdd yr hwn a welai&s;t yn berchen deu-gorn [yw] brenin y Mediaid, a'r Per&s;iaid.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r bwch blewog [yw] brenin Groec, a'r corn mawr yr hwn [oedd] rhwng ei lygaid, dy|na y brenin cyntaf.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Lle y drylliwyd ef, ac y cyfododd pedwar yn ei le, pedair brenhiniaeth a gyfodant o'r [vn] genhedlaeth, ac nid vn nerth ag ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac yn niwedd eu brenhiniaeth hwynt, (pan gyflawner [rhifedi] y tro&s;&s;edd-w&ycirc;r) y cy|fyd brenin caled ei wyneb, ac yn deall damme|gion.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ai nerth ef a gadarnheuir, ond nid yn ei nerth ei hun, efe a ddini&s;tria yn rhyfedd ac a lwy|dda, ac a orphen: &icirc;e efe a ddini&s;tria y cedyrn, a'r bobl &s;anctaidd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A thrwy ei gyfrwy&s;tra ef y ffynna gan|ddo dwyllo, ac efe a ymfawryga yn ei galon: a thrwy lonyddwch y dini&s;tria efe lawer, ac efe a &s;aif yn erbyn tywy&s;og y tywy&s;ogion, yna y dry|llir ef heb law.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A gweledigaeth yr hwyr, ar boreu, yr hon a draethwyd &s;ydd wirionedd, &s;elia dithe y weledigaeth, o herwydd wedi dyddiau lawer [y bydd.]</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Minne Daniel a le&s;ceais, ac a fum glaf ennyd, yna y cyfodais, ac y gwneuthum orch|wyl y brenin, ac a ryfeddais o herwydd y wele|digaeth, gan nad [oedd] a fedre ddirnad.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gweddi Daniel ai gyffes. 21 Gabriel yn dangos iddo ef ddirgelwch y deng-hwythnos a thrugain, a pha beth a fydde ynddynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y flwyddyn gyntaf i Ddarius fab Aha&s;|ferus o h&acirc;d y Mediaid yr hwn a wnaethid yn frenin ar deyrnas y Caldeiaid,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yn y flwyddyn gyntaf oi deyrna&s;iad ef myfi Daniel a ddeallais mewn llyfrau rifedi y blynyddoedd [am] y rhai y daethe gair yr Argl|wydd at Ieremi y prophwyd,<NOTE PLACE="marg">Iere. 29.10.</NOTE> am gyflawni y deng-mlhynedd a thrugain, [yn y rhai y bydde] Ieru&s;alem yn anghyfannedd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y troais fy wyneb at yr Arglwydd Dduw, i gei&s;io [trwy] weddi ac ymbil mewn ympryd, a &s;ach-liain a lludw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A gweddiais ar yr Arglwydd fy Nuw, a chyffe&s;&s;ais, a dywedais, attolwg Arglwydd Dduw mawr ac ofnadwy, celdwad cyfammod, a thrugaredd i'r rhai ai carant ef, ac a gadwart ei orchymyunion:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pecha&s;om a g&wcirc;yra&s;om, a buom anwir, gwrthryfela&s;om hefyd, a [hynny] gan gilio oddi wrth dy orchymynnion, a'th farnedigae|thau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ni wrandaw&s;om ychwaith ar y proph|wydi dy wei&s;ion, y rhai a lefar&acirc;&s;ant yn dy enw di wrth ein brenhinoedd ein tywy&s;ogion ein tadau, ac wrth holl bobl y t&icirc;r.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> I ti Arglwydd y [perthyn] cyfiawnder, ac i ninne gywilydd goleu: megis heddyw [y mae] i w&ycirc;r Iuda, ac i drigolion Ieru&s;alem, ac i holl I&s;rael yn agos ac ym mhell, yn yr holl diroedd lle y gwa&s;cerai&s;t hwynt, am eu cam|wedd yr hwn a wnaethant i'th erbyn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Arglwydd [y mae] cywilydd goleu i ni, i'n brenhinoedd i'n tywy&s;ogion ac i'n tadau, y rhai a becha&s;om i'th erbyn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gan yr Arglwydd ein Duw y mae tru|garedd a maddeuant, er gwrthryfelu o hononi iw erbyn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ni wrandaw&s;om ychwaith ar lais yr Ar|glwydd ein Duw, gan rodio yn ei gyfreithiau ef, y rhai a roddodd efe o'n blaen ni trwy law ei wei&s;ion y prophwydi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ie holl I&s;rael a dro&s;&s;edda&s;ant dy gyfraith di, a [hynny] gan gilio heb wrando ar dy lais di: am hynny y tywalltwyd arnom ni y fell|dith a'r llw y rai a &s;crifennwyd yng-hyfraith Mo&s;es gwa&s;anaeth-wr Duw,<NOTE PLACE="marg">Deu. 17.15.</NOTE> am bechu o ho|nom yn ei erbyn ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a gyflawnodd ei eiriau y rhai a lefarodd efe am danom ni, ac am ein barn-w&ycirc;r y rhai a'n barnent, gan ddwyn arnom ni ddialedd mawr, yr hwn ni bu tann yr holl nefoedd megis y mae yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Megis ac yr &s;crifenna&s;id yng-hyfraith Mo&s;es y daeth yr holl ddryg-fyd hyn arnom ni|ac ni ymbilia&s;om o flaen yr Arglwydd ein Duw, gan droi oddi wrth ein anwiredd, a chan ddeall dy wirionedd di.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am hynny y gwiliodd yr Arglwydd am ddialedd, ac ai d&ucirc;g arnom ni, o herwydd cyfi|awn [yw] 'r Arglwydd ein Duw yn ei holl weithredoedd a'r a wnaeth: canys ni wrandaw|&s;om ni ar ei lais ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 14.28. Baru. 2.11.</NOTE> Etto yr awr hon &ocirc; Arglwydd ein Duw yr hwn a ddygai&s;t dy bobl o wl&acirc;d yr Aipht &acirc; llaw gref, ac a wnaetho&s;t i ti enw megis he|ddyw, pecha&s;om [ac] ni a wnaethom anwi|redd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Troer weithian yn &ocirc;l dy holl gyfiawnde|rau Arglwydd lidiawgrwydd dy ddigter oddi wrth dy ddinas Ieru&s;alem dy fynydd &s;anc|taidd, o herwydd am ein pechodau, ac am anwi|reddau ein tadau y mae Ieru&s;alem a'th bobl yn
<PB REF="353">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="332" REF="353">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="354">wradwydd i bawb o'n hamgylch.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ond yr awr hon gwrando ein Duw ni ar weddi dy w&acirc;s, ac ar ei ddei&s;yfiadau ef, a lly|wyrcha dy wyneb ar dy gy&s;&s;egr anrhaithiedic, er mwyn yr Arglwydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Go&s;twng dy glu&s;t fy Nuw a chlyw, a|gor dy lygaid a gw&ecirc;l ein hanrhaith ni, a'r ddi|nas yr hon y galwyd dy enw di arni: o herwydd nid yn ein cyfiawnder au ein hun yr ydym ni yn tywallt ein gweddiau ger dy fron, eithr yn dy aml drugareddau di.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Clyw Arglwydd, arbet Arglwydd, y&s;tyr &ocirc; Arglwydd, a dwg i ben, nac oeda er dy fwyn dy hun &ocirc; fy Nuw, o herwydd dy enw di a alwyd ar y ddinas hon, ac ar dy bobl.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A mi etto yn llefaru ac yn gweddio, ac yn cyffe&s;&s;u fy mhechod, a phechod fy mhobl I&s;|rael, ac yn tywallt fyng-weddi ger bro~ yr Arg|lwydd fy Nuw tros fynydd &s;anctaidd fy Nuw:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> [Ie] a mi etto yn llefaru mewn gweddi, yna y g&wcirc;r<NOTE N="*" PLACE="marg">Dan. 8.16.</NOTE> Gabriel yr hwn a wel&s;wn mewn gweledigaeth yn y dechreuad gan chedec yn fu|an a ddaeth attafi yng-hylch pryd yr hwyr off|rwm.</P>
<P N="22"><HI>22</HI>Ac efe a barodd [i'm] ddeall, ac a lefarodd wrthif, ac a ddywedodd: Daniel yr awr hon y daethum allan i beri it fedru deall.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yn nechreu dy weddiau yr aeth gorchy|myn allan, ac mi a ddeuthum iw fynegu, canys annwyl [ydwyt] ti: y&s;tyr dithe y peth, a deall y weledigaeth.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Deng-hwythnos a thri vgain a derfyn|wyd ar dy bobl, ac ar dy ddinas &s;anctaidd i ddifa camwedd, ac i &s;elio pechodau, ac i wneuthur iawn am anwiredd, ac i ddwyn cyflawnder tra|gywyddawl: ac i &s;elio 'r weledigaeth, a'r bro|phwydoliaeth, ac i eneinio y cy&s;&s;egr &s;ancteiddi|olaf.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> G&wcirc;ybydd gan hynny a deall [y bydd] o fynediad y gorchymyn allan am ddychwelyd [o'r bobl] ac am adailadu Ieru&s;alem hyd y blae|nor Me&s;&s;iah &s;aith wythnos, a dwy wythnos a thrugain, yna y cyweirir, ac yr adailedir yr heol, a'r m&ucirc;r mewn am&s;er blin.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac wedi dwy wythnos a thrugain y lle|ddir y Me&s;&s;iah, ond nid oi achos ei hun, a phobl tywy&s;og yr hwn a ddaw a ddini&s;tria y ddinas a'r cy&s;&s;egr, ai ddiwedd ef fydd trwy lifeiriant, ac hyd ddiwedd y rhyfel [y caiff efe] ddini&s;tr anrheithiol.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Hefyd mewn vn wythnos y gwnaiff efe gyfammod &acirc; llawer, ac yn hanner yr wythnos y gwna efe i'r aberth, a'r bwyd offrwm beidio: y|na trwy lu ffiaidd yr anrheithia efe, hyd oni ym|dywallto diben, a thrangc ar yr anrhaithiedic.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Angel yr Arglwydd yn cy&s;&s;uro Daniel.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y drydedd flwyddyn i Cyrus brenin Per&s;ia y ddatcuddiwyd peth i Ddaniel, (yr hwn y gelwyd ei enw Balta&s;&s;ar) a'r peth (&s;ydd] wir, ond y cyfam&s;er [&s;ydd] h&icirc;r: ac efe a ddeallodd y peth, ac a gafodd &wcirc;ybod y wele|digaeth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yn y dyddiau hynny y galerais i Daniel dair &wcirc;ythnos o ddyddiau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ni fwytteais fara bla&s;us, ac ni ddaeth cig na gwin yn fyng-enau, gan iro hefyd nid ymi|rais, nes cyflawni tair &wcirc;ythnos o ddyddiau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac yn y pedwerydd dydd ar dd&ecirc;c o'r m&icirc;s cyntaf yr oeddwn i wrth ymyl yr afon fawr, honno [yw] Hidecel.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y cyfodais fy llygaid, ar yr edrychais, ac wele ryw &wcirc;r wedi ei wi&s;co &acirc; lliain, ai lwyni wedi eu gwregy&s;&s;u ag aur coeth o Vphaz.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ai gorph ef [oedd] fel maen Turcas, ai wyneb fel gwelediad mellten, ai lygaid fel ffaglau t&acirc;n, ai freichiau ai draed, fel lliw pr&ecirc;s gloiw, a &s;ain e<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> eiriau ef fel &s;ain tyrfa.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A mi Daniel yn vnic a welais y weledi|gaeth, a'r dynion y rhai oeddynt gyd &acirc; mi ni wel&s;ant y weledigaeth: eithr &s;yrthiodd arnynt ddychryn mawr, fel y ffoa&s;ant hwy i ymguddio.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A mi a adawyd fy hunan, ac a welais y weledigaeth fawr hon, ac ni thrigodd nerth yn|of, a'm lliw a dr&ocirc;dd ynof yn llygredigaeth, ac ni ellais attal [fy] nerth.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y clywais &s;ain ei eiriau ef, a phan glywais &s;ain ei eiriau ef, yna y llewygais ar fy wyneb, a'm hwyneb tua 'r ddaiar.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac wele llaw a gyffyrddodd &acirc; mi, ac a'm go&s;ododd a'r fyng-liniau, ac ar gledr fy nwylo.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif: Daniel &wcirc;r hoff, deall y geiriau y rhai a lefaraf wrthit, a &s;&acirc;f di yn dy &s;efyll, canys attat ti i'm hanfonwyd yr awr hon: a phan ddywedodd efe wrthif y gair hwn, &s;efais gan grynu.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Hefyd, dywedodd wrthif, nac ofna Da|niel, o herwydd er y dydd cyntaf y rhoddai&s;t dy galon i ddeall, ac i ymgy&s;tuddio ger bron dy Dduw y gwrandawyd dy eiriau, ac o herwydd dy eiriau di y daethum i.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond tywy&s;og teyrnas Per&s;ia a &s;afodd yn fy erbyn vn diwrnod ar hugain, ac wele Mi|chael, vn o'r tywy&s;ogion pennaf a ddaeth i'm cynhorthwyo: a mi a arhoes gyd &acirc; brenhino|dd Per&s;ia.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A mi a ddaethum i beri it ddeall yr hyn a ddigwydd i'th bobl yn y dyddiau diweddaf, o herwydd y weledigaeth [a oedir] tros ddyddi|au etto.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A phan lefarodd efe wrthif fel hyn, rho|ddais fy wyneb tua 'r ddaiar, a thewais.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac wele, peth tebyg i ddyn a gyffyrddodd a'm gwefu&s;au, yna yr agorais fy &s;afn, ac y llefe|rais, ac y dywedais wrth yr hwn oedd yn &s;efyll ar fyng-hyfer, &ocirc; fy Arglwydd fyng-ofidiau a dr<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">e&s;ant arnaf yn y weledigaeth h<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n, ac ni ellais attal [fy] nerth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A pha fodd y dichon gwa&s;anaeth-wr fy Arglwdd ymma, lefaru wrth fy Arglwydd ym|ma&lpunctel; ac o hynny allan ni &s;afodd fy nerth ynof, ac nid arh&ocirc;dd ff&ucirc;n ynof.</P>
<PB N="333" REF="354">
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y cyffyrddodd efe eil-waith &acirc; mi, fel dull dyn, ac a'm cy&s;&s;urodd,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a ddywedodd, nac ofna &wcirc;r annw|yl, heddwch it, ymgy&s;&s;ura, ac ymmertha: a phan lefarodd efe wrthif yr ymgy&s;&s;urais ac y dywe|dais: llefared fy Arglwydd o herwydd cy&s;&s;u|rai&s;t fi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac efe a ddywedodd, a &wcirc;yddo&s;ti pa ham y deuthum attat&lpunctel; canys weithian y dychwelaf i ryfela &acirc; thywy&s;og Per&s;ia: ac a mi yn myned allan, wele dywy&s;og Groec yn dyfod i mewn.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Eithr mynegaf it yr hyn a y&s;py&s;&s;wyd it mewn &s;crifen wirionedd, ac nid [oes] vn yn y|megn&icirc;o gyd &acirc; mi yn hyn onid Michael eich ty|wy&s;og.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydoliaeth am amryw frenhiniaethau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn y flwyddyn gyntaf i Ddarius Me|dus y &s;efais i, yn gy&s;&s;ur ac yn nerth iddo ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac yr awr hon gwirionedd a fynegaf i ti, wele tri brenin etto a &s;afant o fewn Per&s;ia, a'r pedwerydd a fydd cyfoethogach n&acirc; hwynt oll: ac fel yr ymgadarnhao efe yn ei gyfoeth, y cyfyd efe bawb yn erbyn teyrnas Groec.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A brenin cadarn a gyfyd, ac a lywodraetha yn gadarn, ac a wna fel y mynno.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A phan &s;afo efe, dryll&icirc;r ei deyrnas, a rhen|nir hi tua phedwar gwynt y nefoedd, ond nid iw hiliogaeth ef, nac fel y llywodraeth yr hon a lywodraethodd efe: o herwydd ei frenhiniaeth ef a ddiwreiddir, ac [a roddir] i eraill heb law y rhai hyn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y cryfh&acirc; brenin y deau, ac [vn] oi dy|wy&s;ogion, &icirc;e efe a gryfha, ac a lywodraetha vwch ei law ef, llywodraeth fawr [fydd] ei ly|wodraeth ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yn niwedd blynyddoedd yr ymgymha|rant hwy, yna merch brenin y deau a ddaw at frenin y gogledd i wneuthur cymmod, ond ni cheidw hi nerth braich, ac ni &s;aif ei fraich yntef: canys [i farwolaeth] y rhoddir hi a'r rhai ai duga&s;ant hi, ei mab hefyd, ai chymmorth-wr yn yr am&s;eroedd [hynny.]</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Eithr yn ei l&ecirc; ef y &s;aif [vn]o fo~nion ei gw|raidd hi, ac a ddaw &acirc; llu, ac a aiff i ga&s;tell bre|nin y gogledd, ac a wna yn eu herbyn hwy [yr hyn a fynno,] ac a orchfyga,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac a ddwg hefyd mewn caethiwed i'r Aipht eu duwiau hwynt, ai tywy&s;ogion ai do|drefn annwyl o arian, ac aur, ac efe a beru fly|nyddoedd [yn drech] n&acirc; brenin y gogledd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A brenin y deau a ddaw iw deyrnas ac a ddychwel iw dir ei hun.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ai feibion a ymo&s;odant, ac a ga&s;clant gymanfa o luoedd mawrion, a chan ddyfod y daw [vn,] ac a lifeiria, ac a aiff tro&s;odd, yna efe a ddychwel, ac a yme&s;yd wrth ei amddeffyn|fa yntef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y cyffru brenin y deau, ac a aiff allan ac a ymladd ag ef [&s;ef] &acirc; brenin y gogledd, ac efe a gyfyd dyrfa fawr, a'r dyrfa a roddir iw law ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pan gymmerir ymmaith y dyrfa y der|cha efe ei galon, ond pe cwympe efe fyrddiwn, er hynny ni bydde efe [ddim] cryfach.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys brenin y gogledd a ddychwel, ac a gyfyd gymanfa fwy na'r gyntaf, ac ym mhen ennyd o flynyddoedd gan ddyfod y daw &acirc; llu mawr, ac &acirc; chyfoeth mawr.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac yn yr am&s;eroedd hynny llawer a &s;a|fant yn erbyn brenin y deau, a chyndyn feibion dy bobl a ymdderchafant i &s;iccrhau 'r welediga|eth, ond hwy a &s;yrthiant.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y daw brenin y gogledd, ac a fwrw glawdd, ac a ennill y dina&s;oedd caeroc, ond brei|chiau y deau ni &s;afant, na'r bobl a ddewi&s;o efe: ac ni bydd nerth i barhau.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r hwn a ddaw atto ef, a wna fel y mynno, ac ni [bydd] a &s;afo oi flaen, yna y &s;aif yn y wl&acirc;d hyfryd, a thrwy ei law ef y derfydd hi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a e&s;yd ei wyneb ar fyned &acirc; chryf|der ei holl deyrnas, a rhai iniawn gyd ag ef, felly y gwnaiff: ac efe a rydd iddo ferch wreig|aidd, gan ei llygru hi, ond nid erys hi, ac ni bydd ar ei du ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y tr&ycirc; efe ei wyneb at yny&s;oedd, ac a ennill lawer, a phennaeth a luddia ei warth ef atto, [ac] yn ddiwarth ai dettry arno ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a dr&ycirc; ei wyneb at ge&s;tyll ei d&icirc;r, ac a dramgwydda, ac a &s;yrth, ac ni's ceir ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac yn ei le ef y &s;aif vn a gyfyd drethau yng-ogoniant y deyrnas, ac o fewn ychydig ddyddiau y de&s;truwir ef: a [hynny] nid mewn dig, nac mewn rhyfel.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac yn ei le yntef y &s;aif [vn] dirmygus, ac ni roddant iddo ef ogoniant y deyrnas: eithr efe a ddaw yn llonydd, ac a ymeifl yn y frenhi|niaeth trwy weniaith.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A llifeiriant a lifa tros y breichiau oi fla|en ef, yna y dryllir hwynt, a thywy&s;og y cyfam|mod hefyd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac wedi ymgyfeillach ag ef, y gwna efe dwyll, ac y daw efe i fynu, ac a orchfyga ag ych|ydig bobl.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> I dalaith lonydd a br&acirc;s y daw efe, ac a wna yr hyn ni wnaeth ei dadau ef, na thadau ei dadau ef: y&s;clyfaeth, ac y&s;pail, a golud a ddo&s;|partha efe iddynt, ac ar ge&s;tyll y bwriada efe fwriadau, a [hynny] tros am&s;er.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac efe a gyfyd ei nerch, ai galon yn erbyn|brenin y deau &acirc; llu mawr, a brenin y deau a y|me&s;yd, i ryfel &acirc; llu mawr, a chr&ycirc;f iawn: ond ni &s;aif efe, canys bwriadant fwriadau yn ei erbyn ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y rhai a fwytt&acirc;nt ran oi fwyd ef, ai briwant ef, ai lu ef a lifeiria, a lladdedigion lawer a &s;yrthiant.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Calon y ddau frenin hyn [fydd] ar w|neuthur drwg, ac ar vn bwrdd y traethant gel|wydd, ond ni thyccia: canys bydd etto ddiwedd ar am&s;er nodedic.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac efe a ddychwel iw d&icirc;r ei hun &acirc; chyfo|eth mawr, ai galon [fydd] yn erbyn y cyfam|mod
<PB REF="355">&s;anctaidd: felly y gwna efe, ac y dychwel iw wl&acirc;d.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ar am&s;er nodedic y dychwel, ac y daw i'r deau, ac ni bydd y waith olaf fel y waith gyntaf.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Canys llongau Chittim a ddeuant yn ei erbyn ef, yna 'r ymofodia, ac y dychwel, ac y digia wrth y cyfammod &s;anctaid: felly y gwna efe, ac y dychwel, ac efe a ymgynghora a'r rhai a adawant y cyfammod &s;anctaidd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Breichiau hefyd a &s;afant ar ei du ef, ac a halogant gy&s;&s;egr yr amddeffynfa, ac a ddygant ymmaith y gwa&s;tadol [aberth,] ac a roddant [yno] ffieidd-dra anrheithiol.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac efe a wna i dro&s;&s;eddw&ycirc;r y cyfammod bechu trwy weniaith: eithr y bobl a adwaenant eu Duw a orchfygant, ac a ffynnant.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A'r rhai &s;ynhwyrol ym my&s;c y bobl a ddy&s;cant lawer, etto &s;yrthiant trwy 'r cleddyf, ac mewn t&acirc;n, mewn caethiwed, ac mewn y&s;pail ddyddiau lawer.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A phan &s;yrthiant, &acirc; chymmorth bychan y cymhorthir hwynt, eithr llawer a l&ycirc;nant wrth|ynt hwy yn wenhieithgar.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A'r rhai deallgar a &s;yrthiant iw puro, ac iw glanhau, ac iw cannu hyd ddiwedd yr am&s;er, canys ar am&s;er nodedic etto [y bydd diwedd.]</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A'r brenin a wna wrth ei ewyllys ei hun, ac a ymddercha, ac a ymfawryga yn erbyn p&ocirc;b Duw: &icirc;e yn erbyn Duw yr duwiau y traetha efe bethau rhyfedd, ac a lawydda hyd ddiwedd digter, am ei ordeinio y gwnaed [hyn.]</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Nid y&s;tyr efe am Dduw ei dadau, nac am &s;erch ar wragedd, &icirc;e nid y&s;tyr am vn duw: canys goruwch pawb yr ymddercha efe.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac efe a anrhydedda y duw Mauzzim yn ei le ef, &icirc;e duw yr hwn nid adwaene ei dadau a ogonedda efe ag aur, ac ag arian, ac &acirc; meini gwerthfawr, ac ag annwyl bethau.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Fel hyn y gwna efe yng-he&s;tyll Mauz|zim gyd &acirc; duw dieithr, efe a chwanega ogoni|ant y rhai a gydnabyddo efe, ac a wna iddynt ly|wodraethu ar lawer, ac a ranna y tir am werth.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac yn niwedd am&s;er yr ymgornia brenin y deau ag ef, a brenin y gogledd a chwyth fel cor|w&ycirc;nt yn ei erbyn ef, &acirc; cherbydau, ac &acirc; marcho|gion, ac &acirc; llongau lawer, ac efe a ddaw i'r tiro|edd, ac a lifa ac a drammwya.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac efe a ddaw i'r hardd-wlad, a llawer a &s;yrthiant, a'r rhai hyn a ddiangant oi law ef, E|dom, a Moab, a phennaethiaid meibion Am|mon.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A phan e&s;tynno efe ei law ar wledydd, gwlad yr Aipht ni bydd ddiangol.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Eithr efe a lywodraetha ar dry&s;&s;orau aur, ac arian, ac ar holl annwyl bethau yr Aipht: y Lybiaid hefyd, a'r Ethiopiaid [fyddant] gyd ag ef.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Eithr chwedlau o'r dwyrain, ac o'r gog|ledd ai dychrynnant ef, ac efe a aiff allan mewn llid mawr i ddifetha, ac i ddifrodi llawer.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ac efe a e&s;yd babellau ei l&ycirc;s rhwng y moroedd, ar yr hardd fynydd &s;anctaidd, ac a ddaw hyd ei derfyn, ac ni [bydd] cynnorthwy|wr iddo.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cy&s;&s;ur y ffyddloniaid o ail cyfodiad y meirw. 8 Mor dywyll yw prophwydoliaeth Daniel.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn yr am&s;er hwnnw y &s;aif Michael y tywy&s;og mawr, yr hwn &s;ydd yn &s;efyll tros feibion dy bobl: yna y bydd am&s;er blinder, y cy|fryw ni bu er pan yw cenhedlaeth hyd yr am&s;er hwnnw: ac yn yr am&s;er hwnnw y diangc dy holl bobl y rhai a gaffer yn &s;crifennedic yn y llyfr.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A llawer o'r rhai &s;ydd yn cy&s;cu [mewn] daiar lychlyd a ddeffroant, rhai i fywyd tragy|wyddol, a rhai i warth a dirmyg tragywyddol.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r athrawon a ddi&s;cleiriant fel di&s;cleir|deb y ffurfafen, a'r rhai a droant lawer i gyfiawn|der [fyddant] fel &s;&ecirc;r byth yn dragywydd,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Tithe Daniel, caea di y geiriau, a &s;elia y llyfr hyd am&s;er y diwedd, llawer a gynniwe|rant, ac amlheuir g&wcirc;ybodaeth.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna myfi Daniel a edrychais, ac wele ddau eraill yn &s;efyll, vn o'r tu ymma ar f&icirc;n yr afon, ac vn [arall] o'r tu arall ar lann yr afon.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac [vn] a ddywedodd wrth yr hwn a wi&s;|ca&s;id &acirc; lliain, yr hwn [ydoedd] ar ddyfroedd yr afon, hyd pa bryd [yr oedir] diwedd y rhyfedd|odau?</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Clywais hefyd y g&wcirc;r a wi&s;ca&s;id &acirc; lliain, yr hwn [ydoedd] oddi ar ddwfr yr afon, pan dderchafodd efe ei law ddehau, ai a&s;&s;wy tua 'r nefoedd, ac y tyngodd i'r hwn &s;ydd yn byw yn dragywydd, mai wedi tymmor, tymmorau, a hanner, ac wedi darfod gwa&s;caru nerth y bobl &s;anctaidd y darfydde hyn oll.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y clywais, ond ni ddeallais, eithr dywedais, &ocirc; fy Arglwydd beth [fydd] diwedd hyn&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a ddywedodd, dos Daniel, caewyd, a &s;eliwyd y geiriau hyn hyd am&s;er y diwedd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Llawer a ymlanb&acirc;nt, ac a ymgannant, ac a ymburant: eithr y rhai drygionus a wnant ddrygioni, &icirc;e y rhai drygionus oll ni ddeallant: ond y rhai &s;ynnwyrol a ddeallant.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac o'r am&s;er y &s;ymmudir y gwa&s;tadol [aberth,] ac y go&s;odir ffieidd-dra anrheithiol, [y bydd] m&icirc;l, dau cant, ad&ecirc;c a phedwar vgain o ddyddiau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gwyn ei fyd a ddi&s;gwilio, ac a gyrhaeddo hyd f&icirc;l, try-chant, a phymthec ar hugain o ddy|ddiau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dos dithe hyd y diwedd, canys gorphy|wy&s;i, a &s;efi ar dy ran yn niwedd y ddydiau.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn llyfr y Prophwyd Daniel.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Hosea" TYPE="book">
<PB N="334" REF="355">
<HEAD>Llyfr Prophvvydoli|aeth O&s;ea.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr am&s;er y Prophwydodd O&s;ea. 2 Duw trwy gyffelly|biaeth o wraig odinebus ai phlant yn ceryddu gau|dduwiaeth y bobl. 10 Galwedigaeth y cenhedloedd. 11 Addewid o vn pen, &s;ef Cri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_GAir yr Arglwydd, yr hwn a ddaeth at O&s;ea fab Beeri yn nyddiau O&s;ea, Iotham, Ahas, ac Hezecia brenhinoedd Iuda, ac yn nyddiau Ieroboam fab Ioas, brenin I&s;rael.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pan ddechreuodd yr Arglwydd lefaru drwy O&s;ea, yna yr Arglwydd a ddywedodd wrth O&s;ea, dos, cymmer it wraig odinebus a phlant [o] odineb: o herwydd y mae y wl&acirc;d gan butteinio yn putteinio oddi ar &ocirc;l yr Ar|glwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a aeth, ac a gymmerodd Gomer ferch Deblaim, a hi a feichiogodd ac a ymddug iddo ef f&acirc;b.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrtho ef, ga|lw ei enw ef<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 10.11.</NOTE> Iezrahel: canys ar fyrder yr ym|welaf &acirc; gwaed Iezrahel ar d&ycirc; Iehu, ac y gwnaf i frenhiniaeth t&ycirc; I&s;rael ddarfod.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r dydd hwnnw y torraf f&wcirc;a I&s;rael, yng|lynn Iezrahel.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A hi a feichiogodd eil-waith, ac a e&s;corodd ar ferch, a dywedodd [yr Arglwydd] wrtho, ga|lw ei henw hi Loruchamah, am na chwanegaf drugarha&ucirc; wrth d&ycirc; I&s;rael, eithr gan ddwyn dy|gaf hwynt ymmaith.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac etto trugarh&acirc;f wrth d&ycirc; Iuda, a chad|waf hwynt drwy yr Arglwydd eu Duw, nid &acirc; bwa, nac &acirc; chleddyf, nac &acirc; rhyfel, [nac] &acirc; meirch, nac &acirc; marchogion y cadwaf hwynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A hi a ddiddyfnodd Loruchamah, ac a fei|chiogodd ac a e&s;corodd ar f&acirc;b.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a ddywedodd, galw ei enw Loam|mi, am nad ydych bobl i mi, am hynny ni byddaf i chwithau [yn Dduw.]</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Etto bydd nifer meibion I&s;rael<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 9.26.</NOTE> fel ty|fod y m&ocirc;r, y rhai ni's me&s;urir, ac ni's cyfrifir: a bydd yn y man lle y dywedwyd wrthynt, nid pobl i mi [ydych] chwi, y dywedir wrthynt, mei|bion i Dduw byw [ydych.]</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna meibion Iuda, a meibion I&s;rael a ge&s;clir yng-hyd, ac hwy a o&s;odant iddynt vn pen: a deuant i fynu o'r t&icirc;r: canys mawr [fydd] dydd Iezrahel.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Denu y bobl i edifeirwch y mae efe, 5 Gan ddangos eu gau-dduwiaeth hwynt, ai co&s;pedigaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DYwedwch wrth eich brodyr, &ocirc; fy mhobl: wrth eich chwiorydd, &ocirc; yr hon y trugarha|wyd wrthi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ymddadleuwch a'ch mam, &icirc;e ymddadleu|wch, nad fyng-wraig yw hi, ac nad ei g&wcirc;r hi [ydwyf] finne: fel y bwrio hi ymmaith ei phu|teindra oi golwg, ai godineb<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 16.2<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> oddi rhwng ei bronnau:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Rhag i mi ei dio&s;c hi yn noeth-lymmum,<NOTE PLACE="marg">Ezec. 16.4.</NOTE> ai go&s;od fel y dydd y ganed hi, ai rhoi fel anial|wch, ai go&s;od fel tir diffaeth, ai lladd &acirc; &s;yched.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac ar ei phlant ni chymmeraf drugaredd: am eu bod yn blant godineb.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys eu mam hwynt a butteiniodd, a gwradwyddwyd yr hon ai hymddug hwynt: canys dywedodd hi, &acirc;f ar &ocirc;l fyng-hariadau, y rhai &s;ydd yn rhoi fy m&acirc;ra, a'm dwfr, fyng-wl&acirc;n, a'm ll&icirc;n, fy olew, a'm diodydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny wele, mi a gaeaf i fynu dy ffordd di &acirc; drain, ac a furiaf f&ucirc;r, fel na chaffo hi ei llwy|brau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna hi a ddilyn ei chariadau, ac ni's godd|iwes hwynt, ac hi ai cais hwynt, ac ni's caiff: ac hi a ddywed, &acirc;f, a dychwelaf at fyng-&wcirc;r cyntaf, gwell oedd arnafi yna, nag yr awr hon.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ni &wcirc;ydde hi mai myfi a roddais iddi 'r &ycirc;d, a'r gw&icirc;n, a'r olew, ac a amlheais iddi arian, ac a&ucirc;r, [y rhai] a weithia&s;ant hwy i Baal.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny dychwelaf, a chymmeraf fy &ycirc;d yn ei am&s;er, a'm gw&icirc;n yn ei dymmor: a thynnaf fyng-wl&acirc;n, a'm ll&icirc;n o guddio ei gwarth hi,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac mi a ddatcuddiaf bellach ei brynti hi, yng-olwg ei chariadau, ac ni's gwared neb hi o'm llaw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gwnaf hefyd iw holl orfoledd hi, ei gwy|liau, ei newydd-leuadau, ai Sabbothau, ai holl vchel-wyliau beidio.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A mi a anrheithiaf ei gwin-w&ycirc;dd hi, ai ffigu&s;-w&ucirc;dd, am y rhai y dywedodd, dymma fyng-obrwyon, y rhai a roddodd fyng-hariadau i mi: ac mi ai go&s;odaf yn goedwic, a bwy&s;t-fil|od y maes ai difa hwynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ymwelaf &acirc; hi am ddyddiau Baalim [yn] y rhai y llo&s;codd hi arogl-darth iddynt, ac y gwi&s;codd ei chlu&s;t-fodrwyau, ai thly&s;&s;au, ac yr aeth ar &ocirc;l ei chariadau, ac yr anghofiodd fi, medd yr Arglwydd.</P>
<PB REF="356">
<P N="14"><HI>14</HI> Am hynny wele, mi ai denaf hi, ac ai dy|gaf i'r anialwch, ac a ddywedaf wrth fodd ei chalon.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac mi a roddaf iddi ei gwin-llannoedd o'r fan honno, a dyffryn<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua. 7.26.</NOTE> Achor yn ddrws go|baith: yno y c&acirc;n hi, fel yn nyddiau ei hieueng|tid, ac megis [yn] y dydd y daeth hi i fynu o wl&acirc;d yr Aipht.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y dydd hwnnw medd yr Arglwydd, i'm gelwi fyng-&wcirc;r, ac ni'm gelwi mwyach Baali.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Bwriaf henwau Baalim allan oi genau hi: ni's coffeir mwyach wrth eu henwau.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r dydd hwnnw y gwnaf ammod dro|&s;tynt ag anifeiliaid y maes, ac ag ehediaid y ne|foedd, ag ymlu&s;ciaid y ddaiar: a'r bwa, a'r cle|ddyf, a'r rhyfel a dorraf o'r wl&acirc;d: a gwnaf idd|ynt gy&s;cu yn ddiogel.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A mi a'th ddyweddiaf &acirc; mi fy hun yn dra|gywydd, ie dyweddiaf di &acirc; mi fy hun mewn cyfiawnder, ac mewn barn, mewn tirionder, ac mewn trugaredd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A dyweddiaf di &acirc; mi mewn ffyddlondeb, a rhaid it adnabod yr Arglwydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r dydd hwnnw y gwrandawaf medd yr Arglwydd, ar y nefoedd y gwrandawaf, a hwy|thau a wrandawant ar y ddaiar.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r ddaiar a wrendu ar yr &ycirc;d, a'r gw&icirc;n, a'r olew: a hwythau a wrandawant ar Iezrahel.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A mi ai hauaf hi i'm fy hun yn y t&icirc;r, ac a drugarh&acirc;f wrth yr hon ni chaw&s;e drugaredd, ac a ddywedaf wrth yr hwn nid oedd bobl i'm,<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 9.25. 1. pet. 2.10.</NOTE> fy mhobl maufi wyt ti, ac yntef a ddywed, &ocirc; fy-Nuw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gwrthodiad yr Iddewon am eu gau-dduwiaeth. 5 Eu dychweliad at yr Arglwydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa yr Arglwydd a ddywedodd wrthif, dos etto c&acirc;r wraig hoff gan ei chyfaill, a hithe wedi torri ei phriodas, yn &ocirc;l cariad yr Arglwydd ar feibion I&s;rael, a hwythau yn edrych ar &ocirc;l duwiau dieithr, ac yn hoffi y co&s;tr&ecirc;lau gwin.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A mi ai prynais hi er<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 21.32.</NOTE> pymthec [dryll o] arian, er Homer, a hanner Homer o haidd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dywedais wrthi hi, aros gyd &acirc; mi lawer o ddyddiau, na phutteinia, ac na fyddi &wcirc;r [ar|all,] a minef hefyd [a fyddaf]felly i tithe.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys llawer o ddyddiau 'r erys meibion I&s;rael heb frenin, ac heb dywy&s;og, ac heb a|berth, ac heb ddelw, ac heb Ephod na Thera|phim.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Wedi hynny y tr&ycirc; meibion I&s;rael, ac y cei&s;iant yr Arglwydd eu Duw,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;ai. 72.17.</NOTE> a Dafydd eu brenin: ac yn y dyddiau diwethaf y parchant yr Arglwydd ai ddaioni.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Drygioni pobl, ac offeiriaid I&s;rael.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">MEibion I&s;rael gwrandewch air yr Argl|wydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a 7.13. mic. 6.1. zachar. 12.10.</NOTE> canys [y mae] c&wcirc;yn rhwng yr Arglwydd a thrigolion y wl&acirc;d, am nad [oes] gwirionedd, na thrugaredd, na g&wcirc;ybodaeth o Dduw yn y wl&acirc;d.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> [Onid] tyngu, dywedyd celwydd, lladd celain, lladratta, a thorri priodas a orchfyga&s;ant: a gwaed a gyffwrdd a gwaed.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny y galara y wl&acirc;d, ac y lle&s;ceir yr hyn oll a'r y fydd yn trigo ynddi o fwy&s;t-filod y maes, ac o ehediaid y nefoedd: py&s;c y m&ocirc;r he|fyd a ddarfyddant.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Er hynny nac ymry&s;oned, ac na cherydded neb ei gilydd: canys dy bobl [&s;ydd] megis yn ymry&s;on &acirc;'r offeiriad.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am hynny ti a &s;yrthi y dydd, a'r prophwyd hefyd a &s;yrth gyd &acirc; thi y n&ocirc;s: a mi a ddifethaf dy fam.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fy mhobl a ddifethir o ei&s;ieu g&wcirc;ybodaeth, a'm it ddiy&s;tyru g&wcirc;ybodaeth, minne a'th ddi|y&s;tyraf dithe, fel na byddech offeiriad i mi: ac [am] it anghofio cyfraith dy Dduw, minne a anghofiaf dy blant dithe hefyd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Fel yr amlhau&s;ant, felly y pech&acirc;&s;ant i'm herbyn: [am hynny] eu gogoniant a newidiaf i warth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Bwytta y maent bechod fy mhobl, ai han|nog iw hanwiredd hwynt:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A bydd yr vn f&acirc;th bobl ac offeiriad, ac ym|welaf ai ffyrdd ef yn ei erbyn: a thalaf iddo ei weithredoedd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Bwytt&acirc;nt, ac ni's diwellir, putteiniant, ac nid amlh&acirc;nt, am iddynt beidio ag y&s;tyried [cyfraith] yr Arglwydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Godineb, a gw&icirc;n, a gw&icirc;n newydd a ddwg y galon ymmaith.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fy mhobl a ofynnant gyngor iw cyffion, ai ffonn a ddengys iddynt, o herwydd i y&s;pryd godineb eu cyfeiliorni [hwynt:] a phutteinia|&s;ant oddi wrth eu Duw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r bennau y mynyddoedd yr aberthant, ac ar y brynnau y llo&s;cant arogl-darth, tann y dderwen, a'r boply&s;en, a'r llwyfen: am fod yn dda eu cy&s;cod, am hynny y putteinia eich mer|ched chwi, a'ch rhianod a dorrant briodas.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac nid ymwelaf a'th merched am but|teinio, na'ch rhianod am dorri priodas: am fod y rhai hyn yn ymddidoli gyd &acirc; phutteniaid, ac abertha&s;ant gyd &acirc; merched d&acirc;, a'r bobl ni dde|allant a dramgwyddant.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Er i ti I&s;rael butteinio, na pheched Iu|da, nac ewch i Gilgal, na ddringwch i Betha|fen: ac na thyngwch, byw yw'r Arglwydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Fel anner anhywaith yr anhyweithiodd I&s;rael, yr Arglwydd yr awr hon ai portha hw|ynt fel oen mewn ehangder.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ephraim a ymgefeilliodd ag eulynnod: g&acirc;d iddo.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Drewi y mae eu meddwdod, gan buttei|nio y putteinia&s;ant, hoffant [ddywedyd,] moe|&s;wch: gwarthus yw eu llywodraeth-w&ycirc;r.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y gwynt a rwymodd [y genhedlaeth] hon yn ei adenydd, a bydd arnynt gywilydd of haberthau.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Beiau offeiriaid, &s;wyddogion, a phobl I&s;rael: ai co&s;pedi|gaeth.</P>
</ARGUMENT>
<PB N="335" REF="356">
<P N="1">CLywch hyn chwi offeiriaid, gwrandewch t&ycirc; I&s;rael, a th&ycirc; y brenin rhoddwch glu&s;t. [y mae] barn i'ch erbyn, am eich bod yn faglar Mizpah: ac yn rhwyd wedi ei lledu ar Tha|bor.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pan bwy&s;a&s;ant i ladd, aethant i'r glynno|edd: myfi [a roddaf] gerydd iddynt oll.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Myfi a adwen Ephraim, ac nid yw I&s;rael guddiedic oddi wrthif: canys ti Ephraim bell|ach a buttemioi&s;t, ac I&s;rael a halogwyd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ni roddant eu meddwl ac droi at eu Duw am [fod] y&s;pryd godineb oi mewn, ac nid adna|buant yr Arglwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Balch<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">er I&s;rael a ddwg de&s;tiolaeth yn ei wyneb: I&s;rael ac Ephyalm a &s;yrthiant yn en hanwiredd: Iuba hefyd a &s;yrth gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ai defaid, ac ai gwarthec y deuant i gei&s;io yr Arglwydd, ond nis cafant ef: ciliodd efe oddi wrthynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yn erbyn yr Arglwydd y pech&acirc;&s;ant, am iddynt genhedlu plant dieithr: mis bellach ai difa hwynt yng-hyd ai rhannau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cenwch y corn yn Gibea, yr vd-corn yn Ramah, vdcenwch [yn] Bethafen: ar dy &ocirc;l di Beniamin [y cenir.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ephraim fydd yn anrhaith yn-nydd y ce|rydd, perais &wcirc;ybod gwirionedd ym my&s;c llwy|thau I&s;rael.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Bu dywy&s;ogion Iuba fel &s;ymud-w&ycirc;r terfyn, [am hynny] y tywalldaf arnynt fy ll&icirc;d fel dwfr.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gorthrymmwyd Ephraim, drylliwyd mewn darn: am ewylly&s;io o honaw ef fyned ar &ocirc;l y gorchymyn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A mi a fyddaf fel gwyfyn i Ephraim, ac fel pydredd i d&ycirc; Iuda.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pan welodd Ephraim ei le&s;cedd, ac Iu|da ei archoll: aeth Ephraim i A&s;&s;yria ac a he|bryngodd ac frenin Iareb: etto ni alle efe eich meddiginiaethu, ac ni iachae efe eich archoll.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys mi a fyddaf i Ephraim fel llew, ac i d&ycirc; Iuda fel cenew llew: myfi a &s;clyfaethaf ac a &acirc;f ymmalth, dygaf ymmaith, ac ni [bydd] achubudd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Af a dychwelaf i'm lle hyd oni welant eu bai, a chei&s;io fy wyneb: pan fyddo adfyd iddynt i'm bor<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">u-gei&s;iant.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y bobl yn ymchwelyd at yr Arglwydd rhag gofid. 9 Drygioni'r offeiriaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DEuwch, a dychwelwn ac yr Arglwydd, ca|nys efe a &s;clyfaethodd, ac efe a'n hiach&acirc; ni, efe a darawodd, ac a'n meddiginiaetha ni.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Efe a'n bywha ni ar ol dau ddydd, a'r try|dydd dydd y cyfyd ni fynu: a byddwn fyw ger ei fron ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna 'r adnabyddwn, [ac] y dilynwn ad|nabod Duw: ei fynediad allan a ddarperir fel y wawr ddydd: ac efe a ddaw fel cafod attom, fel y diweddar-law am&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rol <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> dd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">iar.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Beth a wnaf i <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">i Ephraim: beth a wnaf i ti Iuda, eich mwynder &s;ydd yn ymado fel cw|mwl y boreu, ac fel gwlith boreuol.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am hynny y dif&egrave;thais trwy y prophwydi, lleddais hwynt &acirc; geiriau fyng-enau: a goleuni dy farnedigaethau a aeth allan.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys ewylly&s;iais drugaredd, ac nid a|berth, a g&wcirc;ybodaeth o Dduw yn fwy na pho|eth offrymmau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r rhai hyn fel Adda a dorra&s;ant y cyfam|mod: yna y buant anffyddlon i mi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Dinas gweithred-w&ycirc;r anwiredd [yw] Gilead, wedi ei halogi gan waed.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Cyfeillach o offeiriaid a laddant [ar] y ffordd tua Sichem megis llu [o rai] yn di&s;|gwil vn: canys gwnant &s;celerder.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gwelais yn nh&ycirc; I&s;rael halogedigaeth: yno [trwy] odineb Ephraim yr halogwyd I&s;|rael.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Go&s;ododd hefyd gynhaiaf i tithe Iuda, a mi yn dychwelyd caethiwed fy mhobl.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Drygioni y bobl. 12 Ai co&s;pedigaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'M fi'n iachau I&s;rael, datcuddiwyd anwi|redd Ephraim, a drygioni Samaria: ca|nys gwnant ffal&s;der: y lleidr a ddaw i mewn, a'r y&s;peiludd a anrheithia oddi allan.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Nid ydynt yn meddwl yn eu calonnau, fy mod i yn cofio eu holl ddrygioni hwynt: wei|thiau eu gweithredoedd eu hun ai hamgylchy|n&acirc;&s;ant, [ac] y maent ger fy mron.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Llawenh&acirc;nt y brenin ai drygioni, a'r ty|wy&s;ogion ai celwyddau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pawb o honynt &s;ydd yn torri priodas, [ac] fel ffwrn wedi ei phoethi o'r pobydd: [er pan] beidio a chodi [ac] a thylino y toes hyd oni &s;u|ro efe.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Diwrnod ein brenin [yw] hwn, y tywy&s;o|gion ai clwyfa&s;ant ef a'r go&s;trel w&icirc;n: e&s;tynnodd ei law i wat war-w&ycirc;r.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fel yr oeddynt yn cynllwyn, darpara&s;ant eu calon fel ffwrn, y pobydd a gy&s;codd ar h&ycirc;d y n&ocirc;s, [a'r] boreu y llo&s;codd fel fflamm d&acirc;n.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pawb o honynt wre&s;ogant fel y ffwrn, ac a y&s;&s;ant eu barn-w&ycirc;r: eu holl frenhinoedd a gwymp&acirc;&s;ant, heb [vn] o honynt yn galw ar|nafi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ephraim a ymgymmy&s;codd a'r bobloedd, Ephraim &s;ydd [fel] tei&s;en heb ei throi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> E&s;troniaid a fwytta&s;ant ei olud ef, ac ni's g&wcirc;yr efe: gwa&s;carodd pen-wynni ar hyd-ddo ef ac nis g&wcirc;ybu efe.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Mae balchder I&s;rael yn te&s;tiolaethu yn ei wyneb: er hynn oll oi throant ac yr Arglw|ydd en Duw, ac ni's cei&s;iant ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ephraim [&s;ydd] fel colommen ynfyd heb galon, [weithie] y galwant ar yr Aipht [wel|thie] yr &acirc;nt i A&s;&s;yria.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pan elont, tanaf fy rhwyd dro&s;tynt, a thynnaf hwynt i lawr fel ehediad y nefoedd: co&s;paf hwynt, fel y clybu eu cynnulleidfa hw|ynt.</P>
<PB REF="357">
<P N="13"><HI>13</HI> Gwae hwynt, canys ffoa&s;ant oddi wrthif, [daw] dini&s;tr arnynt, o herwydd gwnaethant gamwedd i'm herbyn: myfi ai gwaredais hwynt, a hwythau a ddyweda&s;ant gelwydd ar|naf.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ni alwa&s;ant arnaf &acirc;i calon, pan vd&acirc;|&s;ant ar eu gwelau: am &ycirc;d, a mely&s;-w&icirc;n yr ym|ga&s;cla&s;ant, [yna] cilia&s;ant oddi wrthif.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Mi a rwymais, [ac] a nerthais eu brei|chiau hwynt: etto meddyli&acirc;&s;ant ddrwg i mi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dychwel&acirc;&s;ant nid at y Goruchaf, ydynt fel b&wcirc;a twyllodrus, eu tywy&s;ogion a &s;yrthia|&s;ant ar y cleddyf am<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 73.9.</NOTE> ddirmyg eu tafod: dym|ma eu gwatwargerdd hwynt yng-wlad yr Aipht.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dini&s;tr ar Iuda, ac I&s;rael am eu gau-dduwiaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AT dy &s;afn &acirc;'r vdcorn, fel eryr [y daw y ge|lyn] yn erbyn t&ycirc;'r Arglwydd: am iddynt dro&s;&s;eddu fyng-hyfammod, a phechu yn erbyn fyng-hyfraith.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> I&s;rael a lefant arnaf, fy Nuw, nyni a'th adwaenom di.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ffieiddiodd I&s;rael ddaioni: y gelyn ai herlid yntef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Hwynt a wnaethant frenhinoedd, ac nid o honofi, gwnaethant dywy&s;ogion, ac ni chefais &wcirc;ybod: oi harian, ai haur y gwnaethant iddynt eu hun ddelwau, ac am hynny y torrir [I&s;rael] ymmaith.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Samaria, ciliodd dy l&ocirc;, fy n&icirc;g a lidiodd wrthynt, pa h&ycirc;d ni fedrant[ddilyn] diniweidr|wydd&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys o I&s;rael [y mae] efe, y&s;aer ai gwnaeth, ac nid yw efe Dduw, canys yn ddry|lliau y bydd ll&ocirc; Samaria.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gwynt a haua&s;ant, a chorw<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">t a fedant, cor&s;en ni bydd iddo, y dwy&s;en ni w<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> flawd, ac os gwnaiff, dieithriaid ai llwngc.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> I&s;rael a lyngcwyd, bellach y byddant ym my&s;c y cenhedloedd fel offeryn heb hoffter yn|ddo.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys hwynt a aethant i fynu i A&s;&s;yria, yn a&s;&s;yn wyllt vnic iddo ei hun: Ephraim a gy|flogodd gariadau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Hefyd am iddynt gyflogi [rhai] ym my&s;c y cenhedloedd, mi ai ca&s;claf hwynt: a de|chreua&s;ant [ddeffygio] tippin ar faich brenin y tywy&s;ogion.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys amlhaodd Ephraim o allorau i bechu: allorau oeddynt ganddo i bechu.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Mi a &s;crifennais iddo helaethder fyng|hyfraith, [ac] fel dieithr-beth y cyfrifwyd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> [Yn lle] ebyrth fy rhoddion, c&icirc;g a aber|thant, ac a fwyt&acirc;nt, yr Arglwydd nid yw fodlon iddynt: efe a gofia bellach eu hanwiredd, ac efe a ofwya eu pechodau, [&s;ef] dychwelyd o honynt i'r Aipht.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Anghofiodd I&s;rael ei weithudd, ac a a|dailadodd bala&s;au, ac Iuda a amlhaodd ddina|&s;oedd caeroc: ond myfi a anfonaf d&acirc;n iw dina|&s;oedd, ac a y&s;&s;af eu pala&s;au.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ne&wcirc;yn, &acirc; chaethiwed I&s;rael.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">ISrael na orfoledda, na lawenycha fel y cen|hedloedd,<NOTE PLACE="marg">Ier. 44.17.</NOTE> canys putteiniai&s;t oddi wrth dy Dduw: gwobrau a hoffai&s;t ar bob llawr dyrnu &ycirc;d.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y llawr dyrnu na'r gw&icirc;n-wryf ni'a portha hwynt, a'r gw&icirc;n newydd a dwylla y [genhedla|eth] hon.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ni thrigant yng-wl&acirc;d yr Arglwydd, ond Ephraim a ddychwel i'r Aipht: ac ya A&s;&s;yria y bwyt&acirc;nt [beth] aflan.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ni thywalltant w&icirc;n i'r Arglwydd, ai ha|berthau ni [byddant] melus ganddo, byddant iddynt fel bara galar-w&ycirc;r: pawb a fwyt&acirc;nt o honaw a halogir: o herwydd eu bara dros eu heneidiau ni ddaw i d&ycirc; yr Arglwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Beth a wnewch ar ddydd vchel-&wcirc;yl, ar ddydd g&wcirc;yl yr Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys wele aethant oddi wrth ddini&s;tr, yr Aipht ai ca&s;cl hwynt, Memphi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ai cladd hwynt, danadl a ore&s;cyn hyfrydwch eu harian hwynt, [a] drain [a dyf] yn eu pebyll.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dyddiau i ymweled a ddaethant, dyddi|au talu 'r pwyth a ddaethant: I&s;rael a g&acirc;nt &wcirc;y|bod [hyn:] y prophwyd [fydd] ffol, ynfyd, ac anwadal: ac am amlder dy anwiredd y bydd aml c&acirc;s.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gwiliedudd Ephraim [a fu] gyd a'm Duw, [aeth] y prophwyd yn fagl adar-wr [yn maglu] yn ei holl lwyvrau, [ac] yn ga&s;ineb yn nh&ycirc; ei Dduw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Aethant i'r glynnoedd, llygra&s;ant megis yn am&s;er Gibea: efe a goffa eu hanwiredd,<NOTE PLACE="marg">Iudic. 19 21.</NOTE> ac a ymwel &acirc;i pechod.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ce&s;ais I&s;rael fel grawn-win yn yr ani|alwch, gwelais eich tadau megis y ffrwyth cyn|haraf yn y ffigu&s;-<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ren yn eu dechreuad: [ond] hwynt a aethant ac Baal Peor, ymddidola&s;ant i warth, ac aethant yn ffiaidd fel y car&acirc;&s;ant.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ephraim eu gogoniant hwynt a cheda fel aderyn o anedigaeth, o gr&ocirc;th, ac o feichio|giad.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac er iddynt fagu eu plant, rhoddaf hwynt heb vn plentyn: a gwae hwynt pan ym|adawyf oddi wrthynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ephraim hyd y gwelaf a blann|wyd fel Tyrus mewu cyfanneddle: etto [rhaid] i E|phraim ddwyn ei blant allan at y lleiddiad.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Dyro iddynt Arglwydd: beth a roddi? crothau erthylgar, a bronnau he&s;pion.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Eu holl, ddrygioni hwynt [&s;ydd] yn Gilgal, yno y ca&s;eais hwynt: am ddrygioni eu gweithredoedd eu hun y bwriaf hwynt allan o'm t&ycirc;: ni chwan<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">gaf eu caru hwynt: eu holl dywy&s;ogion [ydynt] anh<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">waith.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ephraim a dorrwyd i'r llawr, eu gwraidd a wywodd, dwyn ffrwyth ni's gwnant:
<PB N="336" REF="357">ac os cenhedlant, lladdaf annwyl-blant eu cro|thau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Fy Nuw ai gwrthyd hwynt, am na wrandaw&s;ant arno ef: am hynny y byddant gyr|wydraid ym mhlith y cenhedloedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gau-dduwiaeth I&s;rael, ai co&s;p am hynny.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWinwydden w&acirc;g [yw] I&s;rael, efe a a&s;yd ffrwyth iddo ei hun: yn &ocirc;l amlder ei ffrw|yth yr amlhaodd efe allorau: yn &ocirc;l daioni ei d&icirc;r y gwellh&acirc;&s;ant ar ddelwau.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Eu calon a ymrannodd, dini&s;trir hwynt bellach, efe a dyrr i lawr eu hallorau hwynt, efe a dde&s;truwia eu delwau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys yr awr hon y dywedant, nid [oes] i ni frenin, am nad ofna&s;om yr Arglwydd: a pheth a wnae y brenin i ni&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dyweda&s;ant eiriau, gan dyngu anudon [wrth] wneuthur ammod: tarddodd barn me|gis y wermod yn rhychau fy meu&s;ydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pre&s;&s;wyl-w&ycirc;r Samaria a ofnant o herwydd llo Bethafen, ei bobl a alarant dro&s;to, offeiriad<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 18.27. 2. Bren. 23.5.</NOTE> Baal [y rhai] a lawenychant ynddo o achos eu gogoniant [a alarant] pan ymada|wo oddi wrtho ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Hefyd efe a ddygir i A&s;&s;yria yn anrheg i frenin Iareb: Ephraim a dderbyn gywilydd, ac I&s;rael a wradwyddir gan ei ddychymmyg ei hun.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Samaria ai brenin a dorrir ymmaith fel ewyn ar wyneb y dwfr.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Vchelfeudd Afen a dde&s;truwir, [&s;ef] pe|chodfa I&s;rael,<NOTE PLACE="marg">O&s;ea. 4.15. E&s;ay. 2.19. Luc. 23.30. Gwel. 6.16. &amp; 9.6.</NOTE> dring drain a mieri ar eu hallo|rau, a dywedant wrth y mynyddoedd, gorch|guddiwch nyni, ac wrth y brynnau, &s;yrthiwch arnom.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O I&s;rael ti a bechai&s;t er dyddiau Gibea, yno y &s;afa&s;ant: a'r rhufel yn Gibea yn erbyn plant anwiredd ni chyffyrddodd &acirc; hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Wrth fy ewyll&ycirc;s y co&s;paf hwynt, a phobl a ge&s;clir yn eu herbyn, pan rwymer hw|ynt yn eu dwy gwys.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac Ephraim [&s;ydd] anner wedi et dy&s;cu yn dda genddi ddyrnu: a minne a &acirc;f dros deg|wch ei gwddf, paraf i Ephraim farchogeth, Iuda a ardd, ac Iacob a lyfna iddo.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Heuwch <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wch mewn cyfiawnder, a med|wch yn &ocirc;l trugaredd: brynerwch iwch frynar, canys [y mae] yn am&s;er i gei&s;io yr Arglwydd hyd oni ddelo a glawio iwch gyfiawnder.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ardda&s;och iwch ddrygioni, meda&s;och anwiredd, bwytta&s;och ffrwyth celwydd, am it ymddyried yn vy ffordd dy hun, [ac]yn lluo&s;og|rwydd dy gedyrn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Cyfyd terfy&s;c yn dy bobl, a'th holl ddina|&s;oedd cedyrn a ddini&s;trir, fel y dorfu i Salma ddini&s;trio Beth Arbel yn am&s;er rhyfel: [lle] y drylliwyd wrth gelfi bennau y famm, a'r plant.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Fel hynny y gwna Bethel i chwithau, am eich mawr-ddrwg: gan ddifetha y difethir brenin I&s;rael ar y wawr ddydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Daioni 'r Arglwydd i I&s;rael. 5 Ai haniolchgarwch hwythau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAn [oedd] I&s;rael langc mi ai cerais ef,<NOTE N="*" PLACE="marg">Mat. 2 13.</NOTE> ac a elwais fy mab o'r Alpht.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> [Fel] y galwent arnynt, felly hwythau a aent oi golwg hwynt: abertha&s;ant i Baalim, a llo&s;ca&s;ant arogl-darth i ddelwau cerfiedic.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Myfi hefyd a berais i Ephraim gerdded, cymmerodd yntef hwynt yn ei freichiau, ond ni chydnabuant mae fi ai meddiginiaethodd hw|ynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Tynnais hwynt mewn rheffynnau dynol, mewn rhaffau cariad, oeddwn iddynt megis y rhai a godant yr iau ar eu llechweddau hwynt: a bwriais attynt fwyd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ni ddychwel efe i wl&acirc;d yr Aipht, onid A&s;&s;ur fydd ei frenin, am iddynt wrthod troi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r cleddyf a erys ar ei ddina&s;oedd ef, ac a dreulia hefyd, ac a y&s;&s;a ei geingciau ef am ei ddychymmygion ei hun.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Fy mhobl fydd ar ddau feddwl am fy nychweliad, a'r [prophwydi] ar galwa&s;ant ef ac y Goruchaf, [ond] ni chyd-dderchafodd efe [Dduw.]</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pa fodd i'th roddaf ymmaith Ephraim&lpunctel; i'th roddaf i fynu I&s;rael&lpunctel; pa fodd i'th roddaf fel<NOTE N="*" PLACE="marg">Deur. 29.23.</NOTE> Adama, ao i'th o&s;odaf megis Zeboim&lpunctel; tr&ocirc;dd fyng-halon ynof, a'm edifeiriol emy&s;caroedd a gyd lo&s;ca&s;ant.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ni chyflawnaf angerdd fy llid, ni ddy|chwelaf i ddini&s;trio Ephraim: canys Duw ydwyfi ac nid d&ycirc;n, Sanct [ydwyf] yn dy blith ac nid &acirc;f i'r ddinas.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ar &ocirc;l yr Arglwydd yr &acirc;nt, efe a rua fel llew, pan ruo efe, yna meibion y gorllewyn a ddychrynant.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dychrynant fel aderyn y t&ocirc; o'r Aipht, ac fel colomen o d&icirc;r A&s;&s;ur: ac mi ni go&s;odaf yn eu tai medd yr Arglwydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ephraim a'm hamgylchynodd &acirc; chel|wydd, a th&ycirc; I&s;rael &acirc; thwyll: Iuda etto &s;ydd yn llywodraethu gyd &acirc; Duw, ac yn ffyddlon gyd a'r &s;ainct.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yn-Nuw, ac nid yn nyn, y mae ymddyried.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">EPhraim &s;ydd yn ymborthi [ar] y gwynt, ac yn dilyn gwynt y dwyrain, at h&ycirc;d y dydd yr amlhaodd gelwydd a dini&s;tr, ammod a wnae|thant a'r A&s;&s;yriaid: [eu] holew a ddygwyd i'r Aipht.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac [y mae] gan yr Arglwydd g&wcirc;yn ar Iuda, ac efe a ymwel ag Iacob yn &ocirc;l ei ffyrdd, yn ol ei ddychymmygion y t&acirc;l iddo y pwyth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yn y groth y daliodd efe &s;odl ei frawd, ac yn ei nerth yr ymdrechodd &acirc; Duw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 32.31.</NOTE> ymdrechodd a'r angel, a gorchfy|godd, wylodd, ac ymbiliodd ag ef: cafodd ef yn Bethel, ac yno'r ymddiddanodd &acirc; ni.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac Arglwydd Dduw y lluoedd [ie] yr Arglwydd [yw] ei goffadwriaeth.</P>
<PB REF="358">
<P N="6"><HI>6</HI> Tr&ocirc; dithe ac dy Dduw, cadw drugaredd, a barn, ac ymddyriet yn dy Dduw bob am&s;er.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yn ei law ef Canaan [y mae] cloriannau twyll: da ganddo orthrymmu.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A dywedodd Ephraim, etto mi a gyfoetho|gais, cefais i'm olud, ni chafodd fy holl boenau arnaf [vn] anwiredd yr hwn [&s;ydd] bechod.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ami [ydwyf] yr Arglwydd dy Dduw [a'th dd&ucirc;g] o dir yr Aipht, gwnaf it drigo etto mewn pebyll: megis ar ddyddiau vchel-&wcirc;yl.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ymddiddenais trwy y prophwydi, a mi a amlheais weledigaethau, a mynegais gyffely|biaethau trwy law y prophwydi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ai anwir Gilead&lpunctel; gwagedd ydynt yn vnic: yn Gilgal yr abertha&s;ant &ycirc;chen, eu hallo|rau hefyd [ydynt] fel carneddau yn rhychau y maes.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ff&ocirc;dd Iacob hefyd i wlad Syria, a gwa|&s;anaethodd I&s;rael am wraig, am wraig y cad|wodd ddefaid.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Trwy brophwyd y dug yr Arglwydd I&s;rael o'r Aipht: a thrwy brophwyd y cadwyd ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Cyffr&ocirc;dd Ephraim chwerwedd: ai waed ei hun a dywelltir arno: ai Arglwydd a d&acirc;l iddo ei wradwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ffieidd-dra I&s;rael, 9 Ac achos eu dini&s;tr hwynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAn lefarodd Ephraim, ar&s;wyd [oedd,] ym|dderchafodd efe yn I&s;rael: onid pechodd gyd &acirc; Baal, a bu farw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac yr awr hon chwanega&s;ant bechu, ac oi harian y gwaethant iddynt eu hun yn &ocirc;l eu meddyliau eu hun, [&s;ef] delwau tawdd yn eu|lynnod: a'r cwbl yn waith y celfydd, am y rhai y maent yn dywedyd, y rhai a aberthant dd&ycirc;n, cu&s;anant y lloi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny y byddant fel y boreu gwm|mwl, megis y gwlith a ymedu yn foreu, fel man-us a chwaler o'r llawr dyrnu, ac fel m&wcirc;g o ffumer.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac myfi [yw] 'r Arglwydd dy Dduw, [dy waredudd] o d&icirc;r yr Aipht: ni chei gydna|bod Duw onid myfi: ac nid [oes] iachawdur o|nid myfi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Mi a'th adnabum yn y diffaethwch, yn nhir y poethni.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fel [yr oedd] eu porfa y caw&s;a~t eu gwala, a phan gaw&s;ant eu gwala, coda&s;ant eu calonnau, ac anghofia&s;ant fi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Onid mi a fyddaf fel llew iddynt, megis llewpard ar ffordd A&s;&s;ur.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cyfarfyddaf &acirc; hwynt fel arth wedi colli ei chenawon: rhwygaf linynnau eu calon hwynt yna fel llew y dif&acirc;f hwynt, bwy&s;t-fil maes ai llarpia hwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> [Dy bechod] a'th ddini&s;triodd I&s;rael: onid ynofi [y mae] dy gymmorth.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dy Frenin ydwyf, pa le [y mae ar all] a'th waredo di yn dy holl ddina&s;oedd&lpunctel; mae dy frawd-w&ycirc;r, am y rhai y dywedai&s;t, dyro i mi frenin, a thywy&s;ogion?</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Rhoddaf it frenin yn fy n&icirc;g: a dygaf ef ymmaith yn fy llid.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Rhwymwyd anwiredd Ephraim,<NOTE PLACE="marg">Icr. 17.1.</NOTE> cuddi|wyd ei bechod.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gofid vn yn e&s;cor a ddaw arno ef, mab anghall yw efe: canys ni ddylea&s;e efe &s;efyll yr am&s;er [hwn] yn e&s;coreddfa plant.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> O law vffern yr achubaf hwynt, oddi wrth angen y gwaredaf hwynt, byddaf angeu i ti &ocirc; angeu, byddaf drangc i ti vffern: cuddiwyd edifeirwch o'm golwg.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys efe a ffrwytha ym my&s;c brodyr, daw gwynt y dwyrain, [&s;ef] gwynt yr Arglw|ydd o'r anialwch a dderchafa, ac a &s;ycha ei withi|ennau, ai ffynnon a aiff yn he&s;p: efe a y&s;peilia bob lle&s;tr dymunol.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Diffeithir Samaria am ei bod yn anu|fydd iw Duw, &s;yrthiant ar y cleddyf, eu plant a ddryll&icirc;r wrth gelfi, ai [gwragedd] beichiogion a rwygir i fynu.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyngor i I&s;rael i droi at Dduw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YMchwel I&s;rael at yr Arglwydd oy Dduw: canys ti a &s;yrthiai&s;t trwy dy anwiredd dy hun.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cymmerwch gyd &acirc; chwi y geiriau [hyn] a dychwelwch ac yr Arglwydd, a dywedwch wrtho, maddeu di ein holl anwiredd, cymmer [ni] yn ddaionus, a thalwn [it]<NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 13.15.</NOTE> loi ein gwe|fu&s;au.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Nid A&s;&s;ur a'n hachub ni, ni farchogwn mwy ar feirch, ac ni ddywedwn mwyach wrth waith ein dwylo, &ocirc; ein duwiau, o herwydd ynot ti y caiff yr ymddifad drugaredd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Meddiginiaethaf eu hymchweliad hwynt, caraf hwynt yn ewylly&s;car, canys tr&ocirc;dd fy nig oddi wrtho.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Byddaf fel gwlith i I&s;rael, efe a flodeua fel y lili, ac a leda ei wraidd megis [prennau] Libanus.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ei geingciau a gerddant, bydd ei degwch fel yr oliwydden, ai arogl fel Libanus.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y rhai a arho&s;ant dann ei gy&s;cod ef a ddychwelant, ac a dyfant [fel] &ycirc;d, blodeuant he|fyd fel y win-w&ycirc;dden, bydd ei goffadwriaeth fel gwin Libanus.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ephraim beth [&s;ydd] i mi mwyach [a w|nelwyf] ag eulynnod&lpunctel; gwrandewais, ac edry|chais arno: myfi [ydwyf] fel ffynnid-wydden ir, o honofi y ceir dy ffrwyth di.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr hwn [&s;ydd] ddoeth a ddeall hyn, a'r deallgar ai cydnebydd: iniawn yw ffyrdd yr Arglwydd, y rhai cyfiawn a rodiant ynddynt: ond yr annuwolion a dramgwyddant ynddynt.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn llyfr O&s;ea.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Joel" TYPE="book">
<PB N="337" REF="358">
<HEAD>Llyfr y prophvvyd Ioel.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duw yn bygwth ar y bobl amryw ddialeddau, ac yn eu hannog i edifeirwch.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_GAIR yr Arglwydd yr hwn a ddaeth at Ioel fab Pethuel.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwrandewch hyn chwi henuriaid, a rho|ddwch glu&s;t holl drigio|lion y wi&acirc;d: a fu y f&acirc;th beth yn eich dyddiau&lpunctel; neu yn nyddiau eich tadau?</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Mynegwch hyn i'ch plant, a'ch plant iw plant hwythau, ai plant hwythau i'r genhedla|eth ne&s;af.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gweddill y lindis a fwyttaodd y ceiliog rhedyn, a gweddill y ceiliog rhedyn a ddifaodd pr&ycirc;f y rhwd, a gweddill pryf y rhwd a y&s;&s;odd y Locu&s;t.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Deffroiwch fedd-w&ycirc;r, ac &wcirc;ylwch, ac vd|wch holl yf-w&ycirc;r gw&icirc;n am y gwin newydd: ca|nys t<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rrwyd ef oddi wrth eich m&icirc;n chwi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O herwydd cenhedlaeth gref anifeiriol a ddaeth i fynu ar fy nh&icirc;r, dannedd llew [yw] ei dannedd, a chil ddannedd hen lew [&s;ydd] iddi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Go&s;ododd fyng-winwydden yn ddifrod, a'm ffigu&s;-bren yn ddiri&s;cledd, gan ddinoethi dinoethodd hi, a thaflodd ymmaith, ei changau a wynna&s;ant.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Vda fel gweryf wedi ymwregy&s;u [mewn] &s;ach-liain am briod ei hieuengtid.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Torrwyd oddi wrth d&ycirc; 'r Arglwydd o|ffrwm vwyd, ac offrwm diod: y mae 'r offeiri|aid [&s;ef] gwenidogion yr Arglwydd yn galaru.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Difrodwyd y maes, y ddaiar a alara am wneuthur difrawd ar yr &ycirc;d, &s;ychodd y gw&icirc;n ne|wydd, lle&s;caodd yr olew.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Cywilyddiwch y llafur-w&ycirc;r, vdwch y gwin-w&ycirc;r am y gwenith, ac am yr haidd: canys darfu am gynhaiaf y maes.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gwywodd y win-w&ycirc;dden, lle&s;caodd y ffi|gu&s;-bren, pren y pomgranat, y balm-wydden, a'r afallen, [a] holl brennau y maes a wyw&acirc;&s;ant am wywo llawenydd oddi wrth feibion dynion.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ymwregy&s;wch a griddfenwch chwi o|ffeiriaid, vdwch wenidogion yr allor, deuwch wenidogion fy Nuw dros n&ocirc;s mewn &s;ach-liain, am yr attelir oddi wrth d&ycirc; eich Duw offrwm bwyd, ac offrwm diod.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Go&s;odw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">h ympryd, gelwch gynnulleidfa, ce&s;clwch yr henuriaid [a] holl drigolion y wlad [i] d&ycirc; 'r Arglwydd eich Duw, a gwaeddwch ar yr Arglwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Och rhag heddyw, canys dydd yr Argl|wydd &s;ydd yn ne&s;a&ucirc;, ac a ddaw fel difrod oddi|wrth yr Holl-alluawg.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Oni thorwyd yng-&wcirc;ydd ein llygaid ni oddi wrth t&ycirc; ein Duw y bwyd, y llawenydd, a'r digrifwch&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Pydrodd yr hadau dann eu priddellau, yr y&s;cuboriau a anrhaithiwyd, yr yd-lannau a fw|riwyd i lawr, am wywo 'r &ycirc;d.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Oh o'r griddfan y mae 'r anifeiliaid, y mae yn gyfing ar y minteioedd gwarthec, am nad [oes] borfa iddynt, y bagadau defaid hefyd a an|rhaithiwyd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Arnat ti Arglwydd y galwaf, am i'r t&acirc;n ddifa porfeudd yr anialwch, a'r fflam a oddeithi|odd holl brennau y maes.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Anifeiliaid y maes hefyd &s;ydd yn brefu arnat, am &s;ychu o'r ffrydau dwfr, a'r t&acirc;n a y&s;&s;odd borfeudd yr anialwch.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydo y mae efe ddyfodiad gelynnion aruthrol. 13 Cyngor i edifarhau. 18 Cariad Duw iw bobl.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CEnwch yr vdcyrn yn Sion, ac vdcenwch ar fynydd fy &s;ancteiddrwydd: vychryned holl bre&s;&s;wyl-w&ycirc;r y wl&acirc;d, am ddyfod dydd yr Arglwydd, canys y mae yn agos.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Diwrnod tywyll d&ucirc;, diwrnod cwmmy|loc, a niwloc, fel y wawr wedi ymwa&s;caru ar y mynyddoedd: felly pobl lawer a chry&s;ion [a ddaw,]ni b&ucirc; ei f&acirc;th ei ioed, ac ni bybd ei waith ar eiol hyd byth. </P>
<P N="3"><HI>3</HI> Oi flaen y difa y t&acirc;n, ac ar ei &ocirc;l y fflam, [mae] 'r wlad oi flaen fel gardd baradwys, ac ae ei &ocirc;l yn ddiffaethwch anrhaithiedic: a hefyd ni ddiangc dim ganddo.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr olwg [arno] ef [&s;ydd] megis golwg o feirch, ac fel marchogion, felly y rhodant.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Megis &s;&wcirc;n cerbydau ar bennau y my|nyddoedd y llammant, fel &s;&wcirc;n-t&acirc;n y&s;&s;ol yn difa y &s;ofi, [ac] fel pobl gry&s;ion parot i ryfel.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Oi flaen yr ofna y bobl,<NOTE N="*" PLACE="marg">Nahum. 2.10.</NOTE> pob wynch a ga&s;cl barddu.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Rhedant fel glewon, a dringant y m&ucirc;r fel rhyfelw&ycirc;r, cerddant pob vn yn ei ffordd ei hun, ac ni rwy&s;trant eu llwybrau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ni wa&s;cant y naill y llall, cerddant bob vn ei lwybr ei hun: ac er eu &s;yrthio ar y cle|ddyf ni's archollir hwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwibiant ar h&ycirc;d y ddinas, rhedant ar y m&ucirc;r dringa~r i'r tai, deuant trwy 'r ffene&s;tri fel lleidr.</P>
<P N="10"><HI>10</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 13.10. Ezec. 32.7. Mat. 24.29. Iocl. 2.31.</NOTE> Oi flaen ef y cr&ycirc;n y ddaiar, y nefoedd a gyffroir, yr haul a'r lleuad a dywyllir, a'r &s;&ecirc;r a ga&s;clant eu llewyrch [attynt.]</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r Arglwydd a rydd ei l&ecirc;f o flaen ei l&ucirc;, canys mawr odieth yw ei wer&s;&s;yll ef, canys cryf yw 'r hwn &s;ydd yn gwneuthur ei air-ef<NOTE N="*" PLACE="marg">Ierem. 30.7. Amos 5.18. Scphon. 1.15.</NOTE> o her|wydd mawr yw dydd yr Arglwydd, ac ofnadwy iawn: a phwy ai herys&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ond yr awr hon medd yr Arglwydd, dy|chwelwch attafi a'ch holl galon, mewn ympryd, mewn &wcirc;ylofain, ac mewn galar.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A rhwygwch eich calonnau, ac nid eich dillad, ac ymchwelwch at yr Arglwydd eich
<PB REF="359">Duw: o herwydd gra&s;lawn, a thrugarog [yw] efe, hwyrfrydic i ddigofaint, ac aml o druga|redd, ac edifeiriol am ddrwg.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pwy a &wcirc;yr a dr&ycirc; efe, ac edifarhau, a gwe|ddillo bendith ar ei &ocirc;l, [&s;ef] bwyd offrwm, a di|od offrwm i'r Arglwydd eich Duw chwi&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Cenwch vdcorn yn Sion, go&s;odwch ympryd, gelwch y gynnulleidfa.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ce&s;clwch bobl, go&s;odwch gymanfa, cyn|hullwch henuriaid, ce&s;clwch blant, a'r rhai yn &s;ugno bronnau: deued y priod-fab allan oi &s;ta|fell, a'r briod-ferch allan o &s;tafell ei gwely.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Wyled yr offeiriaid gwenidogion yr Arglwydd rhwng y porth a'r allor, a dyweda~t: arbed dy bobl &ocirc; Arglwydd, ac na ddyro dy eti|feddiaeth i warth, i lywodraethu o'r bobloedd arnynt:<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 79.10.</NOTE> pa ham y dywedant ym mhlith y bo|bloedd, pa le [y mae] eu Duw hwynt&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna 'r Arglwydd a eiddiga am ei d&icirc;r, ac a arbed ei bobl.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r Arglwydd a ettyb, ac a ddywed wrth ei bobl: wele fi yn anfon i chwi &ycirc;d, a gw&icirc;n, ac olew, a diwellir chwi o honaw ef, ac ni roddaf chwi mwyach yn wradwydd ym my&s;c y cen|hedloedd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Bwriaf yn bell oddi wrthych y gogledd [lu,] a gyrraf ef i dir &s;ych diffaeth, ei wyneb [a fydd] tua m&ocirc;r y dwyrain, ai [ben] tua 'r m&ocirc;r ei|thaf, ei ddrewi a gyfyd, ai ddrwg &s;awr a ddring, am iddo wneuthur mawrhydru.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Nac ofna di ddaiar, ymddigrifa, a llawe|nycha, canys yr Arglwydd a wnaeth fawredd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Nac ofnwch anifeiliaid y maes, am dar|ddu porfeudd yr anialwch: canys y prenn a ddu porfeudd yr anialwch: canys y prenn a ddug ei ffrwyth, y ffigu&s;-bren, a'r win-wydden a rodda&s;ant eu cnwd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Plant Sion, ymddigrifwch, ac ymla|lawenhewch yn yr Arglwydd eich Duw: ca|nys<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefir. 26.4. Deut. 11.14.</NOTE> efe a roddes i chwi gynhar-law cyfiawn|der, ac a wnaeth i'r cynhar-law, a'r diweddar|law dde&s;cyn i chwi yn y [mis] cyntaf.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r &s;cuboriau a lenwir, o &ycirc;d, a'r gw&icirc;n newydd a'r olew a aiff tros y gwryfau.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A mi a d&acirc;laf i chwi y blynyddoedd a ddi|faodd y ceiliog rhedyn, pryf y rhwd, y Loc&ucirc;&s;t, a'r lindis, fy llu mawr mau fi yr hwn a anfonais yn eich plith.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna y bwyttewch, gan fwytta, ac ymddi|goni: a moliennwch enw 'r Arglwydd eich Duw, 'r hwn a wnaeth &acirc; chwi yn rhyfedd, ac ni wradwyddir fy mhobl byth.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A chewch &wcirc;ybod mai ym-my&s;c I&s;rael [yr ydwyf] fi, ac mai myfi [yw] yr Arglwydd eich Duw, ac nid [neb] arall: a'm pobl ni's gwradwyddir byth.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A bydd ar &ocirc;l hyn<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 44.3.</NOTE> y tywalltaf fy Y&s;pryd ar bob cnawd, a'ch meibion, a'ch merched a bro|phwydant, eich henuriaid a welant freuddwydi|on, a'ch gw&ycirc;r ieuaingc a welant weledigaethau</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac ar wei&s;ion hefyd a morwynion y ty|walltaf fy Y&s;pryd yn y dyddiau hynny.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A rhoddaf ryfeddodau yn y nefoedd, ac yn y ddaiar, gwaed, a th&acirc;n, a cholofnau mwg.</P>
<P N="31"><HI>31</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ay 13.10. Ioel. 2.10.</NOTE> Yr haul a droir i dywyllwch, a'r lleuad i waed, o flaen dyfod mawr, ac ofnadwy ddydd yr Arglwydd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A bydd yr achubir pob vn a alwo ar enw 'r Arglwydd: canys bydd ymwared fel y dy|wedodd yr Arglwydd ym mynydd Sion, ac yn Ieru&s;alem: ac yn y gweddillion a alwo 'r Ar|glwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Barn Duw ar elynnion ei bobl.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CAnys wele yn y dyddiau hynny, ac yn yr am&s;er hwnnw, pan ddatroaf gaethiwed Iu|da, ac Ieru&s;alem,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ca&s;claf hefyd yr holl genhedloedd, a dy|gaf hwynt i wared i'r glynn Ieho&s;aphat, a dad|leuaf &acirc; hwynt yno dros fy mhobl a'm hetife|ddiaeth I&s;rael, y rhai a wa&s;cara&s;ant hwy ym my&s;c y cenhedloedd, a rhanna&s;ant fy-nh&icirc;r.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac ar fy mhobl y bwria&s;ant goel-bren|nau, a rhodda&s;ant y bachgen er puttain, a gwer|tha&s;ant y fachgennes er gw&icirc;n, ac yf&acirc;&s;ant.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Tyrus hefyd, a Sidon, a holl ardaloedd Pale&s;tina beth a [wnewch] chwi i mi&lpunctel; a delwch i mi y pwyth&lpunctel; ac os telwch i mi, buan iawn y dychwelaf eich t&acirc;l ar eich pen eich hunain.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys cymmera&s;och fy arian a'm haur, a duga&s;och i'ch temlau fy nhly&s;&s;au goref.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gwertha&s;och hefyd feibion Iuda, a meibi|on Ieru&s;alem i'r Groegiaid: er eu pellhau oddi wrth eu hardaloedd eu hunain.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Wele mi ai codaf hwynt o'r lle y gwertha|&s;och hwynt iddo: ac a ddatroaf eich t&acirc;l ar eich pen eich hunain.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A minne a werthaf eich meibion, a'ch mer|ched i law meibion Iuda, a hwythau ai gwer|thant i'r Sabeaid i genhedlaeth bell: canys yr Arglwydd a lefarodd [hyn.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Cyhoeddwch hyn ym my&s;c y cenhedlo|edd, go&s;odwch ryfel, deffroiwch y gw&ycirc;r cryfi|on, ne&s;aed y gw&ycirc;r o ryfel, a deuant i fynu.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gyrrwch eich ceibiau yn gleddyfau, a'ch pladuriau yn waiw-ffyn: a dyweded y lle&s;c, ca|darn ydwyfi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ymge&s;clwch y cenhedloedd, a deuwch o amgylch ogylch, ac ymgynhullwch: yno y de&s;|cyn yr Arglwydd dy gedyrn di.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Coden y cenhedloedd a deuant i fynu i'r glynn Ieho&s;aphat: o herwydd mai yno 'r ei&s;te|ddaf i farnu 'r holl genhedloedd o amgylch.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Medwch canys addfedodd y cynhaiaf, deuwch i wared o herwydd y gwryf a lanwodd, a'r gwa&s;c-gafnau a aethant tro&s;odd, am amlhau eu drygioni hwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gweryn lawer [a fydd] yng-lynn di|wedd-brawd: canys agos yw dydd yr Arglw|ydd yng-lynn diwedd-brawd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yr haul, a'r lloer a dywyllant, a'r &s;&ecirc;r a ga&s;clant eu llewyrch [attynt.]</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r Arglwydd a rua o Sion, ac a rydd
<PB N="338" REF="359">ei l&ecirc;f o Ieru&s;alem, y nefoedd hefyd, ar ddaiar a grynant: onid yr Arglwydd [fydd] gobaith ei bobl, a chadernid meibion I&s;rael.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Felly y cewch &wcirc;ybod mai myfi [yw] 'r Arglwydd eich Duw'n trigo yn Sion fy my|n&ycirc;dd &s;anctaidd: yna y bydd Ieru&s;alem &s;anc|taidd, ac nid aiff dieithriaid trwyddi mwyach.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r dydd hwnnw y bydda'r mynyddoedd<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 47.1 Amos. 9.13.</NOTE> ddefnynnu mely&s;-w&icirc;n, a'r brynnau a lifeiri|ant o laeth, a holl ffrydau Iuda a redan<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> ddwfr, a ffynnon a ddaw allan o d&ycirc;'r Arglw|ydd, ac a ddwfrha ddyffryn Sittim.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yr Aipht a fydd anghyfannedd, ac Edom fydd anialwch anghyfaneddol, am draha [ar] f<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ibion Iuda, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> iddynt dywall<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> gwaed gwiri|on yn eu <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> hwynt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> E<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">to Iuda a drig byth, ac Ieru&s;alem o genh<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dlaeth <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> genhedlaeth.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Glanh&acirc;f hefyd waed y rhai ni's glanhe|ais, a'r Arglwydd &s;ydd yn trigo yn Sion.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn llyfr Ioel.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Amos" TYPE="book">
<HEAD>&leaf; Llyfr y prophvvyd Amos.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Hanes Amos, ei brophwydoliaeth yn erbyn Dama&s;|cus, Azza, Edom, ac Ammon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_GEiriau Amos (yr hwn oedd ymmy&s;c bugeilia|id Thecon)y rhai a we|lodd efe ar I&s;rael yn nyddiau Olia brenin Iuda, ac yn nyddiau Ieroboam fab Ioas brenin I&s;rael, ddwy flynedd o flaen y ddaiar-gryn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a ddywedodd, yr Arglwydd a rua o Sion, ac a rydd ei l&ecirc;f o Ieru&s;alem, a chyfan|neddau y bugeiliaid a alarant, a phen Carmel a wywa.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd, o herwydd tair [o] anwire~ddau Dama&s;cus, ac o herwydd pedair ni's dychwelaf hyn yn ei &ocirc;l: am iddynt ddyrnu Gilead &acirc; ffu&s;tiau heirn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Am hynny anfonaf d&acirc;n i d&ycirc; Hazael, ac efe a ddifa bala&s;au Benhadad.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Drylliaf dro&s;&s;olion Dama&s;cus, diwrei|ddiaf y pre&s;&s;wylwyr o ddyffryn Afen, a'r hwn a gynhalio deyrn-wialen t&ycirc; Edom: a phobl Sy|ria a &acirc;nt yn gaeth i Cir, medd yr Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd, am dair [o] anwireddau Azza, ac am bedair ni throaf hyn yn ei &ocirc;l, am iddynt gaeth-gludo caethiwed gyflawn i Edom iw gwarche.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny anfonaf d&acirc;n ar f&ucirc;r Azza: ac efe a ddifa ei phala&s;au hi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac mi a dorraf y pre&s;&s;wyl-wr o A&s;dodia'r hwn a ddeil deyrn-wialen o A&s;calon, a throaf fy llaw at Ecron, a derfydd am weddill y Phili&s;ti|aid, medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd, am dair o anwireddau Tyrus, ac am bedair ni ddychwe|laf hyn, o herwydd iddynt hwy warche cwbl gaethiwed yn Edom: ac na chofia&s;ant y cyfam|mod brawdol:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny anfonaf d&acirc;n i f&ucirc;r Tyrus, ac efe a ddifa ei phala&s;au hi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd, am dair o anwireddau Edom, ac am bedair ni ddychwe|laf hyn, am iddo erlid ei frawd a'r cleddyf, a lly|gru ei drugaredd, ai y&s;peilio byth yn ei dd&icirc;g, a chadw ei lid yn wa&s;tad.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny anfonaf d&acirc;n i Theman, yr hwn a ddifa bala&s;au Bozra.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd, am dair o an wireddau meibion Ammon, ac am bedair ni ddychwelaf hyn, am iddynt, hwy rwygo gwragedd beichiogion Gilead, er helaethu eu terfynau eu hun.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Cynneuaf d&acirc;n ar f&ucirc;r Rabba, ac efe a ddi|fa ei phala&s;au, mewn gwaedd ddydd y rhyfel, ac mewn temhe&s;tl ddydd y cor-wynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ai brenin a aiff yn gaeth, efe ai bennae|thiaid gyd ag ef: medd yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydoliaeth yn erbyn Moab, Iuda, ac I&s;rael.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FEl hyn y dywed yr Arglwydd, am dair o an|wireddau Moab, ac am bedair ni throaf hynn yn ei &ocirc;l: am iddo lo&s;ci e&s;cyrn brenin E|dom yn lludw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Am hynny anfonof d&acirc;n i Moab, yr hwn a ddifa bala&s;au Cerioth: a Moab fydd marw me|wn terfy&s;c, gweiddi, a llais vdcorn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Mi a ddorraf ymmaith ei barn-wr oi my&s;c: ai holl bendifigion a laddaf gyd ag ef, medd yr Arglwydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd, am dair o anwireddau Iuda, ac am bedair ni throaf hyn yn ei &ocirc;l: am iddynt ddirmygu cyfraith yr Argl|wydd, ac na's cadwa&s;ant eiddeddfau ef: onid eu celwyddau ai cyfeiliornodd hwynt, y rhai 'r aeth eich tadau ar eu h&ocirc;l.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am hynny 'r anfonaf d&acirc;n i Iuda, ac efe a ddifa bala&s;oedd Ieru&s;alem.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd, am vair o anwireddau I&s;rael, ac am bedair ni throaf hyn yn ei &ocirc;l, am i chwi werthu y cyfiawn am arian, a'r tlawd er p&acirc;r o e&s;cidiau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dyheuada&s;ant vwch ben y tlodion yn llwch y ddaiar, a g&wcirc;yra&s;ant ffordd y trueniaid: g&wcirc;r, ai dad a &acirc;nt at yr vn llangces, i halogi fy
<PB REF="360">enw &s;anctaidd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac ar ddiillad wedi eu rhoi yng-&wcirc;y&s;tl y gorweddant wrth bob allor: a gwin y dirwy|us a yfant [yn] nh&ycirc; eu Duw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A myfi a ddini&s;triais yr Amoriaid oi blaen hwynt, yr hwn oedd fel vchter y cedr-w&ycirc;dd ei h&ycirc;d, ac efe oedd gr&ycirc;f fel derw: etto mi a ddini|&s;triais ei ffrwythau oddi arnodd, ai wraidd oddi tanodd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Myfi hefyd a'ch dugym chwi i fynu o wlad yr Aipht, ac a'ch arweiniais chwi ddeu|gain mhlynedd trwy 'r anialwch i ore&s;cyn gw|lad yr Amoriaid.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A mi a gyfodais o'ch meibion chwi [rai] yn brophwydi, ac o'ch gw&ycirc;r ieuaingc rai yn Na|zareaid: oni [bu] hyn &ocirc; meibion I&s;rael, medd yr Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ond chwi a roe&s;och i'ch Nazareaid w&icirc;n iw yfed, ac a orchymynna&s;och i'ch prophwydi, gan ddywedyd: na prophwydwch.</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ay. 4.14.</NOTE> Wele fi wedi fy llethu tanoch, fel y lle|thir y fenn lawn o y&s;cubau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Methodd gan y buan ddiangc, a'r cr&ycirc;f ni chadarnhaodd ei rym, a'r cadarn ni waredodd ei enaid ei hun.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ni &s;aif a ddalio y b&wcirc;a, ni ddiangc y buan o draed, nid achub marchog y march ei enioes ei hun.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r cryfaf ei galon o'r cedyrn a ff&ycirc; y dw|thwn hwnnw yn noeth-lymmun, medd yr Ar|glwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dangos y mae efe aniolchgarwch ty I&s;rael, ai rhybu|ddio o'r go&s;p a ydoedd yn dyfod am hynny.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWrandewch y gair yr hwn a lefarodd yr Arglwydd i'ch erbyn chwi plant I&s;rael: yn erbyn yr holl deulu a ddugym i i fynu o w|l&acirc;d yr Aipht, gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Chwi yn vnic a adnabum o holl deuluo|edd y ddaiar: am hynny ymwelaf &acirc; chwi [am] eich holl anwireddau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A rodia dau yng-hyd heb iddynt gydtuno&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A rua y llew yn y goedwic heb [fod] iddo y&s;clyfaeth&lpunctel; neu a lei&s;ia cenew llew oi w&acirc;l heb iddo ddal&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A &s;yrth yr aderyn yn y fagl [i] lawr heb fod adar-wr&lpunctel; a'gyfyd efe y fagl oddi ar y ddaiar heb ddal dalfa&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A genir vdcorn mewn dinas heb ddychry|nu y bobl&lpunctel; a fydd niwed mewn dinas heb i'r Arglwydd ei wneuthur&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys ni wnaiff yr Arglwydd ddim, a'r na's dango&s;o ei ddirgelwch iw wei&s;ion y pro|phwydi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Rhuodd y llew, pwy nid ofna&lpunctel; yr Arglw|ydd Ior a lefarodd, pwy ni prophwyda&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Cyhoeddwch o fewn y pala&s;au yn A&s;dod, ac yn y pala&s;au yng-wlad yr Aipht: a dywe|dwch, deuwch yng-hyd ar fynyddoedd Sama|ria, a gwelwch derfy&s;coedd lawer oi mewn, a'r gorthrymmedigion yn ei chanol hi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac ni fedrant wneuthur iniondeb medd yr Arglwydd: pentyrru y maent drais, ac y&s;|pail yn eu pala&s;au.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, gelyn [fydd] o amgylch y tir, ac a dynn i lawr dy nerth oddi wrthit, a'th bala&s;oedd a y&s;|peilir.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd, fel yr a|chub y bugail o &s;afn y llew y ddwy goes, neu d<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">yll y glu&s;t: felly 'r achubir meibion I&s;rael y rhai ydynt yn trigo yn Samaria, mewn cwrr gwely o fewn Dama&s;cus [megis mewn] gorweddle.</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 1.14.</NOTE> Gwrandewch a the&s;tiolaethwch yn nh&ycirc; Iacob medd yr Arglwydd, [&s;ef] Arglwydd Dduw y lluoedd,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Mai y dydd yr ymwelaf ag anwiredd I&s;rael yn ei erbyn, y gofwyaf hefyd allorau Bethel: cyrn yr allorau a ddrylliwyd, ac a &s;yr|thia&s;ant i'r llawr.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A mi a darawaf y gaiaf-d&ycirc;, a'r hafodt&ycirc;, a derfydd am y tai Ifori: drylliaf hefyd y teiau mawrion ymmaith medd yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Co&s;pedigaeth &s;wyddogion Samaria (y rhai a eilw efe gwarthec Ba&s;an) am eu gau-dduwiaeth. 8 Eu cyn|dynrwydd hwythau i wellhau ar &ocirc;l eu holl go&s;pedi|gaethau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWrandewch y gair hwn gwartheg Ba&s;an y rhai ydych ym mynydd Samaria, y rhai ydych yn trei&s;io y tlawd, yn y&s;&s;igo 'r anghenog, ac yn dywedyd wrth y mei&s;tred, moe&s;wch fel y gallom yfed.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Tyngodd yr Arglwydd Dduw iw &s;anc|teiddrwydd, wele mai dyddiau a ddaw arnoch ac efe a'ch d&wcirc;g chwi ymmaith &acirc; drain, a'ch hili|ogaeth &acirc; bachau py&s;cotta.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ewch allan i'r adwyau pob vn ar ei gy|fer, ac ymadewch a'r palas, medd yr Arglwydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Deuwch i Bethel, a thro&s;&s;eddwch, i Gil|gal, a thro&s;&s;eddwch fwy-fwy, dygwch yn foreu eich aberthau, a'ch degymmau<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 14 28.</NOTE> wedi tair bly|nedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Offrymmwch<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 7.13.</NOTE> &s;urdoes [aberth] diolch, cyhoeddwch [ac] y&s;py&s;wch aberthau gwir|fodd: canys hyn a hoffwch meibion I&s;rael, medd yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A rhoddais iwch lendid dannedd yn eich holl ddina&s;oedd, ac ei&s;ieu bara yn eich holl leo|edd, ac ni ddychwela&s;och atafi medd yr Arglw|ydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Myfi hefyd a luddiais i chwi law, pan [oedd] etto dri m&icirc;s hyd gynhaiaf, glawiais he|fyd ar vn ddinas, ac ni lawiais ar ddinas ar all, vn rhan a gafodd law, a'r rhan ni chafodd law a wywodd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gwibiodd dwy ddinas neu dair i vn ddi|nas i yfed dwfr, ond ni's diwallwyd: etto ni ddychwela&s;och attafi medd yr Arglwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Tarewais chwi &acirc; diflanniad, ac &acirc; mallder, eich aml erddi, a'ch gwinllanoedd, a'ch ffigu&s;|brennau,
<PB N="339" REF="360">a'ch oliwydd a y&s;&s;odd y lindis: etto ni throe&s;och attafi medd yr Arglwydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Anfonais arnoch haint megis yn ffordd<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 9.10.</NOTE> yr Aipht, eich gw&ycirc;r ieuaingc a leddais a'r cle|ddyf, gyd &acirc; chaeth-gludo eich meirch: codais ddrewi eich gwer&s;&s;yllau i'ch ffroenau: etto ni throe&s;och attafi medd yr Arglwydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Mi a ddymchwelais [rai] o honoch, fel yr ymchwelodd Duw Sodoma, a Gomorra, ac yr oeddech fel pentewyn wedi ei achub o lo&s;|ci: etto ni throe&s;och attafi medd yr Arglwydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O herwydd hynny y modd ymma y gw|naf it I&s;rael, ac o herwydd mai hyn a wnaf it, bydd barod I&s;rael i gyfarfod a'th Dduw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys wele lluniwr y mynyddoedd, a chreawdur y gwynt, yr hwn a fynega i ddyn beth [yw] ei fyfyrdawd, [ac] a wnaiff y boreu yn dywyll, ac a gerdd ar vchelder y t&icirc;r: Arglw|ydd Dduw y lluoedd [yw] ei enw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PENN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Y mae y prophwyd yn dangos y tri&s;twch a'r galar a ddoe i I&s;rael. 4 Ac yn eu hannog i droi at Dduw a daioni. 8 Ac yn go&s;od allan weithredoedd Duw, a dydd eu hymweledigaeth. 21 Yn beio hefyd ar eu gw|a&s;anaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWrandewch y gair gofidus ymma, 'rhwn a dderchafaf arnoch t&ycirc; I&s;rael.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y weryf I&s;rael a &s;yrthiodd, ac ni chyfyd mwy: gadawyd hi ar ei th&icirc;r, nid [oes] ai cyfyd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys y modd hyn y dywed yr Arglwydd Dduw, y ddinas a &ecirc;l allan [&acirc;] m&icirc;l a weddill gant, a'r hon a &ecirc;l allan [ar] ei chanfed a weddill dd&ecirc;c i d&ycirc; I&s;rael.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O herwydd fel hyn y dywed yr Arglwydd wrth d&ycirc; I&s;rael, cei&s;iwch fi, a byw fyddwch.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac nac ymgei&s;iwch &acirc; Bethel, ac nac ewch i Gilgal, ac na thrammwywch Beer&s;eba: o her|wydd gan gaeth-gludo y caeth-gludir Gilgal, a Bethel a fydd yn ddiddim.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ymgei&s;iwch a'r Arglwydd a byw fyddwch rhac iddo ef fyned tros d&ycirc; Io&s;eph fel t&acirc;n, ai ddi|fa, ac na byddo ai ddiffoddo yn Bethel.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Troi y maent farn yn wermod: a chyfi|awnder a adawant ar y llawr.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr hwn a wnaeth Pleiades,<NOTE PLACE="marg">Iob. 9.9.</NOTE> ac Or&icirc;on, yr hwn a dry gy&s;cod angen yn foreu-ddydd, ac a dywylla y dydd yn n&ocirc;s: yr hwn a eilw ddyfro|edd y m&ocirc;r, ac ai tywallt ar wyneb y ddaiar: yr Arglwydd [yw] ei enw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr hwn &s;ydd yn nerthu dini&s;trudd yn er|byn y cryf: fel y delo y dini&s;trudd ar yr amdde|ffynfa.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> C&acirc;s ganddynt a geryddo yn y porth, a ffi|aidd ganddynt a lefaro yn berffaith.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O herwydd hynny am iwch &s;athru y tlawd, a dwyn y baich &ycirc;d oddi arno: chwi a adai|lada&s;och dai o gerric nadd, ac ni thrigwch yn|ddynt: planna&s;och winllanoedd bly&s;&s;iol, ac nid yfwch eu gw&icirc;n hwynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys mi a adwen eich anwireddau la|wer, a'ch pechodau cryfion, y rhai ydych yn blino y cyfiawn, yn cymmeryd iawn, ac yn g&wcirc;yro y tlawd yn y porth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny y neb a fyddo call a o&s;tega 'r am&s;er hwnnw, canys am&s;er drwg yw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ymgei&s;iwch &acirc; daioni, ac nid &acirc; drygioni fel y byddoch fyw, ac felly Arglwydd Dduw y lluoedd fydd gyd &acirc; chwi fel y dyweda&s;och.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ca&s;ewch ddrygioni, a hoffwch ddaioni, a go&s;odwch farn yn y porth: galle Arglwydd Dduw y lluoedd fod yn ra&s;lawn i weddill Io|&s;eph.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny fel hyn y dywedodd yr Ar|glwydd [&s;ef] Arglwydd Dduw y lluoedd, ym mhob heol [y bydd] tri&s;twch, ac ym mhob priff|ordd y dywedant, oh, oh, a galwant yr arddwr i dri&s;twch, a galar i'r neb a fedro alaru.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac ym mhob gwinllan [y bydd] tri&s;twch, canys trammwyaf trwy dy ganol di, medd yr Arglwyd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gwae y neb &s;ydd yn dymuno dydd yr Ar|glwydd, beth [yw] hwn i chwi&lpunctel; tywyllwch ac nid goleuni yw dydd yr Arglwydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Megis pe ffoe g&wcirc;r o flaen y llew, ac arth yn cyfarfod ag ef, a myned i'r t&ycirc; a phwy&s;o ei law ar y pared, ai frathu o &s;arph:</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Oni [bydd] dydd yr Arglwydd yn dy|wyllwch ac nid yn oleuni, yn dywyllwch ac heb lewyrch iddo&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ca&s;eais, a ffieiddiais eich gwiliau, ac nid aroglaf yn eich cynnulleidfaoedd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys er i chwi offrymmu i mi boeth offrymmau, a'ch offrymmau bwyd, ni fyddaf fodlon, ac nid edrychaf ar hedd offrwm eich pa&s;|cedigion.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Symmud oddi wrthif luo&s;ogrwydd dy ganiadau: canys ni wrandawaf buroriaeth dy nablau.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ond barn a ymdreigla fel dwfr, a chyfiawnder fel ffr&wcirc;d gr&ecirc;f.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A offrymma&s;och chwi i mi aberthau, a bwyd offrymmau yn y diffaethwch ddeugain mlhynedd t&ycirc; I&s;rael&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ond duga&s;och Siccwth eich brenin, Chi wn hefyd eich delwau, [a] &s;eren eich du|wiau yr hon a wnaethoch iwch eich hunain.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am hynny y caeth-gludaf chwi i'r tu hwnt i Ddama&s;cus medd yr Arglwydd, Duw y lluoedd [yw] ei enw ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydoliaeth yn erbyn tywy&s;ogion I&s;rael. 8 A &s;ic|crwydd o ddialedd iddynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWae y rhai e&s;mwyth arnynt yn Sion, ac &s;ydd yn ymddyried ym mynydd Samaria, y rhai oeddynt enwoc yn nechreuad y cenhedlo|edd: &acirc; th&ycirc; I&s;rael a ddaethant attynt hwy.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Tra~mwywch i Chalneh, ac edrychwch, ac ewch oddi ynoi Hemath fwyaf, a de&s;cynwch i Gath y Phili&s;tiaid: ai gwell ydynt na'r teyrna|&s;oedd hyn&lpunctel; ai helaethach eu terfyn hwynt na'ch terfyn chwi&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y rhai ydych yn pellhau y dydd drwg, ac
<PB REF="361">yn ne&s;au ei&s;teddle crais.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gorwedd y maent ar welau Ifori, ac yn yme&s;tyn ar eu gw&acirc;l, ac yn bwyt&acirc; yr wyn o'r praidd, a'r lloi o ganol y cytt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y rhai a ddatcanant gyd &acirc; llais y nablau dychymyga&s;a~t iddynt eu hun offer cerdd megis Dafydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y rhai a yfant win mewn phiolau, ac a ym&icirc;rant a'r olew pennaf, ac nid ymofidia&s;ant am ddryllio Io&s;eph.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny 'r awr hon hwynt a ddygir yn gaeth gyd a'r cyntaf a ddygir yn gaeth: a galar y rhai a yme&s;tynnant a ne&s;&s;&acirc;.</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 51.14.</NOTE> Tyngodd yr Arglwydd Dduw iw enaid ei h&ucirc;n, ffiaidd gennifi draha Iacob, a cha&s;eais ei bala&s;au, a mi a roddaf i fynu y ddinas ac &s;ydd ynddi, medd Arglwydd Dduw y lluoedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A bydd os gweddillir mewn vn t&ycirc; dd&ecirc;c o ddynnion y byddant feirw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ei ewythr ai cyfyd i fynu, ac ai ll&ycirc;&s;c, i ddwyn yr e&s;cyrn allan o'r t&ycirc;, ac a ddywed wrth yr hwn a fyddo wrth y&s;tly&s;au y t&ycirc;, a oes neb gyd &acirc; thi&lpunctel; ac efe a ddywed, nac [oes:] a dywed yntef, taw, am na [wa&s;anaetha] coffau enw 'r Arglwydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O herwydd wele 'r Arglwydd yn gor|chymyn, ac efe a deru y t&ycirc; mawr &acirc; defni, a'r t&ycirc; bychan &acirc; holltau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A r&ecirc;d meirch ar y graig?<NOTE N="*" PLACE="marg">Amos. 5.7.</NOTE> a ardd [neb hi] ag &ycirc;chen&lpunctel; canys troe&s;och farn yn fu&s;tl, a ffrw|yth * cyfiawnder yn wermod.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Llawenychu 'r ydych heb achos gan ddy|wedyd: o'n nerth ein hun y cymmera&s;om i ni gryfder.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ond wele mi a gyfodaf i'ch erbyn chwi t&ycirc; I&s;rael medd Arglwydd Dduw y lluoedd genhedlaeth, ac hwynt a'ch gwa&s;cant chwi, o'r ffordd yr ewch chwi i Hemath hyd afon y di|ffaethwch.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Y mae Duw drwy weledigaethau yn dangos fel yr anrheithir I&s;rael. 10 Amazia yn athrod Amos. 17 Atteb Amos i Amazia.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FEl hyn y dango&s;odd yr Arglwydd i mi: &s;ef wele ef yn ffurfio ceiliogod rhedyn, pan dde|chreuodd yr adledd godi, ac wele adledd wedi lladd [gwair] y brenin [oedd hwn.]</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A phan ddarfu iddynt fwytta gla&s;-wellt y t&icirc;r, yna y dywedais, arbed arglwydd atol|wg: pwy a gyfyd Iacob? canys bychan [yw] efe</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Edifarhaodd yr Arglwydd o hyn: ni bydd [hyn] eb yr Arglwydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fel hyn y dango&s;odd yr Arglwydd Dduw i mi, &s;ef wele 'r Arglwydd Dduw yn galw i farn trwy d&acirc;n: a difaodd y [t&acirc;n] y dyfnder mawr, ac a y&s;&s;odd beth.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A [phan] ddywedais, Arglwydd Dduw paid attolwg, pwy a gyfyd Iacob&lpunctel; canys by|chan [yw] efe.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Edifarhaodd yr Arglwydd o hyn, ni bydd hyn hefyd eb yr Arglwydd Dduw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Fel hrn y dango&s;odd efe i mi, &s;ef wele 'r Arglwydd yn &s;efyll ar gaer [a wnaethpwyd wrth] linin, ac yn ei law yntef linin.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrthif, beth a weli di Amos&lpunctel; a mi a ddywedais, llinin: a'r Arglwydd a ddywedodd, go&s;odaf linin yng-hanol fy mhobl I&s;rael, ac ni chwanegaf fyned heibio iddynt mwyach.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Vchelfeudd I&s;aac hefyd a wneir yn ang|hyfannedd, a themlau I&s;rael a ddifethir, ac mi a gyfodaf yn erbyn t&ycirc; Ieroboam &acirc; cleddyf.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna Amazia offeiriad Bethel a anfonodd at Ieroboa~ frenin I&s;rael, gan ddywedyd: cyd|fwriadodd Amos i'th erbyn yng-hanol t&ycirc; I&s;ra|el, ni ddichon y ddaiar ddwyn ei holl eiriau ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys fel hyn y dywedodd Amos: Ie|roboam a fydd farw trwy 'r cleddyf, ac I&s;rael a gaeth-gludir yn llwyr allan oi wl&acirc;d.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dywedodd Amazia hefyd wrth Amos, y gweledydd, d&ocirc;s ff&ocirc; ymmaith i wl&acirc;d Iuda, a bwytta fara yno, a phrophwyda yno.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Na chwanega brophwydo yn Bethel mwy canys cappel y brenin, a ll&ycirc;s y brenin [yw] hi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna Amos a attebodd, ac a ddywedodd wrth Amazia, nid prophwyd [oeddwn] i, ac nid mab i brophwyd [oeddwn] i: namyn bugail [oeddwn] i, a cha&s;cludd ffigus gwylltion.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r Arglwydd a'm cymmerodd oddi ar &ocirc;l y praidd, a'r Arglwydd a ddywedodd wrthif: dos, a phrophwyda i'm pobl I&s;rael.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac yr awr hon gwrando air yr Arglwydd, ti a ddywedi, na prophwyda yn erbyn I&s;rael, ac nac yngen yn erbyn t&ycirc; I&s;aac.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglwydd, dy wraig a butteinia yn y ddinas, dy feibion,<NOTE PLACE="marg">Ierem. 28.12, iere. 29.12.</NOTE> a'th ferched a &s;yrthiant ary cleddyf: a'th d&icirc;r a rennir &acirc; llinin, a thitheu a fyddi farw mewn t&icirc;r halogedic, a chan gaeth-gludo y caeth-gludir I&s;rael oi d&icirc;r.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Gweledigaeth yn arwyddocau diwedd brenhiniaeth I&s;rael. 4 Traha ar dlodion: 7 Dialedd Duw am dyngu i'r gau-dduwiau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FEl hyn y dango&s;odd yr Arglwydd i mi, &s;ef wele gawelled o ffrwythydd h&acirc;f.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a ddywedodd, beth a weli di Amos&lpunctel; a mi a ddywedais, cawelled o ffrwythydd h&acirc;f: yna y dywedodd yr Arglwydd wrthif, daeth di|wedd ar fy mhobl I&s;rael, ac nid &acirc;f heibio mwy|ach.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Caniadau y Deml hefyd a drioir i vdo ar y dydd hwnnw medd yr Arglwydd Dduw: llawer o gelaneddau a fyddant ym mhob lle: bwrir hwynt allan yn ddi&s;taw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gwrandewch hyn a &s;awl ydych yn llyng|cu yr anghenog i ddifa tlodion y t&icirc;r,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gan ddywedyd, pa bryd yr aiff y mis hei|bio, fel y gwerthom &ycirc;d&lpunctel; a'r Sabboth, fel yr agorom y gwenith, a phrinhau 'r Epha, a helae|thu y Sicl, a g&wcirc;yro y cloriannau [drwy] dwyll&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> I brynu y tlawd er avian, a'r anghenus er
<PB N="341" REF="361">e&s;cidiau, ac i werthu gwehilion y gwenith&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Tyngodd yr Arglwydd i rogor-fraint Ia|cob: nid anghofiaf byth eu holl weithredoedd hwynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Oni chryn y ddaiar am hyn&lpunctel; ac oni alara ei holl bre&s;&s;wyl-w&ycirc;r&lpunctel; cyfyd hefyd ei gyd fel llif, a bwrir hi ymmaith, a hi a foddir megis [gan] afon yr Aipht.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r dydd hwnnw medd yr Arglwydd Dduw, y gwnaf i'r haul fachludo hanner dydd, a thywyllaf y ddaiar [liw] dydd goleu.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Tr&ocirc;f hefyd eich g&wcirc;yliau yn alar, a'ch holl ganiadau yn oer-nad, a dygaf &s;ach-liain ar yr holl lwynau, a moelni ar b&ocirc;b pen: ac mi ai go|fodaf fel galar [dros] vn mab, at ddiwedd [fydd] fel dydd chwerw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Wele y mae dyddiau yn dyfod medd yr Arglwydd Dduw, a mi a anfonaf newyn i'r t&icirc;r: nid newyn am fara, ac nid &s;yched am ddwfr, o|nid am wrando gair Duw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y cyrwydrant o f&ocirc;r i f&ocirc;r, a gwibiant o'r gogledd hyd y dwyrain i gei&s;io gair yr Ar|glwydd, ac ni's c&acirc;nt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y diwrnod hwnnw y gweryfon t&ecirc;g, a'r meibion ieuaingc a ddiffoddant o &s;yched.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y neb: dyngant i bechod Samaria, ac a ddywedant, byw yw dy dduw dr&ocirc; Dan: a byw yw ffordd Beer&s;eba, a &s;yrthiant, ac ni chodant mwy.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Dialedd Duw am bechodau I&s;rael. 11 Duw oi dru|garedd yn arbed ei bobl.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Gwelais yr Arglwydd yn &s;efyll ar yr allor, ac efe a ddywedodd, taro gappan y dd&ocirc;r, a'r gor&s;ingau a e&s;cydwant, a dryllai hwynt oll yn eu pen blaen: minnef a laddaf a'r cleddyf yn &ocirc;l, ni ff&ycirc; o honynt a gei&s;io ffoi, ac ni ddiangc o honynt a gei&s;io ddiangc.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pe chloddie~t hyd vffern, i fy llaw ai tynne hwynt oddi yno, a phe dringent i'r nefoedd, mi ai de&s;cynnwn hwynt oddi yno.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A phe llechent ar benn Carmel, chwiliwn a chymmerwn hwynt oddi yno, a phe ymguddi|ent o'm golwg yng-waelod y m&ocirc;r gorchymyn|wn i'r &s;arph eu brathu hwynt oddi yno.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac os &acirc;nt i gaethiwed o flaen eu gelynion, oddi yno gorchymynnaf i'r cleddyf, ac efe ai lladd hwynt: a go&s;odaf fyng-olwg yn eu her|byn, er drygioni, ac nid er daioni [iddynt.]</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac Arglwydd Dduw y lluoedd a gyff|wrdd a'r ddaiar, a hi a dawdd: a galara pawb a'r a drig ynddi, a hi a gyfyd oll fel llifeiriant, ac a fod dir megis [gan] afon yr Aipht.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr hwn a adailadodd yn y nefoedd ei gyl|chau, ac a &s;ylfaenodd ar y ddaiar ei ga&s;ol [el|mentau:] yr hwn a alwodd ddyfroedd y m&ocirc;r, ac ai tywalltodd ar wyneb y ddaiar, yr Arglw|ydd [yw] ei enw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Onid [ydych] chwi meibion I&s;rael i mi fel meibion yr Ethiopiaid, medd yr Arglwydd? oni ddygais i fynu feibio~ I&s;rael o d&icirc;r yr Aipht, a'r Phili&s;tiaid o<NOTE N="*" PLACE="marg">Ierem. 47.4<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"></NOTE> Cappadocia, a'r Syriaid o Cirene&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Wele lygaid yr Arglwydd ar y deyrnas bechadurus, ac mi ai difethaf oddi ar wyneb y ddaiar: ond ni ddifethaf d&ycirc; Iacob, medd yr Ar|glwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys wele myfi a orchymynnaf, ac a o|grynnaf d&ycirc; I&s;rael ym my&s;c yr holl genhedlo|odd: fel y gogrynnir &ycirc;d mewn gogr ac: ni &s;yrth graienyn i'r llawr.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Holl bechaduriaid fy mhobl a fyddant feirw ar y cleddyf, y rhai a ddywedant, ni ddaw drwg yn agos attom, ac ni ddwg ein blaen.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y dydd hwnnw y codaf babell Ddafydd yr hon a &s;yrthiodd, mi a gaeaf ei bylchau,<NOTE PLACE="marg">Act. 15.16.</NOTE> ac a godaf ei hadwyau, ac ai hadailadaf fel yn y dy|ddiau gynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fel y meddianno y rhai y gelwir fy enw arnynt weddill Edom, a'r holl genhedloedd medd yr Arglwydd, yr hwn a wna hyn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Wele y dyddiau a ddaw medd yr Ar|glwydd y cyffwrdd yr ardd-wr a'r cynhaiaf-wr,<NOTE PLACE="marg">Le&s;it. 26.5.</NOTE> a &s;athrudd y grawn-w&icirc;n a'r hau-wr, a'r mynydd|oedd a ddafnynnant fely&s;-win,<NOTE PLACE="marg">Ioel. 3.18.</NOTE> a'r holl frynnau a doddant.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A dychwelaf gaethiwed fy mhobl I&s;ra|el, ac adailadant y dina&s;odd anghyfannedd, a phre&s;&s;wyliant, a phlannant winlla~noedd, ac yf|ant oi gw&icirc;n hwynt, gwnant hefyd erddi, a bw|ytt&acirc;nt eu ffrwyth hwynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac mi ai plannaf hwynt yn y t&icirc;r, ac ni's diwreiddir hwynt mwyach oi t&icirc;r yr hwn a rodd|ais i iddynt medd yr Arglwydd dy Dduw.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn llyfr Amos.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Obadiah" TYPE="book">
<HEAD>Llyfr y Prophvvyd Abdias.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydoliaeth yn erbyn Edom.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_GWeledigaeth Abdias, fel hyn y dywed yr Arglwydd yn erbyn Edom:<NOTE N="*" PLACE="marg">Ierem. 49.14.</NOTE> cly|w&s;om air oddi wrth yr Arglwydd, a chennad a hebryngwyd at y cenhed|loedd [i ddywedyd:] codwch, a chyfodwn i ry|fela yn ei herbyn hi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Wele mi a'th roddais yn fychan ym my&s;c y cenhedloedd, a dibris iawn [wyt.]</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Balchder dy galon a'th dwyllodd, ti yr hwn wyt yn trigo yn holldau y graig [yn] vch|elder
<PB REF="362">ei drigfa y mae yn dywedyd yn ei galon, pwy a'm tynn fi i'r llawr&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ped ymdderchefyt megis yr eryr, a phe rhoit dy n&ycirc;th ym mhlith y &s;er, mi a'th dde&s;cyn|nwn oddi yno, medd yr Arglwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ai lladron a ddaethant attat&lpunctel; neu y&s;peil|w&ycirc;r nos&lpunctel; pa fodd i'th o&s;tegwyd&lpunctel; oni ladratta|&s;ent hwynt eu digon&lpunctel; pe daethe cynhull-w&ycirc;r grawn-win attat, oni weddilla&s;ent rawn&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pa fodd y chwiliwyd E&s;au, [ac] y cei&s;i|wyd ei guddfeudd ef&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr holl w&ycirc;r y rhai oedd ammod rhyngot &acirc; hwynt a'ch yrra&s;ant hyd y terfyn, a'r gw&ycirc;r yr oedd heddwch rhyngot &acirc; hwynt a'th dwylla|&s;ant, ac a'th orfuant, [bwyttaw&ycirc;r] dy fara a ro|dda&s;ant archoll danat: nid [oes] ddeall ynddo.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Oni ddini&s;triaf y dydd hwnnw medd yr Arglwydd y doethion allan o Edom, a'r deall allan o fynnydd E&s;au?</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dy gedyrn di o Theman a ofnant, am y torrir ymmaith b&ocirc;b vn o fynydd E&s;au gan y lladdfa.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am y traha [ar] dy frawd Iacob, gwarth a'th orchguddia, a thi a dorrir ymmaith b&ycirc;th.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y dydd y &s;efai&s;t o'r tu arall, pan gaeth|gludodd e&s;troniaid ei olud, a myned o ddieithra|id iw byrth ef, a bwrw coel-brennau am Ieru&s;a|lem, tithe hefyd oeddit megis vn o honynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ni ddyle&s;it ti edrych ar ddydd dy frawd, pan ddieithriwyd ef, ac ni ddyle&s;it lawenychu yn erbyn plant Iuda y dydd y difethwyd hwynt: ac ni ddyle&s;it ledu dy &s;afn ar ddydd y cy&s;tudd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ni ddyle&s;it ddyfod o fewn porth fy mhobl y dydd y dini&s;triwyd hwynt, ni ddyle&s;it edyrch ar eu hadfyd yn nydd eu dini&s;tr, ac ni ddyle&s;it e&s;tyn [dy law] ar eu golud yn nydd eu difethiad hwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac ni ddyle&s;it &s;efyll ar y croe&s;-ffyrdd i dorri ymmaith ei rai dia~gol ef, ac i ddyle&s;it ti fradychu y gweddill o honaw ef ddydd yr adfyd</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys agos yw dydd yr Arglwydd ar yr holl genhedloedd, fel y gwnaetho&s;t y gwneir i tithe: dy wobr a ddychwelir ar dy ben.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys megis yr yfa&s;och ar fy mynydd &s;anctaidd, [felly]'r holl genhedloedd a yfant yn oe&s;tad: yfant, a llyngcant, a byddant fel pe na bua&s;ent.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac ar fynydd Sion y bydd ymwared, ac y bydd &s;ancteiddrwydd: a th&ycirc; Iacob a ore&s;cyn eu hetifeddiaethau hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y bydd t&ycirc; Iacob<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 10.17. deut. 4.24. heb. 12.29.</NOTE> yn d&acirc;n, a th&ycirc; Io|&s;eph yn fflam, a th&ycirc; E&s;au yn &s;ofl, a chyneuant ynddynt, a dif&acirc;nt hwynt, ac ni bydd gweddill i d&ycirc; E&s;au, am i r Arglwydd [ei] ddywedyd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gore&s;cynnant hefyd du dehau i fynydd E&s;au, a gwa&s;tadedd y Phili&s;tiaid, a gore&s;cyn|nant feu&s;ydd Ephraim, a meu&s;ydd Samaria, a Beniamin a [ore&s;cyn] Gilead.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A chaeth-glud y ll&ucirc; hwn o blant I&s;rael [a ore&s;cynnant] yr hyn [a fu eiddo] y Canaanei|aid hyd Zarephath, a chaethion Ieru&s;alem y rhai [ydynt] yn Sepharad a ore&s;cynnant ddi|na&s;oedd y dehau.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Dring gwaredw&ycirc;r hefyd fynydd Sion i farnu mynydd E&s;au, a'r frenhiniaeth fydd eiddo 'r Arglwydd.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Diweddiad llyfr Abdias.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Jonah" TYPE="book">
<HEAD>Llyfr y Prophvvyd Ionas.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ionas yn ffoi tau Thar&s;is, rhag myned i bregethu i Ni|nife. 4 Temhe&s;tl yn cyfodi fel y gorfu ei fwrw ef i'r m&ocirc;r.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_GAir yr Arglwydd a dda|eth at Ionas fab Amit|tai, gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cyfot, d&ocirc;s i Ninife y ddinas fawr, a llefa yn ei herbyn: canys eu dry|gioni hwynt a ddercha|fodd ger fy mron.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac Ionas a gyfododd<NOTE N="*" PLACE="marg">Ionas 4.2.</NOTE> i ff&ocirc;i i Thar&s;is oddi ger bron yr Arglwydd, ac efe a aeth i wa|red i Ioppa, ac a gafodd long yn myned i Thar&s;is ac a roddes ei phorth-log hi, ac a aeth i wared iddi hi, i fyned gyd &acirc; hwynt i wared i Thar&s;is oddi ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna 'r Arglwydd a gyfododd wynt mawr yn y m&ocirc;r, a bu yn y m&ocirc;r ryferthwy mawr, fel y tebygwyd y dryllie y llong:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y mor-w&ycirc;r a ofna&s;ant, ac a lefa&s;ant b&ocirc;b vn ar ei dduw, a bwria&s;ant yr offer y rhai [oedd|ynt] yn y llong i'r m&ocirc;r er y&s;cafnhau arnynt: ond Ionas a aethe i wared i gilfachau y llongc, ac a orwedda&s;e, ac a gy&s;ca&s;e.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A mei&s;tr y llong a ddaeth atto ef, ac a ddy|wedodd wrtho: beth [a ddarfu] it gy&s;cadur&lpunctel; cyfot, a galw ar dy Dduw: ond odid y Duw [hwnnw] a y&s;tyr wrthym fel na'n coller.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A dyweda&s;ant b&ocirc;b vn wrth ei gyfaill, de|wch, a bwriwn goel-bre~nau, a mynnwn wybod o achos pwy [y mae] y drwg hwn: a bwria&s;ant goel-bre~nau a'r coel-bre~n a &s;yrthiodd ar Ionas.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A dyweda&s;ant wrtho, attolwg dangos i ni er mwyn pwy [y mae] i ni y drwg hwn&lpunctel; beth [yw] dy waith&lpunctel; ac o ba le y daetho&s;t&lpunctel; pa le [yw] dy wl&acirc;d&lpunctel;ac o ba bobl [yr wyt] ti?</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, Hebr&aelig;ad yd|wyfi, ac ofni 'r wyfi Arglwydd Dduw y ne|foedd,
<PB N="341" REF="362">yr hwn a wnaeth y m&ocirc;r, a'r &s;ych-d&icirc;r.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r gw&ycirc;r a ofna&s;ant [gan] ofn mawr, ac a ddyweda&s;ant wrtho, pa ham y gwnaetho&s;t hyn? (canys y dynion a &wcirc;yddent iddo ffoi oddi ger bron yr Arglwydd, o herwydd efe a fyne|ga&s;e iddynt)</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A dyweda&s;ant wrtho, beth a wnawn it i o&s;tegu o'r m&ocirc;r oddi wrthym&lpunctel; canys gweithio 'r oedd y m&ocirc;r, a therfy&s;cu.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, cymmer|wch fi, a bwriwch fi i'r m&ocirc;r, a'r m&ocirc;r a o&s;tega i chwi, canys gwn [ddyfod] y rhyferthwy mawr hwn arnoch er fy mwyn i.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Er hynn y gw&ycirc;r a rwyfa&s;ant i ddychwe|lyd i d&icirc;r, ond ni's gallent, am i'r m&ocirc;r weithio, a therfy&s;cu yn eu herbyn hwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Llefa&s;ant gan hynny ar yr Arglwydd, a dyweda&s;ant, attolwg Arglwydd na ddifether ni am enioes y g&wcirc;r hwn, ac na ddyro i'n herbyn waed gwirion: canys ti &ocirc; Arglwydd a wnae|tho&s;t fel y gwelai&s;t yn dda.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y cymmera&s;ant Ionas, a bwria&s;ant ef i'r m&ocirc;r a pheidiodd y m&ocirc;r ai gyffro.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r gw&ycirc;r a ofna&s;ant yr Arglwydd ag ofn mawr, ac a abertha&s;ant, [ac] a adduneda|&s;ant addunedau i'r Arglwydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r Arglwydd a ddarpara&s;e by&s;codyn mawr i lyngcu Ionas, ac Ionas a fu ym mol y py&s;codyn dri diwrnod, a thair n&ocirc;s.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Gweddi Ionas o fol y py&s;codyn. 11 Yr Arglwydd yn ei wared ef oddi yno.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Ionas a weddiodd ar yr Arglwydd ei Dduw o fol y py&s;codyn,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A dywedodd, o'm hing y gelwais ar yr Ar|glwydd, ac efe a'm hattebodd: o fol vffern y gwaeddais, a chlywai&s;t fy ll&ecirc;f.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ti a'm bwriai&s;t i'r dyfnder, i ganol y m&ocirc;r, y llanw a'm hamgylchynodd, dy donau a'th gefn-foroedd a aethant dro&s;of.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A minnef a ddywedais, bwriwyd fi o &wcirc;ydd dy lygaid, er hynny chwanegaf edrych tu a'th Deml &s;anctaidd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y dyfroedd a amgylchyna&s;ant hyd fy e|naid, y dyfnder a ddaeth o'm hamgylch, rhwy|modd yr he&s;c a fy mhenn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> De&s;cynnais i odrau y brynnau, y ddaiar [a aeth] o'm hamgylch ai thro&s;olion yn dragy|wydd: a'm Harglwydd Dduw a dderchafodd fy enioes o'r ff&ocirc;s.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan ymofidiodd fy enaid ynof, coffeais yr Arglwydd, am gweddi a ddaeth attat i'th Deml &s;anctaidd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y neb a gadwant oferedd celwydd, a wr|thodant eu trugaredd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A minnef mewn llais clodforedd a aber|thaf i ti, talaf fy adduned: iechydwriaeth [&s;ydd] eiddo 'r Arglwydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrth y py&s;co|dyn, ac efe a fwriodd Ionas ar y t&icirc;r &s;ych.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ail hebryngiad Ionas i Ninife. 5 Ac edifeirwch y Ninifeaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Gair yr Arglwydd a ddaeth yr ail-waith at Ionas gau ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cyfot d&ocirc;s i Ninife y ddinas fawr, a phre|getha iddi y bregeth a lefarwyf wrthit.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac Ionas a gyfododd, ac a aeth i Ninife yn &ocirc;l gair yr Argwlydd, a Ninife ydoedd ddinas fawr iawn o daith tri diwrnod.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac Ionas a ddechreuodd fyned i'r ddinas daith vn diwrnod, ac efe a lefodd, ac a ddywe|dodd, deugain nhiwrnod [fyddant] etto, yna Ni|nife a gwympir.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A gw&ycirc;r Ninife a greda&s;ant i Dduw, a chyhoedda&s;ant yn pryd, a gwi&s;ca&s;ant &s;ach-liain o'r mwyaf hyd y lleiaf o honynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r gair a ddaeth at frenin Ninife, ac efe a gyfododd oi frenhin-faingc, ac a ddio&s;codd oddi am dano ei frenhin-wi&s;c, ac a roddes am dano liain &s;ach, ac a ei&s;teddodd mewn lludw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y cyhoeddwyd, ac y dywedwyd yn Ninife orwy orchymyn y brenin ai bendefigi|on, gan ddywedyd: d&ycirc;n, ac anifail, eidion, a da|fad, na phrofant ddim, na phorant, ac nac yfant ddwfr.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gwi&s;ced dyn, ac anifail &s;ach-len, a galwed ar Dduw yn lew, a datroed pob vn oddi wrth ei ffordd ddrygionus, ac oddi wrth y camwedd yr hwn [&s;ydd] yn eu dwylo hwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pwy a &wcirc;yr a dr&ycirc; Duw, ac edifarhau, a da|troi o angerdd ei ddig fel na difether ni&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A gwelodd Duw eu gweithredoedd hwynt, &s;ef troi o honynt oi ffyrdd drygionus, ac edifarhaodd Duw o'r drwg a ddyweda&s;e y gwnae efe iddynt, ac ni's gwnaeth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>D&icirc;g Ionas am e&s;mwythdra Duw iw greaduriaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Bu ddrwg iawn gan Ionas [hyn,] ac e|fe a ddigiodd ynddo ei hun.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a weddiodd ar yr Arglwydd, ac a ddy|wedodd: attolwg it Arglwydd, oni ddywedais hyn pan oeddwn yn fyng-wl&acirc;d&lpunctel; am hynny 'r achubais flaen i ffoi i Thar&s;is, am y gwyddwn dy fod ti yn Dduw gra&s;lawn, a thrugarog, araf i dd&icirc;g, aml o drugaredd, ac edifeiriol am ddrwg.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny fy Arglwydd cymmer fy e|naid bellach oddi wrthif: canys gwell i'm farw na byw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd, ai da yw 'r gwaith, ymddigio o honot&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac Ionas a aeth allan o'r ddinas, ac a ei|&s;teddodd o'r tu dwyrain i'r ddinas, ac a wnaeth yno gaban iddo ei hun, ac a ei&s;teddodd dano yn y cy&s;cod, hyd oni wele beth a fydde yn y ddinas.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r Arglwydd Dduw a ddarparodd Ci|caion, ac a wnaeth iddo dyf&ucirc; tros Ionas i fod yn gy&s;cod vwch ei ben ef, iw waredu ef oi ofid: a bu Ionas lawen iawn am y Cicaion.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r Arglwydd a barat&ocirc;dd br&ycirc;f ar godiad y wawr drannoeth, ac efe a darawodd y Cicaion, ac yntef a wywodd.</P>
<PB REF="363">
<P N="8"><HI>8</HI> A phan gododd haul, darfu i Dduw ddar|paru poeth-wynt y dwyrain: a'r haul a dara|wodd ar ben Ionas fel y llewygodd, ac y dei&s;y|fiodd farw oi enioes, ac a ddy wedodd, gwell i'm angeu nag enioes.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrth Ionas, ai [gwaith] da yw ymddigio o honot am y Ci|caion&lpunctel; ac efe a ddywedodd: da oedd ymddigio o honof hyd angeu.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd, ti a do&s;turi am y Cicaion yr hwn ni lafuriai&s;t wrtho, ac ni's meithrinai&s;t: mewn no&s;waith y bu, ac mewn no&s;waith y darfu.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac oni tho&s;t<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">riwn i wrth Ninife y ddi|nas fawr, yr hon y mae ynddi mwy m&acirc; deuddec m&ycirc;rdd a ddynion y rhai ni &wcirc;yddant [ragor] rhwng eu llaw ddehau ai llaw a&s;&s;wy: ac anifei|liaid lawer?</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn llyfr Ionas.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Micah" TYPE="book">
<HEAD>Llyfr y Prophvvyd Micheas.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Anrhraith Samaria am eu ga&ucirc;-dduwiaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_GAIR yr Arglwydd yr hwn a ddaeth at Miche|as y Mora&s;tiad yn ny|ddiau Iotham, Ahas, a Hezeciah brenhinoedd Iuda: yr hwn a welodd efe am Samaria, ac Ie|ru&s;alem.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwrandewch bobl oll, y&s;tyria dithe y dda|iar ac &s;ydd ynddi, a bydded yr Argwlydd Dduw yn d&ycirc;&s;t i'ch erbyn, [&s;ef] yr Arglwydd oi Deml &s;anctaidd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys wele 'r Arglwydd pn dyfod oi [&s;anctaidd] le, efe hefyd a dde&s;cyn, ac a gerdd ar vchelderau y ddaiar.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r mynyddoedd a doddant tano ef, a'r glynnoedd a ymholldant fel c&wcirc;yro flaen y t&acirc;n, [ac] fel y dyfroedd a fwrir ar y goriwared.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Hyn ei gyd [a fydd] am anwiredd Iacob, ac am bechod t&ycirc; I&s;rael, beth [yw] anwiredd Ia|cob&lpunctel; onid Samaria&lpunctel; pa rai [ynt] vchel-leoedd Iuda&lpunctel; onid Ieru&s;alem&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny y go&s;odaf Samaria yn gar|nedd faes [dda] i blannu gwin-llan, a gwnaf iw cherric lithro i'r dyffryn, a datcuddiaf ei &s;ylfae|nau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ai holl ddelwau cerfiedic a ddryll&icirc;r, ai holl wobrau a lo&s;cir yn t&acirc;n, ai holl eulynnod a o|&s;odaf yn anrhaithiedic: o herwydd o wobr put|teindra a ca&s;clwyd [hwynt,] ac yn wobr put|teindra y dychwelir hwynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O herwydd hyn galaraf, ac vdaf, cerddaf yn noeth, ac yn llwm, dygaf alar fel dreigiau, a gofid fel cywion yr e&s;tris.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O herwydd dolurus yw eu harcholl, ca|nys daeth hyd at Iuda, ac hyd borth fy mhobl hyd Ieru&s;alem.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Na fynegwch [hyn] yn Gath, gan &wcirc;y|lo nac &wcirc;ylwch: ymdreiglwch [mewn] ll&wcirc;ch dros d&ycirc;<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua 18.23.</NOTE> Aphra.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dos heibio pre&s;&s;wyl-ferch Saphir yn noeth warthus: ni ddaw pre&s;&s;wyl-ferch Zaanan allan wrth allor Bethezel: cymmer efe genn|wch ei &s;efyllfan.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys trig-ferch Maroth a fydd ddrwg genddi am y da, canys drwg a dde&s;cynn oddi wrth yr Argwlydd ar borth Ieru&s;alem.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pre&s;&s;wyl-ferch Lachis rhwym y cerbyd wrth y buan-farch, dechreuad pechod [oedd] hi i ferch Sion, canys ynot ti y cafwyd anwiredd I&s;rael.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am hynny y rhoddi anrhegion i More|&s;heth Gath: tai Achzib [a fyddant] yn gelwydd i freninoedd I&s;rael.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Dygaf etto ore&s;cynn-wr i ti pre&s;&s;wyl|ferch Mare&s;a, dawhyd Adulam [yr hon yw] gogoniant I&s;rael.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ymfoela, ac ymeillia am dy blant moe|thus: helaetha dy foelder fel eryr: canys caeth|gludir hwynt oddi wrthit.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Bygwth ar y bobl am eu chwant, ai traha, ai diy&s;tyrwch ar y prophwydi.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWae a ddychymygo anwiredd, ac a wne|lo ddrygioni ar eu gwelau, pan oleuo y bo|reu-ddydd y gwnant hyn: am ei fod ar eu dwylo.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Meu&s;ydd a chwennychant hefyd, a theiau a drei&s;iant, ac a ddygant: gorthrymmant hefyd &wcirc;r ai d&ycirc;, d&ycirc;n ai etifeddiaeth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglwydd, wele yn erbyn y teulu hwn y dychymmygais ddrwg, yr hwn ni thynnwch eich gyddfau o ho|naw, ac ni rodiwch yn falch: canys am&s;er dryg|fyd fydd efe.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yn y dydd hwnnw y cyfyd [y bobl] ddam|meg am danoch chwi, ac a ofidia ofid gofidus, gan ddywedyd: gan ddini&s;trio dini&s;triwyd ni, neidiwyd rhan fy mhobl, pa fodd y dug efe o|ddi arnaf&lpunctel; [ac] y rhannodd ein meu&s;ydd [y rhai oeddynt] im rhoddi trachefn [i ni&lpunctel;]</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am hynny ni bydd i ti a fwrio reffyn coel|bren yng-hynnulleidfa 'r Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Na phrophwydwch [meddant,] proph|wydant: ond ni phrophwydant i'r rhai hyn, [ac] ni dderbynniant [gywilydd.]</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Oh yr hon a elwir t&ycirc; Iacob, a fyrhaodd
<PB N="342" REF="363">Y&s;pryd yr Arglwydd&lpunctel; ai y rhai hynn [ynt] ei weithredoedd ef&lpunctel; oni bydd da fyng-eiriau i'r neb a rodio yn iniawn&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> [Y rhai oeddynt] fy mhobl maufi ddoe, a goda&s;ant yn y gwrthwyneb yn elyn, dio&s;cant y dilledyn gwych oddi am y rhai a &acirc;nt heibio yn llonydd, [fel] rhai yn dychwelyd o ryfel.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwragedd fy mhobl a fwria&s;och allan o d&ycirc; eu hyfrydwch, a duga&s;och oddi ar eu plant fy harddwch b&ycirc;th.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Codwch, ac ewch ymmaith, canys nid gorphywy&s;fa yw ['r wl&acirc;d] hon: am halogedi|gaeth y dini&s;tria hi [chwi,] a'r dini&s;tr fydd cr&ycirc;f.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Os vn yn rhodio yn y gwynt, a'r cel|wydd a ddywed yn gelwyddoc, prophwydaf it a'm win, a diod gadarn: yna y caiff fod yn bro|phwyd i'r bobl hynn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gan ga&s;clu i'th ga&s;claf Iacob oll, gan gynnull cynnhullaf weddill I&s;rael, go&s;odaf hwynt yng-hyd fel defaid Bozra, fel y praidd yng-hanol eu corlan: try&s;tiant rhag [amled] d&ycirc;n.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Daw y rhwygudd i fynu oi blaen hwynt, rhwygant, trammwyant y porth, ac &acirc;nt allan trwyddo, a thrammwya eu brenin oi blaen: a'r Arglwydd yn eu pennau hwynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yn erbyn trais, chwant a hyder y &s;wyddogion a'r pro|phwydi.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DYwedais hefyd, gwrandewch attolwg pen|naethiaid Iacob, a thywy&s;ogion t&ycirc; I&s;rael, onid i chwi [y perthyn] g&wcirc;ybod barn&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ca&s;&acirc;u [y maent] ddaioni, a hoffi drygio|ni, gan flingo eu croen oddi am danynt, ai cig oddi wrth eu he&s;cyrn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A ch&icirc;g fy mhobl [yw] 'r hyn a fwyt&acirc;nt, ai croen a flingant oddi am danynt, ai he&s;cyrn a ddrylliant, ac a friwant megis i'r crochan, ac fel c&icirc;g yn y badell.</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 1.15. Ezec. 8.18. Iam. 2.13. 1 Pet. 3.11.12.</NOTE> Yn y llefant ar yr Arglwydd, ac ni's et|tyb hwynt, efe a guddia ei wyneb oddi wrthynt y pryd hwnnw, am iddynt lygru eu gweithre|doedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd am y pro|phwydi &s;ydd yn cefeiliorni fy mhobl, y rhai gan frathu ai dannedd a lefant heddwch: a'r neb ni roddo yn eu pennau hwynt cyhoeddant ryfel yn ei erbyn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny [y bydd] n&ocirc;s i chwi yn lle gwe|ledigaeth, a thywyllwch ichwi yn lle prophwy|doliaeth: yr haul hefyd a fachluda ar y proph|wydi, a'r dydd a ddua arnynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y gweledyddion a gywilyddiant, a'r prophwydi a wradwyddir, a phawb o honynt a gaeant eu genau: am na [rydd] Duw atteb.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Er hynny llawn wyd fi o rym gan Y&s;pryd yr Arglwydd, ac o farn a nerth, i ddangos ei anwiredd i Iacob, ai bechodi i I&s;rael.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwrandewch hyn attolwg pennaethiaid t&ycirc; Iacob, a thywy&s;ogion t&ycirc; I&s;rael: ffiaidd gan|ddynt farn, a g&wcirc;yro y maent bob iniondeb.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Adeiladu Sion y maent &acirc; gwaed, ac Ie|ru&s;alem ag anwiredd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ei phennaethiaid a roddant farn er gw|obr, ai hoffeiriaid a ddy&s;cant er cyflog, a'r pro|phwydi a brophwydant er arian: etto wrth yr Arglwydd yr ymgynhaliant, gan ddywedyd: onid yw 'r Arglwydd i'n plith&lpunctel; ni ddaw drwg i'n herbyn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny o'ch achos chwi 'r erddir Si|on yn faes, ac Ieru&s;alem a fydd yn garnedd, a mynydd y t&ycirc; fel vchel leoedd y goedwic.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Galwedigaeth y cenhedloedd i'r eglwys, dedwyddwch yr eglwys, bod yr lddewon yn perthyn iddi.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Bydd yn niwedd dyddiau i fynydd t&ycirc; 'r Arglwydd fod yn barod ym mhen y my|nyddoedd: ac efe a dderchefir goruwch y bryn|nau: a phobloedd<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 2.2.</NOTE> a ddylifant atto.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ie cenhedloedd lawer a &acirc;nt, ac a ddywe|dant, deuwch, a dringwn i fynydd yr Arglwydd, ac i d&ycirc; Dduw Iacob: ac efe a ddy&s;c ini ei ffyrdd, ac yn ei lwybrau y rhodiwn: canys o Sion yr aiff y gyfraith allan, a gair yr Arglwydd O Ie|ru&s;alem.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a &s;arna rhwng pobloedd lawer, ac a gerydda genhedloedd cryfion hyd ym mhell, a thorra~t eu cleddyfau yn geibiau, ai gwaiw-ffyn yn bladuriau, ac ni chyfyd cenhedlaeth gleddyf yn erbyn cenhedlaeth,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 2.4.</NOTE> ac ni ddy&s;cant ryfela mwyach.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Onid ei&s;teddant bob vn dann ei win-wy|dden, a than ei ffigu&s;bren, heb neb iw dychrynu: canys genau Arglwydd y lluoedd ai llefarodd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys yr holl bobloedd a rodiant bob vn yn enw ei dduw ei hun, a ninneu a rodiwn yn enw 'r Arglwydd ein Duw byth, ac yn dragy|wydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yn y dydd hwnnw medd yr Arglwydd y ca&s;claf y gloff, a chynhullaf y wa&s;caredic, a'r hon a ddrygais.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A go&s;odaf y gloff yn weddill, a'r hon a da|flwyd ym mhell yn genhedlaeth gr&ecirc;f: a'r Argl|wydd a deyrna&s;a arnynt ym mynydd Sion o hyn allan byth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A thithe t&wcirc;r y praidd, ca&s;tell merch Sion, hyd atta y daw, ac y ne&s;&acirc; 'r arglwyddiaeth bennaf, teyrnas merch Ieru&s;alem.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pa ham gan hynny y gweiddi di [vn] waedd&lpunctel; onid oes ynot frenin&lpunctel; a ddarfu am dy gynghorudd, gan i ddolur dy ddal megis gwraig yn e&s;cor&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ymofidia, a griddfana merch Sion fel gwraig yn e&s;cor, o herwydd yr awr hon yr ei di allan o'r ddinas, a thrigi yn y maes: ti a ei hyd Babilon, yno i'th waredir, yno 'r achub yr Ar|glwydd di a law dy elyn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yr awr hon hefyd llawer o genhedloedd a ymga&s;clant i'th erbyn, gan ddywedyd: halo|ger hi, a gweled ein llygaid [hynny] yn Sion.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac ni &wcirc;yddent hwy feddyl-fryd yr Argl|wydd, ac ni ddeallha&s;ant ei amcan: canys efe ai
<PB REF="364">ca&s;cl hwyni fel y&s;cubau i'r y&s;cubor.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Cyfot merch Sion, a dyma, canys go|&s;odaf dy gyrn yn haiarn, a'th garnau yn br&ecirc;s fel y drylliech bobloedd lawer, a chy&s;&s;egraf i'r Arglwydd eu golud hwynt, ai cyfoeth i lywydd yr holl ddaiar.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dini&s;tr leru&s;alem, a braint Bethlehem.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YR awr hon ymfyddina merch y fyddin, go|&s;ododd gynllwyn i'n herbyn: tarawant farn-wr I&s;rael &acirc; gwialen ar [ei] lechwedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Matt. 2.6.</NOTE> thithe Beth-lehem Ephrata, er [dy] fod yn fechan ym mhlith miloedd Iuda, o honot ti y daw allan i mi [vn] i fod yn llywydd yn I&s;|rael: ai fynediad ef allan [oedd] o'r dechreu, [ac] er dyddiau tragywyddoldeb.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny y rhydd efe hwynt [i fynu] hyd am&s;er a&s;cor o'r hon a e&s;cord: yna gweddill et frodyr ef a ddychwelant at feibion I&s;rael.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a &s;aif, ac a bortha &acirc; nerth yr Arglw|ydd, trwy ragoriaeth enw 'r Arglwydd ei Dduw, ac hwynt a drigant: canys yr awr hon efe a fawrheuir hyd eithafoedd y ddaiar.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A hwn fydd heddwch i ni pan ddel A&s;&s;ur i'n t&icirc;r ni, a phan &s;athro o fewn ein pala&s;au: yna cyfodwn yn ei erbyn &s;aith fugail, ac wyth o'r dynion pennaf.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y dini&s;triant d&icirc;r A&s;&s;ur a'r cleddyf, a th&icirc;r Nimrod o'r cleddyf noeth, ac efe a achub rhag A&s;&s;ur pan dd&ecirc;l i'n tir, a phan &s;athro ar ein terfynau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A bydd gweddill Iacob ym my&s;c llawer o bobl fel y gwlith oddi wrth yr Arglwydd, me|gis defnynnau glaw ar y gwellt gl&acirc;s, yr hwn ni ddi&s;gwl &wcirc;r, ac nid erys ar ddynion.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A gweddill Iacob a fydd ym my&s;c y cen|hedloedd yng-hanol pobl lawer, fel llew ym my&s;c bwy&s;t-filod y goedwic, ac fel cenew-llew ym mhlith y preiddiau defaid: yr hwn pan el trwodd a &s;athr, ac a &s;clyfaetha, ac ni [bydd] achubudd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'th law a dderchefir yn erbyn dy wrth|wyneb-w&ycirc;r: a'th holl elynion a dorrir i lawr.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A bydd y dwthwn hwnnw medd yr Ar|glwydd, i mi dorri ymmaith dy feirch, a dini&s;trio by gerbydau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Torraf hefyd i lawr ddina&s;oedd dy wl&acirc;d, a dymchwelaf dy holl ge&s;tyll.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A thorraf ymmaith o'th law y &s;wynion, ac ni bydd it ddewiniaid.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Torraf hefyd i lawr dy luniau cerfiedic. a'th ddelwau o'th bl&icirc;th: ac ni chei ymgrymmu mwyach i weithredoedd dy ddwylo dy hun.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Diwreiddiaf dy blan-w&ycirc;dd o'th fy&s;c he|fyd: a dini&s;triaf dy ddina&s;oedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac yn fy nig a'm ll&icirc;d y gwnaf ar y cen|hedloedd y fath ddialedd a'r na chlyw&s;ant.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Dyfyn ar y bobl i atteb i gwyn yr Arglwydd. 3 Da|oni 'r Arglwydd iw bobl. 6 Y gwa&s;anaeth y mae Duw yn ei ofyn. 10 Anwiredd y bobl. 13 Ai co&s;p.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWrandewch atolwg y peth a ddywed yr Arglwydd: cyfot, ymddadle ary myny|ddoedd, a chlywed y brynnau dy lais.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwrandewch y mynyddoedd, a chedyrn &s;ylfeini y ddaiar gwyn yr Arglwydd, canys [y mae] c&wcirc;yn rhwng yr Arglwydd ai bobl, ac efe a ymddadle ag I&s;rael.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Fy mhobl beth a wneuthym i'th erbyn&lpunctel; ar ba beth i'th flinais&lpunctel; atteb fi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys mi a'th ddygais o d&icirc;r yr Aipht, ac a'th ryddheais o d&ycirc; y caethiwed, ac a anfonais o'th flaen Mo&s;es, Aaron, a Miriam.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fy mhobl cofia-attolwg beth a ddychym|mygodd Balac brenin Moab, a pha atteb a ro|ddes Balaam mab Beor iddo, o Sittim hyd Gilgal, fel y galloth &wcirc;ybod cyfiawnder yr Ar|glwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A pha be~th y deuaf ger bron yr Arglw|ydd, ac yr ymgrymmaf i'r vchel Dduw&lpunctel; a dde|ua<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ger ei fron ef &acirc; phoeth offrymniau, ac &acirc; dy|niewid&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A fodlonir yr Arglwydd &acirc; miloedd o fyhe|ryn&lpunctel; neu a myrddiwn o ffrydau olew? a roddafi fyng-hyntaf-anedic [dros] fy anwiredd&lpunctel; [&s;ef] ffrwyth fyng-hroth [dros] bechod fy enaid.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Dango&s;odd efe it dd&ycirc;n beth [&s;ydd] dda, a pha beth a gais yr Arglwydd geni&lpunctel; [dim] onid gwneuthur barn, a hoffi trugaredd, ac ymo&s;twng i rodio gyd a'th Dduw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Llef yr Arglwydd a lefa ar y ddinas, a doethineb a w&ecirc;l dy enw, gwrandewch y wialen a phwy ai darpar.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y mae etto dry&s;&s;orau anwiredd o fewn t&ycirc; y g&wcirc;r anwir, a'r Epha brin, peth ffiaidd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A gyfrifwn yn l&acirc;n [vn] a chloriannau anwir, ac &acirc; ch&ocirc;d o gerric twyllodrus?</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys y mae ei chyfoethogion yn llawn trais, ai thrigolion a ddyweda&s;ant gelwydd: a thafod twyllodrus [&s;ydd] yn eu genau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A minnef hefyd a ddechreuais dy daro [i'th] anrheithio am dy bechodau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ti a fwyttei ac ni'th ddigonir, a'th o&s;t|yngiad [fydd] o'th fewn dy hun, peri encilio hefyd ac ni's achubi, a'r hyn a achubech a ro|ddai i'r cleddyf.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ti a haui, ond ni fedi, ti a fethri 'r oli|w&ycirc;dd, ond ni'th irir ag olew, [a gwnei] w&icirc;n ne|wydd ac nid yfi w&icirc;n.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Cadw 'r ydych ddeddfau Omri,<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 6.6. Luc. 12.47.</NOTE> a holl ddeddfau t&ycirc; Ahab, a rhodio 'r ydych yn eu cyng|horion: am hynny mi a'th roddaf yn anrhaith, a'th drigolion iw ffeio, a gwarth fy mhobl a ddygwch.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Anamled y rhai duwiol. 5 Prinned yw ffyddlondeb. 10 Co&s;p gelynion yr eglwys. 4 Ai llwyddiant hithe.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWae fi canys ydwyf fel ca&s;cliadau ffrwy|thydd h&acirc;f, fel grawn-win y cynhaiaif gw&icirc;n, nid oes gangen o rawn iw bwytta, fy e|naid a fly&s;ia,</P>
<PB N="343" REF="364">
<P N="2"><HI>2</HI> Darfit am y duwiol ar y ddaiar, ac nid oes vn iniawn ym mhlith dynion, cynllwyn y ma|ent oll am waed, pob vn &s;ydd yn erlid ei frawd [&acirc;] rhwyd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A wneuthur iawn am ddrygioni eu dwy|lo, y tywy&s;og a ofyn, a'r barn-wr [&s;ydd] er gwobr, a'r hwn &s;ydd fawr [o honynt] dywed yntef lwgredigaeth ei feddwl, felly y pletha~t ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y goref o <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">onynt [&s;ydd] fel draenen, yr <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">|nionaf [yn waeth] n&acirc; chae drain, dydd dy wil|w&ycirc;r [&s;ef] <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">y ofwy &s;ydd yn dyfod, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ellach y bydd eu dry&s;ni hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Na chredwch i'r cymmydog, nac ymddy|riedwch i'r capten, cadw ddrws enau rhac o'r hon a orwedd vn dy fonwe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys mab a amharcha ei d&acirc;d, a'r ferch a gyfyd yn erbyn ei mam, a'r waudd yn erbyn ei chwegr: a gelynion g&wcirc;r [fydd] dynion ei d&ycirc;.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Onid mi a edrychaf ar y<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Arglwydd, go|beithiaf ar Dduw fy iechydwriaeth: a'm Duw a'm gwrendu.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Na lawe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ycha im herbyn fyng-elyne<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">, pan &s;yrthiwyf cy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">odaf, pan ei&s;teddwyf mewn tywyllwch, yr Arglwydd a lewyrcha imi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Dioddefaf dd&icirc;g yr Arglwydd, canys pe|chais iw erbyn: hyd oni farno fyng-h&wcirc;yn, a gwneuthur i mi farn, gan fy nwyn allan i'r go|leuad, [yno] y gwelaf ei gyfiawnder.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'm gelynes a gaiff weled, a chywilydd ai gorchguddia hi yr hon a ddywed wrthif, mae 'r Arglwydd dy Dduw: fy llygaid ai gwiliant hi bellach y bydd hi yn &s;athrfa megis tomm yr heolydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y dydd yr adailedir dy furoedd, y dydd hwnnw yr ymbellha y ddeddf.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y dydd hwnnw y daw efe hyd atta<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> o A&s;|&s;ur, a'r dina&s;oedd cedyrn, ac or cad ernid hyd y ffr&wcirc;d, ac o f&ocirc;r i f&ocirc;r, ac o fynydd i fynydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r wl&acirc;d a fydd yn anrhaith o achos ei thrigolion, [ac] am ffrwyth eu gweithredoedd eu hun.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Portha dy bobl a'th fagl, defaid dy etife|ddiaeth y rhai ydynt yn trigo vn y goedwic yn vnic, porant yng-hanol Carmel, Ba&s;an, a Gile|ad, megis [yn] y dyddiau gynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Dango&s;af iddo ryfeddodau megis y dy|ddiau pan ddaetho&s;t allan o d&icirc;r yr Aipht.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y cenhedloedd, a welant, ac a gywily|ddiant, gan eu holl gryfder hwynt, rhoddant eu llaw ar eu genau, eu clu&s;tiau a fyddarant.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ll&ycirc;fant y ll&wcirc;ch fel &s;arph, fel pryfed y ddaiar y dychrynnant oi lloche&s;au, ar&s;wydant rhac yr Arglwydd ein Duw ni, a thi a ofnant,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pa Dduw [&s;ydd] fel tydi yn maddeu pe|chod, ac yn myned tros anwiredd gweddill ei e|tifeddiaeth? ni ddal efe ei ddig byth, canys ewy|llyl&s;io trugaredd [y mae] efe.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Efe a ddychel ac a drugarha vnthym, ac a ddaro&s;twng ein anwiredd, ac a deifl ein holl bechodau i ddyfnderoedd y m&ocirc;r.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ti a roddi dy wirionedd i Iacob, dy dru|garedd [hefyd] i Abraham, yr hwn a dyngai&s;t i'n tadau, er y dyddiau gynt.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn llyfr Micheas.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Nahum" TYPE="book">
<HEAD>Llyfr y prophvvyd Nahum.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dini&s;tr A&s;&s;yria, ac ymwared I&s;rael.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_B<NOTE PLACE="marg">E&s;ai. 13.1.</NOTE> A ICH Ninife, llyfr gweledigaeth Nahum yr Elco&s;iad.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Duw [&s;ydd] ei|ddigus, a'r Arglwydd &s;ydd yn dial, ac yn ver|chen llib: dialwr [yw] 'r Arglwydd ar ei wrth|wyneb-w&ycirc;r, a dal [dig] y mae efe iw elyn|nion.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr Arglwydd [&s;ydd] hwyrfrydig i dd&icirc;g, a mawr ei rymm, ac ni ddieuoga ['r anedifeiri|ol,] yr Arglwydd [&s;ydd] ai lwybr yn y corwynt, ac yn y rhyferthwy, a'r cwmwl [yw] llwch ei draed ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Efe a gerydda y m&ocirc;r, ac ai &s;&ycirc;ch, yr holl ffry|da<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> a ddie&s;pydda efe: lle&s;caodd Ba&s;an, a Char|mel, a lle&s;caodd blodeun Libanus.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y mynyddoedd a grynant rhagddo, a'r brynnau a ymollyngant, a'r ddaiar a ly&s;c rhag ei olwg, a'r byd hefyd, a chwbl ar a drigant ynddo.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pwy a &s;aif o flaen eilid&lpunctel; a phwy a gyfyd yng-hynddaredd ei ddigofain<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ei lid a dy we|lltir fel t&acirc;n, a'r creigiau a dynn efe i lawr.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Daionus [yw] 'r Arglwydd, yn noddfa yn erbyn blinder, ac a edwyn y rhai a ymddyri|edant ynddo.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A hedlif y gwnaiff efe drangc [ar] el lle hi, a thywyllwch hefyd a erlid ei elynnion ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Beth a ddychymmygwch yn erbyn yr Ar|glwydd&lpunctel; efe a wna drangc, ni chyfyd blinder ddwy-waith.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys tra 'r ymddyry&s;o y drain, a thra meddwo y gwledd-w&ycirc;r, y&s;&s;ir hwynt fel &s;ofl we|di llawn wywo,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O honot y daeth allan a ddychymmyga ddrwg yn erbyn yr Arglwydd, [fel] cynghorwr drygionus.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd, pe by|ddent heddychol, ac felly morr aml, etto torrir hwynt felly fel yr ele efe heibio: er dy flino ni'th flinaf mwyach.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yr awran torraf ei ia&ucirc; ef oddi arnat, a datodaf dy rwymau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr Arglwydd hefyd a orchymynnodd o'th blegit na hauer o'th enw mwyach: torraf o
<PB REF="365">d&ycirc; dy dduw y gerfiedic a'r dawdd ddelw, go|&s;odaf dy fedd [yno,] am it fyned yn wael.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Wele ar y mynyddoedd draed yr efangy|lwr,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;a. 52.7. Rhuf. 10.15.</NOTE> cyhoeddwr heddwch: cadw di &ocirc; Iuda dy &wcirc;yliau, t&acirc;l dy addunedau, nid aiff y drygionus trwot mwy, cwbl dorrwy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ef ymmaith.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Go&s;odir ymma allan oruwchafiaeth y Caldeaid yn er|byn yr A&s;&s;yraid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DAeth y chwalwr i fynu o flaen dy wyneb, cadw y ca&s;tell, edrych ar y ffordd, nertha dy lwyni, cadarnh&acirc; dy nerth yn fawr.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys dychwelodd yr Arglwydd ardder|chawgrwydd Iacob, fel ardderchowgrwydd I|&s;rael: canys y die&s;pydd-w&ycirc;r ai die&s;pydda&s;ant hwynt, ac a lygra&s;ant eu canghennau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Tarian ei [fil-w&ycirc;r] dewrion a liwiwyd yn g&ocirc;ch, ei w&ycirc;r o ryfel a wi&s;cwyd ag y&s;carlat, [ei] gerbydau [fyddant] yn fflamm d&acirc;n y dydd y byddo ei arlwy, a'r ffynnidw&ycirc;dd a wenwyn|wyd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y cerbydau a gynddeiriogant yn yr heo|lydd, ac a ymredant yn y priffyrdd, a [byddant] iw gweled fel ffiammau, ac fel mellt y &s;aethant.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Efe a gofia ei [wei&s;ion] gwychion, tram|gwyddant wrth gerdded, pry&s;urant ar ei chaer hi, paratoiwyd y gorchudd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pyrth y dwfr a agorwyd, a'r Deml a ym|ddatododd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Puzab a gaeth-gludwyd, a gwnaed iddi ddringo, ai morwynion yn ei hanfon, megis &acirc; llais colomennod yn curo eu dwyfronnau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A Ninife a fu er y&s;-dyddiau fel llynn o ddwfr: onid hwynt, a ffoant, [dyweder wr|thynt,] &s;efwch, &s;efwch, ac ni bydd a edrycho.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y&s;clyfae<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">h<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ch <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rian, y&s;clyfaethwch aur, ac nid oes diwedd ar y da parod, [a'r] gogoni|ant o bob dodrefn dymunol.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gw&acirc;g, a gorw&acirc;g, ac anrhaithiedic yw hi, a'r galon yn toddi, a diffrwythdra gliniau, a lle&s;cedd ar bob lwyni,<NOTE N="*" PLACE="marg">locl. 2.8.</NOTE> ai hwynebau oll a ga&s;|clant barddu.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pa le [y mae] trigfa y llew&lpunctel; a'r borfa yr hon [&s;ydd] i genawon y llew&lpunctel; lle y rhodia y llew ieuangc a'r h&ecirc;n &lpunctel; yno y trigodd y llew, ac nid [oedd] tarddudd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y llew a y&s;clyfaethodd ddigon iw gena|won, ac a dagodd ei lewe&s;od, ac a lanwodd ag y&s;clyfaeth ei ffau: ai loches ag y&s;pail.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Wele fi attat medd Arglwydd y lluo|edd, ac mi a lo&s;caf ei cherbydau yn f&wcirc;g, a'r cle|ddyf a ddifa dy lewod ieuaingc: a thorraf ym|maith o'r t&icirc;r dy y&s;clyfaeth, ac ni chlywir mwy lais dy genadau.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cwymp Ninife.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Gwae ddinas y gwaed, celwydd ei gyd, a Ilawn o y&s;pail [yw:] heb ymado &acirc; thrais,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> [Bydd] &s;&wcirc;n y ffrywyll, a &s;&wcirc;n cynnwrf ol|wyn, a'r march yn prangcio, a'r cerbyd yn nei|dio.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y marchog vn codi ei gleddyf fflamllyd, ai ddi&s;clair waiw-ffon, llawer yn glwyfus, a lluo&s;ogrwydd o gelanedd heb ddiwedd ar y cyrph, a thrippiant wrth eu cyrph hwynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O herw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dd aml butteindra y buttein d&ecirc;g, mei&s;tres &s;wynion [&s;erch,] yr hon a werth gen|hedlaethau mwy ei phu<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">eindra, a theuluoedd trwy ei &s;wynion.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Wele fi i'th erbyn medd Arglwydd y llu|oedd, a datcuddiaf dy odrau hyd dy wyneb, a gwnaf i genhe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">loedd weled dy frynti, a theyrna|&s;oedd dy warth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A thaflaf ffiaidd bethau arnat, gwradwy|ddaf di hefyd, a go&s;odaf di fel tomm.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A bydd i bawb a'th welo ffoi oddi wrthit, a dywedyd, anrheithiwyd Ninife, pwy a do&s;tu|ria wrthi&lpunctel; o ba le y cei&s;iaf ddiddanwr it&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ai gwell ydwyt n&acirc; No dylwythoc, yr hon a dr&icirc;g rhwng yr afonydd, ac a amgylchir &acirc; dyfroedd, i'r hon y mae y m&ocirc;r yn glawdd, ai ma|gwyr o'r m&ocirc;r.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ethiopia oedd gadernid, a'r Aipht ar [e|raill] heb ddiwedd: Put a Lubim oeddynt yn gynhorthwy i ti.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Er hynny hi <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">eth yn g<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">th-glud i gar|char, ai phlant a <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">drylliwyd wrth gelfi ym mhen pob heol, ac am ei phend<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">figion y bwria|&s;ant goel-brennau, ai holl bennaethiaid a rwymwyd me<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n gefynnau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Tithe hefyd a feddwi, byddi guddi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">di<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">, cei&s;i hefyd gadernid rhag y gelyn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dy holl ge&s;tyll a fyddant fel ffigu&s;-w&ycirc;d, yng-hyd ai blaen-ffrwyth, os &s;y <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ir hwynt &s;yr|thiant yn &s;afn y bwyttawr.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Wele dy bobl yn wragedd yn dy blith, pyrth dy d&icirc;r a agorir i'th elynnion, t&acirc;n a y &s;&s;odd dy farrau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Tynn it ddwfr gwarche, cadarnh&acirc; dy ge&s;tyll, d&ocirc;s i'r domm, &s;athr y clai, cryfh&acirc; dy odyn briddfaen.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yno y tan a'th ddifa, a'r cleddyf a'th dyrr i lawr, y&s;&s;a efe dydi fel pryf y rh&wcirc;d, [er] it ym|chwanegu fel pryf y rh&wcirc;d, [ac] ymchwanegu fel y celiog rhedyn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Amlheuai&s;t dy farchnad-w&ycirc;r rhagor &s;&ecirc;r y nefoedd: di&s;wynodd pryf y rh&wcirc;d, ac ehedodd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Dy dywy&s;ogion [ydynt] fel y celiogod rhedyn, a'th lywodraeth-w&ycirc;r fel Locu&s;t y locu|&s;tiaid y rhai a heidiant yn y caeau ar am&s;er oer|feloc: a phan godo yr haul ehedant ymmaith, ac ni adwaenir eu man lle y buant.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Dy fugeiliaid brenin A&s;&s;ur a heppiant, a'th bendefigion a orweddant, gwa&s;cerir dy bobl ar y mynyddoedd, ac ni [bydd] ca&s;cl<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ni thynnir dy wely yng-hyd, clwyfus yw dy archoll pawb a glywo &s;on am danat a gurant eu ddwylo arnat: o herwydd ar bwy nid aeth dy ddrygioni bob am&s;er?</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn llyfr Nahum.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Habakkuk" TYPE="book">
<PB N="344" REF="365">
<HEAD>&leaf; Llyfr y prophvvyd Habacuc.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Pechod yr Iddewon. 5. Duw yn danfon y Caldeaid iw co&s;pi hwynt. 11 Dialedd ar y Caldeaid am eu creulondeb hwynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_Y Baich yr hwn a welodd y prophwyd Habacuc.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pa h&ycirc;d Arglwydd y gwaeddaf, ac ni's gwr|andewi&lpunctel; y bloeddiaf ar|nat [rhag] trais, ac nis achub&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pa ham y gwnei i'm weled coegni, ac y peri i'm edrych ar flinder? anrhaith, a thrais [ydynt] ar fyng-hyfer, ac y mae a gyfodd ddadl, ac ymry&s;on,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Am hynny y torrir cyfraith, ac nid aiff barn allan, am fod y drygionus yn amgylchu y cyfi|awn: am hynny cam farn a aiff allan.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gwelwch ym my&s;c y cenhedloedd, ac e|drychwch, aruthrwch, [a] rhyfeddwch, canys|gweithredaf weithred yn eich dyddiau ni choe|liwch er ei mynegu i chwi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys wele fi yn codi y Caldeaid, cenhed|laeth chwerw, a phry&s;ur, yr hon a rodia ar h&ycirc;d ll&ecirc;d y t&icirc;r i etifeddu cyfanneddoedd ni [buant] eiddi hi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y mae iw hofni, ac iw har&s;wydo, o honi ei hun y daw allan ei barn, ai rhagoriaeth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ai meirch fyddant fuanach na'r lleopardi|aid:<NOTE N="*" PLACE="marg">Soph. 3.3.</NOTE> a llymmach fyddant n&acirc; bleiddiau 'r h&wcirc;yr, ei marchogion hefyd a amlh&acirc;nt, ai marchogion a ddeuant o bell, ehedant fel eryr yn pry&s;uro at fwyd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Hi oll a ddaw i drei&s;io: ar gyfer ei hwy|neb y [bydd] gwynt y dwyrain, ac hi a ga&s;cl garcharorion fel y tywod.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac hi a watwar frenhinoedd, a thywy&s;|&s;ogion a fyddant watwargerdd iddi, hi a wat|war yr holl ge&s;tyll, ac a ga&s;cl l&wcirc;ch, ac ai gore&s;|cyn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y newidia hi y&s;pryd, ac y tro&s;edda [gan ddiolch am] ei grym ymma iw duw ei hun.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Onid [wyt] ti er cynt &ocirc; Arglwydd fy Nuw, fy Sanctaidd [vn?] ni byddwn feirw &ocirc; Arglwydd, ti ai go&s;odai&s;t hi er barn, ac ai&s;ylfa|enai&s;t &ocirc; Dduw er co&s;pedigaeth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ydwyt lanach dy lygaid n&acirc; [gallu] gweled drwg, ac ni elli edrych ar anwiredd: pa ham yr edrychi ar yr anffyddloniaid, [ac] y tewi pan lyngco 'r anwir [vn] cyfiawnach nag ef ei hun&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac y gwnei ddynion fel py&s;c y m&ocirc;r, fel yr ymlu&s;ciaid heb lywydd iddynt&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Cyfyd hw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nt oll ai f&acirc;ch, ca&s;cl hwynt yn ei rwyd, a chynnull hwynt yn er fagl am hyn|ny efe a law<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nycha ac a ymddigrifa.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> 'r abertha efe iw rwyd; ac a ly&s;c arogl-d<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">th iw fagl: canys trwyddynt hwy y mae ei ran yn dew, ai fwyd yn fr&acirc;s.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A gaiff efe gan hynny danu ei rwyd&lpunctel; ac nad arbedo ladd cenhedlaethau bob am&s;er&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gweledigaeth yn erbyn balchder, Chwant meddwdod a gau-dduwiaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">SAfaf ar fy ni&s;gwilfa, ac ym&s;efyllaf ar y ca|&s;tell, ac edrychaf i weled be<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">h a ddywed efe wrthif, a pha beth a attebaf i'm cerydd-wr.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r Arglwydd a attebodd, ac a ddywe|dodd &s;crifenna y weledigaeth, ac y&s;py&s;a ar le|chau, fel y rhedo yr hwn ai darlleno.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys weledigaeth [&s;ydd] etto tros am|&s;er go&s;odedic, ac a ddywed o'r diwedd, ac ni thwylla, os erys, di&s;gwil am deni, canys gan ddyfod y daw [ac] nid oeda.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Wele [yr hwn] a ymchwydda nid [yw] iniawn ei enaid ynddo, ond y cyfiawn a fydd byw trwy ei ffydd ei hun.<NOTE PLACE="marg">Rhuf. 1.17. Heb. 10.38.</NOTE></P>
<P N="5"><HI>5</HI> A hefyd gan fod y g&wcirc;r balch yn pechu [ar] win, am hynny ni pheru, yr hwn a helaetha ei feddwl fel vffern, ac yntef fel angeu ni's di|gonir: onid efe a ga&s;cl atto 'r holl genhedlae|thau, ac a gynnull atto 'r holl bobloedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Oni chodant hwythau oll yn ei erbyn ddi|hareb, a gair du iddo&lpunctel; a dywedyd, gwae a helae|tho y peth nid [yw] eiddo ef: (pa h&ycirc;d&lpunctel;) ac a lwytho arno y clai tew.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Oni chyfyd yn ddi&s;ymmiwth y rhai a'th frathant&lpunctel; ac oni ddeffru y rhai a'th chwalant&lpunctel; ac oni byddi yn wa&s;arn iddynt&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am it y&s;peillo cenhedlaethau lawer, holl weddill y bobloedd a'th &s;peilia dithe: am waed dynion, a thrais [ar] y tir, y ddinas, ac oll a dri|gant ynddi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwae a elwo elw drwg iw d&ycirc;, i o&s;od ei nyth yn vchel i ddiangc o law y drwg.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Cymmerai&s;t gyngor gwarthus i'th d&ycirc; dy hun: wrth dde&s;truwio pobloedd lawer, a phechai&s;t yn erbyn dy enaid.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O herwydd y garrec a lefa o'r m&ucirc;r, a'r traw&s;t a ettyb o'r [gwaith] coed.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gwae a adailado dref trwy waed, ac a ddarparo ddinas mewn anwiredd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Wele onid oddi wrth Arglwydd y lluo|edd y daw i'r bobl ymflino mewn t&acirc;n&lpunctel; ac i'r cenhedlaethau ymddeffygio mewn coegni.</P>
<PB REF="366">
<P N="14"><HI>14</HI> Canys y ddaiar a lenwir o &wcirc;ybodaeth gogoniant yr Arglwydd, fel y toa y dyfroedd y m&ocirc;r.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gwae a roddo ddiod iw gymydog gan gyd-o&s;od dy go&s;trel, ai feddwi hefyd er cael gweled eu noethni.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Digonwyd ti o warth, yn lle gogoniant, &ycirc;f dithe hefyd, ac ymnoetha: ymchwelir cwp|pan deheulaw 'r Arglwydd arnat ti, a chwdiad gwarth ar dy ogoniant di.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys trais Libanus a'th anhudda, ac anrhaith yr anifeiliaid [yr hwn] ar dychryn hw|ynt: a achos gwaed dynion, a thrais y t&icirc;r, y dref ac oll a drigant ynddi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pa l&ecirc;s a wnaiff delw gerfiedic&lpunctel; canys ei lluni-wr ai lluniodd yn ddelw, ac yn athro celwydd: o herwydd y lluni-wr a ymddyried yn ei waith ei hun, pan wneulo eulynnod mu|dion.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gwae a ddywedo wrth brenn, deffro, wrth garrec fud, cyfot, efe a rydd ddy&s;c, wele gwi&s;cwyd ef ag aur, ac arian: a dim anadl nid [oes] ynddo.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ond yr Arglwydd [&s;ydd] yn ei Deml &s;anctaidd: y ddaiar oll go&s;teg a di ger ei fron ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gweddi Habacuc.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWeddi Habacuc y prophwyd dros an|wybodaethau.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Clywais &ocirc; Arglwydd dy air [ac] ofnais, &ocirc; Arglwydd bywha dy waith yng-hanol y bly|nyddoedd, par di ei &wcirc;ybod yng-hanol y blyny|ddoedd, yn [dy] gyffro coffa drugarhau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Duw &s;ydd yn dyfod o Theman, a'r Sanctaidd o fynydd Paran, <HI>Selah.</HI> ei foliant a doa y nefoedd, a'r ddaiar a lanwyd oi fawl.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ai lewyrch oedd fel goleuni, [oedd] cyrn iddo oi law ei hun:<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 31.16.</NOTE> ac yno [yr oedd] cuddiad ei gryfder.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Aeth haint oi flaen ef, ac aeth marwor all|an o flaen ei draed ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Safodd a me&s;urodd y ddaiar, edrychodd, a datododd y cenhedloedd: mynyddoedd tra|gywyddol hefyd a ddrylliwyd, a brynnau oe&s;ol a grymma&s;ant, llwybrau tragywyddol [yd|ynt] iddo.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O herwydd anwiredd gwelais wer&s;yllau Cuw&s;an crynod llennau t&icirc;r Midian.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A &s;orrodd yr Arglwydd wrth yr afonydd&lpunctel; ai wrth yr afonydd [y mae] dy ddig&lpunctel; ai wrth y m&ocirc;r [y mae] dy ddigofaint gan it farchogeth ar dy feirch&lpunctel; dy gerbydau a dduga&s;ant iechyd|wriaeth.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Llwyr noethwyd dy f&wcirc;a, llwon y llwy|thau hefyd [oeddynt] wir, <HI>Selah.</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 20.11.</NOTE> holldai&s;t y ddaiar ag afonydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y mynyddoedd a'th wel&s;ant [ac] a gry|na&s;ant, y llifeiriant dwfr a aeth heibio, y dyfn|der a wnaeth dwrf: cyfododd [hefyd] ei ddwy|lo yn vchel.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua. 10.12.</NOTE> Yr haul [a'r] lleuad a &s;afodd yn eu pref|&s;wylfa, wrth oleuad dy &s;aethau yr aethant, [ac] wrth lewyrch di&s;clairder dy waiw-ffyn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yn dy lid y &s;ethri y ddaiar, a dyrni y cen|hedloedd yn dy ffromder.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Aetho&s;t allan er iechydwriaeth dy bobl, er iechydwriaeth yng-hyd a'th eneiniog, torrai&s;t y pen oddi wrth d&ycirc; 'r anwir hyd y gwddf: gan ddinoethi y &s;ylfaen. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gwanai&s;t ben ei fae&s;-drefydd ai ffynn ei hun, rhyferthwya&s;ant i'm gwa&s;carn, ymlawen|ha&s;ant megis i fwytta y tlawd mewn dirge|lwch.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Rhodiai&s;t a'th feirch ar y m&ocirc;r, [ar] dwrr o ddyfroedd lawer.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Clywais, a'm bol a ddychrynodd, fyng|wefu&s;au a gryna&s;ant wrth y llef: daeth pydredd i'm he&s;cyrn, ac yn fy lle y crynais, am fod yn llonydd ddydd trallod, pan dderchafo [y gelyn] at y bobl, yn lluoedd y difetha efe hwynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys y ffigu&s;-bren ni flodeua, ac ni [bydd] ffrwyth ar y gwin-w&ycirc;dd, gwaith yr oli|wydd a balla, a'r meu&s;ydd ni roddant fwyd: tor|rir ymmaith y praidd o'r gorlan, ac ni [adewir] eidion yn eu beudai.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Onid mi a lawenychaf yn yr Arglwydd, mi a fyddaf hyfryd yn-Nuw fy iechydwriaeth.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yr Arglwydd Dduw [yw] fy nerth, a'm traed a o&s;ododd efe fel [traed] ewigod: ac a wnaeth i'm rodio ar fy vchel leoedd. At y pen|cerdd ar y Neginoth.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn prophwydoliaeth Habacuc.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Zephaniah" TYPE="book">
<PB N="345" REF="366">
<HEAD>Llyfr y Prophvvyd Sophonia.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Bygwth y mae efe Iuda, ac Ieru&s;alem am eu gau-ddu|wiaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_GAir yr Arglwydd yr hwn a ddaeth at So|phonia fab Cu&s;i fab Gedaliah fab Amariah, fab Hezeciah yn am&s;er<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 22.1.</NOTE> Io&s;ia fab<NOTE N="*" PLACE="marg">2. bren. 21.19.</NOTE> Amon brenin Iuda.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gan dde&s;truwio y de&s;truwiaf b&ocirc;b dim oddi ar wyneb y ddaiar, medd yr Arglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> De&s;truwiaf ddyn, ac anifail, de&s;truwiaf adar yr awyr, a phy&s;c y m&ocirc;r, a thramgwydd a ddilyn yr annuwolion, a diwreiddiaf ddyn oddi ar wyneb y ddaiar, medd yr Arglwydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> E&s;tynnaf hefyd fy llaw ar Iuda, ac ar holl bre&s;&s;wylw&ycirc;r Ieru&s;alem: a diwreiddiaf o'r lle hwn weddill Baal, [ac] enw y<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 23.5. o&s;ea. 10.5.</NOTE> Cemariaid, a'r offeiriaid.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly y neb a ymgrymmant ar nennau y tai i l&ucirc; y nefoedd, a'r addolw&ycirc;r a dyngant i'r Ar|glwydd, a hefyd a dyngant i Malchom.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r rhai a giliant oddi ar &ocirc;l yr Arglwydd, a'r rhai ni chei&s;iant yr Arglwydd, ac nid ymg|ynghorant ag ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Go&s;tega ger bron yr Arglwydd Dduw, canys agos yw dydd yr Arglwydd, o herwydd arlwyodd yr Arglwydd aberth, galwodd ei wahaddedigion.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A bydd ar ddydd aberth yr Arglwydd i'm ymweled, a'r tywy&s;ogion, ac &acirc; phlant y brenin, ac &acirc; phawb<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 23.14.</NOTE> a wi&s;cant wi&s;coedd dieithr.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ymwelaf hefyd &acirc; phawb a neidiant dros y rhinnioc y dydd hwnnw, y &s;awl a lanwant d&ycirc; eu mei&s;tr &acirc; thrais, ac &acirc; chwyll.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r dydd hwnnw medd yr Arglwydd, y bydd llais gwaedd o borth y py&s;cod, ac vdo, o'r ail [porth,] a dryllio mawr o'r brynnau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Vdwch bre&s;&s;wylw&ycirc;r y glyn, canys an|rhaithiwyd yr holl farchnadyddion, a diwreidd|iwyd holl glud-w&ycirc;r arian.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r am&s;er hwnnw y chwiliaf Ieru&s;alem &acirc; lu&s;ernau, ac yr ymwelaf a'r dynion &s;ydd yn ceulo ar eu &s;orod, y rhai a ddywedant yn eu ca|lonnau: ni wnaiff yr Arglwydd dda, ac ni wn|aiff ddrwg.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny eu cyfoeth aiff yn y&s;pail, ai teiau yn anghyfannedd, adailadant hefyd dai, ac ni's pre&s;&s;wylant, a phlannant winlla~noedd, ac nid yfant o'r gw&icirc;n.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Agos yw mawr ddydd yr Arglwydd, a|gos a phry&s;ur iawn, chwerw yw llais dydd yr Arglwydd, yna y bloeddia y dewr.</P>
<P N="15"><HI>15</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 30.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. ioel. 2.11. amos. 5.18.</NOTE> Diwrnod llidioc yw 'r diwrnod hwnnw, diwrnod bl&icirc;n, a thr&icirc;&s;t, diwrnod dini&s;tr a de&s;truw, diwrnod tywyllwch a niwl, diwrnod cwmy|lau, a thywyllni.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Diwrnod vdcorn ac alarwm, yn erbyn y dina&s;oedd caeroc, ac yn erbyn y t&ycirc;rau vchel.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y cyfyngaf ar ddynion, ac hwy a ro|diant megis deillion, am bechu o honynt yn er|byn yr Arglwydd, ai gwaed a dywelltir fel ll&wcirc;ch, ai cnawd fel to~om.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Nid<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 7.15.</NOTE> eu harian, nai haur ychwaith a ddi|chon eu hachub hwynt ar ddiwrnod llid yr Ar|glwydd, onid &acirc; th&acirc;n ei eiddigedd ef<NOTE N="*" PLACE="marg">Soph. 3.8.</NOTE> yr y&s;&s;ir yr holl d&icirc;r: canys gwnaiff yr Arglwydd drangc pry&s;&s;ur ar holl bre&s;&s;wyl-w&ycirc;r y ddaiar.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae yn eu cynghori i edifarhau, gan ddangos dialedd Duw i'r neb ni's gwnelo.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YMge&s;clwch, a deuwch yng-hyd genhedla|eth anhawddgar.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cyn iddo ddwyn ei amcan i ben, [cyn] i'r dydd fyned heibio fel pei&s;&s;wyn, cyn dyfod ar|noch lid digofaint yr Arglwydd, cyn dyfod ar|noch &s;orriant yr Arglwydd,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Cei&s;iwch yr Arglwydd holl waredigion y ddaiar, y rhai &s;ydd yn gwneuthur ei farn ef cei&s;iwch gyfiawnder, cei&s;iwch warder, fe alle y cuddiir chwi yn nydd digofaint yr Arglwydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys bydd Azza wrthodadwy, ac A&s;ca|lon yn anghyfannedd, teflir allan A&s;dod hanner dydd, a diwreiddir Accaron.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gwae bre&s;&s;wylw&ycirc;r glann y m&ocirc;r, [&s;ef] cenhedlaeth y Cerethiaid: [daw] gair yr Ar|glwydd i'ch erbyn: &ocirc; Canaan gwl&acirc;d y Phili|aid mi a'th ddifethaf, fel na byddo cyfaneddwr [ynot.]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A bydd glann y m&ocirc;r yn fythod tywyrch y bugeiliaid, ac yn gorlannau y defaid,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A bydd yn rhan i weddill t&ycirc; Iuda, ymbor|thant arnynt, yn nheiau A&s;calon y gorweddant yn yr hwyr: canys yr Arglwydd eu Duw a ym|wel &acirc; hwynt, ac a ddychwel eu cacthiwed.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Clywais wradwyddiad Moab, a chabledd meibion Ammon a'r hwn y gwradwydda&s;ant fy mhobl, ac a ymfawryga&s;ant ar eu terfynau hw|ynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny [os] byw ydwyf medd Arglw|ydd y lluoedd Duw I&s;rael, fel Sodoma y bydd Moab, a meibion Ammon fel Gomorra, diffa|ethle y ddanhadlen, a phylleu halen, ac anghyfa|neddle tragywyddol: gweddill fy mhobl ai di|froda, a gweddill fyng-henhedlaeth ai meddian|na hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Hyn a ddaw iddynt am eu balchder, am
<PB REF="367">iddynt wneuthur dirmig, ac ymfawrygu ar bobl Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ofnadwy a fydd yr Arglwydd iddynt, canys efe a ddifetha holl dduwiau y ddaiar, a holl yny&s;oedd y cenhedloedd ai addolant ef b&ocirc;b vn oi fann.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Chwithau hefyd yr Ethiopiaid a leddir a'm cleddyf mau fi [gyd &acirc;] hwynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a e&s;tyn ei law ar y gogledd, ac a ddifetha A&s;&s;ur, ac a rydd Ninife yn anghyfan|nedd [ac] yn &s;ych fel y diffaethwch.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Minteioedd, a holl anifeiliaid y cenhed|loedd a orweddant yn ei chanol hi,<NOTE PLACE="marg">P&s;a. 34.11.</NOTE> y pelican a'r ddylluan hefyd a letteuant ar gap y dr&wcirc;s, llais a g&acirc;n yn y ffene&s;tr, anrhaith [a fydd] yn yr or|&s;ing, canys dinoethwyd y cedr-w&ycirc;dd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Hon yw 'r ddinas hoiwfryd y &s;ydd yn tri|go mewn diofalwch, yn dywedyd yn ei chalon, myfi [&s;ydd,] ac nid [oes] onid myfi, pa fodd yr aeth yn angyfannedd orweddfa anifeiliaid&lpunctel; pawb a'r a el heibio iddi a ffeia, ac a e&s;cwyd ei law arni.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Prophwydo y mae yn erbyn Ieru&s;alem, ai &s;wyddogi|on. 8 Galwedigaeth y cenhedloedd. 11 A chy&s;&s;ur i weddill I&s;rael.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWae 'r fudr a'r halogedic ddinas orthrym|mus,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ni wrandawodd ar y llef, ni dderbyniodd go&s;p, nid ymddyriedodd yn yr Arglwydd, ni ne&s;aodd at ei Duw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ei &s;wyddogion oi mewn yn llewod rhu|adwy,<NOTE PLACE="marg">Ezec. 22.25.27 mica. 3.11. habac. 1.8.</NOTE> ei barn-w&ycirc;r yn fleiddiau yr hwyr ni ada|want a&s;cwrn erbyn y boreu.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ai phrophwydi [ydynt] yn y&s;cafn, yn w&ycirc;r anffyddlon, ei hoffeiriaid a lygra&s;ant y cy&s;|&s;egr, trei&s;ia&s;ant y gyfraith.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr Arglwydd cyfiawn yn ei chanol ni wnaiff anwiredd, yn foreu foreu y rhydd ei farn yn oleuni, ni phalla, onid yr anwir ni fedr gy|wilyddio.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Drylliais y cenhedloedd eu t&ycirc;rau &s;ydd anghyfannedd, diffeithiais eu heolydd, fel nad elo neb heibio, eu dina&s;oedd a ddifwynwyd heb &wcirc;r nac heb drigiannol.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dywedais, ofna fi, derbyn go&s;p, felly ei thrigfa ni ddiwreiddir er yr hyn oll a ymwelais &acirc; hi: etto boreu goda&s;ant, [a] llygra&s;ant eu holl weithredoedd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny di&s;gwiliwch arnafi medd yr Arglwydd hyd y dydd y cyfodwyf i'r &s;clyfaeth, canys fy marn [&s;ydd] ar gymmell y cenhedlo|edd, ar ga&s;clu y teyrna&s;oedd i dywallt arnynt fy llid, holl angerdd fy nigofaint: canys &acirc; th&acirc;n fy eiddigedd yr y&s;&s;ir yr holl ddaiar.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O herwydd yna y troaf wefu&s;au fy mhobl yn l&acirc;n fel y galwo p&ocirc;b vn o honynt ar enw 'r Arglwydd iw wa&s;anaethu ef ag vn y&s;cwydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O'r tu hwnt i afonydd Ethiopia y d&wcirc;g fyng-weddi wraig (merch fyng-wa&s;caredic) fy offrwm.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y dydd hwnnw ni'th wradwyddir am dy holl weithredoedd yn y rhai y pechai&s;t i m her|byn, canys yna y &s;ymudaf o'th blith y neb &s;ydd yn hyfryd ganddynt dy draha, ac ni chwanegi orfoleddu mwyach yn fy mynydd &s;anctaidd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gadawaf ynot hefyd bobl druain dlodion, ac yn enw 'r Arglwydd y gobeithiant.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gweddill I&s;rael ni wnaiff anwiredd, ac ni ddywedant gelwydd, ac ni cheir yn eu geneu|au dafod twyllodrus, canys hwynt a borthir, ac a orweddant, ac ni [bydd] tarfudd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Merch Sion c&acirc;n, I&s;rael crechwenna, merch Ieru&s;alem ymlawenycha, a gorfoledda a'th holl galon.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Symmudodd yr Arglwydd dy farn, bw|riodd allan-dy elynnion: yr Arglwydd Brenin I&s;rael [&s;ydd] i'th blith, nac ofna ddr&wcirc;g mwy|ach.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y dydd hwnnw y dywedir wrth Ieru&s;a|lem, nac ofna, [wrth] Sion, na ddiffrwythed dy ddwylo.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yr Arglwydd dy Dduw yn dy blith yn gadarn a achub, efe a g&acirc;n it mewn llawenydd, efe a lonydda yn ei gariad, efe a ymddigrifa ynot dann ganu.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Wedi am&s;er terfynedic y ca&s;claf o ho|not y rhai a fuant gy&s;tuddiedic, a'r rhai a dduga|&s;ant y gwradwydd tro&s;ti hi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Wele mi a ddifethaf yr am&s;er hwnnw bawb a'th flinant, ac a<NOTE N="*" PLACE="marg">Mic. 4.6.</NOTE> achubaf y gloff, a cha&s;|claf y wa&s;caredic, ac ai go&s;odaf yn glodfawr, ac yn enwoc yn holl d&icirc;r eu gwarth.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr am&s;er hwnnw 'r arweiniaf chwi, a'r am&s;er hwnnw i'ch ca&s;claf chwi: canys rhoddaf chwi yn enwoc, ac yn glodfawr ym my&s;c holl bobl y b&ycirc;d, pan ddychwelwyf eich caethiwed ger eich bron, medd yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn Prophwydoliaeth Sophonia.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Haggai" TYPE="book">
<PB N="346" REF="367">
<HEAD>Llyfr y Prophvvyd Aggeus.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dannod y mae efe nad adailada&s;ent Deml yr Arglwydd</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_YN yr ail flwyddyn i'r brenin Darius yn y chweched m&icirc;s, ar y dydd cyntaf o'r m&icirc;s y daeth gair yr Arglwydd trwy law Aggeus y proph|wyd at Zorobabel fab Salathiel tywy&s;og Iu|da: ac Io&s;ua fab Io&s;edec yr arch-offeiriad gan ddywedyd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel hyn y llefarodd Arglwydd y lluoedd gan ddywedyd, y bobl hyn a ddywedant, ni dda|eth [yr] am&s;er, [&s;ef] pryd adeiladu t&ycirc; 'r Ar|glwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y daeth gair yr Arglwydd trwy law Aggeus y prophwyd gan ddywedyd:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ai am&s;er[yw] i chwi eich hunain drigo yn eich tai byrddiedic: a'r t&ycirc; hwn yn anghyfa~nedd&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fel hyn gan hynny y dywed Arglwydd y lluoedd: yr awran y&s;tyriwch eich ffyrdd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Haua&s;och lawer, a chluda&s;och ychydig, bwytta&s;och, ond nid hyd ddigon: yfa&s;och, ac nid hyd fod yn ddiwall: gwi&s;ca&s;och [b&ocirc;b vn] ac nid hyd glydwr iddo, a'r hwn a ymgyflogo &s;ydd yn ca&s;clu cyflog i g&ocirc;d dylloc.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, y&s;tyriwch eich ffyrdd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Derchefwch i'r mynydd, a dygwch goed, ac adailedwch y t&ycirc;,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 8.21.29.</NOTE> a mi a ymfodlonaf ynddo, ac i'm gogoneddir medd yr Arglwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Edrycha&s;och am lawer, ac wele yn ychy|dig, dyga&s;och adref, a chwythais arno: am ba beth medd Arglwydd y lluoedd&lpunctel; am y t&ycirc; mau fi 'r hwn &s;ydd yn anghyfannedd, a chwithau yn rhedeg bawb iw d&ycirc; ei hun.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny gwaharddwyd i'r nefoedd wlitho arnoch, a gwaharddwyd i'r ddaiar roddi ei ffrwyth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gelwais hefyd am &s;ychder ar y ddaiar, ac ar y mynyddoedd, ac ar yr &ycirc;d, ac ar y gw&icirc;n, ac ar yr olew, ac ar yr hyn a ddwg y ddaiar all|an: ar dd&ycirc;n hefyd, ac ar anifail, ac ar holl lafur dwylo.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gwrandawodd Zorobabel mab Sala|thiel, ac Io&s;ua mab Io&s;edec yr arch-offeiriad, a holl weddill y bobl, ar lais yr Arglwydd eu Duw, ac ar eiriau Aggeus y prophwyd, megis yr anfonodd eu Harglwydd Dduw hwynt ef: a'r bobl a ofna&s;ant ger bron yr Arglwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna Aggeus cennad yr Arglwydd a ddywedodd oddi wrth yr Arglwydd, wrth y bobl, gan ddywedyd: [byddaf] fi gyd &acirc; chwi medd yr Arglwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly y cyffr&ocirc;dd yr Arglwydd y&s;pryd Zorobabel fab Salathiel tywy&s;og Iuda, ac y&s;|pryd Io&s;ua fab Io&s;edec yr arch-offeiriad, ac y&s;pryd holl weddill y bobl, fel yr aethant, ac y gweithia&s;ant y gwaith yn-nh&ycirc; Arglwydd y lluoedd eu Duw hwynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PENN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Aggeus &s;ydd yn dangos y bydd mwy gogoniant yr all Deml, na'r Deml gyntaf.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Pedwerydd dydd ar hugain o'r chweched mis yn yr ail flwyddyn i Ddarius y brenin,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y &s;eithfed [m&icirc;s] yr vnfed [dydd] ar hugain o'r m&icirc;s y daeth gair yr Arglwydd trwy law y prophwyd Aggeus, gan ddywedyd:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dywet yn awr wrth Zorobabel fab Sa|lathiel tywy&s;og Iuda, ac wrth Io&s;ua f&acirc;b Io&s;e|dec yr arch-offeiriad, ac wrth weddill y bobl gan ddywedyd:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pwy yn eich plith a adawyd yr hwn a we|lodd y t&ycirc; hwn yn ei ogoniant cyntaf&lpunctel; a pha fodd y gwelwch chwi ef yr awr hon&lpunctel; onid [yw] wrth hwnnw yn eich golwg, fel peth heb ddim&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac yr awr hon cymmer gy&s;&s;ur Zorobabel medd yr Arglwydd, ac Io&s;ua mab Io&s;edec yr arch-offeiriad, cymmer gy&s;&s;ur, a chymmered holl bobl y t&icirc;r gy&s;&s;ur, medd yr Arglwydd, a gweithiwch, canys yr [ydwyf] fi gyd &acirc; chwi, medd Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fy Y&s;pryd a &s;aif gyd &acirc; chwi[yn &ocirc;l] y gair yr hwn a ammodais &acirc; chwi, pan eich dygais allan o'r Aipht: nac ofnwch.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys fel hyn y dywed Arglwydd y llu|oedd, vnwaith etto (bychan [yw] hynny) a mi a e&s;cydwaf y nefoedd, a'r ddaiar, a'r m&ocirc;r, a'r [t&icirc;r] &s;ych.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cynhyrfaf hefyd yr holl genhedloedd, a dy|muniant y cenhedloedd a ddaw: llanwaf hefyd y t&ycirc; hwn &acirc; gogonia~t medd Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eiddo fi 'r arian, eiddo fi 'r aur, medd Ar|glwydd y lluoedd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Bydd mwy gogoniant y t&ycirc; diwethaf hwn na'r cyntaf medd Arglwydd y lluoedd, ac yn y lle hwn y rhoddaf dangnheddyf, medd Arglw|ydd y lluoedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ar y pedwerydd dydd ar hugain o'r na|wfed [m&icirc;s]yn yr ail flwyddyn i Ddarius y da|eth gair yr Arglwydd at Aggeus y prophwyd gan ddywedyd:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, gofyn yr awr hon i'r offeiriaid y gyfraith gan ddywedyd:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Os dwg vn g&icirc;g &s;anctaidd yng-hwrr ei wi&s;c, ac ai gwrr &acirc; gyffwrdd a'r bara, neu a'r cawl, neu a'r gw&icirc;n, neu a'r olew, neu &acirc; dim o'r bwyd, a fydd &s;anctaidd [hynny&lpunctel;] a'r offeiriaid a atteba&s;ant, ac a ddyweda&s;ant, na [fydd.]</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac Aggeus a ddywedodd, os vn halogedic a gyffwrdd &acirc; dim o'r rhai hyn, a halogir efe&lpunctel; a'r offeiriaid a atteba&s;a&s;a~t, ac a ddyweda&s;a~t, halogir</P>
<PB REF="368">
<P N="15"><HI>15</HI> Yna 'r attebodd Aggeus, ac a ddywed|odd, felly hefyd y bobl hyn, felly y genhedlaeth hon, ger fy mron medd yr Arglwydd: ac felly holl weithredoedd eu dwylo, a'r hyn a abertha~t yno &s;ydd halogedic.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac yr awr hon meddyliwch atolwg o'r diwrnod hwn [allan,] a chynt, cyn rhoddi car|rec ar garrec yn Nheml yr Arglwydd:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Cyn eu b&ocirc;d hwynt, pan ddelid at dwrr o vgain [lle&s;tred] d&ecirc;c fydde, pan ddelid at y gwin-wryf i dynnu d&ecirc;c [lle&s;tred] a dau v|gain o'r cafn, vgain a fydde yno.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Tarewais chwi &acirc; diflanniad, ac &acirc; mall|der, ac &acirc; chenlly&s;c yng-hyd ag oll weithredoedd eich dwylo, a chwithau ni [throe&s;och] attafi medd yr Arglwydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y&s;tyriwch yr awr hon o'r dydd hwnnw, ac er cynt, o'r pedwerydd dydd ar hugain o'r na|wfed [mis:]ac y&s;tyriwch o'r dydd y &s;ylfaenwyd Teml yr Arglwydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A yw 'r h&acirc;d yn yr y&s;cubor&lpunctel; y winwydden hefyd, y ffigu&s;bren, a'r pomgranad, a'r pren oli|wydd ni ffrwytha&s;ant etto: o'r dydd hwn allan y bendithiaf [chwi.]</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A gair yr Arglwydd a ddaeth ailwaith at Aggeus y pedwerydd [dydd] ar hugain o'r m&icirc;s gan ddywedyd&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Llefara wrth Zorobabel tywy&s;og Iuda, gan ddywedyd: myfi a e&s;cydwaf y nefoedd, a'r ddaiar.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ymchwelaf deyrn-gader teyrna&s;oedd, a dini&s;triaf gryfder brenhiniaethau y cenhedlo|edd, ymchwelaf hefyd y cerbyd ai lwyth, y meirch, ai marchogion a &s;yrthiant b&ocirc;b vn ar gleddyf ei gilydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y diwrnod hwnnw i'th gymmeraf di fyng-w&acirc;s Zorobabel mab Salathiel, medd yr Arglwydd, ac i'th o&s;odaf fel &s;&ecirc;l, canys mi a'th ddewi&s;ais di, medd Arglwydd y llu|oedd.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn llyfr Prophwydoliaeth Aggeus.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Zechariah" TYPE="book">
<HEAD>Llyfr y Prophvvyd Zacharias.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae yn annog y bobl i droi at yr Arglwydd oddi wrth ferau eu henafiaid, gan ddangos morr ymgoleddgar yw 'r Arglwydd iddynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_YR wythfed m&icirc;s o'r ail flwyddyn i Ddarius y daeth gair 'r Arglwydd at Zacharias f&acirc;b Bara|cias fab Ido y proph|wyd, gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Llwyr ddigiodd yr Arglwydd wrth eich ta|dau:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dywet wrthynt, fel hyn y dywed Arglw|ydd y lluoedd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere 31.18. e&s;a. 21.8. e&s;a. 31.6. e&s;a. 45.21.</NOTE> dychwelwch attaf fi, medd Arglwydd y lluoedd: a mi a ddychwelaf attoch chwithau, medd Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Na fyddwch fel eich tadau, y rhai y gal|wodd y<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 3.12. ezec. 18.20. o&s;ea. 14.2. ioel. 2.12.</NOTE> prophwydi cyntaf arnynt, gan ddy|wedyd: fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, dychwelwch yn awr oddi wrth eich llwybrau drwg, a'ch gweithredoedd drygionus: ond ni chlywent, ac ni wrandawent arnaf, medd yr Ar|glwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pa le y mae eich tadau&lpunctel; ac a fydd y proph|wydi fyw byth&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Oni ddarfu er hynny i'm geiriau, a'm dedd|fau y rhai a orchymynnais wrth fyng-wei&s;ion y prophwydi oddiwes eich tadau&lpunctel; fel y dychwe|la&s;ant, ac y dyweda&s;ant, megis yr amcanodd Arglwydd y lluoedd wneuthur i ni: felly yn &ocirc;l ein llwybrau, a'n dychymygion ein hun y gw|naeth efe &acirc; ni.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y pedwerydd dydd ar hugain o'r vnfed m&icirc;s ar dd&ecirc;c (hwnnw yw Sebat) o'r ail flwy|ddyn i Ddarius y daeth gair yr Arglwydd at Zacharias fab Baracias fab Ido y prophwyd gan ddywedyd,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gwelais no&s;waith, ac wele &wcirc;r yn march|ogeth ar farch c&ocirc;ch, ac efe yn &s;efyll rhwng y myr-w&ycirc;dd, y rhai [oeddynt] mewn pant, ac oi &ocirc;l ef feirch cochion, brithion, a gwynnion.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y dywedais, beth [yw]y rhai hyn fy Arglwydd&lpunctel; a dywedodd yr Angel yr hwn oedd yn ymddiddan &acirc; mi: mi a ddango&s;af it beth yw y rhai hyn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r g&wcirc;r yr hwn oedd yn &s;efyl rhwng y myr-w&ycirc;dd, a attebodd, ac a ddywedodd, dymma y rhai a hebryngodd yr Arglwydd i fyned trwy 'r b&ycirc;d.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A hwyntau a atteba&s;ant Angel yr Ar|glwydd yr hwn oedd yn &s;efyll rhwng y coed myrr, ac a ddyweda&s;ant, rhodia&s;om yr holl ddai|ar, ac wele 'r holl f&ycirc;d yn ei&s;tedd, ac yn gorphy|wys.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac Angel yr Arglwydd a attebodd, ac a ddywedodd, &ocirc; Arglwydd y lluoedd, pa h&ycirc;d ni thrugarhei wrth Ieru&s;alem, a dina&s;oedd Iuda, [wrth] y rhai y digllonai&s;t y deng-mhlynedd a thrugain hyn?</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r Arglwydd a attebodd yr Angel a oedd yn ymddiddan &acirc; mi eiriau daionus, [a] geiriau cy&s;&s;urus.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r Angel yr hwn oedd yn ymddiddan &acirc; mi a ddywedodd wrthif: gwaedda gan ddywe|dyd, fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, deli|ais eiddigedd mawr dros Ieru&s;alem, a thros Sion.</P>
<PB N="347" REF="368">
<P N="15"><HI>15</HI> A digiais yn ddir-fawr wrth y cenhedlo|edd difraw, y rhai [pan] ddigiais y chydig, hwy|thau a gynnorthwya&s;ant wneuthur niwed.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny fel hyn y dywed yr Arglwydd, dychwelaf at Ieru&s;alem mewn tirionder, fy nh&ycirc; a adailedir ynddi medd Arglwydd y lluo|edd: a llinin a e&s;tynnir ar Ieru&s;alem.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gwaedda etto gan ddywedyd, fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, fy nina&s;oedd a wa&s;|cerir drwy ddaioni, a'r Arglwydd a rydd gy&s;&s;ur i Sion etto, ac a ddewis Ieru&s;alem trachefn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A chodais fy llygaid, ac edrychais, ac we|le bedwar corn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A dywedais wrth yr angel yr hwn oedd yn ymddiddan &acirc; mi, beth [yw] y rhai hyn&lpunctel; dy|wedodd yntef wrthif, y rhai hyn yw 'r cyrn a wa|&s;carant Iuda, I&s;rael, ac Ieru&s;alem.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r Arglwydd a ddango&s;odd i mi bed|war &s;aer hefyd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y dywedais, i wneuthur pa beth y daw y rhai hyn&lpunctel; ac efe alefarodd, gan ddywe|dyd, y rhai hyn [yw 'r] cyrn a wa&s;cara&s;ant Iu|da, fel na chode vn ei ben: a'r rhai hyn a ddae|thant iw tarfu hwynt, ac i daflu allan gyrn y cen|hedloedd, y rhai a godant eu cyrn ar wl&acirc;d Iuda, iw gwa&s;caru hi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Adnewyddiad Ieru&s;alem, ac Iuda.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DErchefais fy llygaid, ac edrychais, ac wele &wcirc;r, ac yn ei law linin me&s;ur.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A dywedais, i ba le 'r ei di, ac efe a ddywe|dodd wrthif, i fe&s;uro Ieru&s;alem, i weled beth [a fydd] ei lled hi, a pheth [fydd] ei h&ycirc;d hi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac wele angel yr Arglwydd yr hwn a o|edd yn ymddiddan &acirc; mi yn myned allan: ac an|gel arall yn myned allan iw gyfarfod.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a ddywedodd wrtho ef, rh&ecirc;d, a llefa|ra wrth y llangc hwn gan ddywedyd: Ieru&s;a|lem a gyfanneddir [fel] maes drefi rhac amled d&ycirc;n, ac anifail oi mewn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys byddaf fy hun yn fur o d&acirc;n amgyl|chadwy iddi, medd yr Arglwydd, a byddaf yn o|goniant ynddi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ho ho ffoiwch o wlad y gogledd medd yr Arglwydd, canys gwa&s;cerais chwi i bedwar gwynt y nefoedd medd yr Arglwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O Sion ymachub, yr hon ydwyt yn pre&s;|wylio gyd &acirc; merch Babilon.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys fel hyn y dywed Arglwydd y llu|oedd, ar &ocirc;l y gogoniant [hwn] i'm anfonodd at y cenhedloedd, y rhai a'ch y&s;peilia&s;ant chwi: ca|nys a gyffyrddo &acirc; chwi &s;ydd yn cyffwrdd &acirc; chan|wyll ei lygad.<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 17.8.</NOTE></P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys wele fi yn e&s;cwyd fy llaw arnynt, a byddant yn &s;clyfaeth iw gwei&s;ion eu hun, neu iw deiliaid eu hun: a ch&acirc;nt wybod mai Arglw|ydd y lluoedd a'm hanfonodd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> C&acirc;n di a llawenycha merch Sion, ca|nys wele fi yn dyfod: a mi a drigaf ynot medd yr Arglwydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r dydd hwnnw cenhedloedd lawer a ymlynant wrth yr Arglwydd, ac a fyddant bobl i mi: yna y trigaf ynot, a chei wybod mai Ar|glwydd y lluoedd am hanfonod attat.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r Arglwydd a etifedda Iuda, yn ei ran o'r t&icirc;r &s;anctaidd, ac a ddewis Ieru&s;alem etto.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pob cnawd taw yng-&wcirc;ydd yr Arglw|ydd: canys cyfododd oi &s;anctaidd-le.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydoliaeth am Gri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC efe a ddango&s;odd i mi Io&s;uah 'r arch|offeiriad yn &s;efyll ger bron Angel yr Argl|wydd, a Satan yn &s;efyll ar ei ddeheu-law ef iw wrthwynebu.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrth Sa|tan, cerydded yr Arglwydd dy di Satan, a'r Ar|glwydd yr hwn a ddewi&s;odd Ieru&s;alem a'th ge|ryddo: onid pentewyn [yw] hwn wedi ei achub o'r t&acirc;n&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac Io&s;uah ydoedd wedi ei wi&s;co &acirc; dillad budron, ac yn &s;efyll yng-&wcirc;ydd yr Angel.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a attebodd, ac a ddywedodd wrth y rhai oeddynt yn &s;efyll ger ei fron, gan ddywe|dyd, bwriwch ymmaith y dillad budron oddi am dano ef: wrtho yntef y dywedodd, wele bwriais heibio dy anwiredd oddi wrthit, a gwi&s;caf di he|fyd &acirc; newid ddillad.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A dywedais hefyd, rhoddant meitr t&ecirc;g ar ei ben ef, a rhodda&s;ant meitr t&ecirc;g ar ei ben ef, ac ai gwi&s;ca&s;ant &acirc; dillad, ac Angel yr Arglwydd oedd yn &s;efyll [yno.]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac Angel yr Arglwydd a de&s;tiolaethodd wrth Io&s;uah gan ddywedyd:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, os rhodi di yn fy llwybrau, ac os cedwi fyng-had|wriaethau, tithe hefyd a ferni fy nh&ycirc;, ac a ged|wi fyng-hynteddoedd, rhoddaf it hefyd l&ecirc; ym my&s;c y rhai &s;ydd yn &s;efyll [ymma.]</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gwrando attolwg Io&s;uah 'r arch-offeiri|ad, ti a'th gyfeillion &s;ydd yn ei&s;tedd ger dy fron, canys gw&ycirc;r rhyfeddol yw y rhai hyn: o her|wydd wele gwnaf i'm<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 11.1. Ier. 23.5. Ier. 33.14.</NOTE> gw&acirc;s y blagurun ddy|fod.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys wele carrec a roddais ger bron Io&s;uah, ar vn garrec [y bydd] &s;aith o lygaid, wele fi yn naddu ei naddiad hi, medd Arglwydd y lluoedd: a mi a &s;ymmudaf ymmaith anwiredd y t&icirc;r hwn mewn vn diwrnod.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y dwthwn hwnnw medd Arglwydd y lluoedd,<NOTE PLACE="marg">E&s;a. 2.2. Mic. 4.4. Agg. 2.10.</NOTE> y geilw vn ar ei gymmydog i ddyfod tan winwydden, a than ffigu&s;-bren.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gweledigaeth y canhwyll-bren aur ai deongliad.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AR Angel yr hwn oedd yn ymddiddan &acirc; mi a ddychwelodd, ac a'm deffr&ocirc;dd fel y de|ffroir vn oi gw&s;c.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, beth a weli? yna y dywedais: edrychais, ac wele ganhwy|ll-bren oll o aur, ai gaead ar ei ben, ai &s;aith lu&s;ern arno, a &s;aith o bibellau i'r lu&s;ernau y rhai oe|ddynt ar ei benn ef.
<PB REF="369"></P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dwy oliwydden wrtho, y naill o'r tu de|hau, a'r llall o'r tu a&s;&s;wy i'r caead:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac mi a attebais, ac a ddywedais wrth yr Angel a oedd yn ymddiddan &acirc; mi, gan ddywe|dyd, beth [yw] y rhai hyn fy Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r Angel yr hwn oedd yn ymddiddan &acirc; mi, a attebodd, ac a ddywedodd wrthif: oni wyddo&s;t beth [yw] y rhai ymma&lpunctel; yna y dywedais, na wn fy Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a attebodd, ac a ddywedodd wrthif, gan ddywedyd: hyn [yw] gair yr Arglwydd at Zorobabel gan ddywedyd: nid &acirc; llu, ac nid &acirc; nerth, onid a'm Hy&s;pryd mau fi medd Arglw|ydd y lluoedd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pwy [wyt] ti y mynydd mawr&lpunctel; ger bron Zorobabel [y byddi] yn wa&s;tad: ac efe a dd&wcirc;g a|llan y maen pennaf [gan] weiddi, rh&acirc;d, rh&acirc;d iddo.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Daeth gair yr Arglwydd attaf trachefn gan ddywedyd:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Dwylo Zorobabel a &s;ylfaena&s;ant y t&ycirc; hwn, ai ddwylo ef ai gorphen, a chei &wcirc;ybod mai Arglwydd y lluoedd am hebryngodd at|toch.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys pwy a ddiy&s;tyrodd ddydd y [pe|thau] bychain&lpunctel; llawenychant pan welant y garrec alcam yn llaw Zorobabel, dymma &s;aith lygaid yr Arglwydd, y rhai [ydynt] yn myned trwy 'r holl d&icirc;r.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A mi a attebais, ac a ddywedais wrtho ef, beth [yw] y ddwy oliwydden hyn, ar y tu dehau i'r canhwyll-bren, ac ar ei a&s;&s;wy&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac mi a attebais trachefn, ac a ddywedais wrtho ef, beth [yw] y ddau bingcin oliwydden, y rhai trwy y ddwy bibell aur &s;ydd yn tywallt o honynt aur&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a lefarodd wrthif gan ddywedyd, oni &wcirc;yddo&s;t pa beth [yw] y rhai hyn&lpunctel; a dywe|dais, [na wn] fy Arglwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a ddywedodd, dymma y ddwy gaingc oliwydden y rhai ydynt yn &s;efyll ger bron Arglwydd yr holl dir.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gweledigaeth y llyfr hedegoc, a'r me&s;ur Epha, ai deon|gliad.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y troais, a chodais fy llygaid, ac edry|chais, ac wele lyfr yn hedeg.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A dywedodd wrthif, heth a weli di: a dy|wedais, mi a welaf lyfr yn hedeg, ai h&ycirc;d yn v|gain cufydd, ai l&ecirc;d yn dd&ecirc;c cufydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, dymma 'r fell|dith yr hon &s;ydd yn myned allan ar wyneb yr holl f&ycirc;d, canys pawb a ledratto o'r [bobl] hyn, a fernir wrth hwn: a phawb o'r [bobl] hyn a ofer|dyngant, a fernir wrth hwn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dygaf hi allan medd Arglwydd y lluo|edd, a hi a ddaw i d&ycirc; y lleidr, ac i d&ycirc; y neb a dyn|go i'm henw, ac hi a erys yng-hanol ei d&ycirc;, ac a dreulia ei goed, ai gerric.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna yr angel yr hwn oedd yn ymddiddan &acirc; mi a aeth allan, ac a ddywedodd wrthif, cyfot yn awr dy lygaid, ac edrych beth [yw] hynn &s;ydd yn myned allan.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac mi a ddywedais, beth [yw] hynny&lpunctel; ac efe a ddywedodd, hwn yw 'r Epha y &s;ydd yn myned allan: ac efe a ddywedodd dymma eu gwelediad yn yr holl ddaiar.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac wele dalent o blwm wedi ei godi i fy|nu, ac dymma wraig yn ei&s;tedd yng-hanol yr Epha.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a ddywedodd, anwiredd yw hon, ac efe ai taflodd hi i ganol yr Epha: a bwriodd y pwys plwm ar ei enau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A chyfodais fy llygaid, ac edrychais, ac wele ddwy wragedd yn dyfod allan. y gwynt yn eu he&s;cill, (canys e&s;cill oedd ganddynt fel e&s;cill y Ciconia) a chyfoda&s;ant yr Epha rhwng y ddaiar a'r nefoedd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y dywedais wrth yr Angel yr hwn a oedd yn ymddiddan &acirc; mi, i ba le 'r aiff y rhai hyn a'r Epha?</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dywedodd yntef wrthif, i adailadu iddi d&ycirc; yng-wlad Sinnaar: ac hi a ddarperir, ac a o&s;odir yno ar ei &s;t&ocirc;l.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gweledigaeth y pedwar cerbyd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">HEfyd mi a droais, ac a dderchefais fy lly|gaid, ac a edrychais, ac wele bedwar o ger|bydau yn dyfod allan oddi rhwng dau fynydd, a'r mynyddoedd [oeddynt] fynyddoedd o br&ecirc;s.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yn y cerbyd cyntaf [yr oedd] meirch co|chion: ac yn yr ail cerbyd meirch duon.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac yn y trydydd cerbyd meirch gwynion, ac yn y pedwerydd cerbyd meirch brithion, [a] gwineuon.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna 'r attebais, ac y dywedais wrth yr hwn a oedd yn ymddiddan &acirc; mi: beth [yw] y rhai hyn fy Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r Angel a attebodd, ac a ddywedodd: dymma bedwar y&s;pryd y nefoedd, yn dyfod a|llan o &s;efyll ger bron Arglwydd yr holl ddaiar.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr hon [yr oedd] meirch duon ynddi, a a|ethant allan i d&icirc;r y gogledd, a'r gwynnion a ae|thant allan ar eu h&ocirc;l hwythau, a'r brithion a ae|thant allan i'r deheu-d&icirc;r.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r gwineuon a aethant allan, ac a gei|&s;ia&s;ant fyned i rodio 'r b&ycirc;d, ac efe a ddywedodd, ewch, rhodiwch y byd: felly y rhodia&s;ant y byd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Efe a waeddodd, ac a lefarodd wrthif, gan ddywedyd: edrych y rhai a aethant i d&icirc;r y go|gledd, a llonydda&s;ant fy Y&s;pryd yn nh&icirc;r y go|gledd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y bu gair yr Arglwydd wrthif gan ddywedyd:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Cymmer gan y carcharorion a ddae|thant o Babilo~, gan Heldai, Tobiah, ac Iedaia, a thyret y dydd hwnnw, a dos i d&ycirc; Io&s;iah fab Sophonia.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A chymmer arian, ac aur, a gwna goron, a go&s;od am ben Io&s;uah fab Io&s;edec yr arch|offeiriad.</P>
<PB N="348" REF="369">
<P N="12"><HI>12</HI> A dywet wrtho gan ddywedyd: fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, gan ddywedyd: wele y g&wcirc;r ai enw Blagurun, oi l&ecirc; hefyd y bla|gura, ac yr adailada Deml yr Arglwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Teml yr Arglwydd a adailada efe, ac efe a dd&wcirc;g glod, ac a ei&s;tedd, ac a lywodraetha ar ei frenhin-faingc, bydd yn offeiriad hefyd ar ei frenhin-faingc, a chyngor hedd a fydd rhyng|ddynt ill dau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r goron fydd i Helem, ac i Tobia, ac i Iedaia, ac i Hen fab Zophonia: er coffadwriaeth yn Nheml yr Arglwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys pelledigion a ddeuant, ac a adai|lada~t yn Nheml yr Arglwynd, a chewch wybod mai Arglwydd y lluoedd a'm anfonodd attoch, a [hynn] a fydd, os gan wrando y gwrandewch ar lais yr Arglwydd eich Duw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Am ympryd. 11. Bod cyndynrwydd y bobl yn peri eu cy&s;tudd hwynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Bedwaredd flwyddyn i'r brenin Darius, y daeth gair yr Arglwydd at Zacharias, y pedwerydd [dydd] o'r nawfed mis [&s;ef] o Ci&s;|leu.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac anfonodd [y bobl] Sara&s;ar, a Rogom|melec, ai w&ycirc;r i d&ycirc; Dduw i weddio ger bron yr Arglwydd,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gan ddywedyd wrth yr offeiriaid y rhai [oeddynt] yn-nh&ycirc; Arglwydd y lluoedd, ac wrth y prophwydi, gan ddywedyd: a wylaf fi y pum|med mis, gan ymnaillduo, fel y gwneuthym weithian gymmaint o flynyddoedd&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna gair Arglwydd y lluoedd a ddaeth attaf gan ddywedyd:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Dywet wrth holl bobl y tir, ac wrth yr offei|riaid, gan lefaru: pan oeddech yn ymprydio, ac yn galaru y pummed, a'r &s;eithfed [m&icirc;s] y d&ecirc;ng mhlynedd a thrugain hyn, a ymprydia&s;och chwi ympryd i mi&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A phan fwyta&s;och, a phan yfa&s;och, onid oe|ddech yn bwytta [i chwi] eich hunain, ac yn y|fed [i chwi] eich hunain&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Oni [ddylech wrando] y geiriau a gyho|eddodd yr Arglwydd trwy law y prophwydi cyntaf, pan oedd Ieru&s;alem yn gyfannedd, ac yn llwyddiannus, a'r dina&s;oedd oi hamgylch: a [phobl] yn cyfanneddu y dehau-d&icirc;r, a'r dy|ffryn-dir.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A daeth gair yr Arglwydd at Zacharias gan ddywedyd:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Fel hyn y llefara Arglwydd y lluoedd, gan ddywedyd: bernwch farn gywir, gwnewch fwynder, a thrugaredd bob vn iw gilydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac na orthrymmwch y weddw, a'r ym|ddifad, y dieithr, a'r anghenor, ac na feddyliwch ddrwg bob vn iw gilydd yn eich calonnau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Er hyn gwrthoda&s;ant wrando, a rhodda|&s;ant y&s;cwydd anhydyn, a thrwmha&s;ant eu clu|&s;tiau rhai clywed.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Go&s;oda&s;ant hefyd eu calonnau yn Ada|mant rhac clywed y gyfraith, a'r geiriau y rhai a anfonodd Arglwydd y lluoedd drwy ei y&s;pryd yn llaw y prophwydi cyntaf: am hynny y bu digofaint mawr oddi wrth Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A bu megis y galwodd efe, ac ni wranda|went: felly y galwent, ac ni's gwrandawn medd Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Onid chwalwn hwynt i blith yr holl genhedloedd, y rhai nid adwaenent, a'r t&icirc;r a anghyfaneddwyd ar eu h&ocirc;l hwynt, fel nad oedd a ele heibio, nac a ddele yn ei &ocirc;l: felly y go&s;oda|&s;ant y wlad ddymmunol yn ddiffaethwch.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dychweliad y bobl i Ieru&s;alem, Daioni Duw iddynt. Gwir wa&s;anaeth Duw. Galwedigaeth y cenhedlo|edd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y daeth gair Arglwydd y lluoedd [at|taf] gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, eiddigeddais eiddigedd mawr dros Sion, ac mewn llid mawr yr eiddigeddais dro&s;ti.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd, dychwe|laf at Sion, a thrigaf yng-hanol Ieru&s;alem, ac Ieru&s;alem a elwir, dinas y gwirionedd, a my|nydd Arglwydd y lluoedd, mynydd &s;anctaidd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, h&ecirc;n w&ycirc;r, a h&ecirc;n wragedd a ei&s;teddant etto yn heolydd Ieru&s;alem, a'r g&wcirc;r ai ffon yn ei law o amlder dyddiau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Heolydd y ddinas a lenwir o fechgin, a ge|nethod, yn chware yn ei heolydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, os anhawdd yw [hyn] yn y dyddiau hynny yng-o|lwg gweddill y bobl hyn: ai anhawdd fydde hefyd yn fyng-olwg innef, medd Arglwydd y fluoedd&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, wele fi yn gwaredu fy mhobl o d&icirc;r codiad, ac o d&icirc;r machludiad haul.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A gwnaf iddynt ddyfod fel y pre&s;&s;wyli|ant yng-hanol Ieru&s;alem: a byddant yn bobl i mi, a byddaf iddynt hwythau yn Dduw, mewn gwirionedd, ac mewn cyfiawnder.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd cryfhaer eich dwylo chwi y rhai ydych yn cly|wed (yn y dyddiau hyn) y geiriau hyn o enau y prophwydi (y rhai [oeddynt] yn y dydd y &s;ylfa|enwyd t&ycirc; Arglwydd y lluoedd) am adailadu y Deml.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys cyn y dyddiau hyn nid oedd tal [llafur] i dd&ycirc;n, na th&acirc;l i anifail, na heddwch i'r [vn] a ele allan, nac a ddele i mewn gan y gor|thrymmwr: o blegit gyrrais ddynion bob vn ym mhen ei gymydog.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ond bellach ni [byddaf] fi i weddill y bobl hyn, megis yn y dyddiau cyntaf, medd Ar|glwydd y fluoedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys [bydd] h&acirc;d heddwch, y winwy|dde~ a rydd ei ffrwyth, a'r ddaiar, a dd&ycirc;d ei chyn|nyrch, a'r nefoedd a roddant eu gwlith, a pha|raf i weddill y bobl hyn etifeddu yr holl bethau hyn.</P>
<PB REF="370">
<P N="13"><HI>13</HI> A bydd mai megis y buoch chwi t&ycirc; Iuda, a th&ycirc; I&s;rael yn felldith ym my&s;c y cenhedloedd: felly i'ch gwaredaf chwi, a byddwch yn fendith, nac ofnwch, cryfhaer eich dwylo.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, fel yr amcenais eich drygu chwi,<NOTE PLACE="marg">Ezec. 18.20.</NOTE> pan i'm cy|ffr&ocirc;dd eich tadau chwi fi, medd Arglwydd y llu|oedd, ac nid arbedais:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Felly y trois, [ac] yr amcenais y dyddi|au hyn wneuthur ll&ecirc;s i Ieru&s;alem, ac i d&ycirc; Iuda, nac ofnwch.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Hyn [yw 'r] pethau a wnewch chwi, dy|wedwch y gw&icirc;r bawb wrth ei gymydog, a ber|nwch farn gwirionedd [a] thangneddyf yn eich pyrth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac na fwriedwch ddrwg neb iw gilydd yn eich calonnau, ac na hoffwch lwon celwy|ddoc: canys yr holl bethau hyn a ga&s;eais, medd Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A gair Arglwydd y lluoedd a ddaeth at|taf gan ddywedyd:</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd: ympryd y pedwerydd [m&icirc;s] ac ympryd y pum|med, ac ympryd y &s;eithfed, ac ympryd y decfed a fydd i d&ycirc; Iuda, yn llawenydd a hyfrydwch, ac yn vchel wyliau daionus: gan hynny cerwch wirionedd, a heddwch.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, [bydd] etto y daw pobloedd, a phre&s;&s;wylw&ycirc;r di|na&s;oedd lawer.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac aiff pre&s;&s;wylw&ycirc;r y naill i'r llall, gan ddywedyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 2.2. Mic. 4.1.</NOTE> awn i fyned i weddio ger bron yr Arglwydd, ac i ymgais ag Arglwydd y lluo|edd, minne a ddeuaf hefyd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ie pobloedd lawer, a chenhedlaethau cryfion a ddeuant i gei&s;io Arglwydd y lluoedd yn Ieru&s;alem: ac i weddio ger bron yr Arglw|ydd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, yn y dyddiau hynny [y bydd] i dd&ecirc;c o ddynion o bob tafod-iaith y cenhedloedd, ymafelyd yn ymyl [dilledyn] vn Iddew, gan ddywedyd: awn gyd &acirc; chwi, canys clyw&s;om [fod] Duw gyd &acirc; chwi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dini&s;tr gelynion yr eglwys. 7 Dychweliad y cenhedlo|edd. 9 Dyfodiad Cri&s;t ar yr a&s;&s;yn.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">BAich gair yr Arglwydd yn erbyn t&icirc;r Ha|drac: a Dama&s;cus [fydd] ei orphwy&s;fa ef: o blegit ar yr Arglwydd y bydd llygad d&ycirc;n, a llwythau I&s;rael oll.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Felly Hemath hefyd a derfyna oi mewn ei hun: Tyrus, a Sidon hefyd, canys doeth odi|eth ydynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A Thyrus a adailada iddi ei hun ga&s;tell, ac a gynnull arian fel llwch, ac aur coeth fel tomm yr heolydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Wele 'r Arglwydd ai &s;peilia, ac a deru ei nerth hi yn y mo~r, a hi a y&s;&s;ir &acirc; th&acirc;n.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A&s;calon a w&ecirc;l, ac a ofna, a Azza a ymofi|dia yn ddirfawr, felly Accaron hefyd am ei chy|wilyddio oi gobaith, difethir hefyd y brenin all|an o Azza, ac A&s;calon nid erys.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> E&s;tron hefyd a drig yn A&s;tod, a thorraf i lawr falchder y Phili&s;tiaid.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A mi a &s;ymmudaf ymmaith ei waed oddi wrth ei enau, ai ffiaidd-dr<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> oddi rhwng ei ddan|nedd, ac efe a weddillir i'n Duw ni, fel y byddo megis pennaeth yn Iuda, ac Accaron megis Iebu&s;iad.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A gwer&s;&s;yllaf wrth fy nh&ycirc; rhac y llu, rhac a &ecirc;l hebio, a rhac a ddatr&ocirc;, fel nad elo gorthrym|mwr arnynt mwyach: canys weithian gwelais am llygaid.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Bydd lawen iawn ti ferch Sion; a chrech|wenna ha ferch Ieru&s;alem, wele dy Frenin yn dyfod attat yn gyfiawn, ac achubudd yw efe, [y mae] efe yn dlawd, ac yn marchogeth ar a&s;&s;yn,<NOTE PLACE="marg">Math. 21.5.</NOTE> ac ar lwdn a&s;&s;yn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Torraf hefyd y cerbyd oddi wrth Ephra|im, a'r march oddi wrth Ieru&s;alem, a'r bwa rhy|fel a dorrir, ac efe a lefar a heddwch i'r cenhedlo|edd, ai lywodraeth [fydd] o f&ocirc;r hyd f&ocirc;r, ac o'r a|fon hyd eithafoedd y tir.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A thithe yng-waed dy ammod [a ware|dir:] gollyngais dy garcharorion o'r pydew heb ddwfr ynddo.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Troiwch i'r ce&s;tyll chwi garcharorion gobaithiol, heddyw 'r ydwyf yn dangos y talaf it yn ddau ddyblig.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys annelais Iuda i'm yn fwa, llen|wais Ephraim, a'th feibion di Sion a gyfodais yn erbyn dy feibion dithe Groec, ac a'th o&s;odais fel cleddyf cawr.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr Arglwydd a welir tro&s;tynt, ai &s;aethau ef a &acirc;nt allan fel mellt, a'r Arglwydd Dduw a gan ag vdcorn, ac a gerdd yn rhyferth-wynt y dehau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Arglwydd y lluoedd ai hamddeffyn hw|ynt, fel y bwytt&acirc;nt, ac y go&s;tyngant gerric y dafl, yfant [a] therfy&s;cant megis [mewn] gwin, llanwyd hwynt fel mail, ac fel conglau 'r allor.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r Arglwydd eu Duw ai gwared hw|ynt y dydd hwnnw fel mintai di bobl: canys fel meini coron y byddant wedi eu derchafu ar ci d&icirc;r ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys pa feint [yw] ei l&ecirc;s ef, a pha feint ei degwch ef? yr &ycirc;d a lawenycha ei w&ycirc;r ieuaingc ef, a'r gwin ei weryfon.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyngor i'r bobl weddio ar Dduw: ac addewid o ymge|ledd iddynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">ERchwch gan yr Arglwydd law mewn pryd diweddar-law: [a'r] Arglwydd a bair ddi&s;|clair [gwmylau,] ac a dd&ycirc;d iwch gofod-law, [ac] i bob vn la&s;-wellt y maes.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys y delwau a ddywedant wagedd, a'r dewiniaid a welant gelwydd, ac a ddywe|dant freuddwydion oferedd, rhoddant goeg gy&s;&s;ur: am hynny y &s;ymmnda&s;ant fel defaid, cy&s;tuddiwyd hwynt am nad [oedd] dugall.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Wrth y bugeiliaid yr ynynnodd fy llid,
<PB N="349" REF="370">ac ymwelaf a'r bychod: canys Arglwydd y lluoedd a ymwel ai braidd t&ycirc; Iuda, ac ai ge&s;yd fel ei glod-fawr farch yn y rhyfel.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y gongl a ddaw allan oddi wrtho ef, yr hoel oddi wrtho ef, y bwa rhyfel oddi wrtho ef, [a] phob gorthrymmwr ar vnwaith oddi wrtho ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A byddant fel cewri yn &s;athru [eu gelyni|on]yn nhom yr heolydd yn y rhyfel: a rhyfelant, canys yr Arglwydd [&s;ydd] gyd &acirc; hwynt, a chy|wilyddiir marchogion meirch.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Nerthaf d&ycirc; Iuda, a gwaredaf d&ycirc; Io&s;eph, a pharaf iddynt ddychwelyd, canys trugarheais wrthynt, a byddant fel pe na's gadaw&s;wn hwynt: o herwydd myfi ydwyf yr Arglwydd eu Duw hwynt, ac ai gwrandawaf hwynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Bydd Ephraim hefyd fel cawr, ai calon|nau a lawenychant fel trwy win: ai meibion a g&acirc;nt weled, ac a lawenychant, a bydd eu calon hwynt hyfryd yn yr Arglwydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Chwibianaf arnynt, a cha&s;claf hwynt, ca|nys gwaredaf hwynt, ac amlh&acirc;nt fel yr amlha|&s;ant.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Hauaf hwynt ym my&s;c y bobloedd, ac o bell i'm coff&acirc;nt, a byddant fyw hefyd gyd ai plant, a dychwelant.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A pharaf iddynt ddychwelyd o d&icirc;r yr Aipht, a cha&s;claf hwynt o A&s;&s;yria, ac arweiniaf hwynt i d&icirc;r Gilead a Libanus, ac ni cheir [lle] iddynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a dra~mwya dros f&ocirc;r blinder, a the|ru y tonnau yn y m&ocirc;r: a holl ddyfnderoedd yr a|fon a fyddant ddie&s;pydd: yno y de&s;cynnir balch|der A&s;&s;ur, a theyrn-wialen yr Aipht a gilia.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Nerthaf hwynt hefyd yn yr Arglwydd, ac yn ei enw ef yr ymrod&s;ant medd yr Argl|wydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Dini&s;tr y Deml. 4 y Tad yn gorchymyn, ei dde|faid i Gri&s;t ein bugail ni. 7 Gweledigaeth yn er|byn Ieru&s;alem, ac Iuda.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">LIbanus agor dy ddorau, ac y&s;&s;ed y t&acirc;n dy cedr-w&ycirc;dd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y ffynnidwydd vdwch, canys cwympodd y cedr-wydd, di&s;wynwyd y rhai ardderchoc, vd|wch dderw Ba&s;an, canys &s;yrthlodd y goedwic gaeedic.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> [Clywir] ll&ecirc;f vdfa y bugeiliaid, am ddif|wyno eu hardderchawgrwydd, llef rhuad y lle|wod ieuaingc, am ddifwyno balchder yr Ior|ddonen.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fel hyn y dywed yr Arglwydd fy Nuw, portha ddefaid y lladdfa.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y rhai a ddarfu iw perchennogion eu lladd, ac ni phethent, ai gwerth-w&ycirc;r a ddywe|dant, bendigedic [yw] 'r Arglwydd am fyng|hyfoethogi, ai bugeiliaid nid a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">beda&s;ant hwynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny nid arbedaf mwyach drigolion y wl&acirc;d medd yr Arglwydd, ond wel<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> fi yn rho|ddi y d&ycirc;nion, bob vn i law ei gymmydog: ac i law ei frenin: a phan darawant y t&icirc;r, nid achu|baf oi llaw hwynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys mi a borthais ddefaid y lladdfa, trueniaid y praidd: a chymmerais i'm ddwy ffon, vn a elwais Hyfrydwch, ac vn [arall] a el|wais Rhwymau, felly mi a borthais y praidd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A thorrais ymmaith dri bugail mewn vn m&icirc;s, a'm henaid ai ffieiddiodd hwynt, ai henaid hwytheu a alarodd arna finne.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Dywedais hefyd, ni phorthaf chwi, a fy|ddo farw, bydded farw: ac a fetho, methed, a'r gweddill a y&s;&s;ant bob vn gnawd y llall.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A chymmerais fy ffon Hyfrydwch, a thorrais hi, i dorri fyng-hyfammod yr hwn a ammoda&s;wn a'r holl bobl.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r dydd hwnnw y torrwyd hi, ac felly y gwybu trueniaid y praidd, (y rhai oeddynt yn y&s;tyr o honof) mai gair yr Arglwydd [oedd] hyn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A dywedais wrthynt, os gwelwch yn dda dygwch fyng-hyflog, ac onid &ecirc; peidiwch: a'm cyflog<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 27.9.</NOTE> a bwy&s;a&s;ant yn dd&ecirc;c ar hugain o a|rian.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrthif, bwrw i'r crochenydd yr ardderchog br&icirc;s i'm pri&s;&s;i|wyd ganddynt: a chymmerais y d&ecirc;c ar hugain o arian, a bwriais hwynt i d&ycirc; 'r Arglwydd i'r crochenudd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna mi a dorrais fy ail ffon, [&s;ef]Rhwy|mau, i dorri y brawdoliaeth rhwng Iuda ac I|&s;rael.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrthif, cym|mer etto it offer bugail ff&ocirc;l.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys wele fi yn codi bugail yn y t&icirc;r [yr hwn] ni ofwya y rhai cuddiedic, ni chais y rhai ieuaingc, ni feddiginiaetha y rhai bri|wedic: a fyddo &s;afadwy ni faetha, onid bwyttu g&icirc;g yr vn br&acirc;s, ac efe a ddryllia eu hewinedd hwynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gwae 'r eulun bugail yn gadel y praidd, y cleddyf[fydd] ar ei fraich, ac ar ei lygad de|heu: ei fraich gan wywo a wywa, ai lygad de|heu gan dywyllu a dywylla.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am ddini&s;tr, ac ail adailadaeth Ieru&s;alem.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">BAich gair yr Arglwydd ar I&s;rael, medd yr Arglwydd yr hwn &s;ydd yn e&s;tyn y nefo|edd, ac yn &s;ylfaenu y ddaiar, ac yn ffurfio y&s;pryd d&ycirc;n ynddo.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Wele fi yn go&s;od Ieru&s;alem yn phiol gw&s;c i'r bobloedd oll o amgylch: ac efe hefyd a fydd gyd ag Iuda wrth warche ar Ieru&s;a|lem.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A bydd y dwthwn hwnnw i'm o&s;od Ieru|&s;alem yn faen trwm i'r holl bobloedd: pawb ai cyfodo yn ddiau a rwygir, er ca&s;clu atto holl genhedloedd y ddaiar.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y diwrnod hwnnw medd yr Arglwydd, y tarawaf bob march &acirc; &s;yndra, ai farchog ag yn|fydrwydd, ac agoraf fy llygaid ar d&ycirc; Iuda, a tha|rawaf holl feirch y bobl &acirc; dallineb.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A thywy&s;ogion Iuda a ddywedant yn eu
<PB REF="371">calonnau, nerth i mi [fydd] pre&s;&s;wylw&ycirc;r Ieru|&s;alem, trwy Arglwydd y lluoedd eu Duw hwynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y dydd hwnnw y go&s;odaf bennaethiaid Iuda fel marworyn t&acirc;n yn y coed, ac fel pente|wyn t&acirc;n yn y gwellt, ac y&s;ant ar y llaw ddeheu, ac ar yr a&s;&s;wy yr holl bobloedd: ac Ieru&s;alem a erys rhac llaw yn ei lle ei hun yn Ieru&s;a|lem.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr Arglwydd a geidw bebyll Iuda [fel] yn y dechreu, megis nad ymfawrygo gogoni|ant t&ycirc; Ddafydd, a gogoniant pre&s;&s;wylw&ycirc;r Ie|ru&s;alem ar Iuda.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y dydd hwnnw 'r amddeffyn yr Arglw|ydd bre&s;&s;wylw&ycirc;r Ieru&s;alem, a bydd y lle&s;caf o honynt y dydd hwnnw fel Dafydd: a th&ycirc; Dda|fydd [fydd] fel [t&ycirc;] Dduw, [ac] fel Angel yr Arglwydd oi blaen hwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y dydd hwnnw bydd i'm gei&s;io difetha 'r holl genhedloedd y &s;y yn dyfod yn erbyn Ieru|&s;alem.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A thywalltaf ar d&ycirc; Ddafydd, ac ar bre&s;|&s;wylw&ycirc;r Ieru&s;alem y&s;pryd rh&acirc;d, a tho&s;turia|eth, ac edrychant arnaf yr hwn a wana&s;ant, ga|larant hefyd am dano, fel vn yn galaru am [ei] vnigenedic, ac ymofidiant am dano ef, megis vn yn gofidio am [ei] gyn-fab.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y dwthwn hwnnw y bydd galar mawr yn Ieru&s;alem,<NOTE PLACE="marg">2. Cron. 35.22.</NOTE> megis galar Adadrimmon yn nyffryn Megidon.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r wl&acirc;d a alara, pob teulu wrtho ei hun, ai gwragedd wrthynt eu hunain, teulu t&ycirc; Dda|fydd wrtho ei hun, ai gwragedd wrthynt eu hu|nain, teulu t&ycirc; Nathan wrtho ei hunan, ai gwra|gedd wrthynt eu hunain.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Teulu t&ycirc; Lefi wrtho ei hunan, ai gwra|gedd wrthynt eu hunain, teulu t&ycirc; Semei wrtho ei hunan, ai gwragedd wrthynt eu hunain.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr holl deuluoedd eraill, pob teulu wr|tho ei hun: ai gwragedd wrthynt eu hunain.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydo y mae am Gri&s;t, ffynnon y gr&acirc;s: ac am ddini&s;tr y gau dduwiau, a'r gau brophwydi.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Dydd hwnnw y bydd ffynnon agored i d&ycirc; Ddafydd, ac i bre&s;wyl-w&ycirc;r Ieru&s;alem i [olchi] pechod, ac aflendid.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A bydd y dwthwn hwnnw medd Arglw|ydd y lluoedd, i'm dorri enwau 'r eulynnod a|llan o'r tir, ac ni's coffeir mwyach: a gyrraf he|fyd y [gau] brophwydi, ac y&s;pryd aflendid allan o'r wl&acirc;d.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A bydd os prophwyda vn mwyach, y dy|wed ei d&acirc;d ai fam ai cenhedla&s;ant ef wrtho, ni chei fyw, canys dywedai&s;t gelwydd yn enw 'r Arglwydd: ai dad ai fam ai cenhedla&s;ant ef, ai<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 13.6.9.</NOTE> gwanant ef, pan fyddo yn prophwydo.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A bydd y dydd hwnnw i'r prophwydi gy|wilyddio bob vn am ei weledigaeth, pan broph|wydo, ac ni wi&s;cant gr&ycirc;s rhawn er twyllo.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ond efe a ddywed, nid prophwyd [ydwyf] li, llafur-wr y ddaiar ydwyfi: canys d&ycirc;n a'm dy&s;codd [felly] o'm ieuengtid.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Os dywed [vn] wrtho, beth [a wna] y gweliau hyn rhwng dy ddwylo&lpunctel; yna efe a ddy|wed, [dymma y gweliau,] drwy y rhai i'm clwyfwyd yn nh&ycirc; fyng-haredigion.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Deffro gleddyf yn erbyn fy mugail, ac yn erbyn y g&wcirc;ry &s;ydd gyfaill i mi, medd Arglw|ydd y lluoedd: taro y bugail, a'r praidd a wa&s;|cerir, a dychwelaf fy llaw ar y rhai bychain.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A bydd yn yr holl d&icirc;r medd yr Arglwydd y diwreiddir, ac y difethir dwy ran ynddo a'r drydedd a adewir ynddo.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A dygaf y drydedd i'r t&acirc;n, a phuraf hwynt fel puro arian, a choethaf hwynt fel coethi aur: efe a eilw ar fy enw, a minne ai gwrandawaf: dywedaf, pobl i mi [yw] efe, ac yntef a ddywed, yr Arglwydd &s;ydd Dduw i mi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dini&s;tr ar yr eglwys, yr Arglwydd yn taro gyd &acirc; hi. Ac yn darparu iddi ogoniant rhagorol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">WEle y dydd yn dyfod i'r Arglwydd, pan rennir dy y&s;pail ynot ti.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A cha&s;claf yr holl genhedloedd i ryfel yn erbyn Ieru&s;alem, a'r ddinas a ore&s;cynnir, y tai a fethrir, a'r gwragedd a drei&s;ir, a hanner y ddi|nas a aiff allan mewn caethiwed, a'r rhan arall o'r bobl ni's difethir o'r ddinas.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r Arglwydd a aiff allan, ac a ryfela yn erbyn y cenhedloedd hynny, megis y dydd y rhyfelodd efe yn nydd y g&acirc;d.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ai draed a &s;afant y dydd hwnnw ar fynydd yr oliwydd, yr hwn [&s;ydd] ar gyfer Ieru&s;alem, o du 'r dwyrain: a mynydd yr oliwydd a hyllt ar draws ei hanner, tua 'r dwyrain, a thua 'r gor|llewyn yn geunant mawr odieth: a hanner y mynydd a &s;ymmud tua 'r gogledd, ai hanner tua 'r dehau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y ffoiwch i geunant fy mynyddoedd mau fi, canys ceunant fy mynyddoedd a gyredd hyd Azal, a ffoiwch fel y ffoa&s;och rhac y ddaiar|gryn yn nyddiau Vzziah brenin Iuda: a daw 'r Arglwydd fy Nuw [a'r] holl &s;ainct gyd &acirc; thi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r dydd hwnnw y daw i benn, na byddo goleuad gwerth-fawr, onid tywyllwch.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A bydd vn diwrnod, hwnnw a adweinir gan yr Arglwydd, nid dydd, ac nid n&ocirc;s, onid bydd goleuni yn am&s;er cyfnos.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A bydd y dwthwn hwnnw y daw allan o Ieru&s;alem ddyfroedd enioes: eu hanner hwynt tua m&ocirc;r y dwyrain, ai hanner hwynt tua 'r m&ocirc;r eithaf, tros h&acirc;f, a gaiaf y bydd [hyn.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r Arglwydd a fydd yn Frenin ar yr holl d&icirc;r: y dydd hwnnw y bydd vn Arglwydd ai henw yn vn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Troir yr holl dir megis yn wa&s;tad, o Gi|be a hyd Rimmon, o'r tu deheu i Ieru&s;alem, hi a dderchefir, ac a erys yn ei lle, o borth Beniamin hyd le y porth cyntaf, hyd borth y conglau, ac o d&wcirc;r Hananeel hyd win-wryf y brenin.</P>
<PB N="350" REF="371">
<P N="11"><HI>11</HI> Yno y trigant ynddi, ac ni bydd yn ddi|frod mwyach: onid Ieru&s;alem a ei&s;tedd yn ddi|enbyd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A hyn fydd y bl&acirc; a'r hon y teru 'r Argl|wydd yr holl bobloedd y rhai a ryfelant yn er|byn Ieru&s;alem: eu cnawd a dderfydd er eu bod yn &s;efyll ar eu traed, ai llygaid a ddarfyddant yn eu tyllau, ai tafod a dderfydd yn eu &s;afn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y dydd hwnnw y bydd mawr derfy&s;c yr Arglwydd yn eu plith hwynt, a phob vn a ddeil law ei gymydog, ac a dderchaf ei law ar law ei gymydog.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac Iuda hefyd a ryfela yn erbyn Ieru|&s;alem, a che&s;clir golud yr holl genhedloedd o amgylch, &s;ef aur ac arian, a gwi&s;coedd yn lli|aws mawr.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac felly y bydd pla [ar] y march, y m&ucirc;l, y camel, yr a&s;&s;yn, a phob anifail yr hwn a fyddo yn y gwer&s;&s;ylloedd hynny fel y bl&acirc; hon.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A bydd i bob vn a adawer o'r holl gen|hedloedd a ddaethant yn erbyn Ieru&s;alem fy|ned i fyn&ucirc; o flwyddyn i flwyddyn, i addoli y Bre|nin, [&s;ef] Arglwydd y lluoedd, ac i gadw g&wcirc;yl y pebyll.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A phwy bynnac nid &ecirc;l i fynu o deuluo|edd y b&ycirc;d i Ieru&s;alem, i addoli y Brenin Argl|wydd y lluoedd ni bydd glaw arnynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac os teulu 'r Aipht nid aiff i fynu, ac ni ddaw, ni [bydd glaw] arnynt: [hyn] fydd y bl&acirc;, a'r hon y teru 'r Arglwydd y cenhedloedd, y rhai nid e&s;cynnant i gadw g&wcirc;yl y pebyll.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Hyn a fydd co&s;p yr Aipht, a cho&s;p yr holl genhedlaethau y rhai nid elont i fynu i gadw g&wcirc;yl y pebyll.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y dydd hwnnw y bydd [yn &s;crifennedic] ar &s;inclys ffrwyn y march <HI>SANCTEIDDR VV|YDD I'R ARGLVVYDD:</HI> bydd y crochanau yn nh&ycirc; 'r Arglwydd fel meiliau ger bron yr allor.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Bydd pob crochan yn Ieru&s;alem, ac yn Iuda yn &s;ancteiddrwydd i Arglwydd y lluoedd: a daw pob aberth-wr, ac a gymmerant o ho|nynt, ac a ferwant ynddynt: ac ni bydd Canaa|nead mwyach yn-nh&ycirc; Arglwydd y lluoedd y dydd hwnnw.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn prophwydoliaeth Zacharias.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Malachi" TYPE="book">
<HEAD>&leaf; Llyfr y prophvvyd Malachi.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cwyn yn erbyn I&s;rael, a'r offeiriaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_BAich gair yr Arglw|ydd, at I&s;rael drwy law Malachi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Hoffais chwi medd yr Arglwydd,<NOTE PLACE="marg">E&s;a. 13.1.</NOTE> a chwi a ddywedwch, ym mha beth yr hoffai&s;t ti ni&lpunctel; onid brawd [oedd] E|&s;au i Iacob, medd yr Arglwydd&lpunctel; etto Iacob a hoffais.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac E&s;au a ga&s;&s;eais, ac a o&s;odais ei fyny|ddoedd yn ddiffaethwch, ai etifeddiaeth yn ania|lwch dreigiau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Os dywed Edom, tlodwyd ni, etto dych|welwn, ac adailadwn yr anghyfa~nedd [leoedd:] fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, hwynt a adailadant, ond minne a ddini&s;triaf, a gelwir hwynt yn gyffinid drygioni: a'r bobl [wrth] y rhai y llidiodd yr Arglwydd yn dragywydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Eich llygaid hefyd a welant, a chwitheu a ddywedwch mawrheuir yr Arglwydd oddi ar derfyn I&s;rael.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Mab a anrhydedda ei d&acirc;d, a gwenidog ei fei&s;tr, ac os [ydwyf] fi d&acirc;d, pa le [y mae] fy an|rhydedd&lpunctel; ac os [ydwyf] fi fei&s;tr, pa le y mae fy ofn, medd Arglwydd y lluoedd wrthych chwi 'r offeiriaid, y rhai ydych yn dirmygu fy enw&lpunctel; a chwi a ddywedwch, ym mha beth y dirmyga|&s;om dy enw di&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Offrymmu yr ydych ar fy allor fara halo|gedic, a chwi a ddywedwch, ym mha beth yr ha|loga&s;om di&lpunctel; am i chwi ddywedyd, dirmygus yw bwrdd yr Arglwydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pan ddygech hefyd [anifail] dall iw aber|thu, onid drwg [hynny&lpunctel;] a phan ddygech gloff, neu glwyfus, onid drwg [hynny&lpunctel;] d&wcirc;g ef yr awron i'th dywy&s;og, a fydd efe fodlon it? neu a dderbyn efe dy wyneb, medd Arglwydd y llu|oedd&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac yn awr gweddiwch attolwg ger bron Duw fel y trugarhao wrthych: o'ch llaw chwi y mae hyn, a dderbyn efe wyneb [vn] o honoch, medd Arglwydd y lluoedd&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A phwy hefyd o honoch a gaeue y d&ocirc;|rau&lpunctel; neu a oleue fy allor yn rh&acirc;d? nid [oes] genif fodlonrwydd ynoch chwi medd Arglw|ydd y lluoedd: ac ni byddaf bodlon i fwyd off|rwm o'ch llaw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys o gyfodiad haul hyd ei fachludiad hefyd, mawrheuir fy enw ym my&s;c y cenhed|loedd: ac ym mhob lle ar ogldarth a offrymmir i'm henw, a bwyd offrwm p&ucirc;r: canys mawr [yw] fy enw ym mhlith y cenhedloedd, medd Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ond chwi ai haloga&s;och ef, pan ddywe|da&s;och, bwrdd yr Arglwydd [&s;ydd] halogedic, ai ffrwyth [&s;ef] ei fwyd &s;ydd ddirmygus.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Chwi hefyd a ddyweda&s;och, wele flinder, a ffroena&s;&s;och arno medd Arglwydd y lluoedd: Dyga&s;och hefyd y trei&s;iedic, a'r cloff, a'r
<PB REF="372">clwyfus pan ddyga&s;och fwyd offrwm: a fyddaf fi fodlon i hynny o'ch llaw chwi, medd yr Arg|lwydd?</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Melldigedic yw y dichellgar, pan fyddo yn ei gorlan wryw, os efe a adduna, ac a aber|tha [vn] llygredic i'r Arglwydd: canys Bre|nin mawr [ydwyf] medd Arglwydd y lluoedd, a'm henw [&s;ydd] ofnadwy ym-mhlith y cen|hedloedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Bygwth co&s;pedigaeth i'r offeiriaid</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yr awr hon yr offeiriaid arnoch chwi [y mae] y gorchymyn hwn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Oni wrandewch, ac oni y&s;tyriwch i roddi anrhydedd i'm henw i, medd Arglwydd y lluo|edd, yna mi a anfonaf felldith arnoch chwi, ac a felldigaf eich bendithion chwi: hefyd myfi ai melldigais hwynt, am nad ydych yn y&s;tyrried.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Wele fi yn difetha i chwi 'r h&acirc;d, a thanaf domm ar eich wynebau, [&s;ef] tomm eich gwy|liau, ac efe a'ch cymmer chwi atto.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Hefyd cewch &wcirc;ybod mai myfi a anfonais attoch y gorchymyn hwn, fel y bydde fyng-hy|fammod &acirc; Lefi medd Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fyng-hyfammod ag ef oedd fywyd, a heddwch, a mi ai rhoddais hwynt iddo [am yr] ofn, canys efe a'm hofnodd, ac a ddychrynnodd rhac fy enw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Cyfraith gwirionedd oedd yn ei enau ef, ac anwiredd ni chafwyd o fewn ei wefu&s;au: mewn h&ecirc;dd, ac iniondeb y rhodiodd gyd &acirc; mi, a llaweroedd a ddychwelodd efe oddi wrth anwi|redd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys gwefu&s;au 'r offeiriad a gadwant &wcirc;ybodaeth: a chyfraith a gei&s;iant oi enau ef: o herwydd angel Arglwydd y lluoedd yw efe.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Onid chwi a gilia&s;och o'r ffordd, ac a bara|&s;och i laweroedd drippio yn y gyfraith: llygra|&s;och gyfa~mod Lefi medd Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny minnef hefyd a'ch rhoddais chwi yn ddirmygus, ac yn ddiy&s;tyr gan yr holl bobl: o herwydd nad ydych chwi yn cadw fy ffordd i, onid b&ocirc;d yn derbyn wynebau yn y gy|fraith.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Onid vn t&acirc;d [&s;ydd] i ni oll&lpunctel; onid vn Duw a'n creawdd ni&lpunctel; pam y twyllir g&wcirc;r trwy ei frawd, gan halogi cyfammod ein tadau&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Iuda a anffyddlonodd, a ffieidd-dra a w|naethpwyd yn I&s;rael, ac yn Ieru&s;alem: canys Iuda a halogodd &s;anctaiddrwydd yr Arglwydd yr hwn a hoffa&s;&s;e, ac a briododd ferch duw di|eithr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yr Arglwydd a dyrr ymmaith y g&wcirc;r a wnel hyn, y gwiliwr, a'r attebwr o bebyll Ia|cob: ac offrymmudd bwyd offrwm i Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Hyn hefyd eilwaith a wnaethoch, gan orchguddio &acirc; dagrau allor yr Arglwydd drwy wylofain, a gweiddi: fel nad edrycher mwyach ar eich bwyd offrwm, ac na chymerer yn fodlon o'ch llaw chwi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Er hynny chwi a ddywedwch, pa her|wydd&lpunctel; o herwydd mai 'r Arglwydd a de&s;tiolae|thodd rhyngot ti, a rhwng gwraig dy ieuengtid, yr hon y buo&s;t anffyddlon iddi, er ei bod yn gym|mar it, ac yn wraig dy gyfammod.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Onid vn a wnaeth efe&lpunctel; a ffun yn weddill ganddo, a pha ham vn&lpunctel; gan gei&s;io h&acirc;d duwiol: am hynny ymgedwch yn eich y&s;pryd, ac na fy|dded [dy y&s;pryd] anffyddlon yn erbyn gwraig dy ieuengtid.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan ga&s;&ecirc;ch di [hi] gollwng hi ym|maith medd Arglwydd Dduw 'r I&s;rael: etto gorchguddio y mae efe y camwedd tann ei wi&s;c medd Arglwydd y lluoedd: gan hynny ymge|dwch yn eich y&s;pryd, ac na fyddwch anffyddlon.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Blina&s;och yr Arglwydd a'ch geiriau chwi, a chwi a ddywedwch ym-mha b&ecirc;th y bli|na&s;om [ef,] am iwch ddywedyd, pob gwneu|thurwr dr&wcirc;g [&s;ydd] dda yng-olwg yr Arglw|ydd, ac iddynt y mae efe yn fodlon: neu pa l&ecirc; [y mae] Duw y farn&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am gennadwriaeth yr Arglwydd, ac am &s;wydd Cri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">VVEle fi yn anfon<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 7.27.</NOTE> fyng-hennad, ac efe a arloe&s;a y ffordd o'm blaen: ac yn ddi&s;ymmwth y daw 'r Arglwydd yr hwn yr y|dych yn ei gei&s;io iw Deml, ac angel y cyfam|mod yr hwn a ddymunwch: wele ef yn dyfod medd Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A phwy a oddef ddydd ei ddyfodiad ef&lpunctel; a phwy a &s;aif pan ymddango&s;o efe&lpunctel; canys y mae efe fel t&acirc;n puradwy, ac fel &s;ebon y golchyddion.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Efe a ei&s;tedd [fel] purudd, a glanheudd arian, ac efe a burh&acirc; feibio~ Lefi, ac ai coetha hw|ynt fel aur, ac fel arian: fel y b&ycirc;ddant yn offrym|mu i'r Arglwydd fwyd offrwm mewn cyfi|awnder.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y bydd melys gan yr Arglwydd fw|yd offrwm Iuda, ac Ieru&s;alem: megis yn y dyddiau gynt, ac fel blynyddoedd y cynfyd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A mi a ne&s;&acirc;f attoch chwi mewn barn, a byddaf dy&s;t cyflym yn erbyn yr hudolion, ac yn erbyn y godineb-w&ycirc;r, ac yn erbyn yr anudon|w&ycirc;r, ac yn erbyn camattal-w&ycirc;r cyflog y cyflo|gedic, y weddw, a'r ymddifad, ac yn gorthrym|mu y dieithr, ac heb fy ofni i medd Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys myfi 'r Arglwydd ni'm newid&icirc;r: am hynny ni ddifethwyd chwi meibion Iacob.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Er dyddiau eich tadau y cilia&s;och oddi wrth fy neddfau, ac ni chadwa&s;och [hwynt:]<NOTE N="*" PLACE="marg">Zach. 1.3.</NOTE> dychwelwch attaf fi, a mi a ddychwelaf attoch chwitheu, medd Arglwydd y lluoedd: a chwi a ddywedwch ym-mha beth y dychwelwn&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A y&s;peilia dyn Dduw&lpunctel; etto chwi a'm hy&s;|peilia&s;och i: a chwi a ddywedwch ym-mha beth i'th y&s;peilia&s;om&lpunctel; [yn] y degwm, ac offrwm.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Melldigedic ydych drwy felldith, canys chwi a'm hy&s;peilia&s;och i, [&s;ef] yr holl genhed|laeth.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dygwch eich holl ddegwm i'r try&s;&s;or-d&ycirc;,
<PB N="351" REF="372">fel y bydde bwyd yn fy nh&ycirc;: a phrofwch fi 'r awr hon yn hyn medd Arglwydd y lluoedd: onid agoraf i chwi ffene&s;tri y nefoedd, a thywal it arnoch chwi fendith yn anfeidrol.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Myfi hefyd a argyoeddaf er eich mwyn chwi 'r ormes, fel na ddifwyno i chwi ffrwyth y ddaiar: a'r winwydden yn y maes ni bydd ddiffrwythlon i chwi medd Arglwydd y lluoedd</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r holl genhedloedd a'ch [galwant] chwi yn wynfydedig, canys byddwch chwi wl&acirc;d hyfrydaidd, medd Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Eich geiriau chwi a'm gorchfyga&s;ant medd yr Arglwydd: a chwi a ddywedwch, pa beth ydym ni yn ei ddywedyd yn dy erbyn di&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Dyweda&s;och, oferedd yw gwa&s;anaethu Duw, a pha le&s;iant [&s;ydd] er i ni gadw ei or|chymynnion ef? ac er i ni rodio yn o&s;tyngedig ger bron Arglwydd y lluoedd&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac yr awr hon yr ydym ni yn galw y be|ilchion yn wynfydedig, a gweithred-w&ycirc;r dry|gioni a adailadwyd: temptia&s;ant hefyd Dduw a gwaredwyd hwynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna 'r rhai oeddynt yn ofni 'r Arglwydd a lefara&s;ant b&ocirc;b vn wrth ei gymydog: a'r Ar|glwydd a wrandawodd, ac a glybu, ac &s;crifen|nwyd llyfr coffadwriaeth ger ei fron ef i'r rhai oeddynt yn ofni 'r Arglwydd, ac i'r rhai oedd|ynt yn y&s;tyried ei enw ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A byddant eiddo fi medd Arglwydd y lluoedd y dydd yn yr hwn y gwnelwyf briodo|ledd: arbedaf hwynt hefyd fel yr arbed g&wcirc;r ei f&acirc;b yr hwn &s;ydd yn ei wa&s;anaethu ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y dychwelwch, ac y gwelwch [ra|gor] rhwng y cyfiawn, a'r drygionus, rhwng gwa&s;anaethudd Duw, a'r hwn ni's gwa&s;ana|etho ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dyfodiad Ellas o flaen dydd yr Arglwydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CAnys wele y dydd y dyfod yn llo&s;ci megis ffwrn, a'r holl feilchion, a'r holl weithred|w&ycirc;r anwiredd a fyddant &s;ofl: a'r dydd &s;ydd yn dyfod ai lly&s;c hwynt medd Arglwydd y lluo|edd, yr hwn ni &acirc;d iddynt na gwreiddin, na changen.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Onid haul cyfiawnder a gyfyd i chwi y rhai ydych yn ofni fy enw, a meddiginiaeth [a fydd] ta~n ei a&s;cell: chwi a ewch allan, ac a gyn|nyddwch megis lloi pa&s;cedic.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A chwi a wa&s;ernwch yr annuwolion, ca|nys byddant yn llwch tann wadnau eich traed chwi: yn y dydd yr hwn a baraf i, medd Arglw|ydd y lluoedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cofiwch gyfraith Mo&s;es fyng-w&acirc;s yr hon a orchymynnais iddo ef yn Horeb, am holl I&s;rael yn ddeddfau, a barnedigaethau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Wele mi a anfonaf attoch chwi Elias y prophwyd, cyn dyfod y mawr a'r ofnadwy ddydd yr Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a dychwel galon y tadau at y plant, a chalon y plant at eu tadau, rhag i mi daro y ddaiar &acirc; difrod.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn y Prophwyd Malachi, ac hefyd o'r holl brophwydi.</TRAILER>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 N="Apocrypha" TYPE="section">
<PB REF="373">
<PB N="352" REF="373">
<HEAD>Y llyfrau Apocryphaidd.</HEAD>
<DIV2 N="Esdras (3 Esdras)" TYPE="book">
<HEAD>Y llyfr yr hwn a elwir yn gyffredinol y trydydd o E&s;dras.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Io&s;ias yn go&s;od offeiriaid, ac yn cynnal y Pa&s;c. 7 Io&s;ias yn offrymmu. 11 Do&s;parthiadau y Lefiaid. 23 Bu|chedd lo&s;ias, 25 ai farwolaeth. 34 Gwneuthur Io|achaz mab Io&s;ias yn frenin. 53 Dini&s;tr Ieru&s;alem.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_AC<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 23.21. 2. cron. 35.1.</NOTE> Io&s;ias a gadwodd [&wcirc;yl] y Pa&s;c iw Ar|glwydd yn Ieru&s;alem, ac a offrymmodd yr [oen] Pa&s;c ar y pedwe|rydd dydd ar dd&ecirc;c o'r m&icirc;s cyntaf,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac a gyfleuodd yr offeiriaid yn eu beunyddawl orchwyliaethau, wedi eu dilladu mewn gwi&s;coedd llei&s;ion yn nh&ycirc; yr Arglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a ddywedodd wrth y Lefiaid, &s;anc|taidd wenidogion I&s;rael, am iddynt hwy eu &s;ancteiddio eu hunain i'r Arglwydd i o&s;od Arch &s;anctaidd yr Arglwydd yn y t&ycirc; 'r hwn a adaila|da&s;e y brenin Salomo~ mab Dafydd:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> [Gan ddywedyd,] na fydded hi mwyach yn faich i chwi ac y&s;cwydd: gwa&s;anaethwch yn awr yr Arglwydd eich Duw a gof&ecirc;lwch am ei bobl ef o I&s;rael, ac ymbaratoiwch drwy eich teuluoedd,<NOTE PLACE="marg">1. Cron. 23.2. &amp; 25.26.</NOTE> yn &ocirc;l eich do&s;parthiadau, fel yr &s;cri|fennodd Dafydd brenin I&s;rael, ac yn &ocirc;l maw|redd Salomon ei fab ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A &s;efwch yn y Deml yn &ocirc;l do&s;parthiad teulu eich t&acirc;dau chwi y Leflaid, ger bron eich brodyr chwi meibion I&s;rael.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Mewn trefn offrymmwch y Pa&s;c, a pha|ratoiwch yr aberthau i'ch brodyr: a chedwch y Pa&s;c yn &ocirc;l gorchymyn yr Arglwydd drwy [law] Mo&s;es.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac Io&s;ias a roddodd i'r bobl y rhai oeddynt yn bre&s;ennol ddeng-m&icirc;l ar hugain o &wcirc;yn a mynudd, a thair mil <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> eidionnau: hyn o gyfoeth y brenin a roddwyd i'r bobl, ac i'r offeiriaid, ac i'r Lefiaid yn &ocirc;l yr addewid.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna Helcias, a Zacharias, a S&ycirc;clus lly|wodraeth-w&ycirc;r y Deml a rodda&s;ant i'r offeiriaid tu ag at y Pa&s;c ddwy fil, [a chwe chant] o ddefaid, a thry chant o eidionnau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Iechonias hefyd, a Samaias, a Natha|nael ei frawd, a Sabaias, ac Ochiel, ac Ioram milwriaid a rodda&s;ant i'r Lefiaid yng-hyfer y Pa&s;c bum m&icirc;l o ddefaid, a &s;eith-cant o eidion|nau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pan orphennwyd hyn yn drefnus, yr of|feiriaid a'r Lefiaid a &s;afa&s;ant drwy yr llwythau a chanddynt fara croiw,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yn &ocirc;l do&s;parthiadau teuluoedd eu ta|dau hwynt, yng-&wcirc;ydd y bobl i offrymmu i'r Arglwydd, fel y mae yn &s;cryfennedic yn llyfr Mo&s;es: ac felly [y gwnaeth efe] y borau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A hwynt a ro&s;tia&s;ant yr [oen] Pa&s;c wrth d&acirc;n<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 12.8.</NOTE> yn &ocirc;l y ddefod, a'r offrymmau a ferwa|&s;ant gyd &acirc; ph&ecirc;r aroglau mewn pedill, a chrocha|nau: ac ai rhodda&s;ant ger bron yr holl bobl.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Wedi hynny y paratoa&s;ant hwy iddynt eu hunain, ac iw brodyr yr offeiriaid meibion Aaron.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys yr offeiriaid a offrymment y bra&s;|der hyd yr hwyr: a'r Lefiaid a baratoent iddynt eu hunain, ac iw brodyr yr offeiriaid meibion Aaron.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r cantorion &s;anctaidd meibion A&s;aph oeddynt yn eu cyfl&ecirc; yn &ocirc;l gorchymyn Dafydd, &s;ef A&s;aph, Zacharias ac Edinus gweledydd y brenin.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r porthorion oeddynt ym mhob porth, ni chaent hwy ymado oi gwa&s;anaeth, canys eu brodyr y Lefiaid a baratoent iddynt hwy.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Felly y gorphennwyd holl wa&s;anaeth yr Arglwydd y dwthwn hwnnw:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gan gynnal y Pa&s;c, ac offrymmu poeth offrymmau ar allor yr Arglwydd, yn &ocirc;l gorchy|myn y brenin Io&s;ias.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Felly meibion I&s;rael y rhai oeddynt bre&s;ennol a gynhalia&s;ant y Pa&s;c yr am&s;er hwn|nw: a g&wcirc;yl y bara croiw dros &s;aith niwrnod.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac ni chynhalia&s;id Ba&s;c fel hwnnw yn I&s;rael er am&s;er Samuel y prophwyd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac ni chynhaliodd neb o frenhinoedd I&s;|rael y cyffelyb Ba&s;c a'r a gynhaliodd Io&s;ias, a'r Lefiaid, a'r Iddewon, a holl I&s;rael, a'r rhai oeddynt bre&s;ennol o drigolion Ieru&s;alem.</P>
<PB REF="374">
<P N="22"><HI>22</HI> Yn y ddeunawfed flwyddyn o deyrna&s;i|ad Io&s;ias y cynhaliwyd y Pa&s;c hwnnw.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A gweithredoedd Io&s;ias oeddynt ini|awn ger bron ei Arglwydd &acirc; chalon gyflawn o dduwioldeb.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac am y pethau y rhai a ddigwydda&s;ant yn ei am&s;er ef, y maent hwy yn &s;crifennedic o'r blaen, o rann y rhai a becha&s;ant ac a fuant a~nu|wiol yn erbyn yr Arglwydd rhagor p&ocirc;b cenhed|laeth a theyrnas, gan ei dri&s;t&acirc;u ef [ai] &s;ynw&ycirc;r, fel y cyfododd geiriau yr Arglwydd yn erbyn I&s;rael.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Wedi darfod i Io&s;ias y pethau hyn, y digwyddodd i<NOTE N="*" PLACE="marg">2 Cron. 35.20.</NOTE> Pharao brenin yr Aipht ddyfod i ryf&ecirc;la yn erbyn Carchamis ar Euphrates: ac Io&s;ias a aeth iw gyfarfod ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ond brenin yr Aipht a anfonodd atto ef, gan ddywedyd: beth &s;ydd i mi a wnelwyf &acirc; thi &ocirc; frenin Iuda&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Nid yn dy erbyn di i'm gyrrodd yr Ar|glwydd Dduw, ond fy rhyfel i &s;ydd ar Euphra|tes, ac yn awr yr Arglwydd &s;ydd gyd &acirc; mi, a'r Arglwydd &s;ydd yn peri i mi fry&s;&s;io: ymado &acirc; mi, ac na wrthwyneba yr Arglwydd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ond ni throe Io&s;ias ei gerbyd oddi wr|tho ef, eithr efe a ymdaclodd i ymladd ag ef, heb y&s;tyried geiriau Ieremi y prophwyd [y rhai oeddynt] o enau yr Arglwydd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac efe a fyddinodd yn ei erbyn yn nyffryn Megido, a'r tywy&s;ogion a ddaethant i wared at frenin Io&s;ias.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A'r brenin a ddywedodd wrth ei wei&s;ion, dygwch fi allan o'r g&acirc;d, canys yr ydwyf yn dde|ffygiol iawn: ac yn ebrwydd ei wei&s;ion ai duga|&s;ant ef allan o'r g&acirc;d:</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna efe a e&s;cynnodd iw ail cerbyd, ac we|di iddo ddychwel i Ieru&s;alem efe a fu farw, ac a gladdwyd ym meddrod ei dadau.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A thrwy holl Iuda y galarwyd am Io|&s;ias, ac Ieremi y prophwyd a alar-nadodd am Io&s;ias, a'r llywodraeth-w&ycirc;r ai gwragedd a w|naethant gwynfan mawr am Io&s;ias hyd y dydd heddyw: ac fe aeth hynny yn ddefod yn oe&s;tad ym mhlith holl genedl I&s;ra&ecirc;l.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ond y mae y pethau hyn yn &s;crifennedic yn llyfr hy&s;tori&acirc;u brenhinoedd Iuda: a phob gweithred a'r a wnaeth Io&s;ias, ai ogoniant ai &wcirc;ybodaeth yng-hyfraith yr Arglwydd, a'r pe|thau a wnaethe efe o'r blaen, a'r pethau [a y&s;py&s;|&s;wyd] y pryd hyn &s;y &s;crifennedic yn llyfr bren|hinoedd I&s;rael, ac Iuda.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yna y rhai oeddynt o genedl [yr Idde|won] a gymmera&s;ant<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 23.31. 2, cron. 36.1.</NOTE> Ioachas fab Io&s;ias, ac ai vrdda&s;ant ef yn frenin yn ll&ecirc; Io&s;ias ei d&acirc;d, pan oedd efe dair blwydd ar hugain o oed.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac efe a deyrna&s;odd yn Iuda, ac yn Ie|ru&s;alem dr&icirc; m&icirc;s: canys brenin yr Aipht ai tyn|nodd ef ymmaith o deyrna&s;u yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac efe a drethodd ar y bobl gant talent o arian, ac vn talent o aur.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A brenin yr Aipht a wnaeth Ioacim ei frawd ef yn frenin Iuda, ac Ieru&s;alem.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac efe a rwymodd Ioachaz ai lywodra|eth-w&ycirc;r: ac efe a ddaliodd Zaraces ei frawd, ac ai dug ef ymmaith i'r Aipht.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ioacim oedd bum mlwydd ar hugain pan ddechreuodd efe deyrna&s;u yn Iuda, ac Ieru|&s;alem, ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng|olwg yr Arglwydd.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Am hynny Nabuchodono&s;or brenin Ba|bilon a ddaeth i fynu yn ei erbyn ef, ac efe ai rhw|ymodd ef &acirc; chadwyn br&ecirc;s, ac ai dug ef ymmaith i Babilon.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Yna Nabuchodono&s;or a gymmerth o le&s;tri &s;anctaidd yr Arglwydd, ac ai dug hwynt ymmaith, ac ai rhoddes yn ei Deml ei hun o fewn Babilon.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ond ei holl weithredoedd ef, ai haloge|digaeth ai gabledd ef &s;ydd yn &s;crifennedic yn llyfr Cronicl y brenhinoedd.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ac Ioacim ei fab a deyrna&s;odd yn ei l&ecirc; ef: a deu-naw mlwydd oed oedd efe pan vrdd|wyd ef yn frenin.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A thr&icirc; m&icirc;s a deng-nhiwrnod y teyrna&s;odd efe yn Ieru&s;alem: ac yntef a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng-olwg yr Arglwydd.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Felly ym mhen y flwyddyn Nabucho|dono&s;or a anfonodd, ac at dug ef i Babilon, gyd &acirc; lle&s;tri &s;anctaidd yr Arglwydd.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac efe a wnaeth Zedecias yn frenin Iu|da ac Ieru&s;alem, pan oedd efe vn mlwydd ar hu|gain o oed: ac efe a deyrna&s;odd vn mlynedd nr dd&ecirc;c.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Ac efe a wnaeth yr hyn oedd ddrwg yng-olwg yr Arglwydd, ac nid ofnodd efe y geiriau<NOTE N="*" PLACE="marg">Ierem. 38.28.</NOTE> y rhai a ddyweda&s;e Ieremi y proph|wyd o enau yr Arglwydd.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Canys yn &ocirc;l iddo ef fod wedi ei dyngui Nabuchodono&s;or, efe a ddyngodd yn anudon i enw yr Arglwydd, ac a wrthryfelodd, ac a gale|dodd ei warr ai galon, ac a dro&s;&s;eddodd gyfrei|thiau Arglwydd Dduw I&s;rael.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> A phennaethiaid y bobl, a'r offeiriaid a wnaethant lawer o anwiredd yn erbyn y cyfrei|thiau, ac a rogor&acirc;&s;an<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ar holl frynti yr holl gen|hedloedd, ac a haloga&s;ant Deml yr Arglwydd, yr hon a gy&s;&s;egra&s;id yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Er hynny Duw eu tadau hwynt a ddau|fonodd ei gennad iw galw hwynt trachefn, om iddo ef fod yn eu harbed hwynt, ai Dabernacl ei hun.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ond hwyntwy a watwarent ei genna|dau ef, a'r dydd yr ymddidd&acirc;ne yr Arglwydd [&acirc; hwynt] hwynt a ddynwarede~t ei brophwydi ef.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> O'r diwedd efe a ddigllonodd wrth ei bobl am eu camweddau mawrion hwynt, ac efe a barodd i frenhinoedd y Caldeaid ddyfod i fy|nu yn eu herbyn hwynt.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Y rhai hyn a ladda&s;ant eu gw&ycirc;r ieuaingc a'r cleddyf o amgylch eu Teml &s;anctaidd, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> ni pharcha&s;ant na g&wcirc;r ieuangc, na morwyn, na h&ecirc;n-wr, na phlentyn yn eu plith hwynt.</P>
<PB N="353" REF="374">
<P N="54"><HI>54</HI> Eithr efe ai rhoddes hwynt oll yn eu dwy|lo hwynt, a holl le&s;tri &s;anctaidd yr Arglwydd, mawrion a bychain, a lle&s;tri Arch Dduw: a hwynt a gymmera&s;ant, ac a dduga&s;ant ym|maith dry&s;&s;orau y brenin i Babilon.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Ac a lo&s;ca&s;ant Deml yr Arglwydd, ac a dorra&s;ant i lawr furoedd Ieru&s;alem, ac a lo&s;ca|&s;ant eu t&ycirc;rau &acirc;th&acirc;n.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Difwyna&s;ant hefyd ei holl bethau gwer|th-fawr, ac ai dini&s;tria&s;ant: ac efe a ddug ym|maith y rhai a weddilla&s;e y cleddyf i Babilon.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Y rhai a fuant yn gaeth-wei&s;ion iddo ef, ac iw feibion, nes teyrna&s;u o'r Per&s;iaid: fel y cyflawnid<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 25.11. &amp; 29.10.</NOTE> gair yr Arglwydd [yr hwn a ddy|weda&s;e efe] drwy enau Ieremi,</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Fel y mwynhae yr wl&acirc;d ei Sabbothau yr holl am&s;er a'r y bu hi yn ddiffaethwch, [&s;ef] oni chyflawnwyd deng mhlynedd a thrugain.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Cyrus yn caniadhau i'r Iddewon ddychwelyd, 10 yn anfon y lle&s;tri &s;anctaidd yn eu h&ocirc;l. 13 Enwau y rhai a ddychwel&acirc;&s;ant. 16 Eu gwithwynebwyr yn rhwy&s;tro eu hadailadaeth: 17 a llythyrau y bre|nin o herwydd hynny.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y flwyddyn gyntaf o deyrna&s;iad Cyrus brenin y Per&s;iaid, (i gyflawni gair yr Ar|glwydd o enau Ieremi)</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr Arglwydd a annogodd Y&s;pryd Cyrus brenin y Per&s;iaid, fel y cyhoeddodd efe trwy ei holl deyrnas, a [hynny] hefyd mewn &s;crifen,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gan ddywedyd: fel hyn y dywedodd Cy|rus brenin y Per&s;iaid: Arglwydd yr I&s;rael, &icirc;e yr Arglwydd goruchaf a'm gwnaeth fi yn fre|nin ar yr holl f&ycirc;d,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a orchymynnodd i mi adailadu iddo ef d&ycirc; yn Ieru&s;alem, yr hon &s;ydd yn Iuda.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> [Am hynny] od oes n&ecirc;b o honoch chwi oi bobl ef, bydded yr Arglwydd [&s;ef] ei Arglwydd gyd ag ef, ac eled i fynu i Ieru&s;alem yr hon &s;ydd yn Iuda, ac adailaded d&ycirc; Arglwydd yr I&s;rael: efe yw 'r Arglwydd yr hwn &s;ydd yn pre&s;&s;wylio yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A phwy bynnac &s;ydd yn cyfaneddu y lleo|edd hynny oi hamgylch, cynnorthwyant ef (y rhai ydynt yno] ag aur, ac ag arian,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A rhoddion, &acirc; meirch, ac anifeiliaid, gyd ag addunawl offrymmau i Deml yr Arglw|ydd, yr hon &s;ydd yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna pennaethiaid teuluoedd Iuda, a llwyth Beniamin a'r offeiriaid, a'r Lefiaid a gyfod&acirc;&s;ant, a chymmeint oll a'r y cynhyrfodd yr Arglwydd eu meddwl i fyned i fynu, ac i adailadu t&ycirc; i'r Arglwydd yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r rhai oeddynt oi hamgylch hwynt ai cynnorthwy&acirc;&s;ant ym mhob peth ag arian, ac ag aur, &acirc; meirch, ac anifeiliaid, ac ag ymrafael add|unawl roddion y rhai yr oedd eu meddwl wedi eu cynhyrfu [at hynny.]</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Brenin Cyrus hefyd a ddug allan le&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ri &s;anctaidd yr Arglwydd, y rhai a dduga&s;e Na|buchodono&s;or ymmaith o Ieru&s;alem, ac ai cy&s;|&s;egra&s;e yn nheml ei eulynnod</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan ddug Cyrus brenin y Per&s;iaid hwynt allan, efe ai rhoddodd hwynt at Mithri|dates ei dry&s;&s;orudd,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Iw rhoddi hwynt i Aba&s;&s;ar rhaglaw Iuda.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dymma eu rhifedi hwynt: mil o gaw|giau aur, a mil o gawgiau arian, o noiau arian i'r ebyrth naw ar hugain, d&ecirc;c ar hugain o phio|lau aur, ac o arian dwy f&icirc;l, pedwar cant a d&ecirc;c, a mil o le&s;tri eraill.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly yr holl le&s;tri aur ac arian, y rhai a dduga&s;id ymmaith oeddynt bum m&icirc;l, a phed|war-cant, a naw a thrugain.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A Sanaba&s;&s;ar ai dug hwynt gyd a'r [rhai a aethant] o gaethiwed Babilon i Ieru|&s;alem.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ond yn am&s;er Artaxerxes brenin y Per&s;iaid: Belemus, a Mithridates, a Thabeli|us, a Rathumus, a Beeltethmus, a Semelius yr &s;crifennydd, ac eraill oi cyd-&s;wydd-w&ycirc;r hwynt, y rhai oeddynt yn aros yn Samaria, ac mewn lleoedd eraill, a &s;crifenna&s;ant y llythr hwn yn erbyn y rhai oeddynt yn pre&s;&s;wylio yn Iuda, ac Ieru&s;alem: <HI>AT Y BRENIN AR|T AXERXES [EIN] HARGLVVYDD,</HI></P>
<P N="17"><HI>17</HI> Dy wei&s;ion di, Rathumus &s;crifennydd pethau digwyddawl, a Semelius yr &s;crifen|nydd, ac eraill oi cyd-gynghor-w&ycirc;r, a'r barn|w&ycirc;r y rhai ydynt yn Coelo&s;yria, ac yn Phe|nice:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Bydded hy&s;pys i'n harglwydd frenin fod yr Iddewon y rhai a ddaethant oddi wr|thych chwi attom ni i Ieru&s;alem (y ddinas wr|thryfelgar ddrygionus honno) yn adailadu y farchnad-l&ecirc;, ac yn adnewyddu ei muroedd hi, ac yn go&s;od &s;ylfaenau y Deml.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am hynny os adailedir y ddinas hon, ac adnewyddu ei muroedd hi, ni wrthodant yn vnic dalu teyrn-ged, eithr hwynt a wrthwyn&ecirc;bant frenhinoedd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac o herwydd bod y pethau y rhai ydynt yn perthynu i'r Deml yn myned rhagddynt, ni thybia&s;om fod yn weddaidd gollwng heibio y fath beth:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Eithr ei ddangos ef i'n harglwydd y brenin, modd y gellech ti o rhynge fodd i ti chwilio yn llyfrau dy dadau,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A thi a gei yn &s;crifennedic yn yr hy&s;to|ri&acirc;u am y pethau hyn, fel y ceffech di &wcirc;ybod fod y ddinas hon bob am&s;er yn gwrthryf&ecirc;la, ar yn gwneuthur blinder i frenhinoedd, ac i ddina|&s;oedd,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A bod yr Iddewon yn wrthryfelgar, ac yn magu terfy&s;cau ynddi erioed: o herwydd yr hwn beth y gorfu dini&s;trio y ddinas hon.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Am hynny yn awr &ocirc; frenin yr ydym ni yn hy&s;py&s;u i ti, os adailedir y ddinas hon, ac os cyweirir ei muroedd hi, ni bydd i ti ffordd i fy|ned i Edelo&s;yria, nac i Phenice.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y brenin a a &s;crifennodd trachefn at
<PB REF="375">Rathumus, yr hy&s;toria-wr, ac at Beeltethmus, ac at Samelius yr &s;cryfennydd, ac at eraill oi cyd-&s;wydd-w&ycirc;r, a thrigolion Samaria, Syria, a Phenice, yn y wedd hon.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Myfi a ddarllenais y llythr yr hwn a ddanfona&s;och chwi attafi: am hynny mi a or|chymynnais chwilio, ac fe a gafwyd, fod y ddi|nas hon bob am&s;er yn gwrthwynebu brenhi|noedd,</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A bod ei phobl yn gwneuthur terfy&s;co|edd, a rhyfeloedd, a bod brenhinoedd cryfion, a chedyrn yn teyrna&s;u yn Ieru&s;alem, y rhai oe|ddynt yn mynnu teyrn-ged o Coelo&s;yria, a Phenice.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> O herwydd hynny y gorchymynnais yn awr wahardd i'r gw&ycirc;r hyn adailadu y ddinas, a gwilied rhac gwneuthur o honynt ddim mwy|ach,</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac na chaffe y pethau drygionus hynny (y rhai fyddent yn bl&icirc;no y brenin) fyned rhag|ddynt.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac wedi i Rathumus, a Semelius yr &s;crifennydd, ac eraill eu cyd-&s;wydd-w&ycirc;r ddar|llen y pethau a &s;crifenna&s;e y brenin Artaxerxes, yna hwynt a ddaethant ar ffr&wcirc;&s;t i Ieru&s;alem ai byddinau o w&ycirc;r meirch, ac o w&ycirc;r traed,</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac a ddechreua&s;ant rwy&s;tro yr adailad|w&ycirc;r, fel y peidiodd adailadaeth y Deml yn Ie|ru&s;alem hyd yr ail flwyddyn o deyrna&s;iad Da|rius brenin y Per&s;iaid.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gwl&ecirc;dd Ddarius. 16 y tair dammeg doethion.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A</HI> Phan oedd Darius yn teyrna&s;u, efe a wnaeth wledd fawr iw holl ddeiliaid, ac iw holl deulu, ac i holl lywodraeth-w&ycirc;r Media, a Pher&s;ia,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac i'r holl bennaethiaid, blaenoriaid hefyd, a &s;wydd-w&ycirc;r y rhai oeddynt tano ef o India hyd Ethiopia, drwy gant, a &s;aith ar hugain o dalai|thau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac wedi iddynt fwyta, ac yfed, ai digoni, hwynt a aethant ymmaith: a'r brenin Darius a aeth iw &s;tafell, ac a gy&s;codd [ychydig,] ac a ddeffr&ocirc;dd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y try-w&ycirc;r ieuaingc y rhai oeddynt yn cadw y brenin a ddyweda&s;ant y naill wrth y llall,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Dyweded pob vn o honom ni ddammeg od&icirc;dog, a'r n&ecirc;b a orchfygo, ac y gweler ei ddadl yn ddoeth<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ch na'r lleill, Darius y brenin a ddy|ru iddo ef fawr roddion, yn arwydd o fuddugo|liaeth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Sef gwi&s;co porphor, ac yfed mewn lle&s;tri euraid, a chy&s;cu mewn dillad goreuraid, a cher|byd a ffrwynau o aur, a gwi&s;c penn o &s;idan, a chadwyn am ei wddf.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a gaiff ei&s;tedd yn ne&s;&s;af at Darius o herwydd ei ddoethineb, ac efe a elwir yn g&acirc;r i Ddarius.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna pob vn a &s;crifennodd ei ddammeg, ac ai &s;eliodd, ac ai rhodda&s;ant tann obennydd y bre|nin Darius,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac a ddyweda&s;ant, pan ddeffr&ycirc; yr brenin y rhoddir iddo yr &s;crifen, a phwy bynnac y barno y brenin, a thr&icirc; thywy&s;og Per&s;ia fod ei ddam|meg yn ddoethaf, efe a gaiff y fuddugoliaeth fel yr &s;crifennwyd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Vn a &s;crifennodd, trechaf yw gw&icirc;n.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y llall a &s;crifennodd, trechaf y brenin.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y trydydd a &s;crifennodd, trechaf yw gwragedd, ond gwirionedd a orchfyga bob peth</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A phan ddeffr&ocirc;dd y brenin, hwynt a gymmera&s;ant eu &s;crifennadau, ac ai rhodda|&s;ant iddo, ac efe ai darllenodd hwynt,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a yrrodd i alw am holl bendefigi|on Per&s;ia, a Media, a'r pennaethiaid, blaenori|aid, llywodraeth-w&ycirc;r, a &s;wydd-w&ycirc;r,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a ei&s;teddodd yn y frawd-l&ecirc;, a'r &s;cri|fe~niadau a ddarllenwyd ger eu bronnau hwynt</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna efe a ddywedodd, gelwch y gw&ycirc;r ie|uaingc fel y myn&ecirc;gant eu da~megion eu hunain, felly hwynt ai galwa&s;ant hwy, a hwythau a ddaethant i mewn.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, hy&s;py&s;wch i ni yr &s;crifenniadau: yna y cyntaf a ddechreuodd, yr hwn a ddyweda&s;e am ragoriaeth y gw&icirc;n,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac a ddywedodd fel hyn, &ocirc; chwy chwi w&ycirc;r [gwelwch] mor nerthol yw gw&icirc;n, yr hwn &s;ydd yn twyllo pob d&ycirc;n a'r ai hyfo.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y mae efe yn gwneuthur yr vn meddwl gan y brenin a chan yr ymddifad, yr vn meddwl gan y caeth a'r rhydd, gan y tlawd a'r cyfoethog.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y mae efe yn troi pob meddwl i ddigrif|wch llawenydd, fel na chofia efe na thri&s;twch na dyl&ecirc;d.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y mae efe yn gwneuthur pob calon yn hael, ae ni feddwl am frenin na phennaeth, ac efe a bar adrodd y cwbl drwy dalentau.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pan fyddont wedi yfed nid argofiant garu na cheraint na brodyr, ac wedi hynny ar fyrder y tynnant gleddyfau.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ar wedi iddynt ddadebru o'r gw&icirc;n, ni ddaw yn eu c&ocirc;f beth a wnaethant.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Oh haw&ycirc;r onid trechaf yw gw&icirc;n, yr hwn &s;ydd yn peri y cyfryw bethau? ac wedi iddo ef ddywedyd felly, efe a ddi&s;tawodd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am nerth brenin. 13 Am nerth gwragedd. 34 Am nerth gwirionedd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa yr ail yr hwn a ddyweda&s;e am ragoria|eth y brenin a ymadroddodd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Oh chwychwi wyr onid trechaf yw dyni|on y rhai ydynt yn llywodraethu tir, a mor, a'r hyn oll a'r y &s;ydd ynddynt&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ond y mae y brenin yn drechaf, ac yn rhe|oli y cwbl, efe &s;ydd yn arglwyddiaethu arnynt hwy: a'r hyn oll a archo efe iddynt, hwynt ai gwn&acirc;nt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Od eirch efe iddynt ryfela y naill ar y llall, hwyntwy a wnant hynny: os denfyn efe hwynt yn erbyn y gelynion, hwynt a&acirc;nt, ac a dorrant i lawr fynyddoedd, muroedd, a th&ycirc;rau.</P>
<PB N="354" REF="375">
<P N="5"><HI>5</HI> Hwynt a laddant, ac a leddir, ac ni thor|rant orchymyn y brenin: os gorchfygant, i'r brenin yr adferant y cwbl, yn gy&s;tal yr anrhaith a phob peth arall:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r &s;awl nid elont i derfy&s;c, ac i ryfel, eichr llafurio yr ddaiar: wedi iddynt ei hau, hwynt ai medant, ac ai dygant i'r brenin, ac a gymhe|llant y naill y llall i dalu teyrn-ged i'r brenin.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac etto nid yw efe eithr vn vnic, od eirch efe ladd, fe a leddir: od eirch efe arbed, fe a ar|bedir.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Od eirch efe daro, hwynt a darawant, od eirch efe ddiffeithio, hwynt a ddiffeithiant: od eirch efe adailadu, hwynt a adailadant.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Od eirch efe ddini&s;trio, hwynt a ddini&s;tri|ant, od eirch efe blannu, hwynt a blannant.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly ei holl bobl ai holl luoedd ef ydynt yn vfyddhau iddo ef ei hun: ac yn y cyfam&s;er efe a ei&s;tedd i lawr, ac a fwyttu, ac a &ycirc;f, ac a huna.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys y rhai hyn ai cadwant ef o am|gylch ogylch: ac ni ddichon n&ecirc;b fyned ymmaith iw nege&s;&s;au ei hun, ac ni byddant anufydd i|ddo ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Oh chwychwi, ond trechaf y brenin, gan ei fod efe yn cael y cyfryw rwy&s;c&lpunctel; ar hynny efe a ddi&s;tawodd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y trydydd yr hwn a ddyweda&s;e am wragedd, a gwirionedd, (hwnnw oedd Zoroba|bel) a ddechreuodd ymadroddi,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> O chwychwi w&ycirc;r, nid brenin mawr, na llaweroedd o ddynion, na gw&icirc;n &s;ydd drechaf: pwy ynte a fei&s;trola arnynt hwy, a phwy ai gorchfyga hwynt&lpunctel; onid gwragedd&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gwragedd a e&s;cora&s;ant ar y brenin, ac ar yr holl bobl y rhai ydynt yn llywodraethu m&ocirc;r a thir.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac o honynt hwy y ganwyd hwynt, a hwyntwy a faga&s;ant y rhai a blannodd y gwin|w&ycirc;dd, o ba rai y gwneir y gw&icirc;n.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Hwyntwy hefyd &s;y yn gwneuthur dillad dynion, ac yn gwneuthur gw&ycirc;r yn anrhyde|ddus, ac ni ddichon gw&ycirc;r fod heb y gwragedd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pe ca&s;clent aur ac arian, a phob peth gwerth-fawr, oni ch&acirc;rent hwy wraig l&acirc;n bryd|weddol&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Oni ymadawent hwy a'r rhai hynny oll, ac oni ymroddent atti hi, gan lygadrythu arni&lpunctel; a phawb a ddewi&s;e ei chael hi o flaen aur, ac ari|an, a phob peth gwerth-fawr&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> D&ycirc;n a ymedu ai d&acirc;d yr hwn ai magodd ef, ac ai wl&acirc;d, ac a yml&ycirc;n wrth ei wraig.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac efe a ant&ucirc;ria ei hoedl dros ei wraig, ac ni feddwl am d&acirc;d, na mam, na gwl&acirc;d.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Wrth hyn y gellwch &wcirc;ybod mai gwra|gedd &s;y yn mei&s;troli arnoch chwi: onid ydych chwi yn llafurio, ac yn poeni, ac er hynny yn rhoddi, ac yn dwyn y cwbl i'r gwragedd&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> G&wcirc;r a gymmer ei gleddyf, ac a aiff allan i ladd, ac i ledrata, ac i fordwyo ar f&ocirc;r, ac afo|nydd,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Efe a w&ecirc;l lew, ac a gerdd yn y tywyll|wch, ac wedi hynny efe a ddwg gwbl oi ledrad, ai drais, ai anrhaith at ei gariad.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Am hynny g&wcirc;r a g&acirc;r ei wraig ei hun yn fwy nai d&acirc;d, neu ei fam.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ie llawer a aethant allan oi pwyll o her|wydd gwragedd, a llaweroedd a fuant yn wei&s;i|on er mwyn gwragedd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Llawer hefyd a gyfrgollwyd, ac a gyfei|liornwyd wedi iddynt bechu er mwyn gwra|gedd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac yn awr oni choeliwch chwi fi&lpunctel; ond mawr yw 'r brenin yn ei allu&lpunctel; onid yw pob te|yrnas yn ofni cyffwrdd ag ef&lpunctel;</P>
<P N="29"><HI>29</HI> [Etto] mi ai gwelais ef, ac Apame (gor|dderch y brenin, merch Bartacus ardderchog) yn ei&s;tedd ar ddeheu-law yr brenin,</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac yn cymmeryd y goron oddi am benn y brenin, ac yn ei rhoddi am ei [phenn] ei hun, ac yn cernodio 'r brenin ai llaw a&s;&s;wy.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac yntef yn &s;afn-rhythu, ac yn edrych ar|ni, ac os chwardde hi arno ef, yntef a chwardde: ac os d&icirc;g fydde hi wrtho ef, yna y gwenieithie efe iddi hi i gael ei chymmod.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Oh chwi w&ycirc;r, ond trechaf yw 'r gwra|gedd, gan eu bod hwy yn gwneuthur fel hyn&lpunctel;</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna 'r brenin a'r tywy&s;ogion a edrycha|&s;ant bawb ar ei gilydd: ac yntef a ddechreuodd ymadrodd am y gwirionedd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> O chwi w&ycirc;r onid nerthoc yw gwragedd&lpunctel; mawr yw y ddaiar, ac vchel yw 'r wybr, a buan yw 'r haul yn ei gwrs: canys efe a dr&ycirc; o am|gylch y n&ecirc;f mewn vn dydd, ac a r&ecirc;d eil-waith iw l&ecirc; ei hun.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ond mawr yw efe yr hwn &s;ydd yn gw|neuthur y pethau hyn? am hynny y gwirionedd &s;ydd fwy a chryfach n&acirc; dim oll.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yr holl ddaiar &s;ydd yn galw am wirio|nedd, a'r nef &s;ydd yn ei bendithio: a phob peth &s;ydd yn e&s;cwyd, ac yn crynu [rhagddi,] ac nid oes dim anghyfiawn gyd &acirc; hi.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Drygionus yw gw&icirc;n, drygionus yw yr brenin, a drygionus yw 'r gwragedd, a holl fei|bion dynion ydynt ddrygionus, ai holl weithre|doedd &s;y anwir, ac nid oes ynddynt wirionedd, eithr yn eu hanwiredd eu hun y darfyddant.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ond y gwirionedd &s;ydd yn ar os, ac &s;ydd nerthoc yn dragywydd, ac &s;ydd yn byw, ac yn teyrna&s;u yn oes oe&s;oedd.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Gyd &acirc; hi nid oes gymmeriad na rhago|riaeth ar neb: eithr y mae yn gwneuthur cyfi|awnder, ac yn ymgadw rhag anghyfi awnder a drygioni, a phawb a ganm&ocirc;lant ei gweithre|doedd hi.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac nid oes yn ei barn hi ddim anghyfi|awn, ac y hi yw 'r cadernid, a'r deyrnas, a'r ga|llu, a'r mawredd drwy yr holl oe&s;oedd: bendig&ecirc;|dic fyddo Duw y gwirionedd.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ar hynny efe a beidiodd a llefaru: Yna yr holl bobl a lefa&s;ant, ac a ddyweda&s;ant yna, mawr yw gwirionedd a threchaf.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Yna y dywedodd y brenin wrtho ef, go|fyn
<PB REF="376">di y peth a &s;ynnech heb law yr hyn &s;ydd yn &s;crifennedic, ac ni ai rhoddwn ef i ti, am dy gael di yn ddoethaf, a thi a gei ei&s;tedd yn ne&s;&s;af attafi, ac yn g&acirc;r i mi i'th elwir.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yna efe a ddywedodd wrth y brenin, co|fia yr adduned yr hon a addunai&s;t y dydd y dae|tho&s;t i'r frenhiniaeth, &s;ef ar i ti adailadu Ieru|&s;alem.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A danfon eil-waith y lle&s;tri y rhai a ddu|ga&s;id ymmaith o Ieru&s;alem, y rhai a rodda&s;e Cyrus ar naill-tu, pan addunodd efe ddini&s;trio Babilon, a danfon hwythau yno.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Tithe hefyd a addunai&s;t adailadu y Deml yr hon a lo&s;codd yr Edomiaid, pan dde&s;truwiodd y Caldeaid Iuda.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac yn awr &ocirc; arglwydd frenin dymma y peth yr hwn yr ydwyf yn ei ddei&s;yf, ac yn ei ofyn gennit, ac dymma y mawredd a gei&s;iafi gennit: am hynny yr ydwyf yn dymuno arnat ti gy|flawni yr adduned yr hon a addunedai&s;t ti a'th enau dy hun i Frenin y n&ecirc;f.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Yna Darius y brenin a gyfododd i fy|nu, ac ai cu&s;anodd ef, ac a roddodd iddo lyth&ycirc;rau at bawb oi oruwch-wil-w&ycirc;r, ai lywodraeth|w&ycirc;r, a'r blaenoriaid, a'r &s;wydd-w&ycirc;r, ar iddynt hwy ei hebrwng ef, a'r &s;awl oeddynt gyd ag ef yn myned i fynu i adailadu Ieru&s;alem.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac efe a &s;crifennodd lythyrau at holl ly|wodraethw&ycirc;r Coelo&s;yria a Phenice, ac at y rhai oeddynt yn Libanus, ar iddynt hwy gludo coed cedr o Libanus i Ieru&s;alem, ac adailadu y ddi|nas gyd ag ef.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Ac efe a &s;crifennodd am yr holl Idde|won y rhai oeddynt yn myned i fynu oi deyrnas ef i Iuda yng-hylch eu rhydd-deb hwynt, &s;ef na bydde i vn pennaeth, na &s;wyddog, na llywo|draeth-&wcirc;r na goruwch-wiliwr fyned o fewn eu dry&s;au hwynt,</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ac i'r holl wlad yr hon yr oeddent hwy yn ei pherchennogi fod yn rhydd iddynt hwy oddi wrth deyrn-ged, a bod i'r Edomaid roddi iddynt hwy y trefydd y rhai yr oeddynt yn eu dal o'r eiddo yr Iddewon,</P>
<P N="51"><HI>51</HI> A rhoddi vgain o dalentau bob blwyddyn tu ag at adailadaeth y Deml hyd oni ddarfydde ei hadeiladu hi,</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Ac i gynnal y poeth offrymmau ar yr allor beunydd (fel yr oedd y gorchymyn i off|rwn dwy ar bymthec) dec eraill o dalentau bob blwyddyn.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> A bod i bawb a'r a el&ecirc; o Babilon i adai|ladu y ddinas, gael rhydo-deb yn gy&s;tal iddynt eu hunain, ac iw plant, a'r holl offeiriaid a'r a aethent ymmaith.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Ac efe a &s;crifennodd am gyfreidiau, a dilad yr offeiriaid, y rhai y gwa&s;anaethent yn|ddynt.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Ac efe a &s;crifennodd am iddynt hwy ro|ddi i'r Lefiaid eu cyfreidiau nes gorphen y t&ycirc;, ac adeiladu Ieru&s;alem.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Efe hefyd a &s;crifennodd am iddynt hwy roddi dognau, a chyflog i'r rhai oeddynt yn gwilied y ddinas.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Ac efe a anfonodd trachefn o Babilon yr holl le&s;tri y rhai a rodda&s;e Cyrus ar naill-tu: a pheth bynnac a archa&s;e Cyrus, efe a orchymyn|nodd ei wneuthur, ac anfon i Ieru&s;alem.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> A phan aeth y g&wcirc;r ieuangc allan, efe a dderchafodd ei wyneb i fynu tu ag Ieru&s;alem, ac a ddiolchodd i Frenin nef,</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Gan ddywedyd, oddi wrthit ti y mae y fuddugoliaeth, oddi wrthit ti y mae y doethi|neb, ac o honot ti y mae 'r gogoniant, a minnef ydwyf dy w&acirc;s di.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Bendigedic wyt ti &ocirc; Arglwydd yr hwn a roddai&s;t i mi ddoethineb, clodforaf di&ocirc; Argiw|ydd [Dduw ein] tadau.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Felly efe a gymmerth y llyth&ycirc;rau, ac a aeth ymmaith, ac a ddaeth i Babilon, ac a fyne|godd iw holl frodyr.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> A hwynt a fendithia&s;ant Dduw eu tadau, o herwydd iddo ef roddi iddynt hwy rydd-deb ac e&s;mwythora,</P>
<P N="63"><HI>63</HI> I fyned i fynu, ac i adailadu Ieru&s;alem, a'r Deml, lle yr ydys yn galw ar ei enw ef: a hwynt a lawenycha&s;ant ag offer gerddgar, ac a gorfoledd tros &s;aith niwrnod,</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Rhifedi y rhai a ddychwela&s;ant o'r caethiwed. 44 Eu haddunedau hwynt. 57 Dechreuad ail adailadu y Deml. 68 Eu gelynion mewn malis yn cynnig help.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">WEdi<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezra. 2.1.</NOTE> y pethau hyn y detholwyd pen|naethiaid tai eu tadau, yn &ocirc;l eu llwy|thau, ai gwragedd, ai meibion, ai merched, ai gwei&s;ion, ai morwynion, ai hanifeiliaid.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> [A'r brenin] Darius a anfonodd fil o w&ycirc;r meirch gyd &acirc; hwynt, iw hebrwng hwynt yn ddi|gel i Ieru&s;alem, yng-hyd ag [offer] gerddgar, tympanau a phibellau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ai holl frodyr hwynt oeddynt yn chware: felly y gwaneth efe iddynt fyned i fynu gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac dymma henwau y gw&ycirc;r y rhai a aeth|ant i fynu yn &ocirc;l eu teuluoedd wrth eu llwythau, [ac] yn &ocirc;l eu rhagor-fraint.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr offeiriaid, meibion Phinees fab Aa|ron, Ie&s;us [mab] Io&s;edec, [fab] Saraias, ac Ioacim [m&acirc;b] Zorobabel [fab] Salathiel o dylwyth Dafydd, o genhedlaeth Phares, o lwyth Iuda.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr hwn a lefarodd eiriau doethion wrth Ddarius brenin y Per&s;iaid yn yr ail flwyddyn oi deyrna&s;iad ef ar y mis Ni&s;an, hwnnw yw y m&icirc;s cyntaf.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac dymma hwynt o Iuda y rha&icirc; a ddae|thant i fynu o gaethiwed y gaeth-glud y rhai a gaeth-gluda&s;e Nabuchodono&s;or brenin Babi|lon i Babilon,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac a ddychwela&s;ant i Ieru&s;alem, ac at y rhann arall o Iuda, pob vn iw ddinas ei hun, y rhai a ddaethent gyd &acirc; Zorobabel, ac Ie&s;us,
<PB N="355" REF="376">Nehemias, Zacharias, Re&s;aias, Enenius, Mar|docheus, Beel&s;arus, A&s;phara&s;us, Reelius, Roi|mus, [a] Baana eu blaenoriaid hwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eu rhifedi hwynt o'r genedl, ai blaenori|aid: methion Phares, dwy fil. a chant [a] deu|ddec a thrugain, meibion Saphat, pedwar cant, [a] deuddec a thrugain.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Meibion Areh, &s;aith gant, vn ar bymthec a deugain.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Meibion Paath Moab, dwy fil, wyth gant, a dec.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Meibion Ela~, m&icirc;l, deucant, pedwar ar ddec a deugain: meibion Zathui, naw cant, pump a deugain: meibion Corbe &s;aith gant a phump: meibion Bani, chwe chant, wyth a deugain.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Meibion Bibai, chwe chant, tri ar hugain: meibion A&s;gad, tair mil, dau cant, dau ar hugain</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Meibion Adonican, chwe chant, &s;aith a thrugain: meibion Bagoi, dwy f&icirc;l, chwech a thrugain: meibion Adim, pedwar cant, pedwar ar ddec a deugain.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Meibion Aterhezetia, deuddec a phed|war vgain: meibion Ceilan, ac Azota, &s;aith a thrugain: meibion Azuram, pedwar cant, deu|ddec ar hugain.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Meibion Ananias, cant ac vn: meibion Arom, a meibion Ba&s;&s;a, try-chant, tri ar hu|gain: meibion Ar&s;iphurith, cant a dau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Meibion Meterus, tair m&icirc;l, a phump: meibion Bethleem, cant a thri ar hugain.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Hwynt hwy o Netopha, pymthec a deu|gain: hwyntau o Anathoth, cant, tri ar bymthec a deugain: hwynt o Beth&s;amos, dau a deugain</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Hwynt o Ciriathiarim, pump ar hugain: hwynt o Caphiras, a Beroth, &s;aith gant, tri a deugain: hwynt hwy o Pirath &s;aith gant.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Hwynt o Chadias, ac Ammidioi, pum cant, dau ar hugain: hwynt o Cyrama, a Gab|des, chwe chant, vn ar hugain.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Hwynt o Macamos, cant, dau ar hugain: hwynt o Bethel, deuddec a deugain: meibion Nebus cant, d&ecirc;c a deugain, a chwech.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Meibion Calamolan, ac Onus, &s;aith gant, pump ar hugain: meibion Ierechus, tr&ycirc; chant, pump a deugain.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Meibion Saanah, tair m&icirc;l, try chant, a dec ar hugain.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yr offeiriaid meibion Iedu f&acirc;b Ie&s;us [y rhai a gyfrifir] ym mhlith meibion Sana&s;ib, naw cant, deuddec a thrugain: meibion Meruth m&icirc;l deuddec a deugain.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Meibion Pa&s;hur, m&icirc;l, a &s;aith a deugain: meibion Charim, m&icirc;l, a d&ecirc;c a thrugain.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y Lefiaid, meibion Ie&s;ue, Cadmiel, Ba|nua, a Suia, pedwar ar dd&ecirc;c a thrugain.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Y meibion [y rhai oeddynt] gantorion &s;anctaidd, meibion A&s;aph, cant, wyth a deugain.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Y porthorion, meibion Salum, meibion Iattal, meibion Tolman, meibion Dacobi, mei|bion Teta, meibion Sami, y cwbl [oeddynt,] gant, pedwar ar bymthec, ar hugain.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Gwenidogion y Deml, meibion E&s;au, meibion A&s;ipha, meibion Taboath, meibion Ceras, meibion Sud, meibion Phalen, meibion Labana, meibion Hagabe.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Meibion Acub, meibion Vta, meibion Cetab, meibion Agab, meibion Sibe, meibion Anan, meibion Cathua, meibion Gedur.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Meibion Raia, meibion Dia&s;an, meibion Neroda, meibion Cha&s;aeba, meibion Gazema, meibion Azias, meibion Phinees, meibion A&s;a|ra, meibion Ba&s;thai, meibion A&s;ana, meibion Meunim, meibion Naphi&s;on, meibion Bacu|bub, meibion Acupha, meibion A&s;&s;ur, meibion Pharacim, meibion Baraloth.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Meibion Mehida, meibion Coutha, mei|bion Chare&s;ca, meibion Bareus, meibion A&s;e|rar, meibion Thomoth, meibion Na&s;ib, meibi|an Atiphan.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Meibion gwe&s;ion Salomon, meibion Hazophereth, meibion Pharuda, meibion Gee|lah, meibion Lozon, meibion I&s;dael, meibion Staphelia.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Meibion Agia, meibion Pharareth, mei|bion Sabin, meibion Spartia, meibio~ Ma&s;ias, meibion Gar, meibion Adu, meibion Subah, meibion Apherra, meibion Adu, meibion Subah, meibion Apherra, meibion Barodis, meibion Sabat, meibion Alon.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Holl wenidogion y Deml, a meibio~ gwei|&s;ion Salomon: try chant, a deuddec a thrugain.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Y rhai hyn a ddaethant i fynu o Thelmi|ah, a Thelhar&s;a: Caralathar, ac Alar yn eu har|wain hwynt.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac ni fedrent hwy ddangos eu teuluoedd, nai b&ocirc;nedd, pa fodd yr oeddynt o I&s;rael: meibi|on Dalais, meibion Thuba, meibion Neco|dan, chew chant, [a] deuddec a deugain.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac o'r offeiriaid y rhai oeddynt yn offeiri|adu, ac heb eu cael, meibion Hobia, meibion Ha|coz, meibion Adus yr hwn a gymmera&s;e [iddo] yn wraig Augia [vn] o ferched Barzeleus.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A hi a alwyd ar ei enw ef: ac &s;crifen y genhedlaeth hon a gei&s;iwyd ym my&s;c yr achau, ond ni's cafwyd, ac am hynny y gwaharddwyd iddynt offeiriadu.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Canys Nehemias, ac Atharias a ddywe|da&s;ant wrthynt na chaent hwy fod yn gyfran|nogion o'r pethau cy&s;&s;egredic, oni gyfode arch|offeiriad dy&s;cedic o addy&s;c a gwirionedd.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Felly hwynt oll o I&s;rael, o'r rhai oe|ddynt ddeuddeng-mlwydd, ac yn blant bychain oeddynt o gyfrif dwy f&icirc;l a deugain, try chant a thri vgain heb law gwei&s;ion a morwynion.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Eu gwei&s;ion ai llaw-forwynio~[oeddynt] &s;aith m&icirc;l, try chant, a &s;aith a deugain: a'r canto|rion, a'r cantore&s;au, dau cant, pump a deugain.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> pedwar cant, a phymthec a'r hugain o gamelod, &s;aith gant ac vn a'r bymthec a'r hu|gain o feirch, dau cant a phump a deugain o fu|lod, pum mil a phum cant, a phump a'r hugain o anifeiliaid arferol o'r iau.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ac [rhai] oi llywawd-w&ycirc;r hwynt yn &ocirc;l eu teuluoedd, pan ddaethant i Deml Dduw yn
<PB REF="377">Ieru&s;alem, a adduna&s;ant adailadu y t&ycirc; yn ei le ei hun yn &ocirc;l eu gallu.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A rhoddi i dry&s;&s;or y gwaith fil o bunnau o aur, a phum m&icirc;l o bunnau o arian, a chant o o|ffeiriadaidd wi&s;coedd.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Felly yr offeiriaid, a'r Lefiaid, a'r bobl a driga&s;ant yn Ieru&s;alem, ac yn y wlad [o am|gylch,] a'r cantorion &s;anctaidd, a'r porthorion, a holl I&s;rael yn eu pentrefydd.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Ond pan ddaeth y &s;eithfed mis, pan o|edd pawb o feibion I&s;rael ar ei eidd ei hun, hwynt a ymga&s;cla&s;ant eu gyd o vn fr&ycirc;d mewn lle amlwg wrth y porth cyntaf yr hwn &s;ydd tua yr dwyrain.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ina Ie&s;us mab Io&s;edec, ai frodyr yr o|ffeiriaid, a Zorobabel mab Salathiel ai frodyr, ga~ godi i fynu a baratoa&s;ant allor Duw I&s;rael,</P>
<P N="49"><HI>49</HI> I offrymmu poeth offrymmau arni hi, megis y mae yn &s;crifennedic yn llyfr Mo&s;es g&wcirc;r Duw.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ac yno yr ymga&s;clodd yn eu herbyn hwynt [rai] o holl genhedloedd y wlad, ond hwynt hwy a dre&s;na&s;ant yr alor yn ei chyfle er bod holl ge~hedloedd y wlad yn elynnion iddynt: a hwynt a offrymma&s;ant ebyrth wrth yr am&s;er, a phoeth offrymmau i'r Arglwydd borau a hwyr</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Hwynt hefyd a gadwa&s;ant &wcirc;yl y pebyll, fel y mae yn orchymynnedic<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 23.34.</NOTE> yn y gyfraith, ac [a offrymma&s;ant] ebyrth beunydd fel yr oedd yn ddyledus.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Ac wedi hynny yr offrymmau gwa&s;tadol, ac offrymmau y Sabbothau, a'r newydd loe|rau, a'r holl vchel-wyliau &s;anctaidd.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> A'r rhai <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ll a'r a wnaethent adduned i Dduw a ddechreua&s;ant offrymmu aberthau i Dduw yn y dydd cyntaf o'r &s;eithfed mis, er nad adailada&s;yd etto Deml Duw.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> A hwynt a rodda&s;ant i'r &s;eiri maen, ac i'r &s;eiri prenn arian, a bwyd, a diod yn llawen.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> A [hwynt a rodda&s;ant] geir i'r Sidoni|aid, ac i'r Tyriaid i ddwyn cedr-wydd o Liba|nus, y rhai a gludid yn fflodiau i borthladd Iop|pe, fel y gorchymynna&s;id iddynt hwy drwy Cy|rus frenin y Per&s;iaid.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Ac yn yr ail flwyddyn, ar yr ail m&icirc;s y da|eth i Deml Duw yn Ieru&s;alem Zorobabel mab Salathiel, ac Ie&s;us mab Io&s;edec, ai bro|dyr, a'r offeiriaid, a'r Lefiaid, a'r holl rai a'r a dda|ethent i Ieru&s;alem allan o gaethiwed [Babilo~]</P>
<P N="57"><HI>57</HI> A hwynt a &s;ylfaena&s;ant d&ycirc; Dduw ar y dydd cyntaf o'r ail mis, yn yr ail flwyddyn ar &ocirc;l eu dychweliad hwynt i Iuda, ac Ieru&s;alem.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> A hwynt a o&s;oda&s;ant y Lefiaid [y rhai o|eddynt] tros vgain-mlwydd oed ar waith yr Arglwydd, ac Ie&s;us ai fab, ai frodyr, a Chadmi|el ei frawd, a meibion Madiabon gyd &acirc; meibion Ioda f&acirc;b Eliadon, ai meibion, ai brodyr, [&s;ef] yr holl Lefiaid o vn fr&ycirc;d a ddilyna&s;ant gan wneu|thur y gwaith yn nh&ycirc; Dduw: felly y gweith|w&ycirc;r a adailada&s;ant Deml yr Arglwydd.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> A'r offeiriaid a &s;afa&s;ant (wedi eu gwi&s;co newn gwi&s;coedd llei&s;on) ag [offer] gerddgar, ac ag vdcyrn, a'r Lefiaid meibion A&s;aph &acirc; &s;ym|balau,</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Yn canu, ac yn moliannu yr Arglwydd, fel yr ordeinia&s;e Dafydd brenin I&s;rael.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> A hwynt a gana&s;ant ganiadau yn llafar er moliant i'r Arglwydd, o herwydd bod ei dru|garedd ai ogoniant yn dragwydd ar holl I&s;rael</P>
<P N="62"><HI>62</HI> Yna yr holl bobl lei&s;ia&s;ant mewn vd|cyrn, ac a waedda&s;ant &acirc; ll&ecirc;f vchel, danu gyd fo|liannu yr ARglwydd, am godi i fnyu t&ycirc; yr Ar|glwydd.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Rhai hefyd o'r offeiriaid a'r Lefiaid, a'r pennaethiaid [&s;ef] yr henuriaid, y rhai a wel&s;ent y t&ycirc; cyntaf,</P>
<P N="64"><HI>64</HI> A ddaethant [i edrych] adailadaeth hwn drwy &wcirc;ylofain a n&acirc;d fawr: llawer hefyd ag vd|cyrn, ac &acirc; llawenydd [mawr a waedda&s;ant] &acirc; ll&ecirc;f vchel,</P>
<P N="65"><HI>65</HI> Fel nad alle y bobl glywed yr vdcyrn gan n&acirc;d y bobl: etto yr oedd tyrfa fawr yn llei&s;io mewn vdcyrn, fel y clywyd hwynt ym mhell.</P>
<P N="66"><HI>66</HI> Am hynny pan glybu gelynio~ llwythau Iuda, a Beniamin hynny, hwy a daethant i gael gwybod beth oedd &s;ain yr vdeyrn [yn ei ar|wyddoccau.]</P>
<P N="67"><HI>67</HI> Yna y gwybuant hwy mai y rhai a dda|ethent o'r caethiwed a adailada&s;ent y Deml i Arglwydd Dduw I&s;rael.</P>
<P N="68"><HI>68</HI> Am hynny hwy a aethant at Zorobabel, ac Ie&s;us, a at benuaethiaid y teuluoedd gan ddywedyd wrthynt, a gawn ni adailadu gyd &acirc; chwi hefyd&lpunctel;</P>
<P N="69"><HI>69</HI> Canys yr ydym ni yn vfyddhau i'ch Ar|glwydd chwi fel yr ydych chwithau, ac yn aber|thu iddo ef er dyddiau A&s;bazareth brenin A&s;&s;y|ria, yr hwn a'n dug ni ymma.</P>
<P N="70"><HI>70</HI> Yna Zorobabel, ac Ie&s;us, a phennaethiaid teuluoedd I&s;rael a ddyweda&s;ant wrthynt hwy, ni pherthyn i chwi, ac i ni adailadu t&ycirc; i'r Arglw|ydd ein Duw ni.</P>
<P N="71"><HI>71</HI> Canys nyni ein hunain a adailadwn i Arglwydd Dduw I&s;rael fel y mae yn weddus i ni, [ac fel] y gorchymynnodd Cyrus brenin Per&s;ia i ni.</P>
<P N="72"><HI>72</HI> Er hynny pobl y wlad a wnaethant i'r rhai oeddynt yn Iuda ddiogi, ac a rwy&s;tra&s;ant iddynt adailadu y gwaith, a thrwy eu cynllwyn hwynt, ai terfy&s;coedd, ai bradwriaeth, hwynt hwy a luddia&s;ant orphen yr adailadaeth,</P>
<P N="73"><HI>73</HI> Tra fu brenin Cyrus yn fyw: felly y rhwy&s;trwyd hwynt rhac adailadu dros y&s;paid dwy flynedd, hyd deyrna&s;iad [brenin] Darius.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Aggeus a Zacharias yn prophwydo. 2 Adailada|eth y Deml. 3 Si&s;innes yn gadel iddynt. 7 Ei lythr ef at frenin Darius. 23 Atteb y brenin.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn yr ail flwyddyn o deyrna&s;iad Dari|us, Aggeus a Zacharias mab Ido y proph|wydi a brophwyda&s;ant i'r Iddewon, ac i'r rhai [oeddynt] in Iuda, ac yn Ieru&s;alem, [&icirc;e] yn enw Arglwydd Dduw I&s;rael wrthynt hwy.</P>
<PB N="356" REF="377">
<P N="2"><HI>2</HI> Yna Zorobabel mab Salathiel, ac Ie&s;us mab Io&s;edec a &s;afa&s;ant i fynu, ac a ddechreua|&s;ant adailadu t&ycirc; yr Arglwydd yr hwn &s;ydd yn Ieru&s;alem, prophwydi yr Arglwydd oeddynt gyd &acirc; hwynt yn eu cynnorthwyo.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yn y cyfam&s;er hwnnw Si&s;innes llywawdr Syria a Phenice, a Sathrabuzanes ai gyfeilli|on a ddaethant attynt hwy, ac a ddyweda&s;ant wrthynt,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Drwy orchymyn pwy 'r ydych chwi yn a|dailadu y t&ycirc; hwn, a'r adailadaeth ymma&lpunctel; ac yn defnyddio yr holl bethau eraill ymma&lpunctel; a phwy yw 'r adailad-w&ycirc;r y rhai ydynt yn bwriadu y f&acirc;th bethau&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Onid henuriaid yr Iddewon a gaw&s;ent ffafor gan yr Arglwydd wedi iddo ef ymweled a'r caethiwed,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fel na rwy&s;trwyd hwynt i adailadu nes hy&s;py&s;&s;u i Ddarius y pethau hynn, a chael at|teb [oddi wrtho ef.]</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Coppi o'r llythr yr hwn a &s;crifennodd efe ac a anfonodd at Ddarius. Si&s;innes llywiawdr Syria a Phenice, a Sathrabuzanes ai cyfeilli|on pennaethiaid Syria a Phenice yn annerch brenin Darius.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Bydded hy&s;pys oll i'n harglwydd frenin mai pan ddaethom ni i wlad Iuda, a myned i mewn i ddinas Ieru&s;alem nyni a gaw&s;om yn ninas Ieru&s;alem henuriaid yr Iddewon y rhai oeddynt o'r gaeth-glud,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yn adailadu t&ycirc; i'r Arglwydd, mawr a ne|wydd, o gerric n&acirc;dd gwerthfawr, a'r coed we|di eu go&s;od eu&s;us ar y magwyrydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yr ydys yn gwneuthur y gwaith hwn ar fr&ycirc;s, ac y mae y gwaith yn myned yn llwy|ddiannus yn eu dwylo hwynt, a thrwy ogoni|ant, ac a&s;tudrwydd y gorphennir ef:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna nyni a ofynna&s;om iw henuriaid gan ddywedyd: drwy orchymyn pwy yr ydych chwi yn adailadu y t&ycirc; hwn, ac yn &s;ylfaenu y gwaith ymma&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Nyni a ofynna&s;om y pethau hyn iddynt hwy, ar fedr eu hy&s;py&s;&s;u hwynt i ti, ac &s;crifennu attat ti [enwau] y gw&ycirc;r y rhai ydynt yn lwyo|draeth-w&ycirc;r arno: am hynny nyni a ofynna&s;om iddynt enwau y llywawd-w&ycirc;r yn &s;crifennedic.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond hwynt a'n hatteba&s;ant gan ddywe|dyd: gwei&s;ion ydym ni i'r ARglwydd yr hwn a greawdd y nefoedd a'r ddaiar.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r t&ycirc; hwnn a adailadwyd er ys llawer o flynyddoedd drwy frenin I&s;rael, mawr a cha|darn, ac a orphennwyd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ond pan annogodd ein tadau ni [Dduw] i ddigllonedd, [a phan] becha&s;ant yn erbyn Ar|glwydd I&s;rael [yr hwn &s;ydd] yn y nefoedd, efe ai rhoddes hwynt yn nwylo Nabuchodono&s;or brenin Babilon, a'r Caldeaid.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> [Y rhai] a ddryllia&s;ant y t&ycirc;, [ac] ai llo&s;|ca&s;ant ef, ac a gaeth-gluda&s;ant y bobl i Babilon,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ond yn y flwyddyn gyntaf o deyrna&s;iad Cyrus ar wlad Babilon, y brenin Cyrus a &s;cri|fennodd [orchymyn] am adailadu y t&ycirc; hwll [eil-waith.]</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r lle&s;tri &s;anctaidd o aur, ac o arian, y rhai a dduga&s;e Nabuchodono&s;or allan o'r t&ycirc;r yn Ieru&s;alem, ac ai cy&s;&s;egra&s;e hwynt yn ei Deml ei hun, Cyrus y brenin ai dug hwynt allan o'r Deml yn Abilon, ac ai rhoddodd hwynt i Zo|robabel, ac i Sanaba&s;&s;arus y llywawdr:</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gan orchymyn iddo ef ddwyn ymmaith y lle&s;tri hynny, ai go&s;od hwynt o fewn y Deml yn Ieru&s;alem, ac adailadu Teml yr Arglwydd yn ei chyfle.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A phan ddaeth Sanaba&s;&s;arus ymma, efe a &s;ylfaenodd d&ycirc; yr Arglwydd yn Ieru&s;alem, ac er y pryd hynny hyd yr awr hon yr ydys yn ei a|dailadu, [ac] ni's gorphennawyd ef [etto.]</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac yn awr o rhynga bodd i'r brenin, cei|&s;ier allan yn nh&ycirc; llyfrau y brenin [&s;iccrwydd] am [yr hyn a wnaeth] Cyrus.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac o cheir, fod adailadaeth t&ycirc;r yr Arglwydd yn Ieru&s;ale~, wedi ei gwneuthur drwy gyd tun|deb brenin Cyrus, ac os rhynga bodd i'r arglw|ydd ein brenin attebed efe i ni am y pethau hyn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna y brenin Darius a orchymynnodd<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;dra. 6.1.</NOTE> chwilio t&ycirc; llyfrau y brenin yr hwn oedd yn Ba|bilon, ac fe a gafwyd yn Echatane, yr hon &s;ydd yn y t&wcirc;r yng-wlad Media fann lle y byddid yn go&s;od y fath bethau a hynny yn goffadwriaeth.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yn y flwyddyn gyntaf o deyrna&s;iad Cy|rus, y brenin Cyrus a orchymynnodd adailadu t&ycirc; yr Arglwydd yn Ieru&s;alem lle yr aberthent &acirc; th&acirc;n gwa&s;tadol.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Vchter yr hwn [fydde] drugain cufydd, ai l&ecirc;d yn drugain cufydd, a thair rh&ecirc;s o gerric n&acirc;dd, ac vn rh&ecirc;s o goed newydd o'r wlad honno, a'r draul a roddid o d&ycirc; brenin Cyrus.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'r lle&s;tri &s;anctaidd o d&ycirc; yr Arglwydd, yn aur ac yn arian y rhai a dduga&s;e Nabuchodono|&s;or ymmaith o'r t&ycirc; yn Ieru&s;alem, ac ai eluda&s;e i Babilon a roddid trachefn i'r t&ycirc; yn Ieru&s;alem ac a o&s;odid yn y fann lle yr oeddynt.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Hefyd efe a orchymynnodd i Si&s;iones llywawdr Syria a Phenice, ac i Sathrabuza|nes ai cyfeillion, ac i eraill y rhai oeddynt wedi eu go&s;od yn lywodraeth-w&ycirc;r yn Syria a Phe|nice ochelyd gorafyn y fann honno, eithr gadel i Zorobabel gw&acirc;s yr Arglwydd a llywydd Iuda, ac i henuriaid yr Iddewon adailadu t&ycirc; yr Arg|lwydd yn y fann honno.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac mi a orchymynnais hefyd ei adailadu ef yn gyfan eil-waith, ac iddynt hwy fod yn a&s;tud i gynnorthwyo y rhai oeddynt o gaeth-glud yr Iddewon nes gorphenn t&ycirc; yr Arglwydd,</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A rhoddi dogn allan o deyrn-ged Coelo|&s;yria a Phenice yn ddyfal i'r gw&ycirc;r hynn tu ag at ebyrth i'r Arglwydd, ac i Zorobabel y lly|wydd tu ag at deirw, hyrddod, ac &wcirc;yn.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yd hefyd, a h&acirc;len, a gw&icirc;n, ac olew yn oe|&s;tadol bob blwyddyn heb ballu, fel y te&s;tiolae|tho yr offeiriaid y rhai ydynt yn Ieru&s;alem fod yn ei dreulio beunydd,</P>
<PB REF="378">
<P N="31"><HI>31</HI> Fel yr offrymment beunydd i Dduw go|ruchaf tros y brenin, a thros ei blant ef, ac y gwe|ddient gyd ai hennioes hwynt.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Efe a orchymynnodd hefyd am bwy byn|nac a dro&s;&s;edde ddim a'r a ddywedpwyd o'r bla|en, neu a'r a &s;crifennwyd vchod, neu a ddiddym|me ddim o hynny, gymmeryd prenn allan oi fe|ddiant ef; ai grogi ef arno, a bod ei gyfoeth ef yn eiddo y brenin.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Am hynny yr Arglwydd yr hwn yr ydys yn galw ar ei enw yno a dde&s;truwio bob brenin, a chenhedl a'r a e&s;tynno ei law i luddies, neu i wneuthur niwed i d&ycirc; yr Arglwydd yr hwn &s;ydd yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Myfi y brenin Darius a orchymynnais drwy gyfraith yn ddyfal am gwblhau hynn oll.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Si&s;innes ai gyfeillion yn gwneuthur gorchymyn y brenin, ac yn cynnorthwyo yr Iddewon i adailadu y Deml. 5 Yr am&s;er yr adailadwyd hi. 10 Hwynt hwy yn cynnal y Pa&s;c.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Si&s;innes llywydd Coelo&s;yria a Phe|nice, a Sathrabuzanes ai cyfeillio~ a vfydd|hau&s;ant i orchymynnion Darius frenin,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac a gynnorthwya&s;ant yn ddyfal y gw|aith &s;anctaidd, gan weithio g&ycirc;d a'r henuriaid, a llywodraeth-w&ycirc;r y cy&s;&s;egr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac felly y gwaith &s;anctaidd a lwyddodd, pan ydoedd Aggeus a Zacharias y prophwydi yn prophwydo.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Felly hwynt a orphenna&s;ant bob peth drwy orchymyn Arglwydd Dduw I&s;rael, ac o gydtundeb Cyrus a Darius, ac Artaxerxes brenhinoedd Per&s;ia.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fel hyn y gorphennwyd y t&ycirc; &s;anctaidd ar y trydydd dydd ar hugain o'r m&icirc;s Adar yn y chwe|ched flwyddyn i Ddarius frenin y Per&s;iaid.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A meibion I&s;rael, a'r offeiriaid, a'r Lefi|aid, a'r rhann arall a'r a oeddynt o'r gaeth-glud mewn &s;wydd a wnaethant yn &ocirc;l yr hyn [&s;ydd &s;crifennedic] yn llyfr Mo&s;es.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac wrth gy&s;&s;egru Teml yr Arglwydd hw|ynt a offrymma&s;ant gant o deirw, deu cant o hyrddod, a phedwar cant o &wcirc;yn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> [A] deuddec gafr tros bechod holl I&s;rael, yn &ocirc;l rhifedi pennaechiaid llwythau I&s;rael.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ar offeiriaid, a'r Lefiaid a &s;afa&s;ant yn &ocirc;l eu llwythau (wedi ymwi&s;co mewn gwi&s;coedd llei&s;ion) yng-waith Arglwydd Dduw I&s;rael yn &ocirc;l llyfr Mo&s;es, a'r porthorion hefyd wrth bob porth.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A meibio~ I&s;rael gyd a'r rhai a ddaethent allan o'r caethiwed a gynhalia&s;ant y Pa&s;c ar y pedwerydd [dydd] ar ddec o'r m&icirc;s cyntaf, wedi &s;ancteiddio yr offeiriaid, a'r Lefiaid.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ond ni &s;ancteiddia&s;id holl feibion y ga|ethiwed yng-hyd, eithr y Lefiaid a gyd-&s;anctei|ddia&s;id oll.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Felly hwynt a offrymma&s;ant yr [oen] Pa&s;c tros holl feibion y gaeth-glud, a thros eu brodyr yr offeiriaid, a thro&s;tynt hwy eu hunain.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna holl feibion I&s;rael y rhai a ddaethent o'r caethiwed a fwytaw&s;ant, [ie] y rhai oll a'r a ymnailltua&s;ent oddi wrth ffieidd-dra pobl y w|lad honno, ac a gei&s;ia&s;ant yr Arglwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A hwynt a gadwa&s;ant &wcirc;yl y bara croiw &s;aith niwrnod gan lawenychu ger bron yr Ar|glwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O herwydd iddo ef droi cyngor brenin yr A&s;&s;yriaid tu ag attynt hwy i nerthu eu dwylo hwynt at waith Arglwydd Dduw I&s;rael.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>E&s;dras yn dyfod o Babilon i Ieru&s;alem. 10 Coppi o'r awdurdod a rodda&s;id drwy Artaxerxes. 29 E&s;dras yn diolch i'r Arglwydd. 32 Rhifedi y bobl y rhai a ddaethant gyd ag ef. 76 Ei weddi ef, ai gyffes.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">WEdi y pethau hyn pan oedd Artaxerx|es brenin y Per&s;iaid yn teyrna&s;u y da|eth [atto ef] E&s;dras [m&acirc;b] Saraias, [f&acirc;b] Ezerias, [f&acirc;b] H&ecirc;lciah, [f&acirc;b] Salum.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> [F&acirc;b] Sadoc, [f&acirc;b] Achitob, [f&acirc;b] Ama|rias, [f&acirc;b] Ezias, [f&acirc;b] Menuerath, [f&acirc;b] Saraias. [f&acirc;b] Sanias, [f&acirc;b] Boccas, [f&acirc;b] Abi&s;un, [f&acirc;b] Phinees, [f&acirc;b] Eleazar, [f&acirc;b] Aaron yr ofleiriaid cyntaf,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr E&s;dras hwn a ddaeth allan o Babilon, ac yr oedd efe yn &s;crifennydd dy&s;cedic yng-hy|fraith Mo&s;es, yr hon a rodda&s;id drwy Arglw|ydd Dduw I&s;rael.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y brenin hefyd a roddodd iddo ef anrhy|dedd [mawr, ac] efe a gafodd ffafor ger ei fron ef yn ei holl ddymuniadau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gyd ag ef hefyd yr aeth rhai o feibion I&s;|rael, ac o'r offeiriaid, a'r Lefiaid, ac o'r cantorion &s;anctaidd, ac o'r porthorion, ac o wenidogion y Deml i Ieru&s;alem,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yn y eithfed fiwyddyn o deyrna&s;iad Ar|taxerxes ar y pummed mis: hon ydoedd y &s;eith|fed flwyddyn i'r brenin (canys hwy a aethant o Babilon y dydd cyntaf, o'r m&icirc;s cyntaf,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac a ddaethant i Ieru&s;alem, fel y rhoddodd yr Arglwydd rwydd-deb iddynt yn eu taith)</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O herwydd E&s;dras a gaw&s;e &wcirc;ybodaeth mawr, fel na adawe efe i ddim fyned heibio a'r a ydoedd yng-hyfraith yr Arglwydd, ac yn y or|chymynnion, ac efe a ddy&s;codd i holl I&s;rael yr holl ddeddfau a'r barnedigaethau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Felly awdurdod yn &s;crifennedic drwy Ar|taxerxes a roddwydi E&s;dras yr offeiriad a dar|llenydd cyfraith yr Arglwydd: [a] choppi o ho|ni &s;ydd yn canlyn.</P>
<P N="10"><HI>10 BRENIN ARTAXERXES</HI> at E&s;dras yr offeiriad, a darllenydd cyfraith yr Arglwydd [yn anfon] annerch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yn gymmeint am bodi yn y&s;tyried pethau drwy do&s;turiaeth, myfi a orchymynnais i'r neb a fynne~t ac a ewylly&s;ient o genedl yr Iddewo~, ac o'r offeiraid, ac o'r Lefiaid y rhai ydynt yn ein brenhiniaeth ni, gael myned gyd &acirc; thi i I&s;rael.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny cyd-ymadawed y &s;awl a fyn|nant, fel y gwelais i yn dd&acirc; mi a'm &s;aith garedi|gion [&s;ef] fyng-hynghoriaid,</P>
<PB N="357" REF="378">
<P N="13"><HI>13</HI> Fel yr ymwelant a'r pethau y rhai ydynt yn Iuda, ac Ieru&s;alem yn ddyfal, megis y mae gennit ti yng-hyfraith yr Arglwydd:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac y dygant y rhoddion i Arglwydd I&s;|rael, y rhai a addunais i, mi a'm caredigion i Ie|&s;ualem: a'r holl aur, a'r arian ar a gefir yng|wlad Babilon [yn perthynu] i'r Arglwydd yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gyd a'r hyn a roddodd y bobl i Deml yr Arglwydd eu Duw yn Ieru&s;alem: fel y ce&s;clyd hynny yn arian, ac yn aur, tu ag at deirw, a hyrddod, ac &wcirc;yn, a phethau eraill yn perthynu at hynny.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Fel yr offrymmant ebyrth i'r Arglwydd ar allor yr Arglwydd eu Duw, yr hon &s;ydd yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A pha beth bynnac a'r y wnelech di ti a'th frodyr o'r arian ac o'r aur, gwna di hynny yn &ocirc;l ewyllys dy Dduw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r lle&s;tri &s;anctaidd y rhai a roddwyd i ti tu ag at wa&s;anaeth teml dy Dduw, yr hon &s;ydd yn Ieru&s;alem, tydi ai go&s;odi hwynt ger bron dy Dduw yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A pha beth bynnac arall a'r a feddyliech di tu ag ai gyfraid Teml dy Dduw, ti ai rhoddi ef allan o dry&s;&s;or y brenin.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac myfi brenin Artaxerxes a orchymyn|nais i dry&s;&s;or-w&ycirc;r Syria a Phenice, am iddynt hwy roddi yn rhwydd i E&s;dras yr offeiriad, a darllenydd cyfraith y Duw goruchaf beth byn|nac a'r a anfone efe am dano, hyd gan talent o arian.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac hefyd hyd gant me&s;ur o &ycirc;d, a chan tunnell o w&icirc;n, a phethau eraill yn ddiandlawd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Gwneler p&ocirc;b peth i'r goruchaf Dduw yn ddyfal yn &ocirc;l cyfraith Dduw, fel na ddelo digofaint ar frenhiniaeth y brenin ai feibion.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Hefyd yr ydys yn gorchymyn i chwi na chei&s;ier na theyrn-ged, na thr&ecirc;th gan yr offei|riaid, na'r Lefiaid, na'r cantorion &s;anctaidd, na'r porthorion, na gwenidogion y Deml, nac oddi ar weith-w&ycirc;r y Deml, ac na byddo awdurdod i neb drethu dim arnynt hwy.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A thithe &ocirc; E&s;dras yn &ocirc;l doethineb Duw go&s;ot farn-w&ycirc;r, a llywawd-w&ycirc;r y rhai a far|nant drwy holl Syria a Phenice y rhai &ocirc;ll ydynt ddy&s;cedic yng-hyfraith dy Dduw, a dy&s;c di y rhai anny&s;cedic.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A cho&s;per yn ddyfal y rhai oll a'r a dro&s;|heddant gyfraith Duw a'r brenin, y naill ai trwy farwolaeth neu ryw go&s;pedigaeth arall, ai ynte trwy ddirwy o arian, neu herwriaeth.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna E&s;dras yr &s;crifennydd a ddywedodd, bendigedic fyddo Arglwydd Dduw fy nha|dau, yr hwn a roddodd y meddwl ymma yng|halon y brenin i ogoneddu ei d&ycirc; ef, yr hwn &s;ydd yn Ieru&s;alem,</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac a'm hanrhydeddodd fi ger bron y bre|nin, a'r cynghoriaid, ai holl garedigion ef ai bendefigion ef.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Am hynny yr oeddwn i yn gy&s;&s;urus drwy gynnorthwy yr Arglwydd fy Nuw: ac mi a ge&s;clais w&ycirc;r o I&s;rael i fyned i fynu gyd &acirc; mi.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Dymma y blaenoriaid yn &ocirc;l eu teuluo|edd ai rhagor-fraint, y rhai a ddaethant gyd &acirc; mi allan o Babilon yn nheyrna&s;iad brenin Artax|erxes.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> o feibion Phinees, Ger&s;om: o feibion Ithamar, Gamaliel: o feibion Dafydd Hat|tus mab Cechemah:</P>
<P N="31"><HI>31</HI> O feibion Pharez Zacharias, a chyd ag ef y cyfrifwyd can-n&wcirc;r a d&ecirc;c a deugain.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> O feibion Pahath Moab, Elioenai m&acirc;b Zacharias: a chyd ag ef ddeucant o w&ycirc;r.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> O feibion Zathoe, Sechenias, mab Ie|zolus, a chyd ag ef dry-chant o w&ycirc;r: o feibion A|din, Obed mab Ionatha~, a chyd ag ef ddeu-cant a d&ecirc;c a deugain o w&ycirc;r.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> O feibion Elam, Io&s;ias mab Gotholi|as: a chyd ag ef ddeng-&wcirc;r a thrugain.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> O feibion Saphatias, Zarias mab Ma|chael: a chyd ag ef ddeng-&wcirc;r a thrugain.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> O feibion Ioab, Badias mab Iezelus: a chyd ag ef ddeuddeng-&wcirc;r a dau cant.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> O feibion Banid, A&s;&s;alimoth mab Io&s;a|phias: a chyd ag ef drugein-&wcirc;r a chant.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> O feibion Babi, Zacharias mab Bebai: a chyd ag ef wyth-w&ycirc;r ar hugain,</P>
<P N="39"><HI>39</HI> O feibion A&s;tath, Iohannes mab Aca|tan: a chyd ag ef ddeng-&wcirc;r a chant.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> O feibion Adonicam y diwethaf: ac dymma eu henwau hwynt, Eliphalet, Ieonel, a Maias, a chyd &acirc; hwynt ddeng-&wcirc;r a thrugain: o feibion Bagouthi [f&acirc;b] I&s;cacourus, a chyd ag ef ddeng-&wcirc;r a thrugain.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac mi ai ce&s;clais hwynt yng-hyd wrth yr afon yr hon a elwir Thia, ac yno y gwer&s;&s;ylla|&s;om dri diwrnod, ac y byddinais i hwynt.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> ond ni chefais yno yr vn o feibion yr offeiriaid na'r Lefiaid.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yna mi a anfones at Elea&s;ar, ac wele fe a ddaeth Maa&s;man, ac Alnathan, a Samaian, ac Ioribon, Nathan, Ennatan, Zacharian, a Mo|&s;olamon y pennaf, 'ar cyfarwyddaf.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ac mi a erchais iddynt fyned at Dade|us y pennaeth, yr hwn oedd yn y dry&s;&s;orfa:</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ac mi a orchymynnais iddynt erchi i Dadeus ac iw frodyr, a'r try&s;&s;or-w&ycirc;r y rhai oeddynt yno, anfon i ni rai i offeiriadu yn nh&ycirc; ein Harglwydd.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> A hwynt a dduga&s;ant i ni drwy law ner|thol yr Arglwydd w&ycirc;r dy&s;cedic o feibion Moli [m&acirc;b] Lefi f&acirc;b I&s;rael [&s;ef] Seredia, ai feibi|on, ai frodyr y rhai oeddynt dri ar bymthec.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Ac A&s;ebia, ac Amon, ac O&s;aian ei fro|dyr ef o feibion Eanaineus, ai meibion hwythau yr oedd vgain-&wcirc;r.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac o wenidogion y Deml y rhai a ordei|nia&s;e Dafydd, a'r rhai oeddynt oruch-wil-w&ycirc;r ar waith y Lefiaid [&s;ef] gwenidogion y Deml, [yr oedd] vgain, a dau cant, enwau y rhai a o&s;od|wyd i fynu mewn &s;crifen.</P>
<PB REF="379">
<P N="49"><HI>49</HI> Ac yna mi a gyhoeddais ympryd i'r gw&ycirc;r ieuaingc ger bron yr Arglwydd, fel y gellid cei&s;io ganddo ef daith lwyddiannus i ni, ac i'r rhai oeddynt gyd &acirc; ni, i'n plant ac i'n hani|feiliaid.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Canys mi a ar&s;wydais ofyn i'r brenin w&ycirc;r traed, na gw&ycirc;r meirch i'n tywys ni yn ddi|ogel yn erbyn ein gelynnion,</P>
<P N="51"><HI>51</HI> O herwydd nyni a ddyweda&s;em wrth y brenin y bydde nerth ein Harglwydd ni gyd a'r neb ai cei&s;ient ef, iw cyfarwyddo hwynt ym mhob peth.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Am hynny nyni a weddia&s;om ar ein Har|glwydd eil-waith o herwydd y pethau hyn: ac ni ai caw&s;om ef yn ra&s;-lawn i ni.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Yna myfi a ddetholes o blith pennaethi|aid y llwythau a'r offeiriaid ddeuddeng-&wcirc;r: [&s;ef] E&s;ebrias, ac A&s;&s;anias, a d&ecirc;c oi brodyr gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Ac mi a bwy&s;ais iddynt hwy yr arian, a'r aur, a'r lle&s;tri &s;anctaidd o d&ycirc; ein Harglwydd, y rhai a rodda&s;e y brenin, ai gynghoriaid, ai dywy|&s;ogion, a holl I&s;rael hefyd.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Ac mi a bwy&s;ais iddynt chwe chant, a d&ecirc;c a deugain o dalentau arian, a lle&s;tri arian o gant talent, a chant talent o aur,</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Ac vgain o gawgiau aur, a deuddec o le|&s;tri pr&ecirc;s, o br&ecirc;s gloiw yn di&s;cleirio fel aur.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Ac mi a ddywedais wrthynt, yr ydych chwi yn &s;anctaidd i'r Arglwydd, a'r lle&s;tri hefyd ydynt &s;anctaidd, a'r aur, a'r arian a addunwyd i Arglwydd [Dduw] eich tadau.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Gwiliwch, a chedwch chwi [hwynt] hyd ynni roddoch chwi hwynt i bennaethiaid y teul|uoedd, yr offeiriaid, a'r Lefiaid, a thywy&s;ogion teuluoedd I&s;rael yn Ieru&s;alem, o fewn &s;tafell|oedd ein Duw ni.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Felly yr offeiriaid a'r Lefiaid a gymme|ra&s;ant yr arian, ar aur, a'r lle&s;tri, ac ai duga&s;ant hwynt i Ieru&s;alem i Deml yr Arglwydd.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Ac nyni a ymadaw&s;om oddi wrth afon Thia ar y deuddecfed [dydd] o'r m&icirc;s cyntaf, ac a ddaethom i Ieru&s;alem drwy nerthol law ein Harglwydd yr hon oedd gyd &acirc; ni: a'r Arglw|ydd a'n gwaredodd ni o ddechreu ein taith rhag ein gelynnion fel y daethom ni i Ieru&s;alem.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Ac wedi myned tri-diau heibio, ar y ped|werydd dydd y rhoddwyd yr arian pwy&s;edic, a'r aur yn nh&ycirc; ein Harglwydd ni i Marimoth yr offeiriad mab Iori,</P>
<P N="62"><HI>62</HI> A chyd ag ef i Eleazer [m&acirc;b] Phinees: a chyd &acirc; hwynt yr oedd Io&s;a<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">us [m&acirc;b] Ie&s;us, a Moeth m&acirc;b Sabbanus y Lefiaid: y cwbl [a roddwyd iddynt] tann rifedi, a phwys.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Ai holl bwys hwynt a &s;crifennwyd yr awr honno.</P>
<P N="64"><HI>64</HI> Wedi hynny y rhai a ddaethent or' ga|eth-glud a offrymma&s;ant ebyrth i Arglwydd Dduw I&s;rael, [&s;ef] deuddec o deirw tros holl I&s;rael, vn ar bymthec a phedwar vgain o hyr|ddod.</P>
<P N="65"><HI>65</HI> Deuddec a thrugain o &wcirc;yn, deuddec o eifr am iechydwriaeth, y cwbl yn aberth i'r Ar|glwydd.</P>
<P N="66"><HI>66</HI> A hwynt a rodda&s;ant orchymyn y brenin i ddi&s;tain y brenin, ac i lywawdw&ycirc;r Coelo&s;yria a Phenice, y rhai a anhydedda&s;ant y bobl, a Theml Dduw.</P>
<P N="67"><HI>67</HI> Wedi gwneuthur y pethau hyn y lly w|awdw&ycirc;r a ddaethant attafi gan ddywedyd: pobl I&s;rael, y tywy&s;ogion a'r offeiriaid, a'r Lefiaid ni fwria&s;ant ymmaith [oddi wrthynt] y bobl ddi|eithr o'r wl&acirc;d.</P>
<P N="68"><HI>68</HI> Nac aflendid y cenhedloedd, [&s;ef] y Ca|naaneaid, yr Hethiaid, y Phere&s;iaid, y Iebu&s;i|aid, a'r Moabiaid, yr Aiphtiaid hefyd a'r Edo|miaid.</P>
<P N="69"><HI>69</HI> Canys hwynt a driga&s;ant gyd ai mer|ched hwy, hwynt hwy ai meibion, a'r h&acirc;d &s;anc|taidd a gymmy&s;cwyd &acirc; phobl ddieithr y wl&acirc;d, a'r llywawd-w&ycirc;r ar pennaethiaid a fuant gy|frannogion o'r anwiredd ymma er dechreuad y peth.</P>
<P N="70"><HI>70</HI> A phan glywais y pethau hyn, yna mi a rwygais fy nillad, a'r wi&s;c &s;anctaidd, ac a dyn|nais flew fy mhenn, a'm barf, ac a ei&s;teddais i lawr yn drwm, ac yn dr&icirc;&s;t.</P>
<P N="71"><HI>71</HI> Yna y rhai oll a'r a oeddynt wedi eu cyn|hyrfu drwy air Arglwydd Dduw I&s;rael a ddae|tha~t attafi tra 'r oeddwn i yn &wcirc;ylo am yr anwi|redd, ond myfi a ei&s;teddais yn dri&s;t iawn hyd y prynhawnol aberth.</P>
<P N="72"><HI>72</HI> Yna myfi a gyfodais o ymprydio, a'm dillad yn rhwygedic, a'r wi&s;c &s;anctaidd, ac a benlinais i lawr, ac a e&s;tynnais [fy] nwylo tua 'r Arglwydd,</P>
<P N="73"><HI>73</HI> Ac a ddywedais, &ocirc; Arglwydd gwrad|wyddus a chywilyddus ydwyf ger dy fron di.</P>
<P N="74"><HI>74</HI> Canys ein pechodau ni a amlhau&s;ant tros ein pennau ni, a'm amryfu&s;edd ni a dder|chafwyd i'r nefoedd.</P>
<P N="75"><HI>75</HI> Ie er am&s;er ein tadau ni, yr ydym ni me|wn pechod mawr hyd y dydd hwn.</P>
<P N="76"><HI>76</HI> Am ein pechodau ni, a'm tadau, nyni a'n brodyr, a'n bre~hinoedd, a'n hoffeiriaid a roddwyd i fynu i frenhinoedd y ddaiar, i'r cleddyf, ac i gaethiwed, ac yn &s;clyfaeth drwy b&ocirc;b [cywilydd a] gwarth hyd y dydd hwn.</P>
<P N="77"><HI>77</HI> Ac yn awr &ocirc; Arglwydd morr fawr yw dy drugaredd di, pan adewit i ni wreidin, ac enw yn ll&ecirc; dy &s;ancteiddrwydd,</P>
<P N="78"><HI>78</HI> A phan dadcuddit ti oleuni i ni yn nh&ycirc; yr Arglwydd ein Duw, a rhoddi i ni fwyd yn am|&s;er ein caethiwed&lpunctel;</P>
<P N="79"><HI>79</HI> Canys pan oeddem ni mewn caethiwed, ni wrthododd [yr Arglwydd] ein Duw mo ho|nom ni, eithr efe a'n gwnaeth ni yn gymmera|dwy ger bron brenhinoedd Per&s;ia, fel y rhodda|&s;ant hwy fwyd i ni.</P>
<P N="80"><HI>80</HI> Ac yr anrhydedda&s;ant Deml ein Har|glwydd ni, ac y cyweiria&s;ant anrheithiol leoedd Sion, ac y rhodda&s;ant i ni &s;iccrwydd yn Iuda,
<PB N="358" REF="379">ac yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="81"><HI>81</HI> Ac yn awr &ocirc; Arglwydd beth a ddywe|dwn ni &s;y yn cael y pethau hyn&lpunctel; canys nyni a dro&s;&s;edda&s;om dy orchymynnion di y rhai a rodd|ai&s;t ti [i ni] drwy law dy wei&s;ion y prophwydi gan ddywedyd:</P>
<P N="82"><HI>82</HI> O herwydd bod y wl&acirc;d yr hon yr ydych chwi yn myned iw hetifeddu yn halogedic drwy aflendid dieithriaid y wlad, y rhai ai llanwa&s;ant hi ai brynti,</P>
<P N="83"><HI>83</HI> Am hynny na chy&s;&s;ylltwch chwi [eu] merched a'ch meibion chwi, ac na roddwch eich merched chwi iw meibion hwythau,</P>
<P N="84"><HI>84</HI> Ac na chei&s;iwch chwi heddychu &acirc; hwynt byth, fel i'ch gwneler yn gryfion, ac y caffoch chwi fwyta daioni y wl&acirc;d, ai gadel hi i'ch mei|bion ar eich &ocirc;l chwi.</P>
<P N="85"><HI>85</HI> Am hynny yr hyn oll a'r a ddaeth i benn a wnaed, o blegit ein drwg weithredoedd ni, a'n pechodau mawrion: er hynny &ocirc; Arglwydd tydi a y&s;cafnheai&s;t ein pechodau ni,</P>
<P N="86"><HI>86</HI> Ac a roddai&s;t i ni wreiddin: [ond] nyni a droe&s;om yn ein h&ocirc;l, gan dorri dy gyfraith di, [ac] a ymgymmy&s;ca&s;om ag aflendid pobl y wl&acirc;d.</P>
<P N="87"><HI>87</HI> Oni ddylit ti fod yn ddigllon wrthym ni, i'n dini&s;trio ni, fel na adewit ti i ni, na gwrei|ddin, na h&acirc;d, nac enw&lpunctel;</P>
<P N="88"><HI>88</HI> [Ond] tydi &ocirc; Arglwydd [Dduw] I&s;|rael ydwyt eir-w&icirc;r: canys gadawyd gwreiddin [i ni] hyd y dydd hwn.</P>
<P N="89"><HI>89</HI> Ac yn awr wele ni ger dy fron di yn ein pechodau, ac ni allwn ni &s;efyll o'th flaen di gan|ddynt hwy.</P>
<P N="90"><HI>90</HI> A phan oedd E&s;dras yn gweddio, ac yn cyffe&s;&s;u, ac yn &wcirc;ylo, ac y gorwedd ar y llawr o flaen y Deml, yna tyrfa fawr a ymga&s;cla&s;ant atto ef o Ieru&s;alem, o w&ycirc;r a gwragedd, a phlant: canys yr oedd galar mawr ym my&s;c y dyrfa.</P>
<P N="91"><HI>91</HI> Yna Iechonias mab Ieheli vn o feibion I&s;rael a waeddodd, ac a ddywedodd: &ocirc; E&s;dras, nyni a becha&s;om yn erbyn yr Arglwydd Dduw [o achos]i ni briodi gwragedd dieithr o genhed|loedd y wl&acirc;d.</P>
<P N="92"><HI>92</HI> Ac yn awr holl I&s;rael &s;y yn petru&s;&s;o: gan hynny tyngwn ni lw i'r Arglwydd ar yrru ymmaith ein holl wragedd ni y rhai ydynt e&s;tro|ne&s;au gyd &acirc;i plant.</P>
<P N="93"><HI>93</HI>Os ty di, a'r holl rai ydynt yn vfyddhau cyfraith yr Arglwydd a w&ecirc;l yn dda hynny, cyfot i fynu [a] chadarnh&acirc; hynn.</P>
<P N="94"><HI>94</HI> Canys i ti y perthyn hyn, ac yr ydym ni gyd &acirc; thi i'th gryfhau di.</P>
<P N="95"><HI>95</HI> Yan E&s;dras a gyfododd ac a wnaeth i holl bennaethiaid teuluoedd yr offeiriaid, a'r Le|fiaid a holl I&s;rael dyngu y gwnaent hwy felly: a hwynt a dynga&s;ant.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>7 Wedi i E&s;dras ddarllen y gyfraith am y gwragedd dieithr. 18 Hwynt hwy a addaw&s;ant eu gollwng hw|ynt y mmaith.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa E&s;dras a gyfododd o gyntedd y Deml, [ac] a aeth i &s;tafell Ioannan mab Elia|&s;ib,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac a arho&s;odd yno, [ond] ni fwytaodd fw|yd, ac ni yfodd ddiod, eithr wylodd tros anwi|reddau mawrion y dyrfa.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac fe a glyhoeddwyd drwy holl Iuda, ac Ieru&s;alem, am i'r holl rai a'r a oeddynt o'r ga|eth-glud ymga&s;clu yng-hyd i Ieru&s;alem,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A phwy bynnac ni chyfarfydde yno o fewn dau ddydd neu dr&icirc;, fel y y gorchymynna&s;e yr he|nuriaid y rhai oeddynt yn llywodraethu, eu ha|nifeiliaid hwynt a attafaelyd i gyfraid y Deml, ai wthio yntef allan o blith y rhai oeddynt o'r gaeth-glud.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna yr holl rai a'r oeddynt o lwyth Iu|da a Beniamin a ddaethant yng-hyd o fewn tri|diau i Ieru&s;alem y nawfed m&icirc;s, ar yr vgainfed [dydd] o'r m&icirc;s.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r holl gynnulleidfa yn crynu [rhac an|nwyd] a ei&s;tedda&s;ant yn ehangder y Deml, ca|nys gaiaf ydoedd hi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna E&s;dras a gyfododd, ac a ddywedodd wrthynt hwy, chwi a becha&s;och: o herwydd i chwi briodi e&s;trone&s;au, ac felly amlhau pecho|dau I&s;rael.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yn awr gan hynny cyfaddefwch chwi, a rhoddwch ogoniant i Arglwydd Dduw ein ta|dau:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A gwnewch ei ewyllys ef, ac ymmailltu|wch chwi oddi wrth bobl y wl&acirc;d, ac oddi wrth y gwragedd dieithr.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna yr holl dyrfa a waedda&s;ant, ac a ddy|weda&s;ant &acirc; llef vchel, nyni a wnawn fel y dywe|dai&s;t ti.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ond o herwydd bod y gynnulleidfa yn fawr, ac yn am&s;er gaiaf, fel nad allom ni &s;efyll allan, ac o herwydd nad ellir gorphen y gwaith ymma mewn vn diwrnod, neu ddau, gan i lawer o honom ni bechu yn yr achos ymma,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Arho&s;ed pennaethiaid y dyrfa, a'r holl rai o'n teuluoedd ni, a'r y &s;y ganddynt wragedd dieithr:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A deued yr offeiriaid, a'r barn-w&ycirc;r allan o b&ocirc;b lle ar yr am&s;er go&s;odedic, hyd oni lonydda~t ddigofaint yr Arglwydd yn ein herbyn, am y peth hyn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna Ionathas mab Azaiel, ac Ezecias [mab] Thecan a &s;wyddwyd o herwydd yr a|chos ymma, a Mo&s;olam, a Lefis, a Sabathe|us ai cynnorthwyodd hwynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A hwynt y rhai oeddynt o'r gaeth-glud a wnaethant ar &ocirc;l hyn oll.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac E&s;dras yr offeiriad a ddetholodd iddo y gw&ycirc;r pennaf o'r teuluoedd erbyn eu henwau oll: ac ar y dydd cyntaf o'r decfed m&icirc;s hwynt a gyd-ei&s;tedda&s;ant i holi yr achos ymma.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Felly yr oedwyd y pethau hyn [(&s;ef] am y gw&ycirc;r y rhai a brioda&s;ent wragedd dieithr) hyd y dydd cyntaf o'r m&icirc;s cyntaf.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac o'r offeiriaid y rhai a brioda&s;ent wra|gedd
<PB REF="380">diethr, fe a gafwyd yno,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O feibion Ie&s;us [f&acirc;b] Io&s;edec, ai fro|dyr, Mathelas Eleazar, Ioribus, ac Ioadanus:</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y rhai a rodda&s;ant eu dwylo hefyd i fwrw allan eu gwragedd, ac a offrymma&s;ant hwrdd, yn iawn wrth eu &s;ancteiddio hwynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac o feibion Emmer, Ananias, a Zabde|us, a Chanes, a Samaius, a Hiereel, a Azari|as.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac o feibion Phai&s;u, Elionas, Ma&s;&s;ias, E&s;maelus, a Nathanael, ac O&s;idelus, a Thal|&s;as.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac o'r Lefiaid, Iorabadus, a Semis, a Cholius, yr hwn a elwid hefyd Calitas, a Pu|theus, ac Ondas, ac Ionas.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> O'r cantorion &s;anctaidd, Eleazarus, Bac|churus.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> O'r porthorion, Salumus, 'a Tholba~es.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> O hwyntau o I&s;rael o feibion Phorus, Hiermas, ac Edias, a Melchias, a Maelus, ac Eleazar, ac A&s;ibias, a Banaias.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> O feibion Ela, Mathanias, Zacharias, ac Hierelas, ac Hieremoth, ac Aedias.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac o feibion Zamoth, Eliadas, Eli&s;imus, Othonias, Iarimoth, a Sabatus, a Sardeus.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> O feibion Bebai, Ioannes, ac Ananias ac Io&s;abad, ac Ematheas.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> O feibion Mani, Olamus, Hamuchus, Iedaias, Ia&s;ulbus, Ia&s;ael, ac Ieremoth.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac o feibion Adi, Naathus, Moo&s;ias, Caleus, a Naidus, a Matthanias, a Se&s;chel, a Balnuus, a Mana&s;&s;eas.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac o feibion Annas, Elionas, ar A&s;eas, a Melchias, a Sabbeus, a Simon, a Cho&s;amite.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac o feibion A&s;om, Altaneus, a Matthi|as, a Banais, Eliphalet, a Mana&s;&s;es a Semi.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac o feibion Maani, Ieremias, Momdis, Omairus, Inel, Mamai, a Phaclias, ac Amos, Caraba&s;ion, ac Efa&s;ibus, a Mamnimatanaius, Eli&s;ia&s;is, Famus, Eliali, Samis, Selemias, Nathanias: ac o feibion Ozoras, Se&s;is, E&s;ril, Ezailus, Samatas Sambis, Io&s;iphus,</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac o feibion Ethna, Mazitias, Zabadias, Ethes, Inel, Banaias.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yr holl rai hyn a brioda&s;ent wragedd di|eithr, a hwynt ai gyrra&s;ant hwy ymmaith ai plant.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A'r offeiriaid a'r Lefiaid a'r rhai oeddynt o I&s;rael a driga&s;ant yn Ieru&s;alem, ac yn y w|l&acirc;d y dydd cyntaf o'r &s;eithfed m&icirc;s, a meibion I&s;|rael yn eu tai eu hun.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yna yr holl dyrfa a ddaethant yng-hyd, o vn fr&ycirc;d i'r fann ehang o flaen porth y Deml yr hwn &s;ydd tua yr dwyrain,</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A hwynt a ddyweda&s;ant wrth E&s;dras yr arch-offeiriad a'r darllenydd am iddo ef ddwyn cyfraith Mo&s;es yr hon a rodda&s;e Arglwydd Dduw I&s;rael.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Yna E&s;dras yr arch-offeiriad a ddug y gyfraith at yr holl dyrfa yn w&ycirc;r ac yn wragedd, ac at yr holl offeiriaid, fel y clywent hwy y gy|fraith ar y dydd cyntaf o'r &s;eithfed m&icirc;s.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac efe a ddarllenodd yn y lle ehang cyn|taf yr hwn &s;ydd o flaen porth y Deml o'r boreu [gl&acirc;s] hyd hanner dydd, o flaen y gw&ycirc;r a'r gw|ragedd: a'r holl dyrfa a wrandaw&s;ant ar y gy|fraith.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Felly E&s;dras yr offeiriad a darllenydd y gyfraith a &s;afodd i fynu mewn pulpud o goed yr hwn ydoedd wedi ei ddarparu.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> A Mathathias, Samus, Ananias, Aza|rias, Vrias Ezecias a Bala&s;an a &s;afa&s;ant yno wrth ei ymyl ef ar ei law ddehau ef.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ac ar ei law a&s;&s;wy ef [y &s;afodd] Phalde|us, Sael, Melchias, Ao&s;athuphus, a Nabarias.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Yna E&s;dras a gymmerth lyfr y gyfraith o flaen y dyrfa (canys efe oedd anrhydeddu&s;af o honynt hwy eu gyd)</P>
<P N="46"><HI>46</HI> A thra yr ydoedd efe yn y&s;py&s;&s;u y gyfraith hwynt hwy a &s;afa&s;ant yn eu hiniawn &s;efyll, ac E&s;dras a fendithiodd yr Arglwydd Dduw go|ruchaf, holl-alluoc Dduw y lluoedd.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A'r holl gynnulledifa a atteba&s;ant, A|men.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Yna Ie&s;us, Anus, Sarabias, Adimas, Iacobus, Battaias, Autamas, Mainanias, a Chalitas, Azarias, Ioha&s;abdus, Ananias, a Bi|atas y Lefiaid a goda&s;ant eu dwylo, ac a &s;yrthia|&s;ant i lawr, ac a ddola&s;ant yr Arglwydd,</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Ac a ddy&s;ca&s;ant gyfraith yr Arglwydd, ac a &s;afa&s;ant hefyd yn ddyfal wrth ei darllen.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Yna y dywedodd Atharates wrth E&s;oras yr arch-offeiriad a' darllenyd, ac wrth y Lefiaid y rhai oeddynt yn dy&s;cu y dyrfa ymmhob peth: y dydd hwn &s;ydd &s;anctaidd i'r Arglwydd a phawb a &wcirc;yla&s;ant wrth glywed y gyfraith.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ewch chwi gan hynny a bwytewch fwy|dydd brei&s;ion, ac yfwch ddiodydd melys, ac an|fonwch roddion i'r rhai nid oes dim ganddynt.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Canys y dydd hwn &s;ydd &s;anctaidd i'r Ar|glwydd, ac na fyddwch chwi dr&icirc;&s;t: canys yr Arglwydd a'ch gogonedda chwi.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Felly y Lefiaid a orchymynna&s;ant yr holl bethau hyn i'r bobl gan ddywedyd: y dydd hwn &s;ydd &s;anctaidd i'r Arglwydd, na thri&s;tewch.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Yna hwynt a ymadaw&s;ant bawb i fwyta, ac i yfed, ac i lawenychu, ac i roddi rhoddion i'r rhai nid oedd dim ganddynt, ac i wneuthur yn llawen.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> O herwydd yr oeddynt hwy etto yn gy|flawn o'r geiriau a'r rhai y dy&s;ca&s;id hwynt, pan ymga&s;cla&s;ent hwy yng-hyd.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn tryddyd llyfr E&s;dras.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="2 Esdras (4 Esdras)" TYPE="book">
<PB N="359" REF="380">
<HEAD>Yr ail llyfr o E&s;dras yr hvvn a elwir yn gyffredinol y pedwerydd llyfr i <HI>E&s;dras.</HI></HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Cerydd y bobl am eu hanniolchgarwch. 30 Duw a ddewis bobl eraill os y rhai hyn ni wellh&acirc;nt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_AIL llyfr y prophwyd E&s;dras mab Sarias, mab Azarias, mab Hel|chias, mab Sadanias, mab Sadoc, mab Achi|tob,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Mab Achia, mab Phinees, mab Heli, mab Amerias, mab Aziei, mab Marimoth, mab Arna, mab Ozias, mab Borith, mab Abi&s;ei, mab Phinees, mab Eleazar,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Mab Aaron o lwyth lefi, yr hwn E&s;|dras oedd garcharor yn nh&icirc;r y Mediaid, yn am|&s;er Artaxerxes brenin Per&s;ia.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A gair 'r Arglwydd a ddaeth attafi gan ddywedyd,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Dos ymmaith,<NOTE PLACE="marg">E&s;ai. 58.5.</NOTE> a mynega i'm pobl eu pe|chodau, ac iw plant eu hanwireddau a wnae|thant i'm herbyn, fel y mynegant i blant eu pla~t yr vn peth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys pechodau eu tadau a chwanegodd ynddynt, am iddynt fyng-ollwng fi dros gof, ac offrwm i dduwiau dieithr.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Onid myfi ai dug hwynt o d&icirc;r yr Aipht, o d&ycirc; y caethiwed&lpunctel; er hynny hwyntwy a'm hanno|ga&s;ant i ddigofaint, ac a ddiy&s;tyr&acirc;&s;ant fyng|hyngor.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Tynn wallt dy benn, a bwrw yr holl ddry|gioni arnynt hwy, o achos ni buant vfydd i'm cyfraith: ond pobl ydynt anhyddy&s;c.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pa h&ycirc;d y cyd-ddygaf a'r rhai y gwneu|thum cymmaint o ddaioni erddynt&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Llawer o frenhinoedd a ddifethais i er eu mwyn hwynt,<NOTE PLACE="marg">Exod. 14.28.</NOTE> Pharao ai wei&s;ion, ai holl lu a darewais i.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r cenhedloedd a ddifethais i oi blaen hwynt,<NOTE PLACE="marg">Num. 21.24. Io&s;. 8.12.</NOTE> ac yn y dwyrain yr anrheithiais bobl dwy dalaith [&s;ef] Tyrus a Sidon, ac a leddais eu holl wrthwyneb-w&ycirc;r hwynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Llefara dithe wrthynt gan ddywedyd, fel hyn y dywed yr Arglwydd,</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 14.29.</NOTE> Mi a'ch harweinais drwy 'r m&ocirc;r, ac a roddais i chwi heolydd diogel o'r dechreuad, mi<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 3.10. &amp; 4.24. Exod. 13.21.</NOTE> a roddais i chwi Mo&s;es yn dywy&s;og, ac Aaron yn offeiriad.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Rhoddais i chwi oleuni mewn paladr o d&acirc;n, a rhyfeddodau mawrion a wnaethym yn eich plith: er hyn oll chwi a'm gollynga&s;och dros gof medd 'r Arglwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Fel hyn y dywed 'r hollalluoc Argl|wydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 16.13. P&s;al. 104.40.</NOTE> &s;ofl-ieir oedd yn arwydd i chwi, rho|ddais i chwi babellau yn amddffyn, a grwg|nach a wnaethoch ynddynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac nid ymlawenha&s;och yn fy enw mau fi am ddini&s;tr eich gelynnio~, ond grwgnacha&s;och hyd y dydd hwn.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Mae 'r daioni a wneuthym i chwi?<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 14.3.</NOTE> o|ni waedda&s;och arnaf pan oeddech newynog yn 'r anialwch&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gau ddyweddyd, pa ham y dygai&s;t ni i'r ani|alwch hwn i'n lladd? gwell a fua&s;e i ni wa&s;anae|thu 'r Aiphtiaid na marw yn 'r anialwch hwn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y pryd hynny y to&s;turiais wrth eich ga|lar, a rhoddais i chwi Manna iw fwytta,<NOTE PLACE="marg">Doethi. 16.20.</NOTE> ac fe|lly y bwytta&s;och fwyd angelion.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Pan oedd &s;yched arnoch, mi a holltais y graig, a'r dwfr a lifodd i'ch diwallu chwi, ac mi a'ch cy&s;codais rhag y gwr&ecirc;s &acirc; dail y coedydd.<NOTE PLACE="marg">Num. 20.11.</NOTE></P>
<P N="21"><HI>21</HI> Rhoddais i chwi wl&acirc;d fr&acirc;s, a th&ecirc;g, a bw|riais allan o'ch blaen chwi y Canaaneaid,<NOTE PLACE="marg">E&s;ai. 5.4.</NOTE> y Phereziaid a'r Phili&s;tiaid, beth mwy a wnaf eroch chwi medd 'r Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Fel hyn y dywed 'r holl-alluoc Arglw|ydd, pan oeddech yn 'r anialwch<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 15.25.</NOTE> wrth ddwfr chwerw 'r Amoriaid yn &s;ychedic, ac yn cablu fy enw,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ni roddais i chwi d&acirc;n am eich cabl, ond bwrw prenn a wneuthym i'r dwfr, a'r afon a a|eth yn groiw.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pa beth a wnaf i ti Iacob&lpunctel; tithe Iuda nid vfuddheit i mi: mi a droaf at y cenhedloedd eraill, ac roddaf iddynt fy henw fel y cadwant fyng-hyfreithiau.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Gan i chwi fyng-wrthod, minnef a'ch gwrthodaf chwithau, pan dymunoch arnaf fod yn drugarog wrthych ni's trugarh&acirc;f.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Pan<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 1.13.</NOTE> alwoch arnaf ni's gwrandawaf chwi, o achos i chwi halogi eich dwylo &acirc; gwa|ed, a'ch traed &s;ydd gyflym i lladd celain.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ni wrthoda&s;och fi (yn vnic) medd 'r Ar|glwydd, ond eich hunain a wrthoda&s;och.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Fel hyn y dywed 'r holl-alluog Arglw|ydd, oni ddei&s;yfiais arnoch fel y dei&s;yf y t&acirc;d ar ei feibion, neu fam ar ei merched, ne fammaeth ar ei rhai bychain,</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Fod o honoch yn bobl i mi, a minne a fy|ddwn Dduw i chwithau, f&ocirc;d o honoch yn blant i mi, minne a fyddwn d&acirc;d i chwithau&lpunctel;</P>
<P N="30"><HI>30</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math 23.37.</NOTE> Mi a'ch ce&s;clais yng-hyd megis y ca&s;|cle 'r i&acirc;r ei chywion dann ei hadenydd: ond yn awr beth a wnaf i chwi&lpunctel; mi a'ch bwriaf allan o'm golwg.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Pan<NOTE N="*" PLACE="marg">e&s;ai. 1.13.</NOTE> offrymmoch i mi, mi a drof fy wy|neb oddi wrthych, canys mi a wrthodais eich g&wcirc;yl arbennic, eich lleuadau newydd a'ch en|waidiadau.</P>
<PB REF="381">
<P N="32"><HI>32</HI> Danfonais attoch fyng-wa&s;anaeth-w&ycirc;r y prophwydi, y rhai a ddalia&s;och, ac a ladda&s;och a dryllia&s;och eu cyrph hwynt yn ddarniau, eu gwaed hwy a ddialafi, medd yr Arglwydd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Fel hyn y dywed 'r holl-alluoc Arglw|ydd: eich t&ycirc; a fydd yn anghyfannedd, mi a'ch bwriaf allan fel y gwna y gwynt i'r &s;ofl.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ni bydd eich plant yn genhedloc am i|ddynt ddiy&s;tyru fyng-orchymyn, a gwneuthur 'r hyn oedd ddrwg ger fy mron mau fi.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Eich tai a roddaf i bobl y rhai a ddeuant, y rhai er na's clyw&s;ant s&ocirc;n am danaf, etto a gre|dant ynof, i'r rhai &icirc;e er na ddango&s;ais arwy|ddion, er hynny hwyntwy a wn&acirc;nt 'r hyn a orchymynnwyf.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ni wel&s;ant brophwydi, er hynny meddy|liant am eu pechodau.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Mynegaf y gr&acirc;s a ddango&s;af i'r bobl a ddaw, plant pa rai a orfoleddant mewn llawe|nydd, ac er na's gwel&s;ant fi &acirc; llygaid cnawdol, etto yn'r y&s;bryd hwy a gredant yn 'r hyn a ddy|wedais i.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac weithian (fy mrawd) y&s;tyr pa anrhy|dedd, a gw&ecirc;l y bobl fydd yn dyfod o'r ddwyrain.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Rhoddaf iddynt iw harwain, Abraham, I&s;aac, ac Iacob, Ozeas, Amos, a Micheas, Io|el, Abdias, ac Ionas,</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Nahum, a Habacuc, Sophonias, Agge|us, Zachar, a Malachi'r hwn a elwyr hefyd An|gel 'r Arglwydd.<NOTE PLACE="marg">Mal. 3.1.</NOTE></P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>3 Yr Eglwys yn beio ar ei phlant. 18 galwedigaeth y cenhedloedd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Fel hyn y dywed yr Arglwydd, dygais y bobl hyn o gaethiwed, a rhoddais iddynt fyng|orchymynnion drwy enau fyng-wei&s;ion y pro|phwydi y rhai ni wrandawent hwy, ond diy&s;ty|ru fyng-hyngor a wnaethant.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Eu mam ('r hon ai magodd) a ddywed wr|thynt, ewch ymmaith chwi blant, canys gweddw ydwyf, ac mi a wrthodwyd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Mi a'ch megais drwy lawenydd, ond mi a'ch collais drwy alar a thrymder: canys pe|cha&s;och yn erbyn 'r Arglwydd eich Duw, a gwnaethoch y peth oedd ddrwg yn ei olwg ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A pha beth a wnaf i chwi y pryd hyn fy mhlant&lpunctel; gweddw ydwyf a gwrthodedic, ewch, gofynnwch drugaredd gan 'r Arglwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A minnef (&ocirc; d&acirc;d) a alwaf arnat ti am de&s;tio|laeth yn erbyn mam y plant y rhai ni chadwent fyng-hyfammod.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fel y dygech hwy yn wr&acirc;dwydd, ai mam yn anrhaith, fel na chenhedler mwy o honynt hwy.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gwa&s;carer eu henwau ar ll&ecirc;d ym mhlith y cenhedloedd, bwrier hwy ymmaith oddi ar y ddaiar: canys diy&s;tyra&s;ant fyng-hyfammod.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gwae tydi A&s;&s;ur 'r hon a guddiai&s;t 'r an|wir gyd &acirc; thi: tydi genhedlaeth anwir, cofia beth a wnaethym i Sodoma a Gomora.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eu t&icirc;r a droed yn briddellau p&ycirc;g, ac yn &s;y|ppiau o ludw: felly hefyd y gwnaf i'r &s;awl ni'm gwrandawant, medd 'r Arglwydd holl-alluoc.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fel hyn y dywed 'r Arglwydd wrth E&s;|dras, dywet i'm pobl y rhoddaf iddynt deyrnas Ieru&s;alem yr hon a roe&s;wn i I&s;rael.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Eu gogoniant hefyd a gymmeraf i mi, a rhoddaf iddynt hwy babellau tragywyddol, y rhai a ddarperais i'r lleill.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Hwy a g&acirc;nt bren y bywyd wrth eu he|wyllys fel arogl enaint, ni lafuriant, ac ni dde|ffygiant.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Cerddwch, a chwi ai derbynniwch, gwe|ddiwch ar aros o honynt ychydig ddyddiau, pa|ratoiwyd teyrnas i chwi eu&s;us, (am hynny) gwiliwch.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Cymmer de&s;tiolaeth o nef a daiar, canys drylliais y drwg a gwneuthum y d&acirc;: canys byw ydwyf medd 'r Arglwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Tydi fam, cofleidia dy blant, a m&acirc;g hwynt drwy lawenydd, gwna eu traed yn &s;iccr fel colo|fn, canys ty di a ddywi&s;ais i medd yr Arglwydd</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r meirw a atgyfodaf i oi lle, ac ai dygaf allan o'r beddau: canys adnabum fy enw yn I|&s;rael.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Tydi fam y plant nac ofna, canys dewi|&s;ais di, medd 'r Arglwydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A danfonaf i'ch gynnorthwyo E&s;ay, ac Ieremi fyng-wa&s;anaeth-w&ycirc;r, wrth gyngor y rhai y &s;ancteiddiais, ac y darperais i ti ddeuddec prenn yn llawn o amryw ffrwythau.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r vn rhifedi o ffynhonnau yn llifeirio o laeth a m&ecirc;l: a &s;aith fynydd vchel yn dwyn ro&s;au a Lili, a'r rhai y llanwaf dy blant o lawenydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gwna di gyfiawnder i'r weddw, a chyfi|awnder a'r ymddifaid, dillada 'r noeth.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Iach&acirc; 'r clwyfus a'r afiachus, na wat|war y cloff, amddeffyn 'r efrydd, a g&acirc;d ti i'r dall weled fy ni&s;claerdeb.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Cadw h&ecirc;n ac ieuangc a'r y &s;ydd o fewn dy gaerau.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Pa le bynnac y caffech y marw amdoa,<NOTE PLACE="marg">Yobit. 1.22.</NOTE> a chladd hwynt, a rhoddafi ti ei&s;tedd yn flaenaf yn fy ail-gyfodiad.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Gorphywys (&ocirc; fy mhobl,) a chymmer dy y&s;mwythdra, canys y mae dy heddwch yn dyfod.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> M&acirc;g dy blant ti fammaeth dda, a chryf|h&acirc; eu traed hwynt.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ni dderfydd am neb o'th wa&s;anaeth-w&ycirc;r a roddais i ti, canys cei&s;iaf hwynt o fy&s;c dy rife|di di.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Na ddeffygia, canys pan ddel dyddiau blinder ac ing, eraill a &wcirc;ylant, ac a al&acirc;rant,<NOTE PLACE="marg">E&s;ai. 14.1.</NOTE> ond ty di a fyddi lawen a diwall.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Y cenhedloedd a genfigennant, er hyn|ny ni's gallant wneuthur dim yn dy erbyn di medd yr Arglwydd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Fy nwylaw mau fi a'th wa&s;coda di, fel na welo dy blant vffern.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ymlawenha tydi fam gyd a'th blant, canys mi a'th achubaf medd yr Arglwydd.<NOTE PLACE="marg">E&s;ai 56.1.2,</NOTE></P>
<PB N="354" REF="381">
<P N="31"><HI>31</HI> Cofia dy blant y rhai &s;ydd yn cy&s;cu, ca|nys dygaf hwynt o gyrrau 'r ddaiar, a byddaf drugarog wrthynt, canys trugarog ydwyf medd yr holl-alluog Arglwydd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Cofleidia dy blant hyd oni ddelwyfi ro|ddi trugaredd iddynt, canys y mae fy ffynhon|nau yn myned tro&s;odd, a'm gr&acirc;s ni phalla.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Myfi E&s;oras a gefais orchymyn gan yr Arglwydd ar fynydd Horeb, i fyned at I&s;rael: ond pa~ ddaethum attynt hwy, hwy a'm diy&s;tyra|&s;ant, ac a wrthoda&s;ant orchymyn yr Arglydd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Am hynny y dywedaf wrthych chwi gen|hedloedd y pethau a glywch, ac a ddeallwch, e|drychwch am eich bugail, efe a rydd i chwi or|phywy&s;fa dragywyddol, canys yr hwn a ddaw ar ddiwedd y b&ycirc;d &s;ydd ger llaw.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Byddwch barod i wobry deyrnas, canys goleuni tragywyddawl a lewyrcha arnoch byth.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ffoiwch rhag cy&s;cod y b&ycirc;d hwn, derbyn|niwch lawenydd eich gogoniant: datcanaf fy achub-wr ar gyhoedd.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Derbynniwch yn llawen yr anrheg a ro|dded i chwi, gan ddiolch i'r hwn a'ch galwodd i'r deyrnas nefol.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Codwch, a &s;efwch, gwelwch rifedi y rhai a nodwyd yng-wledd yr Arglwydd.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Y rhai a ymadaw&s;ant &acirc; chy&s;cod y b&ycirc;d, ac a dderbynna&s;ant wi&s;coedd di&s;claer gan yr Arg|lwydd.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Cymmer dy rifedi (&ocirc; Sion,) caea di ar dy rhai puredig y rhai a gadwa&s;ant gyfraith yr Arglwydd.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Cyflawnwyd rhifedi dy blant y rhai a hi|raethai&s;t am danynt, dymuna ar ymerodraeth yr Arglwydd &s;ancteiddio dy bobl y rhai a alwyd o'r dechreuad.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Myfi E&s;oras a welais ar fynydd Sion dyrfa o bobl allan o rifedi a hwyntwy eu gyd oe|ddynt yn moli 'r Arglwydd ar gerdd.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ac yn eu canol hwynt yr ydoedd g&wcirc;r ie|uangc h&icirc;r yn vwch n&acirc; hwynt oll, ac efe a o&s;odes goronau ar bennau pob vn o honynt oll, ac efe oedd yn myned fwyfwy o vchder, a hynny oedd ryfedd genif.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Yna y gofynnais i'r Angel, gan ddywe|dyd, beth yw y rhai hyn Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ac efe a attebodd, ac a ddywedodd wrthif, dymma y rhai a ddio&s;ca&s;ant y dillad marwol, ac a wi&s;ca&s;ant y dillad anfarwol, ac a gyfaddefa|&s;ant enw Duw, yn awr y coronwyd hwynt, ac y caw&s;ant eu taledigaeth.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> A dywedais wrth yr Angel, pwy yw yr gwr ieuangc &s;ydd yn eu coroni hwynt, ac yn rhoddi y Palm-w&ycirc;dd yn eu dwylo&lpunctel;</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A chan atteb efe a ddywedodd wrthif, Mab Duw yw efe, 'r hwn a gyfaddefa&s;ant yn y b&ycirc;d, yna y dechreuais inne eu canmol hwynt yn fawr, y rhai a &s;afa&s;ent mor bybyr wrth enw yr Arglwydd.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Yna y dywedodd yr Angel wrthif, d&ocirc;s ymmaith a dangos i'm pobl pa fath bethau, a pha gymmaint o ryfeddodau yr Arglwydd Dduw a welai&s;t ti.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>4 Y rhyfeddodau a wnaeth Duw iw bobl. 31 E&s;dras yn rhyfeddu fod Duw yn dioddef i'r Babiloniaid pecha|durus gael y llaw vchaf ar ei bobl ei hun.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Ddecfed flwyddyn ar hugain yn &ocirc;l de&s;tru|wiad y ddinas, yr oeddwn o fewn Babilon yn gorwedd ar fyng-wely yn drallodus, a'm meddyliau oeddynt yn dyfod i fynu ar fyng|halon.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys gwelais ang-hyfanneiddrwydd Sion, a digonolrwydd trigolion Babilon.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'm hy&s;bryd a gynhyrfwyd yn ddirfawr, a dechreuais ddywedyd wrth y Goruchaf eiri|au ofnadwy, gan ddywedyd,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O Arglwydd a llywydd, dywedai&s;t yn y dechreu pan o&s;odai&s;t y ddaiar (a hyn dy hun yn vnic) a phan roddai&s;t orchymyn i'r bobl.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phan roddai&s;t i Adda gorph marw,<NOTE PLACE="marg">Gene. 2.7.</NOTE> ond efe oedd greadur dy ddwylaw, a chwythai&s;t yn|ddo ef anadl bywyd, ac efe a wnaethbwyd yn fyw ger dy fron di.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A dygai&s;t ef i Bar&acirc;dwys yr hon a blan|na&s;e dy ddwylo dy cyn dwyn o'r ddaiar ei ffrw|yth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A gorchymynnai&s;t iddo ef garu dy ffordd di, ac efe ai gwrthododd hi: ac allan o law ti a ordeiniai&s;t iddo ef farwolaeth, ac iw heppil o ho|naw ef y daeth cenhedloedd, llwythau, pobl, a chenhedlaethau anelrif.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 6.12.</NOTE> phob cenedl a rodiodd wrth ei hewyll|ys ei hun, a gwnaethant bethau rhyfedd yn dy olwg di, a diy&s;tyr&acirc;&s;ant dy orchymynnion.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ond<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 7.10.</NOTE> yn &ocirc;l ennyd o am&s;er ti a ddugai&s;t y diluw ar vchaf pre&s;&s;wylw&ycirc;r y ddaiar, a dife|thai&s;t hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac felly y digwyddodd i bawb o honynt, feli Adda farw, a dyfod y diluw ar y rhai hynn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Er hynny<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Pet. 3.20.</NOTE> ti a adewai&s;t vn Noah ai deulu, ac o honaw efy daeth p&ocirc;b cyfiawn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A digwyddodd, pan ddechreuodd y rhai oeddynt yn pre&s;&s;wylio ar y ddaiar amlhau, a pha~ oedd eiddynt lawer o blant, a phan oeddynt yn bobl ac yn genedl fawr, dechreua&s;ant wneuthur mwy o anwiredd n&acirc;'r rhai cyntaf.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A digwyddodd, pan oeddynt yn annu|wiol ger dy fron di,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 12.1.</NOTE> ddewis o honot it &wcirc;r o ho|nynt a elwyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 17.5.</NOTE> Abraham.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A hwnnw a gerai&s;t, a dango&s;ai&s;t iddo ef yn vnic dy ewyllys.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A gwnaetho&s;t ag ef gyfammod tragy|wyddol, a dywedai&s;t-wrtho, na wrthodit byth ei h&acirc;d ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A rhoddai&s;t iddo ef<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 21.2. Gene. 25.25. Mal. 1.2.3. Rhuf. 9.13.</NOTE> I&s;aac, ac i I&s;aac y rhoddai&s;t * Iacob ac E&s;au, ac Iacob o ddewi|&s;ai&s;t, * a gwrthodai&s;t E&s;au, ac Iacob a aeth yn genedl fawr.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A phan ddygai&s;t ei heppil ef allan o'r Aipht,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 19.1. Deut. 4.10,</NOTE> ti ai derchefai&s;t hwynt i fynydd Sinai,</P>
<PB REF="382">
<P N="18"><HI>18</HI> A gogwydda<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&s;t y nefoedd, ac a &s;iccrhe|ai&s;t y tir, a chynhyrfai&s;t y ddaiar, a gwnaetho&s;t i'r dyfnderoedd ofni, a thrallodai&s;t y b&ycirc;d.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'th ogoniant a aeth drwy bedwar porth o d&acirc;n, a daiar-gryniadau, gwynt, ac oerni fel y ge|llit roddi cyfraith i h&acirc;d Iacob, a diwydrwydd i genhedlaeth I&s;rael.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac ni thynnai&s;t oddi wrthynt hwy y ga|lon ddrwg, fel y galle dy gyfraith ddwyn ffrw|yth ynddynt hwy.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys yr Adda cyntaf yn dwyn calon ddrwg a dro&s;eddodd ac a orchfygwyd,<NOTE PLACE="marg">Bene. 3.6.</NOTE> a phawb a'r a anwyd o honaw ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Fel hyn yr arho&s;odd gwendid, a'r gy|fraith yng-halonnau 'r bobl, gyd &acirc; drygioni 'r gwreiddin, a'r hyn oedd dda a ymadawodd, a'r drwg a arho&s;odd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac felly 'r am&s;eroedd a gerdda&s;ant, a'r blynyddoedd a ddarfuant, a<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 16.3.</NOTE> chodai&s;t i fynu it w&acirc;s a elwyd Dafydd,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A pherai&s;t iddo ef adailadu dinas i'th enw di,<NOTE PLACE="marg">2. Sam. 5.1. &amp; 7.5.</NOTE> ac offrwm it yno th&ucirc;s ac aberthau.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A hynny a wnaethpwyd dros lawer o flynyddoedd, a phre&s;&s;wyl-w&ycirc;r y ddinas a yma|daw&s;ant [&acirc; thi.]</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Gan wneuthur ym mhob peth fel Adda ai holl genhedlaeth, canys calon ddrwg oedd ganddynt hwythau hefyd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac felly y rhoddai&s;t dy ddinas i ddwylo dy elynion.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A wnant hwy &s;ydd yn pre&s;&s;wilio yn Ba|bilon ddim gwell, fel y caent hwy lywodraethu Sion&lpunctel;</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A phan ddaethum yno, a gweled drygio|ni aneirif, a'm henaid a welodd lawer o dro&s;edd|w&ycirc;r yn y ddecfed flwyddyn ar hugain hon, a'm calon a ddeffygiodd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Canys gwelais fel y cyd-ddygai&s;t &acirc; hw|ynt yn pechu, ac arbedai&s;t y drwg weithredw&ycirc;r, a difethai&s;t dy bobl dy hun, a chedwai&s;t dy ely|nion, ac ni's dango&s;ai&s;t hyn.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ni fedraf feddwl pa fodd y dylid gadel y ffordd hon, ai gwell y gwn&acirc;nt hwy o Babi|lon, na hwy o Sion&lpunctel;</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Neu a oes bobl yw cael a'th edwyn di heb law pobl I&s;rael: neu, pa hiliogaeth a gre|dodd i'th gyfammodau di fel Iacob&lpunctel;</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac er hynny ni's gwelir moi gwobr hw|ynt, ac nid oes ffrwyth iw llafur hwy: canys aethym yma a thraw drwy 'r cenhedloedd, a gwelaf hwynt yn oludog ar ni's meddyliant am dy orchymynnion di.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Am hynny, pwy&s;a mewn clorian ein pe|chod au ni, ai hanwireddau hwynt &s;y yn pre&s;|&s;wylio yn y b&ycirc;d: ac ni cheffir dy enw ond yn I&s;rael.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Neu pa bryd ni phechodd yn dy olwg di y rhai &s;ydd yn pre&s;&s;wylio ar y ddaiar&lpunctel; neu pa bobl a gadwodd felly dy orchymynnion&lpunctel;</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Cei &wcirc;ybod mai I&s;rael a gadwodd dy or|chymynnion, ac nid y cenhedloedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr Angel yn beio ar E&s;dras am iddo chwilio barnedi|gaethau Duw yn rhy fanwl.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AR Angel yr hwn a ddanfonwyd (attaf ei enw oedd Vriel) a'm hattebodd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac a ddywedodd wrthif, cymmerai&s;t ormed arnat yn dy galon yn y b&ycirc;d hwn, a thybied yr ydwyt y gelli ddeall ffordd y Goruchaf.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y dywedais inne, gwir fy arglwydd ac efe a'm hattebodd gan ddywedyd, fe a'm han|fonwyd i ddangos i ti dair ffordd, ac i roddi tri cyffelybrwydd o'th flaen di.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Os dango&s;i i mi vn o honynt, minne a ddango&s;af i tithe y ffordd a ewylly&s;&s;i gael ei gweled: a dango&s;af it o ba l&ecirc; y mae yr galon ddrwg.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A dywedais, dywet fy arglwydd, yna y dywedodd efe wrthif, d&ocirc;s a phwy&s;a bwys y t&acirc;n, neu fe&s;ur i mi'r awel wynt, neu alw yn ei &ocirc;l y dydd a aeth heibio.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna yr atebais ac y dywedais, pa ddyn ga|nedig a all wneuthur hynny&lpunctel; pa ham y cei&s;t ge|nif hynny&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, pe gofynna|&s;wn it pa faint o drigfannau &s;ydd yng-hanol y m&ocirc;r, ne pa rifedi o aberoedd &s;ydd yn nechrcu y dyfnder, neu pa gymmaint o ffynhonnau &s;ydd ar y ffurfafen, neu pa le y mae terfynau parad|wys:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond antur ti a ddywedit wrthif, ni b&ucirc;m i erioed yn y dyfnder, nac yn vffern, ac ni ddring|ais i'r nefoedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac yn awr ni ofynnais i ti ond yn vnic am y t&acirc;n, a'r gwynt, a'r dydd yr hwn a dreuliai&s;t, ac oddi wrth y rhai ni's gellir dy naillduo di, er hynny ni fedri di roddi i mi atteb am danynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif eil-waith, nid adwaeno&s;t yr eiddot ty hun, na'r pethau a gyd-tyfant &acirc; thi:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A pha fodd y gall dy le&s;tr di ymgyffred ffordd y Goruchaf&lpunctel; ac yn awr yn y b&ycirc;d llygre|dic hwn pa fodd y gelli di ddeall y llygredigaeth &s;ydd yn amlwg yn fyng-olwg i&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A dywedais wrtho ef, gwell a fua&s;e i ni na bua&s;em, na byw mewn anwireddau a dioddef heb &wcirc;ybod pa ham.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Efe a'm hatebodd, ac a ddywedodd, dae|thum i goed mawr ar faes,<NOTE N="*" PLACE="marg">Barn. 9.8. 2. Cron. 25.18.</NOTE> a'r prennau oedd|ynt, yn ymgynghori,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gan ddywedyd, deuwch, awn i ymladd a'r m&ocirc;r hyd oni chilio efe rhagom, fel y gallom wneuthur mwy o goedydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A llifeiriant y m&ocirc;r hefyd yr vn modd a ymgynghora&s;ant, gan ddywedyd, deuwch awn i fynu i ymladd yn erbyn coedydd y maes, fel y gallom wneuthur i ni wl&acirc;d arall.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A gwnaethbwyd bwriad y coed yn ofer, canys t&acirc;n a ddaeth ac ai llo&s;codd ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Hefyd bwriad llifeiriant y m&ocirc;r a ballodd, canys y tyfod a &s;afodd ac ai rhwy&s;trodd ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pe byddit ti yn farn-wr ar y rhai hyn, pa
<PB N="361" REF="382">vn a gyfiawnheit ti, a pha vn a gondemnit ti&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Attebais gan ddywedyd, yn w&icirc;r ofer o|edd eu hamcanion ill dau, canys y tir a rodd|wyd i'r coedydd, ac y mae hefyd i'r m&ocirc;r le i fwrw ei donnau.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna i'm hattebodd gan ddywedyd, ber|nai&s;t yn gyfiawn, ond pa ham na ferni dy hun hefyd&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys fel y rhoddwyd y t&icirc;r i'r coed, a'r m&ocirc;r iw donnau: yn yr vn modd<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 55.8.9. Ioan. 3.31. 1. Cor. 2.13.14.</NOTE> y rhai a drigant ar y ddaiar ni ddeallant ddim ond y pethau &s;ydd ar y ddaiaryn vnic, a'r hwn &s;ydd yn aros vwch law y nefoedd yn vnic a gaiff ddeall y pethau &s;ydd goruwch y nefoedd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna yr attebais gan ddywedyd, attolwg Arglwydd dyro i mi ddeall.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys ni chwe~nychais ymofyn yn fan|wl am dy bethau goruchaf di, ond am y pethau &s;y yn myned heibio i ni beunydd, (hynny yw) pa ham y rhoddwyd I&s;rael yn wradwydd i'r cenhedloedd, ac y rhoddwyd y bobl a gerai&s;t i genhedloedd anwir, a phaham y difethwyd cy|fraith ein tadau, ac y dirymwyd yr ammodau &s;crifennedic:</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac yr ydym yn myned o'r byd fel ceilioc rhedyn, a ein henioes nid yw ddim ond ofn a braw, ac ni haeddwn ni drugaredd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Pa beth a wna efe gan hynny iw enw 'r hwn a alwn ni arno&lpunctel; a hyn a ofynnais iddo ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna efe a'm hattebodd gan ddywedyd, pa mwyaf yr ymofynnech, rhyfeddach fydd ge~|nit, canys mae 'r byd ar fr&ycirc;s i ymado,</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac ni fedr efe ddeall y pethau a adda|wyd i'r rhai cyfiawn yn yr am&s;eroedd &s;ydd yn dyfod, canys llawn yw 'r byd o anwiredd a gwendid.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ond am y pethau a ofynnai&s;t i mi, mi a ddywedaf: drygioni a hauwyd, ond ni ddaeth ei ddini&s;tr ef etto.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Oni ddymchwelir y drwg a hauwyd, ac onid aiff ymmaith y fann lle yr hauwyd y drwg, yna ni ddaw 'r hyn a hauwyd &acirc; daioni.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Canys grawn yr h&acirc;d drwg a hauwyd yng-halon Adda o'r dechreu, a pha gymmaint o anwiredd a ddug efe hyd yn hyn, a pha gym|maint a ddwg efe etto oni ddel i'r y&s;cubor&lpunctel;</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Myfyria ynot ty hun pa gymmaint ffrwyth o anwiredd y mae grawn 'r h&acirc;d drwg yn ei ddwyn.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A phan fedir y tywys y rhai &s;y allan o rifedi, pa y&s;cubor ei maint a ddechreuant hwy ei gwneuthur&lpunctel;</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna yr attebais gan ddywedyd, pa fodd, a pha bryd y bydd hyn&lpunctel; pa ham y mae ein bly|nyddoedd yn ychydig, ac yn ddrwg&lpunctel;</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac efe a'm hatebodd gan ddywedyd, na phry&s;ura di i fod yn vwch na'r Goruchaf, ca|nys yn ofer y pry&s;uri di fod vwch ei law ef: [ac] oblegit bod dy ragoriaeth yn fawr [eu|&s;us.]</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Oni ymofynnodd eneidiau y rhai cyfi|awn am y pethau hyn yn eu &s;tafellau, gan ddy|wedyd&lpunctel; pa h&ycirc;d y gobeithiaf fel hyn&lpunctel; pa bryd y daw ffrwyth ein y&s;cubor a'n gwobr&lpunctel;</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ieremiel yr arch-angel a attebodd hyn|ny gan ddywedyd, pan gyflawner rhyfedi 'r h&acirc;d ynoch, canys efe a bwy&s;&s;odd y byd mewn clorian,</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Mewn me&s;ur y me&s;urodd efe 'r am&s;e|roedd, ac mewn rhifedi y rhifodd efe 'r oe&s;oedd, ac ni chynhyrfodd efe ddim o honaw, ac ni's e&s;|cydwodd nes cyflawni'r me&s;ur.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yna yr attebais gan ddywedyd, &ocirc; Ar|glwydd llywydd, yr ydym ni oll yn llawn an|wiredd.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> [Ac edrych] rhag na lanwer y&s;cuborau y rhai cyfiawn er ein mwyn ni [&s;ef] o achos pechodau y rhai ydynt yn aros ar y dda|iar.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac efe a'm hatebodd gan ddywedyd, d&ocirc;s ymmaith, a gofyn i wraig &s;eichiog, pan gyflawner ei naw mis hi, a all ei chroth hi gadw 'r etifedd yn hwy oi mewn hi&lpunctel;</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac mi a ddywedais, na all Arglwydd, ac efe a ddywedodd wrthif, yn vffern y mae lloche&s;au yr eneidiau yn debyg i'r groth.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Canys fel y pry&s;&s;ura gwraig wrth e&s;cor i ddiang oddi wrth angen y drafael, felly y pry&s;|&s;ura hithe i roddi trachefn yr hyn a roddwyd yno.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Dango&s;ir it o'r dechrau y pethau a ewy|lly &s;i gael eu gweled.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Yna yr attebais gan ddywedyd, os cefais ffafor yn dy olwg di, ac od yw bo&s;&s;ibl, ac os yd|wyf gymmwys,</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Dangos i mi, ai mwy &s;ydd i ddyfod nag a aeth heihio, neu a ba&s;&s;iodd mwy nag &s;ydd i ddyfod.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Gwn beth a ba&s;&s;iodd, ond ni wn y peth &s;ydd i ddyfod.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, &s;&acirc;f di o'r tu dehau, a dango&s;af it ddeongliad y ddam|meg.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac felly mi a &s;efais, ac wele, gwelais ffwrn boeth yn myned heibio o'm blaen i, a dig|wyddodd (pan aeth y fflam heibio) i mi e drych ac wele 'r mwg o orchfygodd.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Yn &ocirc;l hyn fe aeth heibio o'm blaen i gwmwl yn llawn o ddwfr, a gollyngodd i lawr law mawr cryf, a phan ddarfu nerth y glaw, defnynnau a barhau&s;ant.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Yna y dywedodd efe wrthif, myfyria y|not ty hun: megis y chwanega 'r glaw mwy na'r defnynnau, a'r t&acirc;n yn fwy na'r mwg, fel|ly y rhagora me&s;ur y pethau a aethant hei|bio,</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Yna y gofynnais gan ddywedyd, a dy|bygit ti y byddafi byw hyd y dyddiau hyn|ny? neu pa beth a ddigwydd yn y dyddiau hynny?</P>
<PB REF="383">
<P N="52"><HI>52</HI> Efe a'm hatebodd gan ddywedyd, am yr arwyddion y rhai a ofynnai&s;t i mi, mi a fedraf ddywedyd peth it, ond am dy enioes ni'm dan|fonwyd i ddangos it, ac ni's medraf.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Yn y dyddiau dywethaf y bydd y gwirionedd yng|hudd, 10 anghyfiawnder, ac anwiredd a gaiff y llaw vchaf yn y byd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC am yr arwyddion, wele, y dyddiau a ddaw pan ddalier trigolion y ddaiar yn rifedi mawr, a ffordd y gwirionedd a guddir, a'r byd yn anffyddlawn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A drygioni a chwanega yn fwy nag y gweli yn awr,<NOTE PLACE="marg">Math 24.4.</NOTE> ac yn fwy nag y clywai&s;t &s;&ocirc;n am dano o'r blaen.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r wl&acirc;d ymma yr hon a weli di yn teyr|na&s;u a weli di yn anghyfannedd, er cynted y troedir hi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond os Duw a rydd i ti hoedl, ti a gei weled yn &ocirc;l y trydydd vdcorn, yr haul yn ty|wynnu yn ddi&s;ymmwth liw n&ocirc;s, a'r lleuad dair gwaith yn y dydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r coed a waeda, a'r garrec a lefara, a'r bobl a gyffroir.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r neb ni's gobeithia pre&s;&s;wylw&ycirc;r y dda|iar ynddo a deyrna&s;a: a'r adar a newidiant drigfannau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A m&ocirc;r Sodom a fwrw allan by&s;cod, ac a rua 'r n&ocirc;s yn ddiethr i lawer, ond pawb a gaiff glywed ei lais ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A phob peth fydd allan o drefn yn llawer lle, a'r t&acirc;n a yrrir allan trachefn yn fynych, a'r anifeiliaid gwylltion a y&s;muda~t, a'r gwragedd mi&s;-glwyfus a e&s;corant ar anghenfilod.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A dwfr hallt a geir yn y dwfr croiw, a phob cydymmaith a ymladd yn erbyn ei gilydd, a'r &s;ynnwyr a guddir, a deall a nailltuir i le dir|gel.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A llawer ai cei&s;iant, ac ni's c&acirc;nt hi, ac an|ghyfiawnder, ac aniweirdeb a amlheir ar y dda|iar.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r naill wl&acirc;d a ofyn i'r llall gan ddy|wedyd, a aeth cyfiawnder (yr hon a wna &wcirc;r yn gyfiawn) heibio i ti&lpunctel; ac hithe a wada hyn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y pryd hynny y gobeithia pobl, ac ni's caffant, llafuriant ai ffyrdd ni lwyddant.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Cefais ganad i ddangos it yr arwyddi|on hyn: os tydi a weddii eil-waith, ac os &wcirc;yli fel yn awr, ac os ymprydi &s;aith nhiwrnod, cei glywed pethau mwy n&acirc; hyn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna mi a ddeffroais, a'm corph a ofnodd yn ddirfawr, a'm henaid a boenodd fely llew&ycirc;|godd efe.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r Angel yr hwn a ddaethe i ymddiddan &acirc; mi a'm daliodd, ac a'm cy&s;&s;urodd, ac a'm go&s;o|dodd ar fy nhraed.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A digwyddodd yr ail n&ocirc;s i Salathiel ty|wy&s;og y bobl ddyfod attaf gan ddywedyd, pa le y buo&s;ti&lpunctel; a pha ham y mae morr drwm yr olwg arnat&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Oni &wcirc;yddo&s;t ddarfod gorchymyn I&s;ra|el i ti yng-wlad e&ucirc; caethiwed&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Cyfot (gan hynny) a bwytta fara, ac na &acirc;d ddim o honom ni fel y bugail yr hwn a &acirc;d ei ddefaid i'r bleiddiaid creulawn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y dywedais wrtho ef, d&ocirc;s ymaith o|ddi wrthif, ac na thyret attaf, ac efe a'm clybu fel y dywedais, ac a aeth oddi wrthif.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A mi a ymprydiais &s;aith niwrnod drwy &wcirc;ylo ac vdo, fel y gorchymynnodd yr angel V|riel i mi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A ym mhen y &s;aith niwrnod myddyliau fyng-halon oeddynt yn drymmion a ruthr gen|nif eil-waith.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'm henaid a gymmerodd trachefn y&s;|pryd deall, ac mi a ddechreuais draethu yma|droddion ger bron y Goruchaf.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A dywedais, &ocirc; Arglwydd a llywydd, o holl goedydd y ddaiar, ac oi holl brennau dewi|&s;ai&s;t vn win-llan.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> O holl ddaiarfeudd y byd ti a ddewi&s;ai&s;t i ti vn ffau, ac o holl flodau y byd ti a ddewi&s;ai&s;t i ti vn lili.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac o holl ddyfnder y m&ocirc;r llanwai&s;t ti vn afon, ac o'r holl ddina&s;oedd &s;ancteiddiai&s;t Sion it dy hun.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac o'r holl ehediaid henwai&s;t it vn golo|men, ac o'r holl anifeliaid darperai&s;t it vn dda|fad.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac o'r holl gynnulleidfa bobl ennillai&s;t it vn genedl, a rhoddai&s;t i'r genhedlaeth hon (yr hon a gerai&s;t) gyfraith yr hon a brofodd pawb.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac yn awr Arglwydd, pa ham y rho|ddai&s;t yr vnic genedl hon i lawer, ac y go&s;odai&s;t eraill ar yr vn gwreiddin, ac y gwa&s;cerai&s;t dy v|nic bobl ym mhlith llaweroedd&lpunctel;</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A hwy ai &s;athra&s;ant hwynt, ac a wrth|wyneba&s;ant dy addewidion, ac ni chreda&s;ant dy gyfammodau.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Os gan ga&s;au y ca&s;eai&s;t dy bobl, dy ddwylaw di a ddylent eu co&s;pi hwynt,</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac wedi i mi ddywedyd y geiriau hyn, danfonwyd yr angel attaf yr hwn a ddaethe at|taf y n&ocirc;s o'r blaen,</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, gwrando arnaf, a mi a'th ddy&s;caf, y&s;tyr y peth a draethwyf a dango&s;af it fwy.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac mi a ddywedais, dywet fy arglwydd, ac efe a ddywedodd wrthif, yr ydwyt yn fawr iawn dy ofal dros I&s;rael, a gerai&s;t di hwynt yn fwy na'r neb ai gwnaeth hwynt?</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A dywedais wrtho ef, naddo fy arglw|ydd, ond o do&s;turi y lleferais, canys fy arennau a'm penydiant bob awr wrth gei&s;io llwybr y Goruchaf, ac wrth chwilio am rann oi farnedi|gaethau ef.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, ni's gelli hynny, a dywedais inne, pa ham arglwydd&lpunctel; i ba beth i'm ganwyd, neu pa achos na bu groth fy
<PB N="362" REF="383">mam yn fedd i mi, fel na chaw&s;wn weled poen Iacob, a blinder h&acirc;d I&s;rael.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, rhifa i mi y pethau &s;ydd etto heb ddyfod, a cha&s;cl yng-h&ycirc;d y dafnynnau &s;ydd ar lled, a gwna 'r lly&s;&s;iau gwy|won yn lei&s;ion eilchwel.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac agor i mi y lloche&s;au caedig, a dwg allan i mi y gwyntoedd y rhai a gaewyd yno: dangos i mi lun lleferydd, ac yna y dango&s;af i tithe y peth yr ydwyt yn dymuno ei weled.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac mi a ddywedais, &ocirc; Arglwydd llywydd, pwy a all &wcirc;ybod hyn, ond y neb nid yw ei drigfa ym mhlith dynion&lpunctel;</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A minnef anoeth ydwyf, pa fodd wrth hynny y gallaf ddywedyd dim am y pethau a o|fynnai&s;t i mi?</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, fel na's me|dri wneuthur vn o'r pethau a he~nwyd, felly ni's gelli &wcirc;ybod fy marn mau fi, na'r caredigrwydd a addewais i'm pobl yn y diwedd.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Yna mi a ddywedais, wele &ocirc; Arglwydd cyfagos ydwyt ti at y pethau a fyddant yn y di|wedd, a pha beth a wna y rhai a fuant o'm blaen i&lpunctel; a pha beth a wnawn ni, neu y rhai &s;ydd ar ein h&ocirc;l ni&lpunctel;</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, cyffelybaf fy marn i fodrwy, fel nad oes anibenrwydd o'r di|wethaf, felly nid oes bry&s;urdeb yn y cyntaf.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Minne a atebais gan ddywedyd, ac oni alla&s;it ti wneuthur y pethau &s;ydd wedi eu gw|neuthur yn awr, a'r pethau &s;ydd, a'r pethau a ddaw ar vn-waith, fel y dango&s;ech dy farn yn gynt?</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ac efe a'm hatebodd gan ddywedyd, ni all y creadur bry&s;&s;uro o flaen y creawdr, ac ni all yr holl fyd gynnwys ar vn-waith y rhai a wneir ynddo ef.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A minne a ddywedais, fel y dywedai&s;t i'th w&acirc;s mai ty di yr hwn a fywhei&s;t y creadur, a roddai&s;t fywyd ar vn-waith 'r creadur a wnae|tho&s;t, ac yntef ai dygodd: felly y galle efe gynn|wys pob peth yn awr ar vn-waith.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, gofyn i groth gwraig a dywet wrthi, os ty di a blanta, pa ham [y plenti] wrth dymp&lpunctel; dymuna arni gan hyn|ny ddwyn d&ecirc;c ar vn-waith.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A dywedais, ni ddichon hi hynny, eithr wrth dymp.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, minne a ro|ddais groth y ddaiar i'r rhai a hauwyd ynddi wrth dymp.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Canys, megis na ddichon d&ycirc;n bach ie|uangc ddwyn i'r dyd y pethau a berthynant i &wcirc;r h&ecirc;n, felly 'r ordeinais i y b&ycirc;d yr hwn a wneu|thum.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ac mi a ofynnais ac a ddywedais, gan it yn awr roddi i mi y ffordd, myfi a ymddidda|naf o'th flaen di: canys ein mam ni (yr hon a ddywedai&s;t i mi ei bod yn ieuangc) &s;ydd yn awr yn heneiddio.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ac efe a'm hatebodd gan ddywedyd, gofyn i wraig &s;ydd yn planta, a hi a ddywed i ti.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Dywet wrthi hi, pa ham nad yw y plant a ddygai&s;t yn awr debyg i'r rhai oeddynt o'th flaen di, ond yn llai o gorpholaeth&lpunctel;</P>
<P N="53"><HI>53</HI> A hithe a'th ettyb, rhai a anwyd yng-hryfder ieuengtid, ac eraill a anwyd yn am&s;er henaint pan oedd y groth yn pallu.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Y&s;tyria dithe gan hynny, el'ch bod yn llai o gorpholaeth ma'r rhai ydoedd o'ch blaen chwi.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> A'r rhai ar eich &ocirc;l chwi fydd llai na chwi|thau, megis creaduriaid bellach yn heneiddio, ac yn myned tros gryfder ieuengtid.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> A dywedais, atolwg it Arglwydd os ce|fais ffafor yn dy olwg di, dangos i'th w&acirc;s drw&ycirc; bwy yr ymweli a'th greadur.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Duw a welodd y cwbl o'r blaen yn ei ddirgelwch, ae efe &s;ydd awdur iddynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC efe a ddywedodd wrthif, yn nechreuad y byd, a chyn go&s;od ei derfynau, a chyn chw|ythu o'r gwynioedd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cyn clywed trw&s;t y taranau, a chyn gwe|led di&s;claerdeb y mellt, a chyn go&s;od &s;ail Pa|radwys,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A chyn gweled yblodau prydferth a chyn cadarhau y rhinweddau, a chyn ca&s;clu yng-hyd y llu aneirif o angelion.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cyn derchafu vchelder yr awyr, cyn henwi me&s;uroedd y ffurfafen, a chyn gwre&s;ogi o'r ffu|merau yn Sion:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac o flaen chwilio am y blynyddoedd pre|&s;ennol, a chyn gwrthod dychymygiadau y neb &s;ydd y pryd hyn yn pechu, a chyn &s;elio y rhai a gadwa&s;ant y ffydd fel try&s;&s;or,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y pryd hynny meddyliais, a gwnaethbw|yd hwynt oll trwofi, ac nid trwy arall: ai di|wedd hwynt fydd hefyd trwofi, ac nid trwy a|rall.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Atebais gan ddywedyd, pa beth yw rhan|niad yr am&s;eroedd&lpunctel; a pha bryd y bydd diweddi|ad y cyntaf, a dechreuad yr olaf?</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, o Abraham hyd I&s;aac, pan anwyd iddo ef Iacob ac E&s;au,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 25.36.</NOTE> llaw Iacob yn y dechreu a ddaliodd &s;odl E|&s;au:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys E&s;au yw diwedd y byd hwn a Ia|cob yw dechreu y byd &s;ydd i ddyfod.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Llaw dyn rhwng &s;odl a llaw, na ofyn i mi mwy E&s;dras.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Atebais gan ddywedyd, &ocirc; Arglwydd lly|wydd, os cefais ffafor yn dy olwg di,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Attolwg dangos i'th w&acirc;s derfyn dy ar|wyddion, y rhai y dango&s;ai&s;t i'm rann o honynt y nos ddiwethaf.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a'm hatebodd gan ddywedyd, cy|fot ar dy draed, a gwrando lef gref &s;oniarus.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Daw fel daiar-gryn, ond y lle yr ydwyt yn &s;efyll arno nid y&s;cog.</P>
<PB REF="384">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="362" REF="384">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="385">
<P N="15"><HI>15</HI> Gan hynny pan lefaro efe, na ofna di, ca|nys am y diwedd y bydd y gair, ac am &s;ylfaen y ddaiar y deallir ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> O herwydd y gair o hynny a gryn ac a gynhyrfa, canys eu diwedd hwynt &s;ydd raid ei newid.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A digwyddodd pan glywais, mi a godais ar fy nhraed a gwrandewais, ac wele lef yn lle|fain, ai &s;&wcirc;n ydoedd fel &s;&wcirc;n llaweroedd o ddy|froedd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac hi a ddywedodd, y dyddiau &s;ydd yn dyfod pan ddechreuwyf ne&s;&s;au i ymweled &acirc; phre&s;&s;wylw&ycirc;r y ddaiar.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A phan ddechreuwyf a'r rhai a ddrygodd yn anghyfiawn ai hanghyfiawnder, a phan gy|flawner daro&s;tyngiad Sion.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A phan &s;elier y byd yr hwn a ddechreu fyned heibio, yr arwyddio~ hyn a wnafi, y llyfrau a agorir o flaen yr holl ffurfafen, a phawb a gaiff weled ar vnwaith.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A phlant blwyddiaid a lefarant, a gwra|gdd beichiogion a e&s;corant ar blant cyn eu ham&s;er ar ben y tri-mis a'r pedwar-mis, a byw fyddant, a chyfodir hwynt i fynu.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac yn ddi&s;ymmwth yr ymddengis y ma~|nau a hauwyd fel y mannau ni's hauwyd, a'r ce|lloedd llawn a fyddant w&acirc;g yn ddi&s;ymmwth.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r vdcorn a g&acirc;n, a phwy bynnac ai clyw ef a ddychryn yn ddi&s;ymmwth.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r pryd hynny yr ymladd cyfeillion ai gilydd fel pe byddent gelynion, a'r ddaiar a ddy|chryn gyd &acirc; hwynt, a'r ffynhonnau a &s;afant, ac ni redant dros dair awr.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A phwy bynnac a ddiango rhag y pethau hyn oll a ddango&s;ais i ti, a fydd gadwedic, ac a gaiff weled fy iechydwriaeth, a diwedd eich byd chwi.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y rhai a dderbynniwyd a welant, y rhai ni phrofa&s;ant angeu er pan eu ganwyd hwyni, calon y pre&s;&s;wylw&ycirc;r a newidir ac a droir i fedd|wl arall.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Canys bwrir ymmaith ddrygioni a diffo|ddir twyll.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A ffydd a flagura, a llygredigaeth a orch|fygir, a gwirionedd yr hon a fu cyhyd yn ddiff|rwyth a ddango&s;ir.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A phan ymddiddanodd efe &acirc; myfi, wele mi a edrychais arno ef (bob ychydig, ac ychy|dig) yr hwn a &s;afe ger fy mron.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac efe a ddywedodd y geiriau hyn wrthif, daethum i ddangos it am&s;er y nos &s;ydd yn dy|fod.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Os tydi a weddii etto, ac os ymprydi et|to &s;aith niwrnod, dango&s;af it trachefn fwy o'r hyn a glywais am y dydd hwn.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Canys y Goruchaf a glywodd dy lefe|rydd, y Galluog a welodd dy iniondeb, ac a rag|welodd y diweirdeb yr hon oedd gennit o'th ie|uengtid</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac am hyn efe a'm hanfonodd i ddangos it y pethau hyn oll, ac i ddywedyd wrthit, bydd gy&s;&s;urus, ac nac ofna.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac na phry&s;&s;ura gyda yr am&s;eroedd a ae|thant heibio i fyfyrio oferedd, fel na phry&s;&s;urech di oddi wrth yr am&s;eroedd diwethaf.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac yn &ocirc;l hyn yr &wcirc;ylais trachefn, ac ym|prydiais &s;aith niwrnod eraill, fel y gallwn gy|flawni y tair wythnos y rhai a ddyweda&s;e efe wrthif.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A'r wythfed n&ocirc;s yr oedd fyng-halon yn fy mlino trachefn, a dechreuais ddywedyd ger bron y Goruchaf.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Canys fy y&s;pryd a enynnodd yn ddirfawr a'm henaid oedd mewn caledi.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A dywedais, &ocirc; Arglwydd ti a ddywe|dai&s;t wrth dy greadur o'r dechrau yn y dydd cyn|taf gan ddywedyd, gwneler nef a daiar,<NOTE PLACE="marg">Gene. 1.1.</NOTE> a'th air a aeth yn weithred berffaith.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A'r am&s;er hwnnw yr ydoedd yr y&s;pryd, a'r tywyllwch oedd o amgylch, a di&s;tawrwydd a &s;ain lleferydd d&ycirc;n nid oedd oddi wrthit ti.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Yna y gorchymynnai&s;t ddwyn allan o|leuni di&s;claer o'th dry&s;&s;orau fel yr ymddango&s;e dy waith.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A'r ail dydd y gwnaetho&s;t y&s;pryd y ffur|fafen a gorchymynnai&s;t iddo ef ymrannu a gw|neuthur do&s;parth rhwng y dyfroedd, fel y galle y naill ran fyned i fynu, a'r rhan arall aros i wa|red.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A'r trydydd dydd y gorchymynnai&s;t i'r dyfroedd ymga&s;clu yn &s;eithfed ran o'r ddaiar, chwe rhan i'r byd a &s;ychai&s;t ac a gedwai&s;t fel y galle ddynion arnynt lafurio a hau ger dy fron di.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Dy air di a gerddodd, a'r gwaith a gy|flawnwyd allan o law.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Canys yn ddi&s;ymmwth yr oedd ffrwyth mawr aneirif, a llawer o felu&s;dra o bob rhywo|gaeth, a lly&s;ieuau o ddigolledic liwiau, ac aro|glau rhyfedd anianawl, a hyn a wnaethpwyd y trydydd dydd.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Y pedwerydd dydd y gorchymynnai&s;t wneuthur goleuni yr haul, a llewyrch y lleuad, a threfn y &s;&ecirc;r.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> A gorchymynnai&s;t iddynt wa&s;anaethu y dyn yr hwn a wnait.<NOTE PLACE="marg">Deut. 4.9.</NOTE></P>
<P N="47"><HI>47</HI> A'r pumed dydd, dywedai&s;t wrth y &s;eith|fed ran lle yr ydoedd y dyfroedd wedi ymga&s;|clu yng-hyd, am iddi ddwyn anifeiliaid, ac adar,<NOTE PLACE="marg">Gene. 1.21.</NOTE> a phy&s;cod ac felly y bu.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Y dwfr mud ac heb fywyd, y rhai a o'rch|mynnwyd wrth amnaid Duw, a ddygodd ani|feiliaid, fel y galle y cenhedloedd ddangos dy ryfeddodau.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Yna y cedwai&s;t ddau enaid, vn a elwai&s;t Enoch, a'r ail a elwai&s;t Leuiathan.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> A didolai&s;t y naill oddi wrth y llall: ca|nys y &s;eithfed ran lle yr ydoedd y dyfroedd wedi ymgynnull, ni's galle eu dal hwynt.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> A rhoddai&s;t i Enoch y naill ran yr hon a &s;ychwyd y trydydd dydd, fel y galle efe aros yno, lle y mae mil o frynnau.</P>
<PB N="364" REF="385">
<P N="52"><HI>52</HI> Ond i Lefiathan y rhoddai&s;t y &s;eithfed rann yr hon &s;ydd wl&ycirc;b a chedwai&s;t ef i ddifetha y pethau a fynech a phan y mynech.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> A'r chweched dydd y gorchymynnai&s;t i'r ddaiar ddwyn o'th flaen di anifeiliaid, bu&s;t-filod ac ymlu&s;ciaid.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Ac vwch y pethau hyn y rhoddai&s;t Adda, 'r hwn a ordeiniai&s;t yn dywy&s;og ar dy holl wei|thredoedd a wnaetho&s;t, ac o honaw ef y daethom oll, a'th bobl a ddew<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&s;ai&s;t.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> A'r pethau hyn oll a ddywedais ger dy fron di &ocirc; Arglwydd, canys er ein mwyn ni y gwnaetho&s;t y byd.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> A'r bobl eraill a anwyd o Adda, dywe|dai&s;t nad ynt ddim, ond tebyg ynt i boeryn, a chyffelybai&s;t eu hamldra i ddiferiad o le&s;tr.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Ac yn awr &ocirc; Arglwydd, wele y cenhed|loedd hynny y rhai a ddirmygit a ddechreuant arglwyddiaethu arnom ni, a'n difetha.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> A ninnau dy bobl di (y rhai a elwai&s;t yn vnigenedic, yn gyntaf-anedic, a'r rhai a'th gar di yn gu) a roddwyd iw dwylo hwynt.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Ac os gwnaethbwyd y byd er ein mwyn ni, pan ham na chawn feddiannu etifeddiaeth gyd a'r byd&lpunctel; pa hyd y peri hyn?</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>5 Ni ddichon neb ddyfod i'r bywyd tragywyddol heb adfyd. 12 Duw a ddatcuddia bob peth mewn am&s;er. 28 Dyfodiad a marwolaeth Cri&s;t. 32 Yr ail gyfodi|ad a'r farn ddiwethaf.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Phan ddarfu i mi ddywedyd y geiriau hyn, danfonwyd attaf angel yr hwn a ddan|fona&s;id attaf y no&s;weithiau cyntaf.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A dywedodd wrthif, cyfot E&s;oras a gw|rando y geiriau y daethym iw mynegi i ti.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dywedais inne, dywet fy Nuw, ac efe a ddywedodd wrthif, y m&ocirc;r a o&s;odwyd mewn lle ehang, fel y byddo efe yn ddwfn ac yn fawr.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Mewn lle cyfyng y go&s;odir y ffordd i fyned iddo, hyd onid yw efe debyg i afonydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pwy wrth hynny oi fodd a ai i'r m&ocirc;r, i e|drych arno ef, ac iw lywodraethu ef&lpunctel; os efe nid ai drwy 'r lle cyfyng, pa fodd y galle efe ddyfod i'r lle ehang&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Hefyd trachefn, adeiladwyd dinas ar faes gwa&s;tad, ac y mae hi yn llawn o bob daioni.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ai phorth hi &s;ydd gyfyng, a go&s;odwyd hi mewn lle &s;erth, fel pe bydde d&acirc;n ar y llaw ddehau, a dwfr dwfn ar y llaw a&s;&s;wy.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac vn llwybr cyfyng a o&s;odwyd rhyng|ddynt, &s;ef, rhwng y dwfr a'r t&acirc;n, fel na's galle fyned rhyd y llwybr ond vn g&wcirc;r.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pe rhoddid y ddinas yn etifeddiaeth i &wcirc;r, ac efe erioed heb fyned y ffordd beryglus hon|no, pa fodd y derbynie efe ei etifeddiaeth&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A dywedais, gwir fy Arglwydd, ac efe a ddywedodd wrthif, felly y mae rhan I&s;rael.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys er eu mwyn hwyntwy y gwnae|thum y byd: a phan dorrodd Adda fyng-or|chymynnion i, yr ordeiniwyd y peth &s;ydd yn awr wedi ei wneuthur.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A gwnaethbwyd dechreu y byd hwn yn gyfyng, yn dri&s;t, ac yn llafurus, yn ychydig, yn ddrwg, yn llawn perigl a phoen.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys dechreuad y byd cyntaf oedd e|hang a diberigl, ac yn dwyn ffrwyth anfarwol.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Os gan hynny, y rhai &s;ydd fyw nid &acirc;nt i mewn drwy 'r cyfyngora a'r oferedd hyn, ni's gallant dderbyn y pethau a roddwyd i gadw yn ddirgel.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Wrth hynny, paham i'th aflonyddi dy hun,, gan dy fod yn llygredic&lpunctel; a pha ham y cyn|hyrfi gan dy fod yn farwol?</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A pha ham na feddyli yn dy galon am y pethau &s;ydd i ddyfod, ond am y pethau &s;ydd bre|&s;ennol&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Atebais a dywedais, Arglwydd lly|wydd, wele ordeniai&s;t drwy dy gyfraith i'r rhai cyfiawn feddiannu y pethau hyn, ac i'r anghyfi|awn fethu.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r cyfiawn hefyd a ddioddefant gyfyng|der, ac a obeithiant ehangder: a'r &s;awl a wnaeth anghyfiawnder a ddioddefa&s;ant gyfyngder, ac ni's caffant weled ehangder.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A dywedodd efe wrthif, nid oes farn-&wcirc;r ar Dduw, na neb yn deall yn well na'r Goru|chaf.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Canys llawer a gollir o'r rhai pre&s;ennol, o achos diy&s;tyru cyfraith Dduw 'r hon &s;ydd oi blaen hwynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys gan orchymyn y gorchymyn|nodd Duw i'r rhai a ddaeth pan ddaethant, pa beth a wnaent i fyw, a pha beth a gadwent fel na's ceryddid hwynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Er hynny y rhai hyn ni's coelia&s;ant ef, a dywedyd a wnaethant yn ei erbyn ef, a meddy|lia&s;ant oferedd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A chann eu hamgylchu eu hun &acirc; beiau hwy a ddyweda&s;ant am y Goruchaf nad oedd efe, ac ni chydnabuant ei ffyrdd ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ai gyfraith ef a ddiy&s;tyra&s;ant, a gwada|&s;ant ei addewidion ef, ac ni buant ffyddlon yn ei gyfreithiau ef, ac ni chyflawna&s;ant ei weithre|doedd ef,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Am hyn E&s;oras, i'r gwag y mae y peth|au gweigion, ac i'r llawn y pethau llawnion.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac wele, 'r am&s;er a ddaw, y cyflawner 'r arwyddion a ddango&s;ais i ti, a'r brioda&s;-ferch a ymddengys, a dango&s;ir yr hon &s;ydd yn awr dann y ddaiar.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A phawb a'r a ddiango oddi wrth y drygi|oni vchod, a gaiff weled fy rhyfeddodau maufi.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys fy mab Ie&s;us a'r rhai &s;ydd gyd ag ef a ddango&s;ir, a'r rhai a adewir a laweny|chant bedwar-cant o flynyddoedd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yn &ocirc;l y blynyddoedd hyn y bydd marw fy mab Cri&s;t, a phob dyn byw.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A'r byd a droir i'r h&ecirc;n ddi&s;tawrwydd dros &s;aith niwrnod, fel yn y barnedigaethau cyntaf, fel na's gadawer neb yn &ocirc;l.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A digwydd yn &ocirc;l &s;aith niwrnod y cyfo|dir y byd hwn &s;ydd etto heb ddeffro, a'r peth
<PB REF="386">llygredic a fydd marw.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A'r ddaiar a ddyri trachefn y pethau &s;ydd yn cy&s;cu ynddi, a'r pridd y rhai &s;ydd yn aros yn|ddo ef mewn di&s;tawrwydd, a'r celloedd yr enei|diau y rhai a roddwyd ynddynt hwy.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A cheir gweled y Goruchaf ar or&s;edd|faingc y farn, a phob tru&ecirc;ni a &acirc;nt ymmaith, a dioddefgarwch a ge&s;clir yng-hyd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ond y farn a eris, y gwirionedd a &s;aif, a ffydd a gryfh&acirc;.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A'r weithred a galyn, a'r gwobr a ddang|o&s;ir, cyfiawnder a beru, ac anghyfiawnder ni re|ola.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A dywedais, yn gyntaf Abraham a we|ddiodd dros y Sodomiaid, a Mo&s;es dros y ta|dau a becha&s;ant yn yr anialwch.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A'r rai a fuant ar ei &ocirc;l yntef [a weddia|&s;ant] tros I&s;rael yn nyddiau Achas a Samuel.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A Dafydd rhag y de&s;truw, a Salomon dros y rhai a ddaethant i'r cy&s;&s;egr.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A Helias dros y rhai a gaw&s;ant law, a thros y marw er mwyn caffael o honaw ef fyw.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac Ezechias dros y bobl yn am&s;er Se|nacherib, a llawer dros laweroedd.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Wrth hynny os yn awr (pan dyfodd llw|gredigaeth, ac amlhau anghyfiawnder) y cyfi|awn a weddia&s;ant tros ar annuwiol: pa ham na bydd felly yr awron&lpunctel;</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ac efe a'm hatebodd gan ddywedyd, nid y byd hwn yw 'r diwedd: anrhydedd a geir yn|ddo ef yn fynych, am hynny y gweddia&s;ant dros y gweniaid.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Dydd y farn a fydd diwedd y byd hwn, a dechreuad y tragwyddoldeb &s;ydd i ddyfod, yn yr hwn y diflanna p&ocirc;b llygredigaeth.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Anghymedroldeb a ryddhauwyd, anghre|dyniaeth a dorrwyd ymmaith: cynyddodd cyfi|awnder, a gwirionedd a gododd.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Y pryd hynny, ni's gall neb achub yr hwn a gollwyd, na gorthrymmu y neb a orchfyga.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac atebais gan ddywedyd, dymma 'r gair a ddywedais yn gyntaf ac yn ddiwethaf, mai gwell a fua&s;e na rodda&s;id y ddaiar i Adda, neu pan roddwyd hi, lle&s;teir iddo ef bechu.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Canys pa le&s;&s;&acirc;d i ddynion fyw yn y byd pre&s;ennol hwn mewn trymder, ac yn &ocirc;l mar|wolaeth di&s;gwil am go&s;pedigaeth&lpunctel;</P>
<P N="48"><HI>48</HI> O ti Adda, pa beth a wnaetho&s;t&lpunctel; er i ti be|chu, nid yw hynny yn gwymp i ti dy hun yn vnic, ond i ninnau hefyd y rhai a ddaethom o honot ti.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Canys pa les i ni os addawyd i ni fywyd tragywyddawl, a ninnau a wneuthom weithre|doedd marwolaeth&lpunctel;</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ac er addo i ni obaith tragywyddawl: ninnau a wnaethpwyd yn w&icirc;r oferedd&lpunctel;</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ac er darparu i ni drigfannau iechyd a diogelwch, a ninnau yn byw yn annuwiol&lpunctel;</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Ac er darparu gogoniant y Goruchaf i amddeffyn y rhai a fuant fyw yn ddioddefgar a ninnau yn rhodio ar hyd y ffordd waethaf?</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Ac er dangos i ni baradwys ai ffrwyth yn parhau yn dragywyddol, yn yr hwn y mae diogelwch a meddiginiaeth:</P>
<P N="54"><HI>54</HI> A ninnau er hynny heb gael myned i me|wn&lpunctel; (canys rhodio a wnaethom mewn lleoedd amhawddgar)</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Ac er di&s;claerio o wynebau y rhai a ym|go&s;pa&s;a&s;ant yn oleuach na'r &s;&ecirc;r, a'n hwynebau ninnau yn dduach na'r tywyllwch&lpunctel;</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Canys tra fuo'm fyw yn gwneuthur anwiredd, ni feddylia&s;om ni y caem ddioddef am hynny yn &ocirc;l marwolaeth.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Ac efe a atebodd gan ddywedyd, dymma fodd yr ymrafael 'r hwn a ymrafailia d&ycirc;n a'r a &acirc;ner ar y ddaiar.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Fel os gorchfygir ef, efe a gaiff ddioddef yr hyn a ddywedai&s;t, ond os efe a orchfyga, efe a gaiff dderbyn y peth a ddywedaf.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Canys hon yw 'r fuchedd am yr hon y dy|wedodd Mo&s;es, pan ddaeth efe at y bobl gan ddywedyd, dewis i ti fuchedd i fyw.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Er hynny ni choelia&s;ant ef na'r proph|wydi ar ei &ocirc;l ef, na minne ychwaith yr hwn a ddywedais wrthynt,</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Na chai tri&s;twch fod yn ddialedd arnynt, fel y daw llawenydd ar y rhai a dderbynia&s;ant ddy&s;ceidiaeth i iechydwriaeth.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> Atebais gan ddywedyd, gwn Arglwydd, mai trugarog y gelwir y Goruchaf, am iddo fod yn drugarog i'r rhai ni ddaethant etto i'r byd,</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Ac yn drugarog wrth y rhai a rodio yn ei gyfraith ef.</P>
<P N="84"><HI>84</HI> A dioddefgar ydyw efe, am iddo h&icirc;r ddio|ddef i'r rhai a becha&s;ant yn erbyn ei greaduriaid ef.</P>
<P N="65"><HI>65</HI> A hael yw efe, am iddo roddi lle y byddo rhaid.</P>
<P N="66"><HI>66</HI> Ac y mae efe yn fawr ei drugaredd, o her|wydd mwy yw ei drugaredd ef na'r rhai pre&s;en|nol, a'r rhai a ba&s;&s;iodd, a'r rhai a ddaw.</P>
<P N="67"><HI>67</HI> Os efe ni's chwanega ei drugareddau, ni bydd byw y byd a'r rhai &s;ydd yn aros ynddo.</P>
<P N="68"><HI>68</HI> Hefyd, efe a faddeu, canys oni faddeu efe oi ddaioni, fel yr e&s;muwythaer ar y rhai a wnae|thant ddrwg, ni alle y ddecfed f&icirc;l o'r bobl fyw.</P>
<P N="69"><HI>69</HI> Ac oni bai iddo ef (yr hwn &s;ydd farn-wr) faddeu i'r rhai a iachauwyd drwy ei air ef, a phardynu eu haml ymry&s;on,</P>
<P N="70"><HI>70</HI> Os gatfydd ychydig iawn a adewid o lawe|roedd o honynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>6 Gweithredoedd Duw &s;ydd yn rhagori. 20 Mae E&s;|dras yn gweddio dro&s;to ei hun a thros y bobl. 39 A ddewid o iechydwriaeth i'r cyfiawn.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC efe a'm hattebodd gan ddywedyd, y Go|ruchaf a wnaeth y byd hwn i lawer, ond y byd a ddau i ychydig.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> E&s;dras, dango&s;af i ti gyffelybrwydd fel pan ofynech i'r ddaiar, hithe a'th atyb ei b&ocirc;d yn rho|ddi llawer o bridd, o'r hwn y gwneir lle&s;tri pridd,
<PB N="364" REF="386">ond ychydig o'r hwn y daw 'r aur allan: felly y mae am waith y byd hwn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Llawer a wnaethbwyd, ond ychydig a gedwir.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna yr atebais gan ddywedyd, (&ocirc; fy en|aid) llwngc di &s;ynnwyr, ac thraflyngca ddeall:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys cytunai&s;t i wrando, ac ewylly&s;car ydwyt i brophwydo: canys nid oes i ti hwy o am&s;er na'r fuchedd hon.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O Arglwydd, oni roddi genad i'th w&acirc;s i erfyn arnat, ar i ti roddi h&acirc;d ein calon, ac adei|ladu ein deall fel y d&ecirc;l ffrwyth o honaw, fel y gallo p&ocirc;b dyn llygredic fyw: pwy a all aros yn lle dyn&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys ti wyt vnic, a ninnau oll ydym vn weithred dy ddwylaw, fel y dywedai&s;t.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys pan lunier y corph yn y groth, a phan roddech yr aelodau, dy greadur a gedwir mewn t&acirc;n a dwfr, a naw m&icirc;s y dioddef dy wa|ith y creadur a luniwyd ynddi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ond y peth &s;ydd yn cadw, a'r peth a ged|wir, a ddiangant ill dau: a phan ddelo 'r am&s;er, y groth a gadwed a geidw y pethau a fagwyd ynddi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys gorchymynna&s;e i'r aelodau, yn enwedic i'r dwyfronau roddi llaeth i ffrwyth y dwyfronnau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fel y gallo y peth a wnaetho&s;t, ac a luni|ai&s;t gael ei fagu dros am&s;er, hyd oni threfnech ef a'th drugaredd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Magai&s;t ef drwy dy gyfiawnder, dy&s;cai&s;t ef yn dy gyfraith, a cheryddai&s;t ef a'th ddeall,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A marwoleithi ef fel dy greadur, a byw|hei ef fel dy waith.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Os de&s;truwi, gan hynny y peth a luni|wyd, ac a wnaethbwyd drwy gymmaint o boen wrth dy orchymyn di, hawdd oedd i ti beri cadw y peth a wnaethbwyd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gan hynny Arglwydd mi a ddywedaf, (am b&ocirc;b d&ycirc;n yn gyffredinol ti a wyddo&s;t fwy) ond dros dy bobl, am y rhai yr ydwyf yn dri&s;t.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac am dy etifeddiaeth, dros y rhai yr yd|wyf yn galaru, ac I&s;rael am yr hwn yr ydwyf, dri&s;t, ac Iacob er mwyn pwy yr ydwyf yn athri&s;t.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am hynny y dechreuaf weddio ger dy fron di dro&s;of fy hun, a tho&s;tynt hwy: canys gwelaf ein beiau ni y rhai &s;y yn y b&ycirc;d.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ond mi a glywais gyflymdra y barnwr &s;ydd yn dyfod.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am hynny gwrando fy lleferydd, a deall fyng-eiriau, a pharablaf ger dy fron di. Dymma ddechreu geiriau E&s;dras cyn ei e&s;cy|niad ef:</P>
<P N="20"><HI>20</HI> O Arglwydd, ty di 'r hwn ydwyt yn pre&s;&s;wylio yn y byd yr hwn wyt o'r vchelder yn gweled pethau yn y nefoedd ac yn yr awyr:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ei&s;teddle 'r hwn ni's gellir ei phri&s;io, ai ogoniant ni's gellir moi gynnwys, o flaen yr hwn y mae 'r lluoedd o angelion yn &s;efyll dan grynu,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> (Cadwedigaeth y rhai a droir mewn gw|ynt a th&acirc;n) yr hwn y mae ei eiriau yn w&icirc;r, ai or|chymynnion yn ddianwadal, ai ddeddfau yn ofn|adwy,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ai &ocirc;lwg &s;ydd yn &s;ychu 'r dyfnder, ai ddic|llonedd ef &s;ydd yn gwneuthur i'r mynyddoedd doddi, ai wirionedd &s;ydd yn dwyn te&s;tiolaeth:</P>
<P N="24"><HI>24</HI> O gwrando weddi dy w&acirc;s, ac y&s;tyria a'th glu&s;tiau ddei&s;yfiad dy greadur,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys tra fyddwyf byw y llefaraf, a thra medrwyf ddeall yr atebaf.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Na cedrych ar bechodau dy bobl, ond ar y rhai &s;y yn dy wa&s;anaethu mewn gwirio|nedd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Na phri&s;&s;ia ar ddrwg amcannion y cen|hedloedd: ond ar ddymuniad y rhai &s;y yn ca|dw dy de&s;tiolaethau o ewyllys eu calonnau.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Na feddwl am y rhai a rodiodd yn ffuan|tus ger dy fronn di, ond meddwl am y rhai yn &ocirc;l dy ewyllys a adnabuant dy ofn.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Nac ewylly&s;ia ddifetha y rhai a ym|dduga&s;ant yn anifeiliaidd: ond edrych ar y rhai a ddy&s;ca&s;ant dy gyfraith yn berffaith.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Na chymmer ddigofaint wrth y rhai &s;ydd waeth nag anifeiliaid: ond c&acirc;r di hwynt a ym|ddyriedant yn wa&s;tadol yn dy gyfiawnder a'th ogoniant.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Canys yr vn clefyd &s;ydd arnom ni a'n tadau, ac o'n plegit ni bechaduriaid y gelwir di yn drugarog.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Canys os trugarhei wrthym, fe a'th elwir yn drugarog wrthym ni y rhai &s;y heb weithredoedd cyfiawnder.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Canys y rhai cyflawn a'r a rodda&s;ant yng-hyd lawer o weithredoedd da, a dderbyni|ant oi gweithredoedd wobr.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ond pa beth yw d&ycirc;n pan ddigiech wrtho ef: ne pa beth yw 'r genhedlaeth lygredig far|wol hon, pan fyddech morr chwerw wrthi hi&lpunctel;</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Canys yn w&icirc;r, nid oes vn ym mhlith y rhai a aned heb wneuthur drygioni, ac nid oes vn ym mhlith y rhai cyfiawn heb wneuthur ar fai.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Canys am hyn &ocirc; Arglwydd, canmho|lir dy gyfiawnder a'th ddaion di os byddi druga|rog wrth y rhai nid ydynt gyfoethogion &ocirc; wei|thredoedd di.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yna i'm hatebodd gan ddywedyd, peth a ddywedai&s;t yn dda, a hynny a gyflawnir yn &ocirc;l dy eiriau.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Canys yn wir, nid y&s;tyriaf weithredoedd y rhai a becha&s;ant cyn marwolaeth, a chyn bar|nedigaeth a de&s;truw:</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ond llawenychaf am weithredoedd a myddyliau y rhai cyfiawn, a myddyliaf hefyd y pererindod, yr iechydwriaeth, ar gwobr a g&acirc;nt.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Fel y dywedais yn awr, felly y dig|wydd.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Canys fel y mae 'r llafurwr yn hau lla|wer o h&acirc;d ar y ddaiar, ac yn plannu llawer o goed, ac etto nid yw y peth a hauwyd ac a blan|nwyd,
<PB REF="387">b&ocirc;b am&s;er yn ddiogel, nac yn gwreiddio: felly y mae am y bobl y rhai a hauwyd yn y byd, ni byddant oll gadwedic.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Yna yr atebais ac y dywedais, os cefais ras, g&acirc;d i'm ddywedyd.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Fel y diflanna h&acirc;d y llafurwr, oni daw efe i fynu, a derbyn dy law di yn ei amfer cyfaddas, ne os daw gormod glaw arno, ai lygru ef:</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Felly hefyd y derfydd am ddyn, yr hwn a wnaeth dy ddwylaw di, ac &s;ydd debyg i'th dde|lw di, ac am ei fod yn debyg i ti er mwyn yr hwn y gwnaetho&s;t b&ocirc;b peth, a chyffelybai&s;t ef i h&acirc;d y llafur-wr.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Na fydd ddigllon wrthym &ocirc; Arglwydd, ond arbed dy bobl, a chymmer drugaredd ar dy etifeddiaeth: canys trugarog fyddi wrth dy greadur.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Yna efe a'm hatebodd gan ddywedyd, y pethau cydrychol &s;y i'r rhai cydrychol, a phe|thau ar ddyfod &s;ydd i'r rhai &s;ydd yn dyfod.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Canys mae llawer i ti yn &ocirc;l etto, fel y ga|llech garu fyng-hreadur yn fwy na myfi: Ond mi a ne&s;cais lawer gwaith attat ti ac atto yntef, ond ni ne&s;eais erioed at yr anghyfiawn.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac yn hyn hefyd yr ydwyt yn rhyfedd ger bron y Goruchaf,</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Am i ti dy vfuddhau dy hun fel yr oedd weddus i ti, ac ni's tybiai&s;t dy hun yn deilwng i heuddu cl&ocirc;d ym mhlith y rhai cyfiawn.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Canys llawer o drueni mawr &s;ydd i'r rhai a eris yn y byd yn y pen diwethaf, am iddynt rodio mewn balchder mawr.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ond dy&s;c di dro&s;ot ty hun, ac edrych am ganmholiaeth y rhai tebyg i ti.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Canys i chwychwi yr agorwyd parad|wys, pla~nwyd pren y bywyd, yr am&s;er a ddaw a ddarparwyd, helaethrwydd &s;ydd barod, y ddinas a gorphwy&s;ora a ordeniwyd a adeiladwyd i chwi &icirc;e a doethineb a daioni perffaith.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Gwreiddin drygioni a gadwyd oddi wr|thych, gwendid a llwgr a guddiwyd oddi wr|thychi a llygrydigaeth a ffy i vffern tan angof.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Galar a aeth ymmaith, a thry&s;&s;or trag|wyddoldeb a ddango&s;ir yn y diwedd.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Ac am hynny nac ymofyn mwy am rife|di y rhai colledig.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Canys pan gaw&s;a~t rydd-dit, dibri&s;&s;ia&s;ant y Goruchaf diy&s;tyra&s;ant ei gyfraith, a gwrtho|da&s;ant ei ffyrdd ef.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Heb law hynny, &s;athra&s;ant ei rai cyfiawn ef.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> A dyweda&s;ant yn eu calonnau, nid oes Dduw, a hynny o'r gwir waith ddioddef, canys meirw fyddant.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Canys fel y darparwyd i chwi y pethau a ddywedais, felly y darparwyd iddynt hwythau &s;yched a llafur: canys nid ewyllys Duw oedd i ddyn fethu.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Ond y rhai a wnaethbwyd a haloga&s;ant enw y neb ai gwnaeth hwy, ac ydynt anniolch|gar i'r hwn a ddarparodd iddynt fywyd.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Am hynny y mae fy marn i ger-llaw.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> Ni ddango&s;ais i y pethau hyn i bawb ond i ychydic, hynny yw i ti, ac i'th gyffelyb: yna yr atebais gan ddywedyd,</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Wele, Arglwydd, yn awr y dango&s;ai&s;t i mi y rhifedi arwyddion, y rhai a ddechreui eu gwneuthur yn yr am&s;er diwethaf: ond ni ddango&s;ai&s;t i mi pa am&s;er y gwnait hwy.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Pob peth bydol &s;ydd a dechreu, ac a diwedd iddo. 10 Poenau i'r annuwiol ar &ocirc;l y fuchedd hon. 15 Mwy yw rhifedi y drwg na'r da.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa efe a'm hatebodd gan ddywedyd, me|&s;ura 'r am&s;er yn ddyfal ynddo ei hun: a phan welech y naill rann i'r arwyddion ar a ddango|&s;ais i ti o'r blaen wedi dyfod,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna i cei ddeall, mai 'r gwir am&s;er yw yn yr hwn y dechreu y Goruchaf ymweled a'r hwn a wnaeth efe.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A phan weler daiar-gr&ycirc;n a chynnwrf ym mhlith pobl y byd,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y cei yn ddiau ddeall, ddarfod i'r Go|ruchaf ddywedyd am y pethau hynny ar yr am|&s;er a fu o'th flaen di, o'r dechreuad.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys fel y mae i b&ocirc;b peth a'r y &s;ydd yn y b&ycirc;d ddechreu a diwedd, a'r diwedd &s;ydd eglur,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Felly y mae hefyd i am&s;eroedd y Goruch|af ddechreuad mewn rhyfeddodau a nerth, ac a ddiwedda~t mewn gweithredoedd ac ar wyddio~.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A phob vn a'r a gadwer, ac a allo ddiangc wrth ei weithredoedd, a ffydd, drwy 'r honn y creda&s;och,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A achubir oddi wrth y peryglon hynny, ac a gaiff weled fy iechydwriaeth yn fy nh&icirc;r mau fi, ac yn fy mrooedd: canys &s;anc teiddiais fy hun oddi wrth y byd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y c&wcirc;ynir i'r rhai a gam-arfera&s;ant fy ffyrdd mau fi: a'r &s;awl ai taflodd hwynt allan yn ddiy&s;tyr a drigant mewn poenau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys y rhai a dderbynia&s;ant dyrnau da yn eu bywyd, ac ni's adnabuant fi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r &s;awl a ga&s;&s;aodd fyng-hyfraith tra yd|oedd iddynt rydd-did, a phan oedd iddynt am&s;er i wellhau ac i droi, ni's dealla&s;ant, ond ei diy&s;ty|ru hi,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Rhaid i'r rhai hynny &wcirc;ybod, a pa beth yw fyng-hyfraith i yn &ocirc;l marwolaeth, mewn poe|nau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny na ofala di pa fodd y co&s;bir yr anuwiol: ond ymofyn pa fodd y cedwir y cy|fiawn a phwy bie 'r byd, ac er mwyn pwy, a pha bryd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna yr atebais, gan ddywedyd,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Dywedais o'r blaen, a dywedaf etto, ac ai dywedaf hefyd rhag-llaw: f&ocirc;d mwy o'r rhai colledig nag o'r rhai cadwedig:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Fel y mae 'r llifddwfr yn fwy na defnyn.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a'm hatebodd gan ddywedyd, fel y mae 'r maes, felly y mae 'r h&acirc;d: fel y mae 'r lly&s;&s;iau, felly y mae eu lliw hefyd: fel y mae 'r gweithiwr, felly y bydd y gwaith: ac fel y
<PB N="365" REF="387">byddo 'r llafur-wr, felly y bydd ei lafur he|fyd: canys yr am&s;er oedd felly.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A phan arlwyais i'r rhai &s;ydd yn awr, cyn gwneuthuriad y byd, yn yr hwn y caent a|ros, nid oedd neb y pryd hynny yn dywedyd yn fy erbyn i.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys y pryd hynny, pawb (oedd yn v|fydd,) arfer y rhai a wnaethbwyd yn y byd a lygrwyd wrth h&acirc;d tragywyddawl, ac wrth gy|fraith o'r hon ni's gallant ymadel.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Felly y&s;tyriais y b&ycirc;d, ac wele yr ydoedd perigl, o herwydd y dychymygion a ddaethent iddo ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A gwelais, ac arbedais hwynt yn ddir|fawr, a chedwais i mi vn o ffrwyth y winwy|dden, a phlanhigin o genedl fawr.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Darfydded am y gynnullheidfa a dyfodd yn ofer, a chadwer fyng-r&acirc;wn a'm planhigin: canys drwy boen fawr y gwneuthum i hwynt.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Er hynny os gorphywy&s;t &s;aith niwrnod etto, ond ni chei di ymprydio ynddynt,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> D&ocirc;s gan hynny ymmaith i faes o ly&s;&s;iau heb d&ycirc; arno, a bwytta yn vnic o ly&s;&s;ieu 'r maes, na phrawf gig, nac &ycirc;f w&icirc;n, ond bwytta ly&s;&s;iau yu vnic,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A gweddia ar y Goruchaf yn wa&s;tadol, ac yna mi a ddeuaf i ymddiddan &acirc; thi.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Felly mi a aethym ymmaith i'r maes a elwir Ardath, fel y gorchymynnodd efe i'm, ac yno i'r ei&s;teddais ym my&s;c y lly&s;&s;iau, a bwytteis ly&s;&s;ieu 'r maes, a'r bwyd hwnnw a'm digonodd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ym mhenn y &s;aith mwrnod ei&s;teddais ar y gla&s;-wellt, a'm calon oedd yn fl&icirc;n o'm mewn fel o'r blaen.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac agorwyd fyng-enau, a dechreuais ymddiddan a'r Goruchaf gan ddywedyd,</P>
<P N="29"><HI>29</HI> O Arglwydd ymddango&s;ai&s;t i ni,<NOTE PLACE="marg">Exod. 19 9.24.3. Deut. 4.12.</NOTE> a gwnaetho&s;t i'n tadau dy adnabod yn yr anial|wch, mewn lle anghyfannedd, llwm, pan ddae|thant allan o'r Aipht.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A lleferai&s;t, gan ddywedyd, clyw fi &ocirc; I|&s;rael, ac y&s;tyria di fyng-eiriau &ocirc; h&acirc;d Iacob.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Canys mi a heuaf fyng-hyfraith ynoch, a hi a ddwg ffrwyth ynoch, ac anrhydeddir chwi er ei mwyn yn dragywyddawl.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ond ein tadau y rhai a dderbynia&s;ant dy gyfraith ni's cadwa&s;ant hi, ac ni chanlyna&s;ant dy ordeiniadau, a ffrwyth dy gyfraith nid ym|ddango&s;odd, ac ni's galle, canys eiddo ti oedd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Canys y neb ai derbyniodd a gollwyd,<NOTE PLACE="marg">Deut. 32.28.</NOTE> am na's cadwent y pethau a haue&s;id ynddynt.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac wele arfer yw, pan dderbynio 'r dda|iar h&acirc;d, ne 'r m&ocirc;r y llong, ne le&s;tr fwyd a diod: pan fetho 'r ddaiar lle yr hauwyd, ne pan dorro y llong ne 'r lle&s;tr lle y rhoe&s;id y peth:</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Y pethau hefyd a roddwyd ynddynt a gollwyd: a'r pethau a dderbyniwyd nid arho|&s;ant gyd &acirc; ni: ond nid felly y bydd ynom ni.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Canys ni y rhai a dderbynia&s;om y gy|fraith a gollir mewn pechod, ac felly y gwna ein calon a dderbyniodd y gyfraith:</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Canys ni dderfydd am y gyfraith, ond a|ros a wna yn ei grym.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A phan ddywedais y pethau hyn yn fyng|halon, edrychais o'm hamgylch, ac ar fy llaw ddehau y gwelwn wraig yn galaru yn dri&s;t, yn gwneuthur cwynfan mawr, yn gweiddi yn v|chel, ac yn drom ei chalon, ai dillad wedi rhwy|go, a lludw oedd cenddi ar ei phenn.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Yna y bwriais y meddyliau oedd gennif o'r blaen heibio, a throais atti hi,</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A dywedais wrthi hi, pa ham yr ydwyt yn &wcirc;ylo&lpunctel; a phaham yr ydwyt m&ocirc;r dri&s;t dy ga|lon?</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A hi a ddywedodd wrthif, arglwydd, g&acirc;d fi yn llonydd, fel y gallwyf alaru dro&s;of fy hun, a chwanegu fyng-alar, canys wyf dri&s;t iawn fyng-halon, ac wedi dwyn yn i&s;el heb r&ocirc;l.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A dywedais wrthi hi, beth a ddarfu i ti&lpunctel; dywet i mi.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Hithe a ddywedodd wrthif, myfi dy wa|&s;anaeth-wraig a fum he&s;b, ac heb planta, er bod i mi &wcirc;r ddeng-mhlynedd ar hugain.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A'r deng-mhlynedd ar hugain hyn, yr ydwyf yn gweddio n&ocirc;s a dydd a phob awr ar y Goruchaf.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ar ben y deng-mhlynedd ar hugain, Duw a'm gwrandawodd fi dy wa&s;anaeth|wraig, edrychodd ar fy nrhueni, y&s;tyriodd fy mlinder, a rhoddes i mi f&acirc;b: a mi a fum lawen am dano ef, ac felly yr oedd fyng-&wcirc;r hefyd, a'm holl gymmydogion, a rhoe&s;om anrhydedd mawr i'r Goruchaf.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> A megais ef drwy boen fawr.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Felly pan dyfodd efe, a dyfod i oedran gwreicca, mi a wneuthym wledd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>E&s;dras a'r wraig a ymddango&s;odd iddo ef, yn ymddy|ddan yng-hyd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC felly y digwyddodd i'm mab, pan aeth e|fe iw &s;tafell, efe a &s;yrthiodd i lawr, ac a fu farw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna nyni oll a ddiffodda&s;om y canhwy|llau, a'm holl gymmydogion a goda&s;ant i fynu i'm cy&s;&s;uro: yna y gorphywy&s;ais i hyd yr hwyr yr ail dydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A phan ddarfu iddynt hwy oll fyng-hu&s;|&s;uro, fel y byddwn lonydd, yna y cyfodais h&ycirc;d nos, ac y ffoais, ac a ddaethum i'r maes hwn fel y gweli,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac y mae yn fy mryd nad elwyf yn fy &ocirc;l i'r ddinas, ond aros ymma, heb na bwytta nac yfed, ond galaru yn wa&s;tadol, ac ymprydio hyd oni byddwyf farw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y gollyngais ymmaith fy myfyrdod a'r meddyliau oedd ynof, ac attebais wrthi hi yn ddigllon gan ddywedyd,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Tydi ffolog vwch law neb arall, oni weli di ein trymder a'n galar ni, a pha beth a ddig|wydd i ni&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Fel y mae Sion ein mam ni yn llawn tri&s;twch a galar, ac fel y dygwyd hi hyd lawr, ac
<PB REF="388">y mae hi yn galaru yn anianol&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gan ein b&ocirc;d ni oll yn awr mewn trymder, ac yn c&wcirc;yno, canys tri&s;t ydym oll: wyt ti cyn drymmed ar &ocirc;l vn mab&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gofyn i'r ddaiar, a hi a ddywed i ti, mai y hi a ddyle alaru, am gwymp cymmaint ac y &s;ydd yn tyfu arni.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys o'r dechreuad, pob d&ycirc;n a anwyd o honi hi, ac eraill a ddaw: ac wele, y maent oll a|gos yn rhodio i dde&s;truw, a'r gynnullheidfa o honynt a ddadwreiddir.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pwy wrth hynny a ddyle alaru fwyaf&lpunctel; ond y hi a gollodd gymmaint o rifedi? ac nid tydi 'r hon nid wyt yn dri&s;t ond am vn mab&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ond pe dywedit wrthif, nid yw fyng-a lar debyg i alar y ddaiar: canys collais ffrwyth fyng-hroth, yr hwn a ddygais i'r b&ycirc;d drwy drymder, ac a ymddugum drwy dri&s;twch.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond y ddaiar &s;ydd megis y mae arferol i f&ocirc;d, a'r gynnulleidfa bre&s;ennol &s;ydd yn myned iddi trachefn, fel y mae yn digwyddo.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am hynny y dywedaf wrthit ti, fel y dy|gai&s;t i'r b&ycirc;d drwy drafel a phoen, felly y mae 'r ddaiar hefyd o'r dechreuad yn rhoddi ei ffrwyth i ddyn, yr hwn ai llafurio hi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac am hynny, attal dy drymder a'th alar wrthit dy hun, ac edrych beth a ddigwydd i ti, a dioddef yn &wcirc;rol.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys os berni n&ocirc;d a diwedd Duw i f&ocirc;d yn dda, ac os derbynni ei gyngor ef yn am|&s;er, ti a gei gl&ocirc;d am hynny.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> D&ocirc;s gan hynny ymmaith i'r ddinas at dy &wcirc;r.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A hithe a ddywedodd wrthif, ni wnafi mo hynny: nid &acirc; fi'r ddinas, ond ymma y by|ddaf farw.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Felly ni a chwedleuais fwy &acirc; hi, ac a ddywedais,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Paid &acirc; hynny, cymmer gyngor, pa &s;awl cwymp a gafodd Sion&lpunctel; bydd gy&s;&s;urus am ddolur Ieru&s;alem.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys ti a weli fod ein cy&s;&s;egr ni yn a|nialwch, ein hallor wedi ei thorri, a'n Teml we|di ei hanrheithio,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ein p&s;altringau a fwriwyd i lawr, ein c&acirc;n a ddi&s;tawyd, ein llawenydd a aeth ym|maith, ein canhwyllau a ddiffoddwyd, Arch ein cyfammod a ddygwyd oddi arnom, ein holl &s;anctaidd bethau a halogwyd, a'r henw 'r hwn yr ydym ni yn galw arno agos a amharchwyd: ein plant a wr&acirc;dwyddwyd, ein hoffeiriaid a lo&s;|cwyd, ein Lefiaid a gaethgludwyd, ein mor|wynnion a anrhaithiwyd, ein gwragedd a drei|&s;iwyd, ein gw&ycirc;r cyfiawn a anrheithiwyd, ein plant a ddifethwyd, ein gw&ycirc;r ieuaingc a gaethi|wyd, a'n gw&ycirc;r cryfion dihafarch a wanhauwyd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A Sion ein &s;&ecirc;l (yr hyn &s;ydd fwyaf dim) a gollodd ei pharch: canys rhoddwyd hi yn nwy|lo y rhai a'n ca&s;&acirc; ant.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac am hynny, bwrw heibio dy drymder mawr, a'th fynych alar, fel y gallo 'r Galluog fod yn drugarog i ti, ac fel y rhoddo y Goruchaf i ti e&s;mwythdra a gorphywy&s;dra oddi wrth dy lafur a'th boenau.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac fel yr oeddwn yn ymddiddan &acirc; hi, ei hwyneb a ddi&s;cleiriodd yn ddi&s;ymmwth ai phryd a dywynodd: ac ofnais, a myfyriais beth a alle hynny f&ocirc;d.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac yn y mann hi a lefarodd yn gref, ac yn ofnadwy, hyd oni chrynodd y ddaiar gan n&acirc;d y wraig.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A mi a edrychais, ac wele, nid ymddang|o&s;odd y wraig i mi mwy: ond yr oedd dinas wedi adeiladu, a lle a ddango&s;wyd o &s;ylfeini mawrion: yna yr ofnais, a gwaeddais &acirc; llefe|rydd vchel gan ddywedyd,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Pa le y mae Vriel 'r angel, yr hwn a ddaeth attaf yn y dechrau? canys gwnaeth i mi &s;yrthio mewn llawer o fyddyliau vchel a my|fyrdod, a'm diwedd a ddychwelwyd i lygredi|gaeth, a'm gweddi i gerydd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A minne yn dywedyd y geiriau hyn, efe a ddaeth attaf ac a edrychodd arnaf:</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac wele, gorweddais fel vn marw, a'm deall a newidiwyd: ac efe a'm cymmerth erbyn fy llaw ddehau, ac a'm cy&s;&s;urodd, ac a'm go&s;o|dodd ar fy nhraed, ac a ddywedodd wrthif,</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Beth a ddarfu i ti&lpunctel; pa ham y mae dy fe|ddwl a deall dy galon yn orthrymmedic? a pha ham yr wyt yn dri&s;t?</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A minnef a ddywedais, am i ti fyng|wrthodi, a mi a wneuthym yn<NOTE N="*" PLACE="marg">4. E&s;dra. 5.20.</NOTE> &ocirc;l dy eiriau di, euthym i'r maes, ac yno y gwelais bethau, a gwn bethau ni's medraf eu hadrodd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, &s;af ar dy draed fel g&wcirc;r, a bydd &wcirc;rol, a rhoddaf i ti gyng|or.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yna y dywedais, llefara di wrthifi fy arglwydd, na wrthot fi rhag i mi farw yn o|fer.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Canys gwelais bethau ni's adwaenwn, a chlywais bethau ni's g&wcirc;yddwn.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Neu y mae fy neall yn fy nhwyllo, neu fy y&s;pryd yn breuddwydio.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yn awr attolwg i ti, dangos i'th w&acirc;s y rhyfeddod hyn.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yna efe a'm hatebodd gan ddywedyd, gwrando arnaf, a mi a'th ddy&s;caf, a dango&s;af i ti pa ham yr wyt yn ofni: canys y Goruchaf a ddango&s;odd i ti lawer o ddirgelwch.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Y Goruchaf a welodd fod dy ffordd yn iniawn, canys yr ydwyt yn cymmeryd trymder yn wa&s;tadol tros dy bobl, ac yr ydwyt yn gwneuthur galar mawr am Sion.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac am hynny, deall y weledigaeth a welai&s;t ychydig o'r blaen, fel hyn:</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Gwelai&s;t wraig yn galaru, a dechreuai&s;t ei chy&s;&s;uro.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Er hynny ni's gweli mwy lun y wraig, ond ymddango&s;odd i ti ddinas wedi adeiladu:</P>
<P N="43"><HI>43</HI> A lle y dywedodd i ti &s;yrthio ei mab, hyn yw 'r peth &s;ydd yw ddeall,</P>
<PB N="366" REF="388">
<P N="44"><HI>44</HI> Y wraig hon a welai&s;t ti, yw Sion: a lle y dywedodd i ti, (yr hon a weli yn awr fel dinas barod)</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A lle y dywedodd wrthit ei bod ddeng|mhlynedd ar hugain yn he&s;b: dyna 'r deng|mhlynedd ar hugain yn y rhai ni offrymmed offrwm ynddi.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ond yn &ocirc;l deng-mhlynedd ar hugain Salomon a adailadodd ddinas, ac a offrym|modd offrymmau: ac yna 'r he&s;b a dd&ucirc;g f&acirc;b.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A lle y dywedodd hi i ti, mi ai megais ef drwy boen: hynny oedd pre&s;&s;wylio yn Ieru|&s;alem.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ond lle y dywedodd hi i ti, fe a fu farw fy mab yn ddi&s;ymmwth wrth ddyfod iw &s;tafell: dyna yr cwymp a ddaeth i Ieru&s;alem.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Ac wele, pan welai&s;t hi fel vn yn galaru am ei mab, a phan ddechreuai&s;t roddi cy&s;&s;ur yn|ddi hi o'r pethau hyn a ddigwyddodd, hyn &s;ydd raid ei ddangos i ti,</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Canys yn awr y Goruchaf &s;ydd yn gwe|led dy fod yn dri&s;t dy enaid, a'th fod yn dioddef tri&s;twch tro&s;ti hi o'th galon, ac felly efe a ddango&s;odd i ti ddi&s;cleirdeb ei goleuni, a the|gwch ei hwyneb-pryd.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ac am hynny y perais i ti aros yn y ma|es, lle nid oedd vn t&ycirc; wedi ei adailadu.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Canys gwyddwn y dango&s;e y Goruchaf hyn i ti,</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Am hynny y gorchymynnais i ti fyned i'r maes, lle nid oes na &s;ail nac adailadaeth.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Canys yn y mann lle y dechreuo y Go|ruchaf ddangos ei ddinas, ni ddichon adailada|eth neb arall &s;efyll yno.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Ac am hynny nac ofna, a n&acirc;d ti i'th galon ar&s;wydo, ond d&ocirc;s i mewn, ac edrych ar degwch a maint yr adailadaeth fwyaf ac a ellech.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Ac wedi hynny y cei di glywed cym|maint ac a allo dy glu&s;tiau ei glywed.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Canys bendigedic ydwyt ti vwch law llaweroedd, ac i'th alwyd gan y Goruchaf fel ychydig.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Ond yforu yr nos y cei di aros ymma.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Ac felly y Goruchaf a ddengys i ti wele|digaethau o'r pethau mawrion a wnaiff efe i'r rhai a fyddo yn trigo ar y ddaiar yn y dyddiau diwethaf.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Felly y cy&s;cais y no&s;on honno a'r ail n&ocirc;s, fel y gorchymynnodd efe i mi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Gweledigaeth eryr yn dyfod o'r m&ocirc;r. 37 A llew yn dyfod o'r ffore&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y breuddwydiais, ac wele fe a ddaeth i fynu eryr o'r m&ocirc;r, i'r hwn yr ydoedd deudd|eng ha&s;cell bluog a thri phen.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac mi a edrychais, ac efe a ledodd ei e&s;cill dros yr holl ddaiar, a holl wynt yr awyr a chwy|thodd arno ef, ac ymga&s;cla&s;ant yng-h&ycirc;d.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac edrychais, ac allan oi adenydd ef y ty|fodd adenydd eraill yn y gwrthwyneb, a'r rhai hynny oeddynt adenydd bychain a m&acirc;n.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond y pennau ni &s;ylfa&s;ant, a'r pen yr hwn oedd yn y canol ydoedd fwy na'r llaill, er hynny efe a arho&s;odd gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Heb law hynny, gwelais yr eryr yn ehe|deg &acirc;i adenydd, ac yn teyrna&s;u ar y ddaiar, ac ar bawb a'r oedd yn trigo ar y ddaiar.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A gwelais bob peth tann y nef yn vfudd|hau iddo ef, ac nid oedd neb yn dywedyd yn ei erbyn ef, nac oedd vn creadur ar y ddaiar.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A gwelais hefyd yr eryr yn &s;efyll ar ei ewinedd, ac a lei&s;iodd ai adenydd gan ddywe|dyd,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Na wiliwch bawb ar vn-waith, cy&s;ced pawb yn ei l&ecirc; ei hun, a gwiliwch mewn cwrs.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A chadwer y pennau hyd yn ddiweddaf.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Er hynny, gwelais nad aethe y lleferydd allan oi bennau ef, ond o ganol ei gorph ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A rhifais ei adenydd gwrthwyneb ef, ac wele, yr oedd &wcirc;yth o honynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac edrychais, ac wele, o'r tu dehau y co|dodd vn aden, a honno a deyrna&s;odd dros yr holl ddaiar.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac felly y digwyddodd, pan deyrna&s;odd, y daeth diwedd iddi, ai lle ni's gwelwyd mwy: felly 'r ail a &s;afodd ac a deyrna&s;odd, ac a gafodd am&s;er hir.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A digwyddodd pan deyrna&s;odd y daeth diwedd iddi fel i'r gyntaf, fel na's gwelwyd mwy.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y daeth lleferydd atto ef gan ddywe|dyd,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gwrando tydi yr hwn a gedwai&s;t y ddai|ar cyhyd o am&s;er, hyn a ddywedaf wrthit ti, cyn dechreu o honot fod heb ymddangos mwy.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ni chaiff neb yn dy &ocirc;l di ddyfod i'th am|&s;er di, nac iw hanner.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y cododd y drydedd, ac a deyrna&s;odd fel y llaill o'r blaen, ac nid ymddango&s;odd hithe mwy.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac felly y gwnaeth y llaill, y naill yn &ocirc;l ei gilydd, fel y teyrna&s;odd pob vn, ac nid ym|ddango&s;a&s;ant mwy.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna 'r edrychais, ac wele mewn ennyd o am&s;er, yr adenydd eraill a &s;afa&s;ant o'r tu dehau, fel y gallent hwy deyrna&s;u hefyd, a rhai o ho|nynt a lywodraetha&s;ant: ond o fewn ychydig o am&s;er nid ymddango&s;a&s;ant mwy.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys rhai o honynt, a o&s;odwyd i fynu, ac ni's rheola&s;ant.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac wedi hynny edrychais, ac wele, y deu|ddeng haden nid ymddango&s;a&s;ant mwy, na'r ddwy a&s;cell.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac nid oedd mwy ar gorph yr eryr ond dau benn, a chwech a&s;cell.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A gwelais hefyd ddwy a&s;cell wedi ym|ddidoli oddi wrth y chwech, ac yn aros dann y penn yr hwnn oedd o'r tu dehau: canys pedair a arho&s;a&s;ent yn eu lle.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Edrychais, ac wele yr adenydd y rhai oe|ddynt tann yr a&s;cell, a amcana&s;ant eu go&s;od eu hun i fynu, ac i reoli.</P>
<PB REF="389">
<P N="26"><HI>26</HI> Yna y go&s;odwyd vn i fynu, ond ar fyrder nid ymddango&s;odd mwy.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r ail a aeth ymmaith yn gynt na'r gyn|taf.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac edrychais, wele, y ddwy a'r oedd yn a|ros a amcana&s;ant re oli hefyd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A thra 'r oeddynt yn meddwl hynny, de|ffrodd vn o'r ddau ben a'r a oedd yn cy&s;cu, (&s;ef) yr hwn oedd yn y canol, canys mwy oedd hwn|nw nag yr vn o'r ddau eraill.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac yna gwelais fod y ddau ben wedi my|ned yn vn ag ef.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A'r penn hwnnw a dr&ocirc;dd at y pennau o|edd gyd ag ef, ac a fwytt&acirc;dd y ddwy a&s;cell i&s;af, y rhai a fynna&s;ent deyrna&s;u.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ond y penn hwnn a ddychrynodd yr holl ddaiar, ac a lywodraethodd ar bawb a'r oedd yn trigo ar y ddaiar drwy boen fawr: ac efe oedd yn rheoli yr holl f&ycirc;d, yn fwy na'r adenydd eraill a fua&s;e.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac wedi hynny edrychais, ac wele, y pe~n yr hwn oedd yn y canol, yn ddi&s;ymmwth nid ymddango&s;odd mwy fel yr e&s;cill.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ond y ddau benn, y rhai oeddynt yn rhe|oli y ddaiar, a phob peth a'r oedd y trigo arni a arho&s;a&s;ant.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Edrychais, ac wele, y penn oedd o'r tu de|hua a ddifethodd y pennn oedd o'r tu a&s;&s;wy.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yna y clywais lef yn dywedyd wrthif, e|drych o'th flaen, a dal &s;ulw ar y peth yr wyt yn ei weled.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yna y gwelais, wele megis llew rhuad|wy yn rhedeg ar frys alla~ o'r coed: a gwelais ef yn llefaru fel g&wcirc;r wrth yr eryr, gan ddywedyd,</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Gwrando, mi a ymddiddanaf &acirc; thi: a'r Goruchaf a ddywed wrthic.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Onid tydi a gafodd yr oruchafiaeth ar y pedwar anifail, y rhai a wneuthum i lywodrae|thu ar yr holl f&ycirc;d, fel y dele diwedd yr am&s;er trwyddynt hwy&lpunctel;</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A'r pedwerydd a ddaeth, ac a orchfygodd yr holl anifeliaid eraill o'r blaen, ac a gafodd allu ar y byd drwy ofn mawr, a thros holl derfy|nau y ddaiar trwy flinder o'r gwaethaf, a ch&ycirc;d &acirc; hynny y pre&s;&s;wyliodd efe ar y ddaiar yn ddich|elgar.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Canys ni fernai&s;t y ddaiar mewn gwiri|onedd.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Canys blinai&s;t y go&s;tyngedic, briwai&s;t yr heddychol, cerai&s;t gelwydd-w&ycirc;r, difethai&s;t drigfaon y rhai oeddynt yn dwyn ffrwyth, bwri|ai&s;t i lawr fagwyr y rhai ni wnaethent niwed i ti.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Am hynny y daeth dy draw&s;ineb i fynu at y Goruchaf, a'th falchder at y Galluog.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Y Goruchaf hefyd a edrychodd ar yr am|&s;erodd beilchion, ac wele hwy a ddarfuant, ai ffreidd-dra a gyflawnwyd.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ac am hynny nac ymddangos mwy tydi eryr, a'th e&s;cill ffiaidd, a'th adenydd e&s;cymyn, a'th bennau anra&s;lon, a'th ewinedd gwaethaf, a'th holl gorph ofer</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Fel y gallo yr holl ddaiar ddadflino, pan ddiango oddi wrth dy nerth di, ac fel y gallo o|beithio barn a thrugaredd gan yr hwn ai gwna|eth hi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Deongliad y gweledigaethau vchod.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Phan ddywedodd y llew y geiriau hynn wrth yr eryr, y gwelais:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac wele, y pen yr hwn a gaw&s;e y llaw v|chaf o'r blaen nid ymddango&s;odd mwy, ac nid ynddango&s;odd mwy y pedair a&s;cell a'r a ddae|thent atto ef, ac a o&s;oda&s;id i fynu i deyrna&s;u, ai teyrnas oedd fechan, a llawn cynnwrf.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A gwelais, wele, ac nid ymddango&s;a&s;ant mwy, a holl gorph yr eryr a lo&s;cwyd fel yr of|nodd y ddaiar yn fawr: yna y deffroais i allan o'm blinder, a gweledigaeth fy meddwl, ac ofn mawr, a dywedais wrth fy y&s;bryd,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Wele, hyn a roddai&s;t i mi, am i ti chwilio am ffyrdd y Goruchaf,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Wele, y mae etto yn fl&icirc;n fyng-halon, ac yn wann fy y&s;bryd: ac ychydig nerth &s;ydd ynof, o herwydd yr ofn mawr a fu arnaf neithwyr.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny yr attolygaf i'r Goruchaf, fyng-hy&s;&s;uro hyd y diwedd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A dywedais, Arglwydd, Arglwydd, os ce|fais ffafor yn dy olwg di, ac os cyfiawnheuir fi ger dy fron di o flaen llawer eraill, ac os daeth fyng-weddi i yn &s;iccr o'th flaen di:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Dyro gy&s;&s;ur ynof, a dangos i'th w&acirc;s dde|all y weledigaeth hon, fel y gallech gy&s;&s;uro fy enaid yn berffaith.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys bernai&s;t fi yn deilwng i ddangos i mi yr am&s;eroedd diweddaf.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, hyn yw deall y weledigaeth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yr eryr yr hwn a welai&s;t yn dyfod i fynu o'r m&ocirc;r yw yr deyrnas a welodd dy frawd Da|niel yn ei weledigaeth.<NOTE PLACE="marg">Daniel. 7.71.</NOTE></P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ond ni's deonglwyd iddo ef, am hynny y deonglaf hi i ti.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Wele, fe a ddaw yr dyddiau y cyfid teyr|nas ar y ddaiar, ac ofnir y deyrnas honno yn fwy na'r holl deyrna&s;oedd a fuant oi blaen.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac yn y deyrnas honno y llywodraetha deuddeng mhrenin &ocirc;l yn &ocirc;l.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys yr ail a ddechreu deyrna&s;u, ac a deyrna&s;a yn hwy na'r deuddec eraill.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A hyn y mae yr deuddeng ha&s;cell a we|lai&s;t ti yn ei arwyddocau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac am y llef a glywai&s;t yn dywedyd, yr hon nid aeth o'r pen, ond o ganol y corph honno &s;ydd yn arwyddocau,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yn &ocirc;l am&s;er y deyrnas honno, y cyfyd ymry&s;onnion mawr, a hi a fydd debyg i &s;yrthio: er hynny ni &s;yrth y pr&ycirc;d hynny, ond hi a adferir trachefn iw dechreuad.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r wyth adain dann ei e&s;cill, y rhai a welai&s;t yn crogi dan ei adenydd ef, &s;ydd yn ar|wyddocau,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y cyfid ynddo ef &wcirc;yth o frenhinoedd ai
<PB N="367" REF="389">dyddiau fyddant fyrrion, ai blynyddoedd yn chwyrn, a dau o honynt a balla.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac yng-hanol hynny o am&s;er, pedwar a gedwir dros am&s;er, hyd oni dd&ecirc;l ei am&s;er ef: ond dau a gedwir hyd y diwethaf.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A lle y gwelai&s;t dri phen yn gorphy|wys, hyn yw 'r deall.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yn ei ddyddiau diwethafy cyfid y Goru|chaf dair teyrnas, a galwant lawer o bethau yn eu h&ocirc;l, a hwy a lywodraethant y ddaiar,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r rhai a bre&s;&s;wyliant ynddi drwy bo|en fawr, vwch law pawb a'r a fu oi blaen hwy: am hynny y gelwir hwynt pennau 'r eryr.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys hwynt hwy a ddygant allan ei ddrygioni ef trachefn, ac a gyflawnant ei ddi|wedd ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A lle ni's gwelai&s;t y pen mawr yn ym|ddangos mwy, hynny &s;ydd yn arwyddocau y bydd marw vn o honynt yn ei wely, ac er hyn|ny mewn llafur.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Canys y ddau &s;ydd yn aros yn &ocirc;l a le|ddir a'r cleddyf.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys cleddyf y naill a ddifetha yr llall: ond o'r diwedd efe a &s;yrth drwy 'r cleddyf ei hun.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A lle y gwelai&s;t ddwy adain dan yr e&s;|cill, yn myned tu a'r penn o'r tu dehau:</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Mae hynny yn arwyddo y rhai a gad|wodd y Goruchaf hyd eu diwedd: hon yw 'r deyrnas fechan, a llawn blinder, fel y gwe|lai&s;t.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A'r llew a welai&s;t yn codi allan o'r coed, ac yn rhuo, ac yn dywedyd wrth yr eryr, ac yn ei geryddu ef a'm ei anwiredd a'r holl eiriau fel y clywai&s;t,</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yw gwynt, yr hwn a gadwodd y Goru|chaf iw drygioni hwynt hyd y diwedd: efe ai cerydda hwynt, ac a ddyri oi blaen hwynt eu dia|ledd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Canys efe ai rhydd hwynt mewn barne|digaeth yn fyw, ac ai cyhudda, ac ai cerydda hwynt.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Canys gweddill fy mhobl a weryd efe drwy drueni, y rhai a gadwer ar fy nherfynau, ac efe ai gwna hwynt yn llawen hyd dyfodiad dydd y farn, am yr hwn y dywedais wrthit ti o'r dechreuad.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Hwn yw 'r breuddwyd a welai&s;t, a hyn yw ei ddeongliad ef.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Tydi yn vnic oeddit gymmwys i &wcirc;y|bod y gyfrinach gan y Goruchaf.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Am hynny &s;crifenna y pethau hyn oll a'r a welai&s;t mewn llyfr, a chuddia hwynt,</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A dy&s;c hwynt i'r bobl ddoethion, y rhai a wypech fod eu calonnau yn gallu eu deall, ac i gadw cyfrinach am hyn.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ond gwilia di ymma etto &s;aith niwr|nod, fel y gallech &wcirc;ybod y peth a fynno y Go|ruchaf i ddangos i ti, a chyd &acirc; hynny efe a aeth ymmaith.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A phan ddeallodd yr holl bobl ddarfod y &s;aith niwrnod, a minne heb ddyfod trachefn i'r ddinas, hwy a ymga&s;cla&s;ant yng-hyd o'r lle|iaf hyd y mwyaf, a daethant attaf gan ddywe|dyd,</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Pa beth a wnaethom ni yn dy erbyn di&lpunctel; a pha ddrwg a wnaethom i ti, pan ydwyt yn ein gwrthod ni, ac yn ei&s;tedd ymma&lpunctel;</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Canys o'r holl bobl, ti yn vnic a adawyd i ni, fel grawn o'r winwydden, ac fel cannwyll mewn tywyllwch, neu fel porthladd neu long wedi eu diaingc rhag y demhe&s;tl.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Onid oes i ni hefyd adfyd ddigon yn dig|wyddo&lpunctel;</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Os tydi a'n gwrthodi, ond gwell a fua|&s;e i ni ein llo&s;ci gyd &acirc; Sion&lpunctel;</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Canys nid gwell ydym na'r rhai a fu|ant fe irw yno, ac &wcirc;yla&s;ant yn vchel, yna yr atte|bais hwy, ac y dywedais,</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Bydd lawen &ocirc; I&s;rael, ac na fydd dri&s;t ty|di d&ycirc; Iacob.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Canys y Goruchaf a feddwl am danoch, a'r Galluoc ni's gollwng chwi dros gof mewn profedigaeth.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac myfi ni's gwrthodais chwi, ac nid ae|thum oddi wrthych: ond daethym i'r lle hwn i weddio dros drueni Sion, fel y gallwn gei&s;io trugaredd i i&s;el-radd eich cy&s;&s;egr.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Ac yn awr, ewch bawb adref, ac yn &ocirc;l y dyddyau hyn y deuaf attoch.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Felly y bobl a aethant ymmaith i'r ddi|nas fel y gorchymynnais iddynt:</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ond mi a arhoais yn y maes &s;aith niwr|nod, fel y gorchymynnodd efe i mi, a bwyteais yn vnic o flodeu y maes: ac o ly&s;ieu y gwnaed bwyd i mi y dyddiau hynny.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Gweledigaeth y gwynt a'r a ddaeth o'r m&ocirc;r. 3 Yr hwn a aeth yn wr. 5 ei gyneddfau yn erbyn ei elynnion. 21 deongliad y weledigaeth hon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn &ocirc;l y &s;aith niwrnod y gwelais freu|ddwyd liw n&ocirc;s.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac wele, cododd gwynt o'r m&ocirc;r, ac a gyn|hyrfodd yr holl donnau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac edrychais, wele, yr oedd g&wcirc;r mawr gyd &acirc; miloedd o'r nefoedd: a phan drodd efe ei wyneb i edrych, yr holl bethau a'r a welid tano ef a grynodd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A phan aeth y lleferydd oi enau ef, pawb a'r ai clywodd a lo&s;ca&s;ant, fel y palle 'r ddaiar pan gyffyrdde y t&acirc;n &acirc; hi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Wedi hyn yr edrychais, ac wele, ym|ga&s;clodd yng-hyd lu o bobl allan o rifedi o bed|war man byd, i ymladd yn erbyn y g&wcirc;r a ddae|the o'r m&ocirc;r.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac edrychais, ac wele, efe a gerfiodd iddo ei hun fynydd mawr, ac efe a ehedodd arno.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond mi a gei&s;iais weled y wl&acirc;d neu yr lle, o'r hwn y tynna&s;e efe y mynydd, ac ni a|llwn ei weled ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A gwelais yn &ocirc;l hynn, pawb a'r a ddaeth
<PB REF="390">i ymladd yn ei erbyn ef, yn ofni yn fawr, ac er hynny hwy a lefa&s;ent ymladd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Er hynny pan welodd efe greulondeb a nerth y bobl a ddaethe yn ei erbyn ef, ni wna|eth efe na chodi llaw, na dal cleddyf nac arf a|rall:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ond yn vnic, (hyd y gwelwn i) efe a chwythodd oi enau fel fflam o d&acirc;n, ac oi wefu|&s;au awel y fflam, ac oi dafod efe a daflodd wrei|chion a themhe&s;tl.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yr oeddynt eu gyd wedi cymmy&s;cu: y t&acirc;n a'r gwynt, y fflam a'r demhe&s;tl fawr: ac a dde&s;cynna&s;ant yn ddi&s;ymmwth a'r y bobl oedd yn barod i ymladd, ac ai llo&s;codd hwynt eu gyd oll, hyd fel na welid o'r llu aneirif ddim ond llwch a &s;awyr mwg: pan welais hyn, mi a of|nais.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yn &ocirc;l hynny y gwelais yr vn g&wcirc;r yn dyfod i lawr o'r mynydd, ac yn galw atto bobl lonydd eraill.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A llawer o bobl a ddaethant atto ef, rhai oedd yn llawen, rhai yn dri&s;t, rhai yn rhwym, ac eraill a dduga&s;ant o'r pethau a offrymma&s;id: y|na yr oeddwn glaf gan ofn mawr, a deffroais, a dywedais,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Dango&s;ai&s;t i'th w&acirc;s y rhyfeddodau hyn o'r dechreuad, a chyfrifai&s;t fi yn deilwng fel y derbynit fyng-weddi:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Dangos i mi etto ddeall y breuddwyd hwn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys hyn yr ydwyf yn ei deall, gwae 'r neb a adawer y pryd hynny: a mwy gwae i'r rhai ni's gadawer yn &ocirc;l.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys y rhai ni adawyd, oeddynt mewn tri&s;twch.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yn awr yr ydwyf yn deall y pethau a ro|ddwyd i gadw erbyn y dyddiau diwethaf, y rhai a ddigwydd iddynt, ac i'r &s;awl a adawer yn &ocirc;l.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am hynny y daethant i berigl mawr, ac i angen mawr, fel y dengys y breuddwydion hyn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Etto haws i'r neb a fyddo mewn perigl ddyfod i hyn, a gweled o'r blaen y peth &s;ydd i ddyfod yn &ocirc;l, nag a fydd iddo ef fyned allan o'r byd hwn fel cwmwl: yna efe a'm hattebodd gan ddywedyd,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Deongliad y weledigaeth a ddango&s;af i ti, ac agoraf i ti y peth a ddymunai&s;t.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Lle y &s;oniai&s;t am y rhai &s;y wedi eu ga|del yn &ocirc;l, hyn yw 'r deongliad.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yr hwn a ddygo berigl y pryd hwnnw, ai cadwodd ei hun: a'r &s;awl a &s;yrthiodd mewn perigl, yw y rhai &s;y a gweithredoedd, a ffydd canddynt i'r Galluog.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Am hynny gwybydd hyn, fod y rhai a adawer yn &ocirc;l yn ddedwyddach na'r rhai a fuant feirw.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Hyn yw deall y weledigaeth, lle y gwe|lai&s;t &wcirc;r yn dyfod i fynu o ddyfnder y m&ocirc;r,</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Hwnnw yw 'r hwn a gadwodd y Duw goruchaf yn h&icirc;r, yr hwn drwyddo ei hun a ware|da ei greaduriaid, ac efe a lywodraetha y rhai a adawer yn &ocirc;l.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A lle y gwelai&s;t yn dyfod oi &s;afn ef fel chwa o wynt, t&acirc;n a themhe&s;tl:</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac am na chododd efe na chleddyf nag arf, ond drwy ei ruthr efe a ddifethodd yr holl lu a ddaeth i ymladd ag ef: hynny &s;ydd yn ar|wyddo,</P>
<P N="29"><HI>29</HI> F&ocirc;d y dyddiau yn dyfod, pan ddechre|uo 'r Goruchaf waredu y rhai &s;y ar y ddaiar:</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac mewn dieithrwch meddwl y daw e|fe ar vchaf y rhai a bre&s;&s;wyliant ar y ddaiar.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A'r naill a ymladd a'r llall, a'r naill ddi|nas yn erbyn ei gilydd, a'r naill le yn erbyn ei gilydd, a'r naill bobl yn erbyn y llall, a'r naill deyrnas yn erbyn y llall.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A phan ddelo hyn i ben, yna y daw 'r ar|wyddion a ddango&s;ais i ti o'r blaen: yna y cefir gweled fy m&acirc;b yr hwn a welai&s;t yn dringo i fy|nu fel g&wcirc;r.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A phan glywo'r holl bobl ei leferydd ef, pawb yn eu gwl&acirc;d eu hun a beidiant a rhyfela yn erbyn ei gilydd:</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A llu aneirif a ge&s;clir yng-hyd, fel rhai yn ewylly&s;car i ddyfod, ac iw orchyfygu ef drwy ymladd.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ond efe a &s;aif ar ben mynydd Sion.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A Sion a ddaw, ac ai dango&s;ir i bawb, wedi ei thrw&s;io ai hadeiladu, fel y gwelai&s;t y bryn wedi ei gerfio allan heb ddwylo.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A hwn (fy m&acirc;b i) a gerydda y cenhed|loedd hynny, y rhai a &s;yrthia&s;ant i'r demhe&s;tl, am eu hanwireddau ai drwg feddyliau,</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac i'r poenau fel fflamm, &acirc;'r rhai y co&s;|bir hwynt: ac heb boen y difetha efe hwynt, hynny yw, drwy 'r gyfraith a gyffelybir i d&acirc;n.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A lle y gwelai&s;t efe yn ca&s;clu pobl lonydd eraill atto,</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Y rhai hynny yw 'r d&ecirc;c llwyth, y rhai a ddygwyd ymmaith oi gwl&acirc;d eu hun yn am|&s;er O&s;eas y brenin, y rhai a ddaliodd Salma|na&s;ar brenin A&s;&s;yria yn garcharw&ycirc;r, ac ai dug hwynt dros yr afon, ac felly y daethant i wl&acirc;d arall.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ond hwy a gymmera&s;ant y cyngor hyn yn eu plith eu hunain, i adel llu 'r cenhedloedd, a myned ymmaith i wl&acirc;d bellach, lle ni thriga|&s;e neb er ioed.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Fel y gallent gadw yno eu cyfraith, yr hon ni's cadwa&s;ent er ioed yn eu gwlad eu hu|nain.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ac felly yr aethant trwy lwybrau cyfyng afon Euphrates.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Canys y Goruchaf a ddango&s;odd yna i|ddynt arwyddion, ac a attaliodd yr afon nes i|ddynt fyned trwodd.<NOTE PLACE="marg">Io&s;ua. 3.15.</NOTE></P>
<P N="45"><HI>45</HI> Canys yr ydoedd ffordd fawr drwy 'r w|l&acirc;d o daith blwyddyn a hanner, a'r wl&acirc;d honno a elwir Ar&s;areth.</P>
<PB N="368" REF="390">
<P N="46"><HI>46</HI> Yna yr arho&s;a&s;ant yno hyd yr am&s;er di|wethaf: a phan ddelant ymmaith trachefn,</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Y Goruchaf a ettyl trachefn aberoedd y ffr&wcirc;d, fel y gallant fyned trwodd: am hynny y gwelai&s;t y lliaws mewn heddwch.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ond y rhai a adawyd yn &ocirc;l o'r bobl yw y rhai a gafwyd o fewn fy nheyrnas mau fi.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Yn awr pan ddifetho efe y lliaws o'r cen|hedloedd a ymga&s;clodd yng-h&ycirc;d, efe a amdde|ffyn y bobl &s;ydd yn &ocirc;l:</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ac yna y dengys efe iddynt ryfeddodau mawrion.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Yna y dywedais innef, &ocirc; Arglwydd, Ar|glwydd, dangos i mi hyn: pa ham y gwelais y g&wcirc;r yn dyfod o ddyfnder y m&ocirc;r:</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, fel na's gelli chwilio n&acirc; g&wcirc;ybod y pethau &s;ydd yn nyfn|der y m&ocirc;r: felly ni's gall neb ar y ddaiar weled fy m&acirc;b i, na'r rhai &s;y gyd ag ef, ond lliw dydd.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Hyn yw deongliad y breuddwyd a we|lai&s;t ti, trwy 'r hwn yn vnic y gweli.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Canys gwrthodai&s;t dy gyfraith dy hun, a buo&s;t ddyfal i gei&s;io yr eiddo fi.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Dy am&s;er a fwriai&s;t mewn doethineb, a gelwai&s;t ddeall yn fam i ti:</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Ac am hynny y dango&s;ais i ti dry&s;&s;or y Goruchaf, ym mhen y tridiau etto yr ymddidda|naf i mwy &acirc; thi, ie pethau aruthr a rhyfedd a ddango&s;af i ti.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Yna yr euthum allan i'r maes, gan roddi gogoniant a diolch mawr i'r Goruchaf Dduw am y rhyfeddodau a wnaethe efe o am&s;er bwy gilydd,</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Ac am ei fod efe yn llywodraethu pob am&s;er, a phob peth a'r a ddigwydd yn eu ham&s;e|roedd: ac yno yr ei&s;teddais dri-diau.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>3 Y modd yr ymddango&s;odd Duw i Mo&s;es yn y borth. 20 Pob peth &s;ydd yn heneiddio. 16 Yr am&s;eroedd diwethaf yn waeth na'r cyntaf. 29 Aniolchgarwch I&s;rael. 35 Yr ail-gyfodiad a'r farn.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Trydydd dydd yr ei&s;teddais dann dderwen, yna y daeth llef attaf o berth gan ddywe|dyd, E&s;dras, E&s;dras.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A minnef a atebais gan ddywedyd, dym|ma fi &ocirc; Arglwydd: ac mi a &s;efais ar fy nhraed.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y dywedodd efe wrthif, yn y berth yr ymddango&s;ais i Mo&s;es, ac yr ymddiddenais ag ef pan oedd fy mhobl yn gwa&s;anaethu yn yr Aipht.<NOTE PLACE="marg">Exod. 3.1.</NOTE></P>
<P N="4"><HI>4</HI> A danfonais ef, a thywy&s;ais fy mhobl allan o'r Aipht, a dygais ef i fynu i fynydd Sinai, lle y cedwais ef gyd &acirc; mi yn hir o am|&s;er:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A dango&s;ais iddo lawer o ryfeddodau, a chyfrinach yr am&s;eroedd, a'r diwedd, a gorchy|mynnais iddo gan ddywedyd,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y geiriau hyn a fynegi, a'r rhai hyn a g&ecirc;li.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac yn awr y dywedaf wrthit ti,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y&s;tyria di yn dy galon yr arwyddion a ddango&s;ais i ti, a'r breuddwydion a welai&s;t, a'r deongliad a glywai&s;t.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys dygir di ymmaith oddi wrth y cwbl, ac o hyn allan yr arhoi gyd a'm cyngor maufi, a chyd a'th gyffelyb, hyd ddiwedd yr am|&s;eroedd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys y b&ycirc;d a gollodd ei ieuengtid, a'r am&s;eroedd &s;y yn derchreu heneiddio.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys y b&ycirc;d a rannwyd yn ddeuddec rhann, a d&ecirc;c rhan o hynny a aeth ymmaith eu|&s;us, a hanner y ddecfed rann.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac y mae yn &ocirc;l yr hyn &s;ydd ar &ocirc;l hanner y ddecfed rann.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny gofot dy d&ycirc; mewn trefn, a cherydda dy bobl, cy&s;&s;ura y rhai fy o&s;tyngedic o honynt, ac ymwrthod a lly gredigaeth.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gollwng oddi wrthit bob meddwl mar|wol, bwrw ymmaith feichiau dynion, a dio&s;c y naturiaeth wann,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Bwrw heibio y meddyliau trymmaf &s;ydd gennit, a ff&ocirc;a ar frys oddi wrth y pethau hynn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys am y drygioni a'r anwiredd a we|lai&s;t yn awr y digwydd, gwnant etto yn llawer gwaeth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys pa gwannaf fyddo 'r byd wrth oedran, mwy y t&ycirc;f drygioni ar y rhai a erys yn|ddo.<NOTE PLACE="marg">Matth. 24.7.</NOTE></P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys y gwirionedd a ff&ocirc;dd ym mhell, a chelwydd &s;ydd yn agos: canys bellach y pry&s;|&s;ura y weledigaeth a welai&s;t i ddyfod.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna yr atebais o'th flaen di gan ddywe|dyd,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Wele Arglwydd, mi a &acirc;f i geryddu yr bobl &s;ydd gydrychol fel y gorchymynnai&s;t i mi ond pwy a rybuddia y rhai a aner rhagllaw&lpunctel; fel hyn y go&s;odwyd y b&ycirc;d mewn tywyllwch, a'r rhai &s;y yn trigo ynddo &s;y heb oleuni.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Dy gyfraith a lo&s;cwyd, am hynny ni's g&wcirc;yr neb y pethau a wnaetho&s;t ti, na'r gwei|thredoedd a wneir o hyn allan.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ond os cefais ffafor ger dy fron di, dan|fon dy Y&s;bryd gl&acirc;n i mi, a mi a &s;crifennaf y cwbl a'r a wnaethbwyd yn y b&ycirc;d er y dechreuad, yr hyn a &s;cryfenna&s;id yn dy gyfraith, fel y gallo gw&ycirc;r ga&ecirc;l y llwybr, ac fel y byddo byw y &s;a&wcirc;l a fyddo yn yr am&s;eroedd diweddaf.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a'm hatebodd gan ddywedyd, d&ocirc;s ymmaith, ca&s;cl y bobl yng-h&ycirc;d, a dywet wrth|ynt, nad edrychant am danat dros ddeugain nhiwrnod.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac edrych ar ga&s;clu o honot lawer o go|ed box, a chymmer gyd &acirc; thi, Sarea, Dabria, Selemia, Ecanus, ac A&s;iel, y pump hynn, y rhai a fedrant &s;crifennu yn chwyrn:</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A thyret ymma, ac mi a oleuaf gannwyll o ddeall yn dy galon yr hon ni's diffoddir ne's cyflawni y pethau a ddechreuech di eu &s;cry|fennu.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac yna y dango&s;i ryw bethau yn oleu i'r &s;ynhwyrol, a rhyw bethau yn gyfrinachol i'r
<PB REF="391">doethion: y pr&ycirc;d hynn y foru y cei di ddechreu &s;crifennu.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna yr euthum allan fel y gorchymyn|nodd efe i mi, a che&s;clais yr holl bobl yng-hyd, a dywedais,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Gwrando y geiriau hyn &ocirc; I&s;rael,</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ein tadau yn y dechreu oeddynt ddiei|thraid yn yr Aipht, o'r hwn le y gwaredwyd hwynt,</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A derbynnia&s;ant gyfraith y bywyd, yr hon ni's cadwa&s;ant, a'r hon a dro&s;edda&s;och chwi|thu hefyd ar eu h&ocirc;l hwynt.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna y rha~nwyd y wl&acirc;d &s;ef Sion rhyng|dch chwi wrth goel-brennau, ond eich tadau a chwithau eich hunain hefyd a wnaethoch ar fai, ac ni chadwa&s;och y ffordd a orchymynnodd y Goruchaf i chwi.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac yn gymmaint ai fod efe yn farnwr cy|fiawn, efe a ddug oddi arnoch mewn am&s;er, y peth a rodda&s;e efe i chwi.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac yn awr ymma yr ydych, a'ch brodyr yn eich plith.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Am hynny os chwi a ddaro&s;twngwch eich deall, ac a droiwch eich calonnau, chwi a gedwir yn fyw, ac yn &ocirc;l marwolaeth y cewch drugaredd.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Canys yn &ocirc;l marwolaeth y daw y farne|digaeth pan fyddom byw trachefn: ac yno y bydd henw y cyfiawn yn eglur, a gweithredo|edd yr annuwiol yn olau.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Am hynny na ddeled neb ar fy &ocirc;l, ac na edryched am danaf y deugain nhiwrnod hynn.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Felly y cymmerais y pum g&wcirc;r, fel y gor|chymynnodd efe i mi, ac a aethum i'r maes, ac a arho&s;a&s;om yno.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yr ail dydd, llef a'm galwodd gan ddy|wedyd, E&s;dras, agor dy &s;afn, ac &ocirc;f y peth a rodd|wyf i ti iw &ycirc;fed.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Yna yr agorais fy &s;afn, ac wele, efe a e|&s;tynnodd i mi gwppan llawn, yr hwn oedd yn llawn fel pe bydde o dd&wcirc;fr, ond ei liw ef oedd megis t&acirc;n.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac mi ai cymmerais ef, ac ai hyfais, ac wedi i mi ei yfed, fyng-halon a ddeallodd, a doe|thineb a ddaeth i'm dwyfron, canys fy y&s;bryd a gryfhaodd mewn c&ocirc;f.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A'm genau a agorwyd, ac ni chaeodd mwy.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Y Goruchaf a roddes ddeall i'r pum g&wcirc;r, fel yr &s;crifenna&s;ant y pethau a ddyweda&s;id am y nos, yr hyn ni's dealla&s;ant.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ond y n&ocirc;s y bwyta&s;ant fara, a minne a leferais liw dydd, ac ni thewais y n&ocirc;s.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Mewn deugain nhiwrnod hwy a &s;crifenna&s;ant ddau cant a phedwar o lyfrau.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A digwyddodd, pan gyflawnwyd y deu|gain nhiwrnod, y Goruchaf a lefarodd gan ddy|wedyd, y llyfr cyntaf a &s;crifennai&s;t mynega ar gyhoedd, fel y gallo y teilwng a'r anheilwng ei ddarllen ef.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ond cadw y d&ecirc;c a thrugain diwethaf, fel y gallech eu rhoddi hwynt yn vnic i'r rhai &s;ydd ddoethion ym my&s;c y bobl.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Canys ynddynt hwy y mae ffynnon y de|all, a dechreu doethineb, a ffr&wcirc;d y g&wcirc;ybodaeth.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac felly y gwneuthum.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Prophwydoliaeth E&s;dras &s;ydd w&icirc;r. 5 Y dialedd a ddaw ar y byd. 9 Duw a ddial y gwaed gwirion.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">WEle dywet lle y clywo fy mhobl, eiri|au y brophwydoliaeth yr hon a ddanfo|naf yn d&ycirc; enau di, medd yr Arglwydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A phar eu &s;crifennu hwynt mewn llyfr: canys ffyddlon a gwir ydynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Nac ofna fwriadau yn dy erbyn, ac na chyffroed anffyddlondeb y rhai a ddywedant yn dy erbyn, ddim o honot:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys pob d&ycirc;n anfyddlon a fydd marw yn ei anffyddlondeb.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Wele, (medd yr Arglwydd) dygaf ddia|ledd ar y b&ycirc;d, y cleddyf, newyn, marwolaeth, a dini&s;tr.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys anwiredd a gafodd y llaw vchaf ar y ddaiar, a chyflawnwyd eu gweithredoedd drygionus.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny y dywed yr Arglwydd,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ni attaliaf mo'm tafod mwy am eu han|wiredd hwy, y rhai a wnant yn annuwiol,<NOTE PLACE="marg">Apoc. 6.10. &amp; 19.2.</NOTE> ac ni ddioddefaf iddynt yn y pethau a drinant mor &s;celer: wele, y gwaed gwirion cyfiawn &s;ydd yn gweiddi arnaf, ac eneidiau y rhai cyfiawn &s;y yn ach&wcirc;yn beunydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny y dywed yr Arglwydd, mi a ddialaf yn &s;iccr, ac a gymmeraf attaf yr holl waed gwirion oi my&s;c hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Wele fy mhobl a dwy&s;ir fel mintai o dde|faid iw lladd, ni adawaf iddynt yn awr aros yn nh&icirc;r yr Aipht.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ond dygaf hwy allan &acirc; llaw gadarn, ac &acirc; braich e&s;tynnedic, a tharawaf yr Aipht &acirc; dia|leddau fel y gwneuthum o'r blaen, a difethaf yr holl d&icirc;r.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yr Aipht a alara, ai &s;ylfeini hi a darewir &acirc; dialeddau ac a cherydd, y rhai a ddwg Duw arni.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y rhai a lafuria y ddaiar a alarant, canys eu h&acirc;d a ddifethir gan falldod, a chenlly&s;c, a thrwy &s;eren ofnadwy.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gwae yr holl f&ycirc;d, a'r rhai a drigant yn|ddo.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys y cleddyf, ai de&s;truw hwynt &s;ydd yn ne&s;au, a'r naill bobl a &s;aif i ymladd yn erbyn y lleill &acirc; chleddyfau yn eu dwylo.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys gw&ycirc;r a fyddant yn anwadal, a'r naill a wna drais i'r llall, ni phri&s;&s;iant ar eu bre|nin, a'r tywy&s;ogion a fe&s;urant eu gweithredo|edd wrth eu gallu.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> G&wcirc;r a ewylly&s;ia fyned i ddinas, ac ni's gall fyned,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O herwydd eu balchder y trallodir y di|na&s;oedd, y tai a grynant, a'r gw&ycirc;r a ofnant.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ni chymmer g&wcirc;r drugaredd ar ei gym|mydog,
<PB N="369" REF="391">ond difetha eu tai a wn&acirc;nt a'r cleddyf, a dwyn eu d&acirc;, o herwydd y newyn a'r blinder.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Wele, (medd Duw) galwaf-holl fren|hinoedd y ddaiar i'm anrhydeddu i, y rhai &s;ydd o'r dwyrain a'r dehau, a'r gorllewyn, a Libanus, i droi yn eu herbyn hwy, ac i dalu 'r pwyth idd|ynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Fel y gwn&acirc;nt y dydd heddyw i'm detho|ledigion, felly y gwnaf inne hefyd, a thalaf iw mynwes: fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Nid arbed fy neheu-law y pechaduriaid, a'm cleddyf ni phaid a'r rhai a dywalltant waed gwirion ar y ddaiar.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y t&acirc;n a aeth allan oi ddigter, ac a ddife|thodd &s;ylfeini y ddaiar, a'r pechaduriaid fel gwellt yn llo&s;ci.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Gwae y rhai a bechant, ac ni chadwant fyng-orchymynnion medd yr Arglwydd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ni arbedaf hwynt: ewch ymmaith chwi blant oddi wrth yr gallu, na lygrwch fyng-hy&s;|&s;eger.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys yr Arglwydd a edwyn bawb a'r a bechant yn ei erbyn ef, ac am hynny y rhydd efe hwynt i farwolaeth a de&s;truw.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Canys yn awr y daeth y dialedd ar y b&ycirc;d, a byddwch chwithau yn eu my&s;c: o her|wydd ni wareda Duw chwi, am ichwi bechu yn ei erbyn ef.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Wele, gweledigaeth ofnadwy &s;ydd yn dyfod o'r dwyrain,</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Lle y daw cenhedloedd o ddreigiau o A|rabia &acirc; llawer o gerbydau, ai lliaws hwy a ddy|gir fel gwynt ar y ddaiar, fel yr ofno ac y cryno pawb a'r ai clywo,</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Y Carmaniaid yn ynfydu mewn digter a &acirc;nt allant fel baeddod o'r coedydd, ac mewn nerth mawr y deuant, ac y &s;afant yn eu herbyn hwy i ymladd, ac a dde&s;truwiant rann o wl&acirc;d yr A&s;&s;yriaid.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac yna y dreigiau a g&acirc;nt y llaw vchaf, ac wrth feddwl am eu naturiaeth hwy a droant o amgylch, ac a gydfwriadant &acirc; nerth mawr iw herlid hwynt.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna y rhai hyn a flinir, ac a di&s;tawant yn eu nerth, ac a ffoant.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A'r gelyn a e&s;yd arnynt o wl&acirc;d yr A&s;&s;y|riad, ac a ddifetha rai o honynt, ac yn eullu hw|ynt y bydd ofn ac ar&s;wyd, ac ymry&s;on rhwng eu brenhinoedd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Wele gwmylau o'r dwyrain, o'r gog|ledd, o'r dehau, ac erchyll yw edrych arnynt, yn llawn llid a themhe&s;tl.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A tharawant y naill ar y llall, a bwriant i lawr liaws mawr o &s;er ar y ddaiar, ai &s;&eacute;ren eu hun hefyd: a'r gwaed fydd o'r cleddyf hyd y bobl.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A thail dyn hyd wa&s;arn y camel.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A bydd ofn ac ar&s;wyd mawr ar y ddaiar, a'r rhai a welant y llid a ofnant, ac ar&s;wyd a ddaw atnynt.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac yno y <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">aw glawogydd mawrion o'r dehau a'r gogledd, a pheth o'r gorllewyn.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A gwyntoedd mawrion a gyfodant o'r dwyrain, ac ai agorant hi, a'r cwmwl yr hwn a gyfododd efe mewn llid, a'r &s;eren yr hon a gyn|hyrfodd i beri ofn tua gwynt y dwyrain a'r gor|llewyn, a ddifethir:</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Y cwmylau mawrion yn llawn llid a'r &s;eren a godir i fynu, fel y gallant ofni yr holl ddaiar a'r neb a drigo ynddi, fel y gallant fwrw &s;eren erchyll ar b&ocirc;b lle vchel,</P>
<P N="41"><HI>41</HI> T&acirc;n, a chenlly&s;c, a chleddyfau yn ehedeg, a llawer o dd&wcirc;fr, fel y byddo pob maes a phob afon yn llawn o ddyfroedd.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A bwriant i lawr y dina&s;oedd, a'r mag|wyrydd, y mynyddoedd, a'r brynniau, y coe|dydd, a gwair y gweir gloddiau, ai h&ycirc;d.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ac a &acirc;nt yn hyf i Babilon, ac ai hofnant hi.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Deuant attihi, a go&s;odant arni hi y &s;&ecirc;ren a ph&ocirc;b llid a dywalltant arni hi, yna yr &acirc;iff y llwch a'r mwg i'r nefoedd, a phawb a'r a fyddo vwch ei llaw a alarant am deni.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A'r &s;awl a fyddo tani a wa&s;anaethant y rhai ai hofnodd hi.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> A thithe A&s;ia 'r hon a ymlawenychi am obaith Babilon, yr hon wyt yn ogoniant iddi:</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Gwae tydi druan, am i ti dy wneuthur dy hun yn debyg iddi hi, a thrw&s;iedai&s;t dy ferched mewn godineb, fel y gallent lawenychu a thyngu bodd eu cariadau, y rhai a ddymma&s;ant b&ocirc;b am&s;er odmebu &acirc; thi.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Canlynai&s;t [y ddinas] ffiaidd yn ei holl weithredoedd, ai dychymygion, am hynny y dy|wed Duw,</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Danfonaf ddialedd arnat, gweddwdod, a thlodi, newyn a rhyfel, a chleddyf a haint i ddi|fetha dy dai &acirc; de&s;truw ac &acirc; marwolaeth.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> A gogoniant dy nerth a ddiflanna fel lly|&s;ieun, pan godo 'r gwr&ecirc;s a ddanfonir arnat.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Byddi gl&acirc;f fel gwraig dlawd yr hon a geryddir ac a gurir gan wragedd, fel na's gallo y rhai galluog a'th gariadau dy dderbyn.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> A ddaliwni eiddigedd wrthit ti felly medd yr Arglwydd?</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Oni bai ladd o honot b&ocirc;b am&s;er fy netho|ledig, gan godi dyrnod dy ddwylaw, a dywe|dai&s;t pan oeddit ti feddw am eu marwolaeth,</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Dangos allan degwch dy wyneb-pryd.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Gwobr dy odineb a delir i'th fynwes, am hynny y cei di wobr.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Fel y gwnaetho&s;t i'm detholedig medd yr Arglwydd, felly y gwna Duw i tithe, ac y rhydd ddialedd arnat.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Dy blant a fyddant feirw o newyn, a thi|the a &s;yrthi drwy 'r cleddyf: dy ddina&s;oedd o fw|rir i lawr, a chwbl o'r eiddot a ddifetha 'r cleddyf yn y maes.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Y rhai &s;y yn y mynyddoedd a fyddant feirw o newyn, a bwyt&acirc;nt eu c&icirc;g eu hunain, ac y|f&acirc;nt eu gwaed eu hunain, o wir ei&s;ieu bara a diod.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Tithe yn anhappus a ddeui drwy 'r m&ocirc;r,
<PB REF="392">a chei ddialedd trachefn.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Wrth fyned heibio y bwriant i lawr y ddi|nas golledig, a diwreiddiant vn rhan o'r wl&acirc;d, a difethant vn rhan o'th ogoniant, a dychwelant i hon a dde&s;truwiwyd,</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Hwy a'th &s;athrant i lawr fel &s;ofl, ac a'th lo&s;cant:</P>
<P N="62"><HI>62</HI> A difethant di, dy ddina&s;oedd, a'th wl&acirc;d, a'th fynyddoedd, a'th holl goedydd, a'th bre~nau ffrwythlawn a lo&s;cant &acirc; th&acirc;n.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Dy blant a gaeth-gludant, ac a anrhei|thiant gwbl ag a feddech, ac a ddifwynant deg|wch dy wyneb.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y dialedd a ddaw ar y byd, cyngor pa fodd yr ymddy|gir mewn adfyd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWae dy di Babilon, ac A&s;ia, gwae dy di 'r Aipht, a Siria:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ymwregy&s;wch eich hunain &acirc; lliain &s;ach, ac &acirc; rhawn, galerwch dros eich plant, byddwch dri&s;t: canys eich de&s;truw &s;ydd ger-llaw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Cleddyf a ddanfonwyd arnoch, a phwy ai try ef oddi wrthych&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> T&acirc;n a ddanfonwyd yn eich plith, a phwy ai diffodd ef&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Dialeddau a ddanfonwyd attoch, a phwy ai gyrr hwy ymmaith?</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A all neb yrru ymmaith y llew newynog yn y coed&lpunctel; neu a all neb ddiffodd t&acirc;n pan dde|chreuo gynne yn y &s;ofl?</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A all vn droi yn ei h&ocirc;l y &s;aeth a &s;aethodd perchen b&wcirc;a cryf&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y galluog Arglwydd &s;ydd yn danfo~ y dia|leddau, a phwy yw hwn ai gyrr hwy ymmaith&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y t&acirc;n a gynneuwyd, ac a enynnodd yn ei l&icirc;d, a phwy yw efe ai diffodd&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Efe a deifl y mellt, a phwy nid ofna&lpunctel; efe a darana, a phwy ni ddychryn&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Duw a fygwth, a phwy ni wneir yn fri|w&s;ion ger ei fron ef&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y ddaiar ai &s;ylfeini a e&s;cydwa, y m&ocirc;r a gyfid ei donnau o'r dyfnder, a'r tonnau &s;y afro|lus, a'r py&s;cod hefyd ger bron yr Arglwydd, ac o flaen gogoniant ei allu ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys cref yw deheulau 'r hwn &s;ydd yn ann&ecirc;lu 'r b&wcirc;a, a'r &s;aethau a &s;aetha efe ydynt lymmion, ac ni phallant pan ddechreuer eu &s;ae|thu hwynt i eithaf b&ycirc;d.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Wele, yr dialeddau a ddanfonwyd, ac ni ddychwelant nes eu dyfod hwy ar y ddaiar.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y t&acirc;n a gynneuwyd, ac ni's diffoddir ef, nes iddo lo&s;ci &s;ylfeini y ddaiar.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Fel na ddychwel y &s;aeth yr hon a &s;aetho perchen b&wcirc;a cryf: felly ni ddychwel y dialedd|au a ddanfonir ar y ddaiar.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gwae fi, gwae fi, pwy a'm gwerid yn y dyddiau hynny&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Dechreuad tri&s;twch a galar mawr, de|chreuad drudaniaeth a marwolaeth fawr, de|chreuad rhfeloedd, a'r gw&ycirc;r galluog a ofnant, dechreuad drygioni a phawb a grynant.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Beth a wnaf i yn hyn pan ddel y dialeddau&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Wele, newyn, a phl&acirc;, blinder a ch&ycirc;ni a ddanfonwyd yn ffrywill i beri i ni wellhau.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ond er hyn ei g&ycirc;d, ni throant oddi wrth eu hanwireddau, ac ni feddyliant b&ocirc;b am&s;er am y ffrywillau.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Wele, bwyd a diod a fydd rh&acirc;d ar y ddaiar, fel y tebygant eu b&ocirc;d wrth eu bodd: a'r pr&ycirc;d hynny y daw dialedd ar y ddaiar, cleddyf, newyn, ac afr&ocirc;l mawr.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys llawer o'r rhai &s;y yn trigo ar y ddaiar a fyddant feirw o newyn, a'r lleill a ddiango rhag y newyn, y cleddyf ai difetha:</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r meirw a deflir allan fel tail, ac ni bydd neb iw cy&s;&s;uro hwynt: canys y ddaiar a anrheithir, a'r dina&s;oedd a fwrir i lawr.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac yna ni adewir neb i lafurio 'r ddaiar ac iw hau.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y coedydd a roddant ffrwyth, a phwy a dynn y ffrwyth i lawr, ac ai cynhaiafa hwynt&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Y gwinw&ycirc;dd a addfeda~t, a phwy ai &s;athr: canys p&ocirc;b man a fydd yn ddi bobl:</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Fel y dymuno y naill &wcirc;r weled y llall, neu glywed ei leferydd ef.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Canys o ddinas, d&ecirc;c a adewir, a dau o'r maes, y rhai a ymguddiant yn y perthi, ac yn ogofydd y creigiau,</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Fel ped fai dair ne bedair o oliwydd we|ddi eu gadel yn y man lle y byddo 'r oliw&ycirc;dd yn tyfu, neu ym my&s;c coedydd eraill,</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ne fel pan ga&s;cler gwinllan, y rhai a chwiliant y winllan yn ddyfal a adawant tai o'r grawn-win yn eu h&ocirc;l:</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Felly y gedi y rhai a chwilio eu tai hwy a'r cleddyf dri neu bedwar yn &ocirc;l.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A'r ddaiar a adewir yn anghyfannedd, a'r meu&s;ydd a heneiddiant, a'r ffyrdd a'r holl lwy|brau a dyfant yn llawn o ddrain, am nad ymdei|thia neb trwyddynt.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Y morwynion ieuaingc a &acirc;larant heb w&ycirc;r iddynt, y gwragedd a wn&acirc;nt gwynfan heb eu gw&ycirc;r, ai merched a alarant am nad oes am|ddeffyn iddynt,</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Yn y rhyfel y difethir eu priod hwy, ai gw&ycirc;r hwynt a fyddant feirw o newyn.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ond chwychwi wa&s;anaeth-w&ycirc;r yr Ar|glwydd, gwrandewch y pethau hyn a merciwch hwy.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Wele air yr Arglwydd, derbynniwch ef, na chredwch mo 'r duwiau am y rhai y dywe|dodd yr Arglwydd.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Wele 'r dialeddau yn ne&s;&s;au, ac ni oedant ddyfod.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Fel gwraig wrth e&s;cor yr hon a ddwg f&acirc;b ym mhen y naw-mis, pan dd&ecirc;l yr am&s;er i e&s;cor, poen a ddow ar ei chorph a&wcirc;r, neu ddwy, neu dair o'r blaen, a phan &acirc;uer yr etifedd nid arho|&s;ant amnaid llygad:</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Felly nid oeda 'r dialeddau ddyfod ar y b&ycirc;d, a'r b&ycirc;d a alara, a thri&s;twch-ddaw arno o b&ocirc;b parth.</P>
<PB N="370" REF="392">
<P N="41"><HI>41</HI> O fy mhobl gwrandewch arnaf, ymba|ratoiwch i'r rhyfel, a byddwch ym mhob drygi|oni fel pererinnion ar y ddaiar.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Yr hwn a wertho, bydded fel vn yn ffoi ymmaith: a'r hwn &s;ydd yn prynu, bydded fel vn yn colli:</P>
<P N="43"><HI>43</HI> A'r hwn a far&s;iandio, bydded fel vn heb ennill: a'r hwn a adailado fel vn heb gael trigo ynddo.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Yr hwn a hauo, bydded fel yr hwn ni's medo: yr hwn a dorro y winllan fel yr hwn ni cha&s;clo y grawn-win:</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Y rhai a briodant, byddant fel rhai ni ch&acirc;nt blant: a'r rhai ni phriodant, fel gwedd|won.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Am hynny y rhai a lafuriant, a lafuriant yn ofer.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Canys dieithraid a fedant eu ffrwyth, ac a ddifethant eu d&acirc;, ac a fwriant i lawr eu tai, ac a gaethgludant eu plant: canys mewn caethiwed, a newyn y c&acirc;nt blant.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> A'r rhai a far&s;iand&icirc;a drwy &s;pelio, pa mwy|af y trw&s;iant eu dina&s;oedd, eu tai, eu meddian|nau, ai cyrph eu hunain,</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Mwyaf y co&s;baf inne hwythau am eu pechodau medd yr Arglwydd.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Fel y cenfigenna puttain wrth wraig &ocirc;n|e&s;t rinweddol:</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Felly y ca&s;&acirc; cyfiawnder anwiredd pan ymdrw&s;io hi, ac ai cyhudda hi yn ei hwyneb pan dd&ecirc;l efe 'r hwn a attalio yr hwn &s;ydd yn cei&s;io pechod ar y ddaiar.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Ac am hynny na fyddwch debyg iddi hi nac iw gweithredoedd:</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Canys cyn pen nemor o ennyd, anwiredd a dynnir ymmaith oddi ar y ddaiar, a chyfiawn|der a lywodraetha yn eich plith chwi.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Na ddyweded y pechadur na phechodd: canys marwor ta~llyd a ly&s;c ar ben yr hwn a ddy|wedo o flaen Duw ai ogoniant, ni phechais.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Wele 'r Arglwydd a &wcirc;yr holl weithre|doedd dynion, eu bwriadau, eu myddyliau at ca|lonnau.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Canys ni ddywedodd efe ond y gair, (gwneler y ddaiar) a hi a wnaethbwyd: gwne|ler y nefoedd, a hwynt a wnaethbwyd.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Gan ei air ef y gwnaethbwyd y &s;&ecirc;r, ac efe a &wcirc;yr eu rhifedi hwynt.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Efe a chwilia waelodion y dyfnderoedd, ai try&s;&s;or, me&s;urodd y m&ocirc;r, a'r hyn &s;ydd ynddo.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Efe a gaeodd y m&ocirc;r yng-hanol y dyfroedd, at ai air y crogodd efe y ddaiar ar y dyfroedd.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Efe a dana 'r nefoedd fel crom-glwyd, ac ar y dyfroedd y gwnaeth efe hi.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Yn y diffaethwch a'r anialwch &s;ych y gw|naeth efe ffynhonnau o ddwfr, a llynnoedd ar bennau 'r mynyddoedd, fel y galle 'r afonydd dywallt i lawr oddi ar y creigiau, i ddyfrhau y ddaiar.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> Efe a wnaeth &wcirc;r, ac a roddes ei galon yng-hanol ei gorph, a rhoddes iddo ef anadi enioes a deall.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Ie, ac y&s;bryd y galluog Dduw, 'r hwn a wnaeth b&ocirc;b peth, ac a chwiliodd waelodion dirgelwch y ddaiar,</P>
<P N="64"><HI>64</HI> Efe a &wcirc;yr eich amca~nion a'ch bwriadau, a pha beth yw eich meddwl pan bechoch, a phan fynnoch guddio pechodau.</P>
<P N="65"><HI>65</HI> Am hynny y cei&s;iodd, ac y chwiliodd yr Arglwydd am eich holl weithreddoedd chwi, ac efe a'ch cyhudda.</P>
<P N="66"><HI>66</HI> A phan ddyger eich pechodau chwi allan, bydd cywilydd arnoch o flaen dynion, a'ch pe|chodau eich hunain a'ch cyhuddant yn y dydd hwnnw.</P>
<P N="67"><HI>67</HI> Pa beth a wnewch&lpunctel; neu pa fodd y cu|ddiwch chwi eich pechodau o flaen Duw ai angelion?</P>
<P N="68"><HI>68</HI> Wele, 'r Arglwydd ei hun &s;ydd farn&wcirc;r, ofnwch ef: peidiwch a phechu, a gollyngwch dros gof eich anwireddau, na fydded: chwi a wneloch mwy &acirc; hwynt: felly yr arwain Duw chwi, ac a'ch gwared chwi oddi wrth b&ocirc;b blin|der.</P>
<P N="69"><HI>69</HI> Canys wele, gwr&ecirc;s lliaws mawr a gyn|neuwyd arnoch chwi, a hwy a ddygant ymma|ith rai o honoch, ac a'ch lladdant yn fwyd iw de|lwau.</P>
<P N="70"><HI>70</HI> A'r rhai a gydtunaut &acirc; hwynt a watwa|rir, a ddiy&s;tyrir, ac a &s;athrir dann draed.</P>
<P N="71"><HI>71</HI> Canys fe fydd ym mhob lle, ac ym mhob dinas lawer yn codi yn erbyn y rhai a ofnant yr Arglwydd.</P>
<P N="72"><HI>72</HI> Hwy a fyddant fel gw&ycirc;r ynfydion, nid arbedant neb, hwy a anrheithiant ac a laddant y rhai a fyddant etto yn ofni 'r Arglwydd:</P>
<P N="73"><HI>73</HI> Canys cymmerant eu da oddi arnynt, ac ai bwriant allan oi tai.</P>
<P N="74"><HI>74</HI> Yna y ceir g&wcirc;ybod pwy yw fy nethole|digion mau fi, a phrofir hwynt fel yr aur yn y t&acirc;n.</P>
<P N="75"><HI>75</HI> Gwrandewch chwi fy annwylyd (medd yr Arglwydd) wele, dyddiau 'r helbul &s;y ger llaw, ond mi a'ch gwaredaf rhag ddynt.</P>
<P N="76"><HI>76</HI> Nac ofnwch, ac na ddigal&ocirc;~nwch, canys Duw yw eich capten.</P>
<P N="77"><HI>77</HI> Y rhai a gadwant fyng-orchymynnion a'm deddfau mau fi (medd yr Arglwydd) na phwy&s;ed eich pechodau chwi i lawr, ac nac ym|dderchafed eich anwireddau.</P>
<P N="78"><HI>78</HI> Gwae y rhai &s;y yn rhwym gan eu pecho|dau, ac wedi eu gorchguddio ai hanwireddau, fel maes wedi ei gaeu &acirc; pherthi, ai lwybr wedi ei guddio &acirc; drain, fel na allo neb fyned y ffordd honno: caewyd ef i fynu, a bwriwyd ef i'r t&acirc;n yn dragywyddol iw ddifetha.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn pedwerydd llyfr E&s;dras.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Tobit (Tobias)" TYPE="book">
<PB REF="393">
<HEAD>Llyfr Tobias.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Achau, duwioldeb a ffyddlondeb Tobit, 13 Ei lwyddi|ant ef. 19 Am ei garedigrwydd iw bobl y ciliodd ym|maith oi wl&acirc;d. 22 Ei heddwch ef, ai ddychweliad adref.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_LLyfr o ymadroddion Tobit [fab] Tobiel, [fab] Ananiel, [fab] Adui, [fab], Gabael, o hil A&s;ael, o lwyth Ne|phthalim,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr hwn yn amler E|neme&s;&s;ar brenin pr A&s;|&s;yriaid, a gaeth-gludwyd o Thi&s;be yr hon &s;ydd goruwch A&s;er, o'r tu dehau, yn agos i [ddinas] Nephthalim, yn Galil&aelig;a.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Myfi Tobit a rodiais holl ddyddiau fy ho|edl yn ffyrdd gwirionedd a chyfiawnder, ac a w|neuthum ely&s;enau lawer i'm brodyr, ac i'm ce|nedl y rhai a aethant gyd &acirc; mi i wl&acirc;d yr A&s;&s;yri|aid [&s;ef] i Ninife.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A phan oeddwn i yn fyng-wlad fy hun yn nhir I&s;rael, a mi etto yn fachgen, cwbl o lwyth Nephthalim fy nhad a giliodd oddi wrth y t&ycirc; Ieru&s;alem, yr hon a ddewi&s;a&s;id ym my&s;c holl lwythau I&s;rael, megis [y galle] yr holl lwy|thau aberthu yno, lle yr oedd teml i babell y Go|ruchaf wedi ei chy&s;&s;egru ai hadeiladu yn dragy|wyddol.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r holl lwythau y rhai a gilia&s;ent [oddi wrth y gwirionedd,] a th&ycirc; fy nhad inef Neph|thalim, a offrymma&s;ant i'r anner Baal:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr myfi fy hunan (yn &ocirc;l yr ordinh&acirc;d tragywyddol a orchymynna&s;id i holl I&s;rael) a aethym yn fynych i Ieru&s;alem ar y g&wcirc;yliau [nodedic] gan ddwyn gyd &acirc; mi gynnfrwyth a degwm cynnydd yr anifeiliaid, a'r cyn-gnaif, y rhai a roddais i i'r offeiriaid, &s;ef meibion Aaron [y rhai oeddynt yn gweini] wrth yr allor.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y degwm cyntaf mi ai rhoddais i feibion Aaron, y rhai oeddynt wenidogion yn Ieru&s;a|lem: yr ail degwm mi ai gwerthais, ac a eu|thym, ac ai gweriais yn Ieru&s;alem b&ocirc;b blwy|ddyn:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r trydydd mi ai rhoddais i'r &s;awl y gwe|ddei, megis y gorchymynna&s;e Debbora mam fy nh&acirc;b imi: canys gadaw&s;id fi yn ymddifad o'm tad,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Wedi i mi ddyfod [mewn oedran] g&wcirc;r, mi a briodais Anna gwraig o dy-lwyth fy nh&acirc;d, ac a ennillais o honi hi Tobias.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A phan i'm caeth-gludwyd [yn garcha|ror] i Ninife, fy holl frodyr, ac eraill o'm cenedl a fwytaent fara 'r cenhedloedd:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Er hynny myfi a'm cedwais fy hun heb fwytta:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am fy m&ocirc;d yn meddwl am Dduw o w&icirc;r ewyllys fyng-halon.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac [am hynny] y rhoddes y Goruchaf i mi ffafr a hawddgarwch ger bron Eneme&s;&s;ar, fel y bum orchwyliwr iddo.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly mi a euthym i d&icirc;r Media, ac a ade|wais dd&ecirc;c talent o arian yn llaw Gabael brawd Gabrias yn Rages ym Media.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ond wedi marw Eneme&s;&s;ar, Senna|cherib ei fab a deyrna&s;odd yn ei le ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yr hwn y rhwy&s;trodd ei ffyrdd, fel na ell|ais i mwy mo 'r ymdaith i dir Media.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Eithr yn nyddiau Eneme&s;&s;ar mi a wneu|thym lawer o ely&s;enau i'm brodyr, ac a roddais fy mara i'r newynog, a'm dillad i'r noethion: ac os gwelwn neb o'm cenedl wedi ei ladd, ai fw|rw yng-hylch muriau Ninife, mi ai claddwn ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac os lladde Sennacherib y brenin, wrth ddyfod ar ffoi o Iudaea yr vn, mi ai claddwn ef yn ddirgel, (canys llawer a laddodd efe yn ei w&ycirc;n) a phan gei&s;ie 'r brenin y cyrph ni bydd|ent iw cael.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna 'r aeth vn o'r Ninifeaid, ac a ddang|o&s;odd i'r brenin, fy mod i yn eu claddu hwynt, a minne a ymguddiais: a phan &wcirc;ybum fod yn fyng-hei&s;io i'm lladd, mi a giliais ymmaith rhag ofn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac [felly] y ducpwyd fy holl dda byd, ac ni adawyd i mi ddun, onid Anna fyng-wraig a Thobias fy mab.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A chyn pen pymtheng nhiwrnod a deu|gain, dau oi feibion ef ai lladda&s;ant ef, ac a ffoe|&s;ant i fynyddoedd Ararath. A Sarchedonus ei fab a deyrna&s;odd yn ei le ef: ac a o&s;odes Achia|carus fab Anael fy mrawd [yn olygwr] ar holl gyfrifon ei dad, ac ar ei holl orchwyliaeth.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac Achiacarus a eiriolodd dro&s;ofi, oni chefais ddyfod [adref] i Ninife: canys go&s;o|da&s;e Sarchedonus Achiacarus yn ne&s;af [iddo ei hun,] ac yr oedd efe yn drulliad, a &s;einedydd, gorchwyliwr, a cyfrifydd iddo: ac yr oedd efe yn nai fab brawd i minne.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Tobit yn galw y ffyddloniaid iw wleddau. 3 Yn gadel ei fwyd, ac yn myned i gladdu y meirw, ac er hynny yn colli ei olwg, 11 Er gywirdeb ef, 14 A'r modd yr edliwiodd, ac y dannododd ei wraig iddo ei dduwi|oldeb.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">WEdi i mi ddyfod adref i'm t&ycirc; fy hun, a rhoddi i mi Anna fyng-wraig a Tho|bias fy mab: ar &wcirc;yl y Penteco&s;t, (yr hon yw vehel-wyl y &s;aith wrthnos) y gwnaethbwyd i mi ginio mawr.</P>
<PB N="371" REF="393">
<P N="2"><HI>2</HI> Eithr pan ei&s;teddais i fwytta, a gweled amlder o fwyd, mi a ddywedais wrth fy mab: d&ocirc;s a chyrch pa ddyn tlawd bynnac a gaffech o'n brodyr ni mewn ei&s;ieu, ac &s;ydd yn meddwl am yr Arglwydd, ac wele mi a arho&s;af am danat.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Eithr efe pan ddaeth trachefn a ddywe|dodd wrthif, fy nhad, vn o'n cenedl ni &s;ydd wedi ei dagu, ai fwrw allan i'r heol,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna cyn profi dim bwyd mi a neidiais ar fy nrh<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d, ac ai dugym ef i d&ycirc; nes machlud o haul.</P>
<P N="5"><HI>5</HI><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">edi dychwelyd o honof, mi a ymol|cha<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"> fwytteis fy mara yn athri&s;t:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> feddwl am brophwydoliaeth Amos, y modd y dyweda&s;e efe: eich vchel wyliau a droir i alar, a'ch llawenydd oll i gwynfan:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac mi a &wcirc;ylais, a phan fachludodd yr haul, mi a euthym, ac a wneuthym fedd, ac ai cleddais ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'm cymydogion a'm gwatwarent gan ddywedyd, onid ofna hwn etto ei angeu&lpunctel; am y peth ymma y ff&ocirc;dd efe vn-waith, ac wele efe eil|chwael yn claddu 'r meirw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac ar y n&ocirc;s honno mi a ddychwelais o gladdu, ac a gy&s;cais [wedi] ymhalogi wrth ba|red y neuadd yn wyneb-noeth,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Heb &wcirc;ybod fod adar y to [yn aros] yn y fagwyr, y rhai a fwria&s;ant dail twymyn yn fy llygaid fel yr oeddynt yn agored: ac felly y da|eth yr huchen ar fy llygaid: ac er fy myned at feddygon, ni wnaethant i'm ddim lles. Ac Achi|acarus a'm porthodd i hyd onid euthym i Eli|mais.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac Anna fyng-wraig a weithie mewn nydd-dai gwragedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A phan aeth hi &acirc;'r gwaith adref i'r per|chennogion, hwyntwy a dala&s;ant iddi ei chyflog gan roddi mynn yn ychwaneg:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yr hwn pan ddaeth [adref] i'm t&ycirc; a dde|chreuodd frefu, yna y gofynnais iddi, o ba le [y daeth] y mynnyn, ai lledrad yw efe? Dod ef eil|chwel iw berchennogion, canys nid cyfraithlon yw bwytta lledrat.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A hithe a ddywedodd, ei roi ef a wnaeth|pwyd i mi gyd a'm cyflog, etto nid oeddwn i yn ei chredu, ond erchi ei roddi ef iw berche~nogion, ac yr oedd yn wradwydd genif dro&s;ti, eithr hi a'm hattebodd gan ddywedyd: mae dy elu&s;enau a'th gyfiawnderau&lpunctel; wele y maent yn amlwg oll gyd &acirc; thi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gweddi Tobit. 7 Cy&s;tudd Sarra ferch Raguel ai gweddi 17 Duw yn anfon Raphael iw cynorth|wyo hwynt ill dau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN A 'r &wcirc;ylais yn athri&s;t, ac a weddiais mewn gorthrymder gan ddywedyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cyfiawn wyt &ocirc; Arglwydd, a chwbl o'th weithredoedd a'th ffyrdd oll ydynt drugaredd a gwirionedd: dy farn hefyd a roddi yn iniawn, ac yn gyfiawn yn dragywydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Cofia am danaf, ac edrych arnaf, ac na wna ddial ar fy mhechodau, nac ar fy anwybodaeth, na'm henafiaid y rhai a becha&s;ant ger dy fron di.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O achos nad vfuddhaent i'th orchymyn|nion: am hynny ti a'n rhoddai&s;t yn y&s;pail, ac i gaethiwed, ac i angeu, ac yn ddihareb wradwy|ddus ym my&s;c y rhai oll i'n gwa&s;carwyd ni yn eu plith.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac yn awr y mae i ti lawer o acho&s;ion cy|fiawn i wneuthur &acirc; myfi yn &ocirc;l fy mhechodau, a [phechodau] fy henafiaid, am na chadwa&s;om dy orchymynnion, (canys ni rodia&s;om ddim yn y gwirionedd ger dy fron di)</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr awran gan hynny gwna &acirc; myfi y peth a fyddo cymmwys yn dy olwg di: p&acirc;r gymme|ryd fy hoedl oddi wrthif, fel i'm dattoder, ac yr elwyf yn ddaiar: canys gwell i mi farw na byw, o achos y gwarth anwir a glywais, a'r mawr dri&s;twch &s;ydd i'm gorchfygu. Am hyn|ny p&acirc;r fyng-ollwng yn rhydd o'r cyfyngder ymma, [i fyned] i le tragywyddawl: na thro dy wyneb-pryd oddiwrthif.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r vn dydd fe a ddigwyddodd i Sarra merch Raguel yn Echatan [dinas] ym Media, gael ei gwradwyddo gan forwynion ei thad,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Sef ei rhai hi i &s;aith o w&ycirc;r, ac i A&s;modaeus yr y&s;pryd drwg eu lladd hwynt, cyn bod iddynt a wnaent &acirc; hi yn &ocirc;l arfer gwragedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Oni &wcirc;yddo&s;t (meddynt) dagu o honot ti dy w&ycirc;r&lpunctel; bu &s;aith o w&ycirc;r i ti hyd yn hyn, ac ni'th gyfenwyd yn ol yr vn o honynt:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pa ham ein curi ni am danynt&lpunctel; os meirw ydynt, dos centhynt, na welom byth o honot na mab na merch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan glybu hi y pethau hynny, tri&s;tau yn ddirfawr a wnaeth, fel [y meddyliodd] ymda|gu: ac etto hi a ddywedodd, vn-ferch fy nhad yd|wyf, os gwnaf fi hyn, cywilyddus fydd ganddo ef, ai henaint a ddygaf i'r bedd mewn gorthrym|der.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac yna hi a weddiodd tua 'r ffene&s;tr gan ddywedyd: Bendigaid w&ycirc;t &ocirc; Arglwydd fy Nuw, a bendigaid yw enw &s;anctaidd dy ogoni|ant, ac anrhydeddus byth bythoedd, bendiged dy holl weithredoedd dydi yn dragywydd:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yr awran &ocirc; Arglwydd y dychwelaf fy llygaid am hwyneb attat,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gan ddei&s;yf fyng-ollwng yn chydd oddi ar y ddaiar, fel na chlywyf mwy haiach wrad|wydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ti a &wcirc;yddo&s;t Arglwydd fy mod yn l&acirc;n oddi wrth bob pechod gyd &acirc; g&wcirc;r.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac ni halogais fy enw, nac enw fy nhad yn nh&icirc;r fyng-haethiwed. Vnic ferch w&ycirc;f i'm tad, ac nid oes ganddo fab i fod yn etifedd iddo, nac vn c&acirc;r agos, na phlentyn i'r vn, fel y cadwn fy hun yn wraig iddo: ac [yr awran] wedi marw &s;aith-&wcirc;r i mi i ba beth y byddwn i byw&lpunctel; Eithr oni rynga bodd i ci fy lladd, p&acirc;r edrych ar|naf, a thrugarhau wrthif, fel na chlywyf mwy wradwydd.</P>
<PB REF="394">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="371" REF="394">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="395">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="371" REF="395">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="396">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="371" REF="396">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="397">
<P N="17"><HI>17</HI> Ai gweddiau ill dan a wrandawyd ger bron gogoniant y Duw mawr.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A Raphael a anfoned i iachau 'r ddau [&s;ef] i dynny 'r huchen oddi ar lygaid Tobit, ac i roddi Sarra merch Raguel yn wraig i Tobi|as mab Tobit, ac i rwymo A&s;modaeus yr y&s;|pryt drwg, o achos bod yn perthynu i Tobias o gyfiawnder ei chael hi: yn y cyfam&s;er hwnnw y dychwelodd Tobit, ac yr aeth efe iw d&ycirc;, a Sarra merch Raguel a dde&s;cynnodd di &s;tafell.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cynghorion Tobit iw fab.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y dydd hwnnw y meddyliodd Tobit am yr arian a rodda&s;e efe at Gabael yn Rages [dinas] ym Media,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac a ddywedodd wrtho ei hun, mi a chwe|nychwn farw, eithr pa ham nad ydwyf yn galw am Tobias fy mab, fel y gallwyf ei gynghori ef cyn fy marw&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac wedi [iddo] alw am dano ef y dywe|dodd, fy mab, pan fyddwyf, marw cladd di fi, ac na ddiy&s;tyra dy fam, anrhydedda hi holl ddy|diau dy enioes, a gwna y peth a ryngo bodd i|ddi, ac na thri&s;t&acirc; hi:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cofia fy mab ei bod hi mewn llawer o be|ryglon, tra fuo&s;t yn ei bru hi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pan fyddo hi marw, cladd hi gyd &acirc; myfi yn yr vn bedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fy mab meddwl am yr Arglwydd ein Duw ni yn dy holl ddyddiau, ac na ddod ti dy fryd ar bechu, na thorri ei orchymynnion ef. Gwna gyfiawnder tra fyddech byw, ac na ro|dia yn ffyrdd anwiredd: canys o dilyni wirio|nedd dy holl weithreddedd a lwyddant, a phawb a'r a wn&ecirc;l cyfiawnder.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dod ti elu&s;en o'r peth a fyddo gennit, ac na chenfigenned dy lygad wrth roddi dy elu&s;en: ac na thro dy &wcirc;yneb oddi wrth neb tlawd, ac ni thry Duw ei wyneb oddi wrthit tithe.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Fel y byddo gennit yr amlder, dot o honaw elu&s;en, os ychydig fydd gennit, o ychydig nac ar&s;wyda roi elu&s;en.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys [felly] y try&s;&s;ori i ti dy h&ucirc;n wobr daionus erbyn y dydd anghenrheidiol.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O blegit elu&s;en a wared rhag angeu, ac a le&s;tair ddyfod i'r tywyllwch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O herwydd c&ecirc;d ddaionus yw elu&s;eni i hawb a'r ai gwn&ecirc;l ger bron y Goruchaf.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fy mab gochel bob godineb, a chym|mer wraig o dylwyth dy henafiaid, ac na chym|mer e&s;trones yr hon nid ydyw o lwyth dy d&acirc;d: canys plant y prophwydi ydym: Noe, Abra|ham, I&s;aac [ac] Iacob oeddynt ein tadau o'r de|chreuad, cofia fy mab iddynt oll briodi gwragedd oi cenedl eu h&ucirc;n, ac hwy a fuant ddedwydd yn eu plant, ai h&icirc;l a feddianna 'r ddaiar.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yr awran fy mab c&acirc;r dy frodyr, ac na fydded diy&s;tyr gennit yn dy galon, o'th dyl|wyth (meibion a merched dy bobl) gymmeryd it wraig: canys o ddiy&s;tyrwch y daw dini&s;tr a dirfawrgythryfwl: ac o drahu&s;dra y daw prin|d&ecirc;r a mawr ei&s;ieu, o herwydd trahu&s;dra yw mam tlodi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Nac attal gyd &acirc; thi gyflog neb a'r a wna|eth dy waith, eithr t&acirc;l iddo yn ebrwydd: ac os gwa&s;anaethi di Dduw, ti a gei daledigaeth: e|drych arnat dy hun fy mab yn dy holl weithre|doedd, a bydd ddie&s;ceulys ym mhob tro a wne|lech.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y peth &s;ydd g&acirc;s gennit dy h&ucirc;n na wn&acirc; i arall: nac &ycirc;f win i feddwdod, ac na fynn feddw|dod gyd &acirc; thi i ymdaith.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dod ti o'th fara i'r newynog, ac o'th ddi|llad i'r noeth: ac o bob amlder dod elu&s;en, ac na fydd lygad-genfigennus wrth roi elu&s;eni.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Bydd helaeth o'th fara ar fedd y cyfi|awn, ac na ddod i'r pechaduriaid [ddim.]</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gofyn gyngor i bob vn &s;ynhwyrol, at na wrthod ti fyth gyngor buddiol.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Mola 'r Arglwydd dy Dduw bob am|&s;er, a dei&s;yf arno iniawni dy ffyrdd a chwbl o'th lwybrau, a gwneuthur dy amcannion yn llwy|ddiannus: canys ni all vn genhedlaeth roddi cyngor, eithr yr Arglwydd ei hun &s;ydd yn rho|ddi pob daioni, ac efe a ddro&s;twng y neb a fyn|no, fel y mynno: yr awran gan hynny fy mab cadw i'th gof fyng-orchymynnion, ac na ddele|uer hwynt o'th feddwl.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac yn awr yr ydwyf yn dangos it, adel o honofi dd&ecirc;c talent o arian gyd &acirc; Gabael brawd Gabrias yn Rages dinas Media.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Am hynny nac ofna fy mab o ran ein my|ned ni mewn tlodi, y mae i ti ddigon od ofni di Dduw, a gochelud pechod, a gwneuthur y peth a fyddo cymmeradwy ger ei fron ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Tobias yn cael Raphael i gyd ymdeithio i Rages.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa yr attebodd Tobias, ac y dywedodd, fy nh&acirc;d, cwbl oll ac a orchymynnai&s;t i mi, mi ai gwnaf:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Eithr pa fodd y gallaf fi gael yr arian, a minne heb ei adnabod ef&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yntef a roddes iddo yr &s;crifen-law, ac a ddywedodd wrtho, cais i ti ryw vn, yr hwn (tra fyddwyfi yn y byd) a elo gyd &acirc; thydi, ac myfi a dalaf ei gyflog iddo ef, ac yna dos a chymmer yr arian.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a aeth i gei&s;io vn [gyd ag ef,] ac a gafodd Raphael, yr hwn oedd angel: (yr hyn ni's g&wcirc;yddied efe.)</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a ddywedodd wrtho: a elli di fyned gyd &acirc; mi i d&icirc;r Media&lpunctel; a wyt ti hyfedr ar y gwledydd hynny?</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r angel a ddywedodd wrtho, mi a &acirc;f gyd &acirc; thydi, canys bum yn aros gyd &acirc;'n brawd Ga|bael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna Tobias a ddywedodd wrtho, aros fi oni ddywedwyf i'm t&acirc;d.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a ddywedodd wrtho, dos, ac na thrig, ac efe a aeth i mewn, ac a ddywedodd wrth ei d&acirc;d, wele mi a gefais vn i fyned gyd &acirc; mi: y|na
<PB N="372" REF="397">y dywedodd yntef: galw ef attafi, modd y gallwyf &wcirc;ybod o ba lwyth y mae efe, a hefyd a ydyw efe ffyddlon i fyned gyd &acirc; thi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a alwodd arno, ac yntef a ddaeth i mewn, ac yna y cyfarcha&s;ant ei gilydd:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A Thobit a ddywedodd wrtho, fy mrawd, dangos i mi o ba lwyth a theulu yr wyt yn dy|fod.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yntef a ddywedodd wrtho, a wyt ti yn cei&s;io llwyth neu deulu&lpunctel; ai cyflog-ddyn i fyned gyd a'th fah&lpunctel; A Thobit ai hattebodd ef, mi a ewylly&s;iwn fy mrawd gael g&wcirc;ybod dy genedl a'th enw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yntef a ddywedodd, yr ydwyf fi, o genedl Azarias ac Ananais [y gwr] enwoc hwnnw, a'th frawd dithe.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y dywedodd Tobit, croe&s;o wrthit fy mrawd: na ddigia wrthif am i mi gei&s;io g&wcirc;ybod y llwyth a'r teulu y daetho&s;t o honynt, canys fy mrawd wyt, o dylwyth da dedwyddol: o achos mi a adwaenwn Anaaias ac Ionathas, meibion Samaias [y g&wcirc;r] enwoc, (am fy mod yn gorymdaith gyd &acirc; hwynt i Ieru&s;alem i a|ddoli, gan ddwyn gyd &acirc;m ni y cynffrwyth a de|gwm cynnydd yr anifeliaid) y rhai ni thro&s;e|dda&s;ant yn amryfu&s;edd ein brodyr ni: yr wyt ti o wreiddin da fy mrawd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ond dywet i mi, pa gyflog a roddaf i ti&lpunctel; gred beunydd a chyfreidiau fel i'm mab fy hun [a gei di:]</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A hefyd mi a chwanegaf i ti dy gyflog os dychwelwch trachefn yn iach [lawen.]</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac felly y cyduna&s;ant, yna y dywedodd efe wrth Tobias, ymydrw&s;ia i'r daith a rhwydd|hynt i chwi: ac wedi i'r mab baratoi pob peth i'r daith y dywedodd ei dad wrtho: dos gyd &acirc;'r g&wcirc;r hwn, a Duw yr hwn &s;ydd ai drigfa yn y nef a lwyddianna eich ffordd chwi: ac eled Ang|el Duw gyd &acirc; chwi, Yna yr aethant ill dau a ch&icirc; yr llangc gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Eithr Anna ei fann ef a &wcirc;ylodd gan ddy|wedyd wrth Tobit, pa ham yr anfonai&s;t ym|maith ein mab&lpunctel; ond efe yw ein llaw-ffon i fy|ned i mewn ac allan ger ein bronnau&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Mi a fynnwn na bua&s;e yr arian hynny er ioed: eithr bod [ein] gweddill i'n mab.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O herwydd fel y rhoes yr Arglwydd i ni i fyw, hynny [&s;y] ddigon i ni.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A Thobit a ddywedodd wrthi: na chym|mer ofal fy chwaer, efe a dda yn iach [lawen] a'th lygaid ti ai gwelant ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys yr Angel daionus &s;ydd yn cydym|daith ag ef, ai ffordd ef a lwydda, ac efe a ddaw eilchwael yn iach [lawen.]</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac yna hi a beidiodd ac &wcirc;ylo.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Raphael yn gwared Tobias oddi wrth ypy&s;codyn, ac yn peri iddo ei ddal ef, a chadw ei galon ai afi ef. 10 Ac yn ei ynghori ef i briodi Sarra.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC fel yr oeddynt yn ymdaith hwy a ddae|thant yn hwyr i ymyl afon Tigrys, ac a arho&s;a&s;ant yno.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r llangc a aeth i wared i ymolchi, a phy|&s;codyn a neidiodd o'r afon, ac a fyna&s;e ei lyngcu ef:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Eithr yr angel a ddywedodd wrtho, cym|mer afel yn y py&s;codyn, a'r llangc a ddaliodd y py&s;codyn, ac ai tynnodd i'r tir.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r angel a ddywedodd wrtho, torr y py&s;|codyn, a chymmer y galon, a'r au, ar bu&s;tl, a cha|dw [hwynt] yn ddie&s;ceulys.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r llangc a wnaeth y modd yr archa&s;e yr angel iddo, ac wedi iddynt ro&s;tio yr py&s;codyn, hwynt ai bwytta&s;ant, ac a aethant rhagddync ill dau oni ddaethant yn gyfagos i Echatan.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r llangc a ddywedodd wrth yr angel, fy mrawd Azarias, i ba beth y mae calon, ac au, a bu&s;tl y py&s;codyn yn dda&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yntef a ddywedodd wrtho, am y galon a'r au, o bydd i gythrael neu y&s;pryd drwg flino neb, rhaid yw eu llo&s;ci hwynt ger bron y g&wcirc;r hwn|nw neu yr wraig, ac ni flinir ef mwyach.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac am y bu&s;tl, ir ag ef y d&ycirc;n a fyddo a'r huchen ar ei lygaid, ac efe a iacheir.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A phan ddoethant yn gyfangos i Ranges, yr angel a ddywedodd wrth y llangc:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fy mrawd, heddyw y lletteuwn ni gyd &acirc; Raguel, yr hwn &s;ydd g&acirc;r i ti, ac y mae iddo ef vnic ferch a elwir Sarra; mi a ddywedaf ant dani hi: [&s;ef] am ei rhoddi i ti yn wraig.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys i ti y mae ei hetifeddiaeth hi yn perthyn, a thydi yn vnic &s;ydd oi chenedl hi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac y mae hi yn llangces l&acirc;n &s;ynhwyrol, yn awr gan hynny gwrando fi, a mi a ymddidda|naf ai thad hi, a phan ddychelom ni o Rages y gwnawn y neithior: o achos mi a wn na rydd Raguel hi i neb arall yn &ocirc;l cyfraith Mo&s;es, heb fod yn euog o angeu, am fod yn rhaid i ti gael yr etifeddiaeth o flaen neb arall.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y dywedodd y llangc wrth yr angel, fy mrawd Azarias, mi a glywais roi y llangces honni i &s;aith o w&ycirc;r, a marw o honynt cymyn vn yn yr y&s;tafell briodas:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac yr awran myfi yn vnic [blentyn] fy nhad, ac yr ydwyf yn ofni od awn i mewn [atti hi] y darfydd am danaf, fel y rhai o'r blaen, am fod cythrael yn ei charu hi, yr hwn nid yw yn gwneuthur niwed ond i'r rhai &s;ydd yn dyfod atti hi, ac am hynny yr wyf yn ofni rhac fy marw a dwyn enioes fy nhad a'm mam mewn tri&s;twch iw beddau, a mab arall nid oes iddynt iw cla|ddu.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r angel a ddywedodd wrtho, ond cof genit eiriau dy d&acirc;d, pan orchymynnodd i ti gymmeryd gwraig o'th genedl dy hun&lpunctel; ac [fe|lly] yr awran gwrando fy mrawd, a chymmer hi yn wraig i ti, ac nac ar&s;wyda mo'r cythrael: canys y n&ocirc;s heno y rhoddir hi i ti yn wraig.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eithr pan ddelech i'r &s;tafell briodas, cym|mer farwydos y per-aroglau, a dod ti beth o ga|lon y py&s;codyn ac o'r afi arnynt, a gwna fwg|darth:</P>
<PB REF="398">
<P N="17"><HI>17</HI> Yna yr y&s;pryd pan glywo 'r arogl hwn|nw a ff&ycirc; ymmaith, ac ni ddychwel byth trach|efn. Eithr pan ddelech di atti hi, codwch eich dau, a gelwch ar y trugarog Dduw, ac efe a'ch gweryd chwi, ac a do&s;turia wrthych: nac ofna, o herwydd tydi a ddarparwyd iddi o'r dechreuad. a thi ai gwaredi hi, a hi a ddaw adref gyd &acirc; thi: ac (wrth fy nhyb) ti a gei blant o honi. A phan glybu Tobias y pethau hynn, efe a rodd ei &s;erch arni, ai galon ef a lynodd yn ddiriawr wrthi hi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Priodas rhwng Tobis a Sarra.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Phan ddaethant i Echatane yr aethant i d&ycirc; Ranguel: a Sarra a aeth iw cyfarfod hwynt, ac a gyfarchodd iddynt, a hwythau iddi hithe, ac [felly] hi ai dug hwynt i'r t&ycirc;:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y dywedodd Raguel wrth Edna ei wraig, mor Debyg yw 'r g&wcirc;r ieuangc ymma i'm cefnder Tobit?</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A Raguel a ofynnodd iddynt, o ba le eich hannyw fy mrodyr&lpunctel; yna y dyweda&s;ant wrtho, o feibion Nephthalim, y rhai ydynt gaethion yn Ninife.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y dywedodd efe wrthynt, a adwae|noch chwi Tobit ein brawd&lpunctel; hwyntau a at|teba&s;ant, adwaenom: yna y dywedodd yntef wr|thynt, a ydyw efe yn iach&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A hwynt a ddyweda&s;ant, y mae efe yn fyw, ac yn iach [lawen.] A Thobias a ddywedodd, fy nhad yw efe.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna Raguel a neidiodd [i fynu,] ac ai cu|&s;anodd ef, ac a &wcirc;ylodd,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac ai bendithiodd gan ddywedyd wrtho, yr wyt ti yn fab i wr hone&s;t, ac i wr-da: eithr pan glybu fyned Tobit yn ddall tri&s;tau a wna|eth, a &wcirc;ylo:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac Edna ei wraig, a Sarra ei &s;erch a &wcirc;y|la&s;ant. Ac [wedi hynny] eu croe&s;awu hwynt a wnaethant yn ewylly&s;car, ac a ladda&s;ant fyhare~ o'r defaid ac a rodda&s;ant ger eu bronnau amryw &s;eigiau. Yna y dywedodd Tobias wrth Rapha|el, fy mrawd Azarais, dywet am y pethau hyn|ny a &s;onniai&s;t am danynt ar y ffordd, fel y gallo yr peth ddyfod i benn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac yntef a ddywedodd am y chwedl wrth Raguel, a Raguel a ddywedodd wrth Tobias, bwytta ac &ycirc;f, a gwna yn llawen,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gweddus ydyw i ti gael fy merch i, etto mi a ddango&s;&acirc;f y ti yr gwirionedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Mi a roddais fy merch i &s;aith o w&ycirc;r, a'r nos yr honn yr aethant i mewn atti, y buant fei|rw: eithr bydd di gy&s;&s;urus a llawen: a Thobi|as a ddywedodd, ni fwytaf fi ddim ymma nes i chwi ddyfod ger bron, a gwneuthur penn &acirc; myfi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A Raguel a ddywedodd wrtho, cymmer vithe hi yn &ocirc;l y gyfraith, canys tr&acirc;s wyt iddi, a hithe i tithe: ar trugarog Dduw a'ch llwyddo ym mhob daioni.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a alwodd Sarra ei ferch, ac hi a ddaeth at ei thad, yna efe ai cymmerth hi erbyn ei llaw ac ai rhoddes yn wraig i Tobias, gan ddywedyd: wele cymmer hi yn &ocirc;l cyfraith Mo|&s;es, a dwg hi ymmaith at dy dad, ac efe ai bendi|thiodd hwynt:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac wedi iddo alw Edna ei wraig, efe a gymmerth lyfr, ac a &s;crifennodd &s;crifen o'r am|mod, ac ai &s;eliodd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac yna y dechreua&s;ant fwytta.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A Raguel a alwodd Edna ei wraig, ac a ddywedodd wrthi, fy chwaer, trefna &s;tafell arall, a dwg hi i mewn.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A hi a wnaeth fel y dywedodd efe, ac ai dug hi i mewn i'r &s;tafell, a hithe a &wcirc;ylodd, ai mam a dderbynniodd ddagreu ei merch,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gan ddywedyd wrthi, cymmer gy&s;&s;ur fy merch, rhodded Arglwydd nef a daiar i ti lawe|nydd yn lle yr tri&s;twch ymma: bydd lawen fy merch.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y modd y diangodd Tobias oddi wrth y dini&s;tr a gaw&s;e gwyr cyntaf Sarra. 9 Raguel yn gwneuthur bedd Tobias. 15 A phan wybu ei fod efe yn fyw yn diolchi Dduw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC wedi iddynt &s;wpperu, hwy a ddugant Tobias i mewn atti.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr hwn wrth fyned a feddyliodd am ei|riau Raphael, ac a gymmerth farwydos yr aro|gleuau, ac a roddes arnynt o galon y py&s;codyn ai au, ac ai gwnaeth i fygu.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pan aroglodd y cythrael yr arogl hwn|nw, efe a ff&ocirc;dd i oruchafion yr Aipht, a'r angel ai rhwymodd ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac fel yr oeddynt ill dau wedi eu cau i me|wn, tobias a gyfododd oi wely, ac a ddywe|dodd [wrth Sarra,] cyfot fy chwaer a gweddi|wn yr Arglwydd [ar iddo ef] fod yn drugarog wrthym.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y dechreuodd Tobias ddywedyd: Bendigedic wyt &ocirc; [Arglwydd] Dduw ein ta|dau, a bendigaid yw dy enw &s;anctaidd a gogo|neddus yn dragywyddol. Bendiged y nefoedd a'th greaduriaid oll dy di.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Tydi a wnaetho&s;t Adda, ac a roddai&s;t Efa ei wraig yn gymmorth ac yn nerth iddo: a ho|nynt y daeth pob cyfryw ddyn: ti a ddywedai&s;t: Nid da bod gwr yn vnic, gwnawn iddo gym|morth cyffelyb iddo.<NOTE PLACE="marg">Gen. 2.7.18.22</NOTE></P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac yr awran Arglwydd, nid er mwyn go|dineb yr wyf yn cymmeryd fy chwaer hon, eithr mewn iniawnfryd meddwl, p&acirc;r drugarhau wrthif, fel yr heneiddiwyf gyd&acirc; hi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A hi a ddywedodd gyd ag ef Amen.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac felly y cy&s;ca&s;ant ill dau y n&ocirc;s honno, a phan gyfododd Raguel i fynu, efe a aeth, ac a gloddiodd fedd,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gan ddywedyd, oni bu hwnn farw he|fyd?</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac wedi dyfod Raguel iw d&ycirc;,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Efe a ddywedodd wrth Edna ei wraig, anfon vn o'r morwynion i edrych ai byw efe: os
<PB N="373" REF="398">amgen, fel y gallwyf ei gladdu ef heb &wcirc;ybod i neb.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r forwyn wedi iddi agoryd y drws a aeth i mewn, ac ai cafodd hwynt ill dau yn cy&s;cu.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A phan ddaeth allan, hi a ddango&s;odd i|ddynt, ei fod efe yn fyw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna Raguel a foliannodd Dduw, gan ddywedyd: Bendiger di &ocirc; Dduw &acirc; phob duwi|ol a &s;anctaidd fendith, bendiged dy &s;ainct dy di a'th greaduraid oll, a chwbl o'th angelion a'th etholedig [bobl] a'th folant ti byth bythoedd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Bendigedic fych &ocirc; Arglwydd, am i ti fy llawenhau, ac na ddaeth i mi, fel yr oeddwn yn tybied, eithr ti a wnaetho&s;t i ni yn &ocirc;l dy fawr dru|garedd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A bendigedic fyddech am i ti drugarhau wrth ddau vn blant [tad a mam,] gan ddangos iddynt ragorol drugaredd: diwedda eu by|wyd mewn iechyd gyd &acirc; llawenydd a thruga|redd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna yr archodd efe iw wei&s;ion lenwi 'r bedd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a gadwodd y neithior bedwar diwrnod ar dd&ecirc;c.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A Raguel a ymddiddanodd &acirc; Tobias, gan dyngu, nad ai efe ymmaith nes darfod cy|flawni dyddieu 'r neithior, nid amgen pedwar diwrnod ar dd&ecirc;c.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac yna y cai efe ddychwelyd yn iach at ei dad, a chael hanner ei dda ef, a'r cwbl ar ei &ocirc;l ef ai wraig.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Raphael yn cyrchu arian Tobis oddi wrth Gabael, ac yn ei ddyn yntef i'r neithior.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Tobias a alwodd Raphael, ac a ddy|wedodd wrtho.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fy mrawd Azarais, cymmer gyd &acirc; thi w&acirc;s a dau gamel, a dos i Rages dinas Media at Gabael, a chyrch i mi yr arian, a dwg ef i'r nei|thior.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys tyngodd Raguel na chawn yma|del.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Eithr y mae fy nhad yn cyfrif y dyddiau, ac os trigaf fi yn h&icirc;r, athri&s;t fydd ganddo ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A Raphael a aeth ymmaith at Gabael, ac a roddes iddo yr &s;crifen-law, ac yntef a ddug go|dau wedi eu &s;elio, ac ai rhoddes iddo.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r boreu y cyfoda&s;ant, ac a ddaethant i'r neithior, a Tobias a feichiogodd ei wraig.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Tobit ai wraig yn hiraethu am eu mab. 10 Raguel yn ei ollwng ef adref, a Sarra gyd ag ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AI dad ef Tobit a gyfrifodd bob dydd, ac wedi cyflawni dyddiau 'r daith, a hwyntau heb ddyfod adref,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y dywedodd Tobit, a &s;ommwyd ef&lpunctel; ai marw a wnaeth Gabael, fel nad oes neb i roddi 'r arian iddo&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a dri&s;taodd yn ddirfawr.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ai wraig a ddywedodd wrtho, darfu am y bachgen: ac am ei fod efe yn aros cyhyd, hi a ddechreuodd &wcirc;ylo am dano gan ddywedyd:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Nid oes gennif ofal [am ddim] gan i mi dy ollwng ymmaith, llewyrch fy llygaid i.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr Tobit a ddywedodd wrthi, taw &s;&ocirc;n, ac na ofala ddim, y mae efe yn holl-iach.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A hithe a ddywedodd wrtho, taw &s;&ocirc;n, na huda fi, darfu am fy machgen i: a beunydd yr ai hi allan i'r ffordd yr aethent hwy: y dydd ni fwy|tae mo'r bwyd, a'r n&ocirc;s ni pheidie ag &wcirc;ylo am Tobias ei mab: [a hyn] nes darfod pedwar diwrnod ar dd&ecirc;c y neithior, y rhai y tynga&s;e Ra|guel y gorfydde i [Tobias] aros yno.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y dywedodd Tobias wrth Raguel gollwng fi ymmaith, canys nid yw fy nhad a'm mam yn edrych am fyng-weled byth.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ai chwegrwn a ddywedodd wrtho, aros gyd &acirc; myfi, ac mi a ddanfonaf rai a ddango&s;o dy helynt i'th dad.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eithr Tobias a ddywedodd, nage ddim, onid gollwng fi at fy nhad.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y cyfododd Raguel i fynu, ac a ro|ddes Sarra ei wraig iddo, a hanner ei dda [&s;ef] gwei&s;ion, ac anifelliaid, a da mathol.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac wedi iddo eu bendithio, efe ai danfo|nodd ymmaith, gan ddywedyd, &ocirc; fy mhlant, Duw [&s;ef] Duw nef a wnel [i mi weled] i chwi lwyddiant cyn fy marw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a ddywedodd wrth ei ferch, an|rhydedda dy chwegrwn a'th chwegr, canys hwyntwy &s;y bellach dad a mam i ti: dymunwn glywed gair da am danat, ac efe ai cu&s;anodd hwnt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac Edna hefyd a ddywedodd wrth To|bias, fy annwyl frawd, Arglwydd y nef a'th ddy|go trachefn, ac a wn&ecirc;l i mi weled i ti o'm merch Sarra blant fel y llawenychwyf ger bron yr Arglwydd: ac wele yr ydwyf yn rhoddi fy merch i ti mewn ymddyried, na ofidia hi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dyfodiad Tobias adref. 11 Ei d&acirc;d yn cael ei olwg, ac yn moliannu Duw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN &ocirc;l hynny yr aeth Tobias ymmaith, gan foliannu Duw (o achos iddo lwyddo ei daith ef) ac efe a fendithiodd Raguel, ac Edna ei wraig. Ac yna efe a gerddodd rhagddo, oni dda|ethant yn agos i Ninife.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna Raphael a ddywedodd wrth Tobias, ti a &wcirc;yddo&s;t fy mrawd pa fodd y gadewai&s;t dy dad.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Bry&s;iwn o flaen dy wraig a threfnwn y t&icirc;.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A chymmer yn dy law fu&s;tl y py&s;codyn, ac felly yr aethant, a'r c&icirc; ai canlynodd hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac Anna oedd yn ei&s;tedd, ac yn di&s;gwil am ei mab ar y ffordd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac ai adnabu ef yn dyfod, ac a ddywedodd wrth ei dad ef. Wele dy fab di yn dyfod, a'r g&wcirc;r a aeth gyd ag ef.</P>
<PB REF="399">
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y dywedodd Raphael, mi a wn To|bias, y caiff dy d&acirc;d ei olwg.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny ira ei lygaid ef &acirc;'r bu&s;tl, a phan ferwinant efe ai crafa hwynt, ac a fwrw yr hu|chen ymmaith, ac a'th w&ecirc;l di.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y rhedodd Anna allan, ac hi a &s;yrthi|odd ar wddf ei mab, gan dywedyd wrtho, mi a'th welais fy mab, ac weithian bodlon ydwyf i farw, ac hwy a w&ycirc;la&s;ant ill dau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Tobit hefyd a aeth allan i'r drws, ac a &s;yrthiodd, ai fab a redodd atto,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac a ymaflodd yn ei dad, ac a daenellodd beth o'r bu&s;tl ar lygaid ei dad, gan ddywedyd, bydd gy&s;&s;urus fy nhad.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac wedi iw lygaid ddechreu merw&icirc;no, e|fe ai dwys rwbbiodd hwynt,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r rhuchen a ddiri&s;clodd ymmaith oddi wrth gilieu ei lygaid ef, ac wedi iddo weled ei fab, efe a &s;yrchiodd ar ei wddf ef,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac a &wcirc;ylodd gan ddywedyd, bendigedic wyt &ocirc; Dduw, a bendigedic yw dy enw yn dra|gywydd, dy holl angelion &s;anctaidd ydynt fen|digedic.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys ti a'm ffrewyllai&s;t, ac a do&s;turi|ai&s;t wrthif, wele fi yn gweled fy mab Tobias: yna yr aeth ei fab ef i mewn yn llawen, ac a ddango&s;odd iw d&acirc;d y mawr bethau a ddigwy|dda&s;ent ym Media.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna 'r aeth Tobit allan i gyfwrdd ai waudd hyd ym mhorth Ninife, gan ymlawen|hau a moliannu Duw: a rhyfedd oedd gan y rhai oeddynt yn edrych arno ef yn myned, am ei fod yn gweled.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac Tobit a de&s;tiolaethodd yn eu g&wcirc;ydd hwynt oll, ddarfod i Dduw do&s;turio wrtho, ac wedi, iddo ne&s;au at Sarra ei waudd, efe ai ben|dithiodd hi gan ddywedyd, croe&s;o wrthit fy merch: bendigaid fyddo Duw yr hwn a'th ddug di attom ni, a bendigedic fyddo dy d&acirc;o a'th fam: a llawenydd mawr oedd ym my&s;c ei holl frodyr ef, y rhai oeddynt yn Ninife.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac Achiacharus a ddaeth yno, a Na&s;bas ei nai ef fab ei frawd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A neithior Tobias a gadwyd mewn lla|wenydd mawr &s;aith niwrnod.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Raphael yn gwrthod cyflog, ac yn dangos mai angel Duw oedd efe.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y galwodd Tobit ei fab Tobias, ac y dywedodd wrtho, edrych fy mab am ei gy|flog i'r g&wcirc;r a aeth gyd &acirc; thi, a rhaid ydyw ei chwanegu.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A Tobias a ddywedodd wrtho, fy nhad, nid anfodd gennif roi iddo ef hanner yr hyn a ddugym [gyd &acirc; mi.]</P>
<P N="3"><HI>3</HI> O herwydd efe a'm dug i adref i ti trachefn yn iach [lawen,] ac a iach&acirc;odd fyng-wraig, ac a gyrchodd yr arian, ac a'th iach&acirc;odd dithe he|yd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r henaf-g&wcirc;r a ddywedodd, mae yn gyfi|awn iddo eu cael.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y galwodd efe yr angel, ac a ddywe|dodd wrtho, cymmer hanner yr hyn oll a dduga|&s;och, a d&ocirc;s yn iach.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr efe wedi eu galw ill dau ar neulltu a ddywedodd wrthynt: diolchwch i Dduw a moliennwch ef, a rhoddwch iddo ef fawr ogoni|ant, cyffe&s;wch ef yng-&wcirc;ydd pawb o'r byd, am y pethau a wnaeth efe i chwi. Peth daionus yw diolch i'r Arglwydd a mawrhau ei enw ef, gan adrodd gweithredoedd Duw yn barchedig: ac nac oedwch ei foliannu ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Cyfrinach y brenin &s;ydd weddus ei chelu: ond gweithredoedd Duw &s;y ogoneddus eu cy|hoeddi: gwnewch ddaioni, ac ni'ch goddiwes drwg.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Daionus yw gweddi gyd ag ympryd, elu|&s;en a chyfiawnder: gwell yw ychydig gyd &acirc; chyfiawnder n&acirc; llawer gyd ag anghyfiawnder, gwell yw rhoi elu&s;enau na phen-tyrru aur.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys elu&s;en a wared rhag angeu, ac a lanh&acirc; bob pechod: y rhai a wnel elu&s;en a chyfi|awnder a gyflawnir &acirc; bywyd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eithr pechaduriaid &s;y elynnion iw by|wyd eu hunain.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> NI chuddiaf rhagoch ddim: mi a ddywe|dais mai da yw cadw cyfrinach brenin, a gongo|neddus dangos gweithredoedd Duw ar gy|hoedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac yr awran pan weddiai&s;t di, a'th waudd Sarra, my fi a ddugum gof am eich gweddiau ger bron y Sanctaidd: a phan gladdit y meirw yr oeddwn gyd &acirc; thi hefyd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A phan nad oedai&s;t godi a gadel dy gi|nio i fyned i gladdu 'r [dyn] marw, nid oedd dy weithred dda yn guddiedic rhagof, eithr yr oe|ddwn gyd &acirc; thi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac yr awran Duw a'm danfonodd i i'th iachau di a'th waudd Sarra.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Myfi yw Raphael vn o'r &s;aith angel &s;an|ctaidd, y rhai &s;y yn arwain gweddiau rhai duwi|ol, ac &s;ydd yn trammwy ger bron gogoniant yr hwn &s;ydd &s;anctaidd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y dychrynna&s;ant ill dau, ac hwy a &s;yrthia&s;ant ar eu hwynebau o blegit hwy a of|na&s;ent.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y dywedodd efe wrthynt, nac ofn|wch, canys y mae tangneddyf i chwi, eithr rho|ddwch ddiolch i Dduw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys nid o'm caredigrwydd fy hun, ei|thr drwy ewyllys eich Duw chwi y daethym, am hynny rhoddwch ddiolch iddo ef yn dragy|wydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Beunydd yr ymddango&s;ais i chwi megis pe bua&s;wn yn bwytta, ac yn yfed, eithr nid oe|ddwn, namyn chwi a welech y fath beth.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac yr awran moliennwch Dduw, canys mi a e&s;cynnaf at yr hwn a'm danfonodd: ac &s;cri|fennwch yr hyn oll a wnaethpwyd mewn llyfr.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y coda&s;ant i fynu, ac ni wel&s;ant ef mwy: a chyffe&s;u rhyfedd-fawr weithredoedd
<PB N="374" REF="399">Duw a wnaethant, a'r modd yr ymddango&s;a&s;&s;e Angel yr Arglwydd iddynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Clodforedd Tobit i Dduw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Thobit a &s;crifennodd weddi o orfoledd ac a ddywedodd, Bendigaid fyddo Duw yr hwnn &s;ydd yn byw ac yn teyrna&s;&s;u yn dragy|wyddol.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Can ys efe &s;ydd yn ffrewyllu ac yn trugar|hau, yn dwyn i vffern ac yn dwyn eilchwel, ac nid oes neb a all ddiangc oi law ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Clodforwch ef meibion I&s;rael, ger bron y cenhedloedd, canys efe a'n gwa&s;carodd ni yn en plith hwynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yno mynegwch ei fawredd, a derchefwch ef yng-&wcirc;ydd pawb &s;ydd fyw: o herwydd efe ei hun yw ein Harglwydd ni, a Duw yw ein tad byth bythoedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a'n cerydda ni am ein camweddau, ac a drugarh&acirc; eilchwel, ac a'n ca&s;cl yng-hyd o fy&s;c yr holl genhedloedd ym mhlith y rhai i'n gwa&s;carwyd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Os dychwelwch atto ef a'ch holl galon ac a'ch holl feddwl, a gwneuthur yr iniawn ger ei fron ef, yna y dychwel yntef attoch chwi ac ni chudd ei wyneb rhagoch, a chwi a gewch wele beth a wna efe i chwi: am hynny cyffe&s;|&s;wch ef &acirc;'th holl enau, a moliennwch Arglw|ydd y gallu, a derchefwch Frenin y tragywy|ddolded. Myfi ai cyffe&s;af ef yn nhir fyng-hae|thiwed, ac a fynegaf ei nerth ai fawredd ef i gen|hedlaeth y pechaduriaid, troiwch bechaduriaid a gwnewch gyfiawnder ger ei fron ef, pwy a &wcirc;yr na fynn efe chwi, a gwneuthur trugaredd i chwi&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Clodforaf fy Nuw, a' henaid a fawl Frenin y nefoedd, ac a lawenh&acirc; yn ei faw|redd ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Llefared pob dyn, a moled yr Arglwydd am ei gyfiawnder.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O Ieru&s;alem y ddinas &s;anctaidd, efe a'th ffrewylla di am weithredoedd dy blant, ac efe a do&s;turia eilchwel wrth felbion y rhai cyfiawn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Molianna yr Arglwydd yn ddyladwy, a bendithia yr Brenin tragywyddol modd yr a|deilader trachefn ei babell ef ynot, mewn llawe|nydd, a llawenhaed efe dy gaethion, a chared ynot y trueniaid yn oes oe&s;&s;oedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Cenhedlaethau lawer a ddeuant o hir|bell at enw yr Arglwydd &acirc; rhoddion yn eu dwy|law, gan offrwm rhoddion i Frenin y nefoedd: cenhedlaethau yr byd a'ch foliannant ti, ac a ro|ddant roddion gorfoledd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Melldigedic yw pawb a'th ga&s;aant, a bendigedic yw pawb a'th garant yn dragy|wydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Bydd hyfryd a llawen am blant y rhai cyfiawn, canys hwynt a ge&s;clir yng-hyd, ac a fendithiant Arglwydd y rhai cyfiawn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gwyn eu byd y rhai a'th garant di, canys hwynt a lawenycha~t yn dy dangnh<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ddyf; gwyn eu byd y rhai a fuant athri&s;t am dy holl ffrewy|llau, canys hwynt twy a fyddant hy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ryd o'th blegit pan welant gwbl o'th ogoniant, ac a la|wenychant yn dragywydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Moled fy enaid Dduw yr Brenin mawr.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> O herwydd Ieru&s;alem a adeiledir &acirc; Sa|pheir ac Smaragdus, ac &acirc; meini gwerth-fawr dy furiau, a'th d&ycirc;rau a'th go&s;tyll ag aur coeth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A heolydd Ieru&s;alem a balmentir &acirc; mei|ni beryl, a charbuncul, ac &acirc; meini Ophir, ai heo|lydd hi oll a lefant Haleluiah, ac ai molant ef gan ddywedyd, Bendigaid fyddo Duw yr hwn ai derchafodd [hi] yn dragywydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Tobit yn cynghori ei fab. 4 Yn darogan dini&s;tr Ninife a chyweiriaid leru&s;alem a'r Deml. 11 Morwolaeth Tobit ai wraig. 14 Oedran, a marwolaeth Tobias.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Thobit a ddywedodd ei gyffes.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac yr oedd efe amyn dwy trugian o flynyddoedd pan gollodd oi olwg, ac yn &ocirc;l &wcirc;yth mlynedd y cafodd ef elwaith, ac efe a wnaeth e|lu&s;enau [lawer:] canys efe a roe&s;e ei fryd ar ofni yr Arglwydd ei Dduw, ai foliannu ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac wedi ei fyned yn h&ecirc;n iawn, efe a alw|odd ei fab a chwech o blant ei fab, ac a ddywed|odd wrtho: wele fy mab, mi a heneiddiais, ac ar fyrder yr ymadawaf &acirc;'r byd hwnn:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cymmer dy blant fy mab a dos ymmaith i dir Media o athos yr ydwyf yn credu, am bob peth ar a ddywedodd Ionas y prophwyd yng-hylch Ninife y cyflawnir hwynt [&s;ef] y de&s;tru|wir hi, ac y bydd amlach heddwch yn nhir Me|dia dros am&s;er, ac y gwa&s;cerir ein brodyr ni ar h&ycirc;d y gwledydd allan o'r tir da: ac y diffeithir Ieru&s;alem, a Theml yr Arglwydd yr hon &s;ydd ynddi a lo&s;cir ac a ddiffeithir oni ddel y cyfnod.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A thrachefn y trugarh&acirc; Duw wrthynt, ac ai dychwel hwynt i'r wlad. Yno yr adeila|dant y Deml, nid o fath y gyntaf, oni gy flawner cyfnodau yr hyd: Ac yn &ocirc;l hynny y dychwe|lant oi caethiwed, ac yr adeiladant Ieru&s;alem yn anrhydeddus, a th&ycirc; Dduw a adailedir ynddi [hefyd] ag adeilad gogoneddus yn holl oe&s;oedd y byd, modd y dywedodd yr prophwydi am dani.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r holl genhedlaethau a wir ddychwe|lant i ofni yr Arglwydd Dduw, ac a gladdant eu delwau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y bendithia holl genhedlaethau [y byd] yr Arglwydd, ai bobl ef a gyffe&s;ant Dduw, a'r Arglwydd a dderchaif ei bobl, a phawb a la|wenychant a'r a garant yr Arglwydd Dduw mewn gwirionedd a chyfiawnder gan wneu|thur trugaredd a'n brodyr ni.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yn awr fy mab dos ymmaith o Ninife, o blegit diogel fydd i'r pethau a ddywedodd y prophwyd Inas ddyfod i ben.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eithr cadw di yr ddeddf a'r gorchymynni|on, a bydd drugarog a chyfiawn fel fel y byddo rhwydd rhagot.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Cladd fi yn weddaidd a'th fam gyd &acirc; mi, ac
<PB REF="400">nac arho&s;w<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">h mwy haiach yn Ninif. Y&s;tyria fy mab beth a wnaeth Ama i Achiacharus yr hwnn ai magodd ef, y m&ocirc;dd yr arweini|odd efe ef o'r goleuni i'r tywyllwch, ac fel y gobrwyodd ef, ac etto er hynny Achiarcharus a ddiangodd, eithr efe a gafodd ei haeddediga|eth ac a dde&s;cynnodd i'r tywyllwch. Mana&s;&s;es a wnaeth drugaredd, ac a ddiangodd o fagl yr angeu a o&s;oda&s;ent iddo, eithr Aman a &s;yrthiodd i'r fagl, a darfu am dano.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yr awran fy mhlentyn y&s;tyria beth a wna elu&s;endod a'r modd y gwared cyfiawnder. A phan ddywedodd efe y pethau hynn, ei enaid ef a balllodd yn y gwely: canys yr oedd efe yn gant ac amyn dwy trugain mlwydd o oed, A [Tho|bias] ai cladddodd ef yn anrhydeddus: a phan fu farw Anna, efe ai claddodd hi gyd &acirc;i dad. Ac aeth Tobias efe ai wraig ai blant i Echatan at Raguel ei chwegrwn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a heneiddiodd mewn vrddas, ac a gladdodd dad a mam ei wraig yn anrhydeddus, ac a berchennogodd eu da hwynt gyd &acirc; da Tho|bit ei dad:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac a fu farw yn Echatan yng-wlad Me|dia pau oedd gant a &s;aith ar hugain o flwyddau o oed.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A chynn ei farw, efe a glybu ddini&s;trio Ninife, yr hon a dduga&s;e Nabuchodono&s;or ac A&s;&s;erus i gaethiwed: felly efe a lawenychodd cyn ei farw am Ninife.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn llyfr Tobias.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Judith" TYPE="book">
<HEAD>&leaf; Llyfr Iudith.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Adailadaeth Ecbatan. 5 Nabuchodono&s;or yn gorch|fygu Arphaxad. 12 Ac yn bygwth y rhai ni ddae|thent iw gynnorthwyo ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_YN y ddeuddecfed flwy|ddyn o deyrna&s;iad Na|buchodono&s;or, yr hwn a deyrna&s;odd yn Ninife y ddinas fawr [yn ny|ddiau Arpharad, yr hwn a deyrna&s;odd ar y Mediaid yn Ecbatan,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac a adailadodd yn Echatan y muroedd o|ddi amgylch o gerric n&acirc;dd, yn dri chufydd o l&ecirc;d, ac yn chwe chufydd o h&ycirc;d, ac a wnaeth vchder y mur o dd&ecirc;c cufydd a thrugain, ai dewdwr o dd&ecirc;c cufydd a deugain,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ai th&ycirc;rau hi a o&s;ododd efe ar ei phyrth hi o gant cufydd, ai ll&ecirc;d a &s;ylfaenodd efe o dr&icirc; v|gain cufydd,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a wnaeth ei phyrth hi yn byrth der|chafedic o dd&ecirc;c cufydd a thrugain o vchder, ai ll&ecirc;d yn ddeugain cufydd yn ffordd iw luoedd galluoc ef fyned allan, ac i fyddinoedd ei w&ycirc;r traed ef)</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ie yn y dyddiau hynny y brenin Nabu|chodono&s;or a ryf&ecirc;lodd yn erbyn brenin Arphar|ad yn y maes mawr, hwnn yw 'r maes yn arda|loedd Ragau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna holl drigiolion y mynyddoedd, a'r holl rai a'r a oeddynt yn pre&s;&s;wylio wrth Eu|phrates, a Thygris, a Hy&s;da&s;pes, a gwl&acirc;d Ari|och brenin yr Elymiaid a ddaethant atto ef: a llawer iawn o genhedloedd a ymgynnulla&s;ant i ryfel meibion Gelod.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A Nabuchodono&s;or brenin yr A&s;&s;yriaid a anfonodd at yr holl rai a'r a oeddynt yn trigo o fewn Per&s;ia, a'r holl rai a'r oeddynt yn trigo yn y gorllewyn, ac at y rhai oeddynt yn pre&s;&s;wy|lio yn Cilicia, a Dama&s;cus, a Libanus, ac An|tilibanus, ac at yr holl rai a'r a oeddynt yn pre&s;|&s;wylio ar h&ycirc;d wyneb y mor-d&icirc;r.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac at y bobloedd y rhai oeddynt o fewn Carmel, a Galaad, a Galile vchaf, a maes ma|wr E&s;orelom,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac at yr holl rai a'r a oeddynt yn Sama|ria ai dina&s;oedd, a thu hwnt i'r Iorddonen hyd Ieru&s;alem, a Betan, a Chelus, a Chades, ac a|fon yr Aipht, a Thaphnes, a Rame&s;&s;e, a holl w|l&acirc;d Ge&s;em,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Hyd oni ddelir at Tanis, a Memphis, ac at holl drigolion yr Aipht, ac oni ddelir i fyny|ddoedd Ethiopia.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ond holl drigolion y wl&acirc;d hon a ddiy&s;ty|r&acirc;&s;ant orchymyn Nabuchodono&s;or brenin yr A&s;&s;yriaid, ac ni ddaethant gyd ag ef i'r rhyfel, o herwydd nid ofna&s;ant rhagddo ef: &icirc;e yr oedd efe ger eu bronnau hwynt megis vn g&wcirc;r: am hyn|ny hwynt a annfona&s;ant ymmaith ei gennadau ef oddi wrthynt yn ddiy&s;tyr drwy ammarch.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny Nabuchodono&s;or a lidiodd yn erbyn yr holl wl&acirc;d hon yn ddirfawr, ac a dyngodd iw deyrn-gader ai frenhiniaeth, yr ymddiale efe ar holl derfynau Cilicia, a Da|ma&s;cus, a Syria ac y lladde efe a'r cleddyf holl bre&s;&s;wyl-w&ycirc;r gwl&acirc;d Moab, a meibion Ammon, a holl Iuda, a'r rhai oll oeddynt yn yr Aipht, hyd oni ddelir i derfynau y ddau-f&ocirc;r.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna efe a fyddinodd ai nerth yn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rbyn brenin Arphaxad, yn yr all flwyddyn ar bymp|thec, ac efe a orchfygodd yn ei ryfel: canys efe a ymchwelodd holl nerth Arpharad, ai holl feirch ef, ai holl gerbydau.</P>
<PB N="375" REF="400">
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a ennillodd ei ddina&s;oedd ef, ac a ddaeth hyd Ecbatan, ac a ore&s;cynnodd y t&ycirc;rau, ac anrheithiodd ei heolydd hi, ac a o&s;ododd ei harddwch hi yn wradwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a ddaliodd Arpharad ym myny|ddoedd Ragau, ac ai tarawodd trwyddo &acirc;i bic|cellau, ac ai de&s;truwiodd ef ar h&ycirc;d y dwchwn hwnnw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Felly efe a ddychwelodd i Ninife, efe ai holl fintei yn dyrfa fawr iawn o ryfel-w&ycirc;r, ac efe a fu yno yn &s;egura, ac yn gwledda, efe &acirc;i lu dros gant ac vgain o ddiwrnodau.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PENN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Nabuchodono&s;or yn gorchymyn gorchfygu a difetha y rhai nid vfuddhau&s;ent ef. 15 Holophernes yn by|ddino ei wyr, ac yn dechreu ei ryfel yn lwyddiannus</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn y ddeunawfed flwyddyn, yr ail [dydd] ar hugain o'r m&icirc;s cyntaf yr oedd y gair yn nh&ycirc; Nabuchodono&s;or brenin yr A&s;&s;yri|aid, yr ymddiale efe ar yr holl ddaiar fel y dywe|da&s;e efe.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Felly efe a alwodd atto ei holl wei&s;ion, ai holl bendefigion, ac a ymddiddanodd &acirc; hwynt yng-hylch ei gyfrinach ddirgel ef: ac efe a o&s;o|dodd ger eu bron hwynt &acirc;i enau ei hun holl ddry|gioni y ddaiar.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna hwynt a gyduna&s;ant ddifetha p&ocirc;b cnawd a'r na <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">hanlyna&s;e orchymyn ei enau ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A phan orphennodd efe ei gyfrinach, Na|buchodono&s;or brenin yr A&s;&s;yriaid a alwodd am Holophernes tywy&s;og ei filwriaeth, yr hwn oedd ne&s;&s;af iddo ef, ac a ddywedodd wrtho,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fel hyn y dywed y brenin mawr arglwydd yr holl ddaiar, wele dos ti ymmaith o'm g&wcirc;ydd i, a chymer di gyd &acirc; thi w&ycirc;r yn ymddyried yn eu nerth eu hunain, o w&ycirc;r traed cant ac vgain m&icirc;l, a rhifedi y m<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">irch ai marchogio~ deuddeng-m&icirc;l.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A dos di yn erbyn holl wl&acirc;d y gorllewyn, o herwydd hwynt a anufyddhau&s;ant fyng-orchy|myn i.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A thi a fynegi iddynt, am baratoi o honynt hwy i mi y ddaiar, a'r dwfr: canys myfi a af allan yn fy ll&icirc;d yn eu herbyn hwynt, ac a orch|guddiaf holl wyneb y ddaiar &acirc; thraed fy ll&ucirc; i, ac mi ai rhodda<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">t hwynt yn &s;clyfa<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">th iddynt,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Fel y llanwo eu rhai archolledig hwy eu dyffrynnoedd, ai hafonydd hwynt, a'r llifeiriant a lifa tro&s;odd wedi ei lenwi &acirc;i celaneddau hw|ynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A mi a ddygaf eu caethiwed hwynt i ei|thafoedd yr holl ddaiar.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gan hynny dos di ymmaith, a gore&s;cyn imi eu holl wl&acirc;d hwynt: ac os ymroddant hwy i ti, ti ai dedwi hwynt i mi, hyd y dydd y cerydd|wyf hwynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ond am y rhai a fuant anufydd, nac ar|beded dy lygad hwynt, eithr dyro hwynt i far|wolaeth, ac yn y&s;pail drwy dy holl d&icirc;r di.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys fel yr ydwyfi yn fyw, a gallu fy mrenhiniaeth, beth bynnac a ddywedais myfi ai cwplaf a'm llaw fy hunan.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Na thro&s;&s;edda dithe yr vn o orchymyn|nion dy arglwydd, eithr cwplha di h<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ynt yn llwyr, fel y gorchymynnais i ti, ac nac oeda di iw gwneuthur hwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna Holophernes a aeth allan o &wcirc;ydd ei arglwydd, ac a alwodd am yr holl bennaethiaid, a thywy&s;ogion, a &s;wyddogion ll&ucirc; yr A&s;&s;yriaid,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a gyfrifodd y gw&ycirc;r etholedig i ry|fel, fel y gorchymynna&s;e ei arglwydd iddo ef, hyd yn gant, [ac] vgain m&icirc;l, a deuddeng-m&icirc;l o &s;aethyddion ar feirch.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe ai go&s;ododd hwynt mewn trefn, fel y mae yr arfer o o&s;od ll&ucirc; mawr mewn trefn,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a gymmerth fintai fawr iawn o gamelod, ac a&s;&s;ynnod i [ddwyn] eu beichiau hwynt, a defaid, ac &ycirc;chen, a geifr yn llynniaeth iddynt, ar y rhai nid oedd rifedi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac ymborth i b&ocirc;b g&wcirc;r o'r fyddin, a lla|wer iawn o aur, ac arian allan o d&ycirc; yr brenin.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna yr aeth efe &acirc;i holl lu i ffordd, fel yr aent hwy o flaen brenin Nabuchodono&s;or, ac y gorch-guddient holl &wcirc;yneb y ddaiar tua'r gor|llewyn &acirc;i cerbydau, ac &acirc;i gw&ycirc;r meirch, ac &acirc;i gw&ycirc;r traed detholedig.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A llawer o gymmy&s;c ddynion a ddaeth|ant gyd &acirc; hwynt fel y ceiliogod rhedyn, ac fel tyfod y ddaiar: canys nid oedd rifedi arnynt rhag cymmaint oedd o honynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A hwynt a aethant o Ninife daith tri di|wruod tua gwlad Bectileth, ac a wer&s;&s;ylla&s;ant oddi wrth Bectileth yn gyfagos i'r mynydd yr hwn &s;ydd ar y llaw a&s;&s;wy i Cilicia vchaf.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna efe a gymmerth ei holl lu ef, ei w&ycirc;r traed, ai w&ycirc;r meirch a'r cerbydau, ac a aeth oddi yno i'r mynydd-d&icirc;r.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a ddini&s;triodd Phud, a Lud, ac a anrheithiodd holl feibion Ra&s;&s;es, a meibion I&s;|mael y rhai oeddynt tua 'r anialwch o du yr deau i chelon.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna efe a aeth tros Euphrates, ac a aeth trwy Me&s;opotamia, ac a ddini&s;triodd yr holl ddina&s;oedd vchel y rhai oeddynt ar afon Ar|bonai, hyd oni ddeuir hyd y m&ocirc;r.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac efe a ore&s;cynnodd derfynau Cilicia, ac a dde&s;truwiodd yr holl rai a'r ai gwrthwyne|bent ef, ac efe a ddaeth i ardaloedd Iapheth y rhai oeddynt tua 'r deau, ac ar gyfer Ara|bia.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Efe a amgylchodd hefyd holl feibion Madian, ac a lo&s;codd eu pebyll hwynt, ac a an|rheithiodd ei llue&s;tai hwynt.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna efe a aeth i wared i wl&acirc;d Dama&s;|cus, yn nyddiau cynhaiaf y gwenith, ac a lo&s;|codd eu holl feu&s;ydd hwynt, ac a rodddes eu de|faid, ai gwartheg hwynt i ddini&s;tr: efe a an|rheithiodd eu dina&s;oedd bwynt, ac a y&s;peiliodd eu gwledydd, ac a laddodd eu holl w&ycirc;r ieuaingc hwynt &acirc; min y cleddyf.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Am hynny ofn a dychryn a &s;yrthiodd ar
<PB REF="401">holl drigolion y mor-dir, y rhai oeddynt yn Si|don, ac yn Tyrus, ac yn trigo yn Sur, ac Oci|na, a'r holl rai oeddynt yn pre&s;&s;wylio yn Iem|naan: a phre&s;&s;wyl-w&ycirc;r Azot, ac A&s;calon a ofn|a&s;ant rhagddo ef yn ddirfawr.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y bobl yn ddaro&s;tyngedic i Holophernes. 8 Efe yn di|ni&s;trio eu duwiau hwynt fel yr addolid Nabuchodo|no&s;or yn vnic.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FElly hwynt a anfona&s;ant gennadau, a geiri|au heddychlon atto ef: gan ddywedyd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Wele gwei&s;ion ydym ni i Nabuchodo|no&s;or y brenin mawr, yr ydym ni yn &s;efyll yn dy &wcirc;ydd di, gwna di i ni fel y gwelech di yn dd&acirc;.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Wele ein tai ni, a'n holl leoedd, a'n holl feu&s;ydd gwenith a'n defaid, a'n gwartheg, a'n holl lue&s;tai ni, a'n pebyll yn &s;efyll o'th flaen di: gwna di iddynt fel y gwelech yn dda.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Wele hefyd ein dina&s;oedd ni a'r rhai &s;y yn trigo ynddynt ydynt dy wei&s;ion, tyret ti a chym|mer hwynt, fel y gwelech di yn dda.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly y gw&ycirc;r a ddaethant at Holopher|nes, ac a fynega&s;ant wrtho ef yn &ocirc;l y geiriau hynn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna efe a ddaeth i wared tua 'r mor-d&icirc;r, efe ai lu, ac a gadwodd y dina&s;oedd vchel, ac a gymmerth allan o honynt w&ycirc;r etholedig yn gynhorthwy [iddo.]</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Felly hwynt hwy a'r holl wl&acirc;d o amgylch ai croe&s;awa&s;ant ef &acirc; choronau, &acirc; dawn&s;iau, ac &acirc; thympanau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Er hynny efe a ddifwynodd eu holl fr&ocirc;|oedd hwynt, ac a dorrodd i lawr eu llwynau hw|ynt: canys fe a orchymynna&s;id iddo ef ddini&s;trio holl dduwiau y t&icirc;r, fel yr addole yr holl genhed|loedd Nabuchodono&s;or yn vnic, ac y galwe p&ocirc;b tafod a llwyth arno ef megis ar Dduw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a ddaeth ar gyfer E&s;draelon, yn gy|fagos at Dothea, gyferbyn a'r gyfyng fawr i Iuda.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe a wer&s;yllodd rhwng Geba, a dinas y Scythiaid, ac efe a fu yno f&icirc;s o ddyddiau: fel y ca&s;cle efe wehilion ei lu ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr I&s;raeliaid yn ymgadarnhau yn erbyn Holophernes. 9 Ac yn gweddio yn ddaro&s;tyngedig.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAn glybu meibion I&s;rael y rhai oeddynt yn pre&s;&s;wylio yn Iuda yr hyn oll a'r a wnaethe Holophernes tywy&s;og llu Nabuchodono&s;or brenin yr A&s;&s;yriaid i'r cenhedloedd, ac fel yr an|rheithia&s;e efe eu holl demlau hwynt, ac y de&s;tru|wia&s;e efe hwynt,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna hwynt a ofna&s;ant yn ddirfawr rhag|ddo ef, ac a gyffroa&s;ant o herwydd Ieru&s;alem, ac o herwydd Teml yr Arglwydd eu Duw hwynt,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys newydd ddyfod i fynu oeddynt hwy o'r caethiwed, ac yn ddiweddar yr ymga&s;cla&s;e yr holl bobl i Iuda, ac y &s;ancteiddia&s;id y lle&s;tri, a'r allor, a'r t&ycirc; o'r halogedigaeth.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Am hynny hwy a anfona&s;ant i holl ar daloedd Samaria, a'r pentrefydd, ac i Betho|ro, a Belmen, ac Iericho, ac i Choba, ac E&s;o|ra, ac i ddyffr yn Salem,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac a gymmera&s;ant bennau y mynyddo|edd vchel, ac a furia&s;ant y pentrefydd y rhai oeddynt ynddynt, ac a o&s;oda&s;ant [ynddynt] llynniaeth yn ymborth erbyn rhyfel: canys yn ddiweddar y meda&s;id eu meu&s;ydd hwynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ioacim hefyd yr arch-offeiriad yr hwn ydoedd yn y dyddiau hynny a &s;crifennodd at y rhai oeddynt yn trigo yn Bethulia, a Betome|&s;tham, yr hon &s;ydd ar gyfer E&s;draelon gyfer|byn a'r maes amlwg yr hwn &s;ydd yn gyfagos i Dothaim,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gan ddywedyd [wrthynt] am gadw byl|chau y mynyddoedd: canys drwyddynt hwy yr ydoedd dyfodfa i Iuda, ac yr ydoedd yn hawdd eu lluddies hwynt i ddyfod yno, o her|wydd y bwlch ydoedd gyfyng i ddau &wcirc;r o'r mwyaf.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A meibion I&s;rael a wnaethant fel y gor|chymynna&s;e Ioacim yr arch-offeiriaid iddynt, a henuriaid holl bobl I&s;rael, y rhai oeddynt yn trigo yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna holl w&ycirc;r I&s;rael a waedda&s;ant ar Dduw yn ddifrifol iawn, ac a gy&s;tuddia&s;ant eu heneidiau drwy ddyfalrwydd mawr.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Hwynt hwy, ai gwragedd, ai plant, ai hanifeiliaid a ph&ocirc;b dieithr, a gw&acirc;s cyflog, a gwei&s;ion pryn a o&s;oda&s;ant &s;ach-liain am eu lwynau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fel hyn p&ocirc;b g&wcirc;r a gwraig, a'r plant, a thrigiolion Ieru&s;alem a &s;yrthia&s;ant o flaen y Deml, ac a dan&acirc;&s;ant ludw ar eu pennau, ac a led&acirc;&s;ant eu &s;ach-liain ger bron yr Arglwydd: a hwynt a wi&s;ca&s;ant yr allor &acirc; &s;ach-liain,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A hwynt a waedd&acirc;&s;ant ar Dduw I&s;ra|el eu gyd oll o vn fr&ycirc;d yn ddyfal, ar na rodde efe eu plant hwy yn &s;clyfaeth, ai gwragedd hwy yn anrhaith, a dina&s;oedd eu hetifeddiaethau hwynt yn dde&s;truw: a'r cy&s;&s;egr yn halogediga|eth, ac yn wradwydd, ac yn watwargerdd gan y cenhedloedd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Felly Duw a wrandawodd ar eu gwe|ddi hwynt, ac ai gwaredodd hwynt oi blinder: canys y bobl a ymprydi&acirc;&s;ant ddyddiau lawer drwy holl Iuda, ac Ieru&s;alem o flaen cy&s;&s;egr yr Arglwydd holl-alluoc.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac Ioacim yr arch-offeiriad, a'r holl offeiriaid y rhai oeddynt yn &s;efyll ger bron yr Arglwydd, ac yn gweini i'r Arglwydd oedd|ynt wedi gwregy&s;u eu lwynau &acirc; &s;ach-liain, ac yn offrymmu poeth offrwm gwa&s;tadol, a gweddiau ac offrymmau gwir-fodd y bobl, ac yr oedd lludw ar eu meitrau hwynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A hwynt a waedda&s;ant ar yr Arglwydd &acirc;i holl nerth, ar iddo ef ymweled yn ra&s;ol &acirc; holl d&ycirc; I&s;rael.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Achior yn dangos mawredd Duw yr I&s;raeliaid.</P>
</ARGUMENT>
<PB N="376" REF="401">
<P N="1">YNa y mynegwyd i Holophernes tywy&s;og milwriaeth yr A&s;&s;yriaid ddarfod i feibi|on I&s;rael ymbaratoi i ryfel, a chaeu o honynt hwy fylchau y mynyddoedd, a murio holl goppa y mynydd vchel, a go&s;od rhwy&s;trau yn y meu&s;ydd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Am hynny efe a ddigiodd yn ddirfawr, ac a alwodd am holl dywy&s;ogion Moab, a chapteniaid Ammon, a holl lywodraeth-w&ycirc;r y mor-d&icirc;r.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, myneg|wch i mi chwi feibion Canaan, pwy ydyw y bobl hyn y rhai ydynt yn pre&s;&s;wylio yn y mynyddoedd&lpunctel; a pheth yw y dina&s;oedd yn y rhai y maent yn trigo&lpunctel; a pha gymmaint &s;ydd yn eu llu hwynt&lpunctel; ac ym mha beth y mae eu cadernid, ai nerth hwynt? a pha frenin, neu dywy&s;og a gyfododd yn eu my&s;c hwynt ar eu llu hwynt&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A pha ham y cydtuna&s;ant na ddeuent i'm cyfarfod i, yn amgenach n&acirc; holl drigiolion y gorllewyn?</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y dywedodd Achior tywy&s;og holl feibion Ammon, gwrandawed fy arglwydd air o enau dy w&acirc;s, ac myfi a fynegaf i ti y gwirionedd am y bobl hynny, y rhai ydynt yn pre&s;&s;wylio yn y mynyddoedd hynn, yn gyfagos i'r lle yr ydwyt ti yn cyfanneddu: ac ni ddaw celwydd allan o enau dy w&acirc;s.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y bobl hyn &s;y o hiliogaeth y Calde|aid,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac o'r blaen yr oeddynt hwy yn trigo ym Me&s;opotamia, o herwydd na chanlynent hwy dduwiau eu tadau, y rhai oeddynt yng-wl&acirc;d Caldea.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr hwynt a aethant o ffordd eu rhieni hwy, ac a addola&s;ant Dduw y nefoedd, y Duw yr hwn a adwaenent: felly hwyntau ai bwria|&s;ant hwy o &wcirc;ydd eu duwiau, a hwythau a ffoa|&s;ant i Me&s;opotamia, ac a wladych&acirc;&s;ant yno ddyddiau lawer.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna eu Duw hwynt a orchymynnodd iddynt ymado o'r lle yr oeddynt yn aros, a myned i wl&acirc;d Canaan, ac yno y trig&acirc;&s;ant, ac y cynnydd&acirc;&s;ant o aur, ac arian, ac o anifei|liaid lawer iawn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pan orchfygodd newyn holl wl&acirc;d Ca|naan, yna hwynt a aethant i wared i'r Aipht, ac a arho&s;&acirc;&s;ant yno hyd oni ddychwela&s;ant, a hwynt a wnaed yno yn dyrfa fawr, fel nad oedd rifedi ar eu hiliogaeth hwynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny brenin yr Aipht a gyfododd yn eu herbyn hwynt, ac ai poenodd hwynt, ac ai daro&s;tyngodd hwynt drwy lafur, a phridd-feini, ac ai gwnaeth hwynt yn gaeth|wei&s;ion,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna hwynt a lef&acirc;&s;ant ar eu Duw hw|ynt, ac efe a darawodd holl wl&acirc;d yr Aipht &acirc; phlagau yn y rhai nid oedd iechyd: felly yr Aiphtiaid ai bwria&s;ant hwy allan oi golwg.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A Duw a &s;ychodd y m&ocirc;r c&ocirc;ch oi blaen hwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe ai dug hwynt i fynydd Sina, a Chades Barne, ac a fwriodd ymmaith yr holl rai a'r a oeddynt yn trigo yn yr anial|wch.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A hwynt a bre&s;&s;wyli&acirc;&s;ant wl&acirc;d yr Amo|riaid, ac a dde&s;truwi&acirc;&s;ant drwy eu cryfder y rhai oll o E&s;ebon, a chan fyned tros yr Ior|ddonen hwynt a etifedd&acirc;&s;ant yr holl fynydd|oedd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A hwynt a yrr&acirc;&s;ant ymmaith oi blaen hwynt y Canaaneaid, a'r Phere&s;iaid, a'r Ie|bu&s;iaid, a'r Sichemiaid, a'r holl Gerge&s;iaid, ac a bre&s;&s;wyli&acirc;&s;ant yno ddyddiau lawer.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A thra fuant hwy heb pechu ger bron eu Duw, hwynt a lwydd&acirc;&s;ant, o herwydd y Duw yr hwn &s;ydd yn ca&s;hau anwiredd oedd gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ond pan gilia&s;ant hwy o'r ffordd yr hon a o&s;oda&s;e efe iddynt, hwy a dde&s;truwiwyd drwy ryfeloedd lawer iawn tros benn, ac a gaeth|gludwyd i wl&acirc;d yr hon nid oedd eiddynt hwy: a Theml eu Duw hwynt a fwriwyd i'r llawr, ai dina&s;oedd hwynt a ennillwyd drwy y gelyn|nion.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac yn awr y dychwela&s;ant at eu Duw, ac y daethant i fynu o'r wa&s;carfa lle y gwa&s;ca|ra&s;id hwynt, ac y meddianna&s;ant Ieru&s;alem lle y mae eu cy&s;&s;egr hwynt, ac y triga&s;ant yn y mynyddoedd y rhai oeddynt anialwch.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yn awr gan hynny [fy] llywydd [a'm] harglwydd, od oes amryfu&s;edd yn y bobl hyn, o phech&acirc;&s;ant yn erbyn eu Duw, cydnabyddwn ni mai hyn fydd yn rwy&s;tr iddynt, ac awn ni i fy|nu, a gore&s;cynnwn hwynt:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac onid oes anwiredd yn y genedl hon, eled fy arglwydd heibio, rhag iw Harglwydd hwy eu hamddeffyn hwynt, ac iw Duw hwynt [ymladd] tro&s;tynt, ac i ninneu fod yn wrad|wydd yng-olwg yr holl fyd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pan orphennodd Achior y geiriau hyn, yr holl bobl y rhai oeddynt yn &s;efyll o amgylch y babell a furmur&acirc;&s;ant: a phendefigion Holo|phernes, a'r rhai oll a'r a oeddynt yn pre&s;&s;wy|lio y mor-d&icirc;r a Moab, a ddyweda&s;ant y lladdent hwy ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys [eb hwynt,] nid ofnwn ni rhag meibion I&s;rael: o herwydd, wele pobl ydynt hwy heb na nerth na chadarnid yn erbyn llu mawr.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Am hynny awn ni i fynu, a hwynt a fy|ddant yn fwyd i'th lu di &ocirc; arglwydd Holo|phernes.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Holophernes yn cablu Duw yr I&s;raeliaid. 14 Ac yn peri rhoddi achior ym meddiant y Bethuliaid. 16 Y Bethuliaid pan glyw&s;ant y peth yn ei ollwng ef yn rhydd, ac yn ymroi i weddio.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A</HI> Phan ddi&s;tawodd twrwf y gw&ycirc;r y rhai oe|dynt o amgylch yr ei&s;teddfod, yna Holo|phernes tywy&s;og llu yr A&s;&s;yriaid a ddywedodd
<PB REF="402">wrth Achior ger bron yr holl bobl ddieithr, a cher bron holl feibion Moab, a'r rhai a gyfloga&s;id o Ephraim,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O herwydd i ti brophwydo yn ein my&s;c ni heddyw a dywedyd fod pobl Ieru&s;alem fel nad ellir eu gore&s;cyn, o blegit eu Duw hwynt ai hamddeffyn hwy, a phwy &s;ydd Dduw onid Na|buchodono&s;or&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Efe a enfyn ei nerth, ac ai difetha hwynt oddi ar wyneb y ddaiar, ac nid amddeffyn eu Duw hwynt: eithr nyni ei wei&s;ion ef ai de&s;tru|wiwn hwynt fel vn g&wcirc;r: canys ni allant hwy gynnal nerth ein meirch ni.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Nyni ai &s;athrwn hwy &acirc; hwynt, ai myny|ddoedd hwynt a feddwir ai gwaed hwy, ai meu|&s;ydd o lenwir ai celaneddau hwy, ai camrau ni allant &s;efyll o'n blaen ni: eithr llwyr ddifethir hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y brenin Nabuchodono&s;or, arglwydd yr holl ddaiar a ddywedodd, &icirc;e efe a ddywedodd, ni bydd fyng-eiriau i yn ofer.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A thithe Achior cyflog-was Ammon yr hwn a leferai&s;t y geiriau hyn yn nydd dy anwi|redd, ni che&icirc; di weled mwyach fy wyneb i o he|ddyw allan hyd oni ddialwyf ar y genedl hon|no, yr hon a ddaeth o'r Aipht.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna haiarn fy llu i, a lliaws fyng-wei&s;ion a aiff trwy dy y&s;tly&s;au di, a thi a &s;yrthi ym mhlith eu lladdedigion hwynt, pan ddychwel|wyf.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'm gwei&s;ion i a'th ddygant ti i'r my|nyddoedd, a hwynt a'th o&s;odant di yn vn o'r di|na&s;oedd vchel: ac ni ddifethir mo honot ti nes dy ddifetha gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac od ydwyt ti yn gobeithio yn dy galon na ddelir hwynt, na &s;yrthied dy wyneb-pryd: myfi ai lleferais, ac ni bydd vn o'm geiriau yn ofer.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna Holophernes a orchymynnodd iw wei&s;ion (y rhai oeddynt yn &s;efyll yn ei babell ef) ddala Achior, ai ddwyn ef i Bethulia, ai roddi ef yn nwylo meibion I&s;rael.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Felly ei wei&s;ion ef ai duga&s;ant yntef all|an o'r gwer&s;&s;yll i'r gwa&s;tadedd, ac o ganol y gwa&s;tadedd i'r mynyddoedd, ac a ddaethant at y ffynhonnau y rhai ydynt tann Bethulia.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A phan welodd gw&ycirc;r y ddinas hwynt oddi ar benn y mynydd, yna pob g&wcirc;r a'r a oedd yn ergydio mewn tafl-ffon ai lluddiodd hwynt rhag dyfod i fynu, ac a dafla&s;a~t gerric iw herbyn hwynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna hwynt a aethant tann y mynydd, ac a rwym&acirc;&s;ant Achior, ac ai gadaw&s;ant ef yn ei orwedd yng-odr y mynydd, ac a aethant at eu harglwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna meibion I&s;rael a ddaethant i wared oi dinas, ac a &s;af&acirc;&s;ant yn ei gylch ef, ac ai goll|yng&acirc;&s;ant ef yn rhydd, ac ai dug&acirc;&s;ant ef i Be|thulia.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A hwynt ai go&s;oda&s;ant ef rhwng tywy|&s;ogion eu dinas hwynt, y rhai oeddynt yn y dy|ddiau hynny, &s;ef Ozias m&acirc;b Micha o lwyth Simeon, a Chabris m&acirc;b Gothoniel, a Char|mis m&acirc;b Melchiel.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A hwynt a alw&acirc;&s;ant yng-hyd holl henu|riaid y ddinas, ai holl w&ycirc;r ieuaingc hwy, ai gw|ragedd a red&acirc;&s;ant yng-hyd i'r gymanfa: a hw|ynt a o&s;oda&s;ant Achior yng-hanol eu pobl, yna Ozias a ofynnodd iddo ef yr hyn a ddigwydd|&acirc;&s;e.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a attebodd ac a fynegodd iddynt hwy eiriau cyngor Holophernes, a r holl eiriau a'r a lefara&s;e efe ym my&s;c tywy&s;ogion yr A&s;&s;y|riaid, a'r pethau a ddyweda&s;e Holophernes yn rhyfygus yn erbyn t&ycirc; I&s;rael.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y bobl a &s;yrthia&s;ant i lawr, ac a addo|l&acirc;&s;ant Dduw, ac a waedda&s;ant ar Dduw, gan ddywedyd,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O Arglwydd Dduw y nefoedd, edrych di ar eu balchder hwynt, a thrugarh&acirc; wrth o&s;tyngeiddrwydd ein pobl ni, a chenfydd di y dydd hwn &wcirc;yneb y rhai a &s;ancteiddiwyd i ti.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna hwynt hwy a gy&s;&s;ur&acirc;&s;ant Achior, ac ai canmol&acirc;&s;ant ef yn ddirfawr.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac Ozias ai cymmerth ef o bl&icirc;th y gyn|nulleidfa iw d&ycirc;, ac efe a wnaeth wledd i'r benu|riaid: a hwynt a alw&acirc;&s;ant Dduw I&s;rael yn gyn|horthwy iddynt ar h&ycirc;d y n&ocirc;s honno.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Holophernes yn gwarche ar Bethulia, 8 Cyngor yr Edomiaid yn erbyn yr I&s;raeliaid. 23 Y Bethuliaid yn ddig wrth eu &s;wyddogion am ddwfr.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A</HI> Thrannoeth Holophernes a orchymyn|nodd iw holl lu, ac iw holl bobl (y rhai a ddaethent yn gynhorthwy iddo ef) &s;ymmud eu gwer&s;&s;yllau yn erbyn Bethulia, a gore&s;cyn byl|chau y mynyddoedd, a gwneuthur rhyfel yn er|byn meibion I&s;rael.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna eu gw&ycirc;r cryfion hwynt a &s;ymmuda|&s;ant eu gwer&s;&s;yllau y dwthwn hwnnw, a llu y rhyfel-w&ycirc;r oedd gan-m&icirc;l, a d&ecirc;c a thrugain o w&ycirc;r traed, a deuddeng-m&icirc;l o w&ycirc;r meirch, heb law pobl gymmy&s;c, a gw&ycirc;r eraill y rhai oeddynt ar eu traed yn eu pl&icirc;th hwynt, yn dyrfa fawr iawn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A hwynt a wer&s;&s;yll&acirc;&s;ant yn y dyffryn yn gyfagos i Bethulia, wrth y ffynnon: a hwynt a e&s;tynn&acirc;&s;ant ar ll&ecirc;d o Dothaim hyd Belbaim, ac ar h&ycirc;d o Bethulia i Cyamon, yr hon &s;ydd ar gyfer E&s;draelom.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A phan welodd meibion I&s;rael eu lluo|&s;ogrwydd hwynt, hwy a gyffro&acirc;&s;ant yn aruthr, a phob vn a ddywedodd wrth ei gilydd, yn awr hwynt a ore&s;cynnant &wcirc;yneb yr holl ddaiar: ca|nys ni ddichon y mynyddoedd vchel, na'r dy|ffrynnoedd, na'r creigiau gynnal eu pwys hw|ynt,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna pob vn a gymmerth ei arfau rhyfel, ac a lo&s;c&acirc;&s;ant d&acirc;n-llwythau ar eu t&ycirc;rau, ac a arho|&s;&acirc;&s;ant yn gwilied ar h&ycirc;d y no&s;&s;on honno.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac ar yr ail dydd Holophernes a ddug a|llan
<PB N="177" REF="402">ei holl w&ycirc;r meirch yng-olwg meibion I|&s;rael y rhai oeddynt yn Bethulia,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a ddaliodd &s;ulw ar y ffordd yr elyd i fynu iw dinas hwynt, ac efe a ddaeth at eu ffyn|honnau dyfroedd hwy, ac ai gore&s;cynnodd hwynt, ac a o&s;ododd fyddinoedd o ryfel-w&ycirc;r ar|nynt hwy, ac a &s;ymmudodd ei wer&s;&s;yll tu ag ac ei bobl.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna holl dywy&s;ogion meibion E&s;au, a holl bennaethiaid pobl Moab, a holl gapteni|aid y m&ocirc;r d&icirc;r a ddaethant atto ef, ac a ddyweda|&s;ant,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwrandawed ein harglwydd air yn awr, rhag dyfod afrwydd-deb yn dy lu di.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys y bobl hyn meibion I&s;rael nid y|dynt yn ymddyried yn eu gwaiw-ffyn, eithr yn vchelder y mynyddoedd, lle y maent hwy yn pre&s;&s;wylio, oblegit anhawdd yw myned i fynu i bennau y mynyddoedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yn awr gan hynny fy arglwydd nac ym|ladd di &acirc; hwynt mewn rhyfel byddinoc, ac ni dderfydd am vn g&wcirc;r o'th bobl di: aros yn dy wer&s;&s;yllau, gan gadw pob g&wcirc;r o'th lu di, a go|re&s;cynned dy wei&s;ion di y ffynnon ddwfr yr hon &s;ydd yn dyfod allan o odre y mynydd:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys holl drigiolion Bethulia ydynt yn cael eu dwfr oddi yno: felly &s;yched ai lladd hwynt, ac hwy a roddant i fynu eu dinas: a nin|nau a'n pobl a awn i fynu i bennau y mynyddo|edd ne&s;&s;af, ac a wer&s;&s;yllwn yn eu herbyn hwynt, drwy wilied nad elo vn g&wcirc;r allan o'r ddinas.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Felly hwynt hwy ai gwragedd ai mei|bion a drengant o newyn: a chyn dyfod y cle|ddyf yn eu herbyn hwynt, hwy a ymchwelir yn yr heolydd lle y maent yn trigo.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Fel hyn y teli di iddynt hwy dalediga|eth ddrygionus, o herwydd iddynt hwy wrthry|fela, ac nad vfyddhau&s;ant i'th &wcirc;yneb di yn he|ddychol.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ai geiriau hwynt a fu fodlon gan Holo|phernes, a chan ei ryfel-w&ycirc;r ef: ac efe a orchy|mynnodd wneuthur megis y llefara&s;ent hwy.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Felly gwer&s;&s;yllau meibion Ammon a ymadaw&s;ant, a chyd &acirc; hwynt bum mil o'r A&s;&s;y|raid, a hwynt a wer&s;&s;ylla&s;ant yn y dyffryn, ac a ore&s;cynna&s;ant y dyfroedd, a ffynhonnau dwfr meibion I&s;rael.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A meibion E&s;au a aethant i fynu gyd &acirc; meibion Ammon, ac a wer&s;&s;ylla&s;ant yn y my|nydd-dir ar gyfer Dothaim, ac hwy a anfona|&s;ant rai o honynt tua 'r dehau, a thua 'r dwyrain, gyferbyn a Rebel yr hon &s;ydd yn gyfagos i Chu&s;i, yr hon &s;ydd ar afon Mochmur: a'r rhann arall o lu yr A&s;&s;yriaid a wer&s;&s;ylla&s;ant yn y ma|es, ac a orchguddia&s;ant holl &wcirc;yneb y wlad: ca|nys eu pebyll hwynt ai mud hwynt a wer&s;&s;ylla|&s;ent yn lliaws mawr iawn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A meibion I&s;rael a waedda&s;ant ar yr Arglwydd eu Duw hwynt, canys hwynt a ddi|galonna&s;ent, o herwydd bod eu holl elynnion hwynt o amgylch, fel nad allent ffoi oi plith hwynt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A holl gynulleidfa yr A&s;&s;yriaid, a'r gw&ycirc;r traed, a'r cerbydau, ai gw&ycirc;r meirch a dri|ga&s;ant oi hamgylch hwynt bedwar diwrnod ar dd&ecirc;c ar hugain, fel y pallodd eu holl lynnau dy|froedd gan holl drigolion Bethulia.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r ffynhonnellau a ddie&s;pyddwyd, ac nid oedd ganddynt ddigon o ddwfr iw yfed dros vn diwrnod: canys tann fe&s;ur y rhoddent i|ddynt [ddwfr] iw yfed.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Am hynny eu plant hwynt a le&s;meiri&acirc;|&s;ant, ai gwragedd ai gw&ycirc;r ieuaingc a ball&acirc;&s;ant gan &s;yched, ac a &s;yrthi&acirc;&s;ant yn heolydd y ddi|nas, ac yng-hynniwerfeudd y pyrth: ac nid oedd nerth ynddynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna yr holl bobl a ymga&s;cl&acirc;&s;ant at O&s;i|as, ac at dywy&s;ogion y ddinas, yn w&ycirc;r ieuaingc, ar yn wragedd, ac yn fechgyn, ae a waedda&s;ant &acirc; llef vchel, ac a ddyweda&s;ant ger bron yr holl henuriaid,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Duw a farno rhyngom ni a chwi, canys chwi a wnaethoch gam mawr &acirc; ni, am na lefa|ra&s;och yn heddychlon &acirc; meibion A&s;&s;yria.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys yn awr nid oes gennim ni gyn|northwywr, eithr Duw a'n gwerthodd ni iw dwylo hwynt, fel i'n cwymper ni i lawr oi blaen hwynt drwy &s;yched, a thrwy ddini&s;tr mawr.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yn awr gan hynny gelwch hwynt yng|hyd, a rhoddwch yr holl ddinas yn anrhaith i bobl Holophernes, ac iw holl lu ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys gwell i ni fod yn anrhaith iddynt hwy, n&acirc; marw o &s;yched: o blegit ni a fyddwn yn wei&s;ion fel y byddo byw ein henioes, ac na welom farwolaeth ein plant o flaen ein llygaid, na'n gwragedd a'n meibion yn meirw.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yr ydym yn galw yn d&ycirc;&s;t yn eich erbyn chwi y nef a'r ddaiar, a'n Duw ni, ac Arglwydd ein tadau yr hwn &s;ydd yn dial arnom ni yn &ocirc;l ein pechodau, a phechodau ein tadau ni, a'r na wne|lo efe fel hyn y dydd heddyw.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna yr oedd &wcirc;ylofain mawr ym my&s;c y gynnulleidfa gan bawb yn gydt&ucirc;n: felly hwynt a waedda&s;ant ar yr Arglwydd Dduw &acirc; llef v|chel.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna y dywedodd O&s;ias wrthynt hwy, cymmerwch gy&s;&s;ur frodyr, di&s;gwiliwn etto bum nhiwrnod yn y rhai y dichon yr Arglwydd ein Duw ni ddychwelyd ei drugaredd arnom ni: canys o'r diwedd ni wrthid efe mo honom ni.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac od aiff y dyddiau hyn heibio, heb ddy|fod cynnorthwy i ni, mi a wnaf yn &ocirc;l eich gair chwi.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Felly efe a wa&s;carodd y bobl iw gwer|&s;&s;yllau, a hwynt a aethant ymmaith i'r muro|edd, ac i d&ycirc;rau eu dinas, ac a anfon&acirc;&s;ant eu gwra|gedd ai meibion iw tai: a hwynt a fuant mewn go&s;tyngeiddrwydd mawr yn y ddinas.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iudith yn ceryddu y &s;wyddogion. 33 Ac yn cymmeryd meddwl i waredu ei phobl.</P>
</ARGUMENT>
<PB REF="403">
<P N="1">AC yn y dyddiau hynny Iudith a glybu [hyn] hi ydoedd ferch Merari, fab Ox, fab Io&s;eph, fab Oziel, fab Elcin, fab Ananias, fab Gedeon, fab Raphaim, fab Acito, fab Eliu, fab Eliab, fab Nathauael, fab Samael, fab Sala|dai, fab I&s;rael.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A Mana&s;&s;es oedd ei g&wcirc;r hi o'r vn llwyth a gwaedoliaeth a hi: ac efe a fua&s;e farw yn ny|ddiau y cynhaiaf haidd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys yr oedd efe yn ddyfal yn gwilied y rhai oeddynt yn rhwymo y&s;cubau yn y maes, a'r gwr&ecirc;s a ddaeth ar ei benn ef, fel y &s;yrthiodd efe yn ei wely: a hwynt ai cladd&acirc;&s;ant ef gyd ai da|dau yn y maes yr hwn &s;ydd rhwng Dothaim a Balamo.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac Iudith oedd yn ei th&ycirc; ei hun yn we|ddw dair blynedd, a phedwar m&icirc;s.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac hi a wnaeth iddi babell yn y fann vchaf oi th&ycirc;, ac a o&s;ododd &s;ach-len am ei lwynau: a dillad ei gweddwdod oedynt am deni hi: ac hi a ymprydiodd holl ddyddiau ei gweddwdod, oddi|eithr y dydd cynn y Sabbothau, a'r Sabbo|thau, a'r dydd cynn y newydd-loerau, a'r g&wcirc;yli|au, ac vchel ddyddiau t&ycirc; I&s;rael.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yr oedd hi yn lluniaidd, yn brydol, ac yn l&acirc;n iawn yr olwg: a Mana&s;&s;es ei g&wcirc;r hi a ada|wodd iddi aur ac arian, a gwei&s;ion, a morwyni|on, ac anifeiliaid, a meu&s;ydd, lle yr oedd hi yn a|ros.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac nid oedd neb a'r a alle ddwyn dryg-air yn ei herbyn hi: canys yr ydoedd hi yn ofni Duw yn fawr.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pan glybu hi eiriau drygionus y bobl yn erbyn y tywy&s;og, am eu bod hwynt yn lle&s;cau gan brinder dyfroedd, (canys Iudith a glyw&s;e yr holl eiriau y rhai a lefara&s;e O&s;ias wrthynt hwy, fel y tynga&s;e efe wrthynt hwy y rhoddid y ddinas ym mhen y pum nhiwrnod i'r A&s;&s;y|riaid)</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna hi a anfonodd ei llaw-forwyn yr hon oedd yn llywodraethu ei holl olud hi i alw am O&s;ias, a Chabris, a Charmis henuriaid ei di|nas: a hwy a ddaethant atti hi, a hithe a ddywe|dodd wrthynt, gwrandewch yn awr arnafi ty|wy&s;ogion y rhai ydynt yn pre&s;&s;wylio Bethulia, canys nid iawn eich geiriau chwi y rhai a lefa|ra&s;och ger bron y bobl heddyw, na'r llw hwn yr hwn a o&s;oda&s;och, ac a draetha&s;och rhwng Duw a ninnau, pan ddyweda&s;och y rhoddech y ddinas i'n gelynnion, oni ddychwele yr Ar|glwydd i'n cynnorthwyo ni o fewn y [dyddiau] hynny.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yn awr pwy ydych chwi y rhai a dem|ptia&s;och Dduw y dydd heddyw&lpunctel; ac a o&s;oda&s;och eich hunain yn lle Duw ym my&s;c meibion dy|nion&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yn awr yr ydych chwi yn cei&s;io yr Arglwydd Holl-alluoc: ond ni chewch &wcirc;ybod byth: g&acirc;n na fedrwch gael allan ddyfnder ca|lon d&ycirc;n, na deall y pethau y byddo efe yn eu me|ddwl, pa fodd &wcirc;rth hynny y chwiliwch chwi a|llan am Dduw yr hwn a wnaeth yr holl bethau hyn&lpunctel; ac y gwybyddwch ei feddwl ef&lpunctel; ac y me|drwch ddirnad ei amcannion ef&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Nid felly frodyr, na ddigllonwch yr Ar|glwydd ein Duw ni, canys oni fynn efe ein cyn|northwyo ni o fewn pum nhiwrnod, y mae gan|ddo ef allu i'n hamddeffyn ni pan fyund, a phob dydd, neu i'n dini&s;trio ni o flaen ein gelynnion.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny na fyddwch chwithau yn er|byn cynghorion yr Arglwydd ein Duw ni, ca|nys nid fel d&ycirc;n y mae Duw, fel y gellir ei fyg|wth ef, ac nid fel mab d&ycirc;n fel y gellir ei farnu ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gan hynny di&s;gwiliwn iechydwriaeth yr hon &s;ydd oddi wrtho ef, galwn arno ef i'n cyn|northwyo ni, ac efe a wrendu ar ein llef ni, os gwel efe yn dda: canys ni chyfododd yn ein ho|e&s;oedd ni, ac nid oes y dydd heddyw, na llwyth, na theulu, na phobl na dinas o honom ni a'r &s;y yn addoli duwiau gwneuthuredic &acirc; dwylo,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Megis y bu yn y dyddiau gynt, o her|wydd pam y rhoddwyd ein tadau ni i'r cleddyf, ac yn anrhaith, fel y &s;yrthia&s;ant drwy gwymp mawr yng-olwg ein gelynion.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ond nid adwaenom ni Dduw arall, am hynny yr ydym ni yn gobeithio na ddirmyga e|fe mo honom ni, na [neb] o'n hiliogaeth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys os delir nyni, ni elwir Iuda [mwyach] felly, o herwydd ein cy&s;&s;egr ni a an|rheithir, ac efe a gais ei halogedigaeth hi o'n ge|nau ni, ac ofn ein brodyr ni, a chaethiwed y wlad, a diffaethwch ein etifeddiaeth a ddychwel efe ar ein pennau ni ym my&s;c y cenhedloedd pa le bynnac y gwa&s;anaethom ni, ac nyni a fyddwn yn ga&s;-beth, ac yn wradwydd yng-olwg y rhai a'n meddiannant: canys ni arweinir ein caethi|wed ni mewn hawddgarwch, eithr drwy warth y ge&s;yd yr Arglwydd ein Duw ni y hi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yn awr gan hynny &ocirc; frodyr dango&s;wn i'n brodyr, o herwydd ynom ni y mae eu hyder hwynt, a'r cy&s;&s;egr, a'r t&ycirc;, a'r allor a &s;iccrhauwyd drwyom ni: heb law hyn oll, diolchwn i'r Ar|glwydd ein Duw ni yr hwn &s;ydd yn ein profi megis [y profodd efe] ein tadau ni.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Cofiwch chwi yr hyn a wnaeth efe ag Abraham,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A pha fodd y profodd efe I&s;aac, a'r hyn a wnaed i Iacob ym Me&s;opotamia Syria, pan y|doedd efe yn bugeilio defaid Laban brawd ei fam.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys ni phrofodd efe ni fel hwynt hwy, ac ni ddialodd arnom ni, eithr yr Arglwydd &s;ydd drwy rybudd yn ceryddu y rhai ydynt yn ne&s;&s;au atto ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna Ozias a ddywedodd wrthi hi, &acirc; cha|lon dda y lleferai&s;t yr hyn oll a ddywedai&s;t: ac nid oes a ddichon gwrthwynebu dy eiriau di, o herwydd nid heddyw y cydnabuwyd a'th ddoe|thineb di, eithr er dechreu dy ddyddiau di y cyd|nabu yr holl bobl a'th ddoethineb di, canys d&acirc; yw amcan dy gawn di.</P>
<PB N="378" REF="403">
<P N="23"><HI>23</HI> Ond y bobl oeddynt yn ddiffoddi o &s;y|ched, ac a'n cymhella&s;ant ni i wneuthur iddynt fel y llefara&s;om, ac a'n duga&s;ant ni i l&wcirc; yr hwn nid allwn ei dro&s;&s;eddu.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Am hynny gweddia di yn awr tro&s;om ni, (o achos mai gwraig grefyddol ydwyt ti) ar i'r Arglwydd anfon glaw i lenwi ein ffynho~nellau ni, fel na le&s;caom ni mwyach.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y dywedodd Iudith wrthynt hwy, gwrandewch arnafi, ac mi a wnaf beth fel y byddo &s;&ocirc;n am dano drwy yr holl oe&s;oedd gan feibion ein cenhedlaeth ni.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Sefwch chwi yn y porth y n&ocirc;s hon, ac myfi a &acirc;f allan mi a'm llaw-forwyn: ac o fewn y dyddiau, yn y rhai y dyweda&s;och y rhoddech chwi y ddinas i'n gelynnion ni, yr Arglwydd a ymwel ag I&s;rael drwy fy llaw i.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ond na chei&s;iwch chwi morr ymofyn am fyng-weithred i, canys ni fynegafi i chwi, nes gorphen yr hyn yr ydwyfi yn ei wneuthur.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna Ozias a'r tywy&s;ogion a ddyweda|&s;ant wrthi hi, dos mewn heddwch, a'r Arglw|ydd Dduw fyddo o'th flaen di yn ddialedd ar ein gelynnion: felly hwynt a ddychwela&s;ant o'r babell, ac a aethant ymmaith at eu byddinoedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iudith yn ymddaro&s;twng ger bron yr Arglwydd, ac yn gweddio am ymwared iw phobl. 11 Yr Arglwydd &s;ydd yn cynnorthwyo y go&s;tyngedic.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Iudith a &s;yrthiodd ar ei hwyneb, ac a o&s;ododd ludw ar ei phen, ac a ddio&s;codd y &s;achliain a'r hwn yr oedd hi wedi ymwi&s;co: ac yng-hylch yr am&s;er yr offrymmwyd yr arogl|darth yn Ieru&s;alem o fewn t&ycirc; yr Arglwydd y prydnawn-cwaith hwnnw, yna Iudith a wae|ddodd &acirc; llef vchel, ac a ddywedodd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O Arglwydd Dduw fy nh&acirc;d Simeon, i'r hwn y rhoddai&s;t gleddyf i ddial ar y dieithri|aid y rhai a agora&s;ant gr&ocirc;th y forwyn drwy ha|logedigaeth, ac a noetha&s;ant y morddwyd drwy wradwydd, ac a haloga&s;ant forwyndod drwy warth, (canys tydi a arche&s;it na wneid felly,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Etto hwynt a wnaethant bethau am yr hyn y rhoddai&s;t ti eu tywy&s;ogion hwynt i'r lladd-fa, canys wedi eu twyllo y golcha&s;ant eu gwely drwy waed) a thithe a darewai&s;t y gwei|&s;ion gyd a'r pennaethiaid, a'r pennaethiaid gyd ai gor&s;eddfeudd,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac a roddai&s;t eu gwragedd hwynt yn &s;cly|faeth, ai merched mewn caethiwed, ai holl an|rhaith hwynt yn gyfran i feibion cu gennit: y rhai oeddynt yn gre&s;&s;ynnu o'th re&s;&s;yndod ti, ac yn ffiaidd ganddynt halogedigaeth eu gwaed, ac a alwa&s;ant arnat ti yn gynnorthwy, &ocirc; Duw, &ocirc; fy Nuw, gwrando arnafi [yr hon &s;ydd] weddw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys ti a wnaetho&s;t y pethau cynn y rhai hyn, a'r rhai hyn hefyd, a'r rhai a fyddant rhac llaw: a thi ydwyt yn canfod y pethau pre|&s;ennol, a'r pethau a ddeuant rhac llaw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys y pethau y rhai yr ydwyt ti yn eu hamcanu &s;y yn gydrychol, ac yn dywedyd, wele ni ymma: o herwydd dy holl ffyrdd di &s;y barod, a'th farnedigaethau wedi eu rhacluniaethu.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Wele yr A&s;&s;yriaid wedi amlhau drwy eu nerth, ymdderchafa&s;ant yn eu meirch ai mar|chogio~, ymogonedda&s;ant yng-hadernid y gw&ycirc;r traed, ymddyrieda&s;ant i'r tarian, ar i'r b&wcirc;a, ac i'r dafl-ffon, ac nid ydynt yn gwybod mai tydi &ocirc; Arglwydd &s;ydd yn torri y rhyfeloedd: yr Argl|wydd yw dy enw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Rhwyga di eu cadernid hwynt a'th nerth di, a dryllia eu cryfder hwynt a'th ddigllouedd: canys y maent hwy wedi bwriadu halogi dy gy|&s;&s;egr, a difwyno y Tabernacl lle y mae dy enw gogoneddus yn gorphywys, ac i fwrw i lawr ag arfau gyrn dy allor di.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Edrych ar eu balchder hwynt, anfon di dy ddigofaint ar eu pennau hwynt: dod ti yn fy llaw i yr hon ydwyf weddw y nerth yr hwn a arfaethais.</P>
<P N="10"><HI>10</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Barn. 4.21.10. &amp; 5, 26.</NOTE> Taro di drwy ddichell fyng-wefu&s;au y gw&acirc;s gyd a'r tywy&s;og, a'r tywy&s;og gyd ai w&acirc;s, torr di eu huchter hwynt drwy law benyw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Barn. 7.2. 2. Cron. 14.11. &amp; 16.8. &amp; 20, 6.</NOTE> Canys nid yw dy nerth di mewn lli|aws [o w&ycirc;r] na'th allu yn y rhai cedyrn: eithr tydi ydwyt Arglwydd y rhai go&s;tyngedic, a chynnorthwy-wr y rhai bychain, amddeffyn-wr y gweniaid, ymgoledd-wr y rhai gwrthodedic, [ac] achub-wr y rhai anobeithiol.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yn ddiammeu [ti ydwyt] Dduw fy nhad i, a Duw etifeddiaeth I&s;rael, llywiawdur nefoedd a daiar, creawdur y dyfroedd, brenin dy holl greaduriaid gwrando fyng-weddi,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A channiadh&acirc; i'm air, a dichell, ac arch|oll ac anaf yn eu herbyn hwynt, y rhai ydynt yn amcanu pethau &s;celer yn erbyn dy de&s;tiolaeth di, a'th d&ycirc; &s;anctaidd, a choppa Sion, a th&ycirc; me|ddiant dy feibion.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Dangos ym mhlith dy holl bobl [dy] holl allu, a'th gadernid: canys nid oes neb arall yn amddeffyn-wr i genhedlaeth I&s;rael onid tydi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iudith yn ymwi&s;co yn drefnus, ac yn myned allan o'r ddinas. 11 Gwil-wyr yr A&s;&s;yriaid yn ei dala hi, ac yn ei dwyn at Holophernes.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A</HI> Phan ddarfu iddi hi weiddi ar Dduw I&s;rael, a gorphen yr holl eiriau hyn, yna hi a gyfododd oi gorwedd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac a alwodd ei llaw-forwyn, ac a aeth i wa|red i'r t&ycirc;, yn yr hwn yr arho&s;odd hi tros ddyddi|au y Sabbothau, a thros ei g&wcirc;yliau: ac hi a fwriodd ymmaith y &s;achliain a'r hwn yr ydoedd hi wedi ymwi&s;co, ac a ymddio&s;codd o ddillad ei gweddwdod.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A hi a olchodd ei hwyneb &acirc; dwfr, ac ai e|neiniodd ag enaint gwerthfawr, ac a o&s;ododd wallt ei phen mewn trefn, ac a roddodd feitr ar|no, ac a wi&s;codd ei dillad parchedic y rhai y by|dde hi arferol eu gwi&s;co ym myw ei g&wcirc;r Ma|na&s;&s;es.</P>
<PB REF="404">
<P N="4"><HI>4</HI> A hi a gymmerodd &s;andalau am ei thra|ed, ac a wi&s;codd fraichledau, a llewis, a modrwy|au, a chlu&s;t-dly&s;au, ai holl deganau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac y hi a ymbingciodd yn w&ycirc;ch iawn i hudo llygaid pa w&ycirc;r bynnac ai gwelent hi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna hi a roddodd iw llaw-forwyn go&s;tre|led o win, ac &s;tened o olew, ac a lanwodd g&wcirc;d o beillied, ac o ffigus, ac o fara peillied, ac hi a ddyblygodd ei holl le&s;tri hyn yng-hyd, ac ai go|&s;ododd arni.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A hwynt a aethant yng-hyd i borth dinas Bethulia, ac a gaw&s;ant Ozias, a henuriaid y ddinas, Chabris, a Charmis yn &s;efyll wrtho.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A phan wel&s;ant hwy hi, a bod ei hwyneb|pryd hi wedi ei newid, ai dillad wedi eu newid, hwynt hwy a ryfedda&s;ant yn ddirfawr o her|wydd ei glendid hi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac a ddyweda&s;ant wrthi, Duw, Duw ein tadau a roddo i ti r&acirc;s, ac a gwblhao dy amca~ni|on i ogoniant meibion I&s;rael, a derchafiad Ie|ru&s;alem: yna hwynt a addola&s;ant Dduw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A hi a ddywedodd wrthynt, gorchymyn|nwch agorid i mi borth y ddinas, fel yr elwyf allan i gyflawni y geiriau y rhai a lefara&s;och chwi wrthifi: felly hwynt a orchymynna&s;ant i'r llangciau agori iddi megis ac y dyweda&s;e hi: a hwyntau a wnaethant felly.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna yr aeth Iudith allan, hi ai llaw-for|wyn gyd &acirc; hi, a gw&ycirc;r y ddinas a edrycha&s;ant ar ei h&ocirc;l, nes iddi dde&s;cyn o'r mynydd, a myned trwy 'r dyffryn, ac ni allent wedi hynny ei gwe|led hi: ac hwy a aethant ar hyd y dyffryn yn iniawn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna giliadwriaeth gyntaf yr A&s;&s;yriaid a gyfarfu &acirc; hi, ac ai dalia&s;ant hi, ac a ofynna&s;ant iddi, eiddo pwy ydwyt ti&lpunctel; ac o ba le yr ydwyt yn dyfod&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A hi a ddywedodd, merch ydwyf o'r He|braeaid, a ffoi yr ydwyf oddi wrthynt hwy, canys ar fyrder hwynt a roddir yn &s;clyfaeth i chwi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac yr ydwyfi yn dyfod ger bron Holo|phernes pen tywy&s;og eich llu chwi, fel y my|negwyf eiriau gwir, ac y dango&s;wyf ger ei fron ef y ffordd ar hyd yr hon yr aiff efe, ac y gore&s;cyn yr holl fynydd-dir, ac ni dderfydd am gnawd, nac enioes vn oi w&ycirc;r ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan glybu y gw&ycirc;r ei geiriau hi, hwy a ddala&s;ant &s;ulw ar ei hwyneb-pryd hi, ac yr oedd hi yn lan-deg odieth ger eu bron hwynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A hwynt a ddyweda&s;ant wrthi hi, ti a ged|wai&s;t dy enioes, gan i ti ddyfod i wared ar fr&ycirc;s ger bron ein harglwydd ni.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yn awr gan hynny tyret yn nes at ei ba|bell ef, a [rhyw rai] o honom a'th arweiniant di, nes iddynt hwy dy roddi di yn ei law ef: a phan &s;efech di ger ei fron ef, nac ofna yn dy ga|lon, eithr mynega yn &ocirc;l dy ymadroddion [hyn] ac efe a wn a yn dda i ti: yna hwynt a ethola&s;ant gan-&wcirc;r o honynt, ac a baratoa&s;ant gerbyd iddi hi, ac iw llaw-forwyn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac hwynt ai duga&s;ant hi i babell Holo|phernes, yna yr oedd rhedegen drwy 'r holl wer&s;&s;ylloedd, canys ei dyfodiad hi a wnaed yn honnaid yn y pebyll, ac hwy a ddaethant ac a &s;afa&s;ant oi hamgylch hi, canys yr oedd hi yn &s;e|fyll o'r tu allan i babell Holophernes, nes idd|ynt hwy fynegu iddo ef oi herwydd hi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A hwynt a ryfedda&s;ant o herwydd ei gle~|did hi, ac a ryfedda&s;ant o herwydd meibion I&s;rael, a dywedodd pob vn wrth ei gilydd, pwy a ddirmyge y bobl hyn, y rhai &s;y a'r fath yn eu my&s;c&lpunctel; diau nid yw dda adel vn g&wcirc;r o honynt, canys pe gadewid hwynt, hwy a allent dwyllo holl [drigolion] y ddaiar.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r rhai oeddynt yn cy&s;cu gyd &acirc; Holo|phernes a aethant allan, ai holl wei&s;ion ef, ac ai duga&s;ant hi i'r babell,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A Holophernes oedd yn gorphywys ar ei wely mewn canopi yr hwn ydoedd wedi ei we&ucirc; o borphor, ac aur, a &s;maragdus, a meini gwerth-fawr.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A hwynt a fynega&s;ant iddo ef oi phlegit hi, ac efe a aeth allan i'r cyntedd, a lu&s;ernau ari|an yn myned oi flaen ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A phan ddaeth Iudith ger ei fron ef, ai wei&s;ion, hwynt oll a ryfedda&s;ant o herwydd glendid ei hwyneb-pryd hi, a hi gan &s;yrthio oi flaen ef a ymgrymmodd iddo, ai wei&s;ion ef ai co|da&s;ant hi i fynu.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Holophernes yn cy&s;&s;uro Iudith. 3 Yn gofyn achos ei dyfodiad hi. 5 Hithe yn ei dwyllo ef ai geiriau t&ecirc;g.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Holophernes a ddywedodd wrthi hi, cymmer gy&s;&s;ur wraig, nac ofna di yn dy galon, canys ni wneuthum i niwed i'r neb a fynne wa&s;anaethu Nabuchodono&s;or brenin yr holl ddaiar.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac yn awr dy bobl di y rhai ydynt yn aros yn y mynyddoedd, oni bua&s;e iddynt hwy fy nir|mygu, ni dderchafa&s;wn fyng-waiwffon yn eu herbyn hwynt: ond hwy a wnaethant hyn idd|ynt eu hunain.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ond yn awr dywet i mi pa ham y ffoai&s;t ti oddi wrthynt hwy, ac y daetho&s;t attom ni&lpunctel; yn ddiau ti a ddaetho&s;t i ddiogelwch, cymmer gy&s;|&s;ur, byw fyddi di y n&ocirc;s hon, ac rhac llaw: nid oes [neb] a'r a wna niwed i ti, ond a wn&ecirc;l yn dd&acirc; i ti, megis ac y gwneir i wei&s;ion fy arglwydd frenin Nabuchodono&s;or.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna Iudith a ddywedodd wrtho ef, der|byn eiriau dy wa&s;anaeth-ferch, a gad ti i'th law|forwyn lefaru ger dy fron di, ac ni fynegaf gel|wydd i'm harglwydd y n&ocirc;s hon.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac os tydi a ganlyni eiriau di law-for|wyn, Duw a wnaiff yn gwbl y peth trwot ti ac ni phalla fy arglwydd oi amcannion.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fel y mae Nabuchodono&s;or brenin yr holl ddaiar yn fyw, ac mai byw ei nerth ef yr hwn a'th anfonodd di i geryddu pob d&ycirc;n, nid yn vnic dynion ai gwa&s;anaethant ef drwot ti, eithr bwy&s;t-filod y maes, a'r &s;crubliaid, ac ehediaid y nefoedd a fyddant byw trwy dy nerth di tann
<PB N="379" REF="404">Nabuchodono&s;or ai d&ycirc; ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys nyni a glyw&s;om [&s;&ocirc;n] am dy ddo|ethineb di, a chyfrwy&s;tra dy galon, ac fe a fyne|gwyd drwy 'r holl daiar, dy fod ti yn vnic yn rhagorol drwy yr holl deyrnas, ac yn alluoc mewn gwybodaeth, ac yn rhyfedd mewn llu rhyfeloc.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yn awr am y peth yr hwn a lefarodd A|chior yn dy ei&s;teddfod ti, nyni a glyw&s;om ei y|madroddion ef: canys gw&ycirc;r Bethulia ai dalia|&s;ant ef, ac efe a fynegodd iddynt yr hyn oll a'r a lefara&s;e efe wrthit ti: am hynny &ocirc; arglwydd, llywawdur na ddiy&s;tyra di ei air ef, ond go&s;ot ef at dy galon, canys gw&icirc;r yw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O herwydd nid oes ddial iw gymmeryd yn erbyn ein cenedl ni, ac ni ddichon y cleddyf eu gorchfygu hwynt, oddi eithr iddynt hwy be|chu yn erbyn eu Duw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yn awr (rhac bod fy arglwydd yn a|nobeithiol, a yn rhy&s;&s;o ar yr hyn a amcanodd e|fe) marwolaeth a &s;yrthiodd arnynt hwy, a phe|chod ai daliodd hwynt, drwy yr hwn y digllona|&s;ant eu Duw, o herwydd hwynt a wnaethant frynti.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O blegit iw llyniaeth hwynt ddarfod, ac iw dwfr hwynt brinhau, hwynt a ymgynghora|&s;ant ar ruthro i'r anifeiliaid, ac y maent ar fedr gwa&s;traffu yr hyn oll a'r a waharddodd Duw iddynt hwy trwy ei gyfraith ei fwytta.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac y maent hwy ar fedr treulio blaen-ffrwyth yr &ycirc;d, a degwm y gw&icirc;n, a'r olew y rhai a gadwa&s;ant yn &s;anctaidd i'r offeiriaid y rhai y|dynt yn &s;efyll yn Ieru&s;alem ger bron ein Duw ni: y rhai ni pherthyn i neb o'r bobl gyffwrdd &acirc; hwynt ai dwylo.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Hefyd hwynt a anfona&s;ant i Ieru&s;alem, (o herwydd y rhai &s;y yn trigo yno a wnaethant felly) rai i ddwyn iddynt hwy ganiad o'r &s;enedd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A phan ddygant hwy air trachefn iddynt, yna hwynt a wnant [felly,] [ac] hwy a roddir i ti iw dini&s;trio y dwthwn hwnnw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny myfi dy wa&s;anaeth-ferch oe|ddwn yn gwybod hyn oll, mi a ffoais oi g&wcirc;ydd hwynt: a Duw a'm hanfonodd i wneuthur &acirc; thi y cyfryw beth, a'r y rhyfedda yr holl fyd, [a'r] &s;awl ai clywant.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys dy wa&s;anaeth-ferch &s;ydd grefy|ddol, ac yn addoli Duw nefol ddydd a n&ocirc;s, ac yn awr gad ti i mi aros gyd &acirc; thi fy arglwydd, a gad i'th wa&s;anaeth-ferch fyned allan i'r dyffryn, ac mi a weddiaf Dduw a'r iddo ef fynegu i mi pa br&ycirc;d y gwnant hwy eu pechodau: a minnef a ddeuaf [ac] a adroddaf i ti, fel yr elech dithe a|llan a'th holl lu di, ac ni bydd neb o honynt hwy a allo dy wrth wynebu di.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac mi a'th arweiniaf di drwy ganol Iu|da, nes i ti ddyfod o flaen Ieru&s;alem, ac mi a o&s;o|daf dy ei&s;teddfa di yn ei chanol hi, a thi ai hymli|di hwynt fel defaid heb fugail, ac ni chyfarth ei ai dafod i'th erbyn: canys hyn a ddywetpwyd i mi drwy fy rhacluniaeth, ac a fynegwyd i mi, ac fe a'm hanfonwyd i fynegu i ei.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ai geiriau hi a ryglydda&s;ant fodd Holo|phernes, ai holl wei&s;ion ef, a hwynt a ryfedda|&s;ant o herwydd ei doethineb hi, ac a ddyweda&s;a~t,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Nid oes mor fath wraig o br&ycirc;d a gwedd, a doeth ymadrodd o gwrr bwy gilydd i'r ddaiar.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac Holophernes a ddywedodd wrthi hi, d&acirc; y gwnaeth Duw yr hwn a'th anfonodd di o flae~ y bobl fel y bydde nerth yn eu dwylo hwynt, a de&s;truw ar y rhai a ddirmygant fy arglwydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac yn awr yr ydwyt ti yn lan-deg yr olwg arnat, ac yn d&ecirc;g dy ymadrodd, os tydi a wnei megis y lleferai&s;t, dy Dduw di fydd yn Dduw i mi, a thi a gei aros yn nh&ycirc; Nabucho|dono&s;or y brenin: ac a fyddi yn enwoc drwy yr holl ddaiar.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Iudith nid ymhaloge drwy fwyd y cenhedloedd. 5 Iudith yn dymuno cael myned alla~ liw n&ocirc;s i weddio, 11 Holophernes yn peri iddi hi ddyfod i'r wledd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa efe a orchymynnodd ei dwyn hi i mewn lle yr oedd ei dry&s;&s;orau ef yng-hadw, ac a ar|chodd hulio bwrdd iddi hi oi fwydydd ei hun, ac oi w&icirc;n i yfed.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac Iudith a ddywedodd, ni fwytafi o ho|nynt rhac bod niwed: eithr o'r pethau hyn y rhai ydynt gyd &acirc; mi y bydd [fy] nhraul.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna Holophernes a ddywedodd wrthi hi, os derfydd y pethau y rhai ydynt gyd &acirc; thi, o ba l&ecirc; y gallwn ni roddi eu cyffelyb hwynt i ti&lpunctel; nid oes gyd &acirc; ni [neb] o'th genedl di.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac Iudith a ddywedodd wrtho ef, fel y mae dy enaid ty yn fyw fy arglwydd ni threulia dy wa&s;anaeth-ferch yr hyn &s;ydd gyd a mi hyd o|ni wn&ecirc;l yr Arglwydd trwy fy llaw i yr hyn y rhoddodd efe ei fr&ycirc;d arno.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna gwei&s;ion Holophernes ai duga&s;ant hi i'r babell, a hi a gy&s;codd hyd hanner n&ocirc;s, ac a gyfododd ar y wiliad wriaeth foreuol,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A hi a anfonodd at Holophernes, gan ddy|wedyd: gorchymynned fy arglwydd yn awr o|llwng dy wa&s;anaeth-ferch i fyned alla~ i weddio.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna Holophernes a orchymynnodd i'r gwil-w&ycirc;r na rwy&s;trent hwy mo honi hi: felly hi a arho&s;odd yn y gwer&s;&s;ylloedd dri diwrnod:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A hi a ai allan liw n&ocirc;s i ddyffryn Bethu|lia, ac a ymolche mewn ffynnon ddwfr wrth y gwer&s;&s;ylloedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A phan ddeue hi i fynu hi a weddie ar Ar|glwydd Dduw I&s;rael ar iddo ef gyfarwyddo ei ffordd hi er derchafiad meibion ei phobl hi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly hi a ai i mewn yn l&acirc;n, ac a drige yn y babell hyd oni ddyge [ei llaw-forwyn] ei bwyd [iddi] yn yr hwyr.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac ar y pedwerydd dydd Holophernes a wnaeth wledd iw wei&s;ion ei hun yn vnic, ac ni wahaddodd efe i'r wledd neb o'r rhai oeddynt a dim nege&s;au ganddynt: yna y dywedodd efe wrth Bagoas ei &s;tafellydd yr hwn oedd &s;wy|ddog ar yr hyn oll a'r a fedde efe, dos, cais gan yr Hebrae&s;-wraig yn awr (yr hon &s;ydd gyd &acirc; thi) ddyfod attom ni, fel y bwytao hi, ac yr yfo hi gyd
<PB REF="405">a ni.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Wele yn ddiau brwnt yw i ni adel heibio y fath wraig a honno heb ymddiddan &acirc; hi: oni bydd i ni ei denu hi attom ni, hi a'n gwatwar ni.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna Bagoas a aeth ymmaith o &wcirc;ydd Holophernes, ac a ddaeth i mewn atti hi, ac a ddywedodd: na fydded bl&icirc;n gan y ferch l&acirc;n ym|ma ddyfod at fy arglwydd iw hanrhydeddu ger ei fro~ ef, ac i yfed gyd &acirc; ni win yn hyfryd, ac i fod y dydd hwn fel vn o ferched meibion A&s;&s;yria y rhai ydynt yn &s;efyll yn nh&ycirc; Nabuchodono&s;or.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac Iudith a ddywedodd wrtho ef, pwy ydwyfi fel y dywedwn yn erbyn fy arglwydd&lpunctel; canys beth bynnac a fyddo bodlon ganddo ef, myfi ai gwnaf yn ebrwydd: a hyn fydd i mi yn dderchafiad hyd ddydd fy marwolaeth.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Felly hi a gyfododd, ac a ymharddodd &acirc; dillad, ac &acirc; ph&ocirc;b addurn-wi&s;coedd gwragedd, ai llaw-forwyn hi a ddaeth, ac a ledodd iddi hi ar y llawr ger bron Holophernes y crwyn y rhai a gaw&s;e hi gan Bagoas iw chyfraid ei hun beu|nydd, fel yr ei&s;tedde hi, ac y bwytae arnynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan ddaeth Iudith i mewn ac ei&s;tedd, y|na calon Holophernes a ddychlammodd oi her|wydd hi, ai y&s;pryd ef a gynhyrfodd, ac yr oedd yn chwannog iawn i gyd-orwedd &acirc; hi: canys yr oedd efe yn gwilied am&s;er iw thwyllo hi er y dydd y gwel&s;e efe hi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna Holophernes a ddywedodd wrthi hi, &ycirc;f di yn awr, a bydd di lawen gyd &acirc; ni.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac Iudith a ddywedodd, mi a yfaf yn awr &ocirc; arglwydd, canys fy enioes a fawrygwyd heddyw rhagor yr holl ddyddiau er pa~ i'm ganed</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y cymmerodd hi, ac y bwytaodd, ac yr yfodd ger ei fron ef yr hyn a baratoa&s;e ei llaw|forwyn hi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Am hynny Holophernes a wnaeth yn llawen oi phlegit hi, ac a yfodd o w&icirc;n fwy o la|wer nag a'r a yfa&s;e efe mewn vn dydd er pan a|ne&s;id ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iudith yn gweddio am nerth. 8 Ac yn torri gwddf Holophernes. 10 yn dychwelyd i Bethulia, ac yn llawenhau ei phobl.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A</HI> Phan hwyrhaodd hi, ei wei&s;ion ef a fry&s;&s;ia|&s;ant i fyned ymmaith, a Bagoas a gaeodd ei babell o'r tu allan, ac a ollyngodd ymmaith y rhai oeddynt yn &s;efyll gerbron ei arglwydd, ac hwy a aethant iw gwel&acirc;u.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys yr oeddynt hwy oll yn ddeffygiol, o herwydd h&icirc;r y bua&s;e y wledd: ac Iudith a ada|wyd ei hun yn y babell.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac Holophernes oedd yn gorwedd ar ei wely, canys yr oedd efe wedi ymlenwi o w&icirc;n.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac Iudith a ddywedodd wrth ei llaw-for|wyn, am iddi hi &s;efyll o'r tu allan iw &s;tafell, a di&s;gwil am ei dyfodiad hi allan, megis [y bydde hi] beunydd: o blegit hi a ddywedodd ei bod hi yn myned allan iw gweddi, ac wrth Bagoas y dywedodd yr vn ffunyd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly pawb a aethant ymmaith oi g&wcirc;ydd hi, ac ni adawyd neb yn yr &s;tafell o fychan i fawr: yna Iudith yn &s;efyll wrth ei wely ef a ddywe|dodd yn ei chalon, &ocirc; Arglwydd Dduw pob nerth, edrych di yr awr hon ar waith fy nwylo er derchafiad Ieru&s;alem.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys yn awr y mae yr am&s;er i gynnorth|wyd dy etifeddiaeth, ac i gwplau fy amcannion i, er de&s;truwio y gelynnion y rhai a gyfoda&s;ant i'n herbyn ni.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna hi a ddaeth at erchwyn y gwely yr hwn oedd wrth ben Holophernes, ac a dynnod i lawr ei gleddyf ef oddi yno: ac hi a ddaeth yn nes at y gwely, [ac] a ymaflodd yng-wallt ei ben ef, ac a ddywedodd:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Nertha di fi &ocirc; Arglwydd Dduw y dydd hwn, ac hi a darawodd ei wddf ef ddwy waith ai [holl] nerth, ac a dynnodd ymmaith ei ben ef o|ddi wrtho, ac a dreiglodd ei gorph ef o'r gwely, ac a dynnodd ymmaith y canepi oddi ar y colofnau, ac wedi ychydic [ennyd] hi a aeth allan, ac a roddes ben Holophernes iw llaw|forwyn, a hithe ai rhoddes ef yn y tudded [lle yr oedd] eu bwyd hwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna hwy a aethant allan ill dwyoedd yng|hyd, fel y byddent arferol wrth fyned i weddio, a chan fyned trwy 'r gwer&s;&s;ylloedd hwy a amgyl|cha&s;ant y dyffryn hwnnw, a hwynt a aethant i fynu i fynydd Bethulia, ac a ddaethant wrth ei phyrth hi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y dywedodd Iudith o h&icirc;r-bell wrth y rhai oeddynt yn cadw y pyrth, agorwch, agor|wch weithian y porth: Duw, [&s;ef] ein Duw ni &s;ydd gyd &acirc; ni, i wneuthur etto rymmy&s;ter yn I|&s;rael, a chadernid yn erbyn y gelynnion, fel y gwnaeth efe heddyw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan glybu gw&ycirc;r y ddinas honno ei llais hi, hwynt a fry&s;&s;ia&s;ant ddyfod i wared at borth eu dinas, a hwynt a alwa&s;ant yng-hyd he|nuriaid y ddinas.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A hwynt oll a reda&s;ant o fychan i fawr canys ammeu oedd ganddynt y deue hi: felly hwynt a agora&s;ant y porth, ac ai derbynnia&s;ant hwynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac a gynneua&s;ant d&acirc;n yn oleu, ac a &s;afa|&s;ant oi hamgylch hwynt ill dwy.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna hi a ddywedodd wrthynt hwy &acirc; llef vchel:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Moliennwch Dduw, moliennwch, mo|liennwch Dduw, canys ni thynnodd efe ym|maith ei drugaredd oddi wrth d&ycirc; I&s;rael, eithr efe a ddini&s;triodd ein gelynnion ni drwy fy llaw mau fi y n&ocirc;s hon.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna hi a dynnodd ei ben ef allan o'r c&wcirc;d, ac ai dango&s;odd, ac a ddywedodd wrthynt:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Wele ben Holophernes pen tywy&s;og milwriaeth yr A&s;&s;yriaid, ac wele y bryccan yn yr hwn yr oedd efe yn gorwedd yn ei feddwdod: a'r Arglwydd ai tarawodd ef trwy law benyw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Fel y mae yr Arglwydd yn fyw, yr hwn a'm cadwodd i yn y ffordd ar hyd yr hon y rhodi|ais, fy wyneb i ai twyllodd ef iw golledigaeth ei
<PB N="380" REF="405">ac ni wnaeth efe bechod gyd &acirc; mi drwy haloge|digaeth neu warth.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y &s;ynnodd ar yr holl bobl yn anruthr, ac a ymgrymma&s;ant, ac a addola&s;ant Dduw, ac a ddyweda&s;ant o vn fryd: bendigedic ydwyt ti ein Duw ni yr hwn a wnaetho&s;t elynnion dy bobl yn ddiddim y dydd heddyw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna Ozias a ddywedodd wrthi hi, &ocirc; ferch bendigedic wyt ti gan Dduw goruchaf, rhagor yr holl wragedd y rhai ydynt ar y ddaiar.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A bendigedic yw 'r Arglwydd Dduw yr hwn a greawdd y nefoedd, a'r ddaiar, yr hwn a'th gyfarwyddodd di i archolli penn tywy&s;og ein gelynion ni.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Diau nad ymedu dy obaith di o galon dy|nion, canys hwy a gofiant nerth Duw yn dra|gywydd: a Duw a wn&ecirc;l hyn yn gl&ocirc;d tragywy|ddol i ti, ac a ymwelo &acirc; thi &acirc; daioni, o herwydd nad arbedai&s;t dy enioes o achos cy&s;tudd dy ge|nedl, eithr achubai&s;t flaen ein cwymp ni, gan ro|dio yn iniawn yng-olwg ein Duw ni.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r holl bobl a ddyweda&s;ant, poed gw&icirc;r fyddo, Amen.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iudith yn go&s;od i fynu ben Holophernes. 10 Achior yn ymroddi i fod yn vn o bobl Dduw. 11 Yr I&s;raeliaid yn myned allan yn erbyn yr A&s;&s;yriaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Iudith a ddywedodd wrthynt hwy, cly|wch fi yn awr &ocirc; frodyr, cymmerwch y pen hwn a chrogwch ef ar y fan vchaf o'n mur ni.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A phan oleuo y borau, ac y cyfodo yr haul ar y ddaiar cymmerwch bob vn eich arfau rhy|fel, ac eled pob g&wcirc;r cadarn alla~ o'r ddinas, a go|&s;odwch dywy&s;og arnynt hwy, megis pe by|ddech chwi ar fedr myned i wared i'r maes at wiliadwriaeth yr A&s;&s;yriaid, ond nac ewch chwi i wared.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna hwynt a gymmerant eu harfau, ac a &acirc;nt iw gwer&s;&s;yllau, ac a godant dywy&s;ogion llu yr A&s;&s;yriaid, ac hwy a redant i babell Holo|phernes, ond ni's cafant ef: yna ofn a &s;yrth ar|nynt hwy, a hwynt a ffoant o'ch g&wcirc;ydd chwi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Felly chwi, a holl drigolion ardaloedd I&s;|rael ai herlidiwch hwynt, ac ai &s;ethrwch hwynt ar h&ycirc;d eu ffyrdd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ond cyn i chwi wneuthur y pethau hyn gelwch i mi Achior yr Ammoniad, fel y gwelo efe, [ac] yr adwaeno yr hwn a ddiy&s;tyrodd d&ycirc; I&s;rael, a'r hwn ai hanfonodd ef attom ni i far|wolaeth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna hwynt a alwa&s;ant Achior o d&ycirc; Ozi|as, pan ddaeth efe, a gweled pen Holophernes yn llaw rhyw &wcirc;r o gynnulleidfa y bobl, efe a &s;yrthiodd ar ei wyneb, ai y&s;pryd ef a ballodd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan goda&s;ant hwy ef i fynu, efe a &s;yrthi|odd wrth draed Iudith, ac a ymgrymmodd ger ei bron hi, ac a ddywedodd: bendigedic ydwyt ti trwy holl bebyll Iuda, a thrwy yr holl gen|hedloedd, pwy bynnac a glywant dy enw di a gynhyrfir.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yn awr gan hynny mynega i mi yr hyn a wnaetho&s;t yn y dyddiau hynn: yna Iudith a fy|negodd iddo ef yng-hanol y bobl yr hyn oll a'r a wnaethe hi, er y dydd yr aethe hi allan, nes iddi hi lefaru wrthynt hwy.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A phan orphennodd hi lefaru [yna] y bobl a floeddia&s;ant &acirc; llef vchel, ac a rodda&s;ant lef la|wen yn eu dinas.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pan welodd Achior yr hyn oll a'r a wna|ethe Duw I&s;rael, efe a gredodd i Dduw yn hollawl, ac a enwaedodd gnawd ei ddienwae|diad: ac efe a gy&s;&s;ylltwyd at d&ycirc; I&s;rael hyd y dydd hwn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan gyfododd y wawr, hwynt a gro|ga&s;ant ben Holophernes allan o'r m&ucirc;r, a'r holl w&ycirc;r a gymmera&s;ant eu harfau, ac a aethant all|an yn finteioedd i fylchau y mynydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A phan welodd yr A&s;&s;yriaid hwynt, hw|yntau a anfona&s;ant at y tywy&s;ogion, a'r llyw|awd-w&ycirc;r, ac at eu holl bennaethiaid.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A hwy a ddaethant at babell Holopher|nes, ac a ddyweda&s;ant wrth yr hwn oedd [&s;wy|ddog] ar ei eiddo ef oll, deffro yn awr ein harg|lwydd ni: canys y caeth-wei&s;ion a feiddia&s;ant ddyfod i wared yn ein herbyn ni i ryfel, fel y di|fether hwynt yn gwbl.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna yr aeth Bagoas i mewn, ac a gu|rodd wrth ddrws y babell: o blegit efe a dybi|odd ei fod ef yn cy&s;cu gyd ag Iudith.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan nad attebodd neb, efe a agorodd, ac a aeth i mewn i'r &s;tafell, ac ai cafodd ef yn gor|wedd ar y llawr yn farw, ai ben wedi ei ddwyn ymmaith oddi wrtho ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny efe a waeddodd &acirc; llef vchel, ag &wcirc;ylofain, ac &acirc; griddfan, ac &acirc; bloedd ddirfawr ac a rwygodd ei ddillad.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna efe a aeth i'r babell lle y bydde Iu|dith arferol o aros, ac ni's cafodd hi, am hynny efe a neidiodd at y bobl, ac a waeddodd,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y caeth-wei&s;ion hyn a wnaethant ddir|dra, vn wraig o'r Hebr&aelig;aid a wnaeth wradwydd i d&ycirc; brenin Nabuchodono&s;or: canys wele Ho|lophernes [yn gorwedd] ar y ddaiar ai ben heb fod ganddo.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pan glybu tywy&s;ogion llu yr A&s;&s;yriaid hyn, hwynt a rwyga&s;ant yn y fan eu dillad, ai meddyliau hwynt a gythryblwyd yn ddirfawr: ac yr oedd llefain, a gweiddi mawr iawn o fewn y gwer&s;&s;ylloedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr A&s;&s;yriad yn frawychus yn ffoi. 3 Yr I&s;raeliaid yn eu hymlid hwynt. 9 Ioacim yr arch-offeiriad yn dyfod at Iudith.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A</HI> Phan glyw&s;ant hwy y rhai oeddynt yn y pebyll, hwynt a &s;ynna&s;ant o herwydd y weithred: ac ofn a dychryn a &s;yrthiodd arnynt hwy,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel nad oedd neb mwyach a alle aros yn wyneb ei gilydd, eithr yn wa&s;caredig y ffoa&s;ant o vn fr&ycirc;d i holl ffyrdd y gwa&s;tadedd, a'r my|ndd-dir.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r rhai a wer&s;&s;ylla&s;ant yn y mynyddoedd
<PB REF="406">o amg<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">lch Bethulia a yrrwyd i ffoi: yna mei|bion I&s;rael [&s;ef] pob rhyfel-&wcirc;r o honynt a ru|thra&s;ant arnynt hwy.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna Ozias a anfonodd i Bethoma&s;them, ac i Bebai, ac i Chobai, ac i Chola, ac i holl der|fynau I&s;rael rai a fynegent iddynt hwy yr hyn a ddarfua&s;e, ac i beri idoynt hwy oll ruthro ar y gelynion iw difetha hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phan glybu meibion I&s;rael, hwynt oll o vn fr&ycirc;d a ruthra&s;ant iw herbyn hwynt hyd Chobai: felly hefyd y rhai a ddaethant o Ieru|&s;alem, ac o'r holl fynydd-d&icirc;r: canys [rhai] a fy|nega&s;ent iddynt hwy yr hyn a wnaethyd yng|wer&s;&s;ylloedd en gelynnion.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> a'r rhai oeddynt yn Galaad, ac yn Galile ai hymlidia&s;ant hwynt &acirc; phl&acirc; mawr, nes iddynt fyned heibio i Ddama&s;cus, ai hardaloedd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r rhan arall y rhai oeddynt yn trigo yn Bethulia a ruthra&s;ant i wer&s;&s;ylloedd yr A&s;&s;yri|aid, ac ai hy&s;peilia&s;ant hwy, ac a ymgyfoethoga|&s;ant [yn gyfoethog] iawn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A meibion I&s;rael y rhai a ddychwela&s;ant o'r lladdedigaeth a berche~noga&s;ant y gweddill: a'r trefydd a'r dina&s;oedd y rhai oeddynt yn y mynydd-d&icirc;r, ac yn y dyffryn-dir a gaw&s;ant an|rhaith fawr, canys [eu] lliaws oedd fawr iawn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna Ioacim yr arch-offeiriad, a henuriaid meibion I&s;rael y rhai oeddynt yn trigo yn Ie|ru&s;alem a ddaethant i &s;icrhau y daioni yr hwn a wnaethe Duw I&s;rael, ac i gael gweled Iudith, ac i ymddiddan yn heddychlon &acirc; hi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A phan ddaethant hwy atti hi, hwynt ai bendithia&s;ant hi o vn fr&ycirc;d, ac a ddyweda&s;ant wr|thi: ti ydwyt dderchafiad Ieru&s;alem, ti ydwyt fawr ogoniant I&s;rael, ti ydwyt fawr barch ein cenedl ni.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys ti a wnaetho&s;t hyn oll a'th law di, gwnaetho&s;t ddaioni ag I&s;rael, a Duw a gymmododd &acirc; hwynt: bendigedic fyddech di gan yr holl-alluoc Arglwydd byth yn dragy|wydd. A'r holl bobl a ddyweda&s;ant, felly y by|ddo.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r bobl a y&s;peilia&s;ant y gwer&s;&s;ylloedd tros ddeng-nhiwruod ar hugain, a hwynt a ro|dda&s;ant i Iudith babell Holophernes a'r lle&s;tri arian, a'r gwelau, a'r cawgiau, ai holl ddodrefn ef: a hi ai cymmerth [hwynt, ac] ai go&s;ododd ar ei m&ucirc;l, ac a barat&ocirc;dd ei cherbydau, ac ai llwy|thodd hwynt arnynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna holl wragedd I&s;rael a ddaethant yng-hyd iw gweled hi, ac ai bendithia&s;ant hi, ac a wnaethant ddawns yn eu my&s;c eu hun iddi hi: a hi a gymmerodd ganghennau yn ei dwylo, ac ai rhoddes, hefyd i'r gwragedd y rhai oeddynt gyd &acirc; hi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Hwyntau hefyd ai corona&s;ant hi ag oli|wydd, a'r hon oedd gyd &acirc; hi, a hi a aeth o flaen yr holl bobl mewn dawns, gan arwain yr holl wragedd: a holl w&ycirc;r I&s;rael a ganlyna&s;ant yn arfog, a choronau, ac &acirc; chani&acirc;dau yn eu gene|uau.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iudith yn moli Duw &acirc; ch&acirc;n, 19 Yn offrymmu dodrefn Holophernes i'r Arglwydd. 23 Ei diweirdeb, buch|edd, ai marwolaeth. 24 I&s;rael yn galaru am deni.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y dechreuodd Iudith ganu y gyffes hon ym mhlith holl I&s;rael, a'r holl bobl a gana&s;ant y g&acirc;n hon.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac Iudith a ddywedodd, dechreuwch i'm Duw i &acirc; thympanau, cenwch iddo ef p&s;almau, derchefwch [ei] gl&ocirc;d [ef] a gelwch ar ei enw ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys Duw &s;ydd yn torri y rhyfeloedd, o herwydd yn y gwer&s;&s;ylloedd, ym my&s;c y bobl y gwaredodd efe fi o law fy erlid-w&ycirc;r.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A&s;&s;ur a ddaeth o'r mynyddoedd allan o'r gogledd, efe a ddaeth &acirc; miloedd yn ei luoedd, ei liaws ef a argaeodd yr afonydd, ai farchogion ef a orchguddia&s;ant y brynnau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Efe a ddywedodd y llo&s;ce efe fy ardaloedd, ac y lladde efe fyng-w&ycirc;r ieuaingc a'r cleddyf, ac y go&s;ode y plant &s;ugno yn balmant, ac y rho|dde efe fy rhai bychain yn y&s;pail, a'm gweryfon yn &s;clyfaeth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ond yr holl-alluog Arglwydd ai he&s;cyd|wodd hwynt trwy law benyw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys ni &s;yrthiodd y cadarn drwy w&ycirc;r ieuaingc, ac nid meibio~ Titau ai taraw&s;ant ef, ac nid y cawri vchel a ymo&s;oda&s;ant yn ei erbyn ef: eithr Iudith merch Merari drwy ei hwyneb|pr&ycirc;d ai gorthrechodd ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O blegit hi a ddio&s;codd ddillad ei gwe|ddwdod, er derchafiad y rhai gorthrymmedig o I&s;rael, hi a &icirc;rodd ei hwyneb ag enaint, ac a gy|lymmodd ei gwallt mewn meitr, ac a gymmerth wi&s;c liain iw dwyllo ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ei &s;and&acirc;lau hi a huda&s;ant ei lygaid ef, ai glendid hi a garch&acirc;rodd ei feddwl ef, cleddyf a aeth trwy ei wddf ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y Per&s;iaid a &s;ynna&s;ant o herwydd ei hyfder hi: a'r Mediaid, a gythryblwyd o her|wydd ei h&ycirc;der hi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna fy rhai go&s;tyngedig a orfoledda&s;ant, a'm rhai gweniaid a floeddia&s;ant: a hwythau a ofna&s;ant, derchafa&s;ant eu llef, a dychwela|&s;ant.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Meibion llangce&s;au ai trywana&s;ant hwynt, ac ai harcholla&s;ant hwy wrth ffoi fel plant; difethwyd hwynt o ryfel yr Arglwydd fy Nuw i.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Myfi o g&acirc;naf i'r Arglwydd g&acirc;n newydd, &ocirc; Arglwydd ti ydwyt fawr, a gogoneddus, rhy|feddol, ac anorchfygol mewn nerth.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gwa&s;anaethed yr holl greaduriaid dydi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 1.24. P&s;al. 33.9.</NOTE> canys ti a ddywedai&s;t, a hwynt a wnaed: ti a anfonai&s;t dy Y&s;pryd, ac efe a adailadodd: ac nid oes n&ecirc;b a wrthwynebo dy lef di.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys y mynyddoedd a gyffroent oddi ar eu &s;eiliau gyd a'r dyfroedd, y creigiau hefyd a doddent fel c&wcirc;yr yn dy &wcirc;ydd di: etto trugarog ydwyt i'r rhai a'th ofnant di.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys yr holl aberthau ydynt ry-fychan yn arogl peraidd, a'r holl fra&s;ter fydd ry fychan
<PB N="381" REF="406">yn boeth offrwm i ti: ond yr hwn &s;ydd yn ofni yr Argllwydd &s;ydd fawr b&ocirc;b am&s;er.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gwae yr cenhedloedd y rhai ydynt yn ymgodi yn erbyn fyng-henedl mau fi: yr Ar|glwydd holl-<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">uog a ddial arnynt hwy yn nydd y farn, dr&wcirc;y anfon c&acirc;n, a phryfed: ar eu cnawd hwynt: a hwynt a &wcirc;ylant gan [eu] clywed yn dragywydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A phan aethant hwy i Ieru&s;alem, hw|ynt a addola&s;ant yr Arglwydd, a hwyn gyntaf ac y purwyd y bobl, hwynt a offrymma&s;ant en poeth-offrymmau, ai haddunedau, ai rhoddion.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Iudith hi fyd a offrymmodd holl le&s;tri Holophernes, y rhai a rodda&s;e y bobl iddi hi: a hi a roddodd y canopi yr hwn a gymmera&s;e hi oddi ar ei wely ef yn offrwm i'r Arglwydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Felly y bobl a fuant lawen yn Ieru&s;a|lem ger bron y cy&s;&s;egr tros dr&icirc; m&icirc;s: ac Iudith a arho&s;odd gyd&acirc; hwynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac wedi y dyddiau hynny, p&ocirc;b vn a ddychwelodd iw etifeddiaeth, ac Iudith a aeth i Bethulia, ac a drigodd yn ei chyfoeth ei hun: ac yr oedd hi yn ei ham&s;er yn ogoneddus drwy 'r holl wl&acirc;d.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A llaweroedd ai chwennycha&s;ant hi, ond ni chafodd g&wcirc;r ei hadnabod hi holl ddyddiau ei henioes, o'r awr y bu farw Mana&s;&s;es ei g&wcirc;r hi, ar y ca&s;clwyd ef at ei bobl.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A hi a aeth rhagddi fwy-fwy, ac a henei|ddiodd yn nh&ycirc; ei g&wcirc;r yn bum mlwydd a chant: ac o ollyngodd ei llaw-forwyn yn rhydd: a hi a fu farw yn Bethulia, a hwynt ai cladda&s;ant hi ym m&ecirc;dd ei g&wcirc;r Mana&s;&s;es.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A th&ycirc; I&s;rael a alarodd am deni hi &s;aith o ddyddiau: a chyn iddi hi farw hi a rannodd ei golud i'r holl rai ne&s;&s;af i Mana&s;&s;es ei g&wcirc;r, ac i'r rhai ne&s;&s;af oi chenedl ei hun.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac nid oedd mwyach n&ecirc;b a ddychrynne feibion I&s;rael yn holl ddyddiau Iudith, nac we|di ei marwolaeth hi ddyddiau lawer.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn llyfr Iudith.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Esther (Greek additions)" TYPE="book">
<HEAD>&para; Darn o lyfr E&s;ther heb fod yn yr Hebr&aelig;-aec, nac yn y Calde-aec, ac yn y Groec yn dechreu yn y ddecfed bennod.</HEAD>
<P N="4">_YNa y dywedodd Mardo|cheus, Duw a wnaeth hyn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys c&ocirc;f gennif y breuddwyd yr hwn a we|lais am y pethau hyn: o blegit ni phallodd dim o hynny.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ffynnon fechan a aeth yn afon, ac oedd yn oleuni, ac yn haul, ac yn ddwfr mawr: E&s;ther yr hon a br&icirc;ododd y brenin, ac a wnaeth efe yn fren|hines yw 'r afon.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r ddwy ddraig ydwyf inne, ac Aman:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r cenhedloedd y rhai a ddaethant i ddife|tha henw yr Iddewon.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'm cenedl i yw 'r I&s;rael ymma, y rhai a floeddia&s;a~t ar yr arglwydd, ac hwy a achubwyd: &icirc;e yr Arglwydd a achubodd ei bobl, a'r Arglw|ydd a'n gwaredodd ni o'r drygau hyn oll: a Duw a wnaeth arwyddion a gwrthiau maw|rion, y rhai ni wneithid ym my&s;c y cenhedloedd</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny y gwnaeth efe ddau goel-bre~, vn iw bobl ei hun, a'r llall i'r cenhedloedd oll.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r ddau goel-bren a ddaethant gerbron Duw tros yr holl genhedloedd, erbyn awr, ac am&s;er, a dydd farn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Felly Duw a feddyliodd am ei bobl, ac a gyfiawnhaodd ei etifeddiaeth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny y dyddiau hynny fyddant idd|ynt hwy yn y m&icirc;s Adar ar y pedwerydd [dydd] ar dd&ecirc;c o'r m&icirc;s gyd ag ymgyfarfod, a llawen|ydd a hyfrydwch ym my&s;c ei bobl ef byth tros [b&ocirc;b] oes.</P>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Breuddwyd Mardocheus.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y bedwaredd flwyddyn o deyrna&s;iad Ptolomeus a Chleopatra, y dug Do&s;ith&ecirc;us (yr hwn a ddywedodd ei fod yn offeiriad ac yn Lefiad) ai fab Ptolonaeus y dywededig lythr am y Purim (yr hwn y dyweda&s;ant mai [hwn|nw] oedd, ac i Ly&s;imachus fab Ptolomaeus yr hwn oedd yn Ieru&s;alem ei gyf aethu)</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr ail flwyddyn o deyrna&s;iad Artaxerxes mawr y [dydd] cyntaf o Ni&s;an y breuddwydi|odd Mardocheus mab Iairus, fab Semei, fab Cis o lwyth Beniamin d&ycirc;n o Iddew yn trigo yn ninas Su&s;is, g&wcirc;r mawr, am ei fod yn weni|dog yn ll&ycirc;s y brenin.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac [vn] oedd efe o'r gaeth-glud a gaeth|gluda&s;e Nabuchodono&s;or brenin Babilon o Ie|ru&s;alem gyd &acirc; Iechonia brenin Iuda: ac dym|ma ei freuddwyd ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Wele &s;ain twrwf, taranau, a daiar-gryn, a chythrwfl ar y ddaiar: ac wele ddwy ddraig fawr a ddaethant allan yn barod b&ocirc;b vn o honynt i ryfela, ac hwy a rodda&s;ant lef fawr.</P>
<PB REF="407">
<P N="5"><HI>5</HI> Ac wrth eu llef hwynt yr ymbarat&ocirc;dd p&ocirc;b cenhedlaeth i ryfel, fel y difethent genedl y rhai cyfiawn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac wele ddiwrnod tywyll, a niwlog: cu|&s;tydd, ac ing, dryg-fyd, a thrallod mawr ar y ddaiar.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y trallodwyd p&ocirc;b cenedl gyflawn y rhai gan ofni eu dryg-fyd a ymbarato&acirc;&s;ant iw dini&s;tr eu hun.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr hwy a waedda&s;ant ar Dduw, ac wrth eu gwaedd hwynt y daeth megis o ffynnon fechan afon fawr [a] dwfr lawer.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Goleuni hefyd a haul a gyfododd, a'r rhai i&s;el-radd a dderchafwyd, ac a ddif&acirc;&s;ant y pende|figion.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A phan gyfododd Mardoch&ecirc;us yr hwn awel&s;e y breuddwyd hwn, a'r hyn a fynne Duw ei wneuthur: bu y breuddwyd hwn ganddo yn ei galon, a thrwy b&ocirc;b rhe&s;wm y chwennyche efe ei &wcirc;ybod ef hyd onid oedd hi yn n&ocirc;s.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PENN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Mardocheus yn cyhuddo yr &s;tafellyddion y rhai a am|cana&s;ent ddifetha y brenin.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FEl yr oedd Mardoch&ecirc;us yn llonydd yn y llys gyd &acirc; Gabatha a Tharra, dau o &s;tafellyddion y brenin y rhai oeddynt yn cadw y llys:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Efe a glybu eu hamcanion hwynt, ac a chwiliodd allan eu gofal hwynt, ac a gafod &wcirc;y|bod eu b&ocirc;d hwynt yn barod i roi llaw ar y bre|nin Artaxerxes, ac efe a ddango&s;odd i'r brenin am danynt hwy.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r brenin a holodd ei ddau &s;tafelludd, ac hwy a gyffe&s;a&s;&s;ant, ac a grogwyd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna 'r &s;crifennodd y brenin y pethau hyn mewn coffadwriaeth: Mardocheus hefyd a &s;cri|fennodd yr vn pethau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r brenin a orchymynnodd i Mardoche|us wa&s;anaethu yn y ll&ycirc;s, ac a roddes iddo ef ro|ddion am hyn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr Aman [mab] Amadathus yr Aga|gead yr hwn oedd ogoneddus yng-olwg y bre|nin a gei&s;iodd ddrygu Mardocheus ai bobl o achos dau &s;tafelludd y brenin. Dymma hefyd gopi y llythr.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Llythyrau Artaxerxes yn erbyn yr Iddewon, 7 a gweddi Mardocheus.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Brenin mawr Artaxerxes fydd yn &s;crifen|nu hyn at y tywy&s;ogion a'r rhaglawiaid y rhai a ordeiniwyd ar &s;aith ar hugain &acirc; chant o dalaithau o Iudia hyd Ethiop.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gan fy mod i yn gorchymyn cenhedloedd lawer, ac yn llywodraethu yr holl fyd, mi a ewy|lly&s;iais nad ymdderchafwn o herwydd cader|nid, eithr gan lywodraethu yn addfwyn, ac yn llonydd b&ocirc;b am&s;er cael go&s;od y deiliaid yn wa&s;tad, a chan wneuthur y deyrnas yn llon|ydd ac yn hyffordd hyd y diwedd, [ac] i adde|wyddu heddwch yr hwn y <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> pob d<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> yn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">i chwennych.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A phan ymgynghorais i &acirc; chynghorw&ycirc;r pa fodd y dygid hyn i <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">en, Ama<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> yr hwn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> aeth yn rhagorol mewn doethineb gyd &acirc; nyni, ac &s;ydd hy&s;pus ei fod mewn di<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">adal ewyllys da a &s;icer ffyddlondeb, yr hwn &s;ydd yn cael yn ail anrhydedd yn y deyrnas a fynegodd i mi fod pobl adcas wedi ymgym&s;cu &acirc; holl l<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ythau y b&ycirc;d, yn wrthwynebus eu cyfraith i b&ocirc;b ce|nedl, ar yn e&s;ceulu&s;o yn wa&s;tod orchymynnion brenhinoedd, fel na chynhelir y dywy&s;oga|eth yr hon yr ydym ni yn ei llywodraethu yn ddifai.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pan gaw&s;om ninnau &wcirc;ybod y modd y mae y genhedlaeth hon yn vnic wedi ymo&s;od i wrthwynebu p&ocirc;b d&ycirc;n yn oe&s;tad, gan newidio, ac ymrafaelio a'r pethau yr ydym ni yn eu gorchymyn, trwy ddwyn cyfreithiau dieithr, a chan gyflawni drygioni o'r gwaethaf, fel na chaffo ein brenhiniaeth ni gyflwr da:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am hynny y gorchymynna&s;om am y rhai a y&s;py&s;ir i chwi mewn &s;crifen oddi wrth Aman (yr hwn &s;ydd &s;wyddog ar [ein] matterion, ac yn ail i ni) eu llwyr ddifetha hwynt oll g<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d &acirc;'r gwragedd, a'r plant drwy gleddyfau y gelyn|nion heb ddim trugaredd na tho&s;turiaeth ar y pedwerydd dydd ar dd&ecirc;c o Adar [hwnnw yw] 't deuddecfed m&icirc;s o'r flwyddyn bre&s;ennol hon:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fel y gadawo hyn allan y rhai oeddynt [gynt] ac yn awr ydynt elynnion (wedi iddynt dde&s;cyn i vffern) y matterion yn gwbl gym|mwys, ac yn llonydd i ni,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yntef (gan feddwl am holl weithredoedd yr Arglwydd) a weddiodd, at yr Arglwydd, ac a ddywedodd: &ocirc; Arglwydd, Arglwydd holl-alluog Frenin, diau fod pob peth yn dy feddi|ant: ac nad oes a'th wrthwynebo d&icirc; pan fyn|nech achub I&s;rael.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O blegit ti a wnaetho&s;t y nefoedd a'r ddai|ar, a phob dim rhyfedd yn yr hyn &s;ydd tann y ne|foedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Arglwydd p&ocirc;b dim ydwyt ti hefyd, ac nid oes a'th wrthwyneba di, yr hwn ydwyt Ar|glwydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ti a adwaeno&s;t b&ocirc;b peth, ti a &wcirc;yddo&s;t &ocirc; Arglwydd n&acirc;d o draha, nac o falchder, nac o chwant gogoniant y gwneuthym i hyn, &s;ef nad anrhydeddwn Aman falch: canys bua&s;wn fod|lon i gu&s;&s;anu &ocirc;l ei draed ef er iechydwriaeth i I&s;rael: ond mi a wneuthym hyn rhag go&s;od o honof ogoniant d&ycirc;n goruwch gogoniant Duw, ac rhag addoli o honof neb ond tydi, ac nid o falchder y gwneuthym hyn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yn awr gan hynny (&ocirc; Arglwydd Dduw Frenin) ar bet dy bobl: o herwydd y maent hwy yn edrych arnom ni i'n dini&s;trio, ac hwy a chw|ennych&acirc;&s;ant ddifetha yr hon &s;ydd o'r dechreuad yn etifeddiaeth i ti:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Na ddiy&s;tyra y rann, yr hon a waredai&s;t
<PB N="382" REF="407">i ti dy hun o d&icirc;r yr Aipht.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gwrando fyng-weddi, a bydd drugarog wrth dy rann, a thro ein tri&s;twch yn hyfrydwch, fel y gallom ni fyw, a moliannu dy enw di &ocirc; Arglwydd: ac <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> ddifetho enau y rhai ydynt yn dy gl&ocirc;dfori di &ocirc; Arglwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly I&s;rael oll a lef&acirc;&s;ant yn gryfaf y gallent: o blegit eu marwolaeth oedd o flaen eu llygaid.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gweddi E&s;ther.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">ESther hefyd y frenhines, wedi i loes angeu ei dal hi, a ff&ocirc;dd at yr Arglwydd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac wedi iddi hi ddio&s;c ei gogoneddus wi&s;c, hi a wi&s;codd wi&s;c cy&s;tudd a goler, &acirc; lludw hefyd yn lle ennaint balch y llanwodd hi ei phen, ac hi a ddaro&s;tyngodd ei chorph yn ddirfawr, ai holl fannau hyfryd a lanwod hi ai gwallt wedi ei dynnu:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac hi a weddiodd at Arglwydd Dduw I&s;rael, ac a ddywedodd:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O fy Arglwydd, ein Brenin ni ydwyt ti yn vnic cynnorthwya fi yr hon ydwyf vnic, ac heb gynnorthwyudd gennif ond ty di: o blegit y mae yn enbyd iawn arnaf.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Mi a glywais er pan i'm ganed ym my&s;c llwyth fyng-henedl, gymmeryd o honot ti (&ocirc; Arglwydd) I&s;rael a'r holl ge~hedloedd, a'n tad|au ni a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> holl rie~ ni hwynt yn etifeddiaeth dragy|wyddol, a gwneuthur o honot ti yr hyn a lefe|rai&s;t.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr yn awr nyni a becha&s;om yn dy erbyn di, a thi a'n rhoddai&s;t yn nwylo ein gelynnion, am i ni ogoneddu eu duwiau hwynt: cyflawn ydwyt ti &ocirc; Arglwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac yr awran nid digon ganddynt chwerw|ed ein gwa&s;anaeth, eithr hwy a daraw&s;ant ddw|ylo ai heulynnod ar dderchafu barn eu genau, a deleu dy etifeddiaeth di, a chaeu &s;afn y rhai &s;y yn dy foliannu di, a diffoddi gogoniant dy d&ycirc; di a'th allor, ac agoryd genau y <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">enhedloedd [i gy|hoeddu] rhin weddau pethau ofer, ac i fawrygu brenin cnawdol byth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Naddod Arglwydd dy deyrn-wialen i'r rhai nid ydynt [ddim,] ac na &acirc;d iddynt chwer|thin am ein cwymp ni: eithr tr&ocirc; eu cyngor yn eu herbyn eu hun, a difetha yr hwn a ddechreuodd arnom ni.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Cofia Arglwydd[ac] ymddangos yn am|&s;er ein cy&s;tudd ni: cy&s;&s;ura fi &ocirc; Frenin y cenhed|loedd, a llywydd pob tywy&s;ogaeth, dod yn fyng|enau ymadrodd cymmwys ger bron y llew, a thro ei galon ef i ga&s;au yr hwn &s;ydd yn ein gwr|thwynebu, er dini&s;tr iddo ef, ac i'r rhai &s;y yn de|byg eu meddwl iddo yntef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ie gwaret ni a'th law dy hun, a chynnor|thwya fi yr hon ydwyf vnic, ac heb gynnorth|wyudd gennif ond tydi: &ocirc; Arglwydd ti a &wcirc;y|ddo&s;t bob dim.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ie ti a &wcirc;yddo&s;t mai c&acirc;s gennif ogoniant y rhai anwir, a b&ocirc;d yn ffiaidd gennif wel&ycirc; y rhai dienwaededig, a phob dieithr: ti a &wcirc;yddo&s;t beth &s;ydd rhaid i mi, a bod yn ffiaidd gennif fy ar|wydd balchder yr hwn &s;ydd ar fy mhen ar y dy|ddiau yr ymddango&s;wyf: mae mor ffiaidd gen|nif ef a chadach mi&s;-glwyf, ac nid ydwyf yn ei wi&s;co ef ar y dyddiau yr ydwyf yn cael llo|nydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> [G&wcirc;yddo&s;t]na fwytaodd dy wa&s;ana|thyddes ar fwrdd Aman, ac nad arrhydeddais wledd y brenin, ac nad yfais win offrwm, ac na lawenychodd dy lawforwyn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> o'r dydd im &s;ymmudwyd hyd yr awr hon ond ynot ti &ocirc; Ar|blwydd Dduw Abraham.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O Dduw cadarnach na neb gwrando lefain y rhai di obaith, a gwaret ni o law y dry|gionus, ie gwaret fi o'm hofn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PENN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>E&s;ther trwy gyngor Mardocheus yn myned at y brenin i eiriol tros ei phobl.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Ac ar y trydydd dydd pan beidiodd hi a gweddio, hi ddio&s;codd ei galar-wi&s;c, ac a wi&s;codd eu gwychter:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac wedi iddi fyned yn ddi&s;claer, a galw ar weledudd, ac achubudd pawb, hi a gymme|rodd ei dwy lawforwyn, ac hi a bwy&s;&s;odd ar y naill, fel pe bua&s;e hi fwythus, a'r llall oedd yn dwyn ei thraen hi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gwridog hefyd oedd hi o &icirc;reidd: dra ei thegwch, ai hwyneb yn llawen [ac] megis yn hawddgar (eithr ei chalon hi oedd gyfyng er|ni gan ofn)</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac wedi iddi fyned i mewn trwy 'r holl ddry&s;au, hi a &s;afodd ger bron y brenin, ac yr oedd efe yn e&s;tedd ar or&s;eddfa ei frenhiniaeth, ac efe a wi&s;ca&s;e ei ddi&s;claer-wi&s;c oll, ac efe oll mewn aur a meini gwerth-fawr oedd ofna|dwy iawn:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A chan dderchafu ei &wcirc;yneb yn di&s;cleirio gan ogoniant, efe a edrychodd yn llym o ddig, yna y &s;yrthiodd y frenhines, ac hi a ne|widiodd ei lliw mewn llewyg, ac a ogwy|ddodd ar ben y llaw-forwyn yr hon oedd yn myned o'r blaen.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A Duw a dr&ocirc;dd y&s;pryd y brenin yn addfwyn, fell y neidiodd efe ar frys oddi ar ei or&s;eddfa, ac y cymmerodd hi yn ei freichiau hyd oni ddadebrodd hi: ac efe ai cy&s;&s;urodd hi &acirc; geiriau heddychlon, ac a ddyweddod wrthi hi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> E&s;ther beth yw 'r[matter&lpunctel;] dy frawd ti ydwyfi cymmer gy&s;&s;ur, ni roddir di i farwolaeth o blegit cyffredin yw ein gorchymyn ni: tyret ymma.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a gymmerodd y wilaen aur, ac ai go&s;ododd ar ei gwyddf hi:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe ai cofleidiodd hi, ac a ddywedodd, dywet wrthif fi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Hithe a ddywedodd wrtho ef: &ocirc; arglw|ydd mi a'th welwn fel angel Duw, a'm calon a gyffr&ocirc;dd rhag ofn dy ogoniant.</P>
<PB REF="408">
<P N="11"><HI>11</HI> O blegit rhyfedd ydwytti &ocirc; arglwydd, a'th wyneb &s;ydd yn llawn gr&acirc;s.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A thra yr ydoedd hi yn llefaru hi a &s;yrthi|odd yn ei llewyg.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y cyffr&ocirc;dd y brenin, ai wei&s;ion ef oll ai cy&s;&s;ura&s;ant hi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Llythyrau Artaxerres i ddiddymmu y llythyrau y rhai a yrra&s;e efe o'r blaen i beri difetha yn Iddewon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Brenin mawr Artaxerxes ar y rhai ydynt yn bennaethiaid, ac yn dywy&s;ogion, ac yn gynghorion i ni o Iudia hyd Ethiopia ([&s;ef] ar gant a &s;aith ar hugain o wledydd) yn anfon an|nerch.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Llawer wedi eu mynych anrhydeddu trwy fawr ddaioni gweithredw&ycirc;r da, a aethant yn fal|chach, ac ydynt yn cei&s;io nid yn vnic ddryguem deiliaid ni: eithr hefyd (am na fedrant fyw me|wn digonedd) y maent hwy yn cei&s;io dychymig niwed yn erbyn y rhai a wnaeth ddaioni iddynt hwy.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac y maent nid yn vnic yn tynnu diolch|garwch o blith dynion, eithr hefyd gan ymmder|chafu mewn balchder fel rhai heb &wcirc;ybod oddi|wrth ddaoni, y maent yn ancanu diangc gan farn Dduw, yr hwn &s;ydd yn gweled pob peth [yr hon farn] &s;ydd g&acirc;s ganddi ddrygioni.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Llawer gwaith y mae y cy&s;&s;ur [hwn] yn amgylchu ag anfad drueni lawer o'r rhai ydynt wedi eu go&s;od mewn awdurdod, y rhai y cre|dwyd iddynt am lywodraethu matterion cyfei|llion gan eu gwneuthur yn euog o waed gwi|rion: am eu bod trwy gelwyddog dwyll dryg|foes yn twyllo difalis ewyllys da eu llywodra|eth-w&ycirc;r.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac y mae [i mi] y&s;tyried nid yn gymmaint o'r hen hy&s;toriau (fel y dyweda&s;om ni) pa faint &s;ydd tan ein traed ni (os ni ai cei&s;iwn hwynt) wedi eu gwneuthur yn annuwiol trwy echrys y rhai oeddynt yn llywodraethu yn anheilwng.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac [y mae yn rhaid] edrych am y pethau fyddant ar &ocirc;l hyn, fel y gallom beri y deyrnas yn ddidrallod ar yn heddychol i b&ocirc;b d&ycirc;n.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gan arfer cyfnewidiadau, ac y&s;tyried y pethau &s;y yn dyfod mewn golwg, trwy achub blaen [pethau] yn gyfiawn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O herwydd megis y cafodd Aman mab A|madathus y Macedoniad (yr hwn mewn gwiri|oned oedd E&s;tron i waed y Per&s;iaid a phell oddi wrth ein daioni ni) wedi ei dderbyn i ymdaith gyd &acirc; ni yr addfwynder &s;ydd gennym ni i b&ocirc;b cenedl, fel y gelwid ef yn dad i ni, a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> addoli gan bawb megis yr ail i or&s;eddfa y brenin&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am na fedre efe ochelyd balchd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">r, efe a ge&s;|&s;iodd ein diddymmu ni o'r dywy&s;ogaeth, ac o'n henioes hefyd,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac a gei&s;iodd trwy lawer o ffyrdd twy|llodrus ddifetha Mardocheus yr hwn a'n hachu|ba&s;e ni ac ym mhob peth a wnaethe ddaioni, ac E&s;ther yr hon &s;ydd gyfrannog o'r deyrnas, ac yn ddifai yng-hyd ai holl genedl. O blegit fel hyn y meddyliodd efe ein cael ni yn vnic, a dwyn llywodraeth y Per&s;iaid i'r Macedoniaid.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yr ydym ni yn cael, fod yr Iddewon yn ddiddrwg y rhai a rhodda&s;e y dini&s;trudd [hwnnw] iw difetha, ai b&ocirc;d hwynt yn arfer cy|freithiau o'r goref, ac yn blant i'r Duw buw goruchaf a mwyaf, yr hwn a gyfarwyddodd y deyrnas i ni, ac i'n rhieni mewn trefn o'r oref.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny y gwnewch yn dda os chwi nid arferwch y llythyrau y rhai a anfonodd Aman mab Amadathus.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O herwydd fe a grogwyd yr hwn a wna|eth hyn (yng-hyd ai holl dylwyth)o flaen pyrth Si&s;is trwy fod Duw llywydd p&ocirc;b peth yn talu iddo yn fuan addas farn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eithr gan o&s;od copi o'r llythr hwn ym mhob lle, gadewch i'r Iddewon arfer eu cyfraith mewn rhydd-did,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A chynnorthwywch hwynt, fel y gallont y trydydd dydd ar dd&ecirc;c o Adar y deudecfed m&icirc;s ar yr vn dydd ddial ar y rhai a o&s;odwyd ar|nynt hwy yn am&s;er eu cy&s;tudd, o blegit Duw llywydd p&ocirc;b peth yn lle dini&s;tr y genedl ethole|dig a wnaeth iddynt y llawenydd hyn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Cedwch chwithau [hwn] yng-hyd &acirc; phob llawenydd yn ddydd vchel ym my&s;c eich vchel wyliau, fel y byddo iechydwriaeth yn awr, ar wedi hyn i ni, ac i'r Per&s;iaid da eu hewyllys, a choffadwriaeth dini&s;tr i'r rhai &s;y yn cynllwyn i'n herbyn ni.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A phob dinas a gwlad yn hollawl yr hon ni wnelo fel hyn a ddifethir &acirc; gwaiwffyn, ac a th&acirc;n, ac &acirc; llid, fel y go&s;oder hi byth yn anhy|ffordd, ac yn atcas nid yn vnic i ddynion eithr i fwy&s;t-filod hefyd, ac adar.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn Darn llyfr E&s;ther.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Wisdom of Solomon" TYPE="book">
<PB N="383" REF="408">
<HEAD>Doethineb Salomon.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Pa fodd y mae i ni gei&s;io Duw ai gael.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_CErwch<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 3.3. E&s;a. 56.1.</NOTE> gyfiawnder y rhai ydych yn barnu y ddaiar, y&s;tyriwch o'r Ar|glwydd yn ddaionus, a chei&s;wch ef mewn pu|redd calon.</P>
<P N="2"><HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 4.29. 1. Cron. 15.4.</NOTE> O blegit efe a geir gan y rhai ni thempti|ant ef, ac a ymddengys i'r rhai ni anghredant i|ddo ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Meddyliau trofaus a ddidolant oddi wrth Dduw: eithr rhinwedd brofedic a gerydda yr ynfydion.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O herwydd nid aiff doethineb i galon ddrygionus, ac ni chyfannedda hi mewn corph caeth i bechod.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O blegit<NOTE N="*" PLACE="marg">Ierem. 4.22.</NOTE> &s;anctaidd y&s;pryt addy&s;c a ff&ycirc; o|ddi wrth d&wcirc;yll, ac a ymedu &acirc; meddyliau angall, ac a gy&s;tuddir lle y delo anwiredd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys y&s;pryt yn caru d&ycirc;n yw doethineb, ac ni weryd hi yr hwn a gablo ai wefu&s;au,<NOTE PLACE="marg">Gal. 5.22</NOTE> o ble|git Duw &s;ydd d&ycirc;&s;t oi feddyliau ef, ac yn wir o|olygudd ei galon ef, ac yn gwrando ei ymadro|ddion ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y&s;pryt yr Arglwydd a lanwodd y b&ycirc;d, a'r hwn &s;ydd yn cynnal pob peth pie adnabod lleferydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny ni chaiff yr hwn a ddywedo be|thau anghyfiawn lechu, ac nid aiff y farn a go&s;|po heibio iddo. ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O blegit fe a gei&s;ir meddyliau yr annu|wiol allan, a'r Arglwydd a gaiff glywed ei eiri|au ef, i go&s;pi ei anwireddau ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys clu&s;t eiddigus &s;ydd yn clywed y cwbl, fel na byddo&s;&wcirc;n grwgnach yn guddiedic</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ymgedwch am hynny rhac grwgnach di-fudd, ac arbedwch enllibio a'ch tafod: o her|wydd nid aiff ymadrodd dirgel yn ofer, a'r ge|nau a ddywedo gelwydd &s;ydd yn lladd yr enai.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Na chefigennwch am farwolaeth yn amryfu&s;edd eich enioes, ac na thynnwch [ar|noch]<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 4.23.</NOTE> ddini&s;tr a gweithredoedd eich dwylo.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O blegit ni wnaeth Duw farwolaeth,<NOTE PLACE="marg">Ezec. 18.23. &amp; 33.11.</NOTE> ac nid digrif gan~ddo ddini&s;tr y byw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys efe a wnaeth bob peth i fod, a chenhedlaethau y b&ycirc;d yn iachol heb fod meddi|giniaeth ddini&s;triol ynddynt, na brenhiniaeth v|ffern yn y ddaiar.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Anfarwol hefyd yw cyfiawnder.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r rhai annuwiol ai cyrcha&s;ant hi ai dwylo, ac ai hymadrodd: gan dybied ei b&ocirc;d hi yn garedic y dihoena&s;ant hwy, ac hwy a wna|ethant g yfammod &acirc; hi, am eu b&ocirc;d yn haeddu bod yn gyfrannogion o honi hi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Amcannion yr annuwiol yn erbyn y rhai duwiol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">OBlegit hwy a ddywedent ynddynt eu hun gan feddwl yn anghyfiawn,<NOTE N="*" PLACE="marg">Iob. 7.1. &amp; 41.1 Mat. 22.23. 1. Cor. 15.23.</NOTE> berr a bl&icirc;n yw ein hoes ni: yn niwedd d&ycirc;n nid oes meddi|giniaeth, ac ni adnabuwyd neb a ddychwelodd o vffern.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys o honom ein hun y ganwyd ni, ac wedi hyn ni byddwn ni mwy na phe ni bua&s;em: oblegit mwg yw 'r ff&ucirc;n yn ein ffroenau ni, a gwreichionen yw 'r ymadrodd [yn dyfod] o &s;ymmudiad y galon.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pan ddiffodder honno yr aiff y corph yn lludw, a'n hanadl a wa&s;cerir fel awyr deneu.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'n henw nia anghofir mewn am&s;er, fel na feddylio neb am ein gweithredoedd ni, a'n he|nioes ni a aiff fel &ocirc;l niwl, ac fel y gwa&s;cerir cwmwl yr hwn a ymlidio pelydr yr haul, a'r hwn y byddo ei wr&ecirc;s ef drwm wrtho.</P>
<P N="5"><HI>5</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 29.55. Pen. 5.9.</NOTE> Ein ham&s;er ni &s;ydd fel mynediad cy&s;cod, ac nid oes rhwy&s;tr ar ein diwedd ni: canys efe a &s;eliwyd, ac nid oes neb yn dychwelyd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 22.13. &amp; 56. 12. 1. Cor. 15.32.</NOTE> Deuwch gan hynny mwynhawn y da &s;ydd, ac arferwn yn bry&s;&s;yr yr hyn a feddwn me|gis mewn ieuengtid.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ymlannwn &acirc; gw&icirc;n gwerthfawr, ac ag en|naint: ac na adawn i flodau yr awyr fyned hei|bio i ni.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gwi&s;cwn goron o flodau rh&ocirc;s cyn eu gweuwo.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Na fydded neb o honom ni heb ei wegi, gadawn ym mhob man arwyddion o'n llawe|nydd: o blegit hyn yw ein rhan ni, ac dymma [ein] dogn ni.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gorthrymmwn y tlawd cyfiawn, nac arbedwn y weddw, ac na pharchwn hir-hoedloc henaint yr henaf-gwr.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Bydded ein cryfder ni yn lle cyfraith gy|fiawn. Canys gwendid a geryddir fel peth di|fudd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Bwriadwn fr&acirc;d i'r cyfiawn am ei fod efe yn anfuddiol i ni: y mae efe hefyd yn erbyn ein gwaith ni, ac yn edliw y pechodau y rhai ydynt yn erbyn y gyfraith, ac yn datc&acirc;n i ni y pecho|dau y rhai a ydynt yn erbyn ein haddy&s;c.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y mae efe yn ymhonni fod ganddo &wcirc;y|bodaeth o Dduw, ac yn ei alw ei hun yn blentyn i'r Arglwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 7.7. Ephe&s;. 5.13.</NOTE> Efe a aeth 'n ceryddu m am ein meddy|liau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Trwm gennym ei weled ef: am fod ei fuchedd ef yn anhebyg i eraill, a bod ei ffyrdd ef ar ddull arall.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y mae efe yn ein cyfrif ni yn blant o or|dderch, ac yn ymgadw rhag ein ffordd ni megis rhag peth aflan, y mae efe yn cyfrif diwedd y rhai cyfiawn yn ddedwydd, ac yn ymhonni bod
<PB REF="409">Duw yn d&acirc;d [iddo ef.]</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Edrychwn ai gw&icirc;r ei eiriau ef, a myn|nwn &wcirc;ybod yn &s;iccr beth a fydd ei ddiwedd ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O blegit os<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al 22.8.9. Math. 27.43.</NOTE> mab Duw yw 'r cyfiawn, efe ai cymmer ef, ac ai gwared ef o ddwylo ei wrthwyneb-w&ycirc;r.</P>
<P N="19"><HI>19</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ierem. 11.19.</NOTE> Holwn ef yn amharchus, ac yn gy&s;tu|ddiol, fel y caffom &wcirc;ybod ei addfwyneidd-dra ef, a phrofi ei ddioddefgarwch ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Barnwn ef i farwolaeth wradwyddus, o blegit fe a &s;ynnir arno ef medd efe.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Hyn a feddylia&s;ant hwy, ac hwy a gam|gymmera&s;ant: o blegit eu drygioni ai dallodd hwynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac ni &wcirc;ybuant hwy ddirgeledigaethau Duw, ac ni obeithia&s;ant am wobr cyfiawnder, ac nid y&s;tyria&s;ant pa anrhydedd &s;ydd i'r eneidi|au dihalogedic.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> O blegit Duw a greodd dd&ycirc;n yn anllw|gredic,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 1.27. &amp; 2.7. &amp; 5.1.</NOTE> ac ai gwnaeth ef yn ddelw ei lun.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Eccle&s;. 17.2.3. Gene&s;. 3.1.2.</NOTE> thrwy genfigen y cythrael y daeth marwolaeth i'r b&ycirc;d: a'r rhai a ydynt ar ei du ef ai cafant hi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Diogelwch y duwiol 11 a thrueni yr annuwiol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">EIthr y mae<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 33.3.</NOTE> eneidiau y rhai cyfiawn yn llaw Dduw, ac ni chyffwrdd cy&s;tudd &acirc; hwynt.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 5.4.</NOTE> rhai angall oeddynt yn tybied eu bod hwynt yn meirw: niweidiol hefyd y cyfrifyd eu diwedd hwynt,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ai mynediad oddi wrthym ni yn ddini&s;tr: eithr y maent hwy mewn heddwch.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O blegit er eu cy&s;tuddio hwynt yng-olwg dynion, y<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 8.24. 2. Cor. 5.1. 1. Pet. 1.13.</NOTE> mae eu gobaith yn llawn tragywy|ddoldeb.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac lle y co&s;pir hwynt ychydig, hwynt a g&acirc;nt lawer o fudd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 16.4. Deut. 8.2.</NOTE> o blegit Duw &s;ydd yn eu profi hwynt, ac yn eu cael yn addas iddo ei hun.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y mae efe yn eu profi hwynt fel aur yn y ffwrn, ac yn eu derbyn hwynt fel perffeith ffrw|yth aberth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 13.43.</NOTE> yn am&s;er eu gofwy y di&s;cleiriant hwy, ac y rhedant fel gwreichion mewn &s;ofl.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Hwynt<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 19.28. 1. Cor. 6.2.</NOTE> a farnant genhedloedd, ac a lywo|draethant bobloedd, ai Harglwydd hwynt a deyrna&s;a byth.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y rhai a ymddyriedant iddo ef a ddeallant y gwirionedd, a'r rhai ffyddlon mewn cariad a arho&s;ant gyd ag ef: oblegit gr&acirc;s a thruga|redd &s;ydd yn ei &s;ainct ef, ac fe a &s;ynnir ar ei etho|ledigion ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eithr<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 25.41.</NOTE> yr annuwiol (fel y meddyli&acirc;|&s;ant) a gafant go&s;pedigaeth, y rhai a ddiy&s;tyra|&s;ant y cyfiawn, ac a wrthod&acirc;&s;ant yr Arglw|ydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Annedwydd yw yr hwn a ddiy&s;tyro ddo|ethineb ac addy&s;c: ac ofer yw eu gobaith: o ble|git eu llafur a fydd ddiffrwyth, ai gwaith yn ddi|fudd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Eu gwragedd ydynt yn angall, ni plant yn ddrygionus.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Melldigedic yw eu heppil hwynt. Ca|nys dedwydd yw 'r amhlantadwy ddihalo|gedic yr hon ni phrofodd wely mewn pechod, hi<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 56.5.</NOTE> a gaiff ffrwyth pan ymweler a'r enei|diau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly yr di&s;paidd yr hwn ni wnelo anwi|redd ai ddwylo, ac ni feddwl ddrygiom yn er|byn yr Arglwydd: canys iddo ef y rhoddir de|wi&s;ol r&acirc;d ffydd, a'r rhan gymeradwyaf yn nheml yr Arglwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Enwoc yw ffrwyth poen dda, a gwrei|ddin &s;ynnwyr yr hon ni ddfilanna.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eithr plant y godinebus fyddant am|mherffaith, a'r h&acirc;d [a gaffer] o wely amwir a ddiwreiddir.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O blegit os hir hoedloc fyddant ni wneir dim cyfrif o honynt hwy, ai henaint fydd am|harchus yn y diwedd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Eithr os yn fuan y diweddir hwynt ni ch&acirc;nt obaith, na chy&s;&s;ur yn nydd cydnabyddia|eth.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O blegit aruthrol fydd diwedd cenhed|laeth anghyfiawn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cl&ocirc;d y duwiol, ai diwedd: 19 Diwedd yr annu|wiol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWell yw bod heb plant yn rhinweddol, o blegit tragywyddol fydd y coffa am hyn|ny, ac hy&s;pys fydd i Dduw a dynion.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dilynant hi pan fyddo pre&s;ennol, a dy|munant hi pan elo ymmaith, y mae hi yn gorfo|leddu wedi ei choroni byth am ennill o honi hi gynglwy&s;t dihalogedig wobr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Eithr t&ycirc;lwythoc dyrfa yr annuwiol ni bydd fuddiol, m ddwfn-wreiddia ychwaith yr hon &s;ydd yn dyfod o blanhigion ba&s;tardaidd, ac ni &s;eilir hi yn &s;iccr.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O blegit er iddi dyfu dros am&s;er yn wry&s;c,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 7.19.</NOTE> gwynt ai &s;ymmud hwynt pan fyddant yn ty|fu yn weniaid, ac hi a ddiwreiddir gan chwyrn|der y gwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr amherffaith ganghennau a dorrir, ai ffrwyth hwynt a fydd difudd, heb fod yn addfed iw fwyta, nac yn gymmwys i ddim.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O herwydd y plant a genhedler yn y gwel&ycirc; anheilwng a fyddant dy&s;tion o anwiredd yn erbyn eu rhieni pan holer hwynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Eithr os diweddir y cyfiawn yn gynnar, efe a fydd mewn e&s;mwythdra.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O herwydd nid yr henaint h&icirc;r hoedloc &s;ydd barchedic, na 'r hon a fe&s;urir wrth rifedi blyny|ddoedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Synnwyr &s;ydd ben-llwydni i ddynion, a henaint oedranus yw buchedd ddihalog.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr hwn a<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 5.24. Hebr. 11.5.</NOTE> oedd g&ucirc; gan Dduw a ho|ffwyd: a'r hwn oedd yn byw ym my&s;c pechadu|riaid a fudwyd ymmaith.</P>
<PB N="384" REF="409">
<P N="11"><HI>11</HI> Efe a gippiwyd ymmaith rhag i ddry|gioni newidio ei feddwl, ac i dwyll dwyllo ei e|naid ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O blegit ofer raib a dywylla bethau da, ac anwadal chwant a &s;ymmud feddwl difalis.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Er iddo ef ddiweddu yn fuan, efe a gy|flawnodd hir am&s;er.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys cu oedd ei enaid ef gan yr Argl|wydd: am hynny yr aeth efe ar fr&ycirc;s o fy&s;c dry|gioni.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y mae y bobl yn gweled ac heb ddeall, nac y&s;tyried, fod gras a thrugaredd iw &s;ainct ef, ac ymgeledd iw etholedigion ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan fyddo y cyfiawn marw y mae efe yn rhoddi barn yn erbyn y rhai annuwiol byw: felly y mae yr ieuenctid a ddiweddir yn fuan yn erbyn hir hoedloc henaint yr anghyfiawn.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O blegit hwy a g&acirc;nt weled diwedd y do|eth, ac ni feddyliant beth a amcan&acirc;&s;ant iddo ef, ac i ba beth y cadwodd yr Arglwydd ef yn ddio|gel.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gwelant a diy&s;tyrant, eithr yr Arglw|ydd [ai] gwatwar [hwynt.]</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Wedi hyn hwy a &s;yrthiant yn amharch|edic, ac yn wradwyddus ym my&s;c y meirw byth, efe ai dryllia hwynt i lawr yn ddidrw&s;t, ac ai &s;igl hwynt o'r &s;ylfaen, hwy a anrheithir hyd yr eithaf, ac a fyddant mewn gofid, ai coffadwria|eth hwynt a ddifethir.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Hwynt a ddeuant yn ofnus trwy feddwl am eu pechodau, ai hanwireddau ai ceryddant hwynt o flaen [eu hwynebau.]</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Dioddefgarwch y rhai ffyddlon. 14 Ofered go|baith yr anffyddlon, 15 Dedwyddwch y duwiol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y &s;aif y cyfiawn mewn hyder mawr o flaen ei orthrym-w&ycirc;r, a'r rhai a ddyg&acirc;&s;ant ei lafur ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pan welant, hwy a gythryblir ag ofn aruthr, a &s;ynn fydd ganddynt ei iechydwriaeth ryfedd ef, ac hwy a ddywedant ynddynt eu hun yn edifeiriol,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ie gan gyfyngder meddwl yr ocheneidi|ant ac y dywedant, dymma yr hwn yr oeddym ni gynt yn ei watwar, ac yn ei ddyfalu yn wrad|wyddus.</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 3.21.</NOTE> Nyni ffyliaid a feddylia&s;om fod ei fu|chedd ef yn ynfydrwydd, ai ddiweddd yn amhar|chus.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pa fodd y cyfrifwyd ef ym mhlith meibion Duw, ac y mae ei ran ef ym my&s;c y &s;ainct?</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Nyni gan hynny a gyfeiliorna&s;om o ffordd y gwirionedd, ac ni thywynnodd lewyrch cyfiawnder arnom ni, ac ni chododd haul cyfi|awnder arnom ni.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Nyni a lanwyd o ffyrdd anwiredd a de|&s;truw, ac a rodia&s;om trwy anialwch anhyffordd eithr nid adnabuom ni ffordd yr Arglwydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pa fudd &s;ydd i ni o falchder&lpunctel; a pha l&ecirc;s a wnaeth golud a ffr&ocirc;&s;t i ni&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y pethau hynny oll<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 29.15. Pen. 2.5.</NOTE> a aethant ymmaith fel cy&s;cod, ac fel cennad yn rhedeg.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fel llong yn myned trwy 'r dwfr ton|noc, yr hon ni ellir caffael ei h&ocirc;l wedi iddi fyned heibio, na'r llwybr yr aech hi trwy 'r tonnau:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Neu megis ni cheir arwydd mynediad<NOTE N="*" PLACE="marg">Dihar. 30.19.</NOTE> yr aderyn a ehedo trwy 'r aw&ycirc;r, eithr dyrnod yr e&s;cill ar y gwynt teneu yr hwn a gurir ac a ren|nir trwy nerth egniol gan guro yr adenydd a aiff trwodd:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Neu fel pan &s;aether &s;aeth at n&ocirc;d, yr awyr wedi ei rhannu a wa&s;cara iw lle, fel na &wcirc;ydder pa ffordd yr aeth hi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Felly ninnau, pan ein ganwyd a ddarfu|om:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac ni alla&s;om ddangos dim arwydd rhinwedd dda, eithr yn ein drygioni y darfuom ni.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O blegit<NOTE N="*" PLACE="marg">Iob. 8.9. P&s;al. 1.4. &amp; 143 4. Dihar. 10.25. &amp; 11.7. Iam. 1.10.11.</NOTE> fel llwch yr hwn a arwain y gwynt, ar fel ewyn teneu yr hwn a yrr y dem|he&s;tl, ac fel y gwa&s;cerir mwg gan wynt, neu fel cof am ymdeithudd tros vn diwrnod, yr aiff go|baith yr annuwiol ymmaith.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eithr y mae y cyfiawn yn byw byth, ac yn yr Arglwydd y mae eu gwobr hwynt, a chan y Goruchaf y mae gofal am danynt hwy.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am hynny y c&acirc;nt hwy ar law yr Arglw|ydd deyrnas hardd, a choron deg, oblegit efe ai gorchguddia hwynt ai ddeheu-law, ac ai ham|ddeffyn hwynt ai fraich.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Efe a gymmer ei eiddigedd yn lle pob arfogaeth, ac a arfoga y creaduriaid i ddial ar y gelynnion.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Efe a wi&s;c gyfiawnder yn ddwyfronnec, ac a wi&s;c farnedigaeth ddiragrith yn lle helmet.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Efe a gymmer &s;ancteiddrwydd yn dari|an, yr hwn ni ellir ei orchfygu.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Efe a hoga ei ddigter to&s;t yn gleddyf, ar b&ycirc;d a ryfela gyd ag ef yn erbyn fyliaid.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Byllt y mellt a &acirc;nt yn iniawn, ac a gyrchant at y n&ocirc;d, megis o annelog f&wcirc;a y cwmylau.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A chan ei ddigofaint ef (yr hwn &s;ydd yn arfer o daflu meini) y bwrir cenlly&s;c yn llawn: dwfr y m&ocirc;r a lidiant wrthynt hwy, a'r afonydd a lifant yn do&s;t.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Gwynt nerthol a &s;aif yn eu herbyn hw|ynt, ac ai nithia hwynt fel tro-wynt: &icirc;e anwi|redd a ddifwyna yr holl dir, a drygioni a ddini|&s;tria ei&s;teddfeudd y cedyrn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyngori bennaethiaid a &s;wyddogion.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWrandewch gan hynny (o frenhinoedd) a dehallwch, oh farn-w&ycirc;r eithafedd y ddai|ar cymmerwch ddy&s;c.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Rhoddwch glu&s;t llywodraeth-w&ycirc;r y dyr|fa, a'r rhai a ydych feilchion o werin cenhedlo|edd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> O blegit y cryfder<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 13.2.</NOTE> a gaw&s;och chwi gan yr Arglwydd, a'r gallu gan y Goruchaf, yr hwn a ymofyn am eich gweithredoedd, ac a chwilia
<PB REF="410">allan eich meddyliau chwi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Am i chwi yn wenidogion oi frenhiniaeth ef na farna&s;ech yn iniawn, ac na chadwa&s;och y gyfraith, ac na rodia&s;och yn &ocirc;l ewyllys Duw,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yn aruthr ac yn ebrwydd y daw efe ar|noch chwi, o herwydd barn do&s;t &s;ydd i'r llywo|draeth-w&ycirc;r.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y lleiaf a ddichon gael maddeuant yn dru|garog, a'r cedyrn a gy&s;tuddir yn gadarn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O blegit yr hwn &s;ydd Arglwydd ar bawb<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 10.17. 2. Cron. 19.7. Iob. 34.19. Eccl. 35.12.16. Act. 10.34. Rhuf. 2.11. Gal. 2.6. Ephe&s; 6.9. Colo&s;. 3.25. 1. Pet. 1.17.</NOTE> nid y&s;tyr wyneb, ac ni afna fawredd: canys efe a wnaeth y mawr a'r bychan, ac a ofala yr vn modd am bawb.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond ar y cedyrn y daw hawl gadarn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Wrthych chwi am hynny frenhinoedd y mae fyng-eiriau ma fi, fel y dy&s;coch chwi ddo|ethineb heb ballu.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O blegit y rhai a gadwant y pethau &s;anctaidd yn &s;anctaidd a &s;ancteiddir, a'r rhai ai dy&s;cant hwy a g&acirc;nt beth iw atteb tro&s;tynt eu hun.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Chwennychwch fyng-eiriau mau fi, dy|munwch [hwynt,] ac chwi a fyddwch ddy&s;|cedig.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Doethineb &s;ydd ddi&s;claer, ac ni dder|fydd: hawdd y canfyddir hi gan y rhai ai hoff|ant, a hawdd y ceir hi gan y rhai ai cei&s;iant hi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y mae hi yn myned i gyfarfod y rhai ai chwennychant, fel yr adwaener hi yn gynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Nid rhaid poen i'r hwn a gyfodo yn fo|reu am dani hi: o blegit efe ai caiff hi yn ei&s;tedd wrth ei ddry&s;&s;au.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys perffeithrwydd &s;ynnwyr yw me|ddwl am dani hi, a'r hwn a wilio am dani hi a &s;ydd ddiofal yn ebrwydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> O blegit y mae hi yn myned o amgylch, dan gei&s;io y rhai ydynt deilwng o honi hi, y mae hi yn ymddangos yn llawen iddynt hwy ar bob llwybr, ac yn cyfarfod &acirc; hwynt ar bob meddwl.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ei dechreuad hi yw gwir chwant i add|y&s;c.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gofal am addy&s;c yw cariad, a chariad yw ceidwad ei chyfreithau hi, a &s;iccrwydd o an|llwgredigaeth yw gwrando ar y gyfraith.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Anllwgredigaeth &s;ydd yn peri bod yn a|gos i Dduw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> O blegit chwant doethineb &s;ydd yn dwyn i'r deyrnas.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Am hynny &ocirc; frenhinoedd y bobl os me|lus gennych or&s;eddfeingc, a theyrn-wielyn, an|rhydeddwch ddoethineb fel y teyrna&s;och byth.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Eithr beth yw doethineb, a pha fodd y gwnaed hi&lpunctel; Mi a fynegaf ac ni chuddiaf rha|goch chwi y dirgelwch: eithr o ddechreuad ei genedigaeth hi yr &ocirc; lrheiniaf, ac y go&s;odaf ei gwybodaeth hi yn amlwg, ac nid &acirc;f fi tros y gwirionedd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac ni chydymdeithiaf fi &acirc; chenfigen ddi|hoenedic, oblegit ni bydd y neb ai gwenel yn gyfrannog o ddoethineb.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Iechydwriaeth y byd yw llawer o ddoe|thion, ac attec y bobl yw brenin call.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Am hynny cymmerwch addy&s;c trwy fyng-eiriau mau fi, ac chwi a gewch fudd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y rhagor rhwng doethineb a phethau eraill.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DYn marw&ocirc;l ydwyf finne, vn fodd a phawb [eraill,] ar yn dyfod o hiliogaeth yr hwn a luniwyd gyntaf o'r ddaiar.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac yng-hroth fy mam mi a luniwyd yn gnawd o fewn am&s;er deng-mis,<NOTE N="*" PLACE="marg">Iob. 10.10.11.</NOTE> gan geulo o h&acirc;d g&wcirc;r mewn gwaed, ac o drythyllwch yn dy|fod yng-h&ycirc;d &acirc; chw&s;c.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A phan i'm ganwyd mi a dynnais attaf yr awyr cyffredin i ni [oll,] ac a &s;yrthiais ar yr vn naturiaeth ddaiar, yn wylofain y rhoddais i y llais cyntaf fel pawb [eraill.]</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Mewn cawiau, a thrwy ofal i'm mag|wyd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ni chafodd vn brenin amgen ddechreuad iw enedigaeth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Iob. 1.21. 2. Tim. 6.7.</NOTE> Vn fath ddyfodiad i fywyd &s;ydd i bawb ac vn fath fynediad allan.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny mi a ddymunais, ac fe a rodd|wyd i mi ddeall, mi a waeddais ac fe a ddaeth y&s;|pryd doethineb i mi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Mi ai cyfrifais hi yn well na theyrn-wie|lyn, ac na gor&s;eddfeudd: ac ni chyfrifais i ddim golud yn gy&s;tal &acirc; hi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Iob. 28.15.</NOTE> Ni chyffelybais i feini gwerthfawr iddi hi. Canys graienyn bychan yw pob aur yn ei golwg hi, ac fel clai y cyfrifir arian oi blaen hi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Hoffais hi yn fwy nag iechyd, ac na the|gwch: ac mi a arfaethais ei chael hi yn lle go|leuni, oblegit ni fachluda y llewyrch [a ddaw] o honi hi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 3.13. Matth. 6.33.</NOTE> Pob daioni a ddaeth i mi gyd ag y hi, a golud anifeiriol trwy ei dwylo hi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Mi a lawenychais am bob vn, am fod do|ethineb yn eu blaenori hwynt, ond ni &wcirc;yddwn i mai hi oedd eu mam hwynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yn ddidwyll y dy&s;cais ac yn ddigenfi|gen yr ydwyf yn treuthu, heb gelu ei golud hi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Diball dry&s;&s;or yw hi yr hwn pwy bynnac ai harfero y maent hwy yn ymgyfeiliach &acirc; Duw, gan fod yn ganmoladwy trwy y do~niau y rhai [a geir] trwy addy&s;c.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Duw a roddes i mi ddywedyd yn &ocirc;l fy meddwl, a meddwl yn addas am y pethau a roddwyd, oblegit efe yw pbo vn o'r ddau, awdur doethineb, a chyfarwyddwr y doethion.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yr ydym ni a'n geiriau yn ei law ef, felly y mae pob &s;ynnwyr a gwybodaeth gwaith.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys efe a roddes i mi wir &wcirc;ybodaeth am y pethau a ydynt: i wybod cyfan&s;oddiad y byd a gwneuthuriad yr elementau.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> [Felly] dechreu, diwedd, a chanol yr am|&s;erau.</P>
<PB N="385" REF="410">
<P N="19"><HI>19</HI> Newid arfer, a chyfnewid am&s;er, amgyl|chiad y flwyddyn, a go&s;odiad y &s;&ecirc;r.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Naturiaethau anifeiliaid, llid bwy&s;tfi|lod, nerth gwyntoedd, rhagoriaeth planhigion a rhinweddau gwraidd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Beth bynnac &s;ydd nac yn ddirgel, nac yn amlwg, mi ai gwn: o blegit doethineb yr hon a wnaeth y cwbl a m dy&s;codd i.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> O herwydd y mae ynddi hi y&s;pryt deha|llgar, &s;anctaidd, vnrhyw, aml, teneu, cyfflym, di&s;lcaer, dihalogedic, eglur, annioddefadwy, yn hoffi daioni, yn llym, yn barod, yn dda ei wei|thredoedd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yn caru d&ycirc;n, yn ddianwadal, yn &s;iccr, yn ddiofal, yn holl-alluoc, yn edrych am bob peth, ac|yn myned trwy bob y&s;pryt dehallgar, pur, te|neu.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Bywioccath yw doethineb n&acirc; dim by|wioc, hi a aiff, ac a dreiddia trwy bob peth o her|wydd ei phuredd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys angerdd gallu Duw yw hi, a phur ddiferiad oddi wrth ogoniant yr Holl-a|lluoc: am hynny ni &s;yrth dim halogedic arni hi.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 1.3.</NOTE> di&s;claerdeb goleuni tragywy|dd&ocirc;l yw hi, a difrycheulyd ddr&ycirc;ch gweithrediad Duw, a delw ei ddaioni ef.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Er nad yw hi ond vn, hi a ddichon bob dim, ac yn aros ynddi ei hyn y mae hi yn adne|wyddu pob dim, a thrwy dde&s;cin trwy 'r oe&s;oedd ar yr eneidiau &s;anctaidd y mae hi yn darp&acirc;r ca|redigion, a phrophwydi i Dduw.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Nid hoff gan Dduw ddim, ond yr hwn a gyfanneddo gyd &acirc; doethineb.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> O blegit y mae hi yn degach na'r haul, ac yn vwch na go&s;odiad y &s;&ecirc;r, os cy&s;tedlir hi &acirc;r goleuni, goref y ceir hi.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Canys y n&ocirc;s a ddaw arno ef, ond ni orch|fyga y drygioni mo ddoethineb.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Amryw ffrwythau doethineb.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Mae hi 'n cyrheuddyd o gwrr bwygilidd yn rymmu&s;ol: ac yn cyfleu pob peth yn fuddiol.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Hon a gerais i ac a gei&s;iais o'm hieuengtid, ac a gei&s;iais ei phriodi yn ddyweddi i mi: canys cu oedd gennifi ei thegwch hi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y mae hi yn gwneuthur ei bonedd yn ogo|neddus trwy gyttal gyd &acirc; duw, a bod Arglw|ydd pob beth yn hoff ganddo hi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Athro yw hi ar athrawiaeth Dduw, ac hi &s;ydd yn dewis ei weithredoedd ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Os meddiant dymunol ym mywyd [d&ycirc;n] yw cyfoeth, beth gyfoethogath na doethineb, yr hon &s;ydd yn gwneuthur pob peth&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac os &s;ynnwyr a wna, pwy vn o'r pethau ydynt a wna yn well oa hi&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Os cyfiawnder a hoffa neb, rhinweddau da yw ei llafur hi: canys y mae hi yn dy&s;cu &s;o|breiddrwydd, a fynwyn, cyfiawnder, a gwroldeb: n&acirc; pha rai nid oes dim mwy ei fudd i ddynion yn [eu] bywyd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Os chwe~nyche neb gael &s;iccrwydd gwy|bodaeth lawer hi a &wcirc;yr y perhau gynt, ac a ddy|chymig y pethau a fyddant, y mae hi yn gwy|bod dichellion geiriau, ac yn medru dirn&acirc;d cwe&s;tiwnau caled, ac yn gwybod yr arwyddi|on, a'r rhyfeddodau, a'r hyn a ddamwain mewn tymmor, ac am&s;er cyn eu dyfod.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny yr arfaethais ddwyn hon i gyt|tal &acirc; mi, gan &wcirc;ybod y cynghore hi i mi be|thau da, ac i'm diddane fi mewn gofal a thri&s;t|wch.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Trwyddi hi y c&acirc;f fi barch yn y dyrfa, ac anrhydedd gan henuriaid, a minne yn ie|uangc,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y ceir fi yn gyflym mewn barn, ac y byddaf fi rhyfedd yng-olwg cedyrn:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yr arhoe&s;ant wrthif tra tawyf, ac y gwrandawant tra llefarwyf, ac y go&s;odant eu dwylo ar eu geneuau os fi a draethwn la|wer:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Trwyddi hi y caf fi dragywyddoldeb, ac y gadawaf goffadwriaeth tragywyddol i'r rhai a fyddant ar fy &ocirc;l i,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y llywodraethaf fi y bobl, ac y daro|&s;tyngir cenhedloedd i mi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Teiranniaid aruthrol a'm hofnant i, ym my&s;c y gwerin i'm gwelir i yn dda, ac yn y rhy|fel yn gryf, pan elwyf fi i'm t&ycirc;, mi a g&ycirc;d or|phywy&s;af gyd &acirc; hi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> O blegit nid oes chwerwder wrth gyt|tal &acirc; hi, na blinder wrth g&ycirc;d fyw &acirc; hi, ond llawe|nydd a gorfoledd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Wrth feddwl hyn ynof fy h&ucirc;n, ac wrth gofio yn fyng-halon mai yng-harennydd doe|thineb y mae tragywyddoldeb,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A bod hyfrydwch daionus ym ei chyfei|llach hi, a golud diball yn llafur ei dwylo hi, a bod &s;ynnwyr o ymarfor ag ymddidan &acirc; hi, a bod parch wrth fod yn gyfrannog oi hymadro|ddion hi, mi a gei&s;iais o amgylch pa fodd y cawn hi attaf.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yr oeddwn i yn fachgen o athrylith dda, ac a gaw&s;wn y&s;prydoliaeth dda.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ie yn hytrach wedi i mi ddyfod yn dda y deuthym i gorph dihalogedic.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ond pan wybum na chawn hi oni rodde Dduw hi, ac mi &s;ynnwyr oedd wybod rhodd pwy a oedd hi, mi a ddaethym at Dduw, ac a ymbiliais, ac a ddywedais o'm holl ga|lon:</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gweddi Salomon am ddoethineb.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">OH Dduw y tadau, ac Arglwydd y druga|redd, yr hwn a wnaetho&s;t bob peth a'th air.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A thrwy dy ddoethineb a o&s;odai&s;t dd&ycirc;n<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 1.28.</NOTE> i lywodraethu ar y creaduriaid a wnaetho&s;t di,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac i lywodraethu y byd yn iniawu, at yn gyfiawn, ac i roddi barn a meddwl iniawn:</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 3.9.</NOTE> D&ocirc;d ei i mi ddoethineb yr hon &s;ydd yn
<PB REF="411">ei&s;tedd ar dy or&s;eddfeudd di, ac na wrthot fi yn blentyn i ti.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys myfi<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 116.16.</NOTE> dy w&acirc;s a mab dy law for|wyn ydwyf dd&ycirc;n lle&s;c, ac o am&s;er byr, ac yn llai mewn deall barnedigaeth a chyfraith.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O blegit yr hwn &s;ydd berffeithiaf ym my&s;c meibion dynion a gyfrifir yn ddioddym os ymmaith y bydd y ddoethineb yr hon &s;ydd oddi wrthit ti.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ti am dewi&s;ai&s;t i yn frenin ar dy bobl,<NOTE PLACE="marg">1. Cron. 28.5. 2. Cron. 1.9.</NOTE> at yn farn-wr ar dy feibion a'th ferched.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Dywedai&s;t am adailiadu teml ar dy fy|nydd &s;anctaidd, ac allor yn ninas dy bre&s;wyl|fod, [&s;ef] portreiad y tabernacl &s;anctaidd, yr hwn a ddarperai&s;t ti o'r dechreuad.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A chyd &acirc; thi yr oedd doethineb yr hon a ad|waene dy weithredoedd di,<NOTE PLACE="marg">Dihar. 8.22. Ioan. 1.1.2.3.</NOTE> ac a oedd bre&s;en|nol pan wnaetho&s;t di y b&ycirc;d, ac a &wcirc;yr beth &s;ydd yn rhyglyddu bodd yn dy olwg di, a pheth &s;ydd iniawn wrth dy orchymynnion di.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Anfon hi o'th nefoedd &s;anctaidd, a gyrr hi o or&s;eddfaingc dy ogoniant, fel y cymero hi boen yn bre&s;ennol gyd &acirc; mi, ac y gwypwyf fi beth &s;ydd fodlon gennit ti.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys y mae hi yn g&wcirc;ybod, ac yn deall pob peth: at hi a'm harwain i yn fyng-weu|thredoedd yn &s;obr, ac a'm ceidw i yn ei gogoni|ant hi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Felly y bydd fyng-weithredoedd i yn gymmeradwy, ac y barnaf fi dy bobl di yn gyfiawn, ac y byddaf fi addas i or&s;eddfaingc fy nh&acirc;d.<NOTE PLACE="marg">E&s;a. 40.13. Rhuf. 11.34. 1. Cor. 2.16.</NOTE></P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys pa dd&ycirc;n a &wcirc;yr gyfrinach Duw&lpunctel; a phwy a feddwl beth a ewylly&s;ia Duw&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> O blegit ofnus yw meddyliau dynion, ac an&s;iccr yw ein hamcannion ni.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys y corph llwgredic &s;ydd yn drwm i'r enaid, a'r bre&s;wylfod ddaiarol &s;ydd yn faich i'r meddwl, yr hwn &s;ydd yn gofalu am lawer o bethau.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A phrin y medrwn ni ddeall y pethau ydynt ar y ddaiar, a thrwy boen yr ydym ni yn cael y pethau ydynt yn ein dwylo ni: pwy gan hynny a &ocirc;lrhain allan y pethau ydynt yn y ne|foedd?</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ie pwy a &wcirc;yr dy gyfrinach di oddieithr i ti roddi doethineb, ac anfon dy Y&s;pryd &s;anc|ta&s;dd o'r vchelder&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Felly yr inionir ffyrdd y rhai ydynt ar y ddaiar, ac y ddy&s;cir i ddynion y pethau a'th fo|dlonant di, a thrwy ddoethineb y cadwyd hwynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Bod ymwar&ecirc;d y rhai duwiol yng-hyd a dialedd en gelynnion hwynt yn dyfod trwy ddoethineb.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">HOn a gadwodd yr hwn a luniwyd yn gyn|taf i f&ocirc;d yn d&acirc;d i'r b&ycirc;d pan grewyd ef yn vnic.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac hi ai gwaredodd ef di fai, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 2.20.</NOTE> a roddes iddo ef nerth i lywodraethu pob peth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 4.8.</NOTE> phan ymadawodd yr anghyfiawn &acirc; hi yn ei ddigter, efe a fethodd trwy lid i ladd ei frawd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Er mwyn<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 7.21.</NOTE> yr hwn y boddwyd y dda|iar eithr doethineb trachefn ai cadwodd hi gan lywodraethu y cyfiawn ag ychydig bren.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Hi hefyd yng-hydundeb drygioni y cen|hedloedd cymy&s;cadwy a adnabu y cyfiawn,<NOTE PLACE="marg">Gen. 11.1. Gen. 12.1.</NOTE> ac ai cadwodd ef yn ddifai ger bron Duw, ie yn ei fawr gariad iw fab, hi ai cadwodd ef yn gryf.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Hi a waredodd y cyfiawn oddi wrth yr an|nuwiol colledit,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 19.16.</NOTE> pan ff&ocirc;dd efe rhag y t&acirc;n a dde&s;cynnod ar y pump dinas.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am yr hwn ddrygioni y mae y diffaethdir myglyd a'r planwydd y rhai ydynt yn ffrwy|tho mewn pr&ycirc;d amherffaith yn de&s;tiolaeth, felly y mae y golofn halen yn &s;efyll yn goffad|wriaeth am yr enaid anghredadwy.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O blegit y rhai a ddiy&s;tyra&s;ant ddoethi|ned ni chaw&s;ant yn vnic y niwed hyn, &s;ef b&ocirc;d heb wybod pethau da: eithr hwy a adaw&s;ant goffadwriaeth i't b&ycirc;d vi ffolineb, ac ni allant lechu yn y pethau a wnaethant yn amry|fus.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eithr y rhai ai parchent hi a waredodd doethineb o boen.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Mewn llwybrau iniawn yr arweini|odd hi y cyfiawn<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 18.5.</NOTE> yr hwn oedd yn ffoi rhag digofaint ei frawd, hi a ddango&s;odd iddo ef deyrnas Dduw, ac a roddes iddo ef wyboda|eth am bethau &s;anctaidd, hi a gyfoethogodd ei lafur ef, ac a gynnyddodd [ffrwyth] ei boen ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yr oedd hi yn bre&s;ennol pan oedd y rhai oeddynt drech nag ef mor gyllydd, ac hi ai cyfo|ethogodd ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Hi ai cadwodd ef rhag ei elynnion, ac ai diofalodd ef oddi wrth ei gynllwyn-w&ycirc;r, ac mewn ymdrech cryf hi a roddes y maes iddo ef fel y galle efe &wcirc;ybod fod duwioldeb yn gryfach n&acirc; dim.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ni adawodd hi y cyfiawn<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 37.28. &amp; 39.7. Act. 7.10.</NOTE> yr hwn a werthwyd, eithr hi ai achubodd ef rhag pe|chod, ac a aeth i wared gyd ag ef i'r car|char.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ie ni adawodd hi ef yn ei rwymau hyd oni ddygodd hi iddo ef deyrn-wialen bren|hiniaeth, a llywodraeth or ei vrthrym-w&ycirc;r, hi a ddango&s;odd f&ocirc;d y rhai oeddynt yn beio arno ef yn gelwyddoc, ac a roddes iddo ef ogoniant tra|gywyddol.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Hon<NOTE PLACE="marg">Exod. 1.10. &amp; 12.42.</NOTE> a waredodd y bobl &s;anctaidd, a'r h&acirc;d difai oddi wrth y genhedlaeth orthrym|mus.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Hi a aeth i mewn i was yr Arglwydd, ac a &s;afodd yn erbyn brenhinoedd aruthr<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 5.1.</NOTE> gan [wneuthur] rhyfeddodau a gwrthi|au.</P>
<PB N="386" REF="411">
<P N="17"><HI>17</HI> Hi a roddes i'r rhai cyfiawn wobr &s;anc|teiddrwydd eu llafur, hi ai harweiniodd hwynt mewn ffordd ryfedd, ac oedd yn orchudd iddynt hwy y dydd, ac yn fflam o &s;&ecirc;r y nos.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Hi<NOTE N="*" PLACE="marg">Exo. 14.21.22. Plal. 78.13.</NOTE> ai dug hwynt trwy 'r m&ocirc;r coch, ac ai harweiniodd hwynt trwy ddwfr mawr.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac hi a foddodd eu gelynion hwynt, ac ai dug hwynt o waelod y dyfnder.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Am hynny y rhai cyfiawn a y&s;peilia&s;ant y rhai annuwiol, ac a ddadcana&s;ant dy enw &s;anc|taidd di (&ocirc; Arglwydd) ac a gl&ocirc;dfora&s;ant o vn|fr&ycirc;d dy law orchfygus di.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> O blegit doethineb a agorodd enau y rhai mudion, ac a o&s;ododd dafodau plant by|chain yn ymmadroddus.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Y gwrthiau a wnaed er I&s;rael. 13 Dialedd Duw ar bechaduriaid. 28 Mawr allu a thrugaredd Dduw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">HI a gyfarwyddodd eu gweithredoedd hw|ynt yn llaw y prophwyd &s;anctaidd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Hwy a<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 16.1.</NOTE> ymdeithia&s;ant trwy y diffae|thweb anghyfa~neddol, ac a o&s;oda&s;ant eu pebyll mewn lleoedd anhyffordd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Hwy<NOTE N="*" PLACE="marg">Exo. 17.10.11.</NOTE> a &s;afa&s;ant yn erbyn y rhai a ryfe|lent iw herbyn hwynt, ac a ddiala&s;ant ar eu ge|lynion.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Daeth<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 10.18.</NOTE> &s;yched arnynt hwy, ac hwy a alwa&s;ant arnat ti, ac fe a roddwyd iddynt hwy ddwfr o'r graig ddibin, a meddiginiaeth rhag &s;yched o'r maen caled.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys trwy y pethau y cy&s;tuddiwyd eu gelynion hwynt,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Trwy 'r vn pethau y caw&s;ant hwy fudd, pan oedd ei&s;ieu arnynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yn lle y ffynnon o afon redegog wedi ei chythryblu &acirc; gwaed gwaedlyd yn gerydd i'r gorchymyn am ladd y plant,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y rhoddai&s;t di iddynt hwy amlder o ddwfr heb ei obeitho.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gan ddangos trwy y &s;y ched a oedd yr am|&s;er hwnnw, pa fodd y cy&s;tuddie&s;it ti y gwrth|wyneb-w&ycirc;r.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O blegit pan demptiwyd hwynt (er eu dy&s;cu hwynt yn drugarog) hwy a &wcirc;ybuont pa fodd y dialeddwyd, y rhai annuwiol a farnwyd mewn digofaint.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y rhai hyn a brofai&s;t ti fel t&acirc;d gan eu rhy|buddio, a'r lleill a holai&s;t ti fel brenin to&s;t gan eu barnu yn euog.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y rhai yn ab&s;ennol, ac yn bre&s;ennol a gy|&s;tuddiwyd yr vn modd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O blegit tri&s;twch a gofid dau ddyblyg a ddaeth arnynt hwy wrth gofio y pethau a ae|thent heibio.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys pan glyw&s;ant hwy wrth eu cy|&s;tudd ei hun gael o honynt hwy &s;udd, hwy a feddylia&s;ant am yr Arglwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O blegit yr hwn a wada&s;ent hwy yn wat|warus gynt wedi ei fwrw allan ai daflu ym|maith, a fu ryfedd ganddynt hwy yn niwedd damwain, gan fod arnynt fyched amgen na'r rhai cyfiawn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am eu annehallgar fyddyliau anghyfi|awn hwynt trwy y rhai yn amryfus y gwa&s;a|naetha&s;ant ymlu&s;ciaid anrhe&s;ymmol a bwy&s;t|filod gwael, yr anfonai&s;t lawer o amfeiliaid heb re&s;wm i ddial arnynt hwy:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Fel y gallent hwy &wcirc;ybod mai trwy y pethau y pecha neb y ch&s;tuddir ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O blegit ni rwy&s;trwyd dy law yr hon &s;ydd holl alluog ac a wnaeth y byd<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 1.1.</NOTE> o afluniaidd ddefnydd fel na allafe anfon arnynt hwy lawer o eirth, a llewod h&ycirc;f.<NOTE PLACE="marg">Lefit. 26.22. Iere. 8.16.17. Pen. 16.1.</NOTE></P>
<P N="19"><HI>19</HI> Neu anifeiliaid dieithr llawn o ddig diat|trec: neu yn anadlu anadl tanllyd, neuyn gyr|ru allan dwrwf m&wcirc;g yr hwn a dr&ycirc; y gwynt: neu wreichion aruthrol oi llygaid fel mellt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y rhai ni alle eu niwed hwynt yn vnic eu dini&s;trio hwy, eithr eu golwg hwynt hefyd eu difetha hwynt trwy yrru dychryn.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Heb law hyn hefyd trwy vn awel y ga|llent hwy &s;yrthio, wrth gael eu hymlid gan ddialedd, ai gwa&s;caru trwy y&s;pryt dy nerth di: eithr tydi a drefnai&s;t bob peth wrth fe&s;ur, rhif, a phwys.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Bob am&s;er yr ydwyt ti yn gallu llawer, a phwy a wrthwyneba nerth dy fraich di&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> O blegit megis tippin allan o gloria~nau yw 'r holl f&ycirc;d, ac megis defnyn o wlith y boreu yr hwn a dde&s;cyn ar y ddaiar.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ond yr ydwyt ti yn trugarhau wrth bob peth, oblegit ti a elli bob dim, ac yr ydwyt heb gymmeryd arnat weled pechodau dynion fel yr edifarhaent hwy.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Y mae yn hoff gennit ti bob peth a'r y &s;ydd, ac nid ffiaid gennit ddim a'r a wnaetho&s;t &icirc;e ni wnaetho&s;t ti ddim a'r a oedd g&acirc;s gennit ti.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yr ydwyt ti yn arbed pob peth: o blegit yr eiddot ti ydynt hwy o Arglwydd yr hwn &s;ydd yn caru eneidiau.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Maint trugaredd Duw. 44 A phuredd ei weuthredo|edd ef. 19 Yr ennyd y mae Duw yn ei rhoddi i be|chaduriaid i edifarhau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Mae dy y&s;pryd anllwgredic di ym mhob peth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Am hynny yr ydwyt ti yn ceryddu ychy|dig ar y rhai a &s;yrthiant, ac yn eu rhybuddio trwy alw iw cof hwynt y pethau y pecha&s;ant hwy ynddynt, fel yr ymadawent hwy &acirc; drygio|ni. ac y credent ynot ti.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Eithr<NOTE PLACE="marg">Deut. 8.3. &amp; 12.31. &amp; 18.12,</NOTE> c&acirc;s oedd gennit ti h&ecirc;n bre&s;&s;wyl|w&ycirc;r y tir &s;anctaidd,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Am iddynt hwy wneuthur c&acirc;s weithredo|edd, [&s;ef] &s;wynion, ac aberthau halogedic,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Anrhugarog leiddiaid plant oeddynt: a bwytaw&ycirc;r perfedd cnawd dynion, a thywallt|w&ycirc;r gwaed oeddynt mewn gwleddau ffiaidd, ac offeiriaid ambwyllus oedd ganddynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r tadau oeddynt lofruddiaid pennaf e|neidiau
<PB REF="412">y rhai digymmorth, y rhai a fynnit ti eu difetha drwy ddwylo em tadau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Fel y galle y wl&acirc;d yr hon &s;ydd guaf gen|nit ti gael plant Duw iw chyfaneddu yn a|ddas.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 23.2. Deut. 2.22.</NOTE> ti a arbedai&s;t y rhai hyn megis dy|nion, ac a anfonai&s;t gaccwn o flaen dy lu iw go|re&s;cyn hwynt bob ychydig.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Nid o herwydd na's galle&s;it ti ddaro&s;twng yr anuwiol i'r rhai cyfiawn trwy ryfel, neu eu difetha hwynt ar vnwaith trwy fwy&s;t-filod creulon neu air caled:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eithr gan farnu o fe&s;ur ychydig ac ychy|dig ti a roddai&s;t le i edifeirwch, pa~ nad oedd an|hy&s;pys i ti fod eu cenhedlaeth hwynt yn ddrygi|onus, ai drygioni yn gynhwynol, ac na newidie eu meddwl hwynt byth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys hiliogaeth felldigedic oeddent hwy: ond ni rhoddai&s;t ti ddiogelwch am y pe|thau a bechent hwy er ofn neb.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O blegit pwy a ddywed,<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 9.20.</NOTE> Beth a wnae|tho&s;t ti&lpunctel; neu pwy a wrthwyneba dy farn di&lpunctel; pwy a gwyna rhagot ti am y cenhedloedd a ddifeth|wyd y rhai a wnaetho&s;t ti&lpunctel; neu pwy a ddaw i &s;e|fyll i'th erbyn i ddial tros ddynio~ anghyfiawn&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Nid oes Duw ond tydi<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Pet. 5.7.</NOTE> yn gofalu am bob peth, i ddangos nad wyt yn barnu yn ang|hyfiawn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Nid oes na brenin na theyrn a ddicho~ ru|thu llygaid arnat ti, am y rhai a gy&s;tuddiai&s;t ti.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am dy fod ti yn gyfiawn, yr ydwyt ti yn trefnu pob peth yn gyfiawn<NOTE N="*" PLACE="marg">Iob. 10.23.</NOTE> gan gyfrif yn beth amherthynol i'th allu di roddi barn yn erbyn yr hwn ni ddyle ei go&s;pi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Oblegit dechreuad cyfiawnder yw dy nerth di: a'th f&ocirc;d ti yn Arglwydd ar bob peth, &s;ydd yn peri it arbed pob peth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Pan ni chredir dy fod ti yn dangos nerth yn &ocirc;l perffeithrwydd dy allu, yr ydwyt ti yn ce|ryddu hyder y rhai cyfarwydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yn gyfiawn yr ydwyt ti yn barnu &ocirc; Argl|wydd nerth, a thrwy lawer o arbed yr ydwyt ti yn ein llywodraethu ni: o blegit y mae gennit ti allu pan fynnech.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A thi a ddy&s;cai&s;t dy bobl wrth y cyfryw weithredoedd f&ocirc;d yn rhaid i'r cyfiawn f&ocirc;d yn gu ganddo dd&ycirc;n, a thi a wnaetho&s;t dy blant yn dda eu gobaith: o herwydd i ti roddi edifeirwch am bechodau.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Os mor y&s;tyriol y ch&s;tuddiai&s;t ti elynion dy wei&s;io~ y rhai a ddylent farwolaeth gan roddi am&s;er a modd i newidio oddi wrth ddrygioni,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A pha ofal y bernai&s;t ti dy blant dy hun, i rieni pa rai y rhoddai&s;t di lwon, ac ammodau am addewidion da&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Am hynny lle yr ydwyt ti yn ein co&s;pi ni yr ydwyt ti yn ffrewyllu ein gelynion ni yn dd&ecirc;ng-mil mwy, fel pan farnom ni, y gallom ni feddwl am dy ddaioni di, a phan ein barner ddi&s;|gwil am drugaredd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Am yr hwn beth y roddai&s;t ti ddialedd ar y rhai a fua~t fyw 'n anghyfiawn mewn buchedd angall, trwy eu ffiaidd weithredoedd eu hun.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 11.13.16. Rhuf. 1.23.</NOTE> hwy a gyfeiliorn&acirc;&s;ant yn ffordd cy|feiliorni ym mhellach, gan gymeryd y rhai oe|ddynt amharchus o anifeiliaid eu gelynion yn lle duwiau wedi eu twyllo fel plant angall.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Am hynny yr anfonai&s;t ti dy farnediga|eth [i fod] yn watwargedd iddynt hwy megis i blant dire&s;wm.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y rhai ni chymerant rybydd trwy y gwat|warus gerydd [hyn,] a g&acirc;nt brofi addas farne|digaeth Duw.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> O blegit y rhai yr oeddynt hwy yn grw|gnach wrth ddioddef tro&s;tynt, &s;ef y rhai a dybia|&s;ent hwy eu bod yn dduwiau, pan wel&s;ant hwy eu co&s;pi &acirc;'r rhai hynny, hwy a gydnaba&s;ant mae gwir Dduw oedd yr hwn a wada&s;ent hwy eu bod yn ei adnabod, am hynny y daeth dygyn go|lledigaeth arnynt hwy.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ofered pob peth ond adnabod Duw. 10 A b&ocirc;d gau dduwiau yn oferaf dim.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">OFer o naturiaeth yw 'r dynion oll y rhai y mae iddynt ei&s;ieu adnabod Duw<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 1.19.</NOTE> heb fe|dru adnabod yr hwn &s;ydd, wrth y pethau da a welir: ac ni adnabuant y gweithudd, wrth y&s;ty|ried y gwaith.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Eithr hwy<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 4.19. &amp; 17.3.</NOTE> a dybia&s;ant mai y t&acirc;n, neu yr gwynt, neu yr awyr buan, neu gylch o &s;er, neu ddwfr chwyrn, neu oleuni y nefoedd oeddynt dduwiau yn llywodraethu y byd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Os am f&ocirc;d yn hyfryd ganddynt degwch y rhai hyn y cymmera&s;ant hwynt yn lle duwiau, gwybyddant pa faint gwell yw yr Arglwydd o blegit yr hwn &s;ydd o naturiaeth yn awdur te|gwch a greawdd y pethau hyn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Os eu gallu ai gweithrediad &s;ydd ryfedd ganddynt hwy, y&s;tyriant pa faint mwy yw ga|llu yr hwn ai gwnaeth hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Wrth faint, a thegwch y pethau a gre|wyd yn gymwys, y gwelir yr hwn ai gwnaeth hwynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Er hynny bai bychan &s;ydd ar y rhai hyn, canys y maent hwy (mewn amryfus ond odit) yn cei&s;io Duw ac yn ewylly&s;&s;io ei gael ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O blegit<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 1.21.</NOTE> y maent hwy trwy drin ei waith ef yn chwilio ac yn coelio i'r golwg: o a|chos b&ocirc;d y pethau a wel&icirc;r yn d&ecirc;g.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac etto nid ydynt hwy e&s;cu&s;odol.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O blegit os gallent hwy &wcirc;ybod cym|maint a medru amcanu at y b&ycirc;d: pa ham na chaw&s;ant hwy yn gynt Arglwydd y pethau hynny&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Annedw&ycirc;dd ydynt hwy, ai gobaith &s;ydd ym my&s;c y meirw y rhai a alwa&s;ant waith dwy|lo d&ycirc;nion yn dduwiau, &s;ef aur ac arian, pethau wedi eu dychymyg trwy gelfyddyd, a lluniau anifeiliaid, neu garrec ddifudd o waith rhyw law gynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac os<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ay. 44.13. Iere. 10.3.</NOTE> bydde &s;aer pren wedi iddo ef dor|ri pren y&s;tymmoc, a thynnu o amgylch ei holl
<PB N="387" REF="412">ri&s;cl ef, a gwneuthur lle&s;tr buddiol i wa&s;anae|thu ei fywyd trwy gelfyddyd hardd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac ymlenwi wedi iddo ef dreulio y&s;clodi|on ei waith ar arlwy ei fwyd:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Efe a gymmere yr hyn a fwrid ymmaith o honynt hwy yn bren y&s;twyrgam difudd i ddim, eithr yn llawn canghennau: ac ai cerfie yn ofalus pan gaffe ennyd, ac ai llunie yn dde|hallgar, ac ai gwnai ar lun d&ycirc;n.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Neu efe ai gwnai yn debyg i anifail gw|ael, gan ei amliwio &acirc; choch, ai beintio &acirc; lliw, a pheintio p&ocirc;b gwrthyni ynddo.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac wedi iddo wneuthur iddo bre&s;wylfod addas, efe ai go&s;ode wrth y paret, ac ai &s;iccrhae &acirc; haiarn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Efe a ofale ym mlaen llaw rhag iddo &s;yrthio, gan wybod na alle efe help iddo ei hun, o blegit delw yw efe, ac yn rhaid iddo wrth help.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Er hynny pan weddio efe am dda, neu am ddyweddi iddo ei hun, neu am blant,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ni bydde arno ef gywilydd lefaru wrth y marw: eithr efe a alwe ar y gwan am iechyd, ac a ofynne hoedl i'r marw, ac a ymbilie am help gan yr hwn ni &wcirc;ydde ddim:</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am ei daith y gweddie efe at yr hwn ni alle gerddet, ac efe a fynne gael llwyddiant mewn elw gwaith a dedwddywch llaw, gan yr hwn &s;ydd fy&s;crell ei law.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Athrawiaeth odiaeth am ddelwau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">TRachefn pan fyddo vn yn ymbaratoi i fordwyo, ac ar fyned trwy donnau gei|rwon, efe a waed da ar bren pyttrach na'r llong yr hon a fyddo yn ei ddwyn ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O blegit chwant i elw a ddychymyga&s;e hwnnw, a chywreinrwydd ai gwnaethe yn gelfydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Eithr dy ragluniaeth di o D&acirc;d &s;ydd yn llywodraethu,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 14.22.</NOTE> o blegit ti a roddai&s;t ffordd yn y m&ocirc;r a llwybr diogel ym my&s;c y tonnau:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gan ddangos y gelli di achub rhag p&ocirc;b peth, fel y gallo vn fyned i fynu heb gelfyddyd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A thi a fynni na byddo gweithredoedd dy ddoethineb yn &s;egur: am hynny yr ymddyried dynion i dippin o bren am eu heinioes, mewn llong y byddant hwy cadwedic yn myned trwy y cefn-f&ocirc;r.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen 6.4. &amp; 7.10.</NOTE> yn y dechreuad (pan ddifethwyd y cy|wri beilchion) gobaith y b&ycirc;d trwy ffoi i long a adawodd i'r b&ycirc;d h&acirc;d genedigaeth: o herwydd ei llywodraethu a'th law di.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys bendigedic yw 'r pren trwy yr hwn y gwneir cyfiawnder.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Melldigedic yw 'r [ddelw] a wneler &acirc; llaw a'r hwn ai gwnelo. O blegit<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 115.8. baruc. 6.3.</NOTE> hwn a wei|thiodd, a hwnnw er ei f&ocirc;d yn llwgredig a elwir yn dduw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al 5.5.</NOTE> annuwiol ai annuwioldeb ydynt mor g&acirc;s gan Dduw b&ocirc;b vn ai gilydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O herwydd yr hyn a wnaed yng-hyd a'r hwn ai gwnaeth a gy&s;tuddir.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny y bydd co&s;pedigaeth ar eu|lynnod y cenhedloedd am eu gwneuthur hwynt ym my&s;c creaduriaid Duw yn ffieidd- dra,<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 10.8, habaeuc. 2.18.</NOTE> ac yn dramgwydd i eneidiau dynion, ac yn fagl i draed y rhai angall.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys dechreuad godineb oedd dych|ymygu eulynnod, ai caffaeliad hwynt oedd lwg|redigaeth buchedd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O blegit nid o'r dechreuad yr oeddynt hwy, ac nid yn dragywydd y byddant hwy.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Trwy ofer-ffro&s;t dynion y daethant i'r b&ycirc;d, am hynny y bydd eu diwedd yn fyrr.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y t&acirc;d yn gy&s;tuddiol trwy anam&s;erol a|lar am ei fab yr hwn a ddygwyd ymmaith yn gynnar &s;ydd yn awr yn addoli megis yn dduw yr hwn yna a fu farw yn dd&ycirc;n, ac a roddes iw ddeiliaid ddirgeledigaethau, ac aberthau.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y cadwyd yn lle cyfraith yr annu|wiol ddefod yr hon a gryfha&s;e mewn am&s;er, ac wrth orchymyn teyrniaid yr addolwyd delwau cerfiedic.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y rhai ni alle dynion eu anrhydeddu yn eu g&wcirc;ydd, am eu b&ocirc;d yn trigo ym mhell gan gymmeryd llun eu gwedd hwynt o bell, y gwa|ent hwy hynod ddelw y brenin yr hwn a anrhy|deddent hwy i wenheithio iddo ef yn ddyfal, yn gy&s;tal yn ei ab&s;en ac yn ei &wcirc;ydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A chwant y crefft-wr i gael anrhydedd a annogodd yr anny&s;cedic i addoli fwy-fwy.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O blegit efe ond odit yn ewylly&s;io rhy|gluddu bodd y llywydd, a y&s;tymme y llun yn well trwy gelfyddyd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r gwerin wedi eu denu trwy d&ecirc;g|gwch y gwaith, a gyfrifent yna yn dduw yr hwn o'r blaen a berchid fel d&ycirc;n.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A hyn oedd fradychol fwriad i fywyd [d&ycirc;n:] o herwydd i'r dynion a wa&s;anaethant mewn dryg-fyd a than drahau&s;deb, roddi ar gerric a phrennau yr henw yr hwn nid yw iw wneuthur yr gyffredin i bethau eraill.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Wedi hynny nid oedd ddigon cyfeiliorni yng-hylch adnabod Duw, eithr y rhai oeddynt yn byw ym mawr ryfel annwybodaeth a alw|ent hynny yn heddwch.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> O blegit am eu b&ocirc;d hwy yn cadw naill ai ebyrth<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 18.10. ierem. 7.9. &amp; 19.4.</NOTE> yn peri lladd eu plant, ai dirgele|digaethau cuddiedig, ai gwallgofus gyfeddach yn dyfod o gyfreithiau dieithr:</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ni chadwent hwy nai buchedd nai pri|odas yn lan: y naill a ladde y llall mewn cyn|llwyn, neu ai gofidie trwy odineb.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Pob peth oedd yn gymy&s;clyd, gwaed a chelanedd, lledrad a thwyll, llwgredigaeth anffyddlondeb, terfy&s;c, anudon, a chynnwrf ar y rhai daionus:</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Angof am gymwynas, halogedigaeth eneidiau, cyfnewidiad genedigaethau, anwedd|eidd-dra mewn priodas, godineb ac anlladrwydd</P>
<P N="27"><HI>27</HI> O blegit gwa&s;anaeth eulynnod (y rhai ni ddylid eu henwi) yw dechreu, ac achos a di|wedd
<PB REF="413">pob drygioni.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys tra fyddant hwy yn llawen, y maent hwy naill ai yn gwallgofi, ai yn proph|wydo celwydd, ai yn byw yn anghyfiawn, ai yn tyngu anudon yn ebrwydd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> O blegit tra ydynt hwy yn coelio i eu|lynnod meirw, er iddynt dyngu yn ddrwg, nid ydynt yn di&s;gwil dialedd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Eithr fe a ddaw iddynt hwy yr hyn &s;ydd gyfiawn am y ddau, &s;ef am feddwl am Dduw ar fai, gan ddilyn eulynnod: a thyngu yn anghyfi|awn, ac yn dwyllodrus gan ddirmygu cyfiawn|der.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> O blegit nid gallu y rhai y tyngir idd|ynt, eithr co&s;p pechaduriaid a ddaw byth ar bro&s;&s;eddiad y rhai anghyfiawn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y rhai duwiol yn diolch i Dduw am ei drugaredd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">EIthr tydi ein Duw ydwyt ddaionus a geir|wir, yn ddioddefgar, ac mewn trugaredd yn llywodraethu p&ocirc;b peth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O blegit os pechwn ni, eiddot ti ydym ni, y rhai a &wcirc;yddom dy gryfder di: ond ni phechwn ni a ninnau yn g&wcirc;ybod y chfrifir ni yn eiddot ti.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys cyfiawnder cyflawn yw dy adna|bod ti, a gwreiddin tragywyddoldeb yw g&ycirc;w|bod dy nerth di.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys ni thwyllodd drwg gelfyddus ddy|chymyg d&ycirc;n monom ni, na chy&s;cod portreiadau yr hwn &s;ydd boen ddiffrwyth: &s;ef llun wedi ei fritho ag anryw liwiau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Golwg pa rai &s;ydd yn peri chwant i'r rhai angall, i ddymuno dieneidiol lun delu farwol.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Rhai yn hoffi pethau drygionus, ac yn ha|eddu coelio i'r fath bethau yw y rhai ai gw|nant hwy, a'r rhai ar dymunant, a'r rhai ai gwa|&s;anaethant.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 9.21.</NOTE> crochenudd hefyd a delina bridd medd|al, ac a lunia yn boenus b&ocirc;b darn i'n gwa&s;anae|thu ni: o'r vn clai y llunia efe rai lle&s;tri i wa&s;a|naethu mewn gwaith gl&acirc;n, a rhai yr vn modd yn y gwrthwyneb: i ba beth y gwa&s;anaetha p&ocirc;b vn o'r ddau fath hyn, y crochenudd a fydd barn|&wcirc;yr.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac o'r vn clai trwy ddrygionus boen y llu|nia efe dduw ofer, yr hun a wnaethid ei hun o'r ddaiar ychydig o'r blaen, ac ychydig wedi a aiff i'r hon y cymmerwyd ef o honi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 12.20.</NOTE> pan fyddo rhaid rhoddi cyfrif am yr enioes.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Nid am ei fod efe yn cymmeryd poen nac am fod ei hoedl ef yn ferr y mae ei ofal ef: eithr y mae efe yn ymry&s;on &acirc; gofaint aur, ac arian, ac yn dynwared y gofaint pr&ecirc;s, ac y mae efe yn cy|frif yn anrhydedd ei f&ocirc;d efe yn llunio pethau gau</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Lludw yw ei galon ef, eu gobaith hefyd fydd waelach na'r ddaiar, ai bywyd yn fwy am|harchus na'r clai.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am na'd adwaene efe yr hwn ai gwna|eth, yr hwn yn y&s;prydol a roddes enaid iddo ef, ac a roddes y&s;pryd byw yn anadl iddo ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Eithr cyfrif y maent hwy mai chware yw ein henioes ni, ac mai mar&s;iandiaeth i elwa yw ein bywyd ni, o blegit rhai o meddant hwy elwa o ba le bynnac [y ceffir] hyo yn oed o ddry|gioni.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Hwn yn anad neb a &wcirc;yr ei f&ocirc;d yn pechu yr hwn &s;ydd yn gwneuthur brouon le&s;tri, a del|wau o ddefnydd daiarol.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gelynion dy bobl di y rhai a arglwyddi|aethant arnynt ydynt oll o'r fath ffolaf, ac yn anhappy&s;ach n&acirc; phlant bychain.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O herwydd iddynt dybied b&ocirc;d holl eu|lynnod y cenhedloedd yn dduwiau, i'r rhai nid oes na llygaid yn gwa&s;anaethu i weled, na ffro|enau i dynnu yr aw&ycirc;r attynt, na chlu&s;tiau i gly|wed, na by&s;edd dwylo i deimlo, ai traed hwy a ydynt fy&s;crell i gerdded.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> O blegit d&ycirc;n ai gwnaeth hwynt, a'r hwn nid oes ganddo ond benthyg y&s;pryd ai lluniodd hwynt: ni ddichon vn d&ycirc;n wneuthur duw te|byg iddo ei hun.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Peth marwol a weithia yr hwn &s;ydd far|wol &acirc; dwylo anwir: gwell yw efe ei hun na'r pethau y mae efe yn eu gwa&s;anaethu, o blegit y mae efe yn byw, a hwythau nid ydynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y maent hwy yn addoli yr anifeiliaid ca|&s;af: o blegit pe c&ycirc;dy&s;tedlid hwynt mewn ffoli|neb, gwaeth a fyddent nag eraill.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Nid ydynt mor d&ecirc;g ag anifeiliaid eraill iw dymuno: canys methodd ganddynt gael na chl&ocirc;d gan Dduw, nai fendith ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Co&s;p addol-wyr gau dduwiau. 20 A daioni Duw i'r ffyddloniaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AM hynny y co&s;pwyd hwynt a'r cyffelyb, fel yr haeddent,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 11.13. num. 26.6.</NOTE> ac y dialeddwyd hwynt &acirc; lluo&s;ogrwydd o anifeiliaid.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yn lle yr hwn ddialedd y gwnaetho&s;t ti ddaioni i'th bobl dy hun, i ba rai o herwydd chw|ant eu bl&ycirc;s hwynt y paratoai&s;t ti &s;ofl-ieir yn ym|borth o fl&acirc;s dieithr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Fel y cafodd y rhai hynny pan oeddynt yn bly&s;io eu troi oddi wrth y bwyd, o herwydd y chwant a ddango&s;a&s;ant hwy i'r pethau a anfo|na&s;it er eu b&ocirc;d yn anghenrheidiol, a'r rhai hyn weddi eu b&ocirc;d tros ychydig ennyd mewn ei&s;ieu a wnaed yn gyfrannogion o archwaeth mewydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O blegit yr oedd yn rhaid i angen yr hwn ni ellid ei ochel ddyfod ar y rhai hynny a arfe|ra&s;ent drahu&s;deb: eithr i'r rhai hyn digon oedd yn vnic ddangos pa fodd y rhoed dialedd ar eu gelynnion hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 21.6. 1. cor. 10.9.5.</NOTE> pan ddaeth creulon l&icirc;d bwy&s;t-filod arnynt ai llygru hwynt &acirc; brathiadau &s;eirph do|lennoc,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Nid hyd y diwedd yr arh&ocirc;dd dy ddigofaint di: iw rhybuddio y blinwyd hwynt ychydig o ennyd, gan gael gwy&s;tl am yr iechydwriaeth i feddwl am orchymyn dy gyfraith di.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O blegit yr hwn a droed [at yr arwydd hwnnw,] nid gan yr hyn o welid yr iecheid efe,
<PB N="388" REF="413">eithr gennit ti iachawdur pob peth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A thrwy hyn y gwnaetho&s;t ti i'n gelynnion ni gredu mai tydi yw yr hwn &s;ydd yn achub o b&ocirc;b drwg.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y rhai a laddodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 8.24. &amp; 10.4. gwel. 9 7.</NOTE> brath locw&s;tiaid a cha|cwn, ac ni chaed meddiginiaeth iddynt hwy: o blegit hwy a haeddent eu co&s;pi a'r cyfryw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ond ni wnai dannedd dreigiau gwen&wcirc;y|nic niwed i'th blant di: o blegit dy drugaredd di a ddeue yn erbyn hynny, ac ai hiachae hw|ynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys i feddwl am dy ymadroddion di y brathwyd hwynt, ac hwy yn ebrwydd a iachau|wyd, rhag iddynt trwy &s;yrthio mewn dyfn ang|of, fyned fel na ellid eu &s;yfur er dy ddaioni di.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O blegit nid lly&s;ieun nac eli ai iachaodd hwynt, eithr dy air di (oh Arglwydd) yr hwn &s;ydd yn iachau p&ocirc;b dim.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O herwydd y mae i ti feddiant ar enioes ac angeu,<NOTE PLACE="marg">Deut. 32.39. 1. farn. 2.6. tobias. 13.2.</NOTE> ac yr ydwyt ti yn dwyn i wared hyd byrth vffern, ac yn dwyn i fynu trachefn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A d&ycirc;n yn ei ddrygioni a ladd [vn,] a phan elo yr y&s;pryd allan ni ddychwel efe, ac ni dderttyd efe yr enaid a gymmerit ymmaith.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Eithr amho&s;&s;ibl yw diang rhag dy law di.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> O blegit<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod 9.23.</NOTE> yr annuwolion y rhai ydynt yn gwadu eu b&ocirc;d yn dy adnabod di a ffrewyll|wyd o nerth dy fraich di, gan gael eu herlid &acirc; rhyfedd law &acirc; chenlly&s;c, ac &acirc; chafodau heb allu eu gochelyd, ac hwy a ddifethwyd a th&acirc;n.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r hyn &s;ydd ryfeddaf y t&acirc;n oedd yn gweithio fwy-fwy o achos y dwfr yr hwn &s;ydd yn diffoddi pob peth: canys y byd &s;ydd yn ymladd tros y rhai cyfiawn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys weithie fe a fydde llai y fflam, fel na lo&s;ce hi yr anifeiliaid a anfonid yn erbyn y rhai annuwiol, eithr trwy weled hwy a all|ent &wcirc;ybod mai trwy farn Duw y cy&s;tuddid hwynt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac weithie efe a lo&s;ce ym my&s;c y dwfr yn fwy nag y galle t&acirc;n, i ddifetha ffrwyth tir yr anghyfiawn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yn lle hynny<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 16.14. num. 11.7. p&s;al. 78.25. ioan. 6.31.</NOTE> &acirc; bwyd angelion y por|thai&s;t ti dy bobl dy hun, a thi a anfonai&s;t iddynt hwy fara parod o'r nefoedd yn ddiboen, yr hwn a wa&s;anaethe i b&ocirc;b hyfrydwch, ac i b&ocirc;b cym|mwys archwaeth,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Eithr dy &s;ylwedd di &s;ydd yn dangos fe|ly&s;ed gennit dy blant, yr hon &s;ydd yn gwa&s;aenae|thu yr hwn a gyfarfyddo &acirc; hi, ac yn ymdym|heru at yr hyn a ewylly&s;io vn.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 9.23.</NOTE> eira hefyd ar i&acirc; a oeddynt yn dio|ddef y t&acirc;n ac heb doddi, fel y gallent hwy &wcirc;y|bod mai 'r t&acirc;n yr hwn oedd yn ffaglu yn y cen|lly&s;c ac yn llewyrchu yn y glaw oedd yn difetha ffrwyth y gelynnion.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Hwn hefyd (fel y cae y rhai cyfiawn eu cynnal) a ollyngodd ei allu dros gof.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> O blegit y creadur yr hwn &s;ydd yn dy wa&s;anaethu di (yr hwn a wnaetho&s;t b&ocirc;b peth a annelir i beri dialedd ar yr anghyfiawn, ac a ddadannelir i wneuthur daioni i'r rhai a ym|ddyriedant ynot ti.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Am hynny efe yna yn ymrithio i b&ocirc;b beth a wa&s;anaethe dy r&acirc;s di (yr hwn fydd yn mae|thu p&ocirc;b peth) wrth ewyllys y rhai anghenus.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Fel y dy&s;co dy blant di, y rhai fydd hoff gennit ti (&ocirc; Arglwydd)<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 8.3. matth. 4.4.</NOTE> nad cynnyrch ffrw|yth &s;ydd yn porthi d&ycirc;n, eithr mai dy air di &s;ydd yn cadw y rhai a gredant ynot.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> O blegit y peth ni lygrodd y t&acirc;n wedi ei dwymno ychydig gan belydr yr haul a feirio|lodd yn ebrwydd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Fel y bydde hy&s;pys y dylid achub blaen yr haul i rodddi diolch i ti, a gweddio attat ti cyn codi haul.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> O blegit gobaith yr aniolchgar a dawdd fel i&acirc; y gaiaf, ac a ddifera fel dwfr difudd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dialedd Duw ar y rhai anwir.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DY farnedigaethau di ydynt fa&wcirc;r, ac an|hawdd eu treuthu: am hynny yr aeth y rhai any&s;cedic ar gyfeilorn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O blegit y rhai anwir yn amcanu cael lly|wodraeth ar y genedl &s;anctaidd, wedi eu rhwy|mo mewn tywyllwch, ai llyffetheirio ai gwar|che tros h&icirc;r-nos a orwedda&s;ant i ffoi rhag [dy] ragluniaeth dragywyddol di.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys pan amcana&s;ant hwy lechu mewn cuddiedic bechodau can dywyll orchudd angof, hwy a wa&s;carwyd wedi eu dechrynnu yn aru|throl, ai trallodi gan weledigaethau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Er hynny ni alle y g&icirc;lfach yr hon ai da|lie hwynt eu cadw hwynt yn ddiofn: eithr yr oedd cwrwf yn &s;wnio o amgylch, yr hwn oedd yn eu blino hwynt, a gweledigaethau &wcirc;yneb &s;arric yn ymddangos.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Nid oedd dim gallu gan y t&acirc;n i lewyrchu, ac ni alle ddi&s;claer lewyrch y &s;&ecirc;r oleuo y n&ocirc;s athri&s;t honno.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys t&acirc;n yn vnic yn cynneu o honaw ef hun yn llawn ofn, a ymddang&s;odd iddynt hwy, ac wedi eu dychrynny hwynt a'r weledigaeth honno (yr hon ni welid,) hwy a dybia&s;ant f&ocirc;d y pethau a welid yn waeth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Felly y<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 7.11. &amp; 8.7.</NOTE> go&s;odwyd i lawr oferedd celfy|ddyd hudoliaeth, a'r gwradwyddus gerydd a gafodd y rhai a wnaent ffro&s;t oi &s;ynnwyr.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O blegit y rhai a addaw&s;ant yrru allan ofn a blinder o'r enaid lle&s;c, a aethant yn lle&s;c eu hun rhag ofn yr hwn y gellid chwerthin oi blegit.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O herwydd oni ddychrynne dim bl&icirc;n hwynt, er hynny wrth fynediad bwy&s;t-filod heibio a chan chwibanniad &s;eirph y byddent hwy feirw o ofn, gan ommedd edrych ar yr a|wyr yr hwn nid oes achos iw ochelyd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys peth ofnus yw drygioni wedi rhoddi barn iw erbyn wrth ei de&s;tiolaeth ei hun, a chydwybod pan we&s;cid arni a faedde erioed
<PB REF="414">bethau creulon.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys nid yw ofn ddim, ond anobaith o'r help a gaffer gan re&s;wm.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O herwydd pa leiaf fyddo y gobaith oddi fewn, mwyaf y tebyg efe f&ocirc;d anwybodaeth o'r achos yr hwn fydd yn peri blinder.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Eithr y rhai [a ddioddefa&s;ant] y n&ocirc;s ar|uthrol, a gy&s;ca&s;a~t yr vn h&ucirc;n o gilfechudd vffern aruthrol,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Weithie a flinid &acirc; gweledigaethau rhy|fedd, ac weithieu a lywygent gan anobaith me|ddwl: canys ofn di&s;ymmwth, ac heb edrych am dano a ddeue arnynt hwy.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Wedi hynny fel hyn, pwy vn bynnac a &s;yrthie yno efe a gedwid, ac a gaeid mewn car|char heb haiarn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Os llafur-wr fydde vn, neu fugail neu vn yn gwneuthur y gwaith yr hwn fydd yn y diffaethwch, pan gymmeryd ef ymmaith, efe a deioddefe yr anghen ni's gellid ei ochelyd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O blegit ag vn gadwyn tywyllwch y rhwymid hwynt oll,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Naill ai gwynt chwiban, ai hyfrydaidd &s;ain adar ym my&s;c y canghennau tewon, ai cy&s;&s;ain dwfr yn cerdded yn chwyrn, neu erchyll &s;&wcirc;n creigiau a fwrid i lawr, neu redfa anifeiliaid yn mole&s;totta heb eu gweled, neu lais creulon bwy&s;t-filod rhuadwy, neu yr ad&s;ain a ddad&s;einie o gilfach y mynyddoedd ai dechrynnent hwynt fel y llewygent.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys yr holl fyd a oleuid yn oleu ddi&s;claer, a [phawb] a barhae wrth ei waith heb rwy&s;tr.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yn vnic arnynt hwy y ddaethe n&ocirc;s drom &s;ef cyffelybrwydd i'r tywyllwch yr hwn a ddeue arnynt hwy, ac iddynt hwy yr oedd efe yn drym|mach n&acirc; thywyllwch.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Colofn d&acirc;n yr I&s;raeliaid. 4 Duw yn ymgeleddu ei bobl ei hun, ac yn difetha eu gelynnion hwynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">EIthr i'th &s;ainct di yr oedd<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 10.23.</NOTE> goleuad o'r mw|yaf, llais y rhai yr oeddynt hwy yn ei gly|wed, ond nid oeddynt hwy yn gweled eu gw&ecirc;dd hwynt,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac hwy ai cyfrifa&s;ant hwynt yn dded|wydd, am na ddioddefa&s;ent hwythau: rhodda|&s;ant hefyd iddynt hwy ddiolch am na wnaethant niwed wedi cael cam, a dymuna&s;ant faddeuant am amryfaelio &acirc; hwynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny y rhoddai&s;t<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 13.21. &amp; 14.24. P&s;al. 78.24. &amp; 105.39.</NOTE> golofn o d&acirc;n po|eth flaenori yn y daith anhy&s;pys, ac i f&ocirc;d yn haul diniwed i'r ymdaith barchedic.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr oeddynt hwy yn ddiau yn heuddu b&ocirc;d heb oleuni, a chael eu carcharu mewn tywyll|wch, y rhai a gadwa&s;ant dy blant di yng-harch|ar trwy y rhai y rhoddai&s;t anllwgredic oleuad y gyfraith i'r b&ycirc;d.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pan amcan&acirc;&s;ent hwy ladd rhai bychain y &s;ainct, yna trwy vn plentyn yr hwn a fwrie&s;id allan, ac a gadwe&s;id yn go&s;p, y cymmerai&s;t ym|maith lawer oi plant hwy, ac ai difethai&s;t hw|ynt ar vnwaith yn y dwfr cr&ycirc;f.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ein tadau ni a gaw&s;ant &wcirc;ybodaeth am y n&ocirc;s honno o'r blaen: fel y byddent lawen, am eu b&ocirc;d yn g&wcirc;ybod yn ddiogel i ba lwon y creda|&s;ent.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dy bobl di<NOTE N="*" PLACE="marg">exod. 14.24.</NOTE> a dderbynia&s;ant iechydwri|aeth y rhai cyfiawn, a'r gelynnion [a dderbyni|&s;ant] ddini&s;tr.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys megis y blinai&s;t ein gwrthwyneb|w&ycirc;r, felly y rhoddai&s;t anrhydedd i ni y rhai a el|wai&s;t di.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Sanctaidd blant y rhai daionus a abertha|&s;ant yn ddirgel, ac a o&s;oda&s;ant gyfraith ddu|wiol yn gydtun, am f&ocirc;d o'r rhai &s;anctaid yr vn modd yn gyfrannogion o'r pethau enbyd, ac o'r pethau da a ddeue iddynt hwy, gan flaenori yn canu mawl y tadau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eithr anghy&s;ain waedd y gelynnion a ddad&s;einiodd o'r tu arall: a gre&s;ynol lef y plant galarnadus oedd yn cerdded.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r vn fath ddialedd y cydflinwyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 11.51. &amp; 12.29.</NOTE> y g&wcirc;&acirc;s a'r mei&s;ter, yr vn pethau yr oedd y gw|r&ecirc;ng ar brenin yn eu dioddef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Rhai aneirif oedd ganddynt hwy oll wedi meirw ar yr vn-waith o'r vn farwola|eth, fel nad oedd digon o rai byw iw claddu hw|ynt: canys mewn vn moment y difethwyd eu hiliogaeth anrhydeddu&s;af hwynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O blegit y rhai a reibie&s;id, fel na chre|dent hwy ddim: pan ddifethwyd y cyntaf ane|dic a gyffe&s;&s;a&s;ant, mai plant Duw oedd y bobl.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> O herwydd pan oedd pob peth mewn di&s;tawrwydd tawel, a'r n&ocirc;s wrth ei harferol fu|andra wedi darfod ei hanner:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Dy holl-alluoc air di a neidioddd i ganol y wl&acirc;d ddini&s;triol yn rhyfel-wr creulon o'r ne|foedd, &s;ef o'r gor&s;eddfeudd brenhinawl:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gan arwain dy orchymyn diragrith di yn lle cleddyf llym, yr hwn a &s;afodd, ac a lanw|odd b&ocirc;b peth &acirc; marwolaeth, ac oedd yn cyffwrdd a'r nefoedd er ei dde&s;cyn i'r ddaiar.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna gweledigaethau breuddwydion aru|throl ai blina&s;ant hwy yn ddi&s;ymmwth, ac ofn diattrec a barb&acirc;odd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac wedi bwrw vn i lawr ymma, ac arall accw: hwy a fynega&s;ant am ba achos y buant feirw.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O blegit y breuddwydion y rhai oeddynt yn eu blino hwynt a arwyddoca&s;&s;ent hyn, fel na ddifethid hwynt heb wybod pa ham yr oeddynt yn dioddef niwed.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Cyffyrddodd profedigaeth angeu wei|thie a'r rhai cyfiawn hefyd,<NOTE PLACE="marg">Num. 16.46.</NOTE> a bu ddini&s;tr ar y dyrfa yn y diffaethwch: ond ni h&icirc;r barh&acirc;odd y digter.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> O blegit gwr difai a wrthwynebodd ar fr&ycirc;s yr hwn gan arwain arfau eu &s;wydd ef ei hun, &s;ef gweddi, ac iawn o arogldarth a &s;afodd yn erbyn y llid, ac a ddibennodd y trueni gan ddangos mai dy w&acirc;s di oedd efe.</P>
<PB N="389" REF="414">
<P N="22"><HI>22</HI> Ac efe a orchfygodd y dini&s;trudd nid o gryfder corph, na thrwy waith arfau, eithr &acirc; gair y daro&s;tyngodd efe yr hwn oedd yn cy&s;tu|ddio gan goffau llw, a chyfammod y tadau.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys pan oedd y meirw yn &s;yrthio ar ei gilydd yn dyrrau, efe a &s;afodd yn y canol, ac a dorrodd y digter, ac a rannodd y ffordd yr hon o|edd yn myned at y byw.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> O blegit<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 28.6.</NOTE> yn y wi&s;c laes yr oedd yr har|ddwch oll, a gogoniant y tadau yng-herfiad y pedair rh&ecirc;s o feini, a'th fawredd dithe yn y go|ron am ei ben ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> I'r rhai hyn y roddes y dini&s;trudd le, ac ai hofnodd hwynt: canys digon oedd yn vnic brofi o honynt y digter.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Marwolaeth yr Aiphtiaid, a llawenydd yr Hebr&aelig;aid. 18 Y modd y porthwyd yr Hebr&aelig;aid &acirc; &s;ofl-ieir. 17 B&ocirc;d pob peth megis yn gydtun yn gwa&s;anaethu i wneu|thur daioni i'r duwiol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">EIthr digter didrugaredd a barh&acirc;odd hyd y diwedd i'r annuwolion.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O blegit efe a &wcirc;ydde o'r blaen yr hyn a ddigwydde iddynt hwy: mai wedi iddynt adel iddynt fyned, ai gyrru hwynt yn daer: y bydde edifar ganddynt, ac yr erlidlent hwynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys pan oeddynt hwy yn galaru, ac yn &wcirc;ylofain wrth feddau y meirw, hwy a ddy|chymmyga&s;ant feddwl ynfyd arall, a'r rhai a yr|ra&s;ent hwy allan dan ymbil &acirc; hwynt [am fy|ned] y rhai hynny a erlidia&s;ant hwy megis rhai yn ffoi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O blegit addas anghenrhaid ai harweiniodd hwynt i'r diwedd hwn, ac a wnaeth [i|ddynt hwy] anghofio y pethau a ddigwydda|&s;ent, fel y cyflawnent hwy mewn gofid y cy|&s;tudd yr hwn oedd yn &ocirc;l.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fel y cae dy bobl trwy brawf adnabod ffordd ryfedd, at y caent hwythau farwolaeth ddieithr.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O blegit pob creadur yn ei ryw ei hun a luniwyd trachefn o newydd i wa&s;anaethu y gorchymynnion hyn yn nailltuol, &s;ef, cadw dy blant di yn ddiniwed.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y cwmwl a gy&s;cododd tros eu gwer&s;yll hwynt, a lle y bua&s;e dwfr o'r blaen y gwelid llawr o d&icirc;r &s;ych, &icirc;e yn y m&ocirc;r coch yr oedd ffordd ddirwy&s;tr, a maes yn dwyn gwellt gl&acirc;s yn y ffrwd chwyrn:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Trwy yr hon y daeth yr holl genedl [&s;ef] y rhai a amddeffynnodd dy law di, gan weled gwrthiau rhyfedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Fel meirch y porthe&s;id hwynt, ac fel &wcirc;yn y llamment hwy, gan dy foliannu di &ocirc; Arglw|ydd eu gwaredudd hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O blegit hwy a gofia&s;ant y pethau a ddi|gwydda&s;e iddynt yn eu hymdaith, y modd yn lle eppiliaeth anifeiliaid y dyga&s;e y ddaiar allan &wcirc;ybed, ac y dyga&s;e yr afonydd allan lawer o lyffaint yn lle py&s;cod.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 16.13. Num. 11.31.</NOTE> ddiweddaf hwy a wel&s;ant eppiledd newydd o adar, pan ddygwyd hwynt trwy fl&ycirc;s i ddymuno bwyd daintaethiol.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O blegit<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 16.2.</NOTE> &s;ofl-ieir a ddaethant o'r m&ocirc;r yn ddiddanwch iddynt hwy: ac ar y pechaduriaid y daeth dialedd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Nid heb wneuthur gwrthieu o'r blaen trwy egni taranau: o herwydd yr oeddynt hwy yn heuddu dioddef am eu hanwiredd: o blegit yr oeddynt hwy yn dwyn dygyng&acirc;s i'r dieithraid, y rhai hynny ni dderbynient, y rhai pre&s;ennol nid adwaenet hwy, a'r rhai hyn a gaethiwa&s;ant [&s;ef] y dieithraid a wnaethent iddynt hwy dda|ioni.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac nid hynny yn vnic, y mae rhyw ragor rhyngthynt hwy: o blegit yn anfodlon-gar yr oeddynt hwy yn derbyn dieithraid.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Eithr y rhai hyn wedi eu derbyn hwynt yn llawen a gy&s;tuddia&s;ant &acirc; phoenau aruthrol, y rhai oeddynt gyfrannogion o'r vn gyfraith.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r rhai hyn a darawyd &acirc; dallineb fel [y taraw&s;id] y rhai hynny<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 19.22.</NOTE> wrth ddrws y cyfiawn pan gei&s;iodd pob vn y ffordd iw ddrws ei hun, wedi eu hamgylchu hwynt &acirc; thywyllwch an|ferthol.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O blegit yr elementau a newidiwyd o honynt eu hun yn gyfleus fel y newidia &s;ain cynghanedd mewn p&s;altring yr henw er bod y &s;wn yn aros bob am&s;er, megis y gellir y&s;tyried wrth edrych yn graff ar y pethau a wnaed.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pethau daiarol a droed yn bethau o'r dwfr, a phethau nofiadwy a aethant ar y ddaiar,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y t&acirc;n oedd nerthol yn y dwfr wedi go|llwng tros g&ocirc;f ei rinwedd ei hun, a'r dwfr a an|ghofia&s;e ei naturiaeth i ddiffoddi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yn y gwrthwyneb ni wnaeth y fflam nac i gnawd yr anifeiliaid llygradwy y rhai a rodient arno, nac i'r hyn oedd o ymborth nefol (fel<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 16.14. Num. 11.7.</NOTE> i&acirc; tawddadwy o rywogaeth, i doddi) ddar|fod.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Dy bobl a fawrygai&s;t, ac a anrhyde|ddai&s;t ti ym mhob dim &ocirc; Arglwydd: ac ni bu ffiaidd gennit fod gyd &acirc; hwynt bob am&s;er, ac ym mhob lle.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn doethineb Salomon.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Sirach (Ecclesiasticus)" TYPE="book">
<PB REF="415">
<HEAD>Llyfr doethineb Ie&s;us mab Si|rach yr hwn a elw ir Eccle&s;ia&s;ticus.</HEAD>
<DIV3 TYPE="prologue">
<HEAD>Prolog doethineb Ie&s;us fab Sirach.</HEAD>
<P N="1">_GAN roddi i ni lawer a maw|rion bethau trwy y gyfraith a'r prophwydi, ac eraill ai di|lyna&s;ant hwy, am ba rai y mae yn rhaid canmol I&s;rael o her|wydd addy&s;c a doethineb:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A hynny fel nad yw yn rhaid yn vnic i'r darllennyddion fyned yn ddoethach, eithr hefyd i'r rhai &s;y yn chwennychu dy&s;cu fod yn fuddiol i'r rhai oddi allan gan draethu, ac &s;crifennu: he|fyd:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Fy nhaid i Ie&s;us gan ei roddi ei hun yn fy|nychaf i ddarllen y gyfraith a'r prophwydi, ac eraill o lyfrau y tadau, ac wedi cael digonol hy|fedrwydd ynddynt hwy,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A ddygwyd rhagddo i &s;crifennu peth o'r pethau cymmwys i addy&s;c a doethineb:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fel y galle y rhai ydynt awyddus i ddy&s;c wedi bod yn gyfrannogion o hyn gynnuddu yn fwy trwy reol buchedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny cymmerwch gyngor yn ewy|lly&s;car, ac yn ymarhous i ddarllen, ac i faddeu, os rhai wedi i mi gymmeryd poen yn cyfieuthu a welant na chaw&s;om ni rym rhyw eiriau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O blegit nid ydynt hwy o'r vn rym &acirc; hwynt eu hun pan draether hwynt yn Hebrae|aec, a phan droer hwynt i iaith arall.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac nid hyn yn vnic, eithr pethau eraill &s;ef y gyfraith a'r prophwydi a llyfrau eraill &s;y i|ddynt ragoriaeth nid bechan pa draether hwynt yn eu hiaith eu hun.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O blegit yn y ddeunawfed flwyddyn ar hugain i'r brenin Efergetes wedi i mi ddyfod i'r Aipht, ac aros yno ennyd, mi a gefais gopi o addy&s;c nid bychan.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> [Ac] mi a feddyliais fod yn angenrhei|diaf dim gymmeryd peth diwydrwydd a phoen yn cyfieuthu y llyfr.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Felly mi a ymroddais i fawr boen a chy|farwyddyd i ddwyn y llyfr i ben iw o&s;od allan, ac i ddarparu buchedd i fyw wrth y gyfraith i'r rhai yn y gorymdaith ydynt yn chwennych dy&s;cu.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Mor ddaionus yw doethineb, ofn yr Arglwydd, a go|&s;tyngeiddrwydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_ODDI wrth yr Argl|wydd [<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 3.9. &amp; 4.19.</NOTE> daeth] pob do|ethineb, a chyd ag ef y mae hi byth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pwy a rif dywod y m&ocirc;r&lpunctel; na'r dafnau glaw&lpunctel; na dyddiau y b&ycirc;d&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pwy a &ocirc;lrhain allan vchder y nefoedd&lpunctel; na ll&ecirc;d y ddaiar&lpunctel; na'r dyfnder&lpunctel; na doethineb&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Crewyd doethineb yn gyntaf o'r cwbl, a deall &s;ynwyr erioed.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ffynnon doethineb yw gair yr Arglwydd [yr hwn &s;ydd] yn y goruchelder: ai ffyrdd hi yw y gorchymynnion tragywyddol.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> I<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 11.34.</NOTE> bwy y dadcuddiwyd gwreiddin doe|thineb, a phwy a &wcirc;ybu ei chyfrwy&s;dra hi&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Vn &s;ydd ddoeth iw ofni yn fawr, [ac] yn ei&s;tedd ar ei or&s;edd-faingc.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr Arglwydd ai creawdd hi, ac [ai] gwe|lodd, ac ai rhifodd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac ai tywalltodd hi ar ei holl waith, yng|hyd &acirc; phob cnawd yn &ocirc;l ei ddawn ef, ac efe ai rhoddes hi i'r neb ai carant ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gogoniant ac hyfrydwch a llawenydd a choron gorfoledd yw ofn yr Arglwydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ofn yr Arglwydd &s;ydd ddifyrrwch i'r galon, ac a rydd lawenydd a hyfrydwch a hir hoedl.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Diwedd da fydd i'r hwn a ofno yr Argl|wydd, ac efe a fandithir yn ei ddydd diwedd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dechreu doethineb yw ofni yr Arglw|ydd, ac efe a grewyd gyd a'r ffyddloniaid yn y groth.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Hi a o&s;ododd &s;ylfaenau tragywyddol gyd &acirc; d&ycirc;nion, ac ym my&s;c eu hiliogaeth hwynt fe a gredit iddi hi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 111.20. Dihar. 9.10. Iob. 28.28.</NOTE> Ofni yr Arglwydd yw cyfiawnder do|ethineb, ac &s;ydd yn eu llenwi hwynt ai ffrwyth hi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Hi a lanwodd eu holl dai hwynt &acirc;i thly&s;|&s;au, ai hy&s;cuboriau hwynt &acirc;i chnwd hi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Dawn Duw i heddwch yw pob vn o'r ddall.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Coron doethineb yn dwyn allan ffrwyth heddwch, ac iechydwriaeth iachol yw ofni yr Arglwydd: canys y mae gorfoledd yn ymhela|ethu i'r rhai ai carant ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Doethineb a lawiodd ddeall a gwyboda|eth &s;yn&wcirc;yr, ac a dderchafodd ogoniant y rhai ai meddiannent hi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gwreiddin doethineb yw ofni yr Argl|wydd, ai changhennau ydynt hir hoedl.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ofn yr Arglwydd &s;ydd yn gyrru pecho|dau
<PB N="390" REF="415">ymmaith, ac (os peru) &s;ydd yn troi digo|faint ymmaith.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ni ddichon g&wcirc;r digllon gael ei gyfrif yn gyfiawn: oblegit b&ocirc;d athrylith ei ddigllonedd ef yn dramgwyddus iddo ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y dioddefgar a ddioddef tros am&s;er, ac wedi hynny y blagura llawenydd iddo ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Efe a guddia ei eiriau tros am&s;er, a gwe|fu&s;au llawer a fynegant ei &s;ynnwyr ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yn nhry&s;&s;orau doethineb y mae parab|lau gwybodaeth: eithr ffiaidd yw duwioldeb gan bechadur.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Os chwennychi ddoethineb cadw y gor|chymynnion, a'r Arglwydd ai rhydd hi i ti.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> O blegit doethineb ac athrawiaeth yw ofn yr Arglwydd, a'r hyn &s;ydd fodlon ganddo ef yw ffydd ac addfwyndra,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Nac amme ofn yr Arglwydd pan fyddech mewn angen, ac na ddos atto ef &acirc; chalon ddau ddyblyg.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Na ragrithia o flaen dynion, eithr gochel rhag dy wefu&s;au.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Na dderchafa dydi dy hun rhag i ti &s;yr|thio a dwyn anniwarthrwydd i'th enaid dy hun.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> O blegit yr Arglwydd a ddadcuddia dy holl gyfrinach di, ac a'th fwrw di i lawr yng|hanol y gynnulleidfa.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Canys ni ddaetho&s;t ti mewn gwirionedd ofn yr Arglwydd, eithr y mae dy galon yn lla|wn twyll.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ymma y cynghorir y ffyddloniald i ddilyn amynedd a gobaith.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FY m&acirc;b os deui i wa&s;anaethu yr Arglwydd, paratoa dy enaid i brofedigaeth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Iniona dy galon a dioddef: ac na wna frys yn yr am&s;er y dygir [profedigaeth.]</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gl&ycirc;n wrtho heb ymmado, fel i'th gynny|dder hyd dy ddiwedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Derbyn yn llawen yr hyn a ddigwyddo, a bydd ymarhous am gyfnewid dy o&s;tyngiad.</P>
<P N="5"><HI>5</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Doeth. 3.6. Dihar. 17.3.</NOTE> O blegit aur a brofir yn t&acirc;n: a dynion cymmeradwy yn ffwrn go&s;tyngiad.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Creda iddo ef, ac efe a'th dderbyn di: ini|ona dy lwybrau, a gobeitha ynddo ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y rhai ydych yn ofni yr Arglwydd cre|dwch iddo ef, ac ni phalla eich gwobr chwi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y rhai ydych yn ofni yr Arglwydd gobei|thwch am ddaioni, ac am lawenydd tragywydd|oldeb a thugaredd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y rhai ydych yn ofni yr Arglwydd ymar|ho&s;wch am ei drugaredd ef, ac na chiliwch rhag eich &s;yrthio.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Edrychwch ar y cenhedloedd gynt a gwelwch: pwy a ymddyriedodd i'r Arglwydd ac a wradwyddwyd&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Neu pwy a arho&s;odd yn ei ofn ef ac a a|dawyd&lpunctel;<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 37.25.</NOTE> neu pwy a alwodd arno ef ac yntef yn ei ddiy&s;tyru ef&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O blegit to&s;turiol, a thrugarog, ymar|hous, ac aml &ocirc; drugaredd yw 'r Arglwydd: ac y mae efe yn maddeu pechodau, ac yn achub yn am&s;er trallod.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gwae galonnau ofnus, a dwylo lle&s;c, a'r pechadur a gerddo<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 18.23.</NOTE> ddau lwybr.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gwae yr galon le&s;c: o herwydd nid yw yn credu: am hynny ni amddeffynnir hi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gwae chwi y rhai a golla&s;och amy|nedd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A pha beth a wnewch chwi pan edrycho yr Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y rhai a ofnant yr Arglwydd ni anghre|dant ei e&s;riau ef:<NOTE N="*" PLACE="marg">10.14.23.24.</NOTE> a'r rhai ai carant ef a gad|want ei ffyrdd ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y rhai a garant yr Arglwydd a gei&s;iant ewyllys da ganddo ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r rhai ai carant ef a lenwir a'r gy|fraith.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y rhai a garant yr Arglwyddd a barato|ant eu calon, ac a o&s;tyngant eu heneidiau ger ef fron ef</P>
<P N="21"><HI>21</HI> [Gan ddywedyd,] &s;yrthiwn yn nwylo Duw, ac nid yn nwylo dynion.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> O herwydd fel y mae ei fawredd ef: felly y mae ei drugaredd ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Am anrhydeddu t&acirc;d a mam. 10 Am fendith t&acirc;d a mam. 11 Am ddirgelwch Duw. 22 Na ddylid ma|nwl chwilio dirgeledigaethau Duw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">[FY] mhlant clywch fi eich t&acirc;d, a gwnewch felly fel y byddoch gadwedic.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O blegit yr Arglwydd a roddes i'r t&acirc;d an|rhydedd gan y plant, ac a &s;iccrhaodd farn y fam ar [ei] meibion.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr hwn &s;ydd yn perchi ei d&acirc;d &s;ydd yn cael maddeuant am [ei] bechod.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r hwn &s;ydd yn anrhydeddu ei fam &s;ydd fel [vn] yn ca&s;clu try&s;&s;or.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr hwn a barcho [ei] d&acirc;d a gaiff lawe|nydd oi blant, ac efe a wrandewir y dydd y gwe|ddio efe.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> H&icirc;rhoedloc fydd yr hwn a anthydeddo [ei] d&acirc;d: a'r hwn a vfuddhao yr Arglwydd a bair or|phywy&s;dra iw fam.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr hwn &s;ydd yn ofni yr Arglwydd a bar|cha [ei] d&acirc;d, ac a wa&s;anaetha y rhai ai cenhed|la&s;ant ef fel arglwyddi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Parcha<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.12. Deut. 5.16. Matth. 15.4. Ephe. 6.2.3.</NOTE> d&ycirc; dad a'th fam ar weithred a gair, fel y delo i ti fendith gan ddynion.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O blegit bendith y t&acirc;d a &s;iccrha deiau y plant, a melldith y fam a ddiwreiddia &s;ylfeini.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Na ymffro&s;tia yn ammarch dy dad: o her|wydd nid parch i ti fydd ammarch dy dad.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys ammarch fydd i ddyn o amharch ei dad: a gwarth plant yw mam ddianiwarth.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> [Fy mab] cynnorthwya [dy] dad yn [ei] henaint: ac na thri&s;t&acirc; ef yn dy fywyd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Os palla ei &s;ynnwyr, cyd ddwg: ac na amharcha [eithr parcha] ef yn dy holl gryfder.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> O herwydd nid anghofir [dy] elu&s;en i'th d&acirc;d.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Eithr hi a fydd yn adailadaeth yn erbyn
<PB REF="416">pechodau: yn nydd trallod y meddylir am da|nat ti, a'th bechodau a doddir megis [pan ddel] meiriol ar i&acirc;.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Mor enllibus yw yr hwn &s;ydd yn gadel ei dad, ac [mor] felldigedig gan Dduw yw yr hwn &s;ydd yn digio ei fam.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> [Fy] mab gorphen dy waith yn llednais, a [phob] d&ycirc;n cymmeradwy a'th hoffa di.</P>
<P N="18"><HI>18</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Phil. 2 3.</NOTE> Pa fwyaf fyddech, ymddaro&s;twng dy hun yn fwyaf: a thi a gei ffafor yng-&wcirc;ydd yr Arglwydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y mae llawer yn vchelradd ac yn an|rhydeddus, eithr i'r rhai llednais y datcuddir dirgeledigaethau: canys mawr yw gallu yr Arglwydd a'r rhai go&s;tyngedig ai hanrhyde|ddant ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 131.1. Dihar. 25.27. Rhuf. 12.3.</NOTE> chais yn anehallgar bethau rhy|galed i ti, ac na chais yn angall bethau rhy gryfion i ti: y pethau a orchymynnwyd me|ddwl am hynny yn &s;anctaidd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> O blegit nid rhaid i ti weled pethau cu|ddiedig a'th lygaid.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Na fydd fanylach yn dy ymadroddion nag y byddo rhaid.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys fe a ddango&s;wyd i ti fwy nag a ddi|chon dynion eu deall.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Eu hofer d&ycirc;b a dwyllodd lawer, a drwg amcan a le&s;caodd eu deall hwynt.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Oni bydd canhwyllau dy lygaid cennyt fe a fydd ei&s;ieu goleuni arnat: ond os bydd ei&s;ieu gwybodaeth na fynega [hynny.]</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Drwg fydd ar galon galed yn y di|wedd: a'r hwn a hoffo enbydrwydd a ddifethir ag ef.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Calon galed a lwythir &acirc; phoenau: a'r pechadur a chwanega bechodau ar bechodau.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yng-ho&s;pedigaeth y balch nid oes me|ddiginiaeth, ei lwybrau ef a ddiwreiddir: o herwydd gwreddio planhigyn drygioni yn|ddo ef.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Calon y dehallgar a feddwl am gyffely|brwydd, a chlu&s;t y gwrandawydd yw dymuniad y doeth.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Dwfr a ddiffydd d&acirc;n poeth,<NOTE N="*" PLACE="marg">Dan. 4.24. P&s;al. 41.1.</NOTE> a thrwy e|lu&s;en y ceir maddeuant am bechodau.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A'r Arglwydd yr hwn &s;ydd yn talu cym|mwyna&s;au &s;ydd yn cofio wedi hynny: a'r [cy|fryw] yn am&s;er ei dramgwydd a gaiff gan|llaw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am elu&s;en. 12 A doethineb. 24 Am ba beth y dyle dyn gywilyddio.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FY mab<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 15.7.</NOTE> na thwylla y tlawd am ei fywyd: ac na wna i lygaid y tlawd hir ddi&s;gwil.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Na thri&s;t&acirc; enaid newynog, ac na wna i &wcirc;r yn ei ei&s;ieu hir ddi&s;gwil.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Na chyffroa galon ddigllon, ac na wna i'r anghenog hir ddi&s;gwil am ei rodd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Na fwrw ymmaith ymhiliwr gorthrym|medig, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Tob. 4.7.</NOTE> na chr&ocirc; dy wyneb oddi wrth y tlawd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Na thr&ocirc; dy lygad oddi wrth yr anghenus: ac na ddod ti le i ddyn i'th felldithio di.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pan felldithio vn dy di yn chwerwedd ei enaid, yr hwn ai gwnaeth ef a wrendu ei weddi ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gwna dy hun yn hawddgar i'r gynnull|eidfa, a go&s;twng dy ben i &wcirc;r mawr.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Go&s;twng dy glu&s;t at y tlawd yn ddidri&s;t: ac atteb ef yn heddychol ac yn llednais.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwaret yr hwn &s;ydd yn cael cam o law yr hwn &s;ydd yn gwneuthur cam: ac na fydd lwfr pan farnech.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Bydd i'r ymddifad fel t&acirc;d, ac yn lle g&wcirc;r iw mam hwynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A thi a gei f&ocirc;d megis yn fab i'r Goruchaf, ac efe a'th g&acirc;r di yn fwy na'th fam.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Doethineb a dderchafa ei meibion, ac a dderbyn y rhai ai ce&s;iant.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yr hwn &s;ydd yn ei charu hi &s;ydd yn caru enioes, a'r rhai a ddi&s;gwilant am dani hi yn fo|reu a lenwir &acirc; llawenydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr hwn ai dalio hi a etifedda ogoniant, a'r Arglwydd a fendithia y lle yr &ecirc;l ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y rhai ydynt yn ei gwa&s;anaethu hi yd|ynt yn gwa&s;anaethu y &s;anctaidd [Dduw,] ac y mae yr Arglwydd yn caru y rhai a ydynt yn ei charu hi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yr hwn &s;ydd yn ei chlywed hi a farna genhedloedd, a'r hwn a wrandawo arni hi a bre&s;&s;wylia yn ddiogel.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Os efe a greda, efe ai caiff hi yn etifeddi|aeth, ai hiliogaeth hwynt a fyddant yn y me|ddiant.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys yn gyntaf hi a rodia gyd ag ef ar &wcirc;yr:</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Hi a ddwg ofn ac ar&s;wyd arno ef, ac ai poena ef ai haddy&s;c hyd oni ymddyriedo hi iw enaid ef, ac oni phrofo hi ef yn ei chyfiawnde|rau.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A thrachefn hi a ddaw yn iniawn atto ef, ac ai llawenycha ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac hi a ddadcuddia ei dirgelwch iddo ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Os cyfeiliorna efe, hi ai g&acirc;d ef, ac a &acirc;d iddo ef &s;yrthio.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Cadw 'r am&s;er,<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 12.9. 1. The&s;&s;. 5.22.</NOTE> ac ymgadw rhag dry|gioni.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Er dy enioes na fydded cywilydd gen|nit [ddywedyd gwir.]</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys y mae cywilydd yn dwyn pe|chod, ac y mae cywilydd yn anrhydedd a gr&acirc;s.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Na dderbyn wyneb yn erbyn dy enaid dy hun, ac na ymwradwydda i'th ddini&s;tr dy hun.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Na attal air yn am&s;er iechydwriaeth,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac na chuddia dy ddoethineb er mwyn gweddeidd-dra.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> O blegit wrth ymadrodd yr adweinit doethineb, ac addy&s;c wrth eiriau y tafod.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Na ddywet yn erbyn y gwirionedd mewn dim, rhag dy wradwyddo trwy dy gelwydd o ei&s;ieu addy&s;c.</P>
<PB N="391" REF="416">
<P N="31"><HI>31</HI> Na fydded gywilydd gennit gyfaddef dy bechodau, ac nac ymegn&icirc;a yn erbyn ffrwd yr afon.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Na ymddyro i dd&ycirc;n ff&ocirc;l, ac na dderbyn &wcirc;yneb y galluog.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ymegnia gyd &acirc; 'r gwirionedd hyd far|wolaeth, a'r Arglwydd Dduw a ymladd gyd &acirc; thithe.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Na fydd chwyrn a'th dafod, a diog ac a|raf yn dy weithredoedd.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Na fydd megis llew yn dy d&ycirc;, yn curo dy wei&s;ion wrth dy phan&s;i.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 20.35.</NOTE> fydded dy law yn agored i gymme|ryd, ac yn gaead i roddi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Ni ddylid gobeitho mewn golud. 7 Nac oedi edifeirwch.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NAc edrych<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 12.15.19.20. Pen. 11.18. Dihar. 10.2. Ezec. 7.19. Soph. 1.18.</NOTE> ar dy olud, ac na ddywet, y mae gennif ddigon i fyw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Na ddilyn dy ewyllys dy hun, a'th gryf|der dy hun i rodio yn ffyrdd dy galon dy hun.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Na ddywet, pwy a'm daro&s;twng i o her|wydd fyng-weithredoedd, o blegit yr Arglwydd gan ddial a ddial dy draha di.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Na ddywet, mi a bechais, a pha dri&s;twch fu i mi, o blegit y mae yr Arglwydd yn ymar|hous, [eithr] ni faddeu efe i ti.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Na fydd ry ddifraw o herwydd madde|uant, i chwanegu pechodau ar bechodau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac na ddywet, aml yw ei drugaredd ef: e|fe a faddeu luo&s;ogrwydd fy mhechodau i.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O blegit trugaredd a digofaint a fry&s;&s;ia ganddo ef, ai ddigofaint ef a orphywys ar be|chaduriaid.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Na fydd hwyrfrydig i droi at yr Arglw|ydd, ac nac oeda o ddydd i ddydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O blegit yn ddi&s;ymmwth y daw digo|faint yr Arglwydd a thra y byddech di yn ddi|fraw i'th ddryllir, a thi a ddifethir yn am&s;er dia|ledd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Nac edrych ar olud anghyfiawn, o blegit ni fuddiant hwy yn am&s;er co&s;pedigaeth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Na ymdro gyd &acirc; phob gwynt, ac na ddos ym mhob llwybr, felly [y gwna] y pecha|dur dau dafodioc.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Bydd ddianwadl yn dy ddeall &s;iccr, a by|dded dy ymadrodd di yn gydtun.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Bydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Iago. 1.19.</NOTE> fuan i glywed pethau da, a by|dded dy fywyd mewn gwirionedd, a thraetha at|teb iniawn yn ddioddefgar.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Od oes deall gennit atteb dy gym|mydog: ac onid oes, bydded dy law di ar dy &s;afn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yn yr ymadrodd [y mae] gogoniant a gwarth: a thafod d&ycirc;n fydd cwymp iddo ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Na alwer di<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 19.16.</NOTE> yn &s;iaradus, ac na chyn|llwyn a'th dafod.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O blegit i leidr y mae anniwarthrwydd blin, a damniad drwg i'r ddau dafodiog.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Na fydd ddiwybod o ddim na mawr na bychan.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y modd y mae dewis cyfaill, 18 a dilyn addy&s;c.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NA fydd elyn yn lle cyfaill, canys enw drwg a gaiff warth a gwradwydd yn etifeddia|eth: felly y caiff y pechadur dau-dafodioc am|march.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Na ymdderchaf yng-hynghor dy enaid dy hun, rhag llarpio dy enaid fel tarw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> [Os] bwyttei di dy ddail ti a golli dy ffrwyth, ac a'th ollyngi dy hun fel pren erin.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Enaid drygionus &s;ydd yn difetha ei ber|chennog, ac yn ei wneuthur ei hun yn watwar|gerdd iw elynnion.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> C&ecirc;g felus &s;ydd yn amlhau ei chyfeillion, a thafod ymadroddus &s;ydd yn amlhau ymadro|ddion t&ecirc;g.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Bydded llawer yn heddychu i ti, eithr [by|dded] dy gynghor-w&ycirc;r vn o f&icirc;l.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Os meddienni gyfaill, meddianna ef mewn profedigaeth, ac nac ymddyriet ti dy hun iddo ef ar ffrw&s;t.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys y mae cyfaill tros ei am&s;er ei hun, ac nid erys efe yn nydd dy drallod ti.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac y mae cyfaill yr hwn a droir yn elyn, ac a ddadcuddio dy wradwyddus gynnen di.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac y mae cyfaill yr hwn a fydd cyfran|nog o'r bwrdd:<NOTE PLACE="marg">Pen. 37.5.</NOTE> eithr yn nydd dy drallod ti nid erys efe.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yn dy fyd da di, efe a fydd fel tithe, ac efe a fydd h&ycirc; ar dylwyth dy d&ycirc; di.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Os daro&s;tyngir di, efe a fydd i'th erbyn di: ac a ymguddia o'th &wcirc;ydd di.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ymado a'th elynnion, a gochel dy gy|feillion,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Amddeffyn cadarn yw cyfaill ffyddlon a'r hwn &s;ydd yn ei gael ef &s;ydd yn cael try&s;&s;or.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Nid oes cyfnewidwerth i gyfaill ffydd|lon, ac nid oes a g&ycirc;d bwy&s;o ei degwch ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eli enioes yw cyfaill ffyddlon: a'r rhai &s;y yn ofni yr Arglwydd ydynt yn ei gael ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yr hwn &s;ydd yn ofni yr Arglwydd &s;ydd yn cyfarwyddo ei gyfeilach yn iniawn, ac fel y byddo efe y bydd ei gymmydog.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Hafab dewis addy&s;c o'th ieuengtid, a thi a gei ddoethineb hyd henaint.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ymaros hefyd am ei ffrwythau daio|nus hi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> O blegit ychydig boen a gymmeri di yn ei gwaith hi, a buan y bwytei di oi chnwd hi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Mor chwerw odiaeth yw hi i'r anny&s;|cedig&lpunctel; a'r digalonnog nid erys ynddi hi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Megis maen prawf cryf ydyw hi iddo ef, ac nid oeda efe ei bwrw hi ymmaith.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> O blegit y mae doethineb yn &ocirc;l ei henw, ac nid yw hi amlwg i lawer.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Gwrando hafab, a dewis fy marn i, ac na wrthot fyng-hyngor i: bwrw dy draed iw lly|ffetheiriau hi, a'th wddf iw chadwyn hi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Go&s;twng dy y&s;cwyddau a dwg hi, ac na fydd elyn iw rhwymau hi.</P>
<PB REF="417">
<P N="26"><HI>26</HI> Tyret atti hi &acirc;'th holl enaid, a chadw ei ffyrdd hi &acirc;'th holl allu.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Olrhain, a chais, a thi a gei ei hadnabod hi, a phan gaffech di afel, na ollwng hi.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> O blegit o'r diwedd ti a ger ei gorphr|wy&s;tra hi a [hynny] a dr&ycirc; yn llawenydd i ti.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ai llyfetheiriau hi a fyddant i ti yn am|ddeffyn cadarn, ai chadwynau yn w&icirc;&s;c ogone|ddus.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> O herwydd y mae arni hi wychter eu|raid, ai rhwymau ydynt &s;noden l&acirc;s.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Fel gwi&s;c ogoneddus y gwi&s;ci di hi, ac fel coron orfoleddus y go&s;odi di hi am danat.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Os mynni [fy] mab ti a fyddi ddy&s;ce|dig, ac os rhoddi dy feddwl, ti a fyddi gall.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Os ceri di wrando, ti a dderbynt ddeall, ac os go&s;t yngi di dy glu&s;t, ti a fyddi ddoeth.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Saf ym my&s;c henuriaid, a'r neb [a fy|ddo] doeth gl&ycirc;n wrtho ef:<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 8.9.</NOTE> myn glywed pob traethiad duwiol, ac na ddianged diharebion de|hallus oddi gennit ti.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Os gweli &wcirc;r dehallgar cyfot yn foreu atto ef, a threulied dy droed ti rinniogau ei ddrws ef.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Meddwl am orchymynnion yr Arglw|ydd yn berffaith, a<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 1.2.3.</NOTE> myfyria ar ei orchymynni|on ef bob am&s;er, efe a &s;iccrh&acirc; dy galon di, a dy|muniad doethineb a roddir i ti.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Bod yn rhaid cilio oddi wrth ddrwg heb ein cyfiawn|hau ein hunain. 19 Y modd y mae i ni arfer cy|faill, gwraig, gwei&s;ion, plant, t&acirc;d a mam, ac eglwy&s;|wyr.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NA wna ddrwg, ac ni oddiwes drwg dy di.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ymado ag anwiredd, ac fe a gilia pe|chod oddi wrthit ti.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> [Fy] mab na haua ym my&s;c cwy&s;au ang|hyfiawnder, rhag i ti eu medu yn &s;aith ddy|blyg.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Na chais gan yr Arglwydd lywodraeth, na chadair gogoniant gan y brenin.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Nac<NOTE N="*" PLACE="marg">Iob. 9.2. P&s;al. 143.2. Preg. 7.18. Luc. 18 11.</NOTE> ymgyfiawnha ger bron yr Arglw|ydd, ac na chymmer arnat fod yn ddoeth yng|&wcirc;ydd y brenin.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Na chais fod yn farn-wr rhag na allech dynnu anghyfiawnder ymmaith, rhag vn am|&s;er i ti ofni rhag y cadarn, a go&s;od o honot dram|gwydd ar dy iniawn-ffordd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Na pecha yn erbyn torf dinas, ac nac ym|mwthia i dyrfa.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 5.5.</NOTE> ymrwym &acirc; phechod ddwywaith, o herwydd ni byddi di ddifai o vn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Na ddywet, efe a edrych ar luo&s;ogrwydd fy rhoddion i, a phan offrymmwyf i'r goruchaf Dduw, efe a dderbyn: na fydd egwan yn dy weddi, ac nac e&s;ceulu&s;a wneuthur elu&s;en.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Na watwar y d&ycirc;n a fyddo yn chwerw|der ei enaid, o herwydd y mae<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 2.7.</NOTE> go&s;tyngudd a derchafudd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Na ddychymmyg gelwydd ar dy frawd, ac na wna y fath beth i'th gyfaill.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Na fyn ddywedyd dim celwydd, o her|wydd ni [ddaw] mynych arfer o honaw ef i dda|ioni.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Na fydd &s;iaradus ym my&s;c llawer o he|nuriaid, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 6.5.7.</NOTE> nac ail-draetha dy ymadrodd yn dy weddi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 12.11.</NOTE> cha&s;&acirc; waith poenus, nac hw&s;mon|naeth yr hon a greodd y Goruchaf.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Na chyfrif di dy hun ym my&s;c pechadu|riaid.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Cofia, nad oeda digofaint.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Daro&s;twng dy enaid yn ddirfawr: ca|nys dialedd yr annuwiol fydd t&acirc;n a phryf.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Na newidia dy gyfaill am ddim cyffre|dinol, na'th wir frawd am aur da.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Nac ymado &aacute; gwraig ddoeth dda: canys gwell ym ei gr&acirc;s hi nag aur.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 19.13. Pen. 33.29 &amp; 34.23.</NOTE> wna niwed i wenidog a fyddo yn gweithio mewn gwirionedd, na'r gw&acirc;s cyflog yr hwn &s;ydd yn rhoddi ei enioes.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Cared dy enaid, ei wenidog &s;ynhwyrol, ac na thwylla ef am ei rydd-did.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> [Os]<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 25.4.</NOTE> anifeiliaid &s;y gennit, edrych ar|nynt: ac os buddiol ydynt i ti, arho&s;ant gyd &acirc; thi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> [Od]<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 30.11.</NOTE> oes i ti blant dy&s;c hwynt, a chrymma eu gyddfau hwynt oi hieuengtid.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> [Od] oes merched i ti gwilia eu cyrph hwynt, ac na ddangos dy wyneb yn llawen wr|thynt hwy.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> D&ocirc;d dy ferch allan, a thi a fyddi wedi gwneuthur gwaith mawr: eithr d&ocirc;d hi i wr &s;ynnhwyrol.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> [Os] bydd i ti wraig wrth dy feddwl na fwrw hi ymmaith, ac na dd&ocirc;d ti dy hun i [vn] at|c&acirc;s.</P>
<P N="27"><HI>27</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 3.9. Tob. 4.3.</NOTE> Anrhydedda dy dad &acirc;'th holl enaid, ac na anghofia ofidiau dy fam.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Cofia mai trwyddynt hwy i'th anwyd ti, a pha beth a deli di iddynt hwy o'r fath [a wnaethant] hwy i ti&lpunctel;</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ofna yr Arglwydd &acirc;'th holl enaid, a pharcha ei offeiriaid ef: c&acirc;r yr hwn a'th wna|eth di a'th holl nerth, ac<NOTE PLACE="marg">Deut 12.18.</NOTE> na a&acirc;d ei wenidogi|on ef.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ofna yr Arglwydd, ac anrhydedda yr o|ffeiriad:</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A d&ocirc;d ti iddo ef<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 2.3. Num. 18.15.</NOTE> ran fel y gorchymynn|wyd i ti:</P>
<P N="32"><HI>32</HI> [Sef] y blaen ffrwyth, ac [aberth] tros gamwedd:</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A rhodd y palfei&s;iau, ac aberth y cy&s;&s;e|griad, a blaen-ffrwyth y pethau &s;anctaidd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> E&s;tyn hefyd dy law i'r tlawd fel y per|ffeithier dy fendith di.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Cymmwynas rhodd [a welir] o flaen pob vn byw, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Tob. 2.4.7. &amp; 4.17.</NOTE> na orafyn di gymmwynas tros y marw.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 12.15.</NOTE> phalla i'r &wcirc;ylofus: eithr &wcirc;yla gyd a'r &wcirc;ylofus.</P>
<PB N="392" REF="417">
<P N="37"><HI>37</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Matth. 25.36.</NOTE> fydd ddiog i ofwyd y claf: canys trwy y cyfryw bethau t'th gerir di.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yn dy holl eiriau meddwl am dy ddi|wedd ac ni phechi di byth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y modd y mae i vn ein ymddwyn ei hun tu ag ar amryw fath a'r ddynion.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NAc ymgynhenna &acirc; d&ycirc;n cadarn, rhag &s;yr|thio o honot ti yn ei law ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Matth. 5.25.</NOTE> Nac ym&s;ywyn &acirc; dyn cyfoethog, rhag iddo roddi pwys i'th erbyn di.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Oblegit<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 31.6.</NOTE> aur a ddifethodd lawer, ac a &wcirc;y|rodd galonnau brenhinoedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Nac ymgynhenna &acirc; g&wcirc;r &s;iaradus, ac na o&s;od goed ar ei d&acirc;n ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Na chware a'r anny&s;cedig, rhag amher|chi dy rieni di.</P>
<P N="6"><HI>6</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Galath. 6.1.</NOTE> Na ddannod i'r d&ycirc;n a dr&ocirc;dd oddi wrth bechod, cofia ein bod ni all tan gerydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Nac<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 19.32.</NOTE> amharcha dd&ycirc;n yn ei henaint: ca|nys y mae [rhai] o honom ninnau yn henei|ddio.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Na lawenycha am farw yr hwn &s;ydd fwyaf gelyn i ti: cofia ein bod ni oll yn dar|fod.</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 6.35.</NOTE> Na ddiy&s;tyra draethiad y doethion: eithr ymdroa di ym my&s;c eu diharebion hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O blegit ganddynt hwy y dy&s;ci di add|y&s;c, a gwa&s;anaethu pendefigion yn hawdd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Nag ymado a thraethiad henuriaid: o blegit hwynt hwy a ddy&s;ca&s;ant gan eu tadau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys ganddynt hwy y dy&s;ci di ddeall, a rhoddi atteb pan fyddo rhaid.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Na chynneu farwor pechadur, rhag dy lo&s;ci yn ei flam d&acirc;n ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Na chyfot o flaen y trahaus, thag iddo ei&s;tedd fel cynllwyn yn erbyn dy enau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 29.4.</NOTE> Na echwyna i dd&ycirc;n cryfach n&acirc; thi, ac os echwyni bydd fel vn yn colli.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Na fachnia am fwy nag a allech, ac os machnii, meddwl am dalu.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Nag ymgyfreithia ag v&s;tus, o blegit wrth ei feddwl ei hun y barnant hwy ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 4.8.</NOTE> ddos ar h&ycirc;d y ffordd gyd a'r ffrom rhag iddo fod yn drwm wrthit ti, oblegit wrth ei ewyllys ei hun y gwna efe, a thrwy ei anghalli|neb ef y derfydd am danat tithe.</P>
<P N="19"><HI>19</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 22.24.</NOTE> Na wna gynnen a'r dillon, ac na ddos gyd ag ef i anialwch, felly diddim [y gwelid] gwaed yn ei olwg ef, ac efe a'th gwympe di yno lle nid oes help.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Nac ymgynghora a'r ff&ocirc;l, o herwydd ni all efe gelu [vn] gair.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Na wna beth cyfrinachol o flaen y di|eithr: o blegit ni &wcirc;yddo&s;t ti beth a e&s;cor efe.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Na amlyga dy galon i bob d&ycirc;n, rhag iddo roddi gau ddiolch i ti.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyngor yn erbyn eiddigedd, ac anlladrwydd. 12 Ac am ddewis a chadw cyfeillion a chydymdeithion.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NA ddal eiddigedd wrth wraig dy fonwes, ac na ddangos ynot dy hun ddrwg addy&s;c.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Na ddot dy hunan i wraig, i fyned o honi yn vwch n&acirc; thi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Na ddos i gyfarfod &acirc; gwraig butteinic, rhag i ti vn am&s;er &s;yrthio yn eu maglau hi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Na fydd yn fynych gyd &acirc; chantores, rhag dy ddal di trwy ei chelfyddyd hi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 6.1. &amp; 34.2.</NOTE> chraffa ar forwyn rhag dy dramg|wyddo wrth ei cheryddon hi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Na dd&ocirc;d dy feddwl ar butteiniaid, rhag colli honot dy etifeddiaeth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Nac edrych o amgylch mewn heolydd dinas, ac na wibia yn ei anghyfannedd leoedd hi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Dihar. 5.2. Matth. 5.28.</NOTE> Na thro dy olwg at wraig br&ycirc;dweddol, ac nac y&s;tyr degwch arall.</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 11.2. Iudith. 10.17.</NOTE> Oblegit llawer trwy degwch gwraig a gyfeiliorna&s;ant: a thrwy hynny y cynneuodd cariad fel t&acirc;n: am hynny na orwedd &acirc; hi yn [dy] freichiau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Na orwedd ddim gyd &acirc; gwraig a g&wcirc;r iddi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Na ch&ycirc;d ildia &aacute; hi mewn gwin, rhag pwy&s;o o'th feddwl atti hi, a llithro o honot yn dy y&s;pryd i dde&s;truw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Na &acirc;d h&ecirc;n gyfaill: oblegit nid yw vn newydd gy&s;tadl ag ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> [Megis] gw&icirc;n newydd yw cyfaill ne|wydd: os heneiddia efe ti ai hyfi yn llawen.</P>
<P N="14"><HI>14</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Barn. 9.3. 2. Sam. 15.18.</NOTE> Na chenfigenna wrth ogoniant pecha|dur: o blegit ni wyddo&s;t ti pa ddini&s;tr fydd iddo ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Na fydded hoff gennit gael bodd y rhai annuwiol: cofia na chyfiawnheir hwynt nes [eu dyfod] i] vffern.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ymgadw ym mhell oddi wrth dd&ycirc;n ac awdurdod iddo i ladd, fel nad amheuech di ofn angeu.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac os deui di atto [ef] na wna fai, rhag iddo yn ebrwydd ddwyn ymmaith dy enioes di.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gwybydd mai ym my&s;c maglau yr yd|wyt ti yn tra~mwy, ac [mai] ar binnaclau y ddi|nas yr ydwyt ti yn rhodio.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Bwrw yr amcan goref y gallech am dy gymmydog, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 6.36.</NOTE> ymgynghora a'r doethion<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 6.7. &amp; 11 17.</NOTE> bydded dy ymry&s;ymmiad tri ar &s;ynhwyrol, a'th holl draethiad am gyfraith y Goruchaf.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Bydded gw&ycirc;r cyfiawn yn c&ycirc;dfwyta &acirc; thi, a bydded dy lawenydd di yn ofn yr Arglw|ydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yn llaw rhai celfyddus y canmolir gwaith, a doeth dwy&s;og pobl yn ei ymadrodd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ofnadwy yn ei ddinas yw g&wcirc;r &s;iaradus, a'r rhy bry&s;&s;ur yn ei ymadrodd a ga&s;euir.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am amryw gynneddfau llywodraethwyr. 6 Biau d&icirc;g balchder a chybydd-dod. 23 Gwir barch dyn.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">BArnwr doeth a ddy&s;c ei bobl, a thywy&s;oga|eth y &s;ynhwyrol a e&s;tynnir.</P>
<PB REF="418">
<P N="2"><HI>2</HI> Fel y byddo barnwr y bobl y bydd ei &s;wy|ddogion ef, ac fel y byddo tywy&s;og dinas y bydd y rhai oll a ydynt yn pre&s;&s;wylio ynddi hi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">x. Bren. 12.1. x 3.14.</NOTE> Brenin diddy&s;c a ddifetha ei bobl, a thrwy &s;ynnwyr [ei] chedyrn y bydd cyfannedd dinas.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yn llaw yr Arglwydd y mae meddiant y ddaiar, ac efe a gyfyd vn buddiol mewn pryd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yn llaw yr Arglwydd y mae gwynfyd g&wcirc;r, ac i wyneb &s;crifennydd efe a e&s;yd ei anrhy|dedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Le&s;it. 19.17.</NOTE> Na ddigia wrth dy gymydog am bob cam, ac na wna ddim mewn gweithredoedd tra|haus.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> C&acirc;s ger bron yr Arglwydd a dynion yw balchder, ac amryfu&s;edd anghyfiawn [a fwrir] oddi wrth y ddau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 27.6. Dan. 4.14.</NOTE> Brenhiniaeth a &s;ymmudir o'r naill gen|hedlaeth i'r llall o achos anghyfiawnder, a thra|ha, a chyfoeth trwy dwyll: pa ham y mae pridd a lludw yn falch.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Nid oes dim anwirach na'r cubydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O blegit y mae y cyfryw yn rhoddi ei e|naid ei hun ar werth: o herwydd ei ymy&s;caro|edd ai bwrra&s;ant [ef] allan yn ei fywyd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Meddig a dyrr ymmaith hir glefyd, a'r hwn &s;ydd frenin heddyw a fydd marw y foru.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys pan fyddo marw d&ycirc;n, efe a gaiff &s;eirph a bwy&s;t-filod a phryfed yn etifeddiaeth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dechreuad balchder yw myned o vn oddi wrth Dduw, ac ymado oi galon ef oddi wrth yr hwn ai gwnaeth ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Dechreuad pechod yw balchder, a'r hwn &s;ydd yn ei ddal ef a wna ffieidd-dra yn drahaus, ac efe a ddini&s;trir byth.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny y dur yr Arglwydd go&s;pedi|gaeth ryfedd, ac y dini&s;triodd hwynt byth.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yr Arglwydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 1.52. &amp; 14.11. &amp; 18.4. 1. Sam. 2.7.</NOTE> a ddini&s;triodd or&s;eddfeing|ciau tywy&s;ogion, ac a wnaeth i'r rhai llednais ei&s;tedd tro&s;tynt hwy ynddynt hwy.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yr Arglwydd a dynnodd ymmaith wraidd y rhai beilchion, ac a blannodd y rhai go&s;tynge|dig yn eu lle hwynt mewn gogoniant.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yr Arglwydd a ddini&s;triodd wledydd y cenhedloedd, ac ai difethodd hwynt hyd &s;ylfei|ni y ddaiar.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Tynnodd [rai] o honynt ymmaith, dife|thodd hwynt hefyd,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A gwnaeth iw coffadwriaeth hwynt ddarfod o'r tir.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ni chrewyd balchder i ddynion, na dig|ter meddwl i blant gwragedd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> H&acirc;d diogel yw y rhai &s;y yn ofni yr Ar|glwydd, a phlanhigyn gwerthfawr yw y rhai &s;y yn ei garu ef: h&acirc;d amharchus yw y rhai nid y&s;tyriant y gyfraith, h&acirc;d cyfeiliornus yw y rhai a dro&s;eddant y gorchymynnion.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Parchedig ym my&s;c brodyr yw eu tywy|&s;og, felly y mae y rhai &s;y 'n ofni yr Arglwydd yn ei olwg yntef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Tywy&s;ogaeth gynnar yw ofn yr Arglw|ydd: eithr dini&s;tr tywy&s;ogaeth yw creulondeb a balchder.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ofn yr Arglwydd &s;ydd ogoniant, yn gy|&s;tal i'r cyfoethog, i'r anrhydeddus, ac i'r tlawd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Nid cyfiawn yw amherchi tlawd &s;yn|hwyrol, ac nid gweddus anrhydeddu g&wcirc;r pe|chadurus.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Pendefigion, a barnw&ycirc;r, a chedyrn a an|rhydeddir, ac nid mwy neb o'r rhai hynny na'r hwn &s;ydd yn ofni yr Arglwydd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Rhai rhyddion a wa&s;anaethant w&acirc;s &s;ynhwyrol, <NOTE N="*" PLACE="marg">Dihar. 17 2. 2. Sam 12 13.</NOTE> a g&wcirc;r doeth ni wrwgnach pan ei cerydder ef.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Na chymmer arnat fod yn ddoeth wrth wneuthur dy waith, ac na chais anrhydedd tra fyddech mewn ing.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> O blegit<NOTE N="*" PLACE="marg">Dihar. 12 9.</NOTE> gwell yw yr hwn &s;ydd yn gweithio ac mewn amldra o bob peth, na'r hwn &s;ydd anrhydeddus ac arno ei&s;ieu bara.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> [Fy] mab anrhydedda dy enaid yn lled|nais: a dod iddo y peth &s;ydd addas iddo.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Pwy a gyfiawnh&acirc; yr hwn a becho yn er|byn ei enaid ei hun&lpunctel; a phwy a barcha yr hwn a amharcho ei fywyd ei hun&lpunctel;</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Y mae tlawd mewn parch o herwydd ei wybodaeth, ac y mae cyfoethog mewn parch o herwydd ei gyfoeth.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yr hwn &s;ydd barchedic mewn tlodi, pa faint mwy pe bydde efe cyfoethog&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am o&s;tyngeiddrwydd ac iawn farn. 14 Bod Duw yn Awdur pob peth. 30 Nid yw pawb iw ddwyn i dy vn</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DOethineb y go&s;tyngedig<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 41.40. Dan. 6.3.</NOTE> a dderchaiff et ben ef, ac ai ge&s;yd ef ym my&s;c pendefigion.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Na chanmol &wcirc;r wrth ei br&ycirc;d, ac na ffiei|ddia ef wrth yr olwg arno ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Bechan ym my&s;c yr ehediaid yw 'r weny|nen, a phen mely&s;dra yw ei ffrwyth hi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Na orfoledda o herwydd gwi&s;c o oddillad, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 12.21.</NOTE> na ymdderchaf yn am&s;er anrhydedd: o blegit rhyfedd yw gweithredoedd yr Arglwydd, ai weithredoedd ef ydynt ddirgel i ddynion.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Llawer teyrn a ei&s;tedda&s;ant a'r lawr,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 15.28. E&s;ther. 6.10.</NOTE> ar hwn ni thybie d&ycirc;n a ddug y goron.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Llawer cadarn a amharchwyd yn ddirfawr, a'r anrhydeddus a roddwyd i feddiant eraill.</P>
<P N="7"><HI>7</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 13.14. &amp; 17.46. Io&s;. 7.22. Dihar. 18.13.</NOTE> Nac achwyn cyn chwilio [y peth,] myn &wcirc;ybod yn gyntaf ac yna beia.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Na farna cyn clywed, ac na fwrw air ym my&s;c ymadroddion [rhai eraill.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Nac ymry&s;on am y peth nid yw [yn perth|yn] iti, ac na chydei&s;tedd ym marn pechaduriaid.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> [Fy] mab na fydded dy waith ar lawer o bethau:<NOTE N="*" PLACE="marg">Matt. 19 22. 1. Tim. 6.9.</NOTE> o herwydd os trin i lawer peth ni byddi difai, os dilyni ni oddiweddi, ac os ffoi ni ddiengi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">Dihar. 10.3.</NOTE> mae a lafuria ac a boena ac a fry&s;&s;ia, ac o hynny y mae yn fwy ei ei&s;ieu ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y mae [vn] anniben ac arno<NOTE PLACE="marg">*|Iob. 42.10.</NOTE> ei&s;ieu help, yn fychan ei nerth, ac yn fawr ei dlodi, a golwg yr Arglwydd a edrychodd arno ef er daioni, ac ai derchafodd ef oi waeldra.</P>
<PB N="393" REF="418">
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a dderchafodd ei ben ef o drueni, a llawer pan wel&s;ant a fu ryfedd ganddynt oi ble|git ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Iob. 1.21. <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">ec. 28.4.</NOTE> Da a drwg, ennioes ac angen, tlodi a chyfoeth oddi wrth yr Arglwydd y maent hwy.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Oddi wrth yr Arglwydd y mae doethineb a chyfarwyddyd a gwybodaeth cyfraith: oddi wrtho ef y mae cariad a ffyrdd gwerthredoedd da</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Cyfeiliorni a thywyllwch a g&ycirc;d gre|wyd &acirc; phechaduriaid, a drygioni a heneiddia yn y rhai &s;y yn gorfoleddu mewn drygioni.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Rhodd yr Arglwydd a beru i'r rhai du|wiol, ai ewyllys da ef a ffynna byth.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y mae [d&ycirc;n] yn cyfoethogi trwy ei galli|neb ai gynhilwch, ac dyna ei rann ef oi gyflog am iddo ddywedyd,</P>
<P N="19"><HI>19</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Iuc. 12.15.</NOTE> Mi a gefais e&s;mwythdra, ac yn awr mi a fwyt&acirc;f o'm da b&ocirc;b am&s;er: ac ni's g&wcirc;yr efe pa am&s;er a aiff heibio iddo ef, ac y gedu efe hw|ynt i arall, ac y bydd efe marw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Saf di yn dy gyfammod, ac ymddiddan yn hwnnw, a heneiddia yn dy waith.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Na fydded rhyfedd gennit am waith pe|chadur, creda i'r Arglwydd, ac aros yn dy boen.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> O blegit hawdd yw yng-olwg yr Ar|glwydd yn ddi&s;ymmwth ddiattreg gyfoethogi y tlawd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Bendith yr Arglwydd &s;ydd yn gyflog i'r duwiol, ac mewn awr fuan y gwna efe iw fen|dith ef darddu.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Na ddywer, pa rhaid i mi ryngu bodd&lpunctel; a pha ddaioni &s;ydd i mi bellach&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Na ddywet y mae gennif fi ddigon, ac y mae gennif lawer, a pha niwed a g&acirc;f fi yn [fy] mywyd bellach?</P>
<P N="26"><HI>26</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 18.24.</NOTE> Yn am&s;er daioni yr ydys yn gollwng drygioni dros gof, ac yn am&s;er drygioni nid ydys yn coffau daioni.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am fod yn hawdd o flaen yr Arglwydd dalu i dd&ycirc;n, yn ei ddydd diwedd yn &ocirc;l ei weithre|doedd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Cy&s;tudd awr a wna anghofio daintethi|on, a dadcuddiad ei weithredoedd a bair ddiwedd d&ycirc;n.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Na chyfryf neb yn ddedwydd cyn marw, ac wrth ei blant yr adweinir g&wcirc;r.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Na dd&wcirc;g b&ocirc;b d&ycirc;n i'th d&ycirc;, o herwydd aml yw cynllwyn diafol.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Fel pettris wedi ei dal mewn ogof, felly y mae calon y balch: ac fel gwiliedudd yn dringo i le y caffo efe gwymp.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> O blegit y mae efe yn cynllwyn gan droi y da yn ddrwg, ac efe a e&s;yd fai yn erbyn y rhai etholedig.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> O wreichione~ fechan y daw llawer o far|wor, a d&ycirc;n pechadurus a gynllwyn am waed.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Gochel ddryg-dd&ycirc;n (o blegit drygioni y mae efe yn ei lunio) rhag iddo roddi arnat ti a|naf byth.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Derbyn ddieithr-dd&ycirc;n id&ycirc;, ac efe a'th dral|loda di &acirc; blinder, ac a'th yrr di o'r eiddot dy hun,</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PENN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y daioni a ddylem ni ei wneuthur i'r daionus 8 a'r modd y dylid gochelyd gelyn.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">OS gwnei ddaioni, g&wcirc;ybydd i bwy y gron|elech, ac fe a fydd diolch am dy ddaioni di.</P>
<P N="2"><HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gal. 6.10. 1. tim. 5.8.</NOTE> Gwna ddaioni i'r duwiol, a thi a gei d&aacute;l, onid ganddo ef, etto gan y Goruchaf.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ni bydd daioni i'r hwn a ymgynnefino &acirc; drygioni, ac i'r hwn nid ymmedu ag elu&s;en: dod i'r duwiol ac na dderbyn bechadur.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gwna ddaioni i'r go&s;tyngedic, ac na ddod ti i'r annuwiol, attal dy fara, ac na ddod iddo ef, rhag trwy hynny iddo ef dy orthrymmu di: o blegit am yr holl ddaioni a wnelech di iddo ef, efe a gaiff ddau cymmaint o ddrygioni i tithe.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O herwyd c&acirc;s gan y Goruchaf bechadu|riaid, ac efe a ddial y rhai duwiol, ac ai ceidw hwythau i gadarn ddydd eu di&acirc;ledd hwynt: dod i'r daionus, ac na dderbyn bechadur.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Nid adweinir cyfaill mewn gwyn-fyd, ac ni lecha gelyn mewn dryg-fyd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Mewn gwyn-fyd g&wcirc;r [y bydd] ei elyn|nion ef yn dr&icirc;&s;t, ac yn ei ddryg-fyd yr ymnaill|tua y cyfaill.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Nac ymddiriet ti i'th elyn byth,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O blegit fel y rhyda pr&ecirc;s, felly [y gwna] ei ddrygioni yntef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Er ymo&s;twng o honaw ef, ac ymgrym|mu, di&s;gwil ar dy enaid, ac ymgadw rhagddo ef, a bydd iddo ef fel vn yn &s;ychu gwydr, a thi a gei &wcirc;ybod na &s;ychodd efe y rh&wcirc;d yn llwyr.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Na o&s;od ef yn agos attat, rhag iddo ef dy ddini&s;trio di, a &s;efyll yn dy le di: na o&s;ot ef ar dy law ddehau rhag iddo gei&s;io cael dy gadair di, ac o'r diwedd cael o honot &wcirc;ybod fyng-eiriau i, a'th bigo a'm hymadroddion maufi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pwy a do&s;turie wrth y &s;wyn-wr a frathe neidr, nac wrth neb a ddeuent at fwy&s;t-filod&lpunctel; felly wrth yr hwn a ddaw at bechadur, ac a ym|dru yn ei bechodau ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Vn awr yr erys efe mewn &s;efyll fod iawn, ond os gogwyddi di ni pheru efe.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Melus<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 41.56.</NOTE> fydd gelyn yn ei wefu&s;au, ac yn ei galon efe a ymgynghora am dy droi di i'r ff&ocirc;s.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Efe a &wcirc;yla ai lygaid, ac os caiff efe gy|fam&s;er, ni chaiff efe ei loned o waed: os dryg|fyd a ddigwydd i ti, ti ai cei ef yno yn gynt n&acirc; thi, ac fel d&ycirc;n yn helpio efe a'th ddi&s;odla di.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Efe a e&s;cwyd ei ben, ac a gura ai ddwy|lo, ac &s;iarad lawer, ac a newidia ei wyneb|pryd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cydymdeith&acirc;s pwy &s;ydd iw harfer.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YR hwn<NOTE N="*" PLACE="marg">Dan. 7.2.</NOTE> a gyffyrddo a ph&ycirc;g a halogir gan|ddo ef, a thebyg i hwnnw fydd yr hwn a fy|ddo gyfrannog a'r balch.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Na chyfot faich rhy-drwm i ti yn dy fy|wyd, ac na fydd gyfrannog ag vn cryfach a chy|foethogach n&acirc; <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">h<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pa gyfra<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">u a wna y crochan pridd &acirc;'r
<PB REF="419">pair&lpunctel; hwn a deru, a hwnnw a dyrr.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Os cyfoethog a wna gam yna 'r ymbilir ag ef, os tlawd a wna gam yna y bygythir ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Os buddiol fyddi di, efe a gymmer dy waith di, ac os bydd ei&s;ieu arnat ti, efe a'th gy&s;tuddia di,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Os bydd peth gennit, efe a gwmpenia &acirc; thi, ac a'th dloda di, ac ni bydd gwaeth ganddo ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Os bydd arno dy ei&s;ieu di, efe a'th dwylla di, ac a chwardd arnat ti, ac a rydd i ti obaith: efe a ddywed yn d&ecirc;g wrthit ti, ac a ddywed, beth &s;ydd arnat ti ei ei&s;ieu&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Efe a'th gywilyddia di ai fwyd, nes iddo ef dy dreio di ddwy-waith neu dair, ac yn y di|wedd efe a'th watwar di: wedi hynny efe a'th w&ecirc;l di, ac a'th &acirc;d ti, ac a e&s;cwyd ei ben arnat ti.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gochel dy dwyllo yn dy feddwl.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac nac ymddaro&s;twng yn llawenydd dy galon.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pan i'th alwo vn cadarnach n&acirc; thi dydi atto: cilia ymmaith, ac efe a'th eilw di fwy-fwy.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Na ruthra i mewn rhag dy yrru allan yn ddifarn, ac na &s;af ym mhell rhag dy ollwng tros gof.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Na phaid ag ef, ac nac ymddyriet iw aml eiriau ef: oblegit trwy ymadrodd lawer y prawf efe dydi, ac megis dann chwerthin y cais efe dy gyfrinach di.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Anrhugarog yw yr hwn ni cheidw [ei] eiriau, ac ni arbed efe dy ddrygfyd na'th rwy|mau di.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Di&s;gwil ac edrych yn fanwl am wran|do: o herwydd yr ydwyt ti yn rhodio lle y gall|ech di &s;yrthio.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan glywech hyn yn dy gw&s;c deffro.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yn dy]holl oes c&acirc;r yr Arglwydd, a ga|lw arno ef i'th iechydwriaeth.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pob anifail a g&acirc;r ei gyffelyb, a phob d&ycirc;n &s;ydd dda ganddo ei gymmydog.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pob cnawd a ymgymh&acirc;ra wrth ryw, ac wrth ei gyffelyb y gl&ycirc;n g&wcirc;r.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Pa gyfran a wna y blaidd a'r oen&lpunctel; felly [y gwna] y pechadur a'r duwiol.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Pa heddwch &s;ydd rhwng hyena a'r c&icirc;&lpunctel; a pha heddwch &s;ydd rhwng y cyfoethog a'r tlawd&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yr a&s;&s;ynnod gwylltion yn yr anialwch yw helfa y llewod: porfa y cyfoethogion yw'r tlodion.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ffieidd-dra y beilchion yw go&s;tyngei|ddrwydd: felly y mae y tlawd yn ffiaidd gan y cyfoethog.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pan &s;iglo y cyfoethog, ei gyfeillion ai &s;ic|crh&acirc;nt ef: ond pan &s;yrth&icirc;o y tlawd ei gyfeillion ai gwthiant ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Pan lithre y cyfoethog bydde llawer cynnorthwywr: pe dywede efe bethau iw celu, hwy ai cyfiawnhaent ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Pan llithre y gwael-ddyn y ceryddit ef: pan draethe efe &s;ynnw&ycirc;r ni roddit iddo ef ie.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Pan lefare y cyfoethog pawb a dawnet ac a dderchafent ei ymadrodd ef hyd y cwmy|lau.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Pan lefare y tlawd hwy a ddywedent, pwy yw hwn&lpunctel; ac os tramgwydde efe, hwy ai difethent ef.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Da yw 'r cyfoeth nid oes ynddynt be|chod, a drwg yw tlodi yng-enau yr annuwiol.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Calon d&ycirc;n &s;ydd yn newidio ei &wcirc;yneb ef, pa vn bynnag ai er da ai er drwg: calon lawen ddigrif a wna wyneb da.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Arwydd calon mewn gwyn-fyd yw wy|neb llawen, a meddyl-fryd poenus yw caffaeli|ad cyffelybiaethau.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am dafod, cydwybod, cenfigen ac oferedd dyn. 21. Cl&ocirc;d doethineb.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWyn ei fyd y g&wcirc;r<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 19.6. lago. 3.2.</NOTE> ni lithrodd ai enau, ac ni phigwyd &acirc; llawer o bechodau.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwyn ei fyd yr hwn ni chondemno ei e|naid ei hun ef, a'r hwn ni &s;yrthio oddi wrth ei o|baith yr hon fydd yn yr Arglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Nid da yw cyfoeth i &wcirc;r cybydd, a pha beth a wnae g&wcirc;r cenfigennus &acirc; golud.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr hwn &s;ydd yn ca&s;clu [gan arbed] oddi wrtho ei hun, &s;ydd yn ca&s;clu i arall: ac eraill a lothinebant ei dda ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr hwn &s;ydd ddrwg iddo ei hun, i bwy y mae efe yn dda&lpunctel; ac ni chaiff efe lawenydd oi o|lud.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Nid oes neb waeth na'r hwn &s;ydd yn cen|figenu witho ei hun, ac dymma wobr ei ddry|gioni ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Os gwna efe ddaioni nid oi fodd y gwna efe, ac o'r diwedd efe a wna ei ddrygioni yn am|lwg.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Drwg yw golwg y cenfigennus: efe a dr&ycirc; ei wyneb ac a ddirmyga ddynion.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ni lenwir dim o lygad y cybydd, ac ang|hyfiawnder y drygionus a wywa ei enaid ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Dihar. 27.20.</NOTE> Llygad drwg fydd cenfigennus am fara, ac ag ei&s;ieu arno ar ei fwrdd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> [Fy] mab pa fodd bynnac y byddo i ti bydd dda wrthit ty hun, ac offrwm offrymmau i'r Arglwydd yn addas.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Cofia nad oeda angeu, ac ni ddango|&s;wyd i ti gyfammod vffern.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Cyn dy farw<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 4.1. tob. 4.7. luc. 14.13.</NOTE> bydd dda wrth [dy] gy|faill, ac yn &ocirc;l dy allu e&s;tyn, a dod iddo ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Na thwylla dydi dy hun am y dydd da, ac nac aed rhan dymuniad da heibio i ti.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Onid i arall y gadewi di dy lafur, a'r hyn y cymmerai&s;t boen am dano iw rannu wrth go|el-bren&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dod a derbyn a &s;ancteiddia dy enaid,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O herwydd nid rhaid cei&s;io bwyd yn v|ffern.</P>
<P N="18"><HI>18</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 40.6. 1. pet. 1.24 iago. 1.10.</NOTE> Pob cnawd a heneiddia fel dilledyn, y cyfammod tragywyddol [yw] y byddi di farw yn ddiau fel deilen yn torri mewn pren bri|gog.</P>
<PB N="394" REF="419">
<P N="19"><HI>19</HI> Efe a furw rai, ac a dardd allan rai eraill: felly y mae cenhedlaeth c&icirc;g a gwaed, y naill &s;ydd yn marw, a'r llall a enir.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> P&ocirc;b gwaith pwdr a dderfydd, a'r hwn &s;ydd yn ei weithio ef a aiff gyd ag ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 1.2.</NOTE> Gwyn ei fyd y g&wcirc;r mewn doethineb a fefyrio bethau da, a'r hwn yn &s;ynhwyrol a ymry|&s;ymma am bethau &s;anctaidd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yr hwn a feddwl am ei ffordd hi yn ei galon, a fydd dehallgar yn ei dirgeledigaethau hi: dos ar ei h&ocirc;l hi fel &ocirc;lrhen-wr, a chynllwyn yn ei ffyrdd hi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yr hwn a edrycho trwy ei ffene&s;tri hi, a thrwy ei dorau hi a gaiff glywed.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yr hwn a letteuo yn agos iw th&ycirc; hi, ac a yrro ei hoel iw pharwydydd hi a e&s;yd ei babell ger llaw iddi hi,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac a lletteua yn llett&ycirc; y rhai daionus, ac a e&s;yd ei feibion tann ei chy&s;cod hi, ac a erys tann ei brig hi.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Hi ai cy&s;coda ef rhag y gwr&ecirc;s, ac efe a let|teua yn ei gogoniant hi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cynneddfau doethineb. 11 Atteb yn erbyn gan e&s;cu&s;o|dion pechaduriaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YR hwn &s;ydd yn ofni yr Arglwydd a wna hynny, a'r hwn &s;ydd yn dal g&wcirc;ybodaeth y gyfraith ai caiff hi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel mam y cyferfydd hi ag ef, ac fel gw|raig forwynaidd y derbyn hi ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Hi ai portha ef &acirc; bara deall, a ai dioda ef &acirc; dwfr doethineb.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Os &s;iccrheir ef wrthi hi, ni ogwydda efe: os yngymnal efe wrthi hi ni wradwyddir ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Hi ai cyfyd goruwch ei gymydogion, ac a egyr ei &s;afn ef yng-hanol y gynnulleidfa.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Llawenydd a choron gorfoledd a gaiff efe: ac hi a rydd iddo enw tragywyddol yn etifeddia|eth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Eithr dynnion an&s;ynhwyrol ni ch&acirc;nt afel arni hi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gw&ycirc;r pechadurus hefyd ni ch&acirc;nt ei gwe|led hi: pell yw hi oddi wrth falchder, a gw&ycirc;r cel|wyddog ni chofiant hi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Nid gweddus cl&ocirc;d yng-enau pechadur,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O blegit nid yr Arglwydd ai hanfonodd hi iddo ef: canys trwy ddoethineb y treuthur cl&ocirc;d, a'r Arglwydd ai llwydda ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Na ddywet o herwydd yr Arglwydd yr ydwyf fi ymmaith: o blegit ni ddylit ti wneu|thur yr hyn &s;ydd ddrwg ganddo ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Na ddywet, efe a'm lluniodd i, o blegit nid rhaid iddo ef wrth &wcirc;r pechadurus.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> C&acirc;s gan yr Arglwydd b&ocirc;b ffieidd-dra, ac nid da yw hynny gan y rhai ai hofnant ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Efe<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 1.27.</NOTE> a wnaeth dd&ycirc;n o'r dechreuad, ac ai gadawodd ef yn llaw ei gyngor ei hun [gan ddywedyd]</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Os mynni, ti a elli gadw y gorchymyn|nion, a gwneuthur ffyddlondeb gymmeradwy.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Efe a o&s;ododd o'th flaen di d&acirc;n a dwfr e&s;tyn dy law at yr hwn a fynnech di.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> [Y mae]<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 21.8.</NOTE> o flaen dynion enioes ac an|geu.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r hyn a fynno efe a roddir iddo ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O blegit mawr yw doethineb yr Arglw|ydd, ac y mae yntef yn gryf o allu, ac yn gwcled p&ocirc;b peth.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Hefyd<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 34.15, 16. hebr. 4.13.</NOTE> y mae ei olwg ef ar y rhai &s;y yn ei ofni ef, ac efe a fyn adnabod holl waith d&ycirc;n.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ni orchymynnodd efe i neb wneuthur yn annuwiol, ac ni roddes efe gennad i neb i be|chu.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am blant drygionus, 6 Dialedd Duw yn erbyn yr an|nuwiol. 25 Doethineb Duw yn ei weithredoedd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NA ddymuna lawer o blant diriaid, ac na fydd lawen o blant annuwiol: os amlh&acirc;nt na fydd lawen o honynt hwy, oni bydd ofn yr Arglwydd arnynt.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Nac ymddyriet iw henioes hwynt, ac na hyd&ecirc;ra ar eu lluo&s;ogrwydd hwynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys gwell yw vn cyfiawn n&acirc; m&icirc;l.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A gwell yw marw heb plant na chael plant annuwiol.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Vn &s;ynhwyrol a wna ddinas yn gyfan|nedd, ac yn ebrwydd y gwneir tylwyth yr an|nuwiol yn anghyfannedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Llawer o'r fath hyn a welodd fy llygad i: a'm clu&s;t a glywodd bethau cadarnach n&acirc; hyn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 21.9, 10.</NOTE> Yng-hynnulleidfa pechaduriaid y cynneu t&acirc;n, ac yng-henhedlaeth anghredadwy y lly&s;c digofaint.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ni bu<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 6.4.</NOTE> efe fodlan ir h&ecirc;n gewri o ll, y rhai a ymmadaw&s;ant yng-hryfder eu ffolineb.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Nid<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 19.21.25.</NOTE> arbedodd efe gymmydogion Lot, y rhai a ffieiddiodd efe am eu balchder.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ni thrugarh&acirc;odd efe wrth genedl dde|&s;truw, y rhai a aethant allan yn eu pechodau y rhai a wnaethent hwy.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac felly y cadwodd yr Arglwyd trwy drugaredd ac addy&s;c chwe chant mil o w&ycirc;r traed y rhai a ga&s;cle&s;id yng-haled wch eu calon,<NOTE PLACE="marg">Num. 14, 15, 16, 20, &amp; 26.5<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"></NOTE> gan guro a tho&s;turio gan daro ac iachau, ac os by|dde vn gwar-&s;yth ym my&s;c y, bobl rhyfedd oedd hyn os bydde efe difai.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gyd ag ef y mae trugaredd, a digo|faint.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yn fuan y bydd efe yn gadarn cymmod|lon, neu yn tywallt digofaint:<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 5.6.</NOTE> yn &ocirc;l amldra ei drugaredd y bydd ei argyoeddiad ef: yn &ocirc;l ei weithredoedd y barna efe &wcirc;r.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ni ddiangc pechadur ai anrhaith, ac ni phalla amynedd y duwiol.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Dod le i bob elu&s;en: o blegit pob vn a gaiff yn &ocirc;l ei weithredoedd: yr Arglwydd a gale|dodd Pharao fel nad adwaene efe ef, fel y bydde ei rym ef yn hy&s;pus i'r creadur ta~n y nefoedd, ei drugaredd ef &s;ydd amlwg i bob creadur: ag ada|mant y gwahanodd efe ei oleuni a'r tywyllwch.</P>
<PB REF="420">
<P N="16"><HI>16</HI> Na ddywet, yr Arglwydd a'm cuddia fi, a phwy o'r vchelder a'm cofia fi&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ym my&s;c pobl lawer ni'm cofir fi: ca|nys beth yw fy enaid: wrth y creadur anfeidrol?</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Wele y nef, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">e<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Pet. 3.10. 1. bren. 8.27. <GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">on. 6.18.</NOTE> nef y nefoedd, y dyfnder a'r ddaiar a'r hyn &s;ydd ynddynt hwy a &s;iglant, pan ofwyo efe: yr holl fyd a wnaed ac yr ydys ya ei wneuthur &s;ydd wrth ei ewyllys ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y mynyddoedd a &s;eiliau y ddaiar, pan edryche yr Arglwydd arnynt hwy, a gyd-e&s;c|ydwent gan ddychryn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Hefyd ni feddwl calon am danynt hwy yn addas.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A phwy a ddeall ei ffyrdd ef? y mae tem|he&s;tl yr hon ni w&ecirc;l d&ycirc;n, ac y mae mwy oi waith ef yn ddirgel.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pwy a draetha neu a ddioddef weithre|doedd ei gyfiawnder ef: o herwydd pell yw 'r cy|fammod a holiad pob peth wrth farw.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y difalch a feddwl hyn, a'r gwr angall cyfeiliornus &s;ydd yn meddwl pethau ff&ocirc;l.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Gwrando arnafi fy mab, a dy&s;c &wcirc;ybo|daeth: ac wrth fyng-eiriau mau fi gwilia ar dy galon.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Mi a ddango&s;af addy&s;c tann bwys, ac a draethaf yn ofalus am ei g&wcirc;ybodaeth hi.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Wrth farn yr Arglwydd y mae ei wei|thredoedd ef o'r dechreuad, ac efe a ddo&s;parthodd eu rhannau hwynt er pan wnaed hwynt.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Efe a addurnodd ei weithredoedd byth: y mae ei dywy&s;ogaeth yn ei law ef byth bythol: ni newyna&s;ant, ac ni flina&s;ant yn ei waith, ac ni pheidia&s;ant ai waith ef.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ni flinodd yr vn ei gymydog.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac nid anghredant ei air ef byth.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Wedi hyn yr edrychodd yr Arglwydd ar y ddaiar, ac efe ai llanwodd hi &acirc;i ddaioni.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Y mae efe yn cuddio ei hwyneb hi &acirc; che|lanedd pob peth byw, ac iddi hi y maent hwy yn dychwelyd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Daioni Duw yn creu, ac yn ymgoleddu dyn.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YR<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 1.27. &amp; 5.1. doeth. 2.23. &amp; 7.1. 1. cor. 11.7. colo&s;. 3.10.</NOTE> Arglwydd a greawdd dd&ycirc;n o'r ddaiar, ac y mae efe yn ei droi ef iddi hi trachefn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Efe a roddes iddynt hwy ddyddiau rhife|dig, ac am&s;er, ac a roddes iddynt hwy feddiant ar y pethau &s;y ynddi hi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe ai gwi&s;codd hwynt &acirc; nerth cym|mwys iddynt, ac ai gwnaeth hwynt ar ei ddelw ei hun.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Efe a roddes ei ofn ef ar bob cnawd, ac i|ddo ef lywodraethu ar rith bwy&s;t-filod ac ehedi|aid.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Efe gan rannu a roddes iddynt hwy fe|ddwl yn chweched, ac yn &s;eithfed ymadrodd yr hwn &s;ydd yn mynegu ei rym ef:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Cyngor, a thafod, a llygaid, clu&s;tiau, a chalon a roddes efe iddynt hwy i feddwl: efe ai llanwodd hwynt &acirc; g&wcirc;ybodaeth &s;ynnwyr, ac a ddango&s;odd iddynt hwy dda a drwg.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Efe a o&s;ododd ei olwg ar eu calonnau hwynt: rhoddes iddynt lawenychu byth yn ei ryfeddodau ef, fel y mynegent ei weithrdoedd ef yn &s;ynhwyrol:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac y clodfore yr etholedigion ei enw &s;anc|taidd ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Rhoddes hefyd iddynt hwy &wcirc;ybodaeth: ac efe a roddes gyfraith y bywyd yn etifeddia|eth iddynt hwy i ddeall eu bod hwy yn awr, y rhai oeddynt farwol.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Efe a wnaeth gyfammod tragywyddol &acirc; hwynt, ac a ddango&s;odd ei farnedigaethau i|ddynt hwy,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Eu llygaid a wel&s;ant fawredd gogoni|ant: ai clu&s;t a glywodd ogoniant eu lleferydd, ac efe a ddywedodd wrthynt hwy,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gochelwch rhag pob anghyfiawn: he|fyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.16. &amp; 22.23.</NOTE> efe a orchymynnodd bob vn o honynt hwy am ei gymydog.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ni chuddir eu ffyrdd hwynt oi olwg ef oi flaen ef [y maent hwy] bob am&s;er: a phob d&ycirc;n oi ieuengtid [&s;ydd yn pwy&s;o] i ddrygioni: am hynny ni allent hwy wneuthur eu calonnau o rai carregaidd yn rai cigaidd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> O herwydd wrth ddo&s;parthu cenhedlo|edd yr holl dir, efe a o&s;ododd dywy&s;og ar b&ocirc;b cenedl, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 4.20. &amp; 10.15.</NOTE> a gymmerodd I&s;rael yn rhan iddo ei hun, yr hwn ac efe yn gyntafanedic y mae efe yn ei faethu ag addy&s;c, ac wrth gyfrannu go|leuni cariad nid yw yn ei ollwng ef ymmaith.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny eu holl weithredoedd hwynt ydynt fel yr haul ger ei fron ef, ac y mae ei lygaid ef yn oe&s;tadol ar eu ffyrdd hwynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Nid yw eu anghyfiawnder hwynt gudd|iedig rhagddo ef: eithr y mae eu holl bechodau hwynt ger ei fron ef: a'r Arglwydd (am ei fod yn ddaionus, ac yn adnabod yr hyn a luniodd efe ei hun) ni's gadawodd hwynt, ac ni pheidiodd ai harbed.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Trugaredd g&wcirc;r &s;ydd megis &s;&ecirc;l gyd ag ef,<NOTE PLACE="marg">Pen. 29.13.</NOTE> ac efe a geidw gymwynas d&ycirc;n, fel cannwyll llygad, gan rannu edifeirwch iw feibion ai fer|ched, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Matth. 25.35.</NOTE> wedi hynny efe a gyfyd eil-waith ac a d&acirc;l iddynt hwy: &icirc;e eu taledigaeth a d&acirc;l efe ar eu pen hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Etto<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 3.19.</NOTE> efe a roddes i'r edifeiriol edifeir|wch: ac a alwodd y rhai a adaw&s;ent amynedd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Tro gan hynny<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 3.12.</NOTE> at yr Arglwydd a g&acirc;d [dy] bechodau, gweddia oi flaen ef, a gwna lai o fai.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Dychwel at y Goruchaf, a thro oddi wrth anghyfiawnder: o herwydd efe a'th arwain di o dywyllwch i oleuni iechydwriaeth.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ca&s;aa hefyd ffieidd-dra yn ddirfawr.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pwy<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 6.5. e&s;ay. 38.18.19.</NOTE> a folianna y Goruchaf yn vffern yn lle y rhai a ydynt yn byw, ac yn rhoddi mawl?</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Darfu mawl gan y marw megis gan vn heb fod.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yr hwn &s;ydd yn fyw ac yn iach a folian|na yr Arglwydd &acirc;i galon.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Mor fawr yw trugaredd ein harglwydd
<PB N="395" REF="420">Dduw ni ai gymmod i'r rhai &s;y yn troi atto ef yn &s;anctaidd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ni all pob peth fod mewn dynion: am fod mab d&ycirc;n yn farwol.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Pa beth ddi&s;cleiriach na'r haul&lpunctel; ac y mae diffyg ar hwn: felly d&ycirc;n yr hwn &s;ydd yn me|ddwl [yn &ocirc;l] cig a gwaed.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Y mae efe yn y&s;tyried nerth y nefoedd v|chaf: eithr daiar a lludw yw pob d&ycirc;n.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Mawredd Duw. 6 trueni dyn 14 Haelioni, 18 a &s;ynnwyr.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YR hwn &s;ydd yn byw byth, yn gyffredinol a greodd bob peth.<NOTE PLACE="marg">Gen. 1.1.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr Arglwydd yn vnic &s;ydd gyfiawn, ac nid oes neb ond efe: yr hwn &acirc; rhychwant ei law &s;ydd yn gwneuthur y byd yn gyfanneddol, ac y mae pob peth yn vfyddhau ei ewyllys ef: o blegit y mae efe yn ei nerth yn Frenin ar bawb gan wahanu ynddynt hwy y pethau &s;anctaidd oddi wrth y pethau halogedic.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> I bwy y parodd efe fynegu ei weithredo|edd ef&lpunctel; a phwy a &ocirc;lrheiniodd ei fawredd ef&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pwy a rif gadernid ei fawredd ef&lpunctel; a phwy a e&s;yd ar draethu ei drugaredd ef&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ni ellir lleihau na chwanegu, ac ni ellir &ocirc;lrhain rhyfeddodau 'r Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pan orphenno d&ycirc;n yna y dechreu efe, a phan beidio efe, bydd ei&s;ieu arno ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pa beth gan hynny yw d&ycirc;n&lpunctel; a pha fudd &s;ydd o honaw ef&lpunctel; pa dda neu ddrwg a dicho~ efe?</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Rhifedi dyddiau d&ycirc;n (pan fyddant lawer) ydynt gant mhlynedd,<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 90.10.</NOTE> eithr y mae i bawb hun [dros am&s;er] ni all neb ei gyfrif: fel defnyn o ddwfr o'r m&ocirc;r, ac fel graienyn o dywod yw<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Pet. 3.8.</NOTE> m&icirc;l o flynyddoedd ym my&s;c dyddiau tragywyddol|deb.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny y mae yr Arglwydd yn yma|ros wrthynt hwy, ac yn tywallt ei drugaredd arnynt hwy.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Efe a welodd, ac a &wcirc;ybu mai dini&s;tr drwg fydd iddynt hwy.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny efe a wnaeth ei drugaredd yn aml.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Trugaredd d&ycirc;n &s;ydd tu ag at ei gymmy|dog:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A thrugaredd yr Arglwydd tu ag at bob cnawd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yn argyoeddu, ac yn addy&s;cu, ac yn a|thrawiaethu, ac yn troi fel y gwna bugail ei braidd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y mae efe yn trugarhau wrth y rhai &s;y yn derbyn addy&s;c, ac wrth y rhai ydynt yn bry&s;|&s;io at ei farnedigaethau ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> [Fy] mab na cherydda wrth wneuthur cymmwynas, a phan ymbilio neb, na ddod air drwg &s;arrig.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Onid yw 'r gwlith yn go&s;twng y gwr&ecirc;s&lpunctel; felly gwell yw gair na rhodd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Wele onid gwell yw gair na rhodd dda&lpunctel; a gr&acirc;&s;lon yw pob vn o'r ddau gan ddyn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Vn ff&ocirc;l a ddannod fel na haeddo efe ddi|olch, a rhodd y cenfigennus a wna i'r llygaid wanhau.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Cyn llefaru, dy&s;c: a chyn afiechyd cym|mer feddiginiaeth.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Cyn barn ymbaratoa i wneuthur yn dda,<NOTE PLACE="marg">1. Cor. 11.31.</NOTE> ac yn am&s;er gofwy ti a gei drugaredd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Cyn dy glafychu ymddaro&s;twng trwy ddirwe&s;t, ac yn am&s;er pechod dangos edifeir|wch.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Na rwy&s;tra dalu adduned mewn pr&ycirc;d: ac nac oeda ymgyflawnhau hyd farwolaeth.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ymbaratoa cyn gweddio, ac na fydd fel d&ycirc;n yn temptio 'r Arglwydd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Meddwl am y digofaint [a fydd] yn y dydd diwedd,<NOTE PLACE="marg">Pen. 7.17.</NOTE> ac am am&s;er dialedd pan droer wyneb [Duw] ymmaith.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yn am&s;er amldra meddwl am am&s;er ne|wyn, ac yn am&s;er cyfoeth am dlodi, ac ei&s;ieu.<NOTE PLACE="marg">Pen. 11.14.</NOTE></P>
<P N="27"><HI>27</HI> O'r boreu hyd yr hwyr y newidia am&s;er, ac ebrwydd yw hyn oll ger bron yr Arglwydd, ar dd&ycirc;n doeth y bydd ofn duwiol ym mhob peth, ac yn am&s;er pechod efe a ymochel rhag amryfu&s;edd, a'r angall ni cheidw am&s;er.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Pob vn &s;ynhwyrol a edwyn ddoethineb, ac addy&s;c.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac efe a rydd fawl i'r hwn &s;ydd yn ei cha|el hi.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Y rhai &s;ynhwyrol a fuant ddoethion yn eu hymadroddion, ac a ddifera&s;ant fanwl ddi|harebion i fywyd: goref yw hyder ar yr Argl|wydd yn vnic, o blegit calon farw &s;ydd yn gly|nu wrth beth marw.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Na ddos ar &ocirc;l dy chwant,<NOTE PLACE="marg">Rhuf. 6.6. &amp; 13.14.</NOTE> eithr ymattal oddi wrth dy awydd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Os rhoddi i'th enaid yr hyn a ryngo bodd iddo, yna y gwnei di i'th elynnion chwerthin y rhai ydynt yn cenfigennu wrthit ti.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Na ymlawenycha yn dy fawr fwythau: ac na &acirc;d arnat ei&s;ieu ei chyngor hi.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Na ddos yn dlawd trwy wledda ar o|creth heb ddim yn dy bwrs, canys [felly] y by|ddit ti enwog gynllwynwr i'th einioes dy hun.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yn erbyn glothineb a godineb. 6 am ymadrodd pwyllog, 22 gwir ddoethineb 27 y modd yr adweinir dyn.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NI chyfoethoga gweithiwr meddw: a'r hwn &s;ydd yn diy&s;tyru ychydig, a &s;yrth o fe|&s;ur ychydig.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwin a gwragedd &s;ydd yn gyrru doethi|on ar encil.<NOTE PLACE="marg">Gen 19.33. 1. Bren. 11.1.</NOTE></P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r hwn a lyno wrth butteniaid a fydd h&ycirc;f: eithr pydyrni a phryfed ai c&acirc;nt ef yn etifeddia|eth, ac efe a wywa mewn mwy o &s;iampl.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr hwn &s;ydd yn credu yn fuan &s;ydd y&s;cafn ei feddwl,<NOTE PLACE="marg">Io&s;. 22.12.</NOTE> a'r hwn &s;ydd yn pechu yn erbyn ei e|naid ei hun a gyfeiliorna.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr hwn &s;ydd yn llawenychu mewn dry|gioni a gondemnir, yr hwn &s;ydd yn gwrthwy|nebu melu&s;-chwant &s;ydd yn coroni ei fywyd.</P>
<PB REF="421">
<P N="6"><HI>6</HI> Yr hwn a attalio ei dafod a gyd-fyw a'r anhywaith, a'r hwn &s;ydd yn ca&s;au &s;iarad &s;ydd yn llai ei niwed.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Na ddad-ddywet air, ac ni bydd i ti ni|wed.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Na fynega fuchedd arall wrth na chyfaill na gelyn, ac onid yn dy erbyn di y bydd y pechod na ddadcuddia ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys efe a'th wrendu, ac a ddeil arnat ti, ac mewn am&s;er efe a'th ga&s;&acirc; di.</P>
<P N="10"><HI>10</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 22.22.</NOTE> Pan glywech air g&acirc;d iddo ef farw gyd &acirc; thi, a bydd ddiogel, o blegit ni rwyga efe di.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Vn ffol a ofidia gan air fel yr hon &s;ydd yn e&s;cor ar blentyn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> [Fel] &s;aeth yng-l&ycirc;n ym morddwyd vn, felly y mae gair ym mola y ff&ocirc;l.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Cerydda dy gyfaill rhag iddo wneuthur, ac os efe a wnaeth rhag gwneuthur mwy.</P>
<P N="14"><HI>14</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 19.17. Math. 18.15.</NOTE> Cerydda dy gymmydog rhag iddo ddywedyd: ac os dywedodd, rhag iddo ddywe|dyd eil-waith.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Cerydda dy gyfaill: o blegit mynych y mae cwyn heb achos.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Hefyd na choelied dy galon di bob gair: y<NOTE N="*" PLACE="marg">Iago. 3.2.</NOTE> mae vn a lithro ganddo air, ac nid oi fodd: a phwy ni lithra ei dafod?</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Cerydda dy gymmydog cyn bygwth, a dod le i gyfraith y Goruchaf, gan fod yn ddi|ddig: ofn yr Arglwydd yw dechreuad cymme|radwyaeth, a doethineb a b&acirc;r gariad ganddo ef: addy&s;c bywyd yw gwybodaeth gorchymynni|on yr Arglwydd: a'r rhai ydynt yn gwneuthur yr hyn &s;ydd fodlon ganddo ef ydynt yn cael ffrwyth pren anfarwoldeb.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yr ofn [a geir] gan yr Arglwydd yw pob doethineb, ac ym mhob doethineb y mae gwneuthuriad y gyfraith a gwybodaeth am ei holl alluogaeth ef: y gw&acirc;s yr hwn a ddywedo wrth ei fei&s;tr, ni wnaf yr hyn &s;ydd fodlon [gen|nit,] pe gwnae efe wedi hynny, y mae efe yn di|gio ei faethudd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Nid doethineb yw gwybodaeth drygio|ni, ac lle y byddo cyngor pechaduriaid nid oes &s;ynnwyr.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y mae drygioni a hwnnw yn ffiaidd, ac y mae angall annoeth.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Gwell yw 'r hwn &s;ydd yn ofnus ddy|chrynnedig mewn deall, na'r hwn &s;ydd yn rha|gori mewn callineb, ac yn tro&s;&s;eddu cyfraith y Goruchaf.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Y mae cyfrwy&s;tra diwyd a hynny yn an|ghyfiawn, ac y mae a dr&ycirc; ymmaith ffafor i ddangos barn: a doeth yw yr hwn &s;ydd gy|fiawn mewn barn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y mae yn gwneuthur drygioni ryw vn wedi ymgrymmu, [ac] yn ddu: ac oi fewn yn llawn twyll tanllyd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Efe gan gyd-o&s;twng ei wyneb, a chym|meryd arno fod yn fyddar lle nid adweinir ef, a achub dy flaen di i wneuthur niwed.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac os o ei&s;ieu gallu y rhwy&s;trir iddo ef bechu, efe a wna ddrwg os caiff efe am&s;er.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Wrth y golwg yr adwainir gw&ycirc;r: ac wrth gyfarfod wyneb [yn wyneb] yr adwainir vn dehallus.</P>
<P N="27"><HI>27</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 21.20.</NOTE> Gwi&s;c g&wcirc;r, a chwerthiniad dannedd, a cherddediad d&ycirc;n &s;ydd yn dangos yr hyn &s;ydd yn|ddo ef.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Y mae cerydd yr hwn nid yw d&ecirc;g, ac y mae vn di&s;taw a hwnnw yn gall.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am amryw ffrwyth ymadrodd. 27 am lafurio tir. 28 am anrhegion a rhoddion.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">MEgis y mae yn well ceryddu na digio yn ddirgel: felly yr attelir rhag niwed yr hwn a gydnabyddo [ei fai.]</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Chwant di&s;paidd yw torri morwyndod llangces:<NOTE PLACE="marg">Pen. 30.20.</NOTE> felly y mae yr hwn &s;ydd yn gweuthur barnedigaeth wrth nerth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y mae vn di&s;taw yr hwn a geir yn ddoeth, ac y mae &s;ydd adcas am ei &s;iarad lawer.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y mae a'r &s;ydd yn tewi am nad oes gan|ddo atteb, ac y mae a'r &s;ydd yn tewi am ei fod yn adnabod<NOTE N="*" PLACE="marg">Preg. 3.7.</NOTE> yr am&s;er.</P>
<P N="5"><HI>5</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 32.4.</NOTE> D&ycirc;n doeth a dau hyd oni byddo am&s;er, eithr yr ehud a'r angall a aiff tros am&s;er.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr aml ei eiriau a ffieiddir, ac adc&acirc;s fydd yr hwn a gymmero awdurdod iddo ei hun.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Mor dda yw dangos o'r hwn a gerydder edifeirwch: felly y ffoi di oddi wrth bechod e|wylly&s;car.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gan &wcirc;r pechadurus y mae dygrifwch mewn drygioni: ac yn niwed [iddo ei hun] y mae 'r caffaeliad.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y mae rhodd yr hon nid yw fuddiol i ti, ac y mae rhodd yr hon a d&acirc;l ei dau cymmaint.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y mae niwed er gogoniant, ac y mae a gododd ei ben trwy o&s;tyngeiddrwydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y mae a bryn lawer am ychydig, ac ai t&acirc;l hwy yn &s;aith gymmaint.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 6.5.</NOTE> hwn &s;ydd ddoeth yn ei ymadrodd &s;ydd yn ei wneuthur ei hun yn gariadus, a ffafor ffyliaid a dywelltir allan.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ni bydd rhodd yr angall fuddiol i ti yr hwn wyt yn derbyn: felly y cenfigennus o her|wydd ei angen, o blegit y mae efe yn edrych am dderbyn llawer peth am yr vn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ychydig a rydd efe a llawer a ddannod efe: ac efe a egir ei &s;afn fel criwr.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Heddyw y nechwyna efe, ac y foru y cais efe: c&acirc;s gan yr Arglwydd a chan ddynion yw y cyfryw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y ff&ocirc;l a ddywed, nid oes gennif gyfaill, nid oes diolch am fy naioni.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y rhai ydynt yn bwyta fy mara i, ydynt yn ddrwg eu tafod.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pa &s;awl gwaith a pha &s;awl vn ai gwat|warant ef&lpunctel; nid yw efe yn cymmeryd mewn de|allda fod [peth] ganddo, a'r vn fath iddo ef yw na bai.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gwell yw llithro ar balmant na llithro o'r tafod, felly y daw cwymp y drygionus ar fr&ycirc;s</P>
<PB N="396" REF="421">
<P N="20"><HI>20</HI> D&ycirc;n echry&s;lon &s;ydd fel chwedl allan o am&s;er, yr hwn fydd yn oe&s;tadol yng-enau yr hwn &s;ydd ddiaddy&s;c.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> O enau y ff&ocirc;l y lly&s;ir dihareb, o blegit ni ddywed efe hi yn ei ham&s;er.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Y mae a luddir i bechu trwy ei&s;ie, yr hwn pan orphwy&s;o ni &s;wmbylir.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y mae a gyll ei enaid ei hun o wladeidd|dra, a thrwy dderbyn wyneb y mae efe yn ei cholli hi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y mae a eddu iw gyfail rhag cywilydd, ac ai gwna ef yn elyn iddo ei hun heb fod yn rhaid.</P>
<P N="25"><HI>25</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 25.2.</NOTE> Anglod mawr ar ddyn yw celwydd, ac efe fydd yn oe&s;tadol yng-enau yr hwn &s;ydd ddi|addy&s;c.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Gwell yw lleidr na'r hwn a ymgynnefi|no &acirc; chelwydo: a phob vn o'r ddau a gaiff fethi|ant yn etifeddiaeth.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Amharchus yw arfer dyn celwyddog, ai anniwarthrwydd fydd gyd ag ef yn oe&s;tadol.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Y doeth ai ge&s;yd ei hun rhagddo ai yma|drodd: a'r call a ryglydda bodd pendefigion.</P>
<P N="29"><HI>29</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Dihar. 12.11. &amp; 28.19.</NOTE> Yr hwn a goleddo ei dir a wna ei dd&acirc;s yn vwch, a'r hwn a ryglyddo bodd pendefigion a gaiff faddeuant am ei anghyfiawnder.</P>
<P N="30"><HI>30</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 23.8. Deut. 16.19.</NOTE> Anrhegion a rhoddion ydynt yn dallu llygaid y doethion, ac fel ffrwyn mewn &s;afn y maent yn troi cerydd ymmaith.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Doethineb guddiedig a thry&s;&s;or heb ei weled, pa fudd &s;ydd o'r vn o'r ddau&lpunctel;</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Gwell yw d&ycirc;n yn cuddio ei ffolineb, na d&ycirc;n yn cuddio ei ddoethineb: gwell yw ang|enrheidiol ddioddefgarwch yn cei&s;io yr Arglw|ydd, nag vn yn llywodraethu ei fywyd ei hun heb Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am edifeirwch. 6 Gweddi. 7 Pechod. 16 A'r rha|gor &s;ydd rhwng y doeth a'r anoeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">[OS] pechai&s;t [fy] m&acirc;b, na wna mwy: eithr<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 5.5. P&s;al. 14.4. Luc. 15.21.</NOTE> gweddia tros yr hyn a fu.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ffo oddi wrth bechod megis rhag &s;arph: o blegit os deui di atto ef, efe a'th dderbyn di.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dannedd llew yw ei ddannedd ef, yn lladd eneidiau dynion.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pob anwiredd [&s;ydd] fel cleddyf dau-fini|og: ni ellir iachau ei archoll ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ym&s;ywen a cham a anrheithia gyfoeth: felly y gwneir t&ycirc; y beillchion yn anghyfan|edd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gweddi y tlawd [a aiff] o'r genau i glu|&s;tiau yr Arglwydd:<NOTE PLACE="marg">Exod. 3.9. &amp; 22.23.</NOTE> ai farn ef a ddaw yn ebrw|ydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr hwn &s;ydd yn ca&s;au cerydd [&s;ydd] ar lwybr pechadur: eithr yr hwn &s;ydd yn ofni yr Arglwydd a dr&ycirc; o [ewyllys] ei galon.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Adweinir o bell y glew ai dafod: eithr y doeth a &wcirc;yr pan lithro efe.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr hwn a adailado ei d&ycirc; ag arian rhai e|raill, [&s;ydd] megis yr hwn &s;ydd yn ca&s;clu iddo ei hun gerrig i [wneuthur] carnedd ei feddrod.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Swpp o garth<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 16.6.</NOTE> yw cynnulleidfa y rhai anwir, ai diwedd [fydd] t&acirc;n dini&s;triol.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ffordd pechaduriaid a wa&s;t&acirc;dhawyd &acirc; cherrig: ac yn ei chwr eithaf hi y mae ff&ocirc;s vffern.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yr hwn &s;ydd yn cadw cyfraith yr Arglw|ydd &s;ydd yn llywodraethu ei feddyliau,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A diwedd ofn yr Arglwydd yw derby|niad doethineb.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr hwn nid yw gall, ni chymmer ddy&s;c.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys y mae callineb yn amlhau chwer|wedd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gwybodaeth y doeth a amlha fel llifei|riant, ai gyngor ef [fydd] fel pur ffynnon y by|wyd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Tu mewn y ff&ocirc;l &s;ydd fel lle&s;tr twn, ni dda|lie efe ddim gwybodaeth yn ei fywyd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> G&wcirc;r doeth, os clyw air doeth ai cenmyl ac a chwanega atto.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yr anoeth ai clybu ac nid oedd fodlon ganddo ef, eithr efe ai tr&ocirc;dd yn &ocirc;l ei gefn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 33.3.</NOTE> Ymadrodd y ff&ocirc;l &s;ydd megis baich ar y y ffordd, eithr yng-wefu&s;au y doeth y ceir gr&acirc;&s;.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Megis t&ycirc; wedi ei dynnu ymmaith yw doethineb i'r ff&ocirc;l: pan feddylio rhai am ei eiriau ef yn [eu] calon, geiriau ni cheir pen arnynt fydd doethineb yr anoeth.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Megis lleffetheiriau ar draed, ac megis gefynnau dwylo ar y llaw dehau, yw addy&s;c gan y rhai anoeth.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y ff&ocirc;l yn chwerthin a gyfyd ei l&ecirc;f, eithr prin y chwardd g&wcirc;r call yn ddi&s;taw.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Megis tl&wcirc;s o aur yw addy&s;c gan y call: ac megis arddwrn-dlws ar y braich dehau.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Buan fydd troed y ff&ocirc;l yn nh&ycirc; [arall:] a'r g&wcirc;r a &wcirc;yr lawer fydd gwradwyddus gan|ddo hynny.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 19 27.</NOTE> angall a edrych i d&ycirc; drwy 'r ffene&s;tr: eithr g&wcirc;r medrus a &s;aiff allan.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Anfedru&s;rwydd d&ycirc;n yw gwrando wrth ddry&s;&s;au, a'r call fydd blin ganddo ammarch.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Gwefu&s;au y rhai &s;iaradus a draethant bethau nid ydynt yn perthynu iddynt eu hun, a geiriau y rhai call a bwy&s;&s;ir mewn clorian.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yn &s;afn fyliaid y mae eu calon, ac yng-halon doethion y mae eu &s;afn.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Pan felldithio yr annuwiol y cythrael y mae efe yn melldithio ei enaid ei hun.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 28.13.</NOTE> &s;iaradus &s;ydd yn halogi ei enaid ei hun, ac a ga&s;euir pa le bynnac yr ymdeithio efe.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="22" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am y diog. 12 A'r ff&ocirc;l. 18 Am gydwybod &s;iccr. 24 A chyfeillach dda.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Diog &s;ydd gyffelyb i garrec fydr, a phawb a chwibana er ammarch iddo ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> I fi&s;wail tommennau y cyffelybir y di|og, pob vn ai cymmero i fynu a e&s;cwyd ei law.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gwradwydd y t&acirc;d &s;ydd yng-anedigaeth [mab] ni chymmer addy&s;c: a merch [ff&ocirc;l] &s;ydd mewn ammarch.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Merch gall fydd etifedd ei g&wcirc;r, a'r wrad|wyddus yn dri&s;twch iw th&acirc;d.</P>
<PB REF="422">
<P N="5"><HI>5</HI> Yr hyf a wradwydda d&acirc;d a g&wcirc;r, ac a am|herchir gan y ddau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> [Megis] cerdd mewn tri&s;twch yw yma|drodd allan o am&s;er: ac mewn pryd [y bydd] ffrewyllau, ac addy&s;c doethineb.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Plant yn cael [eu] cynhaliaeth mewn buchedd dda ydynt yn cuddio difonedd eu rhie|ni, a phlant yn ymffro&s;tio mewn dirwyg ac an|noethineb ydynt yn halogi bonedd eu caren|nydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> [Megis] a&s;&s;io lle&s;tr pridd y mae yr hwn &s;ydd yn dy&s;cu y ffol, a chodi y mae efe y chai a ydynt yn cy&s;cu o ddyfnder cw&s;c:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Mynegu i vn yn cy&s;cu y mae yr hwn &s;ydd yn mynegu [peth] ivn ff&ocirc;l: a phan ddarffo, efe a addywed: beth yw [hyn&lpunctel;]</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Wyla am y marw canys y mae diffig go|leuni, ac wyla am y ff&ocirc;l, canys y mae diffig &s;yn|n&wcirc;yr.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 38.16.</NOTE> Wyla yn felu&s;ach am y marw am iddo ef orphywys: canys [gwaeth] na marwolaeth yw bywyd y ff&ocirc;l.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Saith niwrnod [fydd] o alar am y marw, ac am y ff&ocirc;l holl ddyddiau ei enioes ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Na amlha eiriau gyd a'r angall, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 12.12.</NOTE> na thyret at yr annoeth, o herwydd efe o ei&s;ieu deall a ddiy&s;tyra bob dim.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ymgadw oddi wrtho ef rhag cael blinder, ac na'th haloger di gan ei frynti ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Cilia oddi wrtho ef, a thi a gei orphywy&s;|dra, ac na ddifrawa yn ei ynfydrwydd ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Beth &s;ydd drymmach na phlwm&lpunctel; a pha enw &s;ydd iddo ef ond plwm&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 27.3.</NOTE> Haws yw dwyn tywod, a halen, a darn o haiarn na d&ycirc;n an&s;ynhwyrol.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Cy&s;&s;wlt coed wedi ei rwymo yn adai|ladaeth ni ddettyd er ei e&s;cwyt: felly calon wedi ei &s;iccrhau trwy feddylfryd cyngor nid ar&s;wyda bob am&s;er gan ofn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Calon wedi ei chadarnhau &acirc; ddeall &s;yn|hwyrol &s;ydd fel gwchter o dywod ar bared llyfn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ni pheru cloddiau wedi eu go&s;od yn v|chel yn erbyn y gwynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Felly calon ofnus gyd &acirc; meddwl vn ff&ocirc;l ni pheru yu erbyn pob ofn.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yr hwn a bigo lygad a ddwg ddagrau allan, a'r hwn a bigo galon a ddwg allan ddio|ddefaint.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yr hwn a deifl garreg at adar ai tarfa hw|ynt, a'r hwn &s;ydd yn gwradwyddo ei gyfaill &s;ydd yn dattod cefeillach.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pe tynnit gleddyf ar [dy] gyfaill na ano|beitha: o herwydd y mae cymmod.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Pe agorit dy &s;afn yn erbyn [dy] gyfaill, nag ofna: oblegit y mae iawn: ond am wrad|wydd, a balchder, a dadcuddiad cyfrinach, a dyr|nod trwy dwyll: am y pethau hyn y ff&ycirc; pob cy|faill ymmaith.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Cadw ffyddlondeb a'th gymydog yn [ei] dlodi, fel y gallech lawenychu yn ei wynfyd ef.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Aros wrtho e fyn am&s;er cy&s;tudd, fel y by|ddech gyd etifedd yn ei etifeddiaeth ef: nid yw tlodi bob am&s;er iw diy&s;tyru, na'r cyfoethog ang|all iw fawr berchi.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> O flaen t&acirc;n y mae tarth ffumer a mwg: felly y mae difenwi o flaen celanedd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Nid cywilydd fydd ge~nif amddeffin fyng|hyfaill, ac nid ymguddiaf rhagddo ef.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Os digwydd i mi ddrwg oiblegit ef, pob vn a glywo a ochel rhagddo ef.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Pwy a rydd i mi gadwriaeth ar fyng-e|nau, a &s;&ecirc;l gyfrwys ar fyng-wefu&s;au&lpunctel; fel na &s;yr|thiwn yn ddi&s;ymmwth oddi wrthi hi, ac na'm di|fethe fy nhafod fi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="23" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gweddi yr awdr. 6 Ai gyngor yn erbyn tyngu a dife|nwi. 19 Tri mawr fai: meddwl brwd, gwr godinebus, a gwraig butteinic.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">OH Arglwydd (t&acirc;d ac Arglwydd yr enioes oll) na &acirc;d fi yn eu cyngor hwynt, ac na &acirc;d i mi &s;yrthio oi plegit hwynt.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pwy a e&s;yd ffrewyllau yn fy meddwl, ac addy&s;c doethineb yn fyng-halon i&lpunctel; fel i'm arbe|dech&ocirc; Arglwydd am fy amryfu&s;edd: eithr na &acirc;d ti draha y rhai ydynt yn pechu o'r gwir-gwaith ddioddef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Fel na chynnyddo fy anwybodaeth i, ac na amlhao fy mhechodau i yn ddini&s;tr: ac na &s;yrthiwyf fi o flaen fyng-wrthwynebw&ycirc;r na lla|wenychu o'm gelynion y rhai y mae eu gobaith yn bell oddi wrth dy drugaredd di.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Oh Arglwydd d&acirc;d a Duw fy mywyd i na ddod i mi olwg vchel: eithr tyn oddi wrth dy wei&s;ion feddwl cawraidd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Tro oddi wrthif fi ofer obaith a chwant a dal bob am&s;er yr hwn a fynne dy wa&s;anaethu di, na oddiwedded awydd i'r bol fi, nac anlla|drwydd: ac na ddod fi dy w&acirc;s i fod o feddwl digywilydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gwrandewch blant addy&s;c genau cy|wir: a'r hwn ai cadwo ni ddelir ef yn ei yma|droddion.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pechadur a ddelir yn ei anghallineb, trwyddynt hwy y tramgwydda y difenwr a'r balch.</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.5. Pen. 27.15. Matth. 5.33.34</NOTE> Na arfer dy enau i dyngu, ac na ymgyn|nefina a henwi yr hwn &s;ydd &s;anctaidd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Oblegit megis ni bydd ychydig gle&s;iau ar y gw&acirc;s a holer yn oe&s;tadol: felly yr hwn a dyngo ac a henwo [Dduw] bob am&s;er ni bydd l&acirc;n oddi wrth bechod.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y g&wcirc;r a dyngo lawer a lenwir o anwi|redd, ac nid ymedu dialedd ai d&ycirc; ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Os pecha efe, ei bechod fydd yn ei erbyn ef: ac os diy&s;tyr yw ganddo ef, y mae efe yn pe|chu y dau cymmaint.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Os yn ofer hefyd y tyngodd efe, ni chy|fiawnheir ef: o blegit fe a lenwir ei d&ycirc; ef o ddia|ledd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y mae ymadrodd wedi ei wi&s;co &acirc; mar|wolaeth: na chaffer [hwnnw] yn etifeddiaeth Iacob.</P>
<PB N="397" REF="422">
<P N="14"><HI>14</HI> O herwydd hyn oll a dynnir ymmaith oddi wrth y rhai duwiol, ac ni threiglir hwynt mewn pechodau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Nac arfer dy enau i anghymme&s;urwydd o dyngu: o blegit y mae yn hynny ymadrodd pechadurus.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Meddwl am dy d&acirc;d a'th fam, o blegit ti a ei&s;teddi ym my&s;c pendefigion.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Rhag dy anghofio di o honynt hwy, a dihoeni o honot o'th waith dy hun, ac ewylly&s;io o honot na'th ane&s;id, a melldithio o honot ddydd dy anedigaeth.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 16.7.</NOTE> d&ycirc;n a ymarfero &acirc; geiriau gwradwy|ddus, ni chymmer addy&s;c tra fyddo byw.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Dau fath &s;ydd yn pechu llawer, a'r try|dydd &s;yd yn dwyn digofaint.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Meddwl brwd fel y t&acirc;n poeth yr hwn ni ddiffodd nes ei ddarfod.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A d&ycirc;n godinebus yn ei gorph cnawdol, yr hwn ni phaid hyd oni chynneuo efe d&acirc;n.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Y mae pob bara yn felus gan dd&ycirc;n godi|nebus, ni phaid efe hyd oni ddarfyddo.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> D&ycirc;n yn tro&s;&s;eddu oddi wrth ei wely ei hun a ddywed yn ei feddwl,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 29.15.</NOTE> pwy &s;ydd yn fyng|weled&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y mae tywyllwch o'm hamgylch i, ac y mae y parwydydd yn fyng-huddio i, ac nid oes neb yn fyng-weled i, beth &s;ydd arnafi ei ofn&lpunctel; ni chofia y Goruchaf fy mhechodau i: felly llygaid dynion y mae efe yn eu hofni.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac ni &wcirc;yr efe fod llygaid yr Arglwydd goruchaf yn fil eglurach.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y rhai ydynt yn canfod holl ffyrdd dyni|on, ac yn meddwl am y rhannau cuddiedig.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Cyn creu dim pob peth oedd hy&s;pus iddo ef, ac wedi eu gorphen y mae efe yn canfod y cwbl.</P>
<P N="28"><HI>28</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 20.10. Deut. 22.22.</NOTE> Yn heolydd y ddinas y dielir ar hwn, ac ef a ddelir lle ni's amheuodd efe.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Felly y wraig yr hon &s;ydd yn gadel ei g&wcirc;r, ac yn cei&s;io etifeddiaeth o arall.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> O blegit<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.14.</NOTE> yn gyntaf hi a anghredodd i gyfraith y Goruchaf, ac yn ail hi a bechodd yn erbyn ei g&wcirc;r, ac yn drydydd hi a dorrodd brio|das trwy odineb, ac a gei&s;iodd blant o &wcirc;r a|rall.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Honno a ddygir allan yn y gynnullei|dfa, ac fe a fydd edrych ar ei phlant hi.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ni wreiddia ei phlant hi, ac ni ddwg ei changhennau hi ffrwyth.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ei choffadwriaeth hi a dderfydd yn fe|lldith, ac ni ddeleuir ei hanniwarthrwydd hi.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A'r rhai a adewir a g&acirc;nt wybod na'd oes dim well nag ofn yr Arglwydd: na dim felu|&s;ach n&acirc;r hwn &s;ydd yn gwllied ar orchymynnion Duw.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Gogoniant mawr yw dilyn Duw: a h&icirc;r hoedl yw derbyn o honnaw ef dy di.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="24" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Clod doethineb.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DOethineb a gemnyl ei henaid, ac a orfole|dda ym my&s;c ei phobl.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Hi a egur ei &s;afn yng-hynnulleidfa y Go|ruchaf, ac a orfoledda ger bron ei allu ef [gan ddywedyd,]</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Mi a ddeuthym o enau y Goruchaf, ac a orchuddiais y ddaiar fel niwl.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Mi a bre&s;&s;wylais yn y goruchelder, a'm gor&s;eddfaincg i &s;ydd mewn colofn o gwmwl.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Myfi a amgylchais gylch y ne&s;oedd fy hu|nan, ac a rodiais yng-waelod y dyfnder.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Cefais feddiant o donnau y m&ocirc;r, ac o'r holl d&icirc;r, ac o bob pobl a chenhedlaeth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A chyd a'r rhai hyn oll y cei&s;iais i orphy|wy&s;dra, fel y cyfannedwn yn etifeddiaeth rhyw vn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna i'm gorchymynnodd creawdudd pob peth, a'r hwn a'm creawdd inne a wnaeth i'm pabell i orphywy&s;o, ac a ddywedodd:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pre&s;&s;wylia yn Iacob, a chymmer etifeddi|aeth yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="10"><HI>10</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Dihar. 8.2<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> Efe a'm creawdd i o'r dechreuad cyn y byd, ac ni phallaf fi byth, mi a wa&s;anaethais ger ei fron ef<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 31.3.</NOTE> yn y babell &s;anctaidd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac felly im &s;iccrhawyd i yn Sion, gwna|eth efe hefyd i mi orphywy&s;o yn y ddinas &s;anc|taidd, ac yn Ieru&s;alem y mae fyng-allu i.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac mi a wreiddiais ym my&s;c pobl an|rhydeddus yn rhan yr Arglwydd ai etifeddia|eth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Fel cedryn Libanus y derchafwyd fi, ac fel cupre&s;wydden ym mynyddoedd Hermon.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Fel palmwydden Engadi y derchafwyd fi, ac fel planhigion r&ocirc;s yn Iericho.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Fel oliwydden hardd mewn maes t&ecirc;g, fel planwydden wrth ddyfroedd i'm derchafwyd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Fel Cinamwn, ac fel &s;wpp o b&ecirc;r-aro|glau, ac megis myr dewi&s;ol y rhoddais fy mher arogl.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Fel galbanum, ac Onyx, ac &s;iorax, ac fel tarth thus mewn papell.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Mi a e&s;tynnais fyng-hanghennau fel Ta|rebinchus, a'm canghennau ydynt ogoneddus a graw&s;lawn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Io. 15.1.</NOTE> Fel gwinwydden y tarddodd p&ecirc;r arogl o honofi, a ffcwyth gogoniant a chyfoeth yw fy mlodau mau fi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Mam cariad da, ac ofn, a gwybodaeth, a gobaith &s;anctaidd ydwyfi:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yr ydwyfi yn rhoddi [y rhai hyn] yn dragywyddol i'm meibion y rhai a ddywedo efe.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Deuwch attafi y rhai a ydych yn fy chwe|nychu i, a llanwer chwi &acirc;m ffrwythau i.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 19.10.</NOTE> melu&s;ach yw fyng-hoffadwri|aeth na'r m&ecirc;l, a'm etifeddiaeth na'r dil m&ecirc;l.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Bydd ar y rhai am bwyt&acirc;nt i newyn et|to, ac ar y rhai am hyfant i y bydd &s;ychedd etto.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ni wradwyddir byth yr hwn a vfyddhao i mi, ac ni phecha y rhai a weithiant trwofi.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Llyfr cyfammod y goruchaf Dduw yw hyn oll.</P>
<PB REF="423">
<P N="27"><HI>27</HI> [Sef]<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.1 &amp; 24.3. Deut. 4.1. &amp; <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">9.9.</NOTE> y gyfraith yr hon a orchymyn|nodd Mo&s;es i ni yn etifeddiaeth yng-hynnu|lleidfa Iacob, na phellwch fod yn gryfion yn yr Arglwydd, fel y cadarnhao efe chwi, glynwch wrtho ef: yr holl alluog Arglwydd &s;ydd Dduw yn vnic, ac nid oes iachawdur ond efe.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yr hwn ai ddoethineb &s;ydd yn llenwi pob peth fel<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 2 11.</NOTE> Pi&s;on, ac fel Tigrys yn nyddiau y [ffrwythau] newydd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yr hwn &s;ydd yn llenwi deall fel Eu|phrates, ac fel yr<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> 3.15</NOTE> Iorddonen yn am&s;er cynha|iaf.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yr hwn &s;ydd yn dangos addy&s;c gwybo|daeth fel goleuni, ac fel G&ecirc;on yn nyddiau cyn|haiaf gw&icirc;n.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ni orphennodd y cyntaf ei hadnabod hi: felly nid &ocirc;lrheiniodd y diweddaf hi allan.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> O blegit y mae ei meddylfryd hi yn he|laethach na'r m&ocirc;r, ai chyngor na'r dyfnder mawr.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yr ydwyf fi doethineb, fel ff&ocirc;s yn dyfod o afon:</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac fel aber yr euthym i baradwys.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Mi a ddywedais y dwfrhawn fyng-ardd o'r oref, ac y mwydwn fyng-hyfiawn ireidd|dra.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac wele fe a aeth fy ff&ocirc;s yn afon, a'm ha|fon i yn f&ocirc;r.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Am fy mod i yn egluro addy&s;c fely cyf|ddydd, ac yn ei dangos hi ym mhell.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> O herwydd yr ydwyf fi yn tywallt athra|wiaeth fel prophwydoliaeth, ac mi ai gadawaf hi i oe&s;oedd tragywyddol.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Gwelwch<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 33.16.</NOTE> Nad tro&s;of fy hunan y cym|merais i boen, eithr tros bawb ai cei&s;iant hi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="25" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y tri pheth hoff a'r tri pheth c&acirc;s, 9 y naw dedwydd, 9 a'r wraig &s;celer.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GAn dri pheth yr euthym i yn d&ecirc;g, ac y co|dais i yn d&ecirc;g ger bron yr Arglwydd a dy|nion.</P>
<P N="2"><HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 13.2.5. Rhuf. 12.10.</NOTE> Cydundeb brodyr, a chyfeillach cym|mydog, a g&wcirc;r a gwraig yn c&ycirc;d-ddwyn ai gi|lydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A thri math [ar dd&ycirc;n] &s;ydd g&acirc;s gan fy e|naid i, ac yr ydwyf yn anfodlon iawn iw bu|chedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Tlawd balch, a chyfoethog celwyddog, a hen-wr godinebus angall.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Oni che&s;clai&s;t ti yn dy ieuengtid, pa fodd y cei di yn dy henaint?</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Mor d&ecirc;g yw barn ar rai penllwyd: a me|dru cyngor ar henaf-gw&ycirc;r&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Mor d&ecirc;g yw doethineb henafgw&ycirc;r, a me|ddylfryd a chyngor mewn rhai anrhydeddus&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Coron henaf-gw&ycirc;r yw gwybod llawer, ai gorfoledd yw ofn yr Arglwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Naw meddwl a gyfrifais i yn ddedwydd yn fyng-halon, a'r decfed a draethaf fi a'm ta|fod.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> D&ycirc;n yn byw yn llawen oi blant, ac yn gweled cwymp ei elynnion.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gwyn ei fyd yr hwn &s;ydd yn cyttal &acirc; gwraig &s;ynhwyrol,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 14.1. &amp; 19.16. Iago. 3.2.</NOTE> a'r hwn ni lithrodd ei da|fod, ac ni wa&s;anaethodd yr hwn &s;ydd anaddas i|ddo ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gwyn ei fyd yr hwn a gafodd &s;ynnwyr, ac ai mynego wrth y rhai &s;y yn gwrando.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Mor fawr yw 'r hwn &s;ydd yn cael doe|thineb? ond nid oes neb vwch na'r hwn &s;ydd yn ofni yr Arglwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Cariad yr Arglwydd &s;ydd eglurach n&acirc; dim.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> I ba beth y cyffelybir yr hwn &s;ydd yn ca|el afael arno ef&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ofn yr Arglwydd yw dechreuad ei gari|ad ef, a ffydd yw dechreuad glynu wrtho ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> [Dewis] bob dyrnod ond dyrnod [ar] y galon: a phob drygioni ond drygioni gwraig.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> [Dewis] bob niwed ond niwed ca&s;eion, a phob dial ond dial gelynnion.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Nid oes pen waeth na phen &s;arph, na di|gofaint waeth na digofaint gelyn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gwell gennifi gyttal &acirc; llew, ac &acirc; draig,<NOTE PLACE="marg">Dihar. 12.19.</NOTE> na chyttal &acirc; gwraig ddrwg.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y mae drygioni gwraig yn newidio ei hwyneb hi, ac yn gwneuthur ei hwyneb-pryd hi cyn ddued ag arth.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yng-hanol ei gymmydogion y &s;yrthia ei g&wcirc;r hi, ac efe a vcheneidia oi anfodd oi ha|chos hi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Bychan yw pob drwg wrth ddrwg gwraig, &s;yrthied coel-bren pechadur arni hi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Fel y mae dringfa dywodlyd i draed he|naf-gwr, felly y mae gwraig &s;iaradus i &wcirc;r di|&s;taw.</P>
<P N="25"><HI>25</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 42.12. 2. Sam. 11.2. &amp; 13.2.</NOTE> Na &s;yrth at degwch gwraig, ac na chwennych wraig er trythyllwch.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> D&icirc;g, a digywilydd-dra, a gwaith mawr yw gwraig, os rhydd hi iw gwr [ei gynhalia|eth.]</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Calon i&s;el, ac wyneb &s;arrig ac archoll ca|lon yw gwraig ddrwg.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Dwylo gweniaid, a gliniau rhyddion yw 'r hon ni chynorthwya ei g&wcirc;r yn ei vche|naid.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Trwy wraig<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 3.6. 1. Tim. 2.14.</NOTE> y daeth dechreu pechod, ac oi phlegit hi yr ydym ni yn meirw oll.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Na ddod i ddwfr le: fyned tro&s;odd, nac i wraig ddrwg rydd-did i fyned allan.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Onid aiff hi wrth dy law di, tor hi oddi wrth dy gnawd, dod [y&s;car] a gollwng [hi] yn rhydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="26" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Clod gwraig dda, 5 y pedwar peth erchyll, 8 eiddigedd gwraig ai drygioni, 33 y tri pheth an|weddus.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWyn ei fyd g&wcirc;r y wraig dda: canys ddau|ddyblyg fydd rhifedi ei ddyddiau ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwraig &wcirc;rol a lawenycha ei g&wcirc;r, ac a
<PB N="398" REF="423">gyflawna flynyddoedd ei fywyd ef mewn he|ddwch.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Rhan dda yw gwraig dda, ac yn rhan y rhai ydynt yn ofni yr Arglwydd y rhoddir hi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y mae gan dlawd a chyfoethog galon dda at yr Arglwydd, ac hwy a orfoleddant bob am&s;er yn wyneb-lawen.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Rhag tri pheth yr ar&s;wydodd fyng-ha|lon i, a rhag y pedwerydd golwg yr ofnais i.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Enllib dinas, a thorf o bobl,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A gau de&s;tiolaeth: blinach nag angeu yd|ynt hwy oll.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Baich calon a galar yw gwrag yn dal ei|ddigedd wrth wraig, a ffrewyll tafod yw 'r hon &s;ydd yn cyfrannu &acirc; phawb.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Iau &ycirc;chen yn &s;iglo yw gwraig ddrwg, ac y mae ei pherchennog megis yn ymaflyd mewn &s;corpion.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Digter mawr yw gwraig feddw, ac yn|fyd, ac ni chela hi ei gwarth ei hun.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Putteindra gwraig a adweinir wrth dderchafiad [ei] llygaid [hi,] ac wrth [ei] ham|rantau [hi.]</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dod ti gadwriaeth &s;iccr<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 42.11.</NOTE> ar ferch anhy|waith, rhag os caiff hi rydd-did iddi ei [cham] arfer ei hun.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gwilia ar y llygad digywilydd, ac na ry|fedda os gwna efe fai &acirc; thi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Fel yr egyr fforddol &s;ychedig ei &s;afn pan gaffo efe ffynnon: felly yr yf hi o bob dwfr cy|fagos, yr ei&s;tedd hi wrth bob pawl, ac yr egyr gawell yn erbyn y &s;aeth.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gr&acirc;s gwraig a wna ei g&wcirc;r yn hyfryd, ai gwybodaeth hi a wna ei e&s;cyrn ef yn frei|&s;ion.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Rhodd yr Arglwydd yw gwraig ddi|&s;taw gall, ac nid oes cydwerth i enaid a gymero addy&s;c.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gr&acirc;s ar r&acirc;s yw gwraig gywilyddgar a ffyddlon,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac nid oes dim a ddichon bwy&s;o yn gyfa|ddas ei diwair feddwl hi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Fel y mae yr haul yn codi yn vchelder yr Arglwydd: felly y mae tegwch gwraig dda yng-wychter ei th&ycirc;.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Fel cannwyll yn goleuo mewn canhw|yllbren &s;anctaidd: felly y mae tegwch yr&ycirc;d me|wn oedran diwegi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Fel colofnau aur mewn mortei&s;iau ari|an: felly y mae traed t&ecirc;g gyd a dwyfron &s;iccr.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> [Fy] mab cadw flodau dy ieuengtid yn iach, ac na ddod dy gryfder i ddieithriaid.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Wedi it gei&s;io y rhan ffaethaf o'r maes oll, haua dy h&acirc;d dy hun gan obeitho yn dy fo|nedd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Felly dy hiliogaeth di y rhai a fyddant byw gan gael hyder o fonedd a gynnyddant.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Gwraig a'r werth a gyfrifir i fod vn wedd a h&wcirc;ch, a'r briod a gyfrifir yn d&wcirc;r rhag angeu i'r rhai ai harferant.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Gwraig annuwiol a roddir yn rhan i&wcirc;r anwir, a'r dduwiol a roddir i'r hwn &s;ydd yn ofni yr Arglwydd,</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Gwraig anhone&s;t a bair ammarch, eithr merch hone&s;t a barcha ei g&wcirc;r.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Megis ci y cyfrifir gwraig anhywaith, a'r gywilyddgar a ofna yr Arglwydd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Y wraig yr hon &s;ydd yn perchi ei g&wcirc;r ei hun, a w&ecirc;l pawb yn ddoeth, a'r hon ai amhar|cho ef a gydnebydd pawb ei bod yn annuwiol a balch.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Gwyn ei fyd g&wcirc;r y wraig dda: o blegit dau ddyblyg fydd rhifedi ei flynyddoedd ef.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Am wraig floeddgar a &s;iaradus yr edry|chir i darfu gelynnion.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Enaid pob dyn tebyg i'r rhai hyn a ddwg ei fywyd mewn terfy&s;coedd rhyfel.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Am ddau beth y mae fyng-halon i yn a|thri&s;t, ac am y trydydd y daeth arnaf ddigter.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Bod rhyfelwr yn anghenus trwy ei&s;ieu, ac os dirmygir gw&ycirc;r &s;ynhwyrol.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Yr hwn a ddychwelo o gyfiawnder i be|chod yr Arglwydd ai paratoa ef i'r cleddyf: an|hawdd yw tynnu mar&s;iandwr heb fai, ac ni chy|fiawnheir tafarn-wr oddi wrth bechod.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="27" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Bod bai wrth brynu a gwerthu. 5 Y modd y mae ad|nabod dyn. 11 Cynneddf y ffol. 16 Brynted yw dadcuddio cyfrinach. 27 Bod drygioni dyn yn dy|fod arno ei hun.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">O Achos peth cyffredinol y pechodd llawer: a'r<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Tim. 6.9. Dihar. 26.4.</NOTE> hwn &s;ydd yn cei&s;io cael amldra a dr&ycirc; ei olwg ymmaith.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Rhwng cy&s;&s;wlt cerrig y gyrrir gwa|nas, a rhwng prynu a gwerthu yr ymwthia pechod.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Oni ddeil efe yn ofn yr Arglwydd yn ddi|wyd, ebrwydd y dim&s;trir ei d&ycirc; ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Wrth e&s;cwyd y gogr yr erys y brynti, felly anrhaith d&ycirc;n yn ei ymry&s;ymmiad ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y ffwrn &s;ydd yn profi lle&s;tri pridd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Dihar. 27.21.</NOTE> felly y mae profedigaeth d&ycirc;n yn ei ymadrodd ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ei<NOTE N="*" PLACE="marg">Matth. 7.17.</NOTE> ffrwyth a ddengys goleddiad y pren, felly y gwna traethiad y meddwl yng-halon d&ycirc;n.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Na chanmol &wcirc;r cyn [clywed ei] ymma|drodd: oblegit dyna brofedigaeth d&ycirc;n.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Os dilyni di gyfiawnder ti ai goddiwe|ddi hi, ac ai gwi&s;ci hi fel gwi&s;c laes ogone|ddus.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Adar a arhoa&s;ant gyd &acirc;i cyffelyb, a'r gwi|rionedd a dr&ycirc; at y rhai a weithiant.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fel y cynllwyn llew i helfa, felly y gw|na pechod i'r rhai a weithredant ddrygioni.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Traethiad y duwiol &s;ydd bob am&s;er am ddoethineb, a'r angall a newidia fel lleuad.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ym my&s;c yr an&s;ynhwyrol cadw am&s;er, a thyret yn fynych i fy&s;c y rhai pwyllog.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Baich yw traethiaid ffyliaid, ai chwer|thiniad fydd am ddigrifwch pechod.<NOTE PLACE="marg">Pen. 23.9.10.</NOTE></P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ymadrodd yr hwn a dyng o lawer a wna i'r
<PB REF="424">gwallt godi, ac ym&s;ywyn y cyfryw a wna gaeu clu&s;tiau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ym&s;ywyn beilchion a bair gelanedd, ai difenwad hwynt &s;ydd flin ei chlywed.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yr hwn<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 19.10. &amp; 22.22.</NOTE> &s;ydd yn dadcuddio cyfrinach a gollodd ei gredyniaeth, ac ni chaiff efe gyfaill wrth ei fodd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Hoffa [dy] gyfaill, a gwna yn ffyddlon ag ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Eithr os dadcuddi di ei gyfrinach ef, na ddilyn ar ei &ocirc;l ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Oblegit megis y mae d&ycirc;n yn difetha ei elyn, felly y mae efe yn difetha ei gymmydog.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac fel pe gollynge g&wcirc;r aderyn oi law, felly y gollyngai&s;t dy gymmydog ac ni's deli ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Na chanlyn ef: oblegit y mae efe ym mhell, ac wedi ffoi fel iwrch o fagl.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> O blegit fe a ellir iachau archoll, ac y mae cymmod am ddifenwad.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Eithr yr hwn a ddadcuddiodd gyfrinach a gollodd [ei] gredyniaeth.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y mae<NOTE N="*" PLACE="marg">Dihar. 10.10.</NOTE> yr hwn &s;ydd yn amneidio ai ly|gad yn adailadu dr&wcirc;g, a'r hwn ai hadwaeno ef a gilia oddi wrtho ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Efe a wna ei enau yn &s;wyn yn dy &wcirc;ydd di, a rhyfedd fydd ganddo ef dy ymadrodd di: wedi hynny efe a dr&ycirc; ei chwedl, ac a fwrw fai ar dy ymadrodd di.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Llawer a ga&s;eais i [arno ef] ar ni we|lwn ddim tebyg iddo ef: yr Arglwydd hefyd ai ca&s;aodd [ef.]</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Y neb &s;ydd yn taflu carreg yn vchel &s;ydd yn ei thaflu hi ar ei ben ei hun: a dyrnod tywy|llodrus a wahana ar choll.</P>
<P N="28"><HI>28</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 7.15. Dihar. 26.27. Preg. 10.8.</NOTE> Yr hwn a glodio ff&ocirc;s a &s;yrth ynddi hi.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A'r hwn a o&s;odo rwyd a ddelir &acirc; hi.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yr hwn a wnelo ddrwg, arno ef yr erys efe: ac ni chaiff efe &wcirc;ybod o ba le y mae efe yn dyfod iddo ef.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Gwatwargerdd, a dannodedd y beilchi|on, a dialedd a gynllwyn iddynt hwy fel llew.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Mewn magl y delir y rhai ydynt yn lla|wen ganddynt &s;yrthio y rhai duwiol, a chyn eu marwolaeth y treulia gofid hwynt, digter, a llid: ffiaidd hefyd yw 'r pethau hyn, a'r pethau hyn y bydd g&wcirc;r pechadurus meddiannol o honynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="28" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyngor yn erbyn chwant i ddial. 10 A rhyfyg y tafod.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>Y</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Deur. 32.35. Rhuf. 12.19.</NOTE> Dialwr a gaiff ddialedd gan yr Arglw|ydd, ac efe gan gadw a geidw ei becho|dau ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Maddeu i'th gymmydog ei gam, ac yna pan weddiech di y maddeuir dy bechodau dithe.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> D&ycirc;n i dd&ycirc;n a geidw ddig, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Matth. 6.14.</NOTE> a gais gan yr Arglwydd feddiginiaeth,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ni thrugarha efe chwaith wrth dd&ycirc;n cy|ffelyb iddo ei hun, ac efe a ymbil tros ei becho|dau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y mae efe yn gnawd yn cadw digter: pwy gan hynny a drugarha wrth ei bechod yntef&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Cofia y diwedd, a phaid a dal galana&s;tra.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Na fygwth chwaith i'th gymmydog ddi|ni&s;tr, na marwolaeth: eithr aros wrth y gor|chymynnion.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cofia y gorchymynnion, ac na ddigia wrth dy gymmydog.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> [Cofia] hefyd gyfammod y Goruchaf, a dirmyga annwybodaeth.</P>
<P N="10"><HI>10</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 8.1.</NOTE> Ymgadw rhag cynnen, a thi a wnei yn llai dy bechodau: o blegit g&wcirc;r digllon a gynneu gynnen.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> G&wcirc;r pechadurus a dralloda gyfeillion, ac a fwrw lid rhwng rhai heddychol.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fel<NOTE N="*" PLACE="marg">Dihar. 26.21.</NOTE> y byddo defnydd y t&acirc;n felly y lly&s;c efe, ac fel y byddo cadernid y gynnen y cynny|dda y t&acirc;n, fel y byddo cryfoer d&ycirc;n y bydd ei ddigofaint ef, ac yn &ocirc;l cyfoeth d&ycirc;n y cyfyd efe ei lid.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y mae ymry&s;on pry&s;ur yn cynneu y t&acirc;n, a chynnen bry&s;&s;ur yn tywallt gwaed.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Os chwythi di wreichionen hi a gynneu: ond os poeri di arni hi, hi a ddiffydd: ac y mae y ddau yn dyfod o'r genau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Melldithiwch<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 21.28.</NOTE> yr athrodwr a'r ddau da|fodiog: o blegit llawer-vn heddychlon a ddife|tha&s;ant hwy.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Tafod dau ddyblyg a gynhyrfodd lawer ac ai gwa&s;carodd hwynt o genhedlaeth i gen|hedlaeth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Dina&s;oedd cedyrn a ddini&s;triodd efe he|fyd, a theiau pendefigion a ddifethodd efe.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Tafod dauddyblig a fwriodd wragedd gwrol allan, ac ai diddymmodd hwynt oi llafur.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yr hwn a wrandawo arno ef ni chaiff efe lonydd, ac ni phre&s;&s;wylia yn ddi&s;taw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Dyrnod ffrewyll a wna glais, a dyrnod tafod a ddryllia e&s;cyrn.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Llawer a &s;yrthia&s;ant o herwydd min y cleddyf, ond nid cymmaint ag a &s;yrthia&s;ant o blegit y tafod.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Gwyn ei fyd yr hwn a amddeffynnwyd rhagddo, ac nid aeth yn ei ddigofaint ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yr hwn ni thynnodd ei iau ef, ac ni rwy|mwyd ai rwymau ef: o blegit iau haiarn yw ei iau ef, a rhwymau pr&ecirc;s yw ei rwymau ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Marwolaeth ddrwg yw ei farwolaeth ef, a mwy buddiol yw vffern nag ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ni chaiff efe lywodraeth ar y rhai duwi|ol, ac ni lo&s;cir hwynt yn ei flam ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y rhai ydynt yn gadel yr Arglwydd a &s;yrthiant tano, ac arnynt hwy y lly&s;c efe heb ddiffoddi: efe a yrrir arnynt hwy fel llew, ac fel lleopard y difa efe hwynt.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Wele cae dy dyddyn &acirc; drain, eithr gwna i'th enau ddorau a chl&ocirc;au.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Rhwym dy arian a'th aur, pwy&s;a hefyd dy ymadrodd, a gwna i'th enau borth a chol.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A gochel rhag llithro o honot trwydd|ynt hwy, ac rhag &s;yrthio o honot o flaen y cyn|llwyn-wr.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="29" TYPE="chapter">
<PB N="399" REF="424" MS="y">
<HEAD>PEN. XXIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am echwyn. 14. elu&s;en 17 machniaeth 15 am gar|tref er tylotted fyddo.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YR hwn &s;ydd yn gwneuthur trugaredd &s;ydd yn rhoddi echwyn iw gymmodog, a'r hwn &s;ydd yn ei gadarhau ef ai law, &s;ydd yn cadw y gorchymynnion.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dod echwyn i'th gymmydog yr am&s;er y byddo rhaid iddo ef,<NOTE PLACE="marg">Deut. 15.7. math. 5.42. luc. 6.35.</NOTE> a th&acirc;l trachefn i'th gymmy|dog yn yr am&s;er.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Cadw dy air yn &s;iccr, a gwna yn ffydd|lon ag ef, a thi a gei wrth dy raid b&ocirc;b am&s;er.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Llawer a gyfrifa&s;ant echwyn fel peth we|di ei gael, ac a bara&s;ant flinder i'r rhai ai helpia|&s;ant hwy.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y mae efe yn cu&s;&s;anu ei ddwylo ef hyd oni dderbynio efe: ac efe a o&s;twng ei leferydd am arian ei gymmydog.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yn am&s;er talu efe a oeda yr am&s;er, ac a rydd atteb hwyr-frydig, ac a wna e&s;cus o'r am|&s;er.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac os dichon efe roddi, prin y dwg efe yr hanner: ac efe a gyfrif hynny fel peth wedi ei gael.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Os amgen [wedi] iddo ef ei ddifuddio ef am ei arian, ai gael ef yn elyn heb achos:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Efe a d&acirc;l iddo ef felldithion a difenwad: efe a d&acirc;liddo ef ammarch yn lle anrhydedd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Llawer a droe&s;ant dd&ycirc;n ymmaith rhag drwg, ac a ofna&s;ant ei difuddio.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Er hynny bydd ddioddefgar wrth drue|ni, ac nac oeda dy elu&s;en iddo ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Cynnorthwya y tlawd er mwyn y gorchymyn, ac na thro ef ymmaith yn ei angen.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Coll dy arian er mwyn cyfaill neu frawd, ac na chuddia hwynt tann garreg iw colli.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Go&s;ot<NOTE N="*" PLACE="marg">Dan 4.24. math. 6.20. luc. 11.41. &amp; 12.33. act. 10.4. 1. tim. 6.18, 19. Tb. 4.8, 9, 10, 11.</NOTE> dy dry&s;&s;or lle y mae y Goruchaf yn gorchymyn, ac efe a fydd mwy buddiol i ti nag aur.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Cae* dy elu&s;eu yn dy gelloedd, ac hi a'th wared ti o b&ocirc;b niwed.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Hi a ymladd tro&s;ot ti yn well na tharian cryf, ac na gwaiw-ffon gadarn yn erbyn y ge|lyn.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> G&wcirc;r da a fachnia tros ei gymmydog, a'r hwn a gollodd gywilydd-dra ai g&acirc;d ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Na angofia garedigrwydd meichie, o blegit efe ai rhoddes ei hun tro&s;ot ti,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pechadur a anrheithia ferchie da.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Pechadur wedi machino a ff&ycirc;, a'r difu|ddiol a &acirc;d yn [ei] feddwl yr hwn ai gwaredodd ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Machniaeth a ddifethodd lawer vn go|ludog, ac ai &s;ymmudodd hwynt fel tonn o'r m&ocirc;r.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Hi a wnaeth i w&ycirc;r cedyra fudo, fel y cyr|wydra&s;ant hwy ym my&s;c cenhedloedd dieithr.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y pechadur a dro&s;&s;eddo orchymynnion yr Arglwydd a &s;yrth mewn machniaeth, a'r hwn a ddilyn wobr a &s;yrth mewn cyfraith.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Cynnorthwya dy gymmydog yn oref ac y gallech, a gwilia arnat dy hun rhag &s;yrthio o honot.</P>
<P N="25"><HI>25</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 36.21.</NOTE> Dechreu bywyd d&ycirc;n yw dwfr a bara a dillad, a th&ycirc; yn gorchguddio gwarth.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Gwell yw bywyd y tlawd tann d&ocirc; cledr, na gwleddau danteithiol o'r eiddo rhai eraill.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am fawr a bychan bydd fodlon, ac ni chei di glywed gwradwydd i'th d&ycirc;.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Bywyd drwg [yw gwibio] o d&ycirc; i d&ycirc;, ac lle yr ymdeithi di, ni elli agoryd dy &s;afn.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ti a letteui, ac a ddiodi rai anniolchgar, ac a gei glywed chwerwder am hynny.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Tyret ymdeithudd gwna 'r bwrdd yn drefnus, ac od oes dim gennit dod i mi fwyd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Tyret allan ymdeithudd o flaen yr an|rhydeddus, y mae yn rhaid i mi wrth fy nh&ycirc;, y mae fy mrawd yn lletteua gyd &acirc; mi.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Trwm yw hyn i'r hwn &s;ydd ganddo &s;ynnwyr, gorafyn y t&ycirc;, a gwradwydd y benthy|giwr.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="30" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am go&s;pedigaeth plant 14 mor felus yw iechyd a lla|wenydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YR hwn &s;ydd yn caru ei fab ai mynych<NOTE N="*" PLACE="marg">Dihar. 13.2<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> &amp; 23.13.</NOTE> ffre|wylla ef, fel y llawenycho efe yn ei ddiwedd ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr hwn a addy&s;co ei fab a gaiff lawenydd o honaw ef, ac a orfoledda oi achos ef ym my&s;c ei gydnabod.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr hwn &s;ydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Dan. 6.7<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"></NOTE> yn dy&s;cu ei fab a ddigia ei elynion, ac a orfoledda oi blegit ef o flaen ei gy|feillion.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Er marw ei dad ef, etto y mae efe megis heb farw, am adel o honaw ef ar ei &ocirc;l vn cyffe|lyb iddo ei hun.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yn ei fywyd efe ai gwelodd ef, ac a fu la|wen oi blegit: ac yn ei ddiwedd ni bu efe athri&s;t.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Efe a adawodd vn i ddial yn erbyn ei ely|nion, ac vn i dalu diolch iw gyfeillion.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr hwn &s;ydd yn co&s;pi ei fab a rwym ei ar|chollion ef, er cythryblu ei emy&s;caroedd ef ar bob bloedd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> March gwyllt a aiff yn &s;celer, a mab a a|dewir iddo a aiff yn anllywodraethus.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Llocha dy fab, ac efe ath ddychrynna di: chware ag ef, ac efe a'th dri&s;t&acirc; di.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Na chyd chwardd ag ef rhag gofidio o honot, ac e&s;cwyd dy ddannedd o'r diwedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 7.23.</NOTE> ddod iddo ef rydd-did yn ei ieuenc|tid, ac na fydd ddiy&s;tyr am ei annwybodaeth ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Go&s;twng ei warr ef yn ei leue~gtid, a thorr ei y&s;tlys tra fyddo efe plentyn, rhag iddo annu|fyddhau i ti pan galedo efe, a bod yn ofid calon i ti.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Addy&s;ca dy fab, a chymmer boen gyd ag ef, fel na thramgwyddech trwy ei anniwarth|rwydd ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gwell yw 'r iach cryf ei gyfan&s;oddiad, na'r cyfoethog yr hwn y curwyd ei gorph.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Iechyd a chyfan&s;oddiad da &s;ydd well na phob aur, a chorph iachus na golud anfeidrol.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Nid oes gyfoeth gwell nag iechyd
<PB REF="425" MS="y">corph: ac nid oe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ll<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wenyd gwell na llawenydd calon.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gwell yw marwolaeth nag enioes chw|erw, neu nychtod barhaus.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pethau da wedi eu cau mewn &s;afn caead yw gwledd wedi ei go&s;od ar fedd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pa fudd a wna diod offrwm i eulyn? o blegit ni fwyttu efe, ac ni arogla: felly yr hwn y mae yr Arglwydd yn ei erlid.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr hwn &s;ydd yn gweled &acirc;i lygaid ac yn tuchan, &s;ydd fel di&s;paidd yn canfod morwyn, ac yn vcheneidio.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Na ddod dy enaid i dri&s;twch, ac na chy|&s;tuddia dy di dy hun a'th gyngor dy hun.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Llawenydd calon yw enioes dyn, a hir|hoedl yw gorfoledd g&wcirc;r.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Hoffa dy enaid, a chy&s;&s;ura dy galon: a gyrr dri&s;twch ym mhell oddi wrthit.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> O blegit tri&s;twch a ddifethodd, ac a ladd|odd lawer.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Cenfigen a dig ydynt yn lleihau dyddi|au: a gofal &s;ydd yn dwyn henaint cyn yr am|&s;er.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Calon hoiw a da a ofala [yn vnic] am ei bwyd yn [ei] gwledd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="31" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyngor yn erbyn gormod chwant i gyfoeth, ac i fwyd a diod.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWilio am olud<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Timoth. 6.9.10.</NOTE> a wna i'r cnawd ddihoeni a gofal am danynt hwy a luddia gw&s;c.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gofalu a gwilio o fynne gael hun, a chw&s;c a wna glefyd trwm yn hamddenol.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y goludog &s;ydd yn cymeryd poen yn ca&s;|clu cyfoeth, ac yn [ei] e&s;mwythdra ef a lenwir di ddainteithion.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y mae y tlawd yn cymmeryd poen ac ei|&s;ieu, er hynn pan beidio efe tlawd yw efe.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ni chyfrifir yn gyfiawn yr hwn a hoffo aur, a'r hwn a ddilyno lwgredigaeth a gaiff ei wala [o honi hi.]</P>
<P N="6"><HI>6</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 8.2.</NOTE> Llawer a ddifethwyd o achos aur, ac y daeth eu dini&s;tr oi blaen.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pren tramgwydd yw efe i'r neb ai haddo|lo, ac wrtho ef y delir p&ocirc;b angall.</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 6.24.</NOTE> Gwyn ei fyd y goludog yr hwn a geir yn ddifai, ac nid aeth ar &ocirc;l aur.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pa le y mae y fath vn&lpunctel; ac nyni ai galwn ef yn happus: canys pethau rhyfedd y mae yn ei wneuthur ym my&s;c ei bobl.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pwy a brofwyd trwy [yr aur] hwn, ac a gafwyd yn berffaith&lpunctel; acefe a gaiff f&ocirc;d yn orfo|leddus, pwy a allodd bechu ac ni's pechodd, ac a allodd wneuthur drygioni, ac ni's gwnaeth&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny y &s;iccrheuir ei dda ef, a'r gyn|nulleidfa a fynega ei elu&s;enau ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pan ei&s;teddech di ar fwrdd g&wcirc;r mawr na rycha dy g&ecirc;g arno,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac na ddywet fod llawer arno.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Cofia mai peth drwg iw drwg lygad.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pa beth a wnaeth waeth n&acirc; llygad&lpunctel; am hynny yr &wcirc;yla efe gerbron p&ocirc;b &wcirc;yneb.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Nag e&s;tyn dy law ar b&ocirc;b peth a welech di.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac na fydd ar yr vn-watth ag ef yn y ddy&s;cl.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y&s;tyria wrthit ty hun beth yw meddwl dy gymydog, a bydd bwyllog ym mhob peth, bwyta fel d&ycirc;n yr hyn a o&s;oder o'th flaen di, ac na fydd wangcus rhag dy ga&s;au.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Paid yn gyntaf o herwydd medru&s;rw|ydd, ac nac ymlanwa rhag gweled bai arnat.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Pan ei&s;teddech di ym my&s;c llawer, nag e&s;tyn dy law yn gyntaf.</P>
<P N="21"><HI>21</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 37.29.</NOTE> Mor ddigonol yw ychydig i'r medrus&lpunctel; ni frytheiria efe ar ei wely, cy&s;cu yn iachus a gaiff yr hwn a fwytu yr gymhe&s;urol, efe a gy|fyd yn foreu yn ei h&wcirc;yl ai enaid ganddo.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> G&wcirc;r a ymlanwa a gaiff anhunedd, a go|fid a dolur.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ond os gorchfygir di mewn gwledd, cy|fot o'r canol, bwrw ac yme&s;mwyth&acirc;.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Clyw fi fy mab, ac na ddiy&s;tyra fi, ac yn y diwedd ti a gei fyng-eiriau i [yn wir:]</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yn dy holl waith bydd a&s;tud, ac ni ddig|wydd vn clefyd i ti.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Gwefu&s;au [llawer] a fendithiant yr hael oi fara: [a hynny fydd] de&s;tiolaeth &s;iccr oi ddaioni ef.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yr [holl] ddinas a wrwgnach yn erbyn yr anhael oi fara, a the&s;tiolaeth wa&s;tadol oi ddrygioni ef [fydd hynny.]</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Nac ymwrola mewn gwin: gwin a ddi|fethodd lawer.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Y t&acirc;n a brawf yr haiarn caled: felly gwin yng-halon y beilchion yn [eu] meddwdod.</P>
<P N="30"><HI>30</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 104.15.</NOTE> Bywiocau dynion a wna gwin od yfi di ef yn gymhe&s;ur.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Beth yw enioes i'r hwn a orchfyger gan win&lpunctel; canys i lawenychu dynion y crewyd ef.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Llawenydd calon a hyfrydwch meddwl yw 'r gw&icirc;n a yfer mewn pryd yn gymhe&s;urol.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Chwerwder meddwl yw 'r gw&icirc;n yr yfer llawer o honaw mewn dig a thramgwydd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Meddwdod yr angall a chwanega ddig a thramgwydd, a wanh&acirc; gryfder, ac a bair archollion,</P>
<P N="35"><HI>35</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 20.1.</NOTE> Na cherydda dy gymydog wrth yfed gw&icirc;n, ac na ddirmyga ef: pan fyddo efe llawen na dywet air gwradwyddus.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Na ddywet air gwradwyddus am dano ef, ac na wrthwyneba lawer arno ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="32" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y modd y mae llywodraethu, ac vfyddhau. 15 Am ofn a gobaith.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>OS</HI> gwnaethant di yn llywodraethwr na fallchia, bydd iddynt megis vn o honynt hwy,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gofala a bydd y&s;tyriol am danynt hwy.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna bydd di gymmwyna&s;car, ac wedi it fy|ned yn gymmeradwy gorphywys fel y byddech lawen oi plegit hwynt, ac y derbyniech goron i'th harddu.</P>
<PB N="400" REF="425" MS="y">
<P N="4"><HI>4</HI> Dywet wrth henuriad, canys hyn &s;ydd weddus i ti.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Wrth [draethu] gofalus wybodaeth rhw|y&s;tra gerdd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Na thywallt ymadrodd pan fyddo am&s;er i wrando, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Preg. 3.7. pen. 20.7.</NOTE> na ddangos dy ddoethineb allan a am&s;er.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Megis &s;&ecirc;l o garbwncl mewn gwi&s;c o aur yw cy&s;&s;ain mu&s;ic wrth gwmpeniaeth gw&icirc;n.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Megis &s;&ecirc;l o Smaragdus mewn boglyn o aur yw melu&s;dra mu&s;ic gyd &acirc;r gw&icirc;n melus.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ti &wcirc;r ieuangc llefara pan fyddo rhaid, a hynny yn brin pan i'th ofynner ddwy-waith.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gwna ddibe~ ar dy ymadrodd: [cynnwys] lawer yn ychydig eiriau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Bydd megis vn a g&wcirc;ybodaeth ganddo,<NOTE PLACE="marg">Iob. 32.6.</NOTE> ac yn ddi&s;taw hefyd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Nac* ymgy&s;tadla ym my&s;c gw&ycirc;r mawr, ac na &s;iarad lawer lle y byddo henaf-gw&ycirc;r.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O flaen taran yn y man y daw mellten, ac o flaen y llednais yr aiff ffafor.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Cyfot mewn pr&ycirc;d, ac na fydd olaf: rh&ecirc;d i'th d&ycirc;, ac na &s;egura.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yno chware, a gwna dy feddwl, ond nid mewn pechod na geiriau trahaus.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A bendithia am hyn [oll] yr hwn a'th wnaeth, ac a'th lanwodd &acirc;i ddaioni.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y neb a ofna yr Arglwydd a dderbyn ei a thrawiaeth ef: a'r hwn a foreu godo [atti hi] a gaiff ewyllys da.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yr hwn a gei&s;io y ddeddf a lenwir &acirc; hi: a'r rhagrithiwr a dramgwydda wrthi hi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y rhai a ofnant yr Arglwydd a g&acirc;nt farn [dda,] a chyfiawnder a gynneu fel goleu|ni.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y pechadur a wrthyd gerydd, ac a gaiff &s;iampl wrth ei ewyllys eu hun.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> G&wcirc;r [a gymmero] gyngor ni ddiy&s;tyra ddeall: ond y dieithr a'r balch nid ofna ofn:</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac wedi iddo wneuthur [y peth] efe a fydd heb gyngor ganddo.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> [Fy mab] na wna ddim heb gyngor, ac wedi gwneuthur nac edifarh&acirc;.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Na dd&ocirc;s rhyd ffordd lithrig, ac na thram|gwydda wrth gerrig, nac ymddyried ychwaith i'r ffordd wa&s;tad.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Gwilia dy blant dy hun.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ym mhob gweithred dda coelia dydi dy hun, ac dymma gadwedigaeth y gorchymynnio~.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yr hwn a gredo i'r Arglwydd a ddi&s;gwil ar y gorchymyn, a'r hwn a obeithio ynddo ef, ni bydd ei&s;ieu arno.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="33" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ffrwyth a daioni ofn Duw. 8 Mai Duw &s;ydd yn rhoddi i bob peth ei ragoriaeth. 18 Fe a ddyle dyn gadw ei rogoriaeth tra fydde byw. 23 Y modd y mae arfer gwei&s;ion a gwenidogion.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NI ddigwydd niwed i'r hwn a ofno yr Ar|glwydd, eithr mewn profedigaeth [Duw] ai gwared ef eil-waith.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Nid c&acirc;s gan y doeth y gyfraith, ond yr hwn a ragrithio [&s;ydd] ynddi hi megis mewn rhyferthwy mawr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> D&ycirc;n &s;ynhwyrol a ymddyried i'r gyfraith, a'r gyfraith a fydd ffyddlon iddo yntef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Er eglured fyddo yr hyn a ofynner, darpar dy ymddrodd, ac felly i'th wrandewir: bydd &s;icr o'r peth, yna atteb.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Calon y<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 21.16.</NOTE> ffol &s;ydd fel olwyn men: ai feddy|liau ydynt fel echel dro.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Megis y gweryra y&s;talwyn can bawb a ei&s;teddo arno ef, felly y gwna cyfaill gwatwa|rus.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pa ham y mae diwrnod yn rhagori diwr|nod, gan f&ocirc;d goleuni pob diwrnod yn y flwy|ddyn yn dyfod o'r haul&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Trwy &wcirc;ybodaeth yr Arglwydd y gwaha|nwyd hwynt,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Efe a gyfnewidiodd yr am&s;erau a'r gwi|liau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> [Rhai] o honynt hwy a dderchafodd efe, ac a &s;ancteiddiodd efe, ac efe a o&s;ododd [rai] o honynt hwy yn rhifedi y dyddiau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dynion<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 1.27. &amp; 2.7.</NOTE> a wnaed oll o'r ddaiar, ac o bridd y crewyd Adda.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yr Arglwydd trwy fawr wybodaeth ai nailltuodd hwynt, ac a wnaeth eu ffyrdd hwynt yn amryw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Rhai o honynt hwy a fendithiodd, ac a dderchafodd efe, a [rhai] o honynt hwy a &s;anc|teiddiodd, ac a ne&s;&s;aodd efe atto ei hun: [rhai] o honynt hwy a felldithiodd, ac a ddaro&s;tyngodd efe, ac ai tr&ocirc;dd hwynt allan oi lle.</P>
<P N="14"><HI>14</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 45.9. rhuf. 9.20,</NOTE> Megis [y mae] y clai yn llaw y cro|chenudd, ai holl ddigwydd wrth ei ewyllys ef: felly y mae d&ycirc;n yn llaw yr hwn ai gwnaeth ef, i roddi iddo efe fel y gwelo efe yn dda.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y mae daioni yn erbyn drygioni, ac eni|oes yn erbyn angeu: felly y mae y duwiol yn erbyn y pechadur, a'r pechadur yn erbyn y g&wcirc;r duwiol.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Felly edrych ar holl weithredoedd y Goruchaf, bob yn ddau y maent hwy y naill yn erbyn y llall.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Minne a ddeffroais yn ddiweddaf fel vn yn lloffa ar &ocirc;l cynhaiafw&ycirc;r y grawn-w&icirc;n: trwy fendith yr Arglwydd y cynnyddais: ac y llen|wais fyng-winwryf fel cynhaiafwr grawn|w&icirc;n.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Dehallwch nad i mi fy hunan y cyme|rais i boen,<NOTE PLACE="marg">Pen. 24.39.</NOTE> ond i bawb a gei&s;iant athrawiaeth.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O bendefigion [a'r bobl oll] clywch: &ocirc; lywodraethw&ycirc;r y gynnulleidfa gwrande|wch.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Na ddod awdurdod arnat ty hun i fab nac i wraig, i frawd nac i gydymmaith tra fy|ddech di byw: ac na ddod dy dda i arall rhag bod yn edifar i ti, a gorfod it ymbil &acirc; hwynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Tra fyddech di fyw a bod anadl ynot: na newidia dy gyflwr er vn d&ycirc;n.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys gwell yw bod ar dy blant dy ei&s;i|eu di, nac i ti edrych yn nwylo dy blant.</P>
<PB REF="426" MS="y">
<P N="23"><HI>23</HI> Cymmer dy ragor yn dy holl weithredo|edd: ac na anafa dy barch.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yn y dydd y gorphennech di ddyddiau dy enioes, ac yn yr am&s;er diweddaf dod dy eti|feddiaeth.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> [Rhodder] gwellt a gwialen a phwn i'r a&s;&s;en: [felly] bara, a cho&s;pedigaeth a gwaith i'r gwenidog.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Gwna iddo ef weithred trwy go&s;pediga|eth, ac efe a gais orphywy&s;dra, llae&s;a [dy] law iddo ef, ac efe a gais rydd-did.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Iau ac irai a o&s;twng warr [yr &ycirc;ch] ac ar wenidog drwg y mae yn rhaid rhoi co&s;pediga|eth a blinder.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Gyrr ef iw waith fel na byddo efe &s;egur o blegit llawer o ddrygioni a ddy&s;codd &s;egurud.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Go&s;ot ef ar ei waith canys felly y gwedde iddo ef.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Oni bydd vfydd dod heirn trymion arno ef: ond na ddod ormod ar vn cnawd, ac na wna ddim heb pwyll.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Os bydd gennit<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 24.39.</NOTE> wenidog bydded ef i ti fel dy enaid dy hun: o blegit mewn gwaed y cefai&s;t ti ef, os bydd gennit wenidog gwna o honaw ef fel o frawd: canys fe a fydd mor rhaid i ti wrtho ef ac wrthit dy hun.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Os co&s;pi di ef ar gam a chodi o honaw yntef a ffoi ymmaith, pa ffordd y cei&s;i di ef&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="34" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Oferedd dewiniaeth, coelion a breuddwydion. 6 Ar Dduw yn vnic y mae i ni roddi hyder. 20 Pa aber|thau nid yw Duw fodlon iddynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">OFer a chelwyddog obaith fydd gan &wcirc;r an&s;ynhwyrol, a breuddwydion a falchiant y rhai angall.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Megis vn yn dala cy&s;cod, ac yn ymlid gwynt yw yr hwn a goelio i freuddwydion.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Hyn yn vnic yw gweledigaeth breuddwy|dion, cyffelybrwydd wyneb ar gyfer wyneb.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pa lendid a geir o'r aflan, a pha wirioned o'r celwydog&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ofer yw dewiniaeth, coelion, a breuddwy|dion.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Llenwir dy feddwl di ag ofer ddychymy|gio~ fel gwraig yn e&s;cor: o ddieithr i'r Goruchaf anfon gweledigaeth, na ddod dy feddwl arni hi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Breuddwydion a dwylla&s;ant lawer, a'r rhai a obeithia&s;ant ynddynt hwy a fetha&s;ant.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Heb gelwydd y perffeithir y gyfraith, a pherffeithrwydd genau ffyddlon yw doethineb.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y g&wcirc;r a gerddodd lawer a &wcirc;yr lawer.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r hwn a gafodd brawf o lawer o bethau a ddengys &s;ynnw&ycirc;r.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Echydig a &wcirc;yr yr hwn ni phrofwyd: a'r hwn a dwyllwyd &s;ydd aml ei ddichell.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Mi a welais lawer yn fy amryfu&s;edd, a'm &s;ynnwyr i yw yr hyn a lunir yn fy yma|droddion.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Mi a fum yn fynych mewn perigl ma|rawolaeth, ac mi a achubwyd trwy r&acirc;s Duw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y&s;pryt y rhai a ofnant yr Arglwydd a gaiff fyw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O blegit y mae eu gobaith hwynt ar eu Hachubwr.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yr hwn &s;ydd yn ofni yr Arglwydd nid ofna ddim, ac ni ddychrynna, o blegit efe yw ei obaith ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gwyn ei fyd enaid y neb a ofno yr Ar|glwydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> I bwy y mae efe yn coelio? a phwy yw ei gadernid ef&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y mae llygaid yr Arglwydd ar y rhai ai carant ef yn amddeffynfa nerthol,<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 33.18. P&s;al. 91.1.</NOTE> ac yn gader|nid &s;iccr, yn gy&s;cot rhag gwr&ecirc;s, ac yn gy&s;cot rhag brydaniaeth hanner dydd, ac yn geidwad rhag tramgwyddo, ac yn help rhag &s;yrthio.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr hwn &s;ydd yn dderchafu yr enaid, ac yn llewyrchu y llygaid, ac yn rhoddi iechid, a bywyd, a bendith.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Dirmygus yw offrwm yr hwn a aber|tho dda anghyfiawn,<NOTE PLACE="marg">Dihar. 21.2.7.</NOTE> ni byddir bodlon i roddion y rhai anwir.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Nid yw y Goruchaf fodlon i offrymmau yr annuwiol, ac nid am lawer o aberthau y ma|ddeu efe bechod.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Megis vn yn lladd y mab o flaen y tad yw'r yr hwn a offrymmo aberth o dda y tylo|dion.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Bywyd y tlodion yw bara yr anghe|nus, a d&ycirc;n gwaedlyd yw yr hwn trwy dwyll ai dygo ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Lladd ei gymmydog y mae yr hwn a ddygo ei luniaeth ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A thywallt gwaed y mae yr hwn a dwy|llo y gw&acirc;s cyflog am ei gyflog.<NOTE PLACE="marg">Deut. 24.14. Pen. 7.20.</NOTE></P>
<P N="27"><HI>27</HI> Pan fyddo vn yn adailadu, ac arall yn tynnu i lawr, pa fudd a g&acirc;nt hwy ond poen&lpunctel;</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Pan fyddo vn yn gweddio ag arall yn melldithio, lleferydd pa vn a wrendu yr Ar|glwydd&lpunctel;</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Y neb a ymolcho wedi cyffwrdd ar marw, ac a gyffyrddo, ac ef eil-waith:<NOTE PLACE="marg">Num. 19 11.</NOTE> pa fudd a gaiff efe oi ymolchiad&lpunctel;</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Felly y d&ycirc;n a ymprydio o blegit ei be|chodau, ac a aiff trachefn, ac ai gwna hwynt,<NOTE PLACE="marg">2. Pet. 2.20.</NOTE> pwy a wrendu ar ei weddi ef&lpunctel; a pha fudd fydd iddo ef am ymddaro&s;twng?</P>
</DIV3>
<DIV3 N="35" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN XXXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>I ba aberthau y mae Duw bodlon. 14 Gweddi yr ymddifad a'r weddw a'r go&s;tyngedic.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Mae y neb &s;ydd yn cadw y gyfraith yn dwyn digon o Offrymmau.<NOTE PLACE="marg">1. Sam. 15.22. Ier. 7.3.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y neb &s;ydd yn dilyn y gorchymynnion &s;ydd yn aberthu iechydwriaeth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac y mae yr hwn a dalo ddiolch megis yn offrymmu peillied,<NOTE PLACE="marg">Phil. 4.18.</NOTE> ar hwn a roddo elu&s;en yn aberthu moliant.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ewyllys yr Arglwydd yw troi oddi wrth ddrygioni:<NOTE PLACE="marg">Exod. 23.15. &amp; 34.20.</NOTE> a bodloni yw ymado ag anghyfi|awnder.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Nac ymddangos ger bron yr Arglwydd
<PB N="401" REF="426" MS="y">yn wag-law.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O blegit hyn oll a wneir o achos y gorchy|myn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y mae offrwm y duwiol yn gwneuthur yr allor yn fr&acirc;s,<NOTE PLACE="marg">Gen 4.4.</NOTE> a pheraidd yw ei arogl ef ger bron y Goruchaf.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Aberth y g&wcirc;r cyfiawn &s;ydd gymeradwy, ac nis gollyngir tros gof ei goffadwriaeth ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gogonedda Dduw yn ewylly&s;car, ac na ddod flaen-ffrwyth dy ddwylo yn brin.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dangos dy wyneb yn llawen ym mhob rhodd:<NOTE PLACE="marg">2 Cor 9 7.</NOTE> a chy&s;&s;egra dy ddecfed yn &s;iriol.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dod i'r Arglwydd megis y rhoddes yn|tef i tithe,<NOTE PLACE="marg">Tobit 4 8.</NOTE> ac fel y mae dy allu yn ewylly&s;car.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O blegit diolchg&acirc;r yw yr Arglwydd, ac efe a d&acirc;l &s;aith gymmaint: na wna dy rodd yn brinnach.</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 10.17. 2. Cron. 19.7. Iob 34.19. Doeth. 6.7. Act. 10 34. Rhuf. 2.11. Galat. 2.6. Ephe&s;. 6.9. Colo&s;. 3.25. 1. Pet. 1.17.</NOTE> Na phrinh&acirc; mo'th offrwm, canys ni dderbyn efe mo honaw: ac nac edrych ar aberth anghyfiawn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> O blegit yr Arglwydd &s;ydd farn-wr, ac nid yw efe yn y&s;tyried wyneb neb.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Nid y&s;tyria efe ber&s;on yn erbyn y tlawd, eithr efe a wrendu weddi y gorthrymedic.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ni ddiy&s;tyra efe ddei&s;yfiad yr ymddifad na'r weddw, pan dywallto hi ei gweddi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Onid yw dagrau y weddw yn de&s;cyn ar ei gruddiau hi, ai llefain yn erbyn y neb &s;ydd yn eu peri&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yr hwn a add&ocirc;lo [Dduw] a fydd cymme|radwy, ai weddi ef a gyredd hyd y cwmylau.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gweddi y go&s;tyngedic a aiff trwy y cw|mylau, ac nis diddenir hi nes ei dyfod yn agos, nid ymmedu hi nes i'r Goruchaf edrych arni hi a barnu y cyfiawn, a gwneuthur barn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r Arglwydd nid oeda, ac nid erys y ca|darn wrthynt hwy, nes dryllio cefn y rai creu|lon.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A rhoddi dial ar y cenhedloedd a dwyn ymmaith luo&s;ogrwydd y rhai trahaus, a dry|llio lwynau y rhai anghyfiawn.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Nes iddo ef dalu i [bob] d&ycirc;n yn &ocirc;l eu ha|eddedigaethau: a gobrwyo dynion yn &ocirc;l eu me|ddyliau.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Nes iddo farnu ei bobl, ai llawenychu hwynt ai drugaredd ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Mor hyfryd yw trugaredd yn am&s;er ad|fyd&lpunctel; fel y cwmylau glaw yn am&s;er &s;ychder.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="36" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gweddi y ffyddloniaid yn erbyn gelynnion yr eglwys. 22 Cl&ocirc;d gwraig dda.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CYmmer drugaredd arnom ni &ocirc; Arglw|ydd, Duw pawb, ac edrych.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A gyrr dy ofn ar y cenhedloedd y rhai ni'th gei&s;ia&s;ant.</P>
<P N="3"><HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 10.25.</NOTE> Cyfot di law ar y cenhedloedd dieithr: g&acirc;d iddynt weled dy allu di.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Megis i'th &s;ancteiddir yn ein my&s;c ni ger eu bron hwynt, felly mawrhaer di yn eu my&s;c hwythau ger ein bron ninnau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fel i'th adwaenant megis yr ydym nin|nau yn dy adnabod, canys nid oes Duw ond tydi oh Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Adnewydda yr arwyddion, a chyfnewidia y rhyfeddodau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dangos dy law a'th ddeheu-fraich yn o|goneddus, fel y mynegant dy wrthiau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cyffroa dy lid a thywallt dy ddigter.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Cymmer y gwrthwynebwr ymmaith a dryllia y gelyn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gwna i'r am&s;er ddyfod yn fuan, cofia y digofaint fel i'th ddadcano dy ryfeddodau di.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> G&acirc;d i ddigofaint tanllyd ddifa y neb a ddiango, a chaffed y rhai a wnant niwed i'th bobl eu difetha.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dryllia bennau tywy&s;ogion y cenhedlo|edd y rhai a ddywedant, nid oes ond nyni.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ca&s;cl holl lwythau Iacob, a chymmer di hwynt yn etifeddiaeth i ti megis o'r dechre|uad.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Oh Arglwydd trugarha wrth y bobl y rhai a elwir ar dy enw di, ac wrth I&s;rael yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 4.22.</NOTE> hwn a elwai&s;t di yn gyntaf-anedic.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> To&s;turia wrth Ieru&s;alem dinas dy gy&s;|&s;egr, a'th orphywy&s;fa dy hun.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Llanw Sion &acirc;'th anfeidrawl rinwe|ddau, a'th bobl &acirc;'th ogoniant.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Dod de&s;tiolaeth i'r pethau a greai&s;t ti yn y dechreuad, a chyfot brophwydi yn dy enw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Dod wobr i rhai ydynt yn aros wrthit ti, a chaffer dy brophwydi di yn ffyddlon.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gwrando &ocirc; Arglwydd weddiau dy wei|&s;ion tros dy bobl<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 6.23.</NOTE> yn &ocirc;l bendith Aaron i'r bobl fel y gwypo y rhai oll a ydynt ar y ddaiar dy fod ti yn Arglwydd tragywyddol.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y bol a dreulia bob bwyd, ond y mae rhyw fwyd yn well na bwyd arall.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y genau a edwyn fwyd hela, felly yr ed|wyn calon gall eiriau celwyddoc.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Calon wrthny&s;ig a bair dri&s;twch, ond dyn a &wcirc;yr lawer a feddiginiatha hynny.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Gwraig a dderbyn bob g&wcirc;r: eithr y mae rhyw ferch yn well na merch arall.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Tegwch gwraig a lawenycha wyneb ei g&wcirc;r, ac a ddwg i dd&ycirc;n yr hyfrydwch mwyaf.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Os bydd yn ei thafod hi [ymmadrodd] trugaroc, llednais, ac iachol, nid fel eraill y mae ei g&wcirc;r hi.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y mae perchen gwraig [dda] yn dechreu cael cyfoeth, &s;ef help fel ef ei hun, a cholofn gor|phywy&s;dra.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Lle nid oes cae yr anrheithir y cnwd, ac lle nid oes gwraig yr ochneidia vn da~ gyrwydro.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Pwy a goelia williad wedi ymdaclu, ac yn gwibio o ddinas i ddinas&lpunctel; felly y mae am y d&ycirc;n nid oes ganddo nyth, eithr lletteu ym mha le bynnac yr elo hi yn nos arno ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="37" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Pa fodd y mae i ni adnabod ein cyfeillion a'n cynghor|wyr, 12 Mai &acirc;r duwiol y dylem ni ymgyfeillach.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">POb cydymmaith a ddywed, da gennif fin|ne ef: eithr y mae cydymmaith yn vnic o
<PB REF="427">enw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Onid erys tri&s;twch hyd angeu, pan droo cyfaill neu gydymmaith i fod yn elyn&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> O ryfyg drygionus, o ba le yr ymdreiglai&s;t ti i orchguddio y ddaiar &acirc; thw&ycirc;ll&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Rhyw gyfaill a wna yn lawen gyd ai gydymmaith yn ei lawenydd,<NOTE PLACE="marg">Pen. 6.19.</NOTE> ac a fydd yn ei er|byn ef yn am&s;er adfyd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Rhyw gyfaill a gymmer boen gyd ai gy|dymmaith er mwyn ei fol, ond efe a gymmer darian yn erbyn y gelyn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Nac anghofia dy gydymmaith yn dy ga|lon, eithr meddwl am dano ef pan fyddech yn gyfoethog.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Na ymgynghora a'r hwn &s;ydd yn dy wili|ed di, eithr c&ecirc;l dy gyfrinach rhag y rhai &s;y yn cenfigennu wrthit ti.</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 8.19. &amp; 9.16.</NOTE> Pob cynghorwr a genmyl ei gyngor: ac y mae a gynghora ar ei fudd ei hun.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Cadw dy feddwl oddi wrth dy gynghor|wr, a myn wybod yn gyntaf pa raid fydd i ti wr|tho ef (o blegit y mae efe [ond odit] yn cyngho|ri tro&s;to ei hun) rhag iddo dy fradychu di:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A dywedyd wrthit ti, da yw dy ffordd, ac yna &s;efyll gyferbyn &acirc; thi i weled beth a ddigwy|ddo i ti.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Na ymgynghora &acirc;r neb a'th amheuo di: a ch&ecirc;l dy gyfrinach oddi wrth y rhai a genfigen|nant wrthit,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Nag &acirc; gwraig am yr hon y mae eiddi|gedd rhyngthi hi &acirc; hi, nag &acirc;'r llwfr am ryfel, nac a'r marchnadwr am gyfnewid, nac a'r pryn|nwr am werthu, nac a'r cenfigennus am ddiol|chgarwch, nac a'r anrhugaroc am gymwy|nas.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Nac a'r diog am ddim gwaith, nac a'r gw&acirc;s a gyfloger tros flwyddyn am orphen peth, nac &acirc; gwas diog am lawer o waith.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Na ddi&s;gwil wrth y fath hyn am ddim cyngor.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Eithr bydd yn fynych gyd &acirc; g&wcirc;r duwiol yr hwn a wyddo&s;t ti ei fod yn cadw gorchymyn|nion yr Arglwydd,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yr hwn a fyddo yn ei feddwl fel dy fe|ddwl dithe, yr hwn os tramgwyddi di a gydofi|dia &acirc; thi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Cadw dy gyfrinach yn dy galon: o ble|git nid oes neb ffyddlonach i ti n&acirc; honno.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys y mae meddwl dyn yn arfer wei|thieu o fynegu mwy na &s;aith o wilwyr yn ei|&s;tedd mewn twr gwilio vchel.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac o flaen hyn oll gweddia ar y Goru|chaf ar i wirionedd gyfarwyddo dy ffordd di</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Dechreuad pob gwaith yw ymadrodd, ac o flaen pob gweithred [aed] cyngor.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Arwydd cyfnewidiad llawenydd yw 'r wyneb, a phedwar peth &s;ydd yn codi da a drwg, enioes ac angeu, a'r tafod &s;ydd yn llywodraethu yn wa&s;tad arnynt hwy.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Y mae rhyw wr dichellgar yn dy&s;cu lla|wer eraill, ac yn amhroffidiol iw enaid ei hun.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y mae vn atc&acirc;s doeth o eiriau: gan hwnnw nid oes dim doethineb.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> O blegit ni roddes yr Arglwydd r&acirc;s i|ddo ef, canys efe a adawyd heb bob doethineb.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Rhyw vn &s;ydd gall iw enaid ei hun, a ffrwyth ei &s;ynnwyr ef &s;ydd ganmoladwy yn y genau.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Gwr doeth a ddy&s;c ei bobl, a ffrwyth ei &s;ynnwyr ef ydynt &s;iccr.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Gwr doeth a gaiff ddigon o fendith, a'r rhai oll ai gwelant ef ai cyfrifant ef yn happus.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Oes g&wcirc;r &s;ydd yn rhifedi ei ddyddiau ef, a dyddiau I&s;rael ydynt anifeiriol.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Y doeth a etifedda ogoniant ym my&s;c ei bobl, ai enw a fydd byth.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Fy mab prawf dy enaid tra fyddech byw: gw&ecirc;l yr hyn &s;ydd ddrwg iddo, ac na &acirc;d iddo ei wneuthur ef.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Nid yw pob peth yn fuddiol i bawb, ac nid yw pob enaid yn fodlon i bob peth.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Na ymlanw &acirc; phob dainteithion, ac na ruthra i fwyd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 31.19, 20.</NOTE> O lawer o fwyd y daw clefydau, ac ymlenwi a ddaw i ormod gwr&ecirc;s.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Trwy ormodedd y bu feirw llawer, ond yr hwn a ymgeidw a e&s;tyn ei hoedl.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="38" TYPE="chapter">
<HEAD>PENN. XXXVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Parch y meddig 19 Galar tros y marw. 24 Doethi|neb y dy&s;cedic.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">ANrhydedda y meddig ag anrhydedd gwe|ddus iddo, am fod yn rhaid wrtho ef: o blegit yr Arglwydd ai creawdd ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys oddi wrth y Goruchaf y daeth me|ddiginiaeth, ac efe a gaiff ogoniant gan y bre|nin.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gwybodaeth y meddig a dderchafa ei ben ef, ac yng-&wcirc;ydd gw&ycirc;r mawr y perchir ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr Arglwydd a greawdd feddiginiae|thau o'r ddaiar, ac ni bydd ffiaidd gan wr call hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 15.25.</NOTE> Oni wnaed y dwfr yn beraidd &acirc; phren, fel yr adwaene dynion ei rinwedd ef&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a roddes wybodaeth i ddynion i ga|el eu perchi am ei ryfeddodau ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r rhai hynny y mae efe yn meddiginia|ethu, ac y tynnu ymmaith boen d&ycirc;n.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r rhai hynny y gwna yr apothecari eli er hynny weithieu ni orphen efe ei waith o her|wydd oddi wrth yr Arglwydd y daw ffynniant ar wyneb y ddaiar.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Na ddiy&s;tyra [hyn] fy mab yn dy glefyd, eithr<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 38.2.5.</NOTE> gweddia ar yr Arglwydd ac efe ath ia|ch&acirc; di.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Tro oddiwrth anwiredd, ac iniona dy ddwylo, a gl&acirc;nha dy galo~ oddi wrth bob pechod.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dod b&ecirc;rarogl a choffadwriaeth o beillied, a dod offrwm br&acirc;s fel vn nid yw y rhoddwr cyntaf.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dod le i'r meddig o blegit yr Arglwydd ai creawdd ef, nag ymadawed &acirc; thi o herwydd fe a fydd rhaid wrtho ef.</P>
<PB N="342" REF="427">
<P N="13"><HI>13</HI> Weithie y mae am&s;er pan fyddo e&s;mw|ythdra ar eu llaw hwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac hwy a weddiant ar yr Arglwydd ar iddo ef roddi iddynt hwy e&s;mwythora ac iechid i fyw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yr hwn a becha yn erbyn yr hwn ai gw|naeth ef a &s;yrthia yn llaw y meddig.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Fy mab<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 22.11.</NOTE> gollwng ddagrau tros y ma|rw, dechre alaru fel pe bait ti yn dioddef anfad niwed, amd&ocirc;a ei gorph ef fel y byddo gwedd|aidd iddo ef, ac na ddiy&s;tyra ei gladdedigaeth ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Wyla yn chwerw, a gofidia yn do&s;t.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac alara fel y byddo addas iddo ef ddi|wrnod ne ddau, rhag cael anair: yna cymmer ddiddanwch o herwydd dy dri&s;twch.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O blegit<NOTE N="*" PLACE="marg">Dihar. 15.13. &amp; 17.22.</NOTE> o dri&s;twch y daw marwolaeth, a thri&s;twch calon a blyga gryfder.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Mewn colled yr erys tri&s;twch, a mell|dith calon yw bywyd y tlawd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Na ddod tri&s;twch i'th galon, tro ef ym|maith, meddwl am y diwedd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Nac anghofia [hyn] o herwydd ni ddeuir drachefn, ni elli di ddaioni iddo ef, a thi a elli ni|wed i ti dy hun.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Cofia y farn &s;ydd i mi, felly y bydd yr eiddot tithe: i mi ddoe, ac i tithe heddyw.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Gorphywy&s;ed<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 12.20.</NOTE> coffadwriaeth y marw pan orphywy&s;o yntef, cymmer gy&s;&s;ur am dano ef, gan fyned ei y&s;pryt oddi wrtho ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Doethineb y dy&s;cedic a geir mewn pr&ycirc;d, ac ennyd: a'r hwn a edrycho ychydig am ei waith ni bydd efe doeth.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Pa fodd y daw efe i ddoethineb yr hwn &s;ydd yn dal y penffe&s;tr, am hoffter am y wialen irai, ac &s;ydd yn gyrru yr ychen ac &s;ydd yn arfer eu gwaith hwynt, ac yn chwedleua am loi&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Y mae efe yn rhoi ei feddwl ar droi cwy|&s;au, ac yn gwilied a'r roddi gwellt ir gwartheg.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Felly pob &s;aer, a phen&s;aer, yr hwn a wei|thiant y nos yn gy&s;tal a'r dydd, yr hwn a gerfi|ant gerfiadau &s;&ecirc;liau, a fydd a&s;tud i wneuthur amryw gerfiadau, ac a rydd ei feddwl ar ddyn|wared portreiadau, ac a fydd ddiwyd i orphen ei waith.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Felly y gof a ei&s;tedd ger llaw yr einion, ac a y&s;tyria ar y gwaith haiarn, angerdd y t&acirc;n a wna iw gnawd ef ddihoeni ac efe a ymladd a gwr&ecirc;s yr aelwyd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Y mae &s;&wcirc;n y morthwyl a'r einion yn dy|fod yn wa&s;tad iw glu&s;tiau ef, ar wedd y dodref|nyn y mae ei lygaid ef.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ei feddwl a rydd efe ar orphen ei waith, ai ofal fydd am ei orphen yn hardd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Felly y mae y crochenudd yn ei&s;tedd wrth ei waith, ac yn troi y droell ai draed, yr hwn a e&s;yd ar ei waith bob am&s;er yn ofalus, ai holl waith ef fydd tan rif.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Efe a lunia y clai ai freichiau, ac ai me|ddalha ef ai draed,</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Efe a e&s;yd ei feddwl ar orphen ei ffyrf ef, ac a fydd ofalus i y&s;cubo yr odyn.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Y rhai hyn oll ydynt yn ymddyried iw dwylo eu hun, a phob vn a gais fod yn gelfydd yn ei waith.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Heb y rai hyn anghyfannedd yw dinas, nis cyfanneddir ac nis cynniwerir hi: er hynny ni chei&s;ir hwynt i fod o gyngor y bobl, ac ni dderchefir hwynt yn y gynhulleidfa,</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Nid ei&s;teddant hwy ar or&s;eddfaingc yna|don, ac ni ddehallant gyfammod y gyfraith: nid eglurant gyfiawnder a barn, ac ni ddychymy|gant ddammegion.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ni cheir hwynt chwaith [yn gyfarw|ydd] mewn dammegion, eithr y maent hwy yn cynnal creaduriaid y b&ycirc;d: ai dymuniad yw gw|neuthur celfyddyd:</P>
<P N="39"><HI>39</HI> O ddieithr yr hwn a roddo ei fr&ycirc;d ai fe|ddwl ar gyfraith y Goruchaf.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="39" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXXIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cynneddfau y doeth i o Godidawgrwydd gweithredo|edd yr Arglwydd 24 Bod pob peth er budd a lles ir duwiol ac er afles a niwed i'r annwiol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">HWnnw a gais ddoethineb y rhai oll a fu|ant gynt, ac a dreulia ei am&s;er yn y pro|phwydi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Efe a geidw eiriau gw&ycirc;r enwoc, ac a aiff i drofeuydd dammegion.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Efe a gais ddirgelwch-diharebion, ac a e|rys yn wa&s;tadol yng-haled gwe&s;tiwnau dam|megion.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Efe a wa&s;anaetha ym my&s;c pendefigion ac a ymddengys yng-&wcirc;ydd tywy&s;ogion.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Efe a aiff i wl&acirc;d cenhedloedd dieithr, ac a fyn &wcirc;ybod pa dda a pha ddrwg &s;ydd ym my&s;c dynion.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Efe a rydd ei feddwl ar fyned yn foreu ac yr Arglwydd yr hwn ai gwnaeth ef, ac efe a we|ddia ger bron y Goruchaf.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Efe a egur ei enau mewn gweddi, ac a weddia tros ei bechodau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pan fynno yr Arglwydd mawr, efe a len|wir ag y&s;pryt deall,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Efe a draetha ei eiriau doethion, ac yn ei weddi efe a folianna yr Arglwydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Efe a gyfarwydda ei gyngor, ai &wcirc;ybo|daeth ef, ac a feddylia am ei ddirgelwch ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Efe a ddengys athrawiaeth ei ddy&s;ceidi|aeth, ac a lawenycha yng-hyfraith cyfammod yr Arglwydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Llawer a ganmolant ei &s;ynnwyr ef, ac ni's deleir hi byth:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> [Nid] ymmedu ei goffadwriaeth ef, ei|thr ei enw a beru yn oes oe&s;oedd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Cenhedloedd a fynegant ei ddoethineb ef, a'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 44.19.</NOTE> gynnulleidfa a draetha ei gl&ocirc;d ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Tra parhao, efe a &acirc;d enw gwell na mil [eraill,] ac pan fyddo efe marw efe a bair iddo ei hun gl&ocirc;d.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Mynegaf etto yr hyn a feddyliais, o ble|git yr ydwyf fi mor llawn a'r lleuad yn y llawn lloned.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gwrandewch arnafi chwi rai &s;anctaidd,
<PB REF="428">blodeuwch fel rho&s;yn wedi ei blannu wrth afon mewn maes.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A dygwch flodau fel gardd lili, rhodd|wch arogl a ch&ecirc;nwch fawl,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Cl&ocirc;dforwch yr Arglwydd am ei holl weithredoedd, gan ganu &acirc; gwefu&s;au ac &acirc; thely|nau, a dywedwch yn eich cl&ocirc;dforedd,</P>
<P N="20"><HI>20</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 1.31. Mat. 7.37.</NOTE> Holl weithredoedd yr Arglwydd ydynt dda odiaeth, ai holl orchymynnion ef ydynt mewn pr&ycirc;d: nid rhaid dywedyd beth yw hyn&lpunctel; mewn pr&ycirc;d y cei&s;ir hyn holl:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Wrth ei air ef yr oedd y dwfr fel mur, a'r llynnau dyfroedd wrth air ei enau ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yn ei orchymmyn ef y mae pob dim a ryglydda bodd, a phwy a ddichon lleihau ei ie|chydwriaeth ef&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Gweithredoedd pob cnawd ydynt ger ei fron ef, ac ni ellir cuddio dim oi olwg ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y mae efe yn edrych o dragywyddoldeb hyd dragywyddoldeb, ac nid oes dim rhyfedd ger ei fron ef,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Nid rhaid gan hynny dywedyd beth yw hyn: o blegit efe a wnaeth bob peth ir peth y mae yn rhaid wrthynt hwy.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ei fendith ef a orchguddia fel afon, ac a ddwfrha y ddaiar fel llif.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Fel y try efe y dyfroedd yn dir cra&s;-po|eth: felly y caiff y cenhedloedd ei ddig ef yn eti|feddiaeth.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ei ffyrdd ef ydynt iniawn i'r rhai &s;anc|taidd, a thramgwydus i'r anwir.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Pethau da a grewyd o'r dechreuad i'r rhai da, a phethau niweidwl i bechaduriaid.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Y pethau<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 29.33.</NOTE> pennaf o anghenrheidiau bywyd d&ycirc;n yw dwfr, t&acirc;n, a haiarn, a halen, a blawd gwenith, a llaeth, a m&ecirc;l, a gw&icirc;n, ac olew, a dillad.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Y rhai hyn oll ydynt dda i'r duwiol, felly y troir hwynt yn niwed i'r pechaduriaid.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Y mae y&s;prydion a wnaed er dialedd, ac yn eu dig y cryfhaant hwy eu ffrewyllau: yn y diwedd bwy a dywalltant ddigter ac a o&s;te|gant lid yr hwn ai gwnaeth hwynt.</P>
<P N="33"><HI>33</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen 40.9.</NOTE> T&acirc;n a m&ocirc;r, a newyn a marwolaeth, y rhai hyn oll a wnaed er dialedd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Dannedd bwy&s;t-filod, ac &s;corpionau, a gwiberod, a'r cleddyf ydynt yn dial er dini&s;tr ar yr annuwolion.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Byddant lawer pan gyfodo efe.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A pharod fyddant hwy ar y ddaiar pan fyddo rhaid wrthynt hwy, a phan ddelo eu ham|&s;er nid ant hwy tros y gorchymyn.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Am hynny yr ymnerthais i o'r dechre|uad, ac a feddyliais, ac [ai] gadewais mewn &s;crifen.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Holl waith yr Arglwydd ydynt dda, ac hwy a geir wrth bob rhaid yn eu ham&s;er.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ni ellir dywedyd, gwaeth yw hyn n&acirc; hyn accw: o blegit cymmeradwy fydd pob vn yn ei am&s;er.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Am hynny yn awr &acirc;r galon oll ac a'r genau, canmolwch a chlodforwch enw yr Ar|glwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="40" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XL.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Amryw drueni dyn. 11 Syccrwydd ffydd 14 Braint y rhai duwiol, a rhagoriaeth ofn yr Arglwydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">BLinder mawr a grewyd i bob d&ycirc;n, ac iau drom &s;ydd ar feibion dynion, o'r dydd y de|lont hwy o groth eu mam, hyd y dydd y dych|welant hwy i fam pob peth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> [Sef] eu meddyliau, ai braw calon, eu dychymygion am y pethau y maent hwy yn eu di&s;gwil, ai dydd diwedd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> O'r hwn &s;ydd yn ei&s;tedd ar deyrn-gader gogoniant, hyd yr i&s;elradd yr hwn &s;ydd yn y pridd a'r lludw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O'r hwn &s;ydd yn dwyn porphor a choron hyd yr hwn a wi&s;c liain cri,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y mae dig a chenfigen, blinder a helbul, ac ofn mar wolaeth, a llid, ac ymry&s;on: ac yn am&s;er cymmeryd e&s;mwythdra yn ei wely, ei gw&s;c liw nos a newidia ei wybodaeth ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Megis yn nydd am&s;er gwilio felly yn ei gw&s;c ychydig neu ddim yw ei e&s;mwythdra ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Efe a gythryblir yn ei galon megis vn yn ffoi o flaen rhyfel, ac yn am&s;er ei iechid efe a ddeffru, ac a ryfedda nad oedd yr ofn ddim.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> [Felly y mae] i bob cnawd yn ddyn ac yn anifail, ac i bechaduriaid y mae &s;aith mwy na hyn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> [Heb law hyn y mae] marwolaeth, gwa|ed, ymry&s;on, y cleddyf, gorthrymder, newyn, di|ni&s;tr, a ffrewyll, yn erbyn yr annuwiol y gw|naed hyn oll,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 7.11.</NOTE> ac er eu mwyn hwy y bu y diluw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pob peth<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 3.19.</NOTE> a ddelo o'r ddaiar a ddych|wel i'r ddaiar, ac o'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 41.10. Preg. 1.7.</NOTE> dyfroedd y troir i'r m&ocirc;r.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pob gwobr ac ang-hyfiawnder a ddele|uir,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A ffydd a beru hyd byth bythoed.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Golud y rhai ang-hyfiawn a aiff yn ddi&s;|pudd fel afon: ac a wna dwrwf fel taran fawr ar law.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> [Y cyfiawn] a fydd llawen, pan agoro efe ei law: felly y derfydd am y tro&s;eddw&ycirc;r pan ddarfyddo eu golud hwynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Hiliogaeth yr annuwiol ni byddant ganghennog: a'r gwraidd aflan ydynt ar ddibin y graig.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y gwellt gl&acirc;s wrth bob dwfr ac yng|lan yr afon a dynnir o flaen pob gwellt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Caredigrwydd &s;ydd fel gardd baradwy|&s;aidd o fendithion: a thrugaredd a beru byth.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Melus yw buchedd yr hwn a weithio ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Phil. 4.18. 1. Tim. 6.6.</NOTE> a fyddo bodlon iw gyflwr, gwell na'r ddau yw yr hwn a gaffo y try&s;&s;or.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pla~ta ac adailadu ddinas a &s;iccrha enw:</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gwin a cherdd a lawenycha y galon, felly y gwna hoffi doethineb yn fwy na'r ddau.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Pibell a p&s;altring a wnant gyngha|nedd felus: a thafod mwyn &s;ydd well na'r ddau.</P>
<PB N="403" REF="428">
<P N="22"><HI>22</HI> Pr&ycirc;d a thegwch a chwennych llygad: er hynny gwell yw egin gl&acirc;s na'r ddau.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Cyfaill a chydymmaith a gyfarfyddant mewn pryd, gwraig gyd &acirc; ei g&wcirc;r &s;ydd well na'r ddau.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Brodyr a chymmorth ydynt dda yn am&s;er adfyd, eithr elu&s;en a wareda yn fwy na'r ddau.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Aur ac arian a &s;efydlant y troed, a chyng|or &s;ydd gymmeradwyach na'r ddau.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Golud a chryfder a dderchafant y ga|lon, ac ofn yr Arglwydd yn fwy na'r ddau:</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Nid oes ei&s;ieu yn ofn yr Arglwydd, ac nid rhaid iddo ef gei&s;io help.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Paradwy&s;aidd ardd y fendith yw ofn yr Arglwydd, ac efe ai gorchguddiodd hi tu hwnt i bob gogoniant.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Fy mab na fydd fyw yn we&s;tai, gwell yw marw n&acirc; gwe&s;ta.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Nid yw bywyd yr hwn a edrych ar fwrdd g&wcirc;r arall iw chyfrif yn fywyd, efe a ddifwyna ei enaid am fwyd eraill.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Eithr y g&wcirc;r call a ddy&s;cwyd yn dda a y|mochel.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Melus yw cardotta yng-enau y digywi|lydd, ond yn ei fol ef y lly&s;c t&acirc;n.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="41" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am ofn angeu, 8 ac am go&s;pedigaeth y rhai annuwiol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">OH angeu mor chwerw yw meddwl am da|nat ti i'r d&ycirc;n a fyddo yn cei&s;io heddwch yn yr hyn a fyddo ganddo ef?</P>
<P N="2"><HI>2</HI> I'r g&wcirc;r a fyddo dihelbul, ac yn llwyddian|nus ym mhob peth, ac i'r hwn a ddichon etto gymmeryd ei fwyd?</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Oh angeu mor dda yw dy farn di i'r ang|henus, ac i'r gwan:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac i'r hen ddihenudd, ac i'r hwn &s;ydd yn ofalus am bob peth, ac i'r anobeithiol, ac i'r ani|oeddefgar?</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Nac ofna angeu, cofia yr hyn a fu o'th fla|en di, ac a fydd ar dy &ocirc;l di: dymma farn yr Ar|glwydd ar dy cnawd di.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pa ham y gwrthwynebi di ewyllys y Go|ruchaf&lpunctel; pa vn bynnac ai dec ai cant ai m&icirc;l o fly|nyddoedd [a roddo efe.]</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Nid oes cerydd yn vffern am fyw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Plant ffiaidd yw plant pechaduriaid: fel y mae y rhai a ydynt yn byw yn agos i'r an|nuwiol.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Etifeddiaeth plant annuwiol a ddifethir, a chyd ai hiliogaeth hwynt yr erys gwrad|wydd yn wa&s;tad.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Rhag t&acirc;d annuwiol yr achwyn y plant: o blegit hwy a wradwyddir oi achos ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gwae chwi w&ycirc;r annuwiol y rhai a adaw|&s;och gyfraith y Duw goruchaf: o blegit er eich amlhau, chwi a ddifethir.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A phan aner chwi a enir i felldith, ac os meirw fyddwch chwi, i felldith y rhoddir chwi yn rhan.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Aiff pob peth i'r ddaiar a ddelo o'r ddaiar,<NOTE PLACE="marg">Pen. 40.11.</NOTE> felly yr aiff yr annuwiol i dde&s;truw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Galar dynion fydd am eu c<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rph, ond enw dynion a ddeleuir pan nid yw efe dda.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Bydd ofalus am enw da: canys hwnnw a erys gyd &acirc; thi yn hwy na m&icirc;l o dry&s;&s;orau mawrion o aur.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Buchedd dda a gaiff nifer o ddyddiau, ac enw da a beru byth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Fy meibion cedwch ddoethineb mewn heddwch.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Am<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 20.29.</NOTE> ddoethineb wedi ei chuddio, a thry&s;|&s;or heb ei weled pa fudd &s;ydd o'r ddau&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gwell yw 'r d&ycirc;n a guddio ei ffolineb na'r dyn a guddio ei ddoethineb.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gwladeiddied gan hynny o herwydd fyng-air i: o blegit nid da yw cadw pob gwla|deidd-dra, ac ni chymmer pawb fod pob peth yn ffyddlon.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Cywilyddiwch yng-&wcirc;ydd t&acirc;d a mam am odineb, ac yng-&wcirc;ydd tywy&s;og neu bendefig am gelwydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Am fai o flaen yr ynad a'r tywy&s;og, am anwiredd yng-wydd y gynnulleidfa a'r bobl,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac am anghifiawnder yng-wydd cydym|maith a chyfaill.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Felly am ledrad lle y byddech yn aros ond am wirionedd Duw ai gyfammod [na fy|dded arnat gywilydd, eithr cywilyddia am ben|lino ar y bara, a phan i'th gerydder di am roddi a derbyn.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yr vn modd am dewi wrth y rhai a'th gy|farchant, ac am edrych ar wraig butteinig ni byddo eiddo ti, ac am droi [dy] wyneb oddi wrth &wcirc;r bonheddig:</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Am ddwyn rhodd neu ran [neb,] ac am roddi &s;erch ar wraig g&wcirc;r priod, ac am arfer ma&s;wedd &acirc; morwyn, am hynny na &s;af wrth ei gwely hi,</P>
<P N="27"><HI>27</HI> [Bydded yn gywilydd gennit] edliw i'th gydymmaith, ac na ddannod wedi rhoddi,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac am adrodd drachefn yr hyn a glywech, a dadcuddio cyfrinach: felly y byddi di yn iawn gywilyddgar, ac y cei di ffafor gan bob d&ycirc;n.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="42" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Chwaneg o'r pethau nid rhaid i ddyn mor cywilydd o honynt, 9 am ferch gwr ai wraig, 15 anfei|drol wybodaeth Duw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NAc y&s;tyr ber&s;on i bechu, ac na fydded arnat gywilydd am y pethau hyn:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Sef am gyfraith y Goruchaf, ai gyfam|mod, nac am y farn a wn&ecirc;l i'r annuwiol fod yn gyfiawn:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am y&s;tyried wrth dy gyfeillion, ac ymdeith|w&ycirc;r, nac am rannu etifeddiaeth rhwng cyfei|llion:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Am fod yn ofalus am gloriannau a phwy|&s;au, nac am feddiannu llawer neu ychydig:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am iniondeb yn prynu a gwerthu, nac am ddy&s;cu llawer ar blant, nac am dynnu gwaed o y&s;tlys gw&acirc;s drwg.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Da yw &s;elio rhag gwraig ddrwg, a chloi lle y byddo llawer o ddwylo.</P>
<PB REF="429">
<P N="7"><HI>7</HI> Pan r<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ddech beth at arall, dod tann rif a phwys, dod a d<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">byn wrth &s;crifen.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Trwy ddy&s;cu yr anoeth a'r angall a'r clei|riach a ymry&s;ono ag ieuenetid y byddi di w&icirc;r ddy&s;cedic a chymeradwy ger bron pob d&ycirc;n byw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Merch a bair iw th&acirc;d wilied yn ddirgel, ai ofal ef am dani hi a luddia ei gw&s;c ef, rhag i|ddi nac yn ei hieuengtid flodeuo yn rhy fuan, na chael ei cha&s;au wrth gyttal.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Rhag ei halogi hi yn ei morwyndod, ai beichiogi yn nh&ycirc; ei th&acirc;d, ac iddi wneuthur bai pan fyddo gyd &acirc; g&wcirc;r, ac er cyttal fod yn am|mhlantadwy.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Cadw yn &s;icer ferch wammal rhag iddi wneuthur dy elynnion yn llawen, a pheri i'r ddinas &s;&ocirc;n am danat, ac i'r bobl feio arnat, a'th wradwyddo ym my&s;c pobl lawer.</P>
<P N="12"><HI>12</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 25.23.</NOTE> Nac eyrych ar degwch pob d&ycirc;n, ac nac aros ym my&s;c gwragedd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O blegit o ddillad y daw gwyfyn:<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 3.6.</NOTE> a drygioni gwraig o wraig.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gwell yw g&wcirc;r drygionus na gwraig fuddiol, [&s;ef] gwraig yr hon a wradwydda yn ddanodus.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Mi a gofiaf weithredoedd yr Arglwydd, ac a fynegaf yr hyn a welais: yng-eiriau yr Ar|glwydd [y ceir] ei weithredoedd ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan oleno yr haul efe a oleua ar bob peth: felly y mae gwaith yr Arglwydd yn llawn oi o goniant ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Oni wnaeth yr Arglwydd iw rai &s;anc|taidd fynegu ei holl ryfeddodau ef, y rhai a &s;iccr|haodd yr Holl-alluoc, fel y bydde pob peth yn &s;iccr yn ei ogoniant ef&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y mae efe yn chwilio y dyfnder allan, a'r galon, ac yn deall eu cyfrwy&s;dra hwynt y mae y Goruchaf.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys y mae y Goruchaf yn gwybod gwybodaeth, ac yn gweled arwyddion yr am&s;e|roedd, y mae efe yn mynegu pethau a fuant a phethau a fyddant, ac yn dadcuddio &ocirc;l pethau dirgel.</P>
<P N="20"><HI>20</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Iob. 41.4. E&s;a. 29.15.</NOTE> Nid aiff vn meddwl heibio iddo ef, ac ni bydd vn gair yn guddiedic oddi wrtho ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Efe a harddodd fawredd ei ddoethineb, ac y mae efe o dragywyddoldeb i dragywyddoldeb.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ni ellir e&s;tyn etto ef na thynnu oddi wr|tho ef: nid rhaid iddo ef wrth gyngor neb.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Mor hyfryd yw ei holl wethredoedd ef, &icirc;e hyd yn oed gwreichionen fe a ellir gweled.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y mae y rhai hyn oll yn byw, ac yn par|hau byth, a pha bryd bynnac y mae yn rhaid wr|thynt hwy, y maent hwy yn vfyddhau oll.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Y maent hwy oll yn ddau ddyblyg, y naill ar gyfer y llall, ac ni wnaeth efe ddim a diffic arno.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y mae y naill yn &s;iccrhau daioni y llall, a phwy a gaiff ddigo~ o edrych ar ei ogoniant ef&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="43" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Godidawgrwydd amryw creaturiaid Duw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GOgoniant yr vchelder yw 'r furfafen hy|fryd, yn yr olwg ar ei ogoniant ef y mae tegwch y nefoedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y mae yr haul hefyd wrth ymddangos yn mynegu am [Dduw gogoneddus] mai offeryn rhyfedd yw gwaith y Goruchaf.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ar hanner dydd fe a ly&s;c y wlad, a phwy a ddichon aros ar gyfer ei wr&ecirc;s ef&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y mae vn yn cadw ffwrn yn boeth, tri mwy y lly&s;c yr haul y mynyddoedd: gan chwy|thu allan angerdd tanllyd, a di&s;cleirio, &acirc;i belydr y mae efe yn dallu y llygaid.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Mawr yw yr Arglwydd yr hwn ai gwnaeth ef, ac wrth ei orchymyn ef, efe a beidiodd ai daith.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y lleuad hefyd a wnaeth efe i &s;efyll yn ei ham&s;er: i fod yn egluro yr am&s;er, ac yn arwydd i'r byd:</P>
<P N="7"><HI>7</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 12.2.</NOTE> Wrth y lleuad y ceir g&wcirc;ybod yr &wcirc;yl, &s;ef goleuni yn lleihau tu ar diwedd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ar ei henw hi y mae y mis, ac efe a gynydda yn rhyfedd yn y cyfnewid.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y mae llu gwer&s;yllol yn yr vchelder yn llewyrchu yn ffurafen y nefoedd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Di&s;clairdeb y &s;&ecirc;r &s;ydd yn degwch i'r ne|foedd, ac yn harddwch yn di&s;cleirio yn vchelder yr Arglwydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Wrth y gorchymyn &s;anctaidd y maent hwy yn &s;efydlu coll-farn yn eu defod, ac nid y|dynt yn llo&s;ci yn eu gwiliadwriaeth.</P>
<P N="12"><HI>12</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 9.13.</NOTE> Gw&ecirc;l yr enfys a chlodfora yr hwn ai gwnaeth hi, t&ecirc;g odieth yw hi yn ei di&s;claer|deb.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y mae<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 40.12.</NOTE> hi yn amgylchu y nefoedd &acirc; chylch gogoneddus, dwylo yr Arglwydd ai ha|nnelodd hi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y mae efe wrth ei orchymyn yn gwneu|thur i'r eira beidio, ac i daranau ei farn ef bry&s;|&s;uro.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny yr ymegyr y try&s;&s;orau, ac yr h&ecirc;d y cwmmylau fel adar.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yn ei fawredd y cadarnhaodd efe y cw|mylau, ac y drylliwyd cerrig y cenlly&s;c.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y mae twrwf ei daran ef yn cy&s;tuddio y ddaiar: a'r mynyddoedd a &s;ymmudant rhag ei olwg ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Wrth ei ewyllys ef y chwyth y gwynt, a themhe&s;tl y gogledd wynt a'r tr&ocirc;-wynt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y mae efe yn tanu eira fel adar yn ehe|deg, ac fel locu&s;tiaid dini&s;triol y de&s;cyn efe.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Rhyfedd gan lygad [weled] tegwch ei wynder ef: a [phob] calon a ofna ei gafod ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Efe a dywallt rew ar y ddaiar fel halen, ac wedi iddo ef rewi, y mae efe yn b&icirc;g llym.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pan chwytho y gogleddwynt oer y rhewa [megis] gri&s;ial o'r dwfr, ac a orphywys ar bob llyn dwfr, ac a wi&s;c y dyfroedd megis lluric.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y mae efe yn difa y mynyddoedd, ac yn llo&s;ci y diffaethwch, ac yn diffoddi pob gwyrdd|le&s;ni fel t&acirc;n.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Meddiginiaeth rhag y cwbl yw cwmwl a ddelo ar fr&ycirc;s, a gwlith a ddelo yn erbyn gwr&ecirc;s ac ai llawenycha hwynt.</P>
<PB N="404" REF="429">
<P N="25"><HI>25</HI> Wrth yr hyn a ddychymygodd efe y llo|nyddodd efe y dyfnder, ac efe a blannodd yny|&s;oedd yno.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y rhai a hwyliant ar y m&ocirc;r a fynegant mor enbyd yw efe, a phan glywom ninnau a'n clu&s;tiau, nyni a ryfeddwn.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yno y mae dieithr weithredoedd rhy|fedd: pob amryw anifail a'r mor-feirch.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Trwyddo ef y mae ei angel ef yn cael hy|ffordd: a thrwy ei air ef y cyfa~&s;oddwyd pob peth.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Nyni a ddywedwn lawer, er hynny ni chyrhaeddwn ni berffeithrwydd ymadrodd: efe yw 'r cwbl.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Pa fodd y gallwn ni ei ogoneddu ef, ca|nys y mae efe o'r tu hwynt iw holl waith&lpunctel;</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ofnadwy yw 'r Arglwydd<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 96.4.</NOTE> a mawr o|diaeth, a rhyfedd yw ei allu ef.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Pan ogoneddoch chwi yr Arglwydd derchefwch ef fwyaf ac y galloch, ac efe a ra|gora ar hynny.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A phan dderchafoch ef rhoddwch lawer o egni.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Na flinwch, canys ni chyrrheddwch chwi:<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 1.18. P&s;al. 106.2.</NOTE> pwy ai gwelodd ef, ac a fynega&lpunctel; a phwy ai mawryga ef megis y mae efe&lpunctel;</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Y mae llawer peth mwy na hyn yn gudi|eddic: ychydic a wel&s;om ni oi weithredoedd ef.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> O blegit yr Arglwydd a wnaeth bob peth: ac i'r rhai duwiol y roddes efe ddoethineb.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="44" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cl&ocirc;d Enoch, Noe ac Abraham.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CAnmolwn y gw&ycirc;r enwoc y rhai a oeddynt dadau i ni wrth hiliogaeth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Llawer o ogoniant a gafodd yr Arglw|ydd iw fawredd erioed trwyddynt hwy.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y rhai a lywodraetha&s;ant ar eu teyrna&s;o|edd, ac a oeddynt w&ycirc;r enwoc o allu yn ymgyng|hori yn &s;ynhwyrol, ac yn treuthu prophwydoll|aethau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Hwy<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 18.25.</NOTE> a flaenora&s;ant y bobl trwy gyngor a thrwy ddeall cyfraith y bobl: geiriau doethi|on oeddynt yn eu hathrawiaeth hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Hwy a gei&s;ia&s;ant allan felu&s;dra cerdd, ac a draetha&s;ant ganiadau &s;crifennedic.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gw&ycirc;r cyfoethogion cedyrn o nerth a he|ddychlon yn eu cartref oeddynt hwy.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y rhai hyn oll yn eu cenhedlaethau a gaw|&s;ant ogoniant, a gorfoledd yn eu dyddiau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Bu [rhai] o honynt hwy y rhai a adaw|&s;ant enw [ar eu h&ocirc;l] fel yn mynegu [eu] cl&ocirc;d [hwynt.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Bu hefyd rai heb fod coffa am danynt hwy, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 7.22.</NOTE> a ddifethwyd fel pe na's bua&s;&s;ent, ac a aeth|ant fel pe na's gane&s;id hwynt, ai plant gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eithr gw&ycirc;r trugarog oedd y rhai hyn, cyfiawnder pa rai ni's anghofiir.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gyd ai hiliogaeth hwynt yr erys etifeddi|aeth dda: y mae eu hiliogaeth hwynt yn y cy|fammod.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y mae eu hiliogaeth hwynt yn y cyfam|mod, ai plant hwynt gyd &acirc; hwythau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Byth y peru eu hiliogaeth ai gogoniant ni ddeleuir.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eu cyrph a gladdwyd mewn heddwch: ac y mae eu henw yn byw byth.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y bobl<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 39.10.</NOTE> a fynegant eu doethineb hwy, a'r gynnulleidfa a draetha eu cl&ocirc;d hwynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 5.24. Heb. 11.5.</NOTE> Enoch a ryglyddodd fodd i Dduw, ac a fudwyd ymmaith yn &s;iampl o edifeirwch i'r cen|hedlaethau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 6.9. &amp; 7.1. Hebr. 11.7.</NOTE> Noe a gafwyd yn berffaith [ac] yn gy|fiawn: ac yn am&s;er digter efe a wnaed yn gym|mod.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> An hynny [pan] fu y diluw,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Cyfammod tragywyddol a wnaed ag ef,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 9.11.</NOTE> na ddifethid pob cnawd trwy ddiluw [mwy.]</P>
<P N="20"><HI>20</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 12.3. &amp; 15.5. &amp; 17.4.</NOTE> Abraham &s;ydd d&acirc;d mawr i lawer o gen|hedloedd, ac ni chafwyd ei fath ef mewn gogo|niant: efe a gadwodd gyfraith y Goruchaf, ac a ddaeth mewn cyfammod ag ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Hefyd efe a o&s;ododd y cyfammod<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 21.4.</NOTE> yn ei gnawd, ac wrth ei brofi, efe a gafwyd yn ffydd|lon.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Am hynny y &s;iccrhaodd efe iddo ef<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 22.16. Gal. 3.8.</NOTE> trwy lw: y bendithid y cenhedloedd yn ei h&acirc;d ef,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yr amlheid ef fel llwch y ddaiar, ac y ca|ent hwy etifeddu o f&ocirc;r i f&ocirc;r, ac o'r afon i eithaf y ddaiar.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Felly<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 26.2.3.</NOTE> y &s;iccrhaodd efe i I&s;aac (er mwyn Abraham ei dad) fendith pob d&ycirc;n a'r cyfam|mod, ac a wnaeth iddynt orphywy&s;o ar ben Ia|cob.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Efe ai hadnabu ef<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 27.28.</NOTE> gan ei fendithio, ac a roddodd iddo ef etifeddiaeth, ac a nailltuodd ei ra~n ef, ac ai rha~nodd ym my&s;c y deuddec llwyth.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac efe a ddug allan o honaw ef w&ycirc;r tru|garog, y rhai a gaw&s;ant ffafor yng-olwg pob d&ycirc;n.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="45" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cl&ocirc;d Mo&s;es Aaron a Phinees.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">MO&s;es yr hwn a oedd<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 11.3. Act. 7.22.</NOTE> hoff gan Dduw a dynion, ac y mae ei goffadwriaeth yn fendigedic.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Efe ai gwnaeth ef yn debyg i ogoniant y &s;ainct, ac ai mawrygodd ef gan beri iw elynion ei ofni ef: trwy ei eiriau ef y gwnaeth efe i ryfe|ddodau beidio.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Efe ai gwnaeth ef<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 6.7.8.9.</NOTE> yn ogoneddus yng-o|lwg brenhinoedd, efe a roddes gyd ag ef orchy|myn at ei bobl, ac a ddango&s;odd iddo ef ei ogo|niant.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Efe<NOTE N="*" PLACE="marg">Num 12.3.</NOTE> ai &s;ancteiddiodd ef mewn ffydd a go|&s;tyngeiddrwydd, ac ai dewi&s;odd ef o flaen pob d&ycirc;n.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Efe a wnaeth iddo ef glywed ei lais ef, ac ai dug ef i'r cwmwl,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a roddes y gorchymynnion oi flaen ef, &s;ef cyfraith bywyd a g&wcirc;ybodaeth, efe a ddy&s;|codd y cyfammod i Iacob, ai farnedigaethau i I&s;rael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Efe a<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 4.28.</NOTE> dderchafodd Aaron &s;anct, ei frawd
<PB REF="430">ef; yr hwn a oedd debyg iddo ef o lwyth Lefi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Efe a &s;iccrhaodd iddo ef gyfammod tragy|wyddol, ac a roddes iddo ef offeiriadaeth y bobl: efe ai gwnaeth ef yn ddedwydd mewn har|ddwch,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe ai gwi&s;codd ef &acirc; gwi&s;c ogoneddus efe ai gwi&s;codd ef &acirc; gorfoledd cyflawn, ac ai gwrgy&s;odd ef ag offer cadernid,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Llawdr-wi&s;c, pais ac Ephod.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Efe ai hamgylchodd ef &acirc; phomgrana|dau [ac] &acirc; chlychau aur lawer o amgylth, i &s;ei|nio<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 28.35.</NOTE> pan gerdde efe, i wneuthur &s;&wcirc;n yr hwn a glywid yn y deml, ac i fod yn goffadwriaeth i feibion ei bobl ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac &acirc; gwi&s;c &s;anctaidd o aur, &acirc; &s;idan gl&acirc;s, &acirc; phorphor, ac amryw waith, &acirc; dwyfronnec barn ag arwyddion gwirionedd,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac &acirc; gwaith cywraint o &s;carlat ac &acirc; mei|ni gwerthfawr wedi eu cerfio fel &s;&ecirc;l, ai go&s;od mewn aur trwy waith eurych er coffadwriaeth: ac &s;crifen wedi ei cherfio yn &ocirc;l nifer meibion I&s;rael.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ar y meitr [y gwi&s;ca&s;e efe] goron o aur fel cerfiedic bortreiad &s;ancteiddrwydd yn har|ddwch anrhydeddus, yn waith godidog, yn hy|fryd i'r llygaid, yn hardd ac yn d&ecirc;g.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ni bu y fath oi flaen ef,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac er ioed ni wi&s;codd neb dieithr hwynt, eithr ei feibio~ ef yn vnic, ai &wcirc;yrion ef bob am&s;er.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Dwy waith yn y dydd yn wa&s;tadol y po|eth offrymmid eu haberthau hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Mo&s;es ai cy&s;&s;egrodd ef, ac ai heneiniodd ag olew &s;anctaidd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Aeth yn gyfammod tragywyddol iddo ef, ac iw h&acirc;d cyh&ycirc;d ag y parhao y nefoedd, gael gwa&s;anaethu iddo ef, ac offeiriadu hefyd a ben|dithio y bobl yn ei enw ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Efe ai dewi&s;odd ef o flaen pob [d&ycirc;n] byw i offrymmu offrwm i'r Arglwydd a ph&ecirc;r arogldarth er coffadwriaeth, i wneuthur cym|mod tros y bobl.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Efe a<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 8.12. Deut. 17.10. &amp; 21.5.</NOTE> roddes iddo ef ei orchymynnion ac yng-hyfammod y gyfraith awdurdod i ddy&s;|cu ei de&s;tiolaethau ef i Iacob, ac i egluro ei gy|fraith ef i I&s;rael.</P>
<P N="22"><HI>22</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 16.1.</NOTE> Dieithriaid a &s;afa&s;ant iw erbyn ef, ac a genfigenna&s;ant wrtho ef yn yr anialwch, (&s;ef y gw&ycirc;r y rhai a oeddynt gyd &acirc; Dathan ac Abi|ram a chynulleidfa Core) mewn llid a digter.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yr Arglwydd a welodd hyn, ac ni bu fodlon: eithr hwy a ddifethwyd yn llidiaw|grwydd ei ddigter ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Efe a wnaeth arnynt hwy wrthiau gan eu difetha &acirc; flam d&acirc;n.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 17.8.</NOTE> efe a roddes chwaneg o ogoniant i Aaron, ac a roddes iddo etifeddiaeth blaen ffrw|yth, y cyntaf-anedic a rannodd efe iddo.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yn gyntaf efe a arlwyodd iddo ef ddigon o fara: o blegit y maent hwy yn cael bwyta a|berthau yr Arglwydd y rhai a roddes efe iddo ef, ac iw h&acirc;d.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Eithr<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 12.12.</NOTE> ni roddes efe etifeddiaeth iddo ef o dir y bobl, ac nid oes iddo ef etifeddiaeth ym my&s;c y bobl: oblegit efe ei hun yw rhan ei etifeddiaeth ef.</P>
<P N="28"><HI>28</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 25.12. 1. Mac. 2.54.</NOTE> Phinees mab Eleazar a oedd y try|dydd mewn gogoniant: am iddo ef ddwyn z&ecirc;l yn ofn yr Arglwydd:</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A &s;efyll o honaw ef i fynu ag ewyllys da a pharod, a gwneuthur cymmod tros I&s;rael, pan droa&s;&s;e y bobl ymmaith.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Am hynny y gwnaeth efe ag ef gyfam|mod heddychlon, y cae efe fod yn &s;wyddog ar y cy&s;&s;egr, ac ar ei bobl, fel y bydde braint yr offei|riadaeth iddo ef ac iw h&acirc;d byth.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> [Efe a wnaeth] gyfammod &acirc; Dafydd mab o lwyth Iuda, [y bydde] etifeddiaeth y brenin o fab i fab yn vnic: eithr etifeddiaeth Aaron a oedd iw h&acirc;d ef. Rhodded [Duw] ddoe|thineb yn eich calo~ chwi i farnu ei bobl ef yn gy|fiawn fel na ddeleer eu daioni hwynt, ac [y cof|f&acirc;nt hwy] ei ogonant ef trwy eu ce~hedlaethau.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="46" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cl&ocirc;d Io&s;ua, Caleb a Samuel.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CRyf mewn rhyfel oedd<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 27.18. Deut. 34.9. Io&s;. 1.2.</NOTE> Ie&s;us mab Nafe, dilynwr Mo&s;es mewn prophwydoliae|thau.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr hwn (yn &ocirc;l ei enw) a oedd fawr ei ie|chydwriaeth i etholedigion Duw i ymddial ar y gelynion a gyfodent iw herbyn hwynt fel y cae I&s;rael ei etifeddiaeth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pa<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;. 8.1.</NOTE> ogoniant a gafodd efe yn derchafu ei ddwylo, ac yn tynnu ei gleddyf yn erbyn di|na&s;oedd&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pwy<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;. 10.12.</NOTE> a &s;afodd felly oi flaen ef&lpunctel; canys efe oedd dywy&s;og ar ryfel yr Arglwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Onid er ei fwyn ef y &s;afodd yr haul, ac y gwnaed vn diwrnod cyh&ycirc;d &acirc; dau&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Efe a alwodd ar y llywydd goruchaf, pan oedd y gelynion yn ei orthrymmu ef o bob parth a'r mawr I&ocirc;r ai gwrandawodd ef<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;. 10.11.</NOTE> gan roddi cerrig ce&s;&s;air mawr odieth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Efe a ruthrodd ar y cenhedloedd &acirc;rhyfel, ac yn y goriwared efe a ddifethodd y gwrthwy|nebw&ycirc;r.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Fel y galle y cenhedloedd adnabod ei ar|fogaeth ef, maio flaen yr Arglwydd yr oedd efe yn rhyfela, o blegit efe oedd yn ymlid ar &ocirc;l [vn] cadarn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 14.8. 1. Mac 2.55.</NOTE> am&s;er M&ocirc;&s;es hefyd y gwnaeth efe &acirc; Chaleb hefyd fab Iephun waith elu&s;en, gau &s;efyll yn erbyn y gelynion, ac attal y bobl rhag pechu, a lluddio y grwgnach drygionus.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac hwynt hwy ill dau a ddiangha&s;ant:<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 26.65. deut. 1.35.</NOTE> o chwe chant m&icirc;l o w&ycirc;r traed, iw dwyn hw|ynt i mewn i'r etifeddiaeth, &s;ef i'r wl&acirc;d a oedd yn llifeirio o laeth a m&ecirc;l.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> I Caleb hefyd y rhoddes yr Arglwydd gryfoer,<NOTE PLACE="marg">Io&s;. 14.11.11.</NOTE> ac efe a a rhoes gyd ag ef llyd ei henaint fel yr aeth efe i vchelder y wl&acirc;d, ai h&acirc;d ef ai go|re&s;cynnodd yn etifeddiaeth.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fel y galle holl feibion I&s;rael weled
<PB N="405" REF="430">mai da yw dilyn yr Arglwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y barnwyr hefyd b&ocirc;b vn erbyn ei henw,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y rhai oll ni phutteiniodd eu calon, a pha rai bynnac ni throa&s;ant oddi wrth yr Ar|glwydd a ydynt yn caffael coffadwriaeth en|woc.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y mae<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 49.10.</NOTE> eu he&s;cyrn yn ireiddio yn eu lle, ac y mae eu henw hwynt yn cyfnewidio ym mhlant y rhai a g&acirc;nt anrhydedd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Samuel y prophwyd yr hwn a oedd hoff gan yr Arglwydd<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 10.1. &amp; 16.13.</NOTE> a o&s;ododd frenhiniaethau, ac a eneiniodd dywy&s;ogion ar ei bobl.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Trwy gyfraith yr Arglwydd y barnodd efe y gynnulleidfa, a'r Arglwydd a y&s;tyriodd wrth Iacob.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y prophwyd a gafwyd yn ddiwyd wrth ei ffydd, ac efe a adnabuwyd wrth ei eiriau.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys efe<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 7.9.</NOTE> a alwodd ar yr Arglwydd galluoc, pan orthrymmodd y gelynnion ef o amgylch wrth offrymmu yr oen &s;ugno.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r Arglwydd a daranodd o'r nefoedd, ac a wnaeth glywed twrwf ei daran a &s;&wcirc;n mawr.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Felly y drylliodd efe dywy&s;ogion y Ty|riaid a phenaethiaid y Phily&s;tiaid oll.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 12.3.</NOTE> chyn am&s;er ei h&icirc;r hun, efe a de&s;tiolae|thodd o flaen yr Arglwydd ai eneinioc, na ddy|ga&s;e efe o dda neb gymmaint, ac e&s;cid: ac nid achwynodd neb rhagddo ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 28.18.</NOTE> wedi iddo ef huno, efe a brophwydodd ac a ddango&s;odd i'r brenin ei ddiwedd, ac a dderchafoed ei lef o'r ddaiar gan brophwydo y deleid anwiredd y bobl.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="47" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cl&ocirc;d Nathan, Dafydd, a Salomon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">VVEdi hyn y cyfododd y<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 12.10.</NOTE> prophwyt Na|than yn nyddiau Dafydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel y neilltuir y bra&s;der oddi wrth yr off|rwm: felly [y nailltuwyd] Dafydd oddi wrth feibion I&s;rael.</P>
<P N="3"><HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 17.34.</NOTE> Ym my&s;c y llewod yr ymdeithiodd efe megis ym my&s;c mynnod: ac ym my&s;c yr eirth megis ym my&s;c &wcirc;yn defaid.</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1, Sam. 17.49.</NOTE> Oni laddodd efe gawr yn ei ieuengtid&lpunctel; ac oni thynnodd efe ymmaith wradwydd y bobl&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pan gyfododd efe ei law a charreg dafl: a bwrw i lawr falchder Goliah&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys efe a alwodd ar yr Arglwydd go|ruchaf, ac yntef a roddes nerth iw ddeheulaw ef i ladd y d&ycirc;n cryf yn y rhyfel, fel y derchafe efe gorn ei bobl.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Felly [y bobl] ai<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 18.7.</NOTE> anrhydeddodd yntef &acirc; myrddiwn, ac ai canmolodd &acirc; chl&ocirc;d fawr.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pan roddwyd iddo ef goron y gogoniant efe<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 5.7.</NOTE> a drylliodd y gelynnion o amgylch, ac a ddifethodd y Phily&s;tiaid y rhai a oeddynt wrth|wyneb-wyr [iddo] ac efe a ddrylliodd eu corn hwynt hyd onid yw efe felly etto.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yn ei holl waith y rhoddes efe gl&ocirc;dforedd i'r hwn &s;ydd &s;anctaidd a goruchaf &acirc; geiriau an|rhydeddus, ac &acirc;i holl galon y clodforodd,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac y carodd efe yr hwn ai gwnaeth ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cron. 16.4.</NOTE> efe a o&s;ododd gantorion o flaen yr allor, fel y cenio ei ganiadau ef yn felus ar dafod ac y cl&ocirc;dforent hwy [Dduw] bennydd &acirc;i ca|niadau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Efe a roddes drefn weddaidd am y gwi|liau, ac a gymhwy&s;odd yr am&s;erau yn berffaith, fel y cl&ocirc;dforent hwy ei enw &s;anctaidd ef, ac y gw|naent iw gy&s;&s;egr ef &s;einio yn foreu.</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 12.13.</NOTE> Yr Arglwydd a ddeleuodd ei bechodau ef, ac a dderchafodd ei gorn ef byth, ac a roddes iddo ef gyfammod y frenhiniaeth, a gor&s;edd|faingc gogoniant yn I&s;rael.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ar &ocirc;l hwn y cododd mab doeth, ac a bre&s;|wyliodd mewn ehangder trwyddo ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. bren. 4.24.</NOTE> Salomon a deyrna&s;odd mewn am&s;er heddychlo~, ac a oedd anrhydeddus: canys Duw a bara&s;e lonyddwch oi amgylch ef, fel yr adaila|de efe d&ycirc; iw henw ef, ac y darpare gy&s;&s;egr tros byth:<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 4.29.</NOTE> mor ddoeth oedd efe yn ei ieuengtid&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac mor llawn o &s;ynwyr fel llifeiriant&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Dy enaid a orchguddiodd yr holl ddaiar ac ai llanwodd &acirc; chyffelybiaethau dammegol.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Dy enw a aeth ym mhell i'r yny&s;oedd, a chu oeddit am dy heddwch.</P>
<P N="19"><HI>19</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 4.31.</NOTE> Ryfeddodd y gwledydd wrth dy gania|dau, a'th ddiharebion, a'th gyffelybiaethau, a'th ddeongliadau.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Trwy enw Arglwydd Dduw yr holl ddaiar, yr hwn a elwir dy Dduw di I&s;rael,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y ce&s;clai&s;t ti<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 10.27. 2. Bren. 11.1.</NOTE> aur fel alcam, ac y cefai&s;t arian cyn amled a'r plwm, rhoddai&s;t ormod &s;erch ar wragedd,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ti a orchfygwyd yn dy gorph.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ti a anefai&s;t dy ogoniant, ac a halogai&s;t dy hiliogaeth, gan ddwyn digofaint yn erbyn dy blant, a dwyn gofid am dy ynfydrwydd: fel y<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 12.15.</NOTE> rhannwyd y frenhiniaeth, ac y dechreuodd bren|hiniaeth anufyddgar fod o Ephraim.</P>
<P N="24"><HI>24</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 7.15.</NOTE> Er hynny ni adawe yr Arglwydd ei drugaredd, ac ni ddifethwyd ef am ei weithre|doedd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ni ddeleue efe hiliogaeth ei etholedic, ac ni ddyge ymmaith eppil yr hwn ai care ef:</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Eithr efe a adawodd weddill i Iacob, a gwreiddin i Ddafyd o honaw ef.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna Salomon a orphywy&s;odd gyd ai dadau.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac a adawodd oi hiliogaeth ar ei &ocirc;l, ynfy|drwydd y bobl, ac vn a difig &s;ynnwyr arno, yr hwn a yrrodd y bobl ymmaith &acirc;i gyngor:</P>
<P N="29"><HI>29</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 12.28.</NOTE> Ac Ieroboam mab Nabat yr hwn a wnaethi I&s;rael bechu, ac a roddes ffordd i E|phraim i bechu.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ai pechodau hwynt a gynnydda&s;ant mor ddirfawr hyd oni throdd efe hwynt alla~ o'r wl&acirc;d.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> [Ac] hyd oni ddaeth dig a dialedd arnynt hwy.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="48" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cl&ocirc;d Elias, Elizeus, Ezechias ac E&s;ai.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y cododd<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 17.1.</NOTE> Elias y prophwyd fel t&acirc;n, ai air ef a lo&s;ce fel lu&s;ern.</P>
<PB REF="431">
<P N="2"><HI>2</HI> Yr hwn a ddug arnynt hwy newyn mawr a thrwy ei z&ecirc;l ai gwnaeth hwy yn ychydig.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Efe a gaeodd y nefoedd trwy air yr Ar|glwydd, a<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 18.38. &amp; 2. bren. 1.10.</NOTE> thair gwaith y dug efe d&acirc;n: &ocirc; Elias mor ogoneddus fuo&s;t ti yn dy ryfeddodau&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pwy a ddichon ymffro&s;tio [ei fod] fel ty di&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr hwn<NOTE N="*" PLACE="marg">8. Bren. 17.21.</NOTE> a gyfodai&s;t [y] marw o far|wolaeth, a d&ycirc;n o'r bedd trwy air y Goruchaf.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr hwn a ddygai&s;t frenhinoedd i ddini&s;tr, a phendefigion oi hei&s;teddfa.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr hwn a glywai&s;t gerydd yr Arglwydd yn Sina, a barnedigaethau dialedd<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 19.15.</NOTE> yn Ho|reb.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr hwn<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 19.16.</NOTE> a eneiniodd frenhinoedd i dalu y pwyth, a phrophwydi i ddilyn ar ei &ocirc;l ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 2.11. malach. 4.5.</NOTE> Yr hwn a godwyd i fynu mewn tro-wynt o d&acirc;n, ac mewn cerbyd meirch t&acirc;nlyd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr hwn a ordeiniwyd i geryddu mewn pr&ycirc;d, ac i o&s;tegu digter yr Arglwydd cyn iddo li|dio, ac i droi calon y tadau at y meibion, ac i grynhoi llwythau Iacob.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gwyn eu byd hwy a'th wel&s;ant di, ac a hu|na&s;ant mewn cariad:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys nyni a fyddwn byw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Elias<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 2.11.</NOTE> a orch-guddiwyd yn y dyme&s;tl, ac Elizeus a lanwyd &acirc;i y&s;pryt ef: ni &s;yflodd efe er tywy&s;ogion yn ei ddyddiau, ac ni allodd neb ei fei&s;troli ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ni orchfygodd dim ef, ac wedi ei huno ef,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 13.21.</NOTE> fe a brophwydodd ei gorph ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Efe a wnaeth ryfeddod yn ei fywyd, ac yn ei ddiwedd rhyfedd oedd ei weithredoedd ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Er hyn oll ni chymerodd y bobl edifeir|wch, ac ni chilia&s;ant oddi wrth eu pechodau,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 18.11.</NOTE> hyd <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ni chaethgludwyd hwynt oi gwl&acirc;d, ai gw|a&s;ca<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">u ym mhob gwl&acirc;d:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A gadel ychydig bobl a thywy&s;og yn nhy Ddafyd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Rhai o honynt hwy a wnaethant yr hyn a oedd yn rhyglyddu bodd, a rhai a wnaethant lawer o bechod.</P>
<P N="19"><HI>19</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 18.2.</NOTE> Ezecias a gadarnhaodd ei ddinas, ac a ddug ddwfr iw chanol hi: efe a gloddiodd y graig &acirc; haiarn, ac a wnaeth ffynho~nau i'r dwfr.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yn ei ddyddiau ef<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 18.13.</NOTE> y daeth Senacharib i fynu, ac a anfonodd Rab&s;aces o Lachis, ac a dderchafodd ei law yn erbyn Sion, ac a ym|ffro&s;tiodd yn ei falchder.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y crynnodd eu calonnau, ai dwylo hwynt, ac yr ymofidia&s;ant hwy fel gwragedd yn e&s;cor.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ond hwy a alwa&s;ant ac yr Arglwydd trugarog, gan e&s;tyn eu dwylo atto ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r hwn &s;anctaidd ai gwrandawodd hw|ynt o'r nefoedd, ac ai gwaredodd hwynt trwy law E&s;ai.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Efe<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 19.35. e&s;a. 37.36. rob. 1.18. 1. mac. 7.41. 2. mac. 8.19.</NOTE> a ddifethodd lu yr A&s;&s;yriaid, ai ang|el ef ai dini&s;triodd hwynt.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> O blegit Ezecias a wnaethe yr hyn a oedd fodlon gan yr Arglwydd, ac a ddilynodd ffyrdd Dafydd ei dad yn lew, fel y gorchymyn|na&s;e y prophwyd E&s;ai, yr hwn oedd fawr a pharchedic yn ei olwg ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yn<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 20 10. e&s;a. 38.8.</NOTE> ei ddyddiau ef yr aeth yr haul yn ei &ocirc;l, ac efe a e&s;tynnodd hoedl y brenin.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Trwy y&s;pryd godidog y gwelodd efe y pethau a fyddent yn ddiweddaf, ac y cy&s;&s;urodd efe y rhai a oeddynt athri&s;t yn Sion tros byth.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Efe a ddango&s;odd y pethau a ddeuent, byth, a phethau a oeddynt ddirgel cyn eu dyfod.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="49" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XLIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cl&ocirc;d Io&s;ias, Hezecias, Dafydd, Ieremi, Ezechiel, Zoro|babel, le&s;us, Nehemias, Enoch, lo&s;eph, Sem a Seth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">COffadwriaeth<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 22.1. 2. cron. 34.3.</NOTE> Io&s;ias &s;ydd fel cymmy&s;ci|ad arogl-darth trwy gyfarwydd waith yr apothecari.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O mae hi cyn felu&s;ed &acirc;'r m&ecirc;l ym mhob genau, ac fel cerdd mewn gwledd o w&icirc;n.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Efe a gafodd gyfarwyddyd i ddadtroi y bobl, ac a ddug ymmaith ffieidd-dra anwiredd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Efe a gyfeiriodd ei galon at yr Arglwydd,<NOTE PLACE="marg">2. Bren. 23.5.</NOTE> ac a gadarnhaodd dduwioldeb yn am&s;er pecha|duriaid.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pob [brenin] ond Dafydd, Ezecias ac Io&s;ias a wnaethant fai.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys brenhinoedd Iuda hefyd a adaw|&s;ant, ac a wrthoda&s;ant gyfraith y Goruchaf.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yntef a roddes eu corn hwynt i arall, ai gogoniant i genedl <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dieithr.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> [Am hynny] y llo&s;ca&s;aut hwy y ddinas etholedic &s;anctaidd, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 25.9.</NOTE> yr anrheithiwyd el heo|lydd hi yn&ocirc;l prophwydoliaeth Ieremi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys efe ai cy&s;tudd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">odd ef, ac yntef<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 1.5.</NOTE> wedi ei &s;ancteiddio yn brophwyd o groth ei fam i ddiwreiddio, a niweidio, a difetha, felly hefyd i adailadu ac: blannu.</P>
<P N="10"><HI>10</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 1.3.</NOTE> Ezeciel yntef a welodd weledigaeth o|goneddus, yr hon a ddango&s;wyd iddo ef ar ger|byd o gerubiaid.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Efe a feddyliodd am y gelynnion yn y gafod,<NOTE PLACE="marg">Ezec 13.9. &amp; 38.11.</NOTE> ac a gyfarwyddodd y rhai iniawn eu ffyrdd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Felly bendigedic fyddo coffadwriaeth y deuddec prophwyd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pa fodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Hag. 2.24. e&s;dr. 4.2.</NOTE> y mawrygwn ni Zorobabel, ac yntef megis yn &s;el ar y llaw ddehau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly<NOTE N="*" PLACE="marg">Zach. 3.1. age. 1.12. nehem. 7.1.</NOTE> Ie&s;us fab Io&s;edec: y rhai hyn yn eu dyddiau a adaila&s;ant y t&ycirc;, ac a gyfoda&s;ant Deml &s;anctaidd i'r Arglwydd yr hon a ddar|parwyd yn ogoniant tragywyddol.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Nehemias hefyd a oedd o'r rhai ethole|dic, am yr hwn y mae mawr goffa, yr hwn a go|dodd i ni y caerau a &s;yrthia&s;ent,<NOTE PLACE="marg">Gen. 5.24. pen. 44.16. heb. 11.5.</NOTE> ac a o&s;ododd i fynu y pyrth ar barrau, ac a gyfododd ein tai ni.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ni chreuwyd ar y ddaiar fath<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 41.44. &amp; 42.6. &amp; 45.8.</NOTE> Enoch, yr hwn a gyfodwyd i fynu oddi ar y ddaiar.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac ni bu y fath &wcirc;r ag<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 5.3. &amp; 11.10.</NOTE> Io&s;eph yr hwn a oedd bennaeth ar ei frodyr,</P>
<PB N="406" REF="431">
<P N="18"><HI>18</HI> A chynhaliwr y bobl, am e&s;cyrn yr hwn yr edrychodd yr Arglwydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Sem a Seth a gaw&s;ant barch gan ddy|nion: ac Adda oedd yn y greadwriaeth goru|wch p&ocirc;b peth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="50" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. L.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cl&ocirc;d Simon fab Onias 22 cyngor i foliannu Duw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">SImon mab Onias yr arch-offeiriad,<NOTE PLACE="marg">2. Mac. 3.4.</NOTE> yw yr hwn yn ei fywyd a gyfododd y t&ycirc;, ac yn ei ddyddiau a &s;iccrhaodd y bobl.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Efe a barodd &s;ylfaenu yr vchder dauddy|blyg, ar fagwyr vchel o amgylch y deml.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yn ei ddyddiau ef yr oedd yn rhy fychan y noeau dwfr, [ac yr oedd] efyddyn yn cynnwys tri chymmaint i'r gerwyn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr hwn wrth ofalu tros y bobl rhag eu difetha,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac wrth gadarnhau y ddinas ai hamgyl|chu a gefai&s;t ogonia~t trwy ymwreddiad y bobl wrth ddyfod allan or t&ycirc; ta~n orchudd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fel y &s;&ecirc;ren ddydd ym my&s;c y cwmylau, ac fel y lleuad yn ei llawn-lloned.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac fel enfys ddi&s;claer yn y cwmylau teg.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Fel yr haul yn tywynnu ar deml y Go|ruchaf, fel blodau rhos pan fyddant newydd, fel lili wrth aberoedd dyfroedd, a lly&s;iau Liba|nus yn am&s;er haf.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Fel t&acirc;n a thus mewn thu&s;&s;er,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fel lle&s;ter o aur wedi ei wneuthur o'r vn darn, ai harddu &acirc; phob maen gwerthfawr.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fel olewydden d&ecirc;g ffrwythlawn, ac fel cupre&s;&s;wydden wedi tyfu i'r awyr pan gymere efe y wi&s;c ogoneddus, a phan wi&s;ce efe yr hyfry|dwch perffaith,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Wrth fyned i fynu at yr allor &s;anctaidd, efe a wnai y wi&s;c &s;anctaidd yn anrhydeddus.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pan gymere efe yr aelodau o law yr off|eiriaid, yna y &s;afe efe wrth aelwyd yr allor.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ai frodyr yn goron oi amgylch ef, fel llwyn cedrwydd yn Libanus ai hamgylchent ef fel canghennau palm-wydd: felly [y bydde] meibion Aaron oll yn eu gwychter.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac offrwm yr Arglwydd yn eu dwylo o flaen holl gynulleidfa I&s;rael) ac efe a wa&s;aneu|thid wrth yr allor yn berffaith gan wnethur off|rwm yr Holl-alluoc goruchaf yn hardd,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Efe a e&s;tynne ei ddwylo at y ddiod off|rwm, ac a gymy&s;ce beth o'r g&wcirc;in.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac ai tywallte ar waelod yr allor yn a|rogl peraidd i'r hwn &s;ydd oruchaf Frenin ar bawb.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna meibion Aaron a waeddent, ac a &s;einient mewn vdcyrn tawdd, ac a wnaent &s;wn mawr eglur yn goffadwriaeth o flaen y Goru|chaf.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna yr holl bobl a gyd&s;yrthient i lawr ar eu hwynebau ar frys: addoli eu Harglwydd y goruchaf Dduw holl-alluoc.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y cantorion hefyd a gl&ocirc;dforent ai llei&s;i|au, ac a wnaent gynghanedd felus a &s;wn la|wer.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A phobl yr Arglwydd goruchaf a ymbi|lient trwi weddines cyflawni anrhydedd yr Ar|glwydd, a gorphen ei wa&s;anaeth ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna efe a ddi&s;cynne ac a dderchafe ei dwylo ar holl gynulleidfa meibion I&s;rael i dra|ethu bendith yr Arglwydd ai wefu&s;au, ac i ym|orfoleddu yn eienw ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac hwy a addolent eilwaith i dderbyn y fendith gan y Goruchaf.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yn awr gan hynny bendigwch Dduw yr hwn yn vnic &s;ydd yn gwneuthur &acirc; nyni yn &ocirc;l ei drugaredd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> [Gweddiwch] ar f&ocirc;d heddwch yn ein dy|ddiau ni bob am&s;er, a chadarnhau o honaw ef ffyddlondeb ei drugaredd i ni, a'n gwaredu ni tros ein ham&s;er.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Dwy genhedlaeth &s;ydd flin gan fy e|naid, a'r drydedd nid yw genhedlaeth.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Y rhai a ei&s;teddant ym mynydd Sama|ria, a'r rhai a bre&s;wylant Pale&s;tina, a'r bobl yn|fyd y rhai a drigant yn Sichem.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ie&s;us mab Sirach o Ieru&s;alem a &s;cri|fennodd yn y llyfr hwn athrawiaeth &s;ynwyr a gwybodaeth, yr hwn a lawiodd ddoethineb oi galon.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Gwyn ei f&ycirc;d yr hwn a ymgynnefino a'r rhai hyn, a'r hwn ai go&s;odo hwynt yn ei fe|ddwl a fydd doeth.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> O blegit os gwna efe y pethau hyn efe a fydd nerthol i bob peth: canys goleuni yr Ar|glwydd a fydd yn gyfarwyddyd iddo ef, ac i'r rhai duwiol y rhoddes efe ddoethineb. Bendi|gedic fyddo yr Arglwydd byth: felly y byddo, felly y byddo.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="51" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. LI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gweddi Iefus fab Sirach.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CL&ocirc;dforaf di &ocirc; Arglwydd Frenin, a molian|naf di fy Nuw a'm iachawdwr.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dy enw di a gl&ocirc;dforaf, o blegit ti ydwyt yn amddeffynnudd ac yn help i mi, ac a ware|dai&s;t fyng-horph i rhag ddini&s;tr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac rhag rhwyd enlib tafod, rhag gwefu|&s;au y rhai a weithredant gelwydd, ie yn erbyn y rhai a ydynt yn cyfodi i'm herbyn yr ydwyt ti yn help.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gwaredai&s;t fi yn &ocirc;l amldra trugaredd dy enw rhag y rhai rhuadwy a oeddynt barod im bwyta:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac o law y rhai a oeddynt yn cei&s;io fy en|aid i, ac o lawer o flinderau, y rhai a gefais i.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Rhag i'r t&acirc;n fy mygu o amgylch, [ac] o ganol y t&acirc;n rhag fy llo&s;ci.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Felly [i'm gwaredai&s;t] o waelod y dyfn|der, ac rhag tafod aflan, ac rhag chwedl celwy|ddoc, ac rhag anair gyd &acirc;'r brenin trwy dafod anghyfiwn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Fy enaid a aethe yn agos i farw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am heinioes a oedd agos i vffern i&s;af.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Hwy a'm hamgylchyna&s;ant i o am|gylch, ac nid oedd a helpie: mi a edrychais am help dyn ac nid oedd [dim.]</P>
<PB REF="432" MS="y">
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny mi a gofiais dy drugaredd di oh Arglwydd, ai grym hi er ioed.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dy fod ti yn achub y rhai dioddefgar, ac yn eu hachub hwynt o law y gelynnion.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac mi a dderchefais fyng-weddi rhag digter, ac a ddei&s;yfiais [gael] ymwared yn lle marwolaeth.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac mi a ddei&s;yfiais ar yr Arglwydd t&acirc;d fy Arglwydd, na adawe efe fyfi yn am&s;er trall|od, y pr&ycirc;d ni cheid help gan y beilchion.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Mi a foliannaf dy enw di yn wa&s;tadol, ac a'th gl&ocirc;dforaf di yn fyng-hyffes, am wrando fyng-weddi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> O blegit ti a'n cedwai&s;t ni rhag dini&s;tr, ac a'n gwaredai&s;t ni o'r am&s;er drwg:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am hynny y cl&ocirc;dforaf, ac y molianaf di &ocirc; Arglwydd ac y canmolaf dy enw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Am fi etto yn ieuangach cyn fy nhwyllo mi a ofynnais ddoethineb yn eglur yn fyng|weddi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O flaen y Deml y gweddiais i am dani hi, ac hyd y diwedd y cei&s;iaf hi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Mor llawen a oedd fyng-halon o honi hi, ac o rawnwin yn addfedu o'r blodau, fy nrho|ed a rodiodd yn iniawn, mi ai holrheiniais hi o'm hieuengtid.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Mi a o&s;tyngais ychydig ar fyng-hlu&s;t, ac ai derbyniais [hi.]</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac mi a gefais im fy hun lawer o athra|wiaeth: mi a euthym rhagof ynddi hi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> I'r hwn a roddes i mi ddoethineb, y rho|ddaf fi y gallu.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> O blegit mi a feddyliais am ei gwneu|thur hi, a dilyn daioni, ac ni'm gwradwyddir.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Fy enaid a ymderchodd am dani hi, ac mi a fum ddiwyd yn peri chwant [iddi hi.]</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Mi a e&s;tynnais fy nwylo i fynu, pan dde|hallais i beth a oedd bod heb ei hadnabod hi.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Mi a gyfarwyddais fy enaid atti hi, ac ai cefais hi mewn puredd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> O'r dechreuad yr ydwyf yn berchen ca|lon wedi ei chy&s;&s;ylltu &acirc; hon, am hynny ni'm gwrthodir.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Fyng-halon a gafodd helbul yn ei chei|&s;io hi: felly mi a gefais gyfoeth da.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yr Arglwydd a roddes dafod yn wobr i mi ac mi ai moliannaf ef &acirc; hwnnw.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ne&s;&s;ewch attafi (&ocirc; anny&s;cedic,) ac ar|ho&s;wch yn nh&ycirc; athrawiaeth.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Pan ham yr ydych chwi yn oedi&lpunctel; neu beth a ddywedwch chwi am hyn, gan fod ar eich eneidiau chwi &s;yched mor ddirfawr&lpunctel;</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Mi a egorais fy &s;afn, ac a leferais&lpunctel; pryn|wch [hi] i chwi heb arian.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Go&s;tyngwch eich gyddfau tann yr iau, a derbynied eich enaid athrawiaeth, hawdd yw ei chael hi.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Gwelwch &acirc;ch llygaid gymeryd o hono|fi boen: a chael o honofi i'm fy hun e&s;mwythdra mawr.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Mynnwch gyfran o athrawiaeth, am ni|fer mawr o arian meddiennwch aur lawer trw|yddi hi.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Llawenyched eich calon am ei drugaredd ef, ac na fydded yn gywilydd gennych ei foli|annu ef.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Gwnewch eich gwaith cyn yr am&s;er, ac efe a rydd eich gwobr yn ei am&s;er.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn llyfr Ie&s;us fab Sirach yr hwn a elwir yn Lladin Eccle&s;ia&s;ticus.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Baruch" TYPE="book">
<HEAD>Llyfr y Prophvvyd Baruch.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Baruch yn &s;crifennu llyfr yn am&s;er caethiwed Babilon 10 Yr Iddewon yn anfon y llyfr o Babilon i Ieru&s;a|lem, ac arian hefyd,</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_DYmma hefyd eiriau y llyfr a &s;crifennodd Ba|ruch mab Nerias, fab Maa&s;ias, fab Sedechi|as, fab A&s;odias, fab He|lias yn Babilon:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yn y bummed flw|yddyn, y &s;eithfed [dydd] o'r m&icirc;s, yr am&s;er yr ennillodd y Caldeaid Ieru|&s;alem, ac y llo&s;c&acirc;&s;ant hi &acirc; th&acirc;n.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A Baruch a ddarllennodd eiriau y llyfr hwn o flaen Iechonias mab Ioachim, brenin Iuda, ac o flaen yr holl bobl y rhai a ddaethent i [wrando] y llyfr:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac o flaen yr holl gedyrn, a holl feibion y brenin, ac o flaen yr henuriaid, ac o flaen yr holl bobl o'r lleiaf hyd y mwyaf, y rhai oll a oeddynt yn trigo yn Babilon wrth afon Sodi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac hwy a &wcirc;yla&s;ant, ac a ymprydia&s;ant, ac a weddia&s;ant ger-bron yr Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Hwy a ga&s;cla&s;ant arian yn &ocirc;l gallu pawb:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac a anfona&s;ant i Ieru&s;alem at Ioachim fab Helchias fab Salom yr offeiriad, ac at yr holl offeiriaid [eraill,] ac at yr holl bobl, y rhai a geffid gyd &acirc; hwynt yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Wedi cael lle&s;tri t&ycirc; yr Arglwydd (y rhai a dduga&s;id o'r deml) iw dwyn trachefn i wl&acirc;d Iuda y decfed [dydd] o Sifan, [&s;ef] y lle&s;tri a|rian y rhai a wnaethe Sedechia mab Io&s;ias brenin Iuda.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Wedi caeth-gludo o Nabuchodono&s;or brenin Babilo~ Iechonias ai dywy&s;ogion, ai ge|dyrn,
<PB N="407" REF="432">a phobl y wl&acirc;d yn garcharorion of Ieru|&s;alem, ai dwyn hwynt i Babilon.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac hwy a ddyweda&s;ant, wele ni a anfo|na&s;am attoch chwi arian: prynwch chwithau a'r arian offrymmau poeth, ac [aberthau] tros bechod, ac arogl-darth, a darperwch fwyd of|frwm, ac offrymmwch ar allor yr Arglwydd e|in Duw ni.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A gweddiwch tros hoedl Nabuchodo|no&s;or brenin Babilon, a thros hoedl Balta&s;ar ei fab ef, ar fod eu dyddiau hwynt fel dyddiau y ne|foedd ar y ddaiar.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac ar roddi o'r Arglwydd i ni nerth, a goleuo o honaw ef ein llygaid ni fel y byddo~ ni byw tan gy&s;cod Nabuchodono&s;or brenin Ba|bilon, a than gy&s;cod Balta&s;ar ei fab ef, ac y gwa&s;anaethom hwy lawer o ddyddiau, ac y caffom ffafr yn eu golwg hwynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gweddiwch hefyd tro&s;om ni at yr Ar|glwydd ein Duw, o herwydd ni a becha&s;om yn erbyn yr Arglwydd ein Duw, ac ni thr&ocirc;dd ei lid ai dd&icirc;g ef oddi wrthym ni etto.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Darllennwch hefyd y llyfr ymma yr hwn a anfona&s;om ni attoth chwi iw draethu yn nh&ycirc; yr Arglwydd ar ddyddiau gwylion, ac ar ddyddiau cymmwys.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A dywedwch, yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 2.6.</NOTE> Arglwydd ein Duw ni &s;ydd gyfiawn, i ninnau y [mae] gwarthrudd goleu fel [y mae] heddyw i ddynion [Iuda] ac i drigolion Ieru&s;alem,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac i'n brenhinoedd, ac i'n tywy&s;ogion ac i'n hoffeiriaid, ac i'n prophwydi, ac i'n tadau,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys ni a<NOTE N="*" PLACE="marg">Dan. 9.5.</NOTE> becha&s;om ger bron yr Argl|wydd ein Duw, ac a anghreda&s;om iddo ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac ni wrandaw&s;om ar lais yr Arglwydd ein Duw, gan rodio yn ei orchymynnion ef y rhai a roddes efe o'n blaen ni.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Er y dydd y dug yr Arglwydd ein tadau ni o dir yr Aipht hyd y dydd hwn, yr ydym ni yn anghredu i'r Arglwydd ein Duw, ac ni a fuom mor ehud ac na wrandaw&s;om ni ar ei lais ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 28.15.</NOTE> Am hynny y gl&ycirc;nodd drwg wrthym ni, a'r felldith yr hon a ordeiniodd yr Arglwydd wrth Mo&s;es ei w&acirc;s, y dydd y dug yr Arglwydd ein tadau ni allan o d&icirc;r yr Aipht, i roddi i ni d&icirc;r yn llifeirio o laeth a m&ecirc;l fel [y gwelir] heddyw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ond ni wrandaw&s;om ni ar lais yr Argl|wydd ein Duw yn &ocirc;l holl eiriau y prophwydi y rhai a anfonodd efe attom ni:</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Eithr ni a rodia&s;om bob vn wrth feddwl ei galon ddrygionus ei hun gan wa&s;anaethu du|wiau dieithr, a gwneuthur drygioni yng-olwg yr Arglwydd ein Duw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae y bobl yn cyfaddef eu beiau am na chreda&s;ent i'r Arglwydd, ac na wa&s;anaetha&s;ent frenin Babilon fel yr archa&s;e efe.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AM hynny y cyflawnodd yr Arglwydd ei air yr hwn a lefarodd efe wrthym ni, ac wrth ein barn-w&ycirc;r y rhai a farnent I&s;rael, ac wrth ein brenhinoedd, ac wrth ein tywy&s;ogion ac wrth w&ycirc;r I&s;rael ac Iuda,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gan ddwyn arnom ni ddryg-fyd mawr, megis na bu tann y nefoedd fel y mae yn Ieru|&s;alem, yn &ocirc;l<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 28.53.</NOTE> yr hyn a &s;crifennwyd yng-hyfraith Mo&s;es:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y bwytae dyn gnawd ei fab ei hun, a ch|nawd ei ferch ei hun.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Efe hefyd ai rhoddes hwynt yn wei&s;ion ca|ethion i'r holl deyrna&s;oedd y rhai [a ydynt] o'n hamgylch ni, i fod yn wradwyddus ac yn ang|hyfannedd ym my&s;c yr holl bobloedd y rhai a ydynt o'n hamgylch, lle y gwa&s;carodd yr Ar|glwydd hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly i'n dygwyd ni i wared, ac nid i fy|nu, am bechu o honom ni yn erbyn yr Argl|wydd ein Duw heb wrando ar ei lais ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ein Harglwydd Dduw &s;ydd gyfiawn: i ninnau ac i'n tadau [y mae] gwarthrudd goleu fel [y gwelir] heddyw.<NOTE PLACE="marg">Pen. 1.15.</NOTE></P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr Arglwydd a ddychymygodd yr holl ddrygau hyn, y rhai a ddaethant arnom ni.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac ni weddia&s;om ni ger bron yr Arglwydd ar droi o bob vn oddi wrth feddyliau eu calon ddrygionus.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny y gwiliodd yr Arglwydd am ddrygfyd, ac ai dug arnom ni: o blegit cyfiawn yw 'r Arglwydd yn ei holl weithredoedd y rhai a orchymynnodd efe i ni.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ond ni wrandaw&s;om ni ar ei lais ef, gan rodio yn ei orchymynnion ef y rhai a roddes efe o'n blaen ni.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Dan. 9.15.</NOTE> Ac yn awr &ocirc; Arglwydd Dduw I&s;rael yrhwn a ddugai&s;t dy bobl allan o dir yr Aipht trwy law gadarn, trwy arwyddion a rhyfeddo|dau a thrwy allu mawr a braich e&s;tynnedic, ac a wnaetho&s;t it enw fel [y gwelir] heddyw,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O ein Harglwydd Dduw, nyni a be|cha&s;om, a fuom annuwiol, ac a wnaethom yn anghyfiawn yn dy holl gyfiawnder di.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Troer [attolwg] dy lid ti oddi wrthym ni, oherwydd ychydig a adawed o hono~ ni ym my&s;c y cenhedloedd lle y gwa&s;cerai&s;t ti nyni.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gwrando Arglwydd ein Gweddi a'n dei&s;yf, a rhyddh&acirc; ni er dy fwyn dy hun, a gw|na i ni gael ffafr yng-olwg y rhai a'n caethglu|da&s;ant ni,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Fel y g&wcirc;ypo pob gwlad mai ti ydwyt yr Arglwydd ein Duw ni, [ac] mai ar dy enw di y geilw I&s;rael ai genedl.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Edrych i lawr o'th d&ycirc; &s;anctaidd, meddwl am danom ni, go&s;twng dy glu&s;t &ocirc; Arglwydd a gwrando.</P>
<P N="17"><HI>17</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 26.15. e&s;a. 63.15.</NOTE> Agor dy lygaid a gw&ecirc;l o herwydd nid y meirw yn vffern y rhai y dygwyd eu heneidi|au ai cyrph a<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 6.5. &amp; 115.17. e&s;a. 38.18.</NOTE> roddant ogoniant a chyfiawnder i'r Arglwydd:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Eithr yr enaid yr hwn &s;ydd athri&s;t am amldra [ei anwiredd] yr hwn &s;ydd yn peri iddo fyned yn grwm, ac yn lle&s;c: a'r llygaid palledic, a'r enaid newynog a roddant ogoniant a chyfi|awnder i ti &ocirc; Arglwydd.</P>
<PB REF="433">
<P N="19"><HI>19</HI> O blegit nid am gyfiawnder ein tadau a'n brenhinoedd yr ydym ni yn tywallt ein gwe|ddi ger dy fron di ein Harglwydd Dduw,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> [Eithr] am anfon o honot dy lid a'th ddi|gofaint arnom ni, fel y dywedai&s;t trwy law dy wei&s;ion y prophwydi gan ddywedyd:</P>
<P N="21"><HI>21</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 27.7.</NOTE> Fel hyn y dywedodd yr Arglwydd, go|&s;tyngwch eich y&s;cwyddau a'ch gwarrau a gwa|&s;anaethwch frenin Babilon, fel yr arho&s;och yn y wl&acirc;d yr hon a roddais i i'ch tadau chwi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac oni wrandewch ar lais yr Arglwydd gan wa&s;anaethu brenin Babilon,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Mi a wnaf ddini&s;tr yn nina&s;oedd Iuda, ac allan o Ieru&s;alem [y torraf ymmaith] lais gorfoledd a llais llawenydd, llais priodfab a llais priod-ferch, a'r holl wl&acirc;d a fydd anghyfannedd heb drigolion.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ond ni wrandaw&s;om ni ar dy lais di gan wa&s;anaethu brenin Babilon, am hynny y cy|flawnai&s;t ti dy eiriau y rhai a leferai&s;t trwy we|nidogaeth dy wei&s;ion y prophwydi [&s;ef] y du|gid e&s;cyrn ein brenhinoedd, ac e&s;cyrn ein tadau oi lle.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac wele hwynt a daflwyd allan yng-wr&ecirc;s y dydd, ac yn oerni y n&ocirc;s, ac a fuant feirw mewn gofid mawr trwy newyn a chleddyf, ac mewn herwriaeth.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Dy d&ycirc; hefyd (lle y gelwid ar dy enw) a wrthodai&s;t di, fel [y gwelir] heddyw, am ddry|gioni t&ycirc; I&s;rael a th&ycirc; Iuda.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A thi a wnaetho&s;t &acirc; ni o Arglwydd ein Duw yn &ocirc;l dy gyfiawnder oll, ac yn &ocirc;l dy fawr drugaredd oll.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Fel y lleferai&s;t trwy dy w&acirc;s Mo&s;es y dydd y gorchymynnai&s;t ti iddo ef &s;crifennu dy gyfraith di o flaen meibion I&s;rael gan ddywe|dyd,</P>
<P N="29"><HI>29</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 26.14. Deut. 18.15.</NOTE> Oni wrandewch chwi ar fy llais i, y dyrfa fawr luo&s;oc hon a droir yn ddiau yn ychy|dic ym my&s;c y cenhedloedd lle y gwa&s;caraf fi hwynt.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Er hynny mi a wn na wrandawant hwy arnafi: o blegit pobl wargaled ydynt hwy: ei|thr yn y tir lle y caethgludir hwynt y meddyli|ant hwy am danynt eu hun,</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac y gwybyddant mai myfi ydwyf eu Harglwydd Dduw hwynt pan roddwyf fi i|ddynt hwy galon [i ddeall,] a chlu&s;tiau i wran|do.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna i'm moliannant i yn y wl&acirc;d lle y ca|eth-gludir hwynt, ac y cofiant fy enw i.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac y troant oddi wrth eu hanufydd-dod ai drwg weithredoedd, o blegit mi a gofiaf ffordd eu tadau y rhai a becha&s;ant yng-&wcirc;ydd yr Arglwydd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Felly y dygaf hwynt drachefn i'r tir yr hwn trwy lw a addewais i iw tadau hwynt i A|braham, i I&s;aac, ac i Iacob, ac hwy ai meddian|nant, ac mi ai hamlhaf hwynt, ac ni's lleiheir hwynt.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac mi a wnaf &acirc; hwynt gyfammod tragy|wyddol, y byddaf fi yn Dduw iddynt hwy, ac y byddant hwythau yn bobl i mi, ac ni &s;ymudaf mwyach fy mhobl I&s;rael o'r t&icirc;r yr hwn a ro|ddais iddynt hwy.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gweddi y bobl am eu rhydd-dyd, 9 cl&ocirc;d doethineb, 36 Duw yn vnic awdur i ddoethineb, 37 gane|digaeth Cri&s;t,</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">O Arglwydd holl-alluog, Duw I&s;rael y mae yr enaid [yr hwn &s;ydd] mewn ing a'r y&s;pryd cy&s;tuddiol yn llefain arnat ti.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Clyw Arglwydd a thrugarha, o blegit Duw trugaroc ydwyt ti: cymmer drugaredd o blegit nyni a becha&s;om i'th erbyn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> O herwydd yr ydwyt ti yn aros byth, a derfydd am danom ninnau yn dragywydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O Arglwydd holl-alluog, Duw I&s;rael gwrando ar weddi y rhai a fuant feirw o I&s;ra|el, a [gweddi] eu meibion hwynt y rhai a becha|&s;ant i'th erbyn di, ac ni wrandaw&s;ant ar lais yr Arglwydd eu Duw, o ba achos y glynodd y dia|leddau hyn wrthym ni.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Na chofia anwireddau ein tadau ni, eithr cofia dy allu a'th enw dy hun y pr&ycirc;d hyn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O herwydd tydi [ydwyt] ein Harglwydd Dduw ni, a thydi &ocirc; Arglwydd a foliannwn ni.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O blegit er mwyn hyn y rhoddai&s;ti dy ofn yn ein calonnau ni [&s;ef] er mwyn galw [o ho|nom ni] ar dy enw di a'th foliannu yn ein cae|thiwed, a meddwl am holl anwiredd ein tadau y rhai a becha&s;ant ger dy fron di.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Wele ni etto yn ein caethiwed lle y gwa&s;|cerai&s;t ti nyni [i fod] yn wradwyddus yn felldi|gedic, ac yn drethoc yn &ocirc;l holl an wireddau ein tadau ni y rhai a encilia&s;ant oddi wrth yr Argl|wydd ein Duw ni.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Clyw &ocirc; I&s;rael orchymynnion y bywyd, gwrando i gael gwybod doethineb.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Paham I&s;rael yr ydwyt ti yn nhir dy e|lynnion&lpunctel; yr heneiddiai&s;t ti mewn gwlad ddiei|thr? [ac] i'th halogwyt gan y meirw&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> [Pa ham] i'th gyfrifwyd gyd &acirc;'r rhai [a aethant] i vffern&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> [Am] adel o honot ffynnon doethi|neb.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pe rhodie&s;&s;it ti yn ffordd Dduw, ti a dri|ge&s;it mewn heddwch byth.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Dy&s;c pa le y mae doethineb, pa le y mae grymmu&s;dra, pa le y mae deall, i gael gwy|bod hefyd pa le y mae hir hoedl, ac enioes, pa le y mae goleuni llygaid a thangneddyf.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pwy a gafodd ei lle hi&lpunctel; a phwy a aeth i mewn iw thry&s;&s;orau hi&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pa le y mae tywy&s;ogion y cenhedloedd a llywodraeth-w&ycirc;r yr anifeiliaid y rhai ydynt ar y ddaiar&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y rhai oeddynt yn chware ag adar y ne|foedd, ac yn tyrru arian, ac aur yn yr hwn yr ymddyried dynion, ac nid oes diben ar eu cei&s;io
<PB N="408" REF="433">hwynt y rhai a fathent arian, a [hynny] mor o|falus ac nad oedd diben ar eu gwaith hwynt&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Hwy a ddifethwyd ac a dde&s;cynna&s;ant i vffern: a rhai eraill a goda&s;ant yn eu lle hwynt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yn ieuainc y gwel&s;ant hwy oleuni, ac a arhoe&s;ant ar y ddaiar: ond nid adnabuant hwy ffordd gwybodaeth.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ei llwybrau hi ni ddehalla&s;ant hwy chwaith, ai plant ni dderbynia&s;ant hi, pell oedd hi oddi ar ei ffordd hwynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ni chlywyd &s;&ocirc;n am dani hi yn Chanaan ac ni welwyd hi yn Theman.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yr Hagareniaid ydynt yn cei&s;io deall yn ddaiarol [fel] marchnadwyr y wlad, y Thema|niadi ydynt yn chwedleua am, ac yn cei&s;io deall ond nid adwaenant hwy ffordd doethineb, ac ni feddylia&s;ant am ei llwybrau hi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> O I&s;rael mor fawr yw t&ycirc; Duw, ac mor helaeth yw ei feddiant ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Mawr [yw efe] ac nid oes diwedd iddo ef: vchel yw efe ac anfeidrol.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna yr oedd y cewri enwoc y rhai a oedd|ynt gynt yn gorphol ac yn medru rhyfela.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Nid y rheini a ddewi&s;odd Duw, ac ni ro|ddes iddynt [gael] ffordd gwybodaeth.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Am hynny y difethwyd hwy am nad oedd ganddynt ddoethineb: o ynfydrwydd y metha|&s;ant hwy.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Pwy a ddringodd i'r nefoedd ac ai cym|merodd hi, ac ai dugodd hi o'r cwmylau&lpunctel;</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Pwy a aeth tros y m&ocirc;r ac ai cafodd hi, ac ai dug hi o flaen aur o'r goref&lpunctel;</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Nid o<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">s neb yn adnabod ei ffordd hi, nac yn y&s;tyried ei llwybr hi.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ond yr hwn a &wcirc;yr bob peth ai hedwyn hi [a] thrwy ei ddoethineb ai cafodd hi, yr hwn a ddarparodd y ddaiar tros am&s;er tragywyddol [ac] ai llanwodd hi ag anifeiliaid pedwarcar|nol.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Pan anfono efe oleuni allan fe a aiff, a phan ei galwo ef, efe a vfyddha mewn ofn.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Y &s;&ecirc;r a oleua&s;ant yn eu gwiliadwriae|thau yn llawen: efe ai galwodd hwynt, ac hwy a ddyweda&s;ant: dymma ni, goleua&s;ant yn llawen i'r hwn ai gwnaeth hwynt.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Dymma ein Duw ni, na chyffelyber [neb] arall iddo ef.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Efe a gafodd allan ffordd gwybodaeth, ac ai rhoddes hi i Iacob ei was, ac i I&s;rael ei ann|wylyd.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Wedi hyn yr ymddango&s;odd efe ar y ddai|ar, ac y trigodd efe ym my&s;c dynion.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gwobr y rhai a gadwant a cho&s;p y rhai a dorrant y gy|ffraith.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DYmma lyfr gorchymynnion Duw, a'r gy|fraith a beru byth: y rhai oll ai cadwant hi [a ddeuant] i fywyd, a'r rhai ai gadawant hi a leddir.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dychwel Iacob, ac ymafl ynddi hi: rhodia mewn goleuni wrth ei llewyrch hi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Na ddot dy ogoniant i arall: na'r budd i genhedlaeth arall.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gwyn ein byd ni I&s;rael am fod yn hy&s;pys i ni y pethau a rygluddant fodd i Dduw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O fy mhobl, coffadwriaeth I&s;rael cym|mer gy&s;&s;ur.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Chwi a werthwyd i'r cenhedloedd nid i'ch difetha, ond o herwydd i chwi annog Duw i ddig y rhoddwyd chwi i'ch gelynion.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O herwydd chwi a ddigia&s;och yr hwn a'ch gwnaeth chwi, gan offrymmu i gythreili|aid ac nid i Dduw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Anghofia&s;och Dduw tragywyddol: eich t&acirc;d a'ch mammaeth Ieru&s;alem a wnaethoch chwi yn dri&s;t.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O blegit hi a welodd y dig a oedd yn dyfod arnoch chwi, ac a ddywedodd, gwrandewch cy|mydogio~ Sion, dygodd Duw arnafi dri&s;twch mawr.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O herwydd mi a welais gaethiwed fy meibion a'm merched: yr hon a ddug y tragy|wyddol [Dduw] arnynt hwy.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys yn llawen y megais i hwynt: eithr trwy wylofain a thri&s;twch yr ymadawaf &acirc; hw|ynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Na lawenyched neb o'm plegit i yr hon ydwyf weddw, ac a wrthododd llawer: anghy|fannedd ydwyfi o achos pechodau fy mhlant am gilio o honynt hwy oddi wrth gyfraith Dduw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Nid adwaenent hwy ei gyfiawnder ef, ac ni rodient hwy yn ffyrdd gorchymynnion Duw, ac ni ddringa&s;ant hwy lwybrau dy&s;c yn ei gyfiawnder ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Deued cymmydogio~ Sion, cofiwch ga|ethiwed fy meibion i am merched yr hon a ddug y tragywyddol [Dduw] arnynt hwy.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O herwydd efe a ddug yn ei herbyn hw|ynt genhedlaeth o bell, cenhedlaeth annuwiol ag o iaith arall:y rhai ni pharchent yr hen, ac nid arbedent yr ieuangc.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Hwythau a ddyga&s;ant ymmaith annwy|lyd y weddw, ac a wnaethant yr vnic yn ang|hyfannedd heb ferched.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A pha help a allaf fi i chwi?</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O blegit yr hwn a ddug adfyd arnoch chwi a'ch gwared chwi o law eich gelynion.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ymmaith a chwi, ymmaith a chwi [fy] mhlant, o blegit fo'm gadawyd i yn ang-hyfan|nedd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Mi a ddio&s;cais wi&s;c tangneddyf a gwi&s;|cais &s;achliain fyng-weddi: tra fyddwyf fi byw y llefaf fi ar [Dduw] tragywyddol.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Cymmerwch gy&s;&s;ur blant, llefwch ar yr Arglwydd, ac efe a'ch gwared chwi oddi wrth gadernid [&s;ef] o ddwylo eich gelynion chwi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> O herwydd y mae gennif fi obaith byth o'ch iechydwriaeth chwi, ac fe a ddaeth i mi la|wenydd oddi wrth hwn &s;ydd &s;anctaidd, o her|wydd y drugaredd yr hon a ddaw i chwi yn fu|an gan ein tragywyddol iachawdwr.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> O blegit trwy dri&s;twch ac wylofain yr
<PB REF="434">ymadewais, eithr Duw a'ch rhydd chwi i mi drachefn trwy lawenydd a hyfrydwch byth.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Megis yn awr y gwelodd cymydogion Sion eich caethiwed chwi, felly ar fyrder y gwe|lant hwy eich iechydwriaeth chwi yn Nuw, yr hon a ddaw i chwi trwy ogoniant mawr a har|ddwch tragywyddol.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> O [fy] mhlant cymmerwch yn ddioddef|gar y digter a ddaw i chwi oddi wrth Dduw, o herwydd y gelyn a'th erlidiodd di, ac ar fyrder ti a gei weled ei ddini&s;tr ef ac a &s;ethri ar ei wddf ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Fy annwylyd a aethant rhyd ffyrdd geir|won, hwy a ddygwyd ymmaith fel praidd yr hwn a &s;clyfaethe gelynion.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Cymmerwch gy&s;&s;ur fy mhlant, a ge|lwch ar Dduw: o blegit y mae yr hwn a'ch dug chwi ymmaith yn meddwl am danoch chwi.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Megis y bu eich meddwl chwi ar gry|wydro oddi wrth Dduw, felly bydded yn ddec mwy ar droi iw gei&s;io ef.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> O blegit yr hwn a ddug y drygfyd i chwi a ddwg i chwi gyd a'ch iechydwriaeth lawenydd tragywyddol.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Cymmer gy&s;&s;ur Ieru&s;ale~, y mae yr hwn a'th henwodd di yn dy gy&s;&s;uro.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Gwae y rhai a wnaethant niwed i ti, ac a fu lawen ganddynt dy gwymp di.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Gwae y dina&s;oedd y rhai y gwnaeth dy blant di wa&s;anaeth iddynt, gwae yr hon a gym|merodd dy feibion di [oddi wrthit.]</P>
<P N="33"><HI>33</HI> O blegit megis y mae yn llawen ganddi dy gwymp di, ac yn hyfryd ganddi dy dramg|wydd di, felly y bydd hi athri&s;t o blegit ei hang|hyfannedd-dra ei hun.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Canys mi a dorraf ymmaith lawenydd ei gwerin, ai ffro&s;t hi a fydd yn dri&s;twch.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> O herwydd t&acirc;n a ddaw arni hi tros hir ddyddiau oddi wrth [Dduw] tragywyddol, a chythreiliaid a bre&s;wyliant ynddi am&s;er mawr.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Edrych &ocirc; Ieru&s;alem tu ar dwyrain, a gwel yr hyfrydwch yr hwn &s;ydd yn dyfod i ti gan Dduw.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Wele y mae dy feibion y rhai yr ymade|wai&s;t &acirc; hwynt yn dyfod, y maent hwy yn dyfod wedi eu ca&s;clu o'r dwyrain hyd y gorllewyn [ac] yn llawenychu yng-air yr hwn fyd &s;anc|taid er gogoniant i Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Llawenydd Ieru&s;alem am lawenydd ei phobl o gaethi|wed.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">O Ieru&s;alem dio&s;c wi&s;c dy alar a'th dri&s;t|wch, a gwi&s;c harddwch y gogoniant yr hwn &s;ydd oddi wrth Dduw yn dragywydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Duw a wi&s;c bais cyfiawnder am danat ti [ac]a e&s;yd ar dy ben di goron gogoniant tragy|wyddol.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> O blegit Duw a ddengis dy ddi&s;claerdeb di i bob [cenhedlaeth] tann y nefoedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys Duw a eilw dy enw di byth, he|ddwch cyfiawnder, a gogoniant duwioldeb.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Cyfot Ieru&s;alem a &s;af yn vchel ac edrych tu a'r dwyrain a gwel dy blant wedi eu ca&s;clu o fachludiad haul hyd ei godiad trwy air yr hwn &s;ydd &s;anctaid [ac] yn llawen ganddynt goffau Duw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ar eu traed yr aethant hwy oddi wrthit ti ai gelynion ai duga&s;ant hwynt ymmaith: eithr Duw ai dwg hwynt attat ti wedi eu derchafu mewn gogoniant fel meibion brenin.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O blegit Duw a ordeiniodd o&s;twng pob mynydd vchel a'r brynniau tragywyddol, a lle~|wi y pantoedd yn ogyfiwch a'r ddaiar fel y gallo I&s;rael rodio yn ddiogel er gogoniant i Dduw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y coedydd a phob pren aroglb&ecirc;r a fuant lawen tros I&s;rael wrth orchymyn Duw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O herwydd I&s;rael a ddygir [adref] yn llawen yng-oleuad ei ogoniant ef yng-hyd &acirc; thrugaredd, a'r cyfiawnder yr hwn &s;ydd oddi wrtho ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Copi o'r llythyr a anfonodd Ieremi at y rhai a gaeth|glude brenin y Babiloniaid i Babilon i fynegu iddynt hwy yr hyn a orchymynna&s;e Duw iddo ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">OBlegit y pechodau y rhai a wnaethoch chwi yn erbyn Duw, y dwg Nabuchodo|no&s;or brenin Babilon chwi yn garcharorion i Babilon.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Felly pan ddeloch chwi i Babilon chwi a fyddwch yno flynyddoedd lawer ac am&s;er hir, [&s;ef] nes bod &s;aith genhedlaeth: wedi hynny mi a'ch dygaf chwi allan oddi yno mewn heddwch.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y gwelwch chwi yn Babilon dduwi|au o arian ac aur a phrennau y rhai a ddygir ar e&s;cwyddau, ac a yrrant ofn ar y cenhedloedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gwiliwch chwithau rhag bod yn debig i'r dietthriaid hynny, ac ofni o honoch chwithau hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pan weloch chwi y cenhedloedd yn eu haddoli hwynt oi blaen ac oi h&ocirc;l, dywedwch chwithau yn eich meddwl, tydi &ocirc; Arglwydd a ddylid ei addoli.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys fy Angel mau fi a fydd gyd &acirc; chwi minne hefyd a ymorolaf am eich eneidiau chwi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y &s;aer a drw&s;iodd eu tafod hwynt, ai go|reurodd hwythau ac ai gorchguddiod ag arian, er hynny pethau gau ydynt hwy, ac ni allant le|faru.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Hwy a gymmerant aur, ac ai gweithiant megis i langces yn hoffi gwychter:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> [Go&s;odant] goronau ar bennau eu duwi|au, ac weithieu y dwg yr offeiriaid aur ac arian oddi ar eu duwiau ac ai treuliant arnynt eu hun.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Rhoddant hefyd o honynt hwy i'r putei|niaid y rhai a fyddant yn t&ycirc;, [yna] y trw&s;&s;iant hwynt mewn gwi&s;coedd megis dynion [&s;ef] y duwiau o arian ac aur a phrennau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Er hynny ni allant hwy ymachub oddi wrth rwd a phryfed.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Wedi eu gwi&s;co hwynt mewn porphor fe a fydd rhai yn &s;ychu eu hwyneb hwynt, o ble|git y llwch yn y t&ycirc; yr hwn a fydd yn aml ar|nynt hwy.</P>
<PB N="409" REF="434">
<P N="13"><HI>13</HI> [Gan vn o honynt hwy] y bydd teyrn-wi|alen, fel g&wcirc;r yn barnu glw&acirc;d: ond ni ddichon efe ladd yr hwn a becho yn ei erbyn ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> [Gan arall] y bydd cleddyf neu fwyall yn ei law ddehau, er hynny ni ddichon efe ei wa|red ei hun rhag rhyfel neu ladron.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Wrth hyn y mae yn amlwg nad ydynt hwy dduwiau, am hynny nac ofnwch hwynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> O herwydd megis ni th&acirc;l lle&s;tr dyn we|di ei dorri ddim, felly y mae eu duwiau hwynt: wedi eu go&s;od hwynt mewn tai, traed y rhai a ddeuant i mewn a lanwant eu llygaid hwynt o lwch.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac megis y caeir y cynteddoedd ar yr hwn a wnelo yn erbyn y brenin neu ar vn we|di ei ddwyn i farwolaeth, felly y mae yr offeiri|aid yn cadw eu temlau hwynt &acirc; dorau &acirc; thro&s;|&s;olion, ac &acirc; chloau rhag i ladron eu &s;peilio hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Hwy a o&s;odant ganhwyllau oi blaen fwy nag oi blaen eu hun, ac ni allant hwy weled vn canys fel cyff y maent hwy yn y deml.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yr ydys yn dywedyd fod y &s;eirph y rhai &s;y yn dyfod o'r ddaiar yn cnoi eu calonnau hwynt, ac yn eu bwyta hwynt ai gwi&s;coedd, a hwythau heb &wcirc;ybod.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y mae eu hwynebau hwynt wedi duo gan y mwg yn y deml.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y dylluanod a'r gwennoliaid a'r adar [e|raill] a hedant ar eu cyrph ai pennau hwynt, felly y cathod hefyd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Wrth hyn y bydd hy&s;pys i chwi nad duwiau ydynt hwy: nac ofnwch chwithau hwynt.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> O blegit yr aur yr hwn &s;ydd amdanynt hwy &s;ydd yn harddwch iddynt hwy, oni &s;ych rhywvn y rh&wcirc;d ni ddi&s;cleiriant hwy, a phan doddwyd hwynt ni wybuant hwy oddi wrth hynny.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Am bob gwerth y gellir eu prynu hwy yn y rhai nid oes anadl.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> [Fel rhai] heb draed yr arweinir hwynt ar y&s;cwyddau, [felly] y maent hwy yn dangos i ddynion eu gwaelder, gwradwyddus fyddo y rhai ai gwa&s;anaethant hwy.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> O blegit os &s;yrth [vn o honynt] hwy vn am&s;er i lawr ni chyfyd efe o honaw ei hun, os ge|&s;id vn ef yn ei iniawn &s;efyll, ni &s;ylf efe o honaw ei hun, eithr y mae yn rhaid rhoi annelion canynt hwy megis tan rai meirw.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Y mae eu hoffeiriaid hwynt yn gwerthu eu haberthau hwynt, ac yn eu cam arfer: felly y mae y gwragedd yn arlwy [peth] o honynt hwy heb roddi dim i'r tlawd a'r gwan.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Y mae y rhai mi&s;glwyfus a'r rhai etify|ddoc yn cyffwrdd ai haberthau hwynt: gwyby|ddwch wrth hynny nad duwiau ydynt hwy, ac nac ofnwch hwynt.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Pa ham gan hynny y gelwir hwynt yn dduwiau gan fod y gwragedd yn go&s;od [o|ffrymmau] o flaen y duwiau o arian ac aur a phrenniau&lpunctel;</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Y mae yr offeiriaid yn ei&s;tedd yn eu tem|lau hwynt ai gwi&s;coedd wedi eu rhwygo, ai pennau, ac ai barfau weddi eu heillio, ac yn ben|noethion.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Y maent hwy yn rhuo, ac yn gweiddi o flaen eu dduwiau fel rhai yng-wledd y marw.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Y mae yr offeiriaid yn cymmeryd oi gwi&s;coedd hwynt, ac yn gwi&s;co eu gwragedd ai plant.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Os da os drwg a g&acirc;ant hwy, ni allant hwy dalu y pwyth: ni allant na gwneuthur bre|nin nin nai ddi&s;wyddo ef.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yr vn modd ni allant hwy roddi na chy|foeth nac arian: os adduneda vn adduned heb ei thalu ni's gofynnant hwy.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ni waredant hwy ddyn oddi wrth angeu, ae nid achubant y gwan rhag y cadarn.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ni roddant ei olwg i'r dall drachefn, ac ni waredant y dyn a fyddo mewn angen.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ni ddango&s;ant hwy drugaredd i'r weddw, na ddaioni i'r ymddifad.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Fel y cerrig [a ddygir] o'r mynyddy mae y duwiau o brennau, o aur, ac o arian: y rhai ai anrhydeddant hwynt a wradwyddir.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Pa fodd gan hynny y meddyliir ne y dy|wedir eu bod hwynt yn dduwiau&lpunctel;</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Y mae y Caldeaid eu hunain yn eu dibri|&s;io hwynt y rhai pan welant vn heb fedru dywe|dyd ai dygant ef at Bel,</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac a ddei&s;yfiant beri iddo ef lefaru fel pe galle efe lefaru ei hun, ac er eu bod yn deall ni fedrant beidio &acirc; hwynt am nad oes ganddynt &s;ynnwyr.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Y gwragedd wedi eu gwregu&s;u &acirc; rhe|ffynnau a ei&s;teddant yn yr heolydd yn llo&s;ci gwellt.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Pan ddyger vn o honynt hwy a gor|wedd gyd ag vn o'r rhai a elont hebio, hi a edli|wia iw chymmydoges na thybiwyd yn gy&s;tal o honno, ac o honi hi, ac na ddattodwyd ei rheffyn hithe.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Gau yw yr hwn oll a wnaed ynddynt hwy: pa fodd gan hynny y meddylir ne y dywe|dir mai duwiau ydynt hwy?</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Seiri a gofaint ai gwnaethant hwy, ni byddant hwy ddim ond a fynno y &s;eiri iddynt hwy fod.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ni bydd hir hoedloc y rhai ai gwant hwy: pa fodd yntef y bydd y pethau a wnelo y rhai hynny yn dduwiau&lpunctel;</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Gadaw&s;ant oferedd a gwradwydd i rhai a ddeuant ar eu hol hwy.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Pan ddelo rhyfel neu ddrygfyd arnynt hwy yna y meddwl yr offeiriaid rhyngthynt a hwynt eu hun, pa le yr ymguddiant gyd &acirc; hwy.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Pa fodd gan hynny y gellir tybied mai duwiau yw y rhai nid ymachubant eu hunain rhag rhyfel a drygfyd&lpunctel;</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Gan mai prenniau, aur, ac arian ydynt
<PB REF="435">hwy y&s;pys fydd wrth hynny, i'r holl genhedlo|edd mai ofer ydynt hwy, ac amlwg fydd i'r holl fre~hinoedd nad duwiau ydynt hwy, eithr gwaith dwylo dynion heb ddim o waith Duw arnynt hwy.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Pwy gan hynny ni's g&wcirc;yr nad ydynt hwy dduwiau?</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Ni o&s;odant hwy frenin ar wlad, ac ni roddant hwy law i ddynion.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Nid ydynt hwy yn medru barnu materi|on: ni allant hwy achub rhag cam, mor wan y|dynt hwy fel brain rhwng nef a daiar.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Pan ddamweinio t&acirc;n yn nheml y ddu|wiau o goed, neu o aur, neu o arian, yna eu ho|ffeiriaid hwynt a ffoant, ac a ddiangant: hwythau a lo&s;cant, fel y &s;wmmer brennau.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Ni wrthwynebant hwy frenin ne ryfel|wyr, pa fodd gan hynny y gellir tybied ne gredu mai duwiau ydynt hwy&lpunctel;</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Y duwiau o brennau, ac o arian, ac o aur ni allant ddiang gan na lladron na gwilliaid.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Rhai cryfach n&acirc; hwynt a ddygant yr aur a'r arian a'r gwi&s;coedd y rhai a fyddant am da|nynt hwy, ac wedi eu cael a &acirc;nt ymmaith, ac ni allant hwy help iddynt eu hun.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Felly gwell yw bod yn frenin yn dang|os ei gadernid, neu yn le&s;tr buddiol mewn t&ycirc; yr hwn a arfero ei berchennoc, neu yn dd&ocirc;r ar d&ycirc; yn cadw y pethau a fyddant yno, neu yn golofn bren mewn brenhin-d&ycirc;, na bod yn vn o'r gau dduwiau.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Yr haul, a'r lleuad, a'r &s;&ecirc;r am eu bod yn oleu, ai hanfon i wneuthur lles, a ydynt vfydd.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Felly y mae y fellten yn ddi&s;claer pan ymddango&s;o hi.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Y gwynt a chwyth ym mhob gwlad, a phan orchymynno Duw i'r cwmylau fyned o amgylch y byd, hwy a gyflawnant y gorchym|myn.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> Pan anfoner y t&acirc;n oddi vchod i anrhei|thio mynyddoedd a choedydd, efe a wna y gor|chymyn: ond y rhai hyn nid ydynt debig i'r rhai hynny, nac mewn pr&ycirc;d nac mewn gallu.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Am hynny ni ellir na meddwl na dywe|dyd eu bod hwynt yn dduwiau, gan na's ga|llant hwy na rhoddi barn na gwneuthur lles i ddynion.</P>
<P N="64"><HI>64</HI> Gan eich bod yn awr yn gwybod nad y|dynt hwy dduwiau, nac ofnwch hwynt.</P>
<P N="65"><HI>65</HI> O blegit ni allant hwy ddywedyd nac yn ddrwg, nac yn dda am frenhinoedd.</P>
<P N="66"><HI>66</HI> Ni allant hwy ddangos arwyddion yn y nefoedd ym my&s;c y cenhedloedd: na thywyn haul na llewyrch lleuad.</P>
<P N="67"><HI>67</HI> Y mae yr anifeiliaid (y rhai a ffo&acirc;nt i ddiddos i wneuthur lles iddynt eu hun) yn well na'r rhai hyn.</P>
<P N="68"><HI>68</HI> Felly nid yw amlwg trwy fodd yn y byd eu bod hwynt yn dduwiau: am hynny nac ofnwch hwynt.</P>
<P N="69"><HI>69</HI> Megis mewn gardd ly&s;iau nid yw yr hu|dwg yn cadw dim, felly y mae eu duwiau hwynt o brennau, ac o aur, ac o arian ar vn dull.</P>
<P N="70"><HI>70</HI> Eu duwiau hwynt o brennau, ac o aur, ac o arian a ydynt fel &s;pydadden mewn perllan ar yr hon y de&s;cyn pob aderyn, ac yn debyg i vn marw wedi ei fwrw mewn tywyllwch.</P>
<P N="71"><HI>71</HI> Wrth y porphor a'r gwychter yr hwn &s;ydd yn pydru am danynt hwy y gellwch chwi wy|bod nad ydynt hwy dduwiau: hwythau o'r di|wedd a y&s;&s;ir, ac anniwarthrwydd fydd yn y wlad.</P>
<P N="72"><HI>72</HI> Am hynny gwell yw 'r g&wcirc;r cyfiawn yr hwn nid oes ganddo ddelwau, o blegit pell fydd efe oddi wrth wradwydd.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn Baruch.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Daniel (Greek additions)" TYPE="book">
<PB N="410" REF="435">
<HEAD>&leaf; <HI>Can y tri llangc, y rhai a</HI> fwri|wyd ir ffwrn boeth lo&s;cadwy: yr hon &s;ydd yn can|lyn <HI>y drydedd wers ar hugain o'r</HI> try|dydd pennod i Ddaniel.</HEAD>
<P>_AC hwyntwy a rodia&s;|&s;ant yng-hanol y ffla~, gan foliannu Duw, a be~dithio 'r Arglwydd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac Azarias yn &s;efyll a weddiodd fel hyn, ac a agorodd ei e|nau yng-hanol y t&acirc;n, gan ddywedyd,</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Bendigedig wyt &ocirc; Arglwydd Dduw ein tadau, &icirc;e canmoladwy a gogoneddus yw dy enw yn dragywydd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Canys cyfiawn wyt ym mhob peth a'r a wnaetho&s;t i ni: a'th holl weithredoedd &s;y ffyddlon, dy ffyrdd hefyd ydynt iniawn, a'th holl farnau mewn gwirionedd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys barnau gwirionedd a wnaetho&s;t yn yr holl bethau a ddugo&s;t arnom, ac ar ddinas &s;anctaidd ein tadau [&s;ef] Ieru&s;alem; o achos mewn gwirionedd a barn y dugai&s;t hyn oll ar|nom am ein pechodau.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Canys pecha&s;om, a gwnaethom yn ang|hyfreithlon, drwy ymwrthod &acirc; thydi, ac ym mhob peth ni a wnaethom ar fai.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A'th orchymynnion di ni's gwrandaw|&s;om, ac ni's cadwa&s;om: ac ni wnaethom y modd yr arche&s;&s;it i ni, fel y bydde i ni yn ddaionus.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A chwbl a'r a ddugo&s;t arnom, a chwbl a'r a wnaetho&s;t i ni, mewn gwir farn y gwnae|tho&s;t oll.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac a'n rhoddai&s;t yn nwylo ein gelynion anwir, a'n ca&s;af fradych-w&ycirc;r, a'r brenin ang|hyfiawn gwaethaf ar yr holl ddaiar.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac yn awr ni allwn agori ein geneuau, yn gywilydd a gwradwydd i'n gwnaethbwyd i'th wei&s;lon di a'r rhai a'th addolant.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Na fwrw ni ymmaith yn gwbl er mwyn dy enw: ac na ddiddymma dy gyfammod.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac na thyn dy drugaredd oddi wrthym, er mwyn Abraham dy annwylyd; ac er mwyn I&s;aac dy w&acirc;s, ac I&s;rael dy &s;anctaidd.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Y rhai yr ymddiddenai&s;t wrthynt, gan ddywedyd, yr amlh&acirc;it eu h&acirc;d hwynt fel &s;er y nef, ac fel y tywod yr hwn &s;ydd gerllaw min y m&ocirc;r.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Etto Arglwydd yr ydym wedi ein llei|hau tu hwnt i bob cenhedlaeth: ac yr ydym he|ddyw wedi ein tynnu i lawr ym mhob gwlad am ein pechodeu.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac nid oes y pryd hyn, na phennaeth na phrophwyd, na blaenor, na phoeth offrwm, nac aberth, na blaenffrwyth, nac arogl, na lle i off|rwm blaenffrwyth ger dy fron di, modd y gall|em gael dy drugaredd.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Etto yn enaid drylliedig, ac yn y&s;pryd go&s;tyngeiddrwydd derbynier ni.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Megis o herwydd ebyrth hyrddod, a thei|rw, ac fel o herwydd myrddiwn o &wcirc;yn brei&s;ion: felly heddyw bydded ein hoffrwm ni yn dy o|lwg di i ryglyddu bodd i ti: canys nid oes wradwydd i'r rhai a ymddyriedant ynot ti.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac yr awran y dilynwn di a'n holl ga|lon, ac yr ofnwn di, ac y cei&s;&s;iwn dy wyneb|pryd.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Na ddod ni yn wradwydd, eithr gwna &acirc; ni yn ol di addfwynder, ac yn &ocirc;l amlder dy dru|drugaredd.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ac achub ni yn &ocirc;l dy ryfeddodau &ocirc; Argl|wydd, a dod ogoniant i'th enw.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A chywilyddier hwynt oll a'r &s;y yn am|canu drwg i'th wei&s;ion: a &s;yrthiant yn wrad|wyddus oddi wrth bob gallu, ai nerth a ddry|llier.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Fel y cydnabyddant mai tydi &s;ydd Ar|glwydd, vnic Dduw, a gogoneddus drwy yr holl fyd.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac ni orphywy&s;odd gwenidogion y bre|nin, y rhai ai bwria&s;ent hwynt [i mewn] a pho|ethi 'r ffwrn &acirc; naphtha, &acirc; ff&ycirc;g, &acirc; charth, ac &acirc; bri|wydd.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A'r fflam a daflodd vwch law yr ffwrn, naw cufydd a deugain.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac hi a ruthrodd ac a lo&s;codd y Caldeaid y rhai a gyrrhaeddodd hi yng-hylch y ffwrn.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Etthr Angel yr Arglwydd a dde&s;cynnodd i'r ffwrn gyd &acirc;r rhai oeddynt gyd ag Azarias,</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ac a daflodd fflam y t&acirc;n allan o'r ffwrn: ac a wnaeth ganol y ffwrn megis gwlith-wynt chwiban, fel na chyffyrddodd y t&acirc;n &acirc; hwynt: ni thri&s;taodd ychwaith ac ni flinodd mo honynt.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Yna y tri megis o vn geneu a ganmo|la&s;ant, ac a glodfora&s;ant, ac a ogonedda&s;ant Dduw yn y ffwrn gan ddywedyd,</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Bendigedig wyt Arglwyddd Dduw ein tadeu, moliannus a chlodforus yn dragy|wydd: a bendigedig yw enw dy ogoniant &s;anctaidd a chanmoladwy a chlodforus yn dra|gywydd.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Bendigedig wyt yn nheml dy &s;anctaidd ogoniant a thramoladwy a gogoneddus yn dragywydd.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Bendigedig wyt yr hwn &s;ydd yn gwe|led
<PB REF="436">yr eigion, ac yn ei&s;tedd ar y Cerubiaid, a thrachanmoladwy a chlodforus yn dragywydd.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Bendigedig wyt ar or&s;eddfaingc gogo|niant dy deyrnas, a thrachanmoladwy a gogo|neddus yn dragywydd.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Bendigedig wyt yn ffurfafen y nefoedd, a thrachanmoladwy a gogoneddus yn dragy|wydd.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Oll weithredoedd yr Arglwydd bendi|thiwch yr Arglwydd: molwch a chlodforwch ef yn dragwydd.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Angelion yr Arglwydd bendithiwch yr Arglwydd: molwch a chlodforwch ef yn dragy|wydd.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Y nefoedd bendithiwch yr Arglwydd: molwch a chlodforwch ef yn dragywydd.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Yr oll ddyfroedd goruwch y nef bendithi|wch yr Arglwydd: molwch a chlodforwch ef yn dragywydd.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Oll nerthoedd yr Arglwydd, bendithi|wch yr Arglwydd: molwch a chlodforwch ef yn dragywydd.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> Yr haul a'r lloer bendithiwch yr Arglw|ydd: molwch a chlodforwch ef yn dragywydd.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Ser yr awyr bendithiwch yr Arglw|ydd: molwch a chlodforwch ef yn dragywydd.</P>
<P N="64"><HI>64</HI> Pob cafod a gwlith bendithiwch yr Argl|wydd: molwch a chlodforwch ef yn dragywydd.</P>
<P N="65"><HI>65</HI> Oll wyntoedd bendithiwch yr Arglw|ydd: molwch a chlodforwch ef yn dragywydd.</P>
<P N="66"><HI>66</HI> T&acirc;n a phoethni bendithiwch yr Arglw|ydd: molwch a chlodforwch ef yn dragywydd.</P>
<P N="67"><HI>67</HI> Oerni a gwr&ecirc;s bendithiwch yr Arglw|ydd: molwch a chlodforwch ef yn dragywydd.</P>
<P N="68"><HI>68</HI> Gwlith a rhewogydd bendithiwch yr Arglwydd: molwch a chlodforwch ef yn dra|gywydd.</P>
<P N="69"><HI>69</HI> Nos a dydd bendithiwch yr Arglwydd: molwch a chlodforwch ef yn dragywydd.</P>
<P N="70"><HI>70</HI> Goleuad a thywyllwch bendithiwch yr Arglwydd: molwch a chlodforwch ef yn dra|gywydd.</P>
<P N="71"><HI>71</HI> Rhew ac oerfel bendithiwch yr Arglw|ydd: molwch a chlodforwch ef yn dragywydd.</P>
<P N="72"><HI>72</HI> Ia ac eira bendithiwch yr Arglwydd: molwch a chlodforwch ef yn dragywydd.</P>
<P N="73"><HI>73</HI> Mellt a chwmylau bendithiwch yr Argl|wydd: molwch a chlodforwch ef yn dragywydd.</P>
<P N="74"><HI>74</HI> Bendithied y ddaiar yr Arglwydd: mo|led a chlodfored hi ef yn dragywydd.</P>
<P N="75"><HI>75</HI> Mynyddoedd a brynnau bendithiwch yr Arglwydd: molwch a chlodforwch ef yn dragy|wydd.</P>
<P N="76"><HI>76</HI> Yr holl betheu &s;ydd yn tyfu yn y ddaiar bendithiwch yr Arglwydd: molwch a chlodfo|rwch ef yn dragywydd.</P>
<P N="77"><HI>77</HI> Ffynhonneu bendithiwch yr Arglwydd: molwch a chlodforwch ef yn dragywydd.</P>
<P N="78"><HI>78</HI> Moroedd a llifeiriant bendithiwch yr Ar|glwydd: molwch a chlodforwch ef yn dragy|wydd.</P>
<P N="79"><HI>79</HI> Mor-filod a chwbl olll a'r a &s;ymmud yn y dyfroedd bendithiwch yr Arglwydd: molwch a chlodforwch ef yn dragywydd.</P>
<P N="80"><HI>80</HI> Oll ehediaid yr awyr bendithiwch yr Ar|glwydd: molwch a chlodforwch ef yn dragy|wydd.</P>
<P N="81"><HI>81</HI> Oll fwy&s;tfilod ac anifeiliaid bendithiwch yr Arglwydd: molwch a chlodforwch ef yn dra|gywydd.</P>
<P N="82"><HI>82</HI> Plant dynyon bendithiwch yr Arglw|ydd: molwch a chlodforwch ef yn dragywydd.</P>
<P N="83"><HI>83</HI> Bendithied I&s;rael yr Arglwydd: moled a chlodfored ef yn dragywydd.</P>
<P N="84"><HI>84</HI> Offeiriaid yr Arglwydd bendithiwch yr Arglwydd: molwch a chlodforwch ef yn dra|gywydd.</P>
<P N="85"><HI>85</HI> Gwa&s;anaethw&ycirc;r yr Arglwydd bendithi|wch yr Arglwydd: molwch a chlodforwch ef yn dragywydd.</P>
<P N="86"><HI>86</HI> Y&s;brydion ac eneidieu 'r cyfiawn bendithi|wch yr Arglwydd: molwch a chlodforwch ef yn dragywydd.</P>
<P N="87"><HI>87</HI> Y rhai &s;anctaidd a chalon o&s;tyngedig bendithiwch yr Arglwydd: molwch a chlodfo|rwch ef yn dragwydd.</P>
<P N="88"><HI>88</HI> Anania, Azarias, a Mi&s;ael bendithiwch yr Arglwydd: molwch a chlodforwch ef yn dra|gywydd: Canys efe a'n achubodd o vffern, ac a'n cadwodd o law marwolaeth, ac a'u goll|yngodd o'r ffwrn o ganol y fflam danllyd, ac a'n gwaredodd ni o ganol y t&acirc;n.</P>
<P N="89"><HI>89</HI> Cyffe&s;&s;wch yr Arglwydd am ei fod yn ddaionus, am fod ei drugaredd yn dragywydd.</P>
<P N="90"><HI>90</HI> Pawb oll ac &s;ydd yn ofni 'r Arglwydd bendithiwch Dduw 'r duwiau, molwch ef a chydnabyddwch fod ei drugaredd ef yn dragy|wydd.</P>
<TRAILER>Terfyn c&acirc;n y tri llangc yn y ffwrn boeth lo&s;cadwy.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Susanna" TYPE="book">
<PB N="411" REF="436">
<HEAD>&leaf; Hy&s;toria Su&s;anna yr hon yvv 'r drydedd bennod ar dd&ecirc;c o Ddaniel yn &ocirc;l y Lladin.</HEAD>
<P N="1"><HI>8 Y ddau lywodraeth-wr yn chwennychu Su&s;anna. 19 Hwynt yn ei dal hi yn vnic yn yr ardd, 20 ac yn cei|&s;io ei hudo hi i gyd-orwedd &acirc; hwynt. 23 Hithe yn ddewi&s;ch genddi beidio &acirc; phechu yn erbyn Duw, er bod hynny yn enbydrwydd am ei henioes. 45 Da|niel yn ei gwaredu hi. 62 Rhoddi y llywodraeth-wyr i farwolaeth.</HI></P>
<P N="1">_YR oedd g&wcirc;r yn pre&s;&s;wy|lio yn Babilon ai enw Ioacim.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a briododd wraig al henw Su&s;an|na merch Helcias, yr hon oedd l&acirc;n iawn, ac yn ofni 'r Arglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ei thad hi ai mam oeddynt bobl ffyddlon, ac a ddy&s;ca&s;ent eu merch yn &ocirc;l cyfraith Mo&s;es.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac Ioacun oedd gyfoethog iawn, ac iddo ef yr oedd gardd d&ecirc;g yn gyfagos iw d&ycirc;, Ac yr hwn yr ymgynhulle yr Iddewon, am ei fod efe yn anrhydeddu&s;ach n&acirc; neb.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r flwyddyn ho~no y rhoddwyd dau henu|riad o'r bobl yn farnw&ycirc;r, am y rhai y dywedodd yr Arglwydd, mai o Babilon y daeth yr anw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">|redd, oddi wrth y barnw&ycirc;r hynaf, y rhai a gym|merent amynt lywodraethu 'r bobl.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y rhai hyn oeddynt yn aros yn nh&ycirc; Ioa|cim: ac attynt y tramwye pawb oll a'r a ymgy|freithient.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A (phan fydde 'r bobl yn myned ymmaith ganol y dydd) y bydde i Su&s;anna fyned i rodio i ardd ei g&wcirc;r.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r ddau henuriad ai gwelent hi beunydd yn myned i mewn, ac yn rhodio: fel yr oedd|ynt mewn chwant iddi hi:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac hwy a lygra&s;ent eu meddwl, fel na ddy|chwelent eu llygaid i edrych tu a'r nefoedd, ac nad argofient am gyfiawn farnau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac er eu bod ill deuoedd yn gw&ycirc;nfydu o ei hachos hi: atto ni ddango&s;e 'r naill y gofid oedd arno i'r llall,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O herwydd bod yn wradwydd ganddynt ddangos eu bod mewn chwant iw chorph hi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A beunydd y di&s;gwilient am ei gweled hi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r naill a ddywedodd wrth y llall: awn i'r t&ycirc;, am ei b&ocirc;d hi yn bryd ciniaw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna 'r aethant y naill oddi wrth y llall: ac [er hynny] troi a wnaethant eilchwel a dy|fod i'r vn man, ac wedi chwilio 'r achos rhyng|ddynt, cyffe&s;&s;u a wnaethant b&ocirc;b vn iw gilydd eu chwant, ac yn vnfryd llunio am&s;er y ga&s;&s;ent ei chael hi ei hunan.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac fel yr oeddent yn di&s;gwil am&s;er cyfa|ddas, Su&s;anna a aeth i mewn (fel yr arfere beu|nydd) a dwy forwyn gyd &acirc; hi yn vnic, ar fedr ymolchi yn yr ardd, canys br&wcirc;d oedd [yr h&icirc;n.]</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Nid oedd neb yn yr ardd onid y ddau he|nuriad, y rhai a ymguddia&s;ent yno iw di&s;gwil hi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A hi a ddywedod wrth ei morwynio~, dyg|wch i mi olew a &s;ebon, ocheiwch ddry&s;&s;au 'r ardd, fel y gallwyf i ymolchi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ar morwynion a wnaethant fel yr ar|cha&s;e hi, ac wedi iddynt gaeu dry&s;&s;eu 'r ardd hwy a aethant allan i ddrws dirgel, i gyrchu 'r pe|theu a archa&s;id iddynt: eithr ni wel&s;ant mo'r henuriaid, o achos eu bod yn guddiedig.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ag fe ddarfu wedi ir morwynion fyned allan, i'r ddau henuriad godi a rhedeg atti hi a dywedyd:</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Wele ddry&s;&s;eu 'r ardd yn gaead, fel na all neb ein gweled: yr ydym ni ein deuoedd mewn chwant i ti: cyd-orwedd &acirc; ni, a bydd gyd &acirc; ni.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Os tydi ni wnei hynny, nyni a de&s;tio|laethwn yn dy erbyn fod g&wcirc;r ieuangc gyd &acirc; thi, ac anfon o honot y morwynion ymmaith oddi wrthit am hynny.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna 'r ocheneidiodd Su&s;anna gan ddy|wedyd: yr ydw&ycirc;f fi mewn cyfyngdra o'r ddeu|tu: os y peth hwn a wnafi, marwolaeth yw i mi, os minef ni's gwnaf, ni allaf fi ddiangc o'ch dwylo chwi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Etto mae yn ddewi&s;ach gennifi &s;yrthio yn eich dwylo chwi yn ddieuog, na phechu ger bron yr Arglwydd: yna Su&s;anna addolefawdd &acirc; llef vchel.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Felly y llefodd y ddau henuriad yn ei herbyn hi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A'r naill a redodd, ac a agorodd ddry&s;&s;au 'r ardd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Pan glybu tylwyth y t&ycirc; y llefain yn yr ardd, myned a wnaethant i mewn i'r drws dir|gel, i edrych beth a ddarfua&s;e iddi hi.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Eithr wedi i'r henuriaid ddywedyd eu chwedl, cywilyddio yn ddirfawr a wnaeth y gwei&s;ion, o herwydd ni bua&s;e 'r fath air i Su|&s;anna o'r blaen.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A thrannoeth pan ddaeth y bobl i d&ycirc; Ioa|cim ei g&wcirc;r hi: y ddau henuriad hefyd a ddaeth|ant yno, yn llawn drwg feddwl i Su&s;anna, ar ei rhoi hi iw marwolaeth.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A dyweda&s;ant yng-&wcirc;ydd y bobl, cyrch|wch ymma Su&s;anna ferch Helcias, gwraig
<PB REF="437">Ioacim, ac hwy ai cyrcha&s;ant hi.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Hithe a ddaeth ai rhieni, ai phlant, ai holl genedl.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Su&s;anna oedd dyner a phrydferth ei gwedd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A'r rhai anwir hyn a bara&s;ant dynnu ymaith ei moled hi (canys yr oedd hi mewn mo|led) fel y gallent hwy borthi eu chwant &acirc;i theg|wch hi.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna 'r &wcirc;ylodd cynnifer vn a'r a oedd yn ei chylch hi, a'r rhai oll a'r ai hadwaenent hi.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A'r ddau henuriad a &s;afa&s;ant i fynu ym mhlith y bobl, ac a rodda&s;ant eu dwylo ar ei phen hi.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A hithe yn &wcirc;ylo a edrychodd i'r nefoedd am fod ei chalon hi ai goglyd ar yr Arglwydd.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A'r henuriaid a ddyweda&s;ant: pan oe|ddem ni yn rhodio ein hunein yn yr ardd, y da|eth hi a dwy lawforwyn i mewn, ac wedi iddi hi eu hanfon hwynt ymmaith a chaeu 'r dry&s;&s;au,</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Fe a ddaeth g&wcirc;r ieuangc atti yr hwn oedd yno yn guddiedig, ac a orweddodd gyd &acirc; hi,</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A phan wel&s;om ninnau yng-hongl yr ardd y cyfryw anwiredd, ni a reda&s;om attynt, ac a wel&s;om fel yroeddynt yng-hyd,</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac ni alla&s;&s;om moi ddala ef am ei fod yn gryfach n&acirc; ni, eithr efe a agorodd y drws, ac a ddiangodd.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Wedi i ni ddala hon ni ai hola&s;&s;om hi, pwy oedd y g&wcirc;r ieuangc hwnnw, ac ni ddango|&s;e hi i ni: a hyn yr ydym ni yn ei de&s;tiolaethu.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A'r gynnulleidfa ai credodd hwynt me|gis henuriaid a barnw&ycirc;r y bobl: ac felly hwynt ai barna&s;&s;ant hi iw marwolaeth.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Yna Su&s;anna a lefodd &acirc; llef vchel gan ddywedyd. O Dduw tragywyddol i'r hwn y mae pob dirgelwch yn agored, ac a &wcirc;yddo&s;t bob peth cyn ei ddigwydd,</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ti a wyddo&s;t gam de&s;tiolaethu o honynt yn fy erbyn, ac yn awr y mae yn rhaid i mi farw, er na wneuthym i'm hoes y petheu y mae'r gw&ycirc;r hyn wedi eu drwgddychymyg i'm herbyn.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A'r Arglwydd a wra~dawodd ar ei llef hi:</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ac a gyffr&ocirc;dd y&s;pryd &s;anctaidd bachgen|nyn ieuangc ai enw Daniel, yr hwn (a hi yn myned iw marwolaeth) a lefodd yn vchel:</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Gwirion wyf fi oddi wrth waed y wraig hon.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A'r holl bobl a droe&s;ant atto ef, ac a ddy|wada&s;ant, beth yw 'r ymadrodd hwn a ddywe|dai&s;t ti&lpunctel;</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac efe a &s;afodd yn eu canol hwynt, ac a ddywedodd; &ocirc; I&s;raeliaid a ydych chwi mor an|&s;ynhwyrol a gadel yn euog ferch &ocirc; I&s;rael, heb lwyr chwilio a gwybod y gwirionedd&lpunctel;</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Troiwch eilchwel i'r frawdle: canys te|&s;tiolaethu a wnaetha~t gelwydd yn ei herbyn hi.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> A'r holl bobl a droe&s;ant ar ffrw&s;t: a'r henafgw&ycirc;r a ddyweda&s;&s;ant wrtho, tyret ei&s;tedd yn ein plith a dangos i ni, gan i Dduw dy roddi dy yn friant henuriad.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> A Daniel a ddywedodd wrthynt, naill|tuwch hwynt oddi wrth eu gilydd ym mhell, a mi ai holaf hwynt.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Pan ddarfu nailltuo 'r naill oddi wrth y llall, efe a alwodd vn o honynt, ac a ddywedodd wrtho: &ocirc; h&ecirc;n ddiffeithwr yr awran y daeth dy bechodau yn dy erbyn y rhai a wnaetho&s;t o'r blaen.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> A'th gam farnau a fernai&s;t, yn gadel yn euog y gwirion, ac yn rhyddhau 'r anwir: lle y dywedodd yr Arglwydd, na ladd y gwirion a'r cyfiawn.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Felly yn awr os hon a welai&s;t ti, dangos dan ba ryw bren y gwelai&s;t ti hwynt yng-hytd&lpunctel; yna 'r attebodd yntef, tann lenty&s;c-bren.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> A Daniel a ddywedodd, gwych y dywe|dai&s;t gelwydd yn erbyn dy ben dy hun, canys angel yr Arglwydd wrth farn Duw a'th waha|na di yn ddau.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Yna wedi troi hwnnw heibio, efe a barodd ddyfod &acirc;'r llall, ac a ddywedodd wrtho: &ocirc; hi|liogaeth Canaan, ac nid hil Iuda, tegwch a'th dwyllodd di, a chwant a lygrodd dy galon.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Fel hyn y gwnaethoch chwi &acirc; merched I&s;rael, y rhai rhag ofn a gytuna&s;ant &acirc; chwi: eithr merch Iuda</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Ni chynhwy&s;odd ddim o'ch anwiredd, felly dywet i mi dan ba rywbren y deliai&s;t di hwynt yng-hyd&lpunctel; Ac efe a attebodd, tann brin|w&ycirc;dden.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> A Daniel a ddywedodd wrtho: gwych y dywedai&s;t ditheu hefyd gelwydd yn erbyn dy ben dy hun: canys y mae angel yr Arglwydd yn aros &acirc;'r cleddyf ganddo i'th dorri di yn dy han|ner, ac i'ch difetha chwi eich deuoedd.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Yna y llefodd yr holl gynulleidfa &acirc; llef vchel gan foli 'r Arglwydd yr hwn a wared y &s;awl a ymddyriedo ynddo ef.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> A hwynt a goda&s;ant yn erbyn y ddau he|nuriad, (canys Daniel ai go&s;oda&s;e hwynt ar eu geiriau eu hunain o gam-de&s;tiolaeth)</P>
<P N="62"><HI>62</HI> Ac hwy a wnaethant iddynt y modd yr amcana&s;ent hwy wneuthur ar gam &acirc;i cymydog, ac ai rhodda&s;ant iw marwolaeth, yn &ocirc;l cyfraith Mo&s;es: felly y gwaredwyd y gwaed gwirion y dydd hwnnw.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Yna Helcias ai wraig a glodfawra&s;ant Dduw dros ei merch Su&s;anna gyd ag Ioacim ei g&wcirc;r hi, ai holl genedl, am na chaw&s;id ynddi ddim gwradwyddus.</P>
<P N="64"><HI>64</HI> Ac o'r dydd hwnnw allan y daeth Da|niel mewn parch mawr ym mhlith y bobl.</P>
<P N="65"><HI>65</HI> A'r brenin A&s;tiages a roddwyd at ei he|nafiaid, a Cyrus y Per&s;iad a gymmerodd ei frenhiniaeth ef.</P>
<TRAILER>Terfyn Hy&s;toria Su&s;anna.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Bel and the Dragon" TYPE="book">
<PB N="412" REF="437">
<HEAD>&leaf; Hy&s;toria Bel a'r Ddraig. yr hon yw y bedwaredd bennod ar dd&ecirc;c o Ddaniel yn &ocirc;l y Lladin.</HEAD>
<P N="1">_A Daniel oedd yng-hyfe|ddach y brenin, a cyn wr vrdda&s;&s;ol ym mhlith ei holl gefeillion ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac yr ydoedd eulun i'r Babiloniaid a elwid Bel ar yr hwnn yr oe|ddid yn treulio beu|nydd ddeuddeng mhe&s;ur o beillied, a deugein o ddefeid, a chwe chelyrned o win,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r brenhin ai anrhydedd ef, beunydd yr aei iw addoli: eithr Daniel a addole ei Dduw ei hun, a'r brenin a ddywedodd wrtho: pa ham nad wyt ti 'n addoli Bel&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a attebodd ac a ddywedodd am nad anrhydeddaf i eulynnod gwneuthuredig &acirc; dwylaw onid y Duw byw, yr hwn a wnaeth y nef a'r ddaiar, ac &s;ydd iddo feddiant ar bob cnawd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r brenin a ddywedodd wrtho, onid wyt ti yn tybied mai Duw byw yw Bel&lpunctel; oni weli di faint y mae efe yn ei fwytta ac yn ei yfed beunydd&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A Daniel a ddywedodd dan chwerthin: na thwyller di &ocirc; frenin, hwn oddi mewn &s;ydd glai, ac oddi allan yn br&ecirc;s, ni fwytaodd, ac nid yfodd er iod.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna 'r brenin yn ddigllawn a alwodd ei offeiriaid, ac a ddywedodd wrthynt: oni ddy|wedwch i mi pwy &s;ydd yn mwynhau 'r draul hon, meirw fyddwch.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Os gellwch chwi ddangos imi fod Bel yn bwytta y petheu hyn, marw a gaiff Daniel am iddo ddywedyd cabledd yn erbyn Bel. A Daniel a ddywedodd wrth y brenin: fel y dy|wedai&s;t bydded.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> (Offeiriaid Bel oeddynt dd&ecirc;c a thrugein heb law eu gwragedd ai plant:) a'r brenin a aeth gyd &acirc; Daniel i deml Bel.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r offeiriaid hefyd a ddyweda&s;ant: wele ni a awn allan: dod ti i'r brenin y bwydydd [yn eu lle] a go&s;ot y gwin wedi i ti ei gymmy&s;cu, a chae 'r drws, a &s;elia a'th fodrwy:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ar boreu pan ddelech, oni bydd Bel wedi bwytta 'r cwbl, lladder ni: os amgen byddet Daniel yn gelwyddog yn ein herbyn ni.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys diar&s;wyd oeddynt, o herwydd dan y bwrdd y gwnaethent ffordd guddiedig, i'r hon yr aent i mewn b&ocirc;b am&s;er, ac y cyrchent ym|maith y petheu hynny.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna wedi iddynt fyned allan, ac i'r bre|nin o&s;od y bwydydd (ger bron) Bel, y gorchy|mynnodd Daniel iw wei&s;ion ddwyn lludw, yr hwn a dana&s;ant dros gwbl o'r deml yng-&wcirc;ydd y brenin ei hun, ac wrth fyned allan hwynt a gaea&s;ant y porth, ac ai &s;elia&s;ant &acirc; modrwy, y bre|nin, ac a aethant ymmaith.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r offeiriaid a aethant i mewn gefn y nos, yn &ocirc;l eu harfer ai gwragedd, ai plant, ac a fwytta&s;ant, ac a yfa&s;ant y cwbl.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r boreu y brenin a gododd yn foreu iawn, a Daniel gyd ag ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r brenin a ofynnodd, a ydyw y &s;elau yn gyfan Daniel&lpunctel; ac yntef a attebodd, y maent yn gyfan &ocirc; frenin.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A chyn gyflymmed ag yr agora&s;&s;id y drws y brenin a edrychodd tua 'r bwrdd, ac a le|fodd yn vchel: mawr wyt ti &ocirc; Bel, ac nid oes dim twyll ynot.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna Dauiel a Chwarddodd, ac a ddaliodd y brenin rhag myned i mewn, ac a ddywedodd gw&ecirc;l y llawr, ac edrych &ocirc;l pwy [yw 'r] rhain.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r brenin a ddywedodd, mi a welaf &ocirc;l tra|ed gw&ycirc;r a gwragedd, a phlant.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A llidio a wnaeth y brenin, a dala 'r offei|riaid ai gwragedd ai plant y rhai o ddango&s;a&s;|&s;ant iddo y dry&s;&s;eu cuddiedig i'r rhai yr oedd|ynt yn myned i mewn i fwytta 'r petheu oedd|ynt ar y bwrdd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r brenin ai lladdodd hwynt, ac a roes Bel yn rhodd i Ddaniel, yr hwn ai dini&s;triodd ef &acirc;i Deml.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yr oedd hefyd ddraig fawr yno, a'r Babi|loniaid ai anrhydeddent hi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r brenin a ddywedodd wrth Ddaniel: a ddywedi di mai efydd yw honn? Wele hi yn fyw, ac yn bwytta, ac yn yfed, ni elli di ddywedyd nad yw honn Dduw byw, am hynny addola hi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Wrth yr hwn y dwedodd Daniel, myfi a addolaf yr Arglwydd fy Nuw: canys efe yw 'r Duw byw.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Os ty di &ocirc; frenin a rydd y mi [gennad] mi a laddaf y ddraig hon heb na chleddyf na ffonn, a'r brenin a ddywedodd, mi a roddaf i ti gennad.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna y cymmerth Daniel b&ycirc;g, a gw&ecirc;r a blew, ac ai berwodd yng-hyd, ac a wnaeth dam|meidiau o honynt, ac ai rhoes yn &s;afn y ddraig, a'r ddraig a rwygodd yn ddrylliau, ac efe a ddy|wedodd: wele 'r petheu yr ydych yn eu han|rhydeddu.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac fe a ddigwyddodd i'r Babiloniaid pan glyw&s;ant hynny ddirfawrlidio a throi yn erbyn y brenin gan ddywedyd, y brenin a aeth yn Idd|ew: Bel a dde&s;truwiodd efe, a'r ddraig a laddodd, ac a roes yr offeiriaid iw marwolaeth.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac wedi eu dyfot at y brenin y dyweda|&s;ant: dod ini Ddaniel: onis rhoi, ni a'th ladd|wn
<PB REF="438">di a'th holl dylwyth.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Pan welodd y brenin eu b&ocirc;d hwynt yn rhy daer yn ei gymmell ef: yna y gorfu iddo oi anfodd roi Daniel iddynt.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A hwynt au ai bwria&s;&s;ant ef i ffau y lle|wod lle y bu efe chwe diwrnod.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yn yr ffau y oedd &s;aith o lewod, i'r rhai y rhoid beunydd ddau gorph a dwy ddafad y rhai y pryd hynny ni roe&s;id fel y gallent lyng|cu Daniel.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac Abbacuc y prophwyd oedd yn Iudea, yr hwn a ferwa&s;&s;e &s;ew ac a friwa&s;&s;e fara mewn cawg, ac oedd yn myned iw ddwyn i'r maes i fedelwyr.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac angel yr Arglwydd a ddywedodd wrth Abbacuc, dwg y cinio &s;ydd gennit hyd yn Ba|bilon i Ddaniel [yr hwn &s;ydd yn ffau] y lle|wod.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac Abbaeuc a ddywedodd, Arglwydd ni welais i er ioed Babilon, ac ni wn i pa le y mae yr ffau.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Yna Angel yr Arglwydd ai cymmerth ef erbyn ei goryn, ac wedi iddo ei ddwyn erbyn gwallt ei benn, y dodes, ef yn Babilon ar y ffau drwy nerth ei y&s;pryd ef.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac Abbacuc a lefodd gan ddywedyd: Daniel, Daniel, cymmer y cinio a anfonodd Duw i ti.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yna y dywedodd Daniel, ti a feddyliai&s;t am danaf &ocirc; Dduw, ac ni adewi [mewn gwall] y rhai a ymgais &acirc; thi, ac a'th g&acirc;r.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Felly Daniel a gyfododd i fynu, ac a fwyttaodd, ac angel yr Arglwydd a ddodes Ab|bacuc yn ebrwydd yn ei le ei hun.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A'r brenin aeth ar y &s;eithfed dydd i alaru, a phan ddaeth at y ffau, efe a edrychodd i mewn ac wele [yr oedd] Daniel yn ei&s;tedd.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Yna y llefodd y brenin &acirc;l llef vchel, ac a ddywedodd mawr wyt ti &ocirc; Arglwydd Dduw Daniel, ac nid oes Dduw arall onid ty di.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac efe ai tynnodd ef allan o'r ffau, ac ai bwriodd hwyntwy y rhai oedd achos oi ddifetha ef i'r ffau, ac hwy a lyngcwyd yn gyflym ger ei fron ef.</P>
<TRAILER>Terfyn hy&s;toria Bel a'r Draig.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Prayer of Manasseh" TYPE="book">
<HEAD>Gweddi Mana&s;&s;es brenin Babi|lon pan ddaliwyd ef yn garcharor yn Babilon.</HEAD>
<P N="1">OH Arglwydd holl-alluog Dduw ein tadau A|braham I&s;aac, ac Ia|cob, ai cyfiawn hilio|gaeth hwynt.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr hwn a wnae|tho&s;t nefoedd a daiar, ai gwychter.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr hwn a rwymai&s;t y m&ocirc;r a gair dy orchymyn, yr hwn a grea&s;t y dyfnder, ac ai &s;eliai&s;t a'ch enw ofnadwy a chan|moladwy.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr hwn y mae pob peth yn ei ofni, ac yn crynu rhag wyneb dy nerth:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O blegit ni ellir dwyn mawredd dy ogo|niant, na dioddef digter dy fygwth yn erbyn pechaduriaid.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A thrugaredd dy addewid &s;ydd anfeidrol, ac anchwiliadwy: o blegit ty di ydwyt Arglw|ydd goruchaf, daionus, ymarhous, mawr ei drugaredd hefyd, ac edifeiriol am ddrwg d&ycirc;n.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Tydi &ocirc; Arglwydd yn &ocirc;l amldra dy ddaio|ni a addewai&s;t edifeirwch a maddeuant i'r rhai a becha&s;a~t i'th erbyn, ac yn amldra dy do&s;turia|eth a ordeiniai&s;t edifeirwch i bechaduriaid er ie|chydwriaeth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny &ocirc; Arglwydd Dduw y rhai cy|fiawn ni o&s;odai&s;t ti edifeirwch i'r rhai cyfiawn i Abraham I&s;aac ac Iacob y rhai ni phecha&s;ant i'th erbyn, ond ti a o&s;odai&s;t edifeirwch er fy mw|yn i bechadur.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Mi a bechais yn fwy n&acirc; rhifedi tywod y m&ocirc;r, fy anwireddau a amlhau&s;ant &ocirc; Arglwydd, fy anwireddau a amlhau&s;ant, ac nid wyfi deil|wng i edrych, ac i weled vchder y nefoedd gan amldra fy anwireddau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Mi a grymmais i lawer mewn rhwym o haiarn, fel na allwyf godi fy mhen, ni allaf chw|aith gymmer yd fy anadl, am gyffroi o honof dy lid ti, a gwneuthur yr hyn fydd ddrwg yn dy o|lwg: dy ewyllys m's gwneuthym a'th orchy|mynnion ni's cedwais: ordeiniais ffieidd-dra, ac amlheais gamweddau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yr awron yr ydwyfi yn plygu glin fyng-halon gan ddymuno daioni gennit: pech|ais &ocirc; Arglwydd pechais, ac yr ydwy f yn cydna|bod fy anwireddau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny yr ydwyfi yn die&s;yf gan atto|lwg i ti, maddeu imi &ocirc; Arglwydd, maddau i mi, ac na ddifetha fi yng-hyd a'm hanwireddau, ac na chadw (gan ddigio byth) ddrwg i mi: ac na ddamnia fi i geudod y ddaiar: canys tydi ydwyt Dduw, Duw meddaf yr edifei<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">iol:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yn dangos arnafi dy holl ddaioni: o blegit ti a'm hachubi fi (yr hwn ydwyf anheil|wng) yn &ocirc;l dy fawr drugaredd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Minne a'th foliannaf d&icirc; b&ocirc;b am&s;er holl ddyddiau fy enioes: o blegit y mae holl nerth y nefoedd yn dy foliannu di, ac i ti y mae gogoni|ant yn oes oe&s;oedd, Amen.</P>
</DIV2>
<DIV2 N="1 Maccabees" TYPE="book">
<PB N="413" REF="438">
<HEAD>Llyfr cyntaf y Machab&aelig;aid.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Wedi marwolaeth Alexander brenin Macedonia. 11 Antiochus yn cymmeryd y deyrnas. 12 Llawer o blant I&s;rael yn gwneuthur ammod &acirc;'r cenhedloedd. 22 Antiochus yn daro&s;wng yr Aipht, ac leru&s;alem tano. 43 Wedi llo&s;ci leru&s;alem yn gwneuthur cy|freithiau, yn gorafun cadw cyfraith Dduw. 57 Ac yn go&s;od ffiaidd-beth anrheithiol ar allor Dduw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_Wedi i Alexander o Pacedonia, mab Phi|lip fyned allan o w|l&acirc;d Cethim, a lladd Darius brenin y Per|&s;iaid a'r Mediaid, a the|yrna&s;u yn ei le ef, fel y tey<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">na&s;a&s;e efe o'r bla|en yn Groec,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Efe a o&s;ododd ryfeloedd lawer, ac a enill|odd ddina&s;oedd cedyrn, ac a laddodd frenhino|edd y ddaiar.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac a dramwyodd hyd eithafoedd y byd, ac a y&s;peiliodd lawer o genhedloedd, a'r ddaiar a ddi&s;tawodd ger ei fron ef, ac am hynny ei galon ef a dderchafwyd, ac falchiwyd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac wedi iddo ef ge&s;clu llu cadarn iawn,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Efe a ddaro&s;tyngodd wledydd a che~hedlo|edd a theyrna&s;oedd, ac ai gwnaeth hwy yn drethawl iddo ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac wedi hyn efe a glafychodd, ac wybu y bydde marw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac a alwodd am ei wa&s;anaethw&ycirc;r anrhy|deddus, y rhai a gydfaethe&s;id ag ef oi ieuengtid, ac a gyfrannodd ei deyrnas iddynt hwy, pan oedd efe etto yn fyw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Wedi i Alexander deyrna&s;u ddeu-ddeng mlhynedd a marw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ei dywy&s;ogion ef a gadwa&s;ant feddiant, b&ocirc;b vn yn ei fangre ei hun,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac hwy oll a o&s;oda&s;ant goronau [ar eu pennau] wedi ei farw ef, ai meibion ar eu h&ocirc;l hwy lawer o flynyddoedd, a drygioni a amlha|odd ar y dd&acirc;iar.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac o honynt hwy y daeth y gwreiddin pechadurus Antiochus Epiphanes mab Antio|chus y brenin, yr hwn a fua&s;e yn wy&s;tl yn Rhu|fain, ac efe a deyrna&s;odd yn y ddwyfed flwy|ddyn ar bymthec ar hugain a chant o frenhinia|eth y Groeg-w&ycirc;r.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yn y dyddiau hynny dynion afreolus a ddaethant allan o I&s;rael, ac a huda&s;ant lawer gan ddywedyd, awn a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> gwnawn ammod a'r cenhedloedd y rhai &s;y o'n hamgylch ni, canys er pan ein gwhaned oddi wrthynt hwy, nia gaw&s;om lawer o ddryg-fyd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r ymadrodd hwn oedd dda yn eu golwg hwy.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A rhai o'r bobl a fuont barod, ac a ae|thant at y brenin, ac efe a roddes iddynt hwy awdurdod i wneuthur defodau y cenhedloedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac hwy a adailada&s;ant y&s;col yn Ieru&s;a|lem yn &ocirc;l arfer y cenhedloed.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac hwy a wnaethant ddienwaediad i|ddynt ei hunain, ac a gilia&s;ant oddi wrth y cy|fammod &s;anctaidd, ac wedi iddynt hwy ym|gy&s;&s;ylltu a'r cenhedloedd, hwy a ymroe&s;ant i wneuthur drwg.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r deyrnas oedd barod o flaen Antio|chus, ac efe a fwriadodd deyrna&s;u ar yr Aipht fel y galle efe deyrna&s;u ar ddwy deyrnas.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac efe a aeth i mewn i'r Aipht &acirc; thorf fawr, &acirc; cherbydau, ag Elephannod &acirc; gw&ycirc;r meirch, ac &acirc; llynges fawr,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac a ddechreuodd ryfela yn erbyn Pto|lemeus brenin yr Aipht, a Ptolemues a dr&ocirc;dd a|llan oi olwg ef, ac ff&ocirc;dd, a llawer a &s;yrthia&s;ant yn archolledig.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac hwy a enilla&s;ant y dina&s;oedd amdde|ffynadwy yn nhir yr Aipht, ac Antiochus a gymmerodd y&s;pail yr Aipht.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac Antiochus a ddychwelodd wedi iddo ef daro yr Aipht, yn y drydedd flwyddyn a deu|gein a chant:</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac a aeth i fynu yn erbyn I&s;rael ac Ieru|&s;alem &acirc; chynnulleidfa fawr.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a aeth i mewn yn falch i'r cy&s;&s;egr, ac a gymerodd yr allor aur a'r canhwyll-bren [yr hwn oedd yn dal] y goleuad, ai holl offer ef, a bwrdd [y bara] go&s;od, a'r cawgiau, a'r dy&s;clau, a'r llwyau aur, a'r llen, a'r coronau, a'r hardd wi&s;c aur yr hon oedd rhyd tu wyneb y Deml, ac efe a dynnodd yr aur oddi arnynt hwy oll.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac efe a gymmerodd yr arian a'r aur a'r dodrefn annwyl, ac a gymmerodd y try&s;&s;orau cuddiedic y rhai a gafodd efe, ac wedi iddo ef gymeryd y cwbl, efe a aeth ymmaith iw wlad ei hun.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac efe a wnaeth gelanedd ar ddynion, ac a ddywedodd yn falch tros ben.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Am hynny y bu galar mawr ym mhlith yr I&s;raeliaid ym mhob lle o'r eiddynt hwy.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Canys y tywy&s;ogion a'r henuriaid a o|cheneidia&s;ant, y morwynion a'r gw&ycirc;r ieuaingc a le&s;ca&s;ant, a thegwch y gwragedd a gyfnewi|diwyd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Pob prioda&s;-fab a gymmerodd alar, yr hon oedd yn ei&s;tedd yn yr &s;tafell briodas oedd mewn tri&s;twch.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A'r wl&acirc;d a gynhyrfodd o herwydd ei thri|golion, a holl d&ycirc; Iacob a &s;yrthiodd mewn cywi|lydd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Wedi dwy flynedd gyfiawn y brenin a ddanfonodd y tywy&s;og yr hwn oedd yn derbyn y deyrn-ged i ddina&s;oedd Iuda, yr hwn a ddaeth i Ieru&s;alem &acirc; thorf drom.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt hwy eiriau
<PB REF="439">heddychol yn dwyllodrus, ac hwy ai creda&s;a~t ef.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Felly efe a ruthrodd i'r ddinas yn ddi|&s;ymmwth, ac ai tarawodd hi &acirc; dyrnod mawr, ac a dde&s;truwiodd lawer o bobl o I&s;rael.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac a gymmerodd y&s;pail y ddinas, ac ai llo&s;codd hi &acirc; th&acirc;n, ac a dde&s;truwiodd ei thai hi ai chaerau oddi amgylch.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac hwy a gaethiwa&s;ant y gwragedd a'r plant, ac a feddianna&s;ant yr anifeiliaid.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Yna yr adeilada&s;ant ddinas Dafydd &acirc; chaer fawr gref, ac &acirc; thyrau cedyrn, ac ai gwnae|thant hi yn ga&s;tell cadarn iddynt eu hun.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Heb law hyn hwy a o&s;oda&s;ant y genhed|laeth bechadurus yno, &s;ef y dynion anneddfol, ac hwy a ymgadarnha&s;ant ynddi hi.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac hwy a gluda&s;ant arfau a bwyd ac we|di iddynt hwy ga&s;clu y&s;pail Ieru&s;alem yng|hyd, hwy ai go&s;oda&s;ant ef yno, ac felly hwy a fu|ant yn rhwyd fawr.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Canys yr oedd yn cynllwyn y cy&s;&s;egr, ac yn gyhuddwr drigionus i I&s;rael bob am&s;er.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Oddi yno hwy a ollyngent waed dini|wed o amgylch y cy&s;&s;ergr, ac a halogent y lle &s;anctaidd.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A thrigolion Ieru&s;alem a ffoa&s;ant oi ple|git hwy, a'r dref oedd yn bre&s;wylfa i ddieithraid, ac oedd yn e&s;tronaidd iw meibion ei hun, ai phlant ei hun ai gadaw&s;ant hi.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ei chy&s;&s;egr hi a anrheithiwyd fel diffa|ethwch, ei gwyliau hi a droiwyd yn alar, ei Sab+bothau yn wradwydd, ei anrhydedd yn ddiddim.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Fel y bua&s;e ei pharch hi, felly y bu ei hammarch hi, ac y troiwyd ei huchelder hi yn alar.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> A'r brenin a &s;crifennodd at ei holl deyr|nas am fod o bawb yn bobl gydt vn, ac ymadel o bob d&ycirc;n ai gyfreithiau ei hun.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A'r holl genhedloedd a dderbynia&s;ant or|chymyn y brenin.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A llawer o I&s;rael a gytuna&s;ant iw wa&s;|aneuthu ef, ac a abertha&s;ant i eulynnod, ac a ha|loa&s;ant y Sabboth.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Canys y brenin a ddanfonodd lyfrau gyd &acirc; chenadon i Ieru&s;alem, ac i ddina&s;oedd Iuda fel yr elent hwy ar &ocirc;l deddfau dieithriaid y wlad,</P>
<P N="47"><HI>47</HI> I wahardd poeth offrymmau, a bwyd o|ffrwm, a diod offrwm yn y cy&s;&s;egr,</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac i halogi y Sabbothau a'r gwyliau,</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Ac i ddifwyno y cy&s;&s;egr a'r &s;ainct.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> I adeiladu allorau, a llwynau, a themlau eulynnod, ac i aberthu cig m&ocirc;ch, ac anifeiliaid aflan,</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ac i ollwng eu meibion yn ddienwae|dedic i wneuthur eu heneidiau yn ffiaidd &acirc; phob peth aflan trwy halogrwydd fel y gollyogent hwy y gyfraith tros gof, ac fel y cyfnewidient hwy 'r holl ddeddfau.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> A'r hwn ni wnele yn &ocirc;l gorchymyn y brenin y bydde rhaid iddo farw,</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Efe a &s;crifennodd at ei holl deyrnas yn &ocirc;l yr holl eiriau hyn, ac a wnaeth wiliadw&ycirc;r ar yr holl bobl.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Ac a orchymynnodd i ddina&s;oedd Iuda aberthu ym mhob cyfryw ddinas.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Am hynny llawer o'r bobl a ymga&s;cla|&s;ant attynt hwy, pwy bynnac a adaw&s;e 'r gy|fraith: ac hwy a wnaethant ddrwg yn y wlad.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Ac hwy a wnaethant i I&s;rael lechu mewn lleoedd cuddiedic, [&s;ef] yn eu holl loche|&s;au.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> A'r pymthecfed dydd o'r mi's Calleu yn y bummed flwyddyn a deugain a chan<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">, hwy a adeilada&s;ant ffiaidd beth anrheithiol ar yr allor, ac o fewn dina&s;oedd Iuda oddi amgylch hwy a adeilada&s;ant allorau.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Ac a arogl-dartha&s;ant yn-nry&s;au 'r tai, ac yn yr heolydd.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Ac a rwyga&s;ant lyfrau yr gyfraith y rhai a gaw&s;ant hwy, [ac] ai llo&s;ca&s;ant [hwy] &acirc; th&acirc;n.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> A pha le bynnac y ceid llyfr y cyfammod gyd &acirc; neb, ne o's cydtune neb &acirc;r gyfraith efe a leddid wrth orchymyn y brenin.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Wrth eu cryfder hwy a wnaent felly i'r I&s;raeliaid a geid bob mis yn y dina&s;oedd.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> A'r vnfed [dydd] ar hugain o'r m&icirc;s wrth aberthu ar yr allor yr hon oedd yn lle yr allor [gyfreithlon,]</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Hwy a ladda&s;ant y gwragedd yn-&ocirc;l gor|chymyn Antiochus, y rhai a bara&s;e enwaedu ar eu meibion.</P>
<P N="64"><HI>64</HI> Ac a groga&s;ant y plant bychain wrth eu gyddfau, ac a y&s;pelia&s;ant eu tai hwy, ac a ladda|&s;ant [y rhai] a enwaeda&s;e arnynt hwy.</P>
<P N="65"><HI>65</HI> A llawer yn I&s;rael a ymgadarnha&s;ant, ac a ym&s;iccrha&s;ant ynddynt eu hunain, na fwy|taent bethau aflan.</P>
<P N="66"><HI>66</HI> Ac hwy a gymmera&s;ant feddwi i farw, rhac eu difwyno &acirc; bwydydd, a rhag halogio ho|nynt hwy y cyfammod &s;anctaidd.</P>
<P N="67"><HI>67</HI> Ac hwy a ddioddefa&s;ant farwolaeth, am hynny y bu ddigofaint mawr iawn yn Ieru&s;a|lem.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Galar Mattathias ai feibion am dde&s;truwiad y ddi|nas &s;anctaidd, 19 hwyntwy yn gwrthed aberthu i eulynnod, 24 &s;erch Mattathias i gyfraith Dduw, 33 yr lddewon yn dioddef eu lladd, ac yn gwrthod ymladd ar y dydd Sabboth, 47 Ma<GAP DESC="illegible" EXTENT="8 letters"> cyn marw yn gorchymyn iw feibion lynu wrth air Duw yn &ocirc;l &s;iampl yr henafiaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN yr am&s;eroedd hynny Mattathias mab Ioan, fab Sime<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n offeiriad o hiliogaeth Ioarib o Ieru&s;alem a gododd i fynu, ac a ei&s;te|ddodd ym Modin.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac iddo ef yr oedd pum mab, Ioan yr hwn a elw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d Gad<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Simon yr hwn a elwid Tha&s;&s;i.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Iudas yr hwn a elwid Machabeus.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Eleazar yr hwn a elwid Habaron, ac Io|nathan yr hwn a elwid Aphus.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pan welodd efe y cabledd a wneuthid o
<PB N="414" REF="439">fewn Iuda, ac yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Efe a ddywedodd, gwae fi fyng-eni i weled cy&s;tudd fy-mhobl a chy&s;tudd y ddinas &s;anctaidd, ac i ei&s;tedd yno pan roddwyd hi yn llaw y gely|nion.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y mae 'r cy&s;&s;egr yn llaw dieithraid, ei theml hi a wnaethpwyd fel g&wcirc;r heb ogoniant.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ei lle&s;tri parchedig hi a dducpwyd ym|maith yn gaethglud, ei phlant bychain hi a la|dded yn yr heolydd, ai gwyr ieuaingc hi &acirc; chle|ddyf y gelyn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pa genedl &s;ydd a'r ni etifeddodd ran o'r deyrnas, ac ni ymaflodd yn ei hy&s;pail hi&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ducpwyd ymmaith ei holl harddwch hi, gwnaethpwyd hi yn forwyn gaeth ynlle [bod] yn rhydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys wele ein cy&s;&s;egr, a'n tegwch, a'n gogoniant a anrheithiwyd, a'r cenhedloedd ai haloga&s;ant hwy.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> I ba beth y byddwn fyw yn hwy n&acirc; hyn&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A Mattathias ai feibion a rwyga&s;ant eu dillad, ac a ymwi&s;ca&s;ant mewn lliain &s;ach, ac a alara&s;ant yn ddirfawr.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A phan ddaeth gwenidogion y brenin i ddinas Modin, y rhai a gymhellod apo&s;ta&s;i [&s;ef] aberthu o honynt hwy,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Llawer o I&s;rael a ddaethant attynt hwy, Mattathias hefyd ai feibion a ga&s;clwyd yng-hyd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A gwenidogion y brenin a atteba&s;ant, ac a lefara&s;ant wrth Mattathias gan ddywe|dyd, tywy&s;og pharchedig a mawr wyt ti yn y ddinas hon, a chadarn o feibion, ac o frodyr.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gan hynny tyret yn gyntaf yr awran, a gwna orchymmyn y brenin, fel y gwnaeth yr holl genedloedd, a gw&ycirc;r Iuda, a'r rhai a adawed yn Ieru&s;alem, felly ti a geifod a'th dylwyth ym mhlith cyfeillon y brenin, a thydi a'th feibion a anrhydeddir ag arian, ac ag aur, ac &acirc; rhoddi|on lawer.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A Mattathias a attebodd, ac a ddywe|dodd &acirc; lleferydd vchel, pe gwrandawe holl gen|hedloedd y deyrnas, a'r rhai &s;y yn nh&ycirc; 'r brenin arno ef, gan &s;efyll o bawb allan o grefydd ein henafiaid, a phe cydtunent hwy ai orchymynni|on ef:</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Etto myfi a'm meibion a'm brodyr a ro|diem fel y mae ammod ein henafiaid.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Duw a drugarhao wrthym, rhag gadel o honom ei gyfraith ai ddeddfau ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ni wrandawn ni ar eiriau y brenin i dro|&s;eddu ein gwa&s;anaeth [gan &wcirc;yro] tu a'r llaw ddehau ne 'r llaw a&s;&s;wy.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Pan beidiodd efe a dywedyd y geiriau hyn rhyw Iddew a ddaeth yn eu g&wcirc;ydd hwy i aberthu ar yr allor ym Modin, yn &ocirc;l gorchym|myn y brenin.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pan welodd Mathathias hyn, efe a wynfy|dodd ai arennau ef a grynna&s;ant, ac efe a gym|merodd galon yn &ocirc;l barn y gyfraith, ac a ru|throdd ac ai lladdodd ef wrth yr allor.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac efe a laddodd yr am&s;er hwnnw wa&s;a|naeth-wr y brenin yr hwn oedd yn [eu] cym|mell [hwy] i aberthu, ac a dde&s;truwiodd yr allor.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac efe a ddygodd z&ecirc;l i'r gyfraith fel y gwnaeth Phinees i Zamri fab Salom.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A Mattathias a lefodd yn y ddinas &acirc;l llef vchel gan ddywedyd, pwy bynag &s;y 'n dwyn z&ecirc;l i'r gyfraith, ac &s;y 'n cadw y cyfammod, can|lyned fi.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac efe ai feibion a ffoa&s;ant i'r mynyddo|edd, ac a adaw&s;ant beth bynnac oedd eiddynt hwy yn y ddinas.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna llawer a ddaethant i wared y rhai oedynt yn cei&s;io cyfiawnder a chyfraith i'r an|nialwch hwnnw.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> I aros yno hwyntwy ai meibion, ai gwra|gedd ai hanifeiliaid, canys llawer o ddrwg a ddaeth arnynt hwy.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A mynegwyd i w&ycirc;r y brenin ac i'r lluo|edd y rhai oeddynt y Ieru&s;alem yn-ninas Da|fydd fyned o'r gw&ycirc;r i wared (y rhai a e&s;cydwa&s;e orchymyn y brenin ymmaith) i loche&s;au yn yr anialwch.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A llawer a reda&s;ant ar eu h&ocirc;l hwy, ac ai goddiwedda&s;ant hwy, ac a wer&s;&s;ylla&s;ant yn eu herbyn hwy, ac a o&s;oda&s;ant ryfel yn eu herbyn hwy ar y dydd Sabboth,</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac a ddyweda&s;ant wrthynt hwy, digon be|llach, deuwch allan a gwnewch yn &ocirc;l gorchym|myn y brenin, a chwi a gewch eich hoedl.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac hwy a ddyweda&s;ant, ni ddeuwn ni all|an, ac ni wnawn ni orchymyn y brenin i halogi yr dydd Sabboth.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Am hynny hwy a bry&s;ura&s;ant i ryfel yn eu herbyn hwynt.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ond nid atteba&s;ant iddynt hwy, ac ni thafla&s;ant garreg attynt hwy, ac ni chaea&s;ant hwy y lloche&s;au, gan ddywedyd,</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ni a ddioddefwn farwolaeth oll yn ein diniweidrwydd, y nef, a'r ddaiar a de&s;tiolaetha tro&s;om ni, eich bod chwi yn ein difetha heb farn.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Felly hwy a goda&s;ant yn eu herbyn hwy mewn rhyfel ar y dydd Sabboth, ac hwy ai gwraged, ai plant, ai hanifeiliaid a fuant feirw hyd f&icirc;l o dd&ycirc;nion.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Pan &wcirc;ybu Mattathias ai gyfeillion [hyn|ny] hwy a alara&s;ant am danynt hwy 'n ddir|fawr.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Yna 'r naill a ddywedodd wrth y llall, os gwnawn ni oll fel y gwnaeth ein brodyr, ac oni ymladdwn ni 'n erbyn y cenedloedd am ein henioes a'n deddfau, hwy a'n difethant ni yry|wan y gynt oddi ar y ddaiar.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac hwy a ymgynghora&s;ant y diwrnod hwnnw gan ddywedyd,</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Pwy bynnac a ddelo attom ni i ryfela ar y dydd Sabboth ni a ymladdwn yn ei erbyn ef rhac meirw oll fel y bu feirw ein brodyr yn eu lloche&s;au.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yna cynnulleidfa o'r A&s;idaiaid a ymga&s;|cla&s;ant
<PB REF="440">attynt hwy [y rhai oeddynt] gry&s;ion o allu [&s;ef] pwy bynnac o I&s;rael oedd yn ewy|lly&s;car i'r gyfraith.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A phawb ar oedd yn ffoi rhag drygfyd a ymgy&s;yllta&s;ant ag hwy, ac a fuant yn gadernid iddynt hwy.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ac hwy a ga&s;cla&s;ant lu [o w&ycirc;r] ac a la|dda&s;ant y pechaduriaid yn eu dig, a'r gw&ycirc;r a|neddfol yn eu llidiogrwydd, a'r llaill a ffoa&s;ant at y cenhedloedd ac a ddianga&s;ant.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Yna Mattathias ai gyfeillion a dramwy|odd o amgylch, ac hwy a dde&s;truwia&s;ant yr allo|rau.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Ac hwy a enwaeda&s;ant ar y plant dien|waededig cymmaint ag a gaw&s;ant hwy o fewn terfynau Irael,</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac a erlidia&s;ant y dynion beilchion yn nerthol, a'r gwaith hwn a lwyddodd yn eu dwy|lo hwynt.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Ac hwy a wareda&s;ant y gyfraith o law y cenhedloedd, ac o law y brenhinoedd, ac ni roe&s;ant hwy gryfder i'r pechadur.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> A phan ne&s;aodd dyddiau Mattathias i farw, efe a ddywedodd wrth ei feibion, balchder a cho&s;pedigaeth a &s;iccrhaed yrywan, ac am&s;er de&s;truw a dig llidiog.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Gan hynny fy meibion dygwch Z&ecirc;l yry|wan i'r gyfraith, a rhoddwch eich hoedl mewn perigl er mwyn cyfammod eich tadau.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Cofiwch weithredoedd ein tadau y rhai a wnaethant hwy yn eu ham&s;eroedd, felly chwi a dderbyniwch fawr barch ac enw tragywyddol.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Oni chaed Abraham yn ffyddlon mewn profedigaeth, a hynny a gyfrifwyd iddo ef yn gyfiawnder&lpunctel;</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Io&s;eph yn am&s;er ei gyfingder a gad|wodd y gorchymyn, ac a wnaethpwyd yn ar|glwydd ar yr Aipht.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Phinees ein t&acirc;d wrth ddwyn z&ecirc;l a ga|fodd ammod am offeiriadaeth dragywyddol.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Io&s;ua am gyflawni gair [Duw] a wna|ethpwyd yn farn-wr ar I&s;rael.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Caleb am de&s;tiolaethu ger bron y gyn|nulleidfa a gafodd etifeddiaeth o'r t&icirc;r.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Dafydd yn eu drugaredd a etifeddodd ei&s;teddle y deyrnas dragywyddol.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Elias wrth ddwyn z&ecirc;l i'r gyfraith a gy|merwyd i fynu i'r nefoedd.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Ananias, Azarias, a Mi&s;ael a greda&s;ant [ac] a achubwyd o'r t&acirc;n.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Daniel yn ei ddifalei&s;rwydd a wared|wyd oddi wrch &s;afnau y llewod.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> Ac felly y&s;tyriwch ym mhob oes pwy bynnac &s;ydd yn ymoddyried ynddo ef, ni orchfy|gir hwynt.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Am hynny nac ofnwch rhac geiriau g&wcirc;r pechadurus: canys ei ogoniant ef [a &s;yrth] yn dom a phryfed.</P>
<P N="64"><HI>64</HI> Heddyw efe a dderchefir, ac y foru ni bydd ef iw gael, canys trodd iw bridd, a darfu am ei amcan.</P>
<P N="65"><HI>65</HI> Gan hynny chwychwi feibion, cymme|rwch galonnau ac ymwrolwch yn y gyfraith, canys chwi a gewch barch oddi wrthi hi.</P>
<P N="66"><HI>66</HI> Ac wele Simon eich brawd gwn mai g&wcirc;r cynghorus yw efe, gwrandewch arno ef bob am&s;er, efe a fydd yn d&acirc;d i chwi.</P>
<P N="67"><HI>67</HI> Ac am Iudas Macchabaeus yr oedd efe yn gryf ac yn nerthol oi ieuengtid bydded efe gapten i chwi, ac ordeiniwch ryfel y bobloedd.</P>
<P N="68"><HI>68</HI> Felly y dygwch attoch bawb a'r y &s;y yn cadw yr gyfraith, a dielwch ddial eich pobl.</P>
<P N="69"><HI>69</HI> Telwch adref i'r cenhedloedd a glynwch wrth orchymynnion y gyfraith.</P>
<P N="70"><HI>70</HI> Yna efe ai bendithiodd hwy, ac efe a o|&s;odwyd at ei henafiaid.</P>
<P N="71"><HI>71</HI> Ac efe a fu farw yn y chweched flwyddyn a deugain a chant, ai feibion ai cladda&s;ant ef ym|medd ei henafiaid ym Modin, a holl I&s;rael a a|larodd am dano ef &acirc; galar mawr.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Iudas a wnaethpwyd yn llywodraethwr ar yr Iddewo~. 11 Efe yn lladd Apollonius a Seron tywy&s;ogion Syria, 44 Hyder Iudas ar Dduw. 55 Iudas yn bwri|adu ymladd yn erbyn Ly&s;ias yr hwn a wnaeth Antio|chus yn gapten ar ei lu. 50 Gweddi tros Nazareaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Iudas yr hwn a elwid Macchabaeus ei fab ef a gododd i fynu yn ei l&ecirc; ef,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ai holl frodyr ai cymmortha&s;ant ef, a phawb a'r a lyna&s;e wrth ei d&acirc;d ef, ac hwy a ym|ladda&s;ant tros I&s;rael yn llawen.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Felly efe a helaethodd barch ei bobl, ac a wi&s;codd ddwyfronnec fel cawr ac a ymwregy|&s;odd &acirc;i luric, ac a o&s;ododd ryfeloedd, ac a amdde|ffynnodd y gwer&s;&s;yll a'r cleddyf.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a fu debyg i lew yn ei weithredoedd, ac fel cenw llew yn rhuo ar ei helfa.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a erlidiodd y rhai drwg gan eu chwilio [hwy] allan, ac a lo&s;codd y rhai oedd|ynt yn cythryblu ei bobl ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r rhai drwg a &s;yrthia&s;ant mewn cyfing|der rhag ei ofn ef, a phawb a'r oeddynt yn gw|neuthur drygioni a &s;yrthia&s;ant mewn cythry|fwl, felly y llwyddodd iechydwriaeth trwy ei lywodraeth ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a wnaeth i lawer o frenhinoedd ofi|dio, ac a llawenychodd Iacob ai weithredoedd, ac y mae ei goffadwriaeth ef yn fendith [lawn] hyd yn dragywydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a dramwyodd trwy ddina&s;oedd Iu|daea, ac a dde&s;truwiodd y rhai annuwiol allan o honi hi, ac a drodd heibio ddigofaint oddi wrth I&s;rael.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ai enw ef a gerddodd hyd eithafoedd y ddaiar, ac efe a ga&s;clodd y rhai oeddynt ar ddar|fod am danynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna Apollonius a ga&s;clodd genhedlo|edd a llu mawr o Samaria i ryfela yn erbyn I&s;rael.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pan &wcirc;ybu Judas, efe a aeth iw gyfarfod ef, ac ai tarawodd ef: ac ai lladdodd ef, a llawer a &s;irthia&s;ant yn archolledig, a'r llaill a ffo&acirc;&s;ant, ac efe a gymmerodd en hy&s;pail hwy.</P>
<PB N="415" REF="440">
<P N="12"><HI>12</HI> Ac Iudas a gymmerodd gleddyf Apol|lonius, ac a ymladdodd ag ef [ei] holl ddyddiau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pan glywodd Seron tywy&s;og y llu o Syria ga&s;clu o Iudas gynnulleidfa, ac eglwys o ffyddloniaid a rhyfel-w&ycirc;r gyd ag ef,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Efe a ddywedodd, myfi a wnaf enw i mi fy hun, ac myfi a gaf barch yn y deyrnas, ac mi a ryfelaf yn erbyn Iudas a'r rhai &s;y gyd ag ef a'r rhai &s;y yn diy&s;tyru gorchymyn y brenin.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a ymrodd i ddyfod i fynu, a chyd ag ef y daeth gwer&s;&s;yll cryf o rai annuwiol ify|nu iw gymmorth ef, ac i wneuthur dial ar feibi|on I&s;rael.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan ne&s;&s;aodd efe yn gyfagos i riw Be|thoron, Iudas a aeth allan iw gyfarfod ef &acirc; thorf fechan.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A phan wel&s;ant hwy lu yn dyfod iw cy|farfod, hwy a ddyweda&s;ant wrth Iudas: pa fodd y gallwn ni, a ninnau yn ychydig ymladd yn erbyn lliaws cymmeint, [a chyn] gryfed&lpunctel; yr y|dym ni [hefyd] wedi deffygio heb fwyd he|ddyw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac Iudas a ddywedodd, hawdd ydyw caeu llawer yn nwylo ychydig, ac nid oes rago|riaeth ger bron [Duw] nef, rhwng achub &acirc;lla|wer neu ag ychydig.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys nid yn lliaw&s;ogrwydd y llu y mae buddugoliaeth y rhyfel, ond cadernid &s;ydd o'r nef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Maent hwy yn dyfod attom ni mewn mawr draha a cham-wedd in dwyn ni ym|maith, a'n gwragedd an plant i'n hy&s;peilio.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ond nyni ydym yn ymladd am ein hei|oes a'n cyfreithiau.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac efe [Duw] ai dryllia hwy ger ein bron ni, gan hyny nac ofnwch chwi rhagddynt hwy.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A phan beidiodd efe a dywedyd, efe a nei|diodd yn ddiarwybod arnynt hwy: felly y ddi|fethwyd Seron ai wer&s;&s;yll oi flaen ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac hwynt ai herlidi&acirc;&s;ant hwy ar hyd gori|wared Bethoron hyd y maes, ac yno y lladded yng-hylch &wcirc;yth-cant o w&ycirc;r o honynt hwy, a'r lleill a ffo&acirc;&s;ant i wl&acirc;d y Phili&s;tiaid.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna ofn ac ar&s;wyd Iudas at frodyr a dde|chreuodd &s;yrthio ar y cenhedloedd oi hamgylch hwy,</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ai enw ef a gyrheddodd hyd at y bre|nin, a phob cenedl a fedre fynegu rhyfeloedd Iuda.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A phan glybu Antiochus y brenin y gei|riau hyn, efe a ddigiodd yn llidiog, ac a ddanfo|nodd allan, ac a ga&s;clodd holl luoedd ei deyrnas yn wer&s;&s;yll cryfiawn.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac efe a agorodd ei dry&s;&s;or-d&ycirc;, ac a ro|ddes gyflogau iw luoedd tros flwyddyn, ac a or|chymynnodd iddynt hwy fod yn barod tros flwyddyn i bob gwa&s;anaeth.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ond pan welodd efe yr arian a'r try&s;&s;o|rau yn pallu a'r rhai oedd yn ca&s;clu teyrn-ged y wlad yn anaml, o blegit yr anghydtundeb, a'r dialedd a wnaethe efe yn y wl&acirc;d gan dynnu ym|maith y chfreithiau y rhai a fua&s;e er y dyddiau cyntaf:</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna efe a ofnodd rhag na bydde ganddo ef ddigon i atteb vn waith neu ddwywaith y draul a'r rhoddion y rhai a rodda&s;e efe o'r blaen &acirc; llaw helaeth, fel y bua&s;e efe helaethach n&acirc; 'r brenhinoedd o'r blaen mewn haelioni.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Am hynny yr oedd efe mewn cyfyngder yn ei galon, ond efe a gymmerodd feddwl i fy|ned i Per&s;ia i gymmeryd teyrn-g&ecirc;d y gwle|dydd, ac i ga&s;clu llawer o arian.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Am hynny efe a adawodd Ly&s;ias g&wcirc;r an|rhydeddus, ac o genedl y brenin ar fatterion y brenin, o'r afon Euphrates hyd derfynau yr Aipht,</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac i ddwyn Antiochus ei fab ef i fynu hyd oni ddythwele efe.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac efe a roddes iddo ef hanne y lluoedd, a'r Elephantiaid, ac a roes orchymynnion iddo ef am bob peth a'r a ewylly&s;ie efe ei wneuthur, ac yng-hylch y rhai oeddynt yn trigo yn Iuda, ac yn Ieru&s;alem,</P>
<P N="35"><HI>35</HI> I ddanfon llu yn eu herbyn hwy i dde|&s;truwid, ac i ddiwreiddio nerth yr I&s;raeliaid, a gweddill Ieru&s;alem, ac i dynnu ymmaith eu coffadwriaeth hwy o'r lle hwnnw.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac i o&s;od dynion dieithr i vrigo yn eir holl derfynau hwy, ac i gyfrannu eu gwlad hwy wrth goel-brennau.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A'r brenin a gymmerodd hanner y llu|oedd y rhai a weddilla&s;id, ac a gychwnnodd o Antioch dinas ei deyrnas ef y &s;eithfed flwyddyn a deugain a chant, ac efe a aeth tros yr afon Eu|phrates, ac a drammwyodd trwy 'r gwledydd vchaf.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A Ly&s;ias a ddewi&s;odd Ptolomeus fab Dorymenus, Nicanor, a Gorgias gw&ycirc;r gallu|oc a chyfeillion y brenin.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac efe a ddanfonodd ddeugain-m&icirc;l o w&ycirc;r [traed] gyd &acirc; hwy, a &s;eith-mil o w&ycirc;r meirch i fyned i wl&acirc;d Iuda, iw de&s;truwio hi yn &ocirc;l gor|chymyn y brenin.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac hwy a gychwnna&s;ant &acirc;i holl lu, ac a ddaethant, ac a wer&s;&s;ylla&s;ant yn gyfagos i Em|maus ar y t&icirc;r gwa&s;tad.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Pan glybu marchnad-w&ycirc;r y wlad &s;&ocirc;n am danynt, hwy a gymmera&s;ant arian, a llawer iawn o aur, a gwenidogion, ac a ddaethant i'r gwer&s;&s;yll i brynu meibion I&s;rael yn gaethion, &acirc; lluoedd o Syria a gwl&acirc;d y dieithraid a ddae|thant attynt hwy.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Pan welodd Iudas ai frodyr chwanegu o'r drwg a gwer&s;&s;yllu o'r lluoedd o fewn eu ter|fynau hwy, pan y&s;tyria&s;ant hwy eiriau 'r brenin, y rhai a orchymynna&s;e efe [nid amgen, nac] i wneuthur de&s;truw a phen am y bobl,</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yna 'r naill a ddywedodd wrth y llall, go&s;odwn ein pobl trachefn allan o orthrymder, ac ymladdwn tros ein pobl a'r cy&s;&s;egr.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A'r gynnulleidfa a ymga&s;clodd i fod yn
<PB REF="441">barod i ryfela, ac i weddio, ac i ofyn trugaredd a tho&s;turi.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Canys gw&acirc;g oedd Ieru&s;alem heb dri|giolion fel anialwch, nid oedd neb oi phlant hi yn myned i mewn, nac yn dyfod allan, a 'r cy&s;&s;e|gr oedd wedi ei &s;athru, a meibion alltudion yn cadw 'r ca&s;tell, lle-ty [oedd hi] i'r cenhedloedd, a'r hyfrydwch a dynna&s;id ymmaith oddi wrth Iacob, a'r bibell a'r delyn a beidia&s;ent.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> [A'r I&s;raeliaid] a ymga&s;cla&s;ant yng|hyd, ac a ddaethant i Ma&s;pha gyferbyn ag Ie|ru&s;alem, canys yr oedd lle ym-Ma&s;pha o'r bla|en i I&s;rael i weddio.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Ac hwy a ymprydia&s;ant y diwrnod hwn|nw, ac a wi&s;ca&s;ant liain &s;ach, ac [a fwria&s;ant] ludw ar eu pennau, ac a rwyg&acirc;&s;ant eu dillad.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac a led&acirc;&s;ant lyfrau 'r gyfraith am y rhai yr oedd y cenhedloedd yn chwilio i orgra|phu lluniau eu delwau ynddynt hwy.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Ac a dduga&s;ant ddillad yr offeiriaid, a'r pethau cyntaf-anedig, a'r degymmau, ac a gy|ffroa&s;ant y Nazareiaid y rhai a gyflawna&s;ent [eu] dyddiau.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ac a lefa&s;ant &acirc; llef [vchel] tu a'r nef gan ddywedyd, pa beth a wnawn ni i'r rhai hyn&lpunctel; ac i ba le y dygwn ni hwy ymmaith&lpunctel;</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Dy gy&s;&s;egr di a &s;athred, ac a ddifwyned, a'th offeiriaid di &s;y mewn galar a go&s;tyngiad.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Ac wele 'r cenhedloedd a ymga&s;cla&s;ant yn ein herbyn ni i'n de&s;truwio ni, ti a &wcirc;yddo&s;t pa bethau y maent hwy yn eu bwriadu yn ein herbyn.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Pa fodd y gallwn ni &s;efyll yn eu hwyneb hwy oddi eithr i ti ein cynnorthwyo ni?</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Yna hwy a gan&acirc;&s;ant ag vdcyrn, ac a wa|edda&s;ant &acirc; llef vchel.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Yna Iudas a o&s;ododd gapteniaid ar y bobl, capteniaid ar fil, ar gant, ar ddec-a-deu|gain, ac ar dd&ecirc;c.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Ac efe a ddywedodd wrth y rhai oeddynt yn adeiladu teiau, ac a brioda&s;ent wragedd, ac a blanna&s;ent win-llannoedd, a'r rhai ofnus am ddychwelyd o bob vn iw d&ycirc;<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 20.5. Barn. 7.3.</NOTE> yn &ocirc;ly gyfraith.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> A'r llu a e&s;inudodd, ac a wer&s;&s;yllodd o'r tu heheu i Emmaus.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Ac Iudas a ddywedodd, ymwregy&s;wch, a byddwch w&ycirc;r g&wcirc;rol, a byddwch barod i ym|ladd y foru &acirc;'r cenhedloedd hyn y rhai a ymga&s;|cla&s;ant yn ein herbyn ni, i'n de&s;truwio ni a'n cy&s;|&s;egr.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Canys gwell i ni feirw yn y rhyfel, na gweled drygfyd ein cenedl a'n cy&s;&s;egr.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Ond fel y byddo ewyllys [Duw] yn y nef, felly gwneled.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Iudas yn myned yn erbyn Gorgias, yr hwn oedd yn ei gynllwyn ef, 14 efe yn gwneuthur i Gorgias, ac iw lu ffoi, 28 Ly&s;ias yn dyfod &acirc; llu o wyr i Iu|da, 29 Iudas yn ei yrru ef allan, 43 Iudas yn glanhau'r Deml, ac yn cy&s;&s;egru 'r allor.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Gorgias a gymmerod bum-mil o w&ycirc;r [traed,] a mil o w&ycirc;r meirch detholedig, ai lu ef a o&s;ododd allan liw n&ocirc;s,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel y galle efe ruthro i we<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&s;&s;yll yr Idde|won ai taro hwy yn ddi&s;ymmwth, a milw&ycirc;r y ca&s;tell oeddynt yn ei dywys ef ar byd y ffordd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pan glybu Iudas, efe a o&s;ododd allan ei hun a'r gw&ycirc;r galluog gyd ag ef i daro llu y bre|nin yr hwn oedd yn Emmaus.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac yr oedd lluoedd etto wedi ymdanu o|ddi wrth y gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A Gorgias a ddaeth i wer&s;&s;yll Iudas liw nos, ac ni chafodd efe neb, ond efe ai cei&s;iodd hwy yn y mynyddoedd, ac a ddywedodd, y ma|ent hwy yn ffoi oddi wrthym ni.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ond gyd ai dyddhau hi, Iudas a ymddang|o&s;odd yn y maes, a thair m&icirc;l o w&ycirc;r, ond nid o|edd genddynt hwy na llurigau na chleddyfau fel yr ewylly&s;ient.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan wel&s;ont hwy wer&s;&s;yll y cenhedloedd yn gryf wedi ei wi&s;co mewn llurigau, a'r gw&ycirc;r meirch yn ei amgylchu, a'r rhai hynny wedi eu dy&s;cu i ryfela,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna Iudas a ddywedodd wrth y gw&ycirc;r y rhai oeddynt gyd ag ef, nac ofnwch eu lluo&s;ogr|wydd hwy, ac nac ofnwch eu rhuthr hwy.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Cofiwch fel yr achubwyd ein henafiaid ni yn y m&ocirc;r c&ocirc;ch, pan erlidiodd Pharao hwy &acirc; llu [mawr.]</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly yr awran gadewch i ni lefain tu &acirc;'r nef [i edrych] a drugarh&acirc;o efe wrthym ni, ac a gofia efe ammod [ein] henafiaid, ar a ddry|llia efe y gwer&s;&s;yll hwn yn ein g&wcirc;ydd ni he|ddyw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fel y gwypo 'r holl genhedloedd fod a waredo, ac a achubo I&s;rael.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y dieithraid a goda&s;ant eu golwg i fynu, ac ai canfuant hwy yn dyfod yn eu herbyn hwy.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac a ddaethant allan o'r gwer&s;&s;yll i ry|fela: &acirc;'r rhai oeddynt gyd ag Iuda a gan&acirc;&s;ant vdcyrn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac hwy a daraw&s;ant yng-hyd, &acirc;'r cen|hedloedd a orchfyged, ac a ffoa&s;ant i'r maes gwa&s;tad.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r holl rai diwethaf a laddwyd &acirc;'r cle|ddyf, ac hwy ai herlidia&s;ant hwy hyd at A&s;&s;are|meth, ac hyd at feu&s;ydd Idumaea, ac Azot, ac Iamnia, ac yng-hylch teir-mil o w&ycirc;r o honynt hwy a laddwyd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac Iudas a'r llu a ddychwelodd oi her|lyd hwy.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a ddywedodd wrth y bobl, na chwennychwch y&s;peilio, o blegit y mae rhyfel yn ein herbyn ni.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O blegit y mae Gorgias ai lu yn y my|nydd yn agos attom ni, ond &s;efwth yn awr yn erbyn ein gelynnion a gorchfygwch hwy, ac wedi hynny cymmerwch yr y&s;pail yn ddiorafun.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pau oedd Iudas etto yn dywedyd hyn, vn rhan [o honynt hwy] a welid yn edrych a|llan o'r mynydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Pan welodd [Gorgias] ffoi oi [blaid ef,]
<PB N="416" REF="441">a'r rhai oeddynt gyd ag Iudas wedi llo&s;ci y gwer&s;&s;yll (canys y m&wcirc;g yr hwn a welid a ddango&s;odd yr hyn a wnaethid) a'r rhai a wel|&s;ant hyn a ofna&s;ant yn ddirfawr.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A phan wel&s;ant hwy lu Iuda yn y maes yn barod i ymladd,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Hwy a ffoa&s;ant oll i wl&acirc;d y dieithraid.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac Iudas a ddychwelodd i gymmeryd y&s;pail y gwer&s;&s;yll, ac a gymmerodd lawer o aur ac arian, a dillad o &s;idan gl&acirc;s, a phorphor y m&ocirc;r a chyfoeth mawr.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Felly hwy a aethant adref, ac a glodfora|&s;ant, ac a fendithia&s;ant Dduw nef, am ei fod efe yn ddaionus, ai drugaredd ef yn parhau yn dra|gywydd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac felly I&s;rael a gafodd fuddugoliaeth fawr y diwrnod hwnnw.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'r cenhedloedd a ddianga&s;ent a ddae|thant, ac a ddyweda&s;ant i Ly&s;ias bob peth a'r a ddigwydda&s;e.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A Ly&s;ias a ofnodd yn ddirfawr ac a ddi|galonnodd am na ddigwydda&s;e y cyfryw dry|chineb i I&s;rael ac a fynna&s;e efe, ac am na wneu|thid iddo ef y cyfryw bethau ac a orchymynna|&s;e 'r brenin.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A'r flwyddyn yr hon oedd yn canlyn, Ly|&s;ias a ga&s;clodd dri vgain mil o w&ycirc;r traed detho|ledic, a phum-mil o w&ycirc;r meirch i ryfela yn eu herbyn hwynt.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac hwy a ddaetha~t i Idumaea, ac a wer&s;|&s;ylla&s;ant yn Beth-&s;ura lle y daeth Iudas yn eu herbyn hwy &acirc; deng-mil o w&ycirc;r.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A phan welodd efe wer&s;&s;yll cyn gryfed, efe a wnaeth ei weddi,<NOTE PLACE="marg">1, Sam. 17.50.</NOTE> ac a ddywedodd, bendige|dic wyt ti &ocirc; Achubwr I&s;rael yr hwn a dde&s;tru|wiai&s;t ruthr y cawr trwy law Dafydd d&ycirc; w&acirc;s,<NOTE PLACE="marg">1. Sam. 14.13.</NOTE> ac a roddai&s;t wer&s;&s;yll y dieithraid yn llaw Io|nathan fab Saul, ac arwainydd ei arfau ef.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Cloa 'r gwer&s;&s;yll hwn yn llaw dy bobl I&s;rael, a chywilyddier hwy yn eu lliaw&s;ogrw|ydd ai gw&ycirc;r meirch.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Gwna iddynt hwy ofni, a thawdd eu hyf|der hwy ai cadernid, fel y cynhyrfant hwy trwy eu de&s;truw.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Tafl hwy i lawr &acirc; chleddyf y rhai &s;y 'n dy garu di: yna pawb a'r a adwaenant dy enw a'th glodfarant &acirc; hymnau.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yna hwy a daraw&s;ant yng-hyd, a phum|mil o w&ycirc;r o wer&s;&s;yll Ly&s;ias a laddwyd.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Pan welodd Ly&s;ias orchfygu ei w&ycirc;r, a gwrolaeth yr Iddewon, fel yr oeddynt hwy 'n barod pa vn bynnag ai i fyw, ai i farw fel gw&ycirc;r, efe a aeth i Anthioch, ac a ddetholodd ryfelw&ycirc;r, ac a feddylioddd eu ca&s;clu hwy yng-hyd i ddy|fod trachefn i Iudaea.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yna Iudas a ddywedodd ai frodyr, wele, gorchfygwyd ein gelynnion, awn i fynu i lan|hau, ac i adnewyddu y cy&s;&s;egr.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Wrth hyn yr holl lu a ymga&s;clodd, ac hwy a aethant i fynu i fynydd Sion.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A phan wel&s;ant hwy y cy&s;&s;egr wedi ei an|rheithio, yr allor wedi ei halogi, y dorau wedi eu llo&s;ci, a'r manwydd yn tyfu yn y neuaddau fel mewn coed, neu ar y mynyddoedd, ac &s;tafello|edd yr offeiriaid wedi eu de&s;truwio:</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Hwy a rwyga&s;ant eu dillad, ac a alara|&s;ant &acirc; galar mawr, ac a fwria&s;ant ludw ar eu pennau,</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac a &s;yrthia&s;ant i lawr ar eu hwynebau, ac a wnaethant &s;&wcirc;n mawr ag vdcyrn, ac a we|ddia&s;ant tu a'r nef.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Yna Iudas a orchymynnodd ei w&ycirc;r i ry|fela yn erbyn y rhai oedd yn y ca&s;tell, hyd oni ddarfydde iddo ef lanhau 'r cy&s;&s;egr.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ac efe a ddewi&s;odd offeiriaid diargyoedd y rhai oeddynt ewylly&s;car i'r gyfraith.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ac hwy a lanh&acirc;&s;ant y cy&s;&s;egr, ac a ddu|ga&s;ant allan y cerric halogedic i le aflan.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A chan fod allor y poeth offrymmau we|di ei halogi, efe a ymgynghorodd beth a wnae efe iddi hi.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Felly efe a feddyliodd mai goref oedd ei de&s;truwio hi rhag digwyddo iddi hi wneuthur cywilydd iddynt hwy, canys y cenhedloedd ai haloga&s;ent hi: am hynny hwy a dde&s;truwia&s;ant yr allor.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac hwy a o&s;oda&s;ant y cerric ar fynydd y t&ycirc; mewn lle cyfaddas, hyd oni ddele prophwyd i fynegu pa beth a wneid &acirc; hwynt.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Ac hwy a gymmera&s;ant gerrig cyfan yn &ocirc;l y gyfraith, ac a adeilada&s;ant allor newydd fel yr oedd y gyntaf.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac a wnaethant y cy&s;&s;egr i fynu, a thu me|wn y t&ycirc;, ac a &s;ancteiddia&s;ant y cynteddau.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Ac a wnaethant le&s;tri &s;anctaidd newydd, ac a ddyga&s;ant y canhwyllbren, ac allor y poeth|offrymmau, yr arogl-aberthau a'r bwrdd i me|wn i'r Deml.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ac hwy a lo&s;ca&s;ant aroglau ar yr allor, ac a oleua&s;ant y canhwyllau y rhai oeddynt yn y canhwyllbren i lo&s;ci yn y Deml.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ac hwy a o&s;oda&s;ant y bara ar y bwrdd, ac a e&s;tynna&s;ant y llenni, ac a orphenna&s;ant yr holl waith a wnaethent.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Ac ar y pummed dydd ar hugain o'r naw|fed m&icirc;s (yr hwn a elwir mis Ca&s;&s;eu) yn yr &wcirc;ythfed flwyddyn a deugain a chant,</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Hwy a goda&s;ant yn foreu i fynu i aber|thu yn &ocirc;l y gyfraith ar allor newydd y poeth o|ffrymmau yr hon a wnaethent hwy.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Ar gyfer yr am&s;er ar diwrnod ac yr halo|ga&s;e y cenhedloedd hi, yn vniawn y go&s;oded hi i fynu o newydd, &acirc; chaniadau, &acirc; thelynau, &acirc; phi|bau ac &acirc; &s;ymbalau.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> A'r holl bobl a &s;yrthia&s;ant ar eu hwyne|bau, gan addoli a diolch i [Dduw] y nef ai llwydda&s;e hwy.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Ac felly hwy a gadwa&s;ant gy&s;&s;egriad yr allor &wcirc;yth niwrnod gan offrymmu poeth-off|rymmau a diolchoffrymmau mewn llawenydd.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Ac a hardda&s;ant dalcen y Deml &acirc; choro|nau, ac &acirc; thariannau o aur, ac a &s;aneteiddia&s;ant
<PB REF="442">y pyrth a'r &s;tafelloedd, ac a o&s;oda&s;ant ddry&s;au arnynt hwy.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Ac yr oedd llawenydd mawr ym-mhlith y bobl am droi gwradwydd y cenhedloedd ym|maith.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Felly Iudas ai frodyr, a holl gynnulleid|fa I&s;rael a ordeiniodd gadw dyddiau cy&s;&s;egriad yr allor yn eu ham&s;erau yn vchel-wyl bob blw|yddyn tros &wcirc;yth niwrnod, gan ddechreu y pum|med dydd ar hugain o'r mi's Ca&s;&s;eu trwy orfo|ledd a llawenydd.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Ac ar yr vn am&s;er hwy a adeilada&s;ant fy|nydd Sion i fynu &acirc; chaerau vchel, ac &acirc; thyrau cedyrn oddi amgylch rhag dyfod o'r cenhedlo|edd ai &s;athru ef i lawr, fel y gwnaethent hwy o'r blaen. Am hynny [Iudas] a o&s;ododd ryfelw&ycirc;r ynddo ef iw gadw ef, ac ai gwnaeth ef yn gadarn i gadw Beth-&s;ura, fel y cae yr bobl amddeffynfa yn erbyn yr Edomiaid.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>3 Iudas yn gorchfygu y cenhedloedd y rhai oeddynt yn amcanu de&s;truwio I&s;rael, ac yn cael cymhorth gan ei frodyr Simon ac Ionathas. 50 Efe yn de&s;tru|wio dinas Ephron am ei naccau o gennad i dram|mwy trwyddi hi.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DIgwyddodd hefyd pan glybu yr cenhedlo|edd oddi amgylch adeiladu yr allor a chy&s;&s;e|gru yr cy&s;&s;egr, fel yr oeddynt hwy o'r blaen, yna ddigio o honynt yn ddirfawr.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Am hynny hwy a ymgynghora&s;ant i dde|&s;truwio cenhedl Iacob yr hon oedd yn eu plith hwy, ac a ddechreua&s;ant ladd ac erlid rhai o'r bobl.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna Iudas a ymladdodd yn erbyn plant E&s;au yn Idumaea yn Arabathane, canys yr oe|ddynt hwy 'n trigo yn amgylch yr I&s;raeliaid: ac efe a laddodd ac a y&s;peiliodd dorf fawr o ho|nynt hwy.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Efe a gofiodd hefyd falis ac anffyddlondeb plant Bean fel yr oeddynt hwy 'n rhwyd, ac yn rhwy&s;tr i'r bobl, ac yn eu cynllwyn hwy yn y ffyrdd:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am hynny efe ai cl&ocirc;dd hwy i fynu mewn tyrau, ac a ddaeth attynt hwy, ac ai hamgylch|odd hwy, ac ai de&s;truwiodd hwy, ac a lo&s;codd eu tyrau hwy a phawb a'r oedd ynddynt hwy.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Wedi hynny efe a aeth yn erbyn plant Ammon, ac a gafodd lu cadarn, a llawer o bobl gyd &acirc; Thimothi eu capten hwynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a darawodd ag hwynt mewn llaw|er o ryfeloedd, ac hwy a dde&s;truwied oi flaen ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac wedi iddo ef eu lladd hwy, efe a enill|odd ddinas Gazer a'r trefydd yn perthynu iddi hi, ac a ddychwelodd i<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Iudaea.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y cenhedloedd hefyd yn Galaad a ymga&s;|cla&s;ant yn erbyn yr I&s;raeliaid, y rhai oeddynt o fewn eu terfynau hwy iw lladd hwy, ond hwy a ffo&acirc;&s;ant i ga&s;tell Dathema.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac a anfona&s;ant lyth&ycirc;rau at Iudas ai fro|dyr gan ddywedyd, y cenhedloedd y rhai &s;y o'n hamgylch ni a ymga&s;cla&s;ant yn ein herbyn ni i'n de&s;truwio.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yrywan y maent hwy yn ymbaratoi i ddyfod ac i amgylchu 'r ca&s;tell lle y ffoa&s;om ni: a Thimothi ydyw capten eu gwer&s;&s;yll hwy.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Tyret gan hynny, a gwaret nyni allan oi dwylo hwy, canys llawer o honom ni a laddwyd eu&s;us.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'n holl frodyr y rhai oeddynt yn Tubin a laddwyd, ac a dde&s;truwiwyd yng-hylch mil o w&ycirc;r, a'r gelynnion a dduga&s;ant ymmaith yn ga|ethion eu gwragedd hwy ai plant, ai da.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pan oedd y llythyrau hyn etto yn eu dar|llen, wele ganadon eraill a ddaethant o Galile wedi rhwygo eu dillad y rhai a fynega&s;ant yr vn fath newyddion,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac a ddyweda&s;ant ymga&s;clu o w&ycirc;r Pto|lemais, a Thyrus a Sidon yn eu herbyn hwy, a llenwi holl Galilee &acirc; gelynnion i'n de&s;tru|wio ni [eb hwynt.]</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan glybu Iudas a'r bobl hyn ymma, cynnulleidfa fawr a ymga&s;clodd i ymgyngho|ri pa beth a wnaent hwy iw brodyr y rhai oedd|ynt mewn gorthymder, ac wedi eu hamgylchu gan eu gelynnion.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac Iudas a ddywedodd wrth Simon ei frawd, dewis allan w&ycirc;r, a dos i achub dy frodyr yn Galilee, ac myfi a'm brawd Ionathas a awn i wl&acirc;d Galaad.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac efe a adawodd Io&s;ephus fab Zachari, ac Azarias yn gapteniaid ar y bobl, i gadw gweddill y llu yn Iuda.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a orchymynnodd iddynt hwy gan ddywedyd, llywodraethwch y bobl ymma, a mo|gelwch o&s;od rhyfel yn erbyn y cenhedloedd hyd oni ddychwelom ni.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac fe a rannwyd teir m&icirc;lo w&ycirc;r i Simon i fyned i Galilea, ond yr oedd &wcirc;yth-m&icirc;l o w&ycirc;r gan Iudas yn erbyn gwl&acirc;d Galaad.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna Simon a aeth i Galilea, ac a dara|wodd yng-hyd mewn llawer o ryfyloedd &acirc;'r ce~|hedloedd, ac ai gorchfygodd hwy.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac efe ai canlynodd hwy hyd at byrth Ptolemais, ac yng-hylch teir m&icirc;l o w&ycirc;r o'r cen|hedloedd a laddwyd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a gymmerodd eu hy&s;pail hwy, ac a ddygodd yr I&s;raeliaid ymmaith y rhai oeddynt yn garcharorion yn Galilea, ac yn Arbatis, ai gwragedd, ai plant, ac ai dygodd hwy i Iudaea &acirc; llawenydd mawr.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac Iudas Macchabaeus ai frawd Iona|thas a aethant tros Iorddonen, ac a aethant daith tridiau yn yr anialwch.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> I le y cyfarfuant hwy &acirc;'r Nabathaiaid, ac hwy ai derbynia&s;ant hwy yn heddychol, ac a fynega&s;ant iddynt hwy bob peth a'r a ddigwy|dda&s;e iw brodyr hwy yng-wl&acirc;d Galaad.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac fel yr ymgylcha&s;id llawer o honynt hwy ym Mara&s;a, Bo&s;or, Alimis, Ca&s;cor, Ma|ceda Charn aim dina&s;oedd caerog mawrion y|dyw y rhai hyn oll.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ai bod wedi eu dal mewn dina&s;oedd e|raill o Gilead hefyd, ai bod hwy wedi bwriadu
<PB N="417" REF="442">dwyn llu o w&ycirc;r i'r dina&s;oedd hyn iw dal hwy, ac i'w de&s;truwio hwy oll yn yr vn dydd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac ar hyn Iudas ai lu a dr&ocirc;dd ar frys yn yr anialwch tu &acirc; Bo&s;or, ac a ennillodd y ddinas, ac a lladdodd yr holl rai gwrywaid &acirc; r cleddyf, ac a gymmerodd eu holl y&s;pail hwy, ac a lo&s;codd y ddinas &acirc; th&acirc;n.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac hwy a &s;ymmuda&s;ant oddi yno liw|nos, ac a ddaethant tua 'r ca&s;tell.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A phan oedd hi yn foreu ddydd hwy a go|da&s;ant eu golwg i fynu, ac wele, lu anifeiriol o bobl yn codi y&s;tolion, ac offer-rhyfel i fynu i en|nill y ca&s;tell, ac i'w de&s;truwio hwy.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Pan welodd Iudas ddechreu o'r rhyfel, a gwaedd y ddinas yn derchafu tua 'r nef gan vdcyrn, a llef vchel:</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Efe a ddywedodd wrth ei lu, ymleddwch heddyw tros eich brodyr.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ar efe a ddaeth o'r tu &ocirc;l iw gelynnion hwy mewn tair byddin, ac hwy a gan&acirc;&s;ant yr vdcyrn, ac a lefa&s;ant [ar Dduw] yn eu gweddi.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Pan &wcirc;ybu gwer&s;&s;yll Timotheus mai Macchabaeus oedd yno, hwy a ffo&acirc;&s;ant oddi wr|tho ef, ond efe ai tarawodd hwy &acirc; dyrnod mawr, ac yng-hylch wyth-mil o w&ycirc;r a ladded o honynt hwy y diwrnod hwnnw.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Yna Iudas a drodd tua Ma&s;pha, ac ai hamgylchodd hi, ac ai hennillodd hi, ac a ladd|odd b&ocirc;b gwryw ynddi, ac a gymmerodd ei hy&s;|pail hi, ac ai llo&s;codd hi &acirc; th&acirc;n.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Efe a aeth oddi yno ac a ennillodd Ca&s;|bon, Maced, Bo&s;or a'r dina&s;oedd eraill yn Ga|laad.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Wedi hyn Timotheus a ga&s;clodd lu ar|all, ac a wer&s;&s;yllodd o flaen Raphon o'r tu draw i'r afon.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac Iudas a anfonodd i &s;pio 'r gwer&s;yll, ac hwy a ddyga&s;ant air iddo ef gan ddywedyd, mae 'r cenhedloedd y rhai &s;y o'n hamgylch ni wedi ymga&s;clu atto ef, ac mae 'r llu yn lluo&s;og iawn.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac hwy a gyfloga&s;ant yr Arabiaid iw cymmorth hwy, ac a wer&s;&s;ylla&s;ant o'r tu draw i'r afon, y maent hwy yn barod i ddyfod, ac i ym|ladd &acirc; thi, ac Iudas a aeth i gyfarfod &acirc; hwynt.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A Thimothi a ddywedodd wrth gapteni|aid ei lu, pan ddelo Iudas ai lu yn agos at yr a|fon, &ocirc;s daw efe tro&s;odd yn gyntaf, ni allwn ni ei wrthwynebu ef, o blegit efe a fydd gwbl gadar|nach n&acirc; nyni.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ond o's ar&s;wyda efe ddyfod tro&s;odd, a gwer&s;&s;yllu o'r tu draw i'r afon, nyni a awn tro|&s;odd atto ef, ac nyni a fyddwn gryfach nag ef.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ond pan ne&s;&s;aodd Iudas at yr afon efe a o&s;ododd &s;crifennyddion y bobl yng-lann yr a|fon, ac a orchymynnodd iddynt hwy gan ddywe|dyd, mogelwch adel vn d&ycirc;n o'r tu ymma i'r a|fon, ond deued pawb i'r rhyfel.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ac efe a aeth tro&s;odd yn gyntaf attynt hwy ai holl bobl ar ei &ocirc;l ef, a'r holl genhedloedd a orchfyged ger ei fron ef, ac hwy a dafla|&s;ant eu harfau ymmaith, ac a ffoa&s;ant i'r deml yr hon oedd yn Carnaim.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ac Iudas a ennillodd y ddinas, ac a lo&s;|codd y deml a phawb &acirc;r oedd ynddi hi, felly y gorchfyged Carnaim, ac ni allodd hi wrthwy|nebu Iudas.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ac Iudas a ga&s;clodd yr holl I&s;raeliaid y rhai oeddynt yn Galaad o'r lleiaf hyd y mwy|af, ai gwragedd hwy ai plant ai mud, gwer&s;&s;yll mawr iawn, i ddyfod i wl&acirc;d Iuda.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac hwy a ddaethant i Ephron yr hon oedd ddinas fawr gadarn iawn, ffordd y deuid i mewn, nid oedd fodd iddynt hwy i fyned heb ei llaw hi, nac ar y llaw ddehau, nac ar y llaw a&s;&s;wy, ond myned trwy ei chanol hi.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Etto y dina&s;&s;yddion ai caea&s;ant hwynt allan, ac am hynny hwy a gaea&s;ant y pyrth &acirc; cherric, ac Iudas a ddanfonodd attynt hwy &acirc; geiriau heddychol gan ddywedyd,</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Gedwch i ni fyned trwy eich gwl&acirc;d chwi fel y gallom fyned i'n gwl&acirc;d ein hun, ac ni chaiff neb wneuthur i chwi ddrwg, nid awn ni trwodd ond ar dr<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nd ni fynne~t hwy agoryd iddo ef.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Am hynny Iudas a orchymynnodd gyho|eddi yn y gwer&s;&s;yll, a ruthro o b&ocirc;b vn o'r lle y bydde ynddo.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ac felly gw&ycirc;r y llu a ruthr&acirc;&s;ant, ac a ry|fela&s;ant yn erbyn y ddinas yr holl ddiwrnod hwnnw, a'r holl no&s;on honno, a'r ddinas a rodd|wyd yn ei law ef.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ac efe a laddodd yr holl rai gwrywaid &acirc; m&icirc;n y cleddyf, ac a ddiwreiddiodd y ddinas, ac a gymmerodd ei hy&s;pail hi, ac a dramwyodd trwy 'r holl ddinas a'r draws y rhai a ladda&s;&s;id.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Yna hwy a aethant tros Iorddonen i'r maes gwa&s;tad yr hwn oedd a gyfer Beth&s;am.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Ac Iud&acirc;s oedd yn ca&s;clu yng-hyd y rhai olaf, ac yn rhoddi cynghorion da i'r bobl rhyd yr holl ffordd, hyd oni ddaeth efe i wl&acirc;d Iuda.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Ac hwy a aethant i fynu i fynydd Sion mewn gorfoledd, a llawenydd, ac a offrymma|&s;ant boeth o ffrymmau, am na ladda&s;id neb o ho|nynt hwy oni ddychwela&s;a~t hwy yn heddychol.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Ac yn y dyddiau hynny y rhai yr oedd Iudas ac Ionathas yng-wl&acirc;d Galaad, a Simo~ eu brawd hwy yng-wl&acirc;d Galilea gyferbyn &acirc; Ptolemais,</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Yna Io&s;ephus m&acirc;b Zachari, ac Azarias capteniaid y llu a glyw&s;ant y gweithredoedd ardderchawg a'r rhyfeloedd a wnaethid, ac a ddyweda&s;ant,</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Gedwch i ninnau hefyd ennill enw i ni ein hunain, a myned i ymladd yn erbyn y cenhed|loedd y rhai &s;y o'n hamgylch ni.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Ac hwy a rodda&s;ant orchymyn i'r rha&icirc; a oeddynt yn y llu, yr hwn oedd gyd &acirc; hwynt, ac a aethant tu ag Iamnia.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Yna Gorgias ai w&ycirc;r a ddaeth allan o'r ddinas i ymladd yn eu herbyn hwy.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Ond Io&s;eph, ac Azarias a ymlidiwyd hyd terfynau Iuda, a dwy fil o w&ycirc;r o bobl I&s;ra|el
<PB REF="443">a laddwyd y d<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wrnod hwnnw, oni bu trueni mawr ym-mlhith pobl I&s;rael.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> A'r cwbl, am na wrandaw&s;ent hwy ar Iudas ai frodyr gan feddwl gwneuthur gwro|laeth.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> Etto nid oeddynt hwy o h&acirc;d y gw&ycirc;r hyn|ny y rhai a achubodd I&s;rael.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Ond y gwr Iudas ai frodyr hefyd a ganmolid yn fawr ger bron yr holl I&s;raeliaid a'r holl genhedloedd, pa le bynnac y clywid eu henwi hwy.</P>
<P N="64"><HI>64</HI> A'r bobl a ymga&s;cle attynt hwy iw croe|&s;awu hwy.</P>
<P N="65"><HI>65</HI> Wedi hynny Iudas ai frodyr a aethant allan, ac a ryfela&s;ant yn y wl&acirc;d &s;y yn gorwedd tu &acirc;r dehau yn erbyn meibion E&s;au, ac yno efe a ore&s;cynnodd y ddinas ai phentrefydd, ac a llo&s;|codd y caerau a'r tyrau oi hamgylch hi.</P>
<P N="66"><HI>66</HI> Yna efe a ymadawodd i fyned i wl&acirc;d y di|eithriaid, ac a aeth trwy Samaria.</P>
<P N="67"><HI>67</HI> Ar yr vn am&s;er y lladdwyd [llawer o] offeiriaid y dina&s;oedd y rhai oeddynt yn ewylly|&s;io gwneuthur gwrolaeth wrth fyned o honynt i ymladd heb gyngor.</P>
<P N="68"><HI>68</HI> A phan ddaeth Iuda i Azotus yng-wl&acirc;d y dieithriaid, efe a dde&s;truwiodd eu hallorau hwy, ac a lo&s;codd luniau eu duwiau hwy, ac a gym|merodd y&s;pail y dina&s;oedd, ac a ddychwelodd i wl&acirc;d Iuda.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Antiochus yn ewylly&s;io ennill dinas o fewn Elymais iw hy&s;peilio, a'r dina&s;&s;yddion yn ei yrru ef ymmaith. 8 Efe yn clafychu, ac yn marw. 17 Gwneuthur Antio|chus ei fab yn frenin. 34 Hwnnw yn amgylchu Sion, Eupator yn dyfod i Iudea &acirc; llu mawr. 43 Gwrolaeth Eleazar.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Antiochus y brenin a dramwyodd trwy 'r gwledydd vchaf, ac a glybu fod yn Ely|mais o fewn Per&s;ia ddinas anrhydeddus o olud [&s;ef] o arian ac aur.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A bod teml gyfoethog lawn ynddi hi, a gwi&s;coedd, a llurigau, a tharia~nau o aur y rhai a adaw&s;e Alexander mab Philip brenin Macedo|nia yno, yr hwn a deyrna&s;a&s;e o'r blaen a'r y Gro|ec-w&ycirc;r.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny efe a aeth, ac a gei&s;iodd ennill y ddinas ai hy&s;pelio hi, ond ni alle efe, o blegit cael o'r dina&s;yddion &wcirc;ybod y peth, ac am hynny hwy a goda&s;ant yn ei erbyn ef i ryfel.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond efe a ff&ocirc;dd, ac a ymadawodd oddi yno mewn tri&s;twch mawr, ac a ddychwelodd i Ba|bilon.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Hefyd rhyw vn a ddaeth, ac a fynegodd iddo ef yn Per&s;ia, ymlid ymmaith y gwer&s;&s;yll|oedd y rhai a aethent i wl&acirc;d Iuda,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac fel yr aethe Ly&s;ias &acirc; llu cadarn yn gyn|taf, ac yr ymlidie&s;id ef oi blaen hwynt, ac fel yr aethent hwy yn gryfach o ran arfau a llu, ac y&s;|pail lawer y rhai a gymmera&s;ent hwy oddi ar y gwer&s;&s;ylloedd a dorra&s;ent hwy ymmaith.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac fel y de&s;truwia&s;ent hwy 'r ffiaiddbeth yr hwn a adeilada&s;e efe ar yr allor yn Ieru&s;ale~, ac yr amgylcha&s;ent hwy 'r cy&s;&s;egr &acirc; chaerau v|chel fel y bua&s;e efe o'r blaen, a Beth&s;ura ei ddi|nas ef hefyd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Felly y digwyddodd pan glybu y brenin y geiriau hyn efe a ofnodd, ac a gythruddodd yn ddirfawr: am hynny efe a orweddodd ar ei wely, ac a &s;yrthiodd mewn clefyd oddi wrth y tri&s;t|wch hwnnw, a'r cwbl am na ddigwydda&s;e iddo ef fel yr amcana&s;e efe.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a arh&ocirc;dd yno lawer o ddyddiau, ca|nys ei dri&s;twch ef oedd fwyfwy, ac efe a wnaeth gyfrif y bydde efe farw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny efe a ddanfonodd am ei holl garedigion, ac a ddywedodd wrthynt hwy, mae 'r cy&s;cu wedi ymadl &acirc;'m llygaid, ac mi a dorrais fyng-halon o w&icirc;r ofid.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O blegit pan feddyliwyf yn fyng-halon i ba drallod y deuthym, ac ym-mha afonydd o drymder yr ydwyf yrywan, lle 'r oeddwn i o'r blaen yn llawen, ac yn gariadus yn fy awdur|dod,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac yrywan yr ydwyfi yn cofio 'r drwg a wneuthym i yn Ieru&s;alem, fel y dygais i ym|maith yr holl le&s;tri aur, ac arian a oedd ynddi hi, ac fel y danfonais i dde&s;truwio trigolion Iuda yn ddiachos.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Myfi a wn mai am hynny y cefais y drwg ymma, ac wele darfu am danaf fi trwy a|laeth mawr mewn gwl&acirc;d ddieithr.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna efe a alwodd am Philip vn oi gare|digion, ac ai go&s;ododd ef yn llywodraeth-wr ar ei holl deyrnas,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac a roddes iddo ef ei dalaeth, ai fantell, ai fodrwy, fely galle efe gymmeryd Antiochus ei fab ef atto, ai ddwyn ef i fynu i deyrna&s;u.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac Antiochus y brenin a fu farw yno yn y nawfed flwyddyn a deugain a chant.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Pan &wcirc;ybu Ly&s;ias farw o'r brenin, efe a o&s;ododd Antiochus ei fab ef ideyrna&s;u yn ei l&ecirc; ef, yr hwn a ddyga&s;e efe i fynu, ac ai galwodd ef Eupator.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r rhai oeddynt yn y ca&s;tell [yn Ieru|&s;alem] a gadwa&s;ant yr I&s;raeliaid i mewn yn amgylch y cy&s;&s;egr, ac a gei&s;ia&s;ant eu drygu hwy yn wa&s;tadol, er mwyn cadarnhau 'r cenhed|loedd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am hynny yr amcanodd Iudas eu de|&s;truwio hwy, ac efe a ga&s;clodd yr holl bobl yng|hyd iw hamgylchynu hwy.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Felly hwy a ddaethant yng-hyd, ac ai hamgylchyna&s;ant hwy yn y ddecfed flwyddyn a deugain a chant, ac a wnaethant leoedd i'r ta|fl-w&ycirc;r i &s;efyll a rhyfel-offer.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna rhai o'r rhai yr oeddyd yn eu ham|gylchu a aethant allan, &s;ef o'r gw&ycirc;r annuwiol o I&s;rael, ac a lyn&acirc;&s;ant wrthynt hwy hefyd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac a aethant at y brenin, ac a ddyweda|&s;ant, pa h&ycirc;d y byddi di heb wneuthur co&s;pediga|eth a dialedd ar ein brodyr ni&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yr oeddem ni yn fodlon i wa&s;anaethu dy d&acirc;d ti, i rodio fel y dywede efe, ac i vfyddhau
<PB N="418" REF="443">iw orchymynnion ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Am hynny ein pobl a ymddieithra&s;ant oddi wrthym ni, a pha le bynnac y caw&s;ant hwy neb o honom ni hwy ai lladda&s;ant hwy, ac hwy a y&s;peilia&s;ant ein etifeddiaeth ni.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac nid e&s;tynna&s;ant hwy eu dwylo yn v|nic yn ein herbyn ni, ond yn erbyn ein holl gy|ffiniau.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac wele y maent hwy wedi gwer&s;&s;yllu heddyw yn erbyn y ca&s;tell yr hwn &s;ydd yn Ieru|&s;alem i'w ore&s;cyn ef, a hwy a gadarnha&s;ant y cy&s;&s;egr, a Beth&s;ura.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac o ddigerth i ti achub eu blaen hwy yn fuan, hwy a wnant bethau mwyn n&acirc;'r rhain, fel na's gellech di eu hattal hwy.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Pan glybu'r brenin hynny, efe a ddigi|odd, ac a ga&s;clodd ei holl garedigion yng-hyd, capteiniaid ei lu ai [holl w&ycirc;r traed] ai w&ycirc;r meirch.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna y daeth atto ef oddi wrth frenhinoedd eraill, ac o yny&s;oedd y m&ocirc;r lu ar gyflog.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A rhifedi ei lu ef oedd gan-mil o w&ycirc;r traed, ac vgein mil o w&ycirc;r meirch, a deuddec ar hugain o elephantiaid wedi eu dy&s;cu i ryfe|la.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Y rhai a ddaethant trwy Idumaea i Beth|&s;ura, ac a wer&s;&s;ylla&s;ant yn ei herbyn hi tros la|wer o ddyddiau, ac a o&s;oda&s;ant allan lawer o ry|fel offer yn ei herbyn hi, ond [yr Iddewon] a ddaethant allan, ac a lo&s;ca&s;ant y rheini &acirc; th&acirc;n, ac a ymladd&acirc;&s;ant fel gw&ycirc;r.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna Iudas a ymadawodd oddi wrth y ca&s;tell, ac a wer&s;&s;yllodd yn Bethzacaran gyfer|byn a gwer&s;&s;yll y brenin.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A'r brenin a gyfododd yn foreu, ac a ddy|godd y llu ar ruthr i'r ffordd tua Bethzacaran: a'r llu a ymrannodd i ryfela, ac a ganodd vd|cyrn.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac hwy a ddango&s;a&s;ant &s;ugyn grawn|win, a mor-w&ycirc;dd i'r elephantiaid i'w hannog hwy i'r rhyfel.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac a ranna&s;ant yr anifeiliaid ym my&s;c y byddinoedd, ac a ordeinia&s;ant fil o w&ycirc;r wedi eu gwi&s;co mewn llurigau o fodrwryau, ac &acirc; hel|mau o br&ecirc;s am eu pennau i bob elephant, a phump cant o w&ycirc;r meirch etholedic a ordeineid hefyd i bob elephant.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Y rhai a galynent 'r elephant, gan fy|ned i ba le bynnac yr ele efe, ac ni ymadawent hwy oddi wrtho ef.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A phob elephant a orchguddia&s;id &acirc; th&wcirc;r cadarn o goed wedi ei &s;iccrhau arno ef ag offer, ac yr oedd deuddec ar hugain o ryfel-w&ycirc;r ag ar|fau i ymladd oddi arno efym-mhob t&wcirc;r, a g&wcirc;r o India [i lywodraethu]'r anifail.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac efe a o&s;ododd weddill y gw&ycirc;r meirch yn yr y&s;tly&s;au yn ddwy ran ag vdcyrn i annog, ac i gynhyrfu y rhai diweddaraf o'r llu.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A phan dywynne yr haul ar eu tarian|nau hwy o aur, y mynyddoedd a ddi&s;clei|rient oddi wrthynt hwy, ac oeddynt cyn loewed a flam d&acirc;n.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ar naill ran o wer&s;&s;yll y brenin oedd yn cyrheddyd hyd at y mynyddoedd vchel, a'r llall hyd at y lleoedd i&s;el, ae felly hwy a aethant yn ddiofal ac mewn trefn.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A holl trigolion y wl&acirc;d a &s;ynna&s;ant wrth glywed &s;&wcirc;n eu gwer&s;&s;yll hwy, a cherdd|ediad y llu a'r arfau yn taro yng-hyd, canys yr oedd y llu yn fawr anianol ac yn gadarn.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Iudas hefyd ai lu a ne&s;&s;aodd i'r rhyfel, ac a laddodo chwe-chant o w&ycirc;r o wer&s;&s;yll y bre|nin.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Pan welodd Eleazar mab Abaron vn o'r elephantiaid wedi ei wi&s;co &acirc; llurig y brenin, ac yr oedd efe yn vwch na'r anifeiliaid eraill, efe a feddyliodd mai ar hwnnw yr oedd y bre|nin.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Am hynny efe a ymroes i achub ei bobl, ac i ennill iddo ei hun enw tragywyddol.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Am hynny efe a redodd yn galonnoc at yr elephant hwnnw trwy ganol y fyddin, ac ai lladdodd hwy ar y llaw ddehau, ac ar y llaw a|&s;&s;wy, oni ymwahana&s;ont hwy oddi wrtho ef o bob tu.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac efe a aeth at draed yr elephant, ac a y|mo&s;ododd tano ef, ac ai lladdodd ef: yna 'r ele|phant a &s;yrthiodd i lawr arno ef, ac efe a fu fa|rw yno.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Ond pan welodd Iudas ai w&ycirc;r gader|nid y brenin a rhuthr y lluoedd, hwy a gilia&s;ant oddi wrthynt hwy.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ar rhai oeddynt o wer&s;&s;yll y brenin a ae|thant i fynu yn eu herbyn hwy tu ag Ieru&s;a|lem, fel y galle 'r brenin wer&s;&s;yllu yn erbyn Iu|da a mynydd Sion.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Hefyd y brenin a wnaeth heddwch rhyngddo a'r Beth&s;uriaid, ond pan ddaethant hwy allan o'r ddinas (am nad oedd ganddynt hwy borthiant yno i ymgadw ynddi hi o blegit ei bod hi yn Sabboth i'r t&icirc;r)</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Y brenin a gymmerodd Beth&s;ura, ac a o&s;ododd w&ycirc;r iw chadw hi, ac a dr&ocirc;dd ei lu tu a'r cy&s;&s;egr,</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ac efe a o&s;ododd ryfel wrtho ef tros law|er o ddyddiau, ac a wnaeth yno b&ocirc;b math ar ry|fel-offer, bw&acirc;u a gwaith i &s;euthu t&acirc;n, a gwaith i &s;euthu cerrig, &s;corpionau i &s;euthu &s;aethau o thaflau.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Yr Iddewon hefyd a wnaethant ryfel|offer yn eu herbyn hwythau, ac a ymladda&s;ant yn hir o am&s;er.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Ond nid oedd mor bwyd yn y ddinas o blegit y &s;eithfed flwyddyn oedd hi er pan dde|chreua&s;e y rhyfeloedd, &acirc;r cenhedloedd y rhai a driga&s;ent o fewn Iuda a fwytta&s;ent eu holl &s;t&ocirc;r hwy.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Ac ni adaw&s;id ond ychydig w&ycirc;r yn y cy|&s;&s;egr, o blegit newyn ai gorchfygodd hwy oni thynna&s;ant hwy ymmaith pob vn iw le ei hun.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Pan glybu Ly&s;ias fod Philip (yr hwn a o&s;oda&s;e Antiochus y brenin pan oedd efe etto yn
<PB REF="444">fyw i ddwyn Antiochus ei fab i fynu i deyrna&s;u)</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Wedi dyfod trachefn o Per&s;ia, a Media &acirc; llu 'r brenin, ai fod efe yn cei&s;io ymyrryd &acirc; matterion y frenhiniaeth,</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Yna hwy a fry&s;ia&s;ant, ac hwy a annog|wyd o'r ca&s;tell i fyned a dywedyd wrth y brenin a chapteniaid y llu a'r gw&ycirc;r [eraill:] yr ydym ni yn deffygio beunydd, ac nid oes cennym ni ond ychydig borthiant, drachefn y lle yr ydym ni yn ei amgylchu &s;y gadarn, ac angenrheidiol ydy w i ni gymmeryd gofal am y deyrnas.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Am hynny cymmodwn a'r gw&ycirc;r hyn, a gwnawn heddwch rhyngom &acirc; hwynt, ac &acirc;i holl bobl hwy:</P>
<P N="59"><HI>59</HI> A chaniatawn iddynt hwynt fyw yn &ocirc;l eu cyfraith, fel yr oeddynt hwy o'r blaen, canys y maent hwy wedi eu cythruddo: a hyn oll a wnaetha~t hwy yn ein herbyn ni am ddiy&s;tyru o honom ni eu cyfreithiau hwynt.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> A'r brenin a'r tywy&s;ogion a fuant fodlon, ac a ddanfona&s;ant attynt hwy i gynnig hedd|wch, ac hwy ai derbynnia&s;ant.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> A'r brenin a'r tywy&s;ogion a dynga&s;ant iddynt hwy, ac ar hynny hwy a ddaethant allan o'r ca&s;tell.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> A'r brenin a aeth i fynu i fynydd Sion, ond pan welodd efe gadernid y lle, efe a dorrodd y llw a dynga&s;e efe, ac a orchymynnodd dde|&s;truwio y caerau oddi amgylch.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Yna efe a ymadawodd ar fr&ycirc;s, ac a ddych|welodd i Antioch, ac a gafodd Philip yn arglw|yddiaethu ar y ddinas, ac a ymladdodd ag ef, ac a ore&s;cynnodd y ddinas wrth gryfder.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Demetrius yn teyna&s;u wedi iddo ef ladd Antiochus a Ly&s;ias. 5 Efe yn blino plant I&s;rael trwy gyngor dy|nion drygionus. 37 Gweddi yr offeiriaid yn erbyn Nicanor. 41 Iudas yn lladd Nicanor.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN yr vnfed flwyddyn ar dd&ecirc;c a deugain a chant, Demetrius mab Seleucus a ddaeth o Rufain ag ychydic w&ycirc;r i ddinas yng-lann y m&ocirc;r, ac a deyrna&s;odd yno.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A phan ddaeth efe i frenhin-d&ycirc; ei he|nafiaid, ei lu ef a ddalia&s;ant Antiochus a Ly&s;ias iw dwyn atto ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A phan &wcirc;ybu efe hynny, efe a ddywedodd, na ddango&s;wch i mi eu hwynebau hwy.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r llu ai lladdodd hwynt, a Demetrius a ei&s;teddodd ar or&s;eddfa ei frenhiniaeth.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna dynion drigionus annuwiol o I&s;ra|el a ddaethant atto ef, ac Alcimus oedd eu cap|ten hwy, yr hwn oedd yn chwennychu bod yn offeiriad.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r rhain a gyhudda&s;ant y bobl wrth y brenin gan ddywedyd, Iudas ai frodyr a ladda|&s;ant dy garedigion, ac a'n gyrra&s;ant ni allan o'n gwl&acirc;d.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny danfon ryw &wcirc;r credadwy yry|wan i fyned, ac i weled yr holl dde&s;truw a wna|eth efe arnom ni, ac ar wl&acirc;d y brenin, ac iw go&s;pi ef ai gymhorth-w&ycirc;r.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna 'r brenin a ddewi&s;odd Bacrhides ca|redig y brenin g&wcirc;r galluoc yn y deyrnas yn llywodraethu o'r tu draw i'r afon, ac yn ffydd|lon i'r brenin, ac ai danfonodd ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a wnaeth Alcimus annuwiol yn arch-offeiriad, ac a orchymynnodd iddo ef ddial ar blant I&s;rael.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac hwy a ymadaw&s;ant [oddi wrth y bre|nin] ac a ddaethant &acirc; llu mawr i wl&acirc;d Iuda, ac a ddanfona&s;ant genadon at Iudas ai frodyr, ac a ddyweda&s;ant eiriau heddychol yn dwyllodrus wrthynt hwy.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny ni chredodd Iudas ai bobl iw geiriau hwy: canys hwy a wel&s;ant ddyfod o honynt hwy &acirc; llu mawr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Wedi hyn cynnulleidfa o'r &s;crifennyddi|on a ymga&s;clodd at Alcimus a Bacchides i gei|&s;io ammodau rhe&s;ymmol.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r A&s;idaiaid oedd y rhai cyntaf ym|mlhith plant I&s;rael a gei&s;ia&s;ant heddwch gan|ddynt hwy,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gan ddywedyd, o h&acirc;d Aaro~ y daeth rhyw offeiriad &acirc; llu, ac ni wna efe gam &acirc; nyni.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a roes eiriau heddychol iddynt hwy, ac a dyngodd wrthynt hwy gan ddywe|dyd, ni wnawn ni ddrwg i chwi, nac i'n caredi|gion.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac hwy ai creda&s;ant ef, ond efe a ddali|odd dri vgeinwr o honynt hwy y diwrnod hwn|nw, ac ai lladdodd hwy yn &ocirc;l y geiriau a &s;crifen|nodd [Dafydd.]</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Hwy<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;alm. 79.2.</NOTE> a dafla&s;ant gnawd dy &s;ainct di, ac a dywallta&s;ant eu gwaed hwy o amgylch Ie|ru&s;alem, ac nid oedd neb ai cladde hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac ofn mawr a dychryn a ddaeth ar yr holl bobl gan ddywedyd, nid oes na gwirionedd na chyfiawnder ynddynt hwy, o blegit hwy a dorra&s;ant y llw a'r ammod a wnaethant hwy.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A Bacchides a y&s;mudodd ei lu o Ieru&s;a|lem, ac a wer&s;&s;yllodd yn Beth-zecha, ac a ddan|fonodd allan oddi yno, ac a ddaliodd lawer o'r bobl, ac ai taflodd hwy i glawdd mawr.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna efe a orchymynnodd y wl&acirc;d i Alci|mus, ac a adawodd ryfel-w&ycirc;r gyd ag ef iw gym|horth ef, a Bacchides ei hun a aeth at y brenin.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac felly Alcimus &acirc; ymegn&icirc;odd am yr arch-offeiriadaeth.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r holl rai oeddynt yn cythryblu y bobl a ymga&s;cla&s;ant atto ef, ac a ennilla&s;ant wl&acirc;d Iuda, ac a wnaetha~t ddrwg mawr i'r I&s;raeliaid</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Pan welodd Iudas yr holl ddrwg a wna|ethe Alcimus, a'r rhai oeddynt gyd ag ef i'r I&s;|raeliaid, mwy nag a [wnaethe] yr cenhedloedd,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Efe a drammwyodd trwy holl derfynau Iuda oddi amgylch, ac a wnaeth ddialedd ar y gw&ycirc;r anffyddlon a ffoa&s;ent ymmaith, oni phei|dia&s;ant hwy a dyfod mwy i'r wl&acirc;d.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Pan welodd Alcimus fod Iudas a'r rhai oeddynt gyd ag ef yn dr&ecirc;ch nag y galle efe eu haros hwy, efe a ddychwelodd at y brenin, ac ai cyhudodd hwynt o ddrygioni.</P>
<PB N="419" REF="444">
<P N="26"><HI>26</HI> Yna 'r brenin a ddanfonodd Nicanor vn oi dywy&s;ogion pennaf yr hwn oedd yn ca&s;au, ac yn dwyn gelynniaeth i I&s;rael, ac a orchy|mynnodd iddo ef dde&s;truwio 'r bobl yn llwyr.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A Nicanor a ddaeth i Ieru&s;alem &acirc; llu mawr, ac a ddanfonodd eiriau heddychol at Iu|das ai frodyr ond trwy dwyll, gan ddywedyd,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Na fydded rhyfel rhwngof &acirc; chwychwi, mi a ddeuaf ag ychydig w&ycirc;r i weled eich wyne|bau chwi yn heddychol.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Felly efe a ddaeth at Iudas, ac hwy a gyfarcha&s;ant ei gilydd yn heddychol, ond yr o|edd gelynnion yn barod i gippio Iudas i ffordd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Etto y&s;py&s;wyd y peth i Iudas, mai trwy dwyll y daethe efe atto ef: am hynny efe a darf|wyd oddi wrtho ef, ac ni fynne efe edrych yn ei wyneb ef mwy.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Pan wybu Nicanor ddatcuddio ei fwri|ad ef, efe a aeth allan i ymladd yn erbyn Iudas, yn ymmyl Caphar&s;alama.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac yng-hylch pump m&icirc;l o w&ycirc;r o lu Ni|canor a laddwyd, a'r [llaill] a ffoa&s;ant i ddinas Dafydd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Wedi hyn Nicanor a aeth i fynu i fy|nydd Sion a rhai o'r offeiriaid, ac henaduriaid y bobl a aethant allan o'r cy&s;&s;egr i gyfarch iddo ef yn heddychol, ac i ddangos iddo ef y poeth offrymmau yr oeddyd yn eu hoffrwm tros y brenin.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ond efe a chwarthodd am eu pennau hwy a'r bobl, ac ai gwatworodd hwy, ac a halo|godd eu hoffrymmau hwy, ac a ddywedodd yn drahaus.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac efe a dyngodd yn ei ddig gan ddywe|dyd, oni roddir Iudas ai wer&s;&s;yll yn fy-nwylo i, pan ddychwelwyf mewn heddwch, myfi a lo&s;|caf y t&ycirc; ymma: ac efe a aeth allan mewn dig|llondeb mawr.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yna 'r offeiriaid a ddaethant i mewn, ac a &s;afa&s;ant o flaen allor y Deml, gan &wcirc;ylo a dy|wedyd,</P>
<P N="37"><HI>37</HI> O Arglwydd, ti a ddewi&s;ai&s;t y t&ycirc; ymma, i alw ar dy enw di ynddo ef, ac i fod yn d&ycirc; gwe|ddi, ac ymbil i'th bobl.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Gwna ddialedd ar y g&wcirc;r hwn ai wer&s;|&s;yll, oni ladder hwy &acirc;'r cleddyf, cofia eu cabledi|gaethau hwy, ac na ddioddef iddynt hwy barhau</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A Nicanor a aeth allan o Ieru&s;alem, ac a wer&s;&s;yllodd yn Bethoron, ac yno llu o Syria a gyfarfu ag ef.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac Iudas a wer&s;&s;yllodd yn Ada&s;a a thair-m&icirc;l o w&ycirc;r, ac a wnaeth ei weddi gan ddy|wedyd,</P>
<P N="41"><HI>41</HI> O Arglwydd,<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 19.35.</NOTE> am gablu o'r rhai a ddae|thent oddi wrth y brenin dydi, yr angel a aeth a|llan, ae a laddodd gant a phump a phedwar v|gain o filoedd o honynt hwy.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> De&s;truwia felly y gwer&s;&s;yll hwn o'n blaen ni heddyw, fel y gallo pobl eraill &wcirc;ybod, fel y dywedodd efe yn ddrwg am dy gy&s;&s;egr di, a cho&s;pa ef yn &ocirc;l ei ddrygioni.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> A'r gwer&s;&s;ylloedd a daraw&s;ant yng-hyd y trydydd dydd ar dd&ecirc;c o'r mis Adar, a llu Ni|canor a orchfyged, ac efe ei hun a ladded yn gyn|taf yn y rhyfel.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Pan welodd rhyfelw&ycirc;r Nicanor ei ladd ef, hwy a dafla&s;ant eu harfau ymmaith, ac a ffo|a&s;ant.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ond[yr Iddewon]ai hymlidia&s;ant hwy daith vn diwrnod, O Ada&s;a nes dyfod i Gazera, ac a gana&s;ant mewn vdcyrn, gan ddangos arwyddion ar eu h&ocirc;l hwynt.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> A'r [Iddewon] a ddaethant allan o'r holl drefi Iudea oddi amgylch, ac ai herlidia&s;ant hwy, ac hwy a droa&s;ant yn eu herbyn hwynt, felly y lladded hwy oll &acirc;'r cleddyf, ac ni adawed neb o honynt hwy, naddo vn.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Yna hwy a gymmera&s;ant yr y&s;pail, a'r &s;clyfaeth, ac a dorta&s;ant ben Nicanor ymmaith, ai law ddehau ef, yr hon a e&s;tynna&s;e efe allan cyn falched, ac ai dyga&s;ant hi ymmaith gyd &acirc; hwy, ac ai croga&s;ant hi i fynu o flaen Ieru&s;a|lem.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Am hynny 'r bobl a lawenycha&s;ant yn ddirfawr, ac a fwria&s;ant y diwrnod hwnnw trwy orfoledd mawr.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Ac Iudas a ordeiniodd gadw y diwrnod hwnnw [&s;ef] y trydydd dydd ar dd&ecirc;c o'r mis A|dar yn &wcirc;yl bob blwyddyn.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ac felly gwlad Iuda a gafodd heddwch tros ychydig am&s;er.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Iudas gan y&s;tyrio gallu a godidogrwydd llywodraeth y Rhufein-wyr, &s;ydd yn gwneuthur heddwch &acirc; hwy, 22 Llythyr y Rhufeinwyr yr hwn a ddanfoned at yr Iddewon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">IVdas hefyd a glybu &s;&ocirc;n am y Rhufein-w&ycirc;r eu bod hwy yn alluoc, ac yn w&ycirc;r cedyrn, ac yn fodlon i bob peth a o&s;odid attynt hwy, ac yn gwneuthur heddwch &acirc; phawb a'r oeddynt yn cyrchu attynt hwy, ai bod hwy yn nerthol o gryfder,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Heb law hyn, eu rhyfeloedd hwy ar gwro|laeth a wnaethent hwy yn Galatia, a fynegwyd iddynt hwy, ac fel y gorchfyga&s;ent hwy y Gala|tiaid, ac y dyga&s;ent hwy hwynt tann deyrn-ged,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A phara bethau a wnaethent hwy yng|wlad Hy&s;paen, ac fel yr ennilla&s;ent hwy y mwyn-gloddiau arian ac aur y rhai oeddynt y|no trwy eu doethineb ai barafaidd ymwreddiad,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac fel yr ennilla&s;ent bob lle trwy eu doe|thineb ai dioddefgarwch, er pelled fydde y lle oddi wrthynt hwy, fel y gorchfyga&s;ent, ac y lla|dda&s;ent hwy y brenhinoedd a ddaethent yn eu herbyn hwy o eithaf y ddaiar, ac fel yr oedd pobl eraill yn talu teyrn-ged iddynt hwy bob blwy|ddyn,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac fel y lladda&s;ent, ac y gorchfyga&s;ent hwy Philip, a Pher&s;eus brenin y Macedoniaid, ac e|raill mewn rhyfel, y rhai a ymgoda&s;ent yn eu herbyn hwy,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fel y gorchfyga&s;ent hwy Antiochus fawr
<PB REF="445">brenin A&s;ia, yr hwn a fynn? ymladd ag hwynt, ac yr oedd ganddo ef chweigain o Elephantiaid, a gw&ycirc;r meirch a cherbydau, a llu mawr iawn,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac fel y dalia&s;ent hwy ef yn fyw, ac yr or|demie&s;ent hwy iddo ef, ac i'r rhai a deyrna&s;e ar ei &ocirc;l ef, dalu teirn-ged fawr iddynt hwy, a rho|ddi meichiau a gwy&s;tlon iddynt hwy hefyd,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Fel y dyga&s;ent hwy oddi arno ef wlad Ia|dia a Media a Lydia, ei wledydd goref ef, ac y rhodda&s;ent hwy y rheini i'r brenin Eumenes.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Hefyd, pan &wcirc;ybuont hwy fod y Groec|w&ycirc;r yn dyfod iw blino hwy,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y danfona&s;ant hwy gapten &acirc; llu yn eu herbyn hwy, ac a ryfela&s;ant &acirc; hwy, a lladda&s;ant lawer o honynt hwy, a chaethgluda&s;ant eu gwragedd hwy ai plant, ac y&s;pelia&s;ant hwy, ac a gymmera&s;ant feddiant yn eu t&icirc;r hwy, ac a dde&s;truwia&s;ant eu dina&s;oedd cedyrn hwy, ac ai daro&s;tynga&s;ant hwy i fod yn gaeth-w&ycirc;r iddynt hyd y dydd heddyw:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac fel y darfa&s;e iddynt hwy dde&s;truwio a caethiwo tyrna&s;oedd, ac yny&s;oedd eraill, y rhai a fua&s;e gynt yn eu gwrthwynebu hwy,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac fel yr oeddynt hwy yn cadw cydym|deithas ai cydymdeithion, ac &acirc;'r rhai oeddynt wedi gwneuthur ammodau &acirc; hwynt, ac fel yr ennilla&s;ent hwy deyrna&s;oedd ym mhell, ac yn a|gos, a bod pawb yn eu hofni hwy a'r a glyw&s;e &s;on am danynt hwy.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O blegit pwy bynnac a chwennychent hwy eu cymhorth i deyrna&s;u, y rhai hynny oe|ddynt yn teyrna&s;u, ac i bwy bynnac ni chwenny|chent hwy deyrna&s;u, y rhai hynny a ddi&s;wydda|&s;id, ac fel yr oeddynt hwy wedi dyfod i oruchafi|aeth.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac nad oedd ganddynt hwy vn brenin yn eu plith er hynny, na neb yn gwi&s;co porphor iw fawrygu felly,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ond gwneuthur o honynt hwy gyng|hor iddynt eu hunain, lle yr oedd trychant, ac v|gain yn ei&s;tedd beunydd i ymgynghori, ac i ddi|weddu matterion y bobl, ac iw cadw mewn trefn dda,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac fel yr oeddynt hwy yn ymddyried i vn g&wcirc;r bob blwyddyn i gymmeryd llywodraeth oi holl dir hwy, i'r hwn yr oedd pawb yn vfydd, ac felly nid oedd na chenfigen nac ammeu yn eu plith hwy.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna Iudas a ddewi&s;odd Eupolemus fab Ioan, fab Accos, ac Ia&s;on fab Eleazar, ac ai danfonodd hwy i Rufain i wneuthur caredigr|wydd a chydymdeithas &acirc; hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Fel y gallent hwy dynnu iau [y Groeg|w&ycirc;r] oddi arnynt hwy: o blegit yr Iddewon a wel&s;ant fod y Groeg-w&ycirc;r yn chwennychu da|ro&s;twng teyrnas I&s;rael.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac hwy a aethant i Rufain, ac yr oedd y ffordd yn bell iawn, ac aethant i mewn i d&ycirc; 'r cyngor, ac a ddyweda&s;ant,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Iudas Machabaeus ai frodyr a phobl yr Iddewon a'n danfonodd ni attoch chwi, i ym|rwymmo mewn ammodau o gydymdeithas a heddwch a chwychwi, ac i chwithau em &s;crife~nu ninnau yn gydymdeithion, ac yn garedigion i chwithau.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac yr oedd y chwedl ymma yn rhyngu bodd iddynt yn dda iawn.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac dymma goppi o'r &s;crifen a orgraph|odd [y cyngor] mewn llechau pr&ecirc;s, ac ai dan|fona&s;ant hwy i Ieru&s;alem, fel y bydde coffad|wriaeth gyd &acirc; hwy o'r heddwch, ac o'r gydym|deithas honno.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Duw a gadwo y Rhufein-w&ycirc;r a phobl yr Iddewon ar f&ocirc;r, ac ar d&icirc;r, a phell fyddo 'r cle|ddyf a'r gelyn oddi wrthynt hwy yn dragywydd</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Os daw rhyfel yn gyntaf yn erbyn y Rhufein-w&ycirc;r nac yn erbyn neb oi cydymdeithi|on hwy, trwy eu holl arglwyddiaeth hwy,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Pobl yr Iddewon ai cymhorthant hwy, fel y gofynno 'r am&s;er ag ewyllys da,</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac ni roddant, ac ni ddanfonant iw gelynnion hwy na bwyd, nac arfau, nac arian, na llongau: ond hwy a gadwant eu hammodau, fel y rhyngo bodd i'r Rhufein-w&ycirc;r, heb gei&s;io dim ganddynt hwy am hynny.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Trachefn os digwydd i bobl yr Iddewon yn gyntaf gaffael rhyfel, y Rhufein-w&ycirc;r a ym|laddant gyd &acirc; hwy o ewyllys da, fel y diodde|fo yr am&s;er.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac ni roddant hwy i elynnion yr Idde|won na bwyd nac arfau, nac arian na llongau fel hyn y mae 'r Rhufein-w&ycirc;r yn fodlon i wneu|thur, ac i gadw 'r ammodau hyn yn ddidwyll.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yn &ocirc;l y geiriau hyn y gwnaeth y Rhu|fein-w&ycirc;r yr ammod &acirc;'r Iddewon.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac os ewylly&s;ia yr vn o'r ddwy blaid o hyn allan o&s;od at, neu dynu oddi wrth y geiriau hyn, gwnant o gyttundeb, a pha beth bynnac a o&s;odant hwy attynt hwy, neu a dynnant hwy o|ddi wrthynt hwy, hynny a &s;aif.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac am y drwg a wnaeth Demetrius i'r Iddewon, ni a &s;crifenna&s;om atto ef gan ddywe|dyd, pa ham y go&s;odai&s;t ti dy iau trwm ar cin ca|redigion ni a'n cydymdeithion yr Iddewon?</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Os ach&wcirc;ynant hwy rhagot ti wrthym ni trachefn, nyni a wnawn gyfiawnder, ac a ymladdwn &acirc; thi ar f&ocirc;r a thir.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Wedi marwolaeth Nicanor Demetrius yn danfon ei lu yn erbyn Iudas, 18 lladd Iudas, 34 dewis lonathas yn lle ei frawd, 47 ymladd rhwng lona|thas a Bacchides, 55 Alcimus yn &s;yrthio yn y pa|ralys mud, ac yn marw, Bacchides yn dychwelyd at y brenin, 68 ac yn dyfod trachefn yn erbyn Io|nathas trwy gynghor rhai drygionus, ac yn colli 'r maes, 70 heddwch rhwng lonathas a Bacchides.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Phan glybu Demetrius orphen o Nica|nor ai lu y rhyfel, efe a aeth rhagddo, ac a ddanfonodd Bacchides, ac Alcimus trachefn i Iuda, a chadernid ei lu gyd ag ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac hwy a aethant allan rhyd y ffordd &s;ydd yn myned tua Galgala, ac a wer&s;&s;ylla&s;ant o fla|en Ma&s;aloth, yr hon &s;y yn Arbelis, ac a ennilla|&s;ant
<PB N="420" REF="445">y ddinas, ac a ladda&s;ant lawer o bobl.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y m&icirc;s cyntaf o'r ddeuddecfed flwyddyn a deugain a chant, hwy a wer&s;&s;ylla&s;ant, ac a am|gylchyna&s;ant Ieru&s;alem.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond gan gyfodi y gwer&s;&s;yll i fynu hwy a ddaethant i Berea, ag vgain-mil o w&ycirc;r traed a dwy-fil o w&ycirc;r meirch.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Iudas yntef a wer&s;&s;ylla&s;e yn Elea&s;a, a thair mil o w&ycirc;r detholedig.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A phan wel&s;ant hwy luo&s;ogrwydd y llu a|rall, ei fod efe cymmaint, hwy a ofna&s;ant yn ddir|fawr, a llawer a dynna&s;ant allan o'r gwer&s;&s;yll, ac nid arh&ocirc;dd yno ond wyth-cant o w&ycirc;r.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan welodd Iudas fod ei lu ef wedi cilio yna y bu flin ganddo y rhyfel, ac efe a dorrodd ei galon o ei&s;ieu caffael am&s;er iw ca&s;clu hwy yng-hyd ac a lwfrhaodd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Etto efe a ddywedodd wrth y rhai a dri|ga&s;ent gyd ag ef, cyfodwn ac awn yn erbyn ein gelynion, nid hwyrach i ni allu ymladdd &acirc; hw|ynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ond hwy a fynna&s;ent ei attal ef gan ddy|wedyd, ni allwn ni, am hynny achubwn ein he|nioes, dychwel yn awr, canys ein brodyr a gili|a&s;ant: a ymladdwn ni yn eu herbyn hwy, a nin+nau cyn anamled&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna Iudas a ddywedodd, na adawo Duw i ni ffoi oddi wrthynt hwy: am hynny os ein ham&s;er ni a ddaeth, gedwch i ni farw fel gw&ycirc;r tros ein brodyr, ac na adawn fai yn y byd ar ein anrhydedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r llu a aeth allan o'r gwer&s;&s;yll, ac a &s;a|fodd yn eu herbyn hwy, a'r gw&ycirc;r meirch a gy|franned yn ddwy ran: y tallyddion a'r &s;aethy|ddio~ a gerdda&s;ant o flaen y llu, a'r gw&ycirc;r cedyrn oll oeddynt yn blaenori y llu.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A Bacchides ei hun oedd yn yr adain dde|hau i'r rhyfel, a'r fyddin a ne&s;&s;aodd yn ddwy blaid, ac a gana&s;ant yr vdcyrn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gw&ycirc;r Iudas a gana&s;ant yr vdcyrn he|fyd, a'r ddaiar a gynhyrfodd wrth dwrf y lluo|edd: ac hwy a daraw&s;ant yng-hyd o'r boreu hyd y n&ocirc;s.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A phan welodd Iudas fod llu Bacchides yn gryfach yn y tu dehau, efe a gymmerodd yr holl w&ycirc;r calonnog gyd ag ef,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac a ddrylliodd adain ddehau eu byddin hwy, ac ai herlidiodd hwy hyd fynydd Azot.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pan welodd y rhai oeddynt yn yr adain a&s;&s;wy yr adain ddehau wedi ei dryllio, hwy a ga|lyna&s;ant Iudas aei w&ycirc;r wrth eu &s;odlau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac yna yr oedd y rhyfel yn frwd, o blegit llawer a lladdwyd, ac a archollwyd o'r ddwy blaid.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Iudas hefyd ei hun a laddwyd, a'r llaill a ffo&acirc;&s;ant.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac Ionathas a Simon a gymmera&s;ant Iudas eu brawd, ac ai cladda&s;ant ef ym medd ei dad yn ninas Modin.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A holl bobl I&s;rael a wnaethant farw-nad mawr am dano ef, ac a alara&s;ant yn hir gan ddy|wedyd,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Pa fodd y lladdwyd y g&wcirc;r galluoc a achubodd yr I&s;raeliaid&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ond ni &s;crifennwyd y pethau eraill y rhai oeddynt yn perthynu i ryfeloedd Iudas, af weithredoedd ardderchog ef, ai fawredd ef, ca|nys llawer oeddynt hwy.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Wedi marwolaeth Iudas dynion dry|gionus a gyfoda&s;ant o fewn holl derfynau I&s;|rael, a phawb a'r oeddynt yn gwneuthur anhei|lyngdod.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yr oedd drudaniaeth mawr yn y wlad y dyddiau hynny, a'r holl wlad a ymadawodd &acirc; hwynt.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A Bacchides a ddewi&s;odd w&ycirc;r annuwi|ol, ac ai gwnaeth hwy yn arglwyddi ar y wlad.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y rhai hynny a gei&s;ia&s;ant, ac a chwilia|&s;ant am garedigion Iudas, ac ai dyga&s;ant hwy at Bacchides, ac efe a ddialodd arnynt hwy, ac ai gwatworodd hwy yn ddirfawr.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A chy&s;tudd mawr a ddigwyddodd ar yr I&s;raeliaid, ac ni bua&s;e y fath er pan na wel&s;id prophwyd yn eu plith hwy.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A holl garedigion Iudas a ymga&s;cla|&s;ant, ac a ddyweda&s;ant wrth Ionathas,</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yn gymmaint a marw dy frawd Iudas, ac nad oes neb tebyg iddo ef i fyned allan yn er|byn ein gelynnion, yn erbyn Bacchides, ac yn erbyn ca&s;edigion ein cenedl ni,</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Am hynny yr ydym ni yn dy ddewis di heddyw yn ei le ef, i fod yn dywy&s;og, ac yn gap|ten i ni, i ymladd allan ein rhyfel ni.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac Ionathas a gymmerodd y dywy&s;o|gaeth arno yr am&s;er hwnnw, ac a lywodrae|thodd yn lle Iudas ei frawd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Pan &wcirc;ybu Bacchides hynny, efe a gei|&s;iodd ei ladd ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ond pan &wcirc;ybu Ionathas a Simon ei frawd hynny, hwy a ffo&acirc;&s;ant i anialwch Thec|oe a phawb a'r oedd gyd &acirc; hwy, ac a wer&s;&s;ylla|&s;ant wrth ddwfr llyn A&s;phar.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Pan ddeallodd Bacchides hynny, efe a ddaeth aei holl lu tros yr Iorddonen ar y dydd Sabboth.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac [Ionathas] a ddanfona&s;e ei frawd [Ioan] capten y bobl, i ddymuno ar ei garedi|gion y Nabuthaiaid, gaffael o honynt hwy adel eu hoffer gyd &acirc; hwy iw cadw, o blegit yr oedd llawer ganddynt hwy.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ond plant Iambri a ddaethant allan o Medaba, ac a ddalia&s;ant Ioan, a'r holl bethau o|eddynt ganddo ef, ac a aethant ymmaith &acirc; hw|ynt wedi eu cael.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yna gair a ddaeth at Ionathas a Simon ei frawd, fod plant Iamri yn gwneuthur nei|thior fawr, ac yn dwyn y ferch o Medaba a maw|redd mawr, o blegit merch oedd hi i vn o benna|ethiaid mawrion Canaan.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yna hwy a gofia&s;ant Ioan eu brawd, ac a aethant i fynu, ac a ymguddia&s;ant yng-hy&s;cod y mynydd.</P>
<PB REF="446">
<P N="39"><HI>39</HI> Ac hwy a goda&s;ant eu golwg i fynu, ac a edrycha&s;ant, ac wele, yr oedd cynnulleidfa a pharodrwydd mawr: canys y prioda&s;-fab a dda|ethe allan ai garedigion, ac ai frodyr iw cyfar|fod hwy, &acirc; thymp&acirc;nau ag offer cerdd, ac ag ar|fau lawer.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Yna Ionathas a'r rhai oeddynt gyd ag ef a goda&s;ant i fynu allan oi lloche&s;au yn eu her|byn ywn, ac a lladda&s;ant lawer o honynt hwy, ai'r lleill a ffo&acirc;&s;ant i'r mynyddoedd, ac hwy a gymmera&s;at eu holl y&s;pail hwy.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Felly 'r briodas a droed i alar, a llais eu cerdd hwy i farw-nad.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ac felly wedi iddynt hwy ddial gwaed eu brawd, hwy a ddychwela&s;ant i oror yr Ior|ddonen.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Pan glybu Bacchides hynny, efe a dda|eth i lan yr Iorddonen &acirc; llu mawr ar y dydd Sabboth.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ac Ionathas a ddywedodd wrth y rhai oeddynt gyd ag ef, cyfodwn heddyw i fynu, ac ymladdwn am ein heneidiau, canys nid ydym heddyw yn &s;efyll yn yr vn cyflwr ac yr oeddem ni er ys dyddiau.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Wele y mae 'r rhyfel ar ein cyfer ni, ac ar ein h&ocirc;l, a dwfr yr Iorddonen o'r naill du, a fuglennydd a choedydd o'r tu arall, ac nid oes i ni le i gilio.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Am hynny gwaeddwch yr awran tu a'r nef, fel yr achuber chwi o law eich gelynion: ac felly hwy a daraw&s;ant yng-hyd.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Ac Ionathas a e&s;tynnodd allan ei law i daro Bacchides, ond efe a ff&ocirc;dd yn ei wrthgefn.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Yna Ionathas a'r rhai oeddynt gyd ag ef a neidia&s;ant i'r Iorddonen, ac a nofia&s;ant tro|&s;odd i'r lann draw: ond nid aei 'r lleill tros yr Iorddonen ar eu h&ocirc;l hwy.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Ac yng-hylch mil o w&ycirc;r Bacchides a laddwyd y diwrnod hwnnw.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Am hynny Bacchides ai lu a ddychwe|lodd i Ieru&s;alem, ac a adeiladodd i fynu y ce&s;till a'r noddfeudd cedyrn oedd yn Iuda, Iericho, Bethel, Thanna&s;a, Pharathoni, a Thepo, &acirc; chaerau vchel, &acirc; phyrth, ac &acirc; barrau.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ac hwy a o&s;oda&s;ant w&ycirc;r ynddynt hwy iw cadw hwy, ac i wneuthur gelyniaeth ag I&s;|rael.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Efe a adailadodd gaerau yng-hylch y ddinas Beth&s;ura, Gazara, a'r ca&s;tell, ac a o&s;o|dodd w&ycirc;r a bwyd ynddynt hwy.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Efe a gymmerodd hefyd feibion pennae|thiaid y wlad yn &wcirc;y&s;tlon, ac ai go&s;ododd hwy yn y ca&s;tell yn Ieru&s;alem iw cadw.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Wedi hynny yn y drydedd flwyddyn ar dd&ecirc;c a deugein achant, yr ail m&icirc;s, Alcimus a or|chymynnodd iddynt hwy dde&s;truwio caerau cyntedd y cy&s;&s;egr oddi mewn, ac efe a dynnodd i lawr, ac a ddechreuodd dde&s;truwio gwaith y prophwydi.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Ond [Duw] a blagiodd Alcimus yr am|&s;er hwnuw, ac oi tarawodd ef a'r paralys, ai or|chwyl ef a rwy&s;tred, ai enau ef a gaewyd, fel na's galle efe ymddiddan mwy, na gorchymyn neb yng-hylch ei d&ycirc;.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Ac Alcimus a fu farw yr am&s;er hwnnw mewn trueni mawr.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Pan welodd Bacchides farw Alcimus efe a ddychwelodd at y brenin, a gwl&acirc;d Iuda a gafodd lonyddwch ddwy flynedd.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Yna 'r holl w&ycirc;r annuwiol a ymgyngho|r&acirc;&s;ant gan ddywedyd, wele y mae Ionathas ai w&ycirc;r mewn e&s;mwythdra, ac yn trigo mewn dio|falwch, am hynny dygwn Bacchides ymma yn awr, ac efe ai deil hwy oll mewn vn no&s;waith.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Ac felly hwy a aethant at a ymgyngho|r&acirc;&s;ant ag ef.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Ac efe a gododd i ddyfod &acirc; llu mawr, ac a ddanfonodd lythyrau yn ddirgel at ei holl gyfei|llion y rhai oeddynt yn Iuda, i ddal Ionathas a'r rhai oeddynt gyd ag ef: ond ni allent hwy, oblegit y lleill a wybuant eu bwriad hwy.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Ac Ionathas a ddaliodd dd&ecirc;c a deugain o w&ycirc;r y wlad, y rhai oeddynt flaenorw&ycirc;r iddynt hwy, ac ai lladdodd hwy.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> Yna Ionathas a Simon a'r rhai oedd|ynt gyd &acirc; hwy a aetha~t ymmaith i ddinas Beth|ba&s;i, yr hon &s;ydd yn yr anialwch, ac a adnewy|dda&s;ant yr hyn a &s;yrthia&s;e o honi hi, ac ai ca|darnhaodd hi.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Pan &wcirc;ybu Bacchides hyn, efe a ga&s;|clodd ei holl lu, ac a ddanfonodd air i'r rhai oedd|ynt yn Iudaea.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Yna efe a ddaeth ac a wer&s;&s;yllodd yn er|vyn Bethba&s;i, ac a ymladdodd yn ei herbyn hi lawer o ddyddiau, ac a wnaeth offer rhyfel.</P>
<P N="65"><HI>65</HI> Ac Ionathas a adawodd ei frawd Suno~ yn y ddinas, ac a aeth allan i'r wl&acirc;d, ac a ddaeth &acirc; rhyfedi [o w&ycirc;r.]</P>
<P N="66"><HI>66</HI> Ac a laddodd Odomiras ai frodyr, a meibion Pha&s;iron yn eu llue&s;t, ac felly efe a ddechreuodd gryfhau a chynnyddu mewn ga|llu.</P>
<P N="67"><HI>67</HI> Simon yntef a'r rhai oeddynt gyd ag ef a aethant allan o'r ddinas, ac a lo&s;ca&s;ant yr offer rhyfel,</P>
<P N="68"><HI>68</HI> Ac a ymladda&s;ant yn erbyn Bacchides, ac ai gorchfyga&s;ant ef, ac ai cy&s;tuddia&s;ant ef yn ddirfawr, am fod ei fwriad ai ymdaith ef yn ofer.</P>
<P N="69"><HI>69</HI> Am hynny efe a fu lidiog wrth y gw&ycirc;r annuwiol ai cynghora&s;ent ef i ddyfod iw gwl&acirc;d, ac a laddodd lawer o honynt hwy, yna efe a am|canodd fyned ymmaith iw wlad ei hun.</P>
<P N="70"><HI>70</HI> Pan &wcirc;ybu Ionathas hynny, efe a ddan|fonodd genadon atto ef, i wneuthur heddwch rhyngddo ag ef, ac i roddi iddynt hwy y car|charorion.</P>
<P N="71"><HI>71</HI> A Bacchides a gydtunodd i hynny, ac a wnaeth fel yr oedd ei ddymuniad ef, ac a dyng|odd hefyd na wnai efe niwed fyth iddo ef holl ddyddiau ei enioes.</P>
<P N="72"><HI>72</HI> Ac a adferodd iddo ef yr holl garcharo|rion
<PB N="421" REF="446">a ddalia&s;e efe o wlad Iuda, ac yna efe a ddychwelodd ac a aeth ymmaith iw wlad ei hun, ac ni ddaeth efe mwy iw terfynau hwynt.</P>
<P N="73"><HI>73</HI> Ac felly pan dynned y rhyfel allan o I&s;|rael Ionathas a drigodd ym-Machmas, a phan ddechreuodd Ionathas farnu 'r bobl, efe a ddi|wreiddiodd y rhai annuwiol allan o I&s;rael.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>4 Demetrius yn dymuno heddychu: ag Ionathas. 18. Alexander yn cei&s;io heddwch gan yr Iddewon. 48. Alexander yn rhyfela yn erbyn Demetrius. 50. Lladd Demetrius. 51 cyfeillach Ptolomeus ag A|lexander.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN yr &wcirc;yth vgeinfed flwyddyn, Alexander mab Antiochus y pendefig a ddaeth, ac a ennillodd Ptolemais, a'r dina&s;&s;yddion ai der|bynia&s;ant ef, ac efe a dyrna&s;odd yno.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pan glybu Demetrius hynny, efe a ga&s;|clodd lu mawr anfeidrol, ac a aeth allan iw gyf|arfod ef i ryfela.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny Demetrius a ddanfonodd ly|thyrau at Ionathas &acirc; geiriau heddychol, ac ai canmolodd ef yn fawr.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys efe a ddywedodd: nyni a wnawn dangnheddyf &acirc; hwynt yn gyntaf, cyn ymrwy|mo o honow ef ag Alexander yn ein herbyn ni.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Os amgen efe a gofia yr holl ddrwg a wnaethom ni yn ei erbyn ef, yn erbyn ei frodyr a'i bobl.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a roddes awdurdod i Ionathas i ga&s;clu llu o w&ycirc;r, i wneuthur arfau, ac i ymrwy|mo mewn ammodau ag ef, ac efe a orchymyn|nodd roddi y gwy&s;tlon y rhai oeddynt yn y ca|&s;tell iddo ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna Ionathas a ddaeth i Ieru&s;alem, ac a ddarllenodd y llythyrau, lle yr oedd yr holl bobl a'r rhai oeddynt yn y ca&s;tell yn clywed.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac hwy a ofna&s;ant yn ddirfawr pan glyw|&s;ant hwy roddi o'r brenin awdurdod iddo ef i ga&s;clu llu.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac felly y g&wcirc;y&s;tlon a roddwyd i Iona|thas, ac efe ai adferodd hwy iw tadau ai ma~mau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ionathas hefyd a drigodd yn Ieru&s;alem ac a ddechreuodd adailadu, ac adnewyddu y ddi|nas.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a orchymynnodd i'r gwaith-w&ycirc;r a|dailadau caerau oi hamgylch hi a mynydd Si|on &acirc; cherrig n&acirc;dd, i fod yn lle cadarn: ac felly y gwnaethant hwy.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r cenhedloedd y rhai oeddynt yn y ce|&s;till a wnathe Bacchides a ffoa&s;ant.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A phob vn a adawodd ei le, ac a aeth ym|maith iw wlad ei hun.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Rhai o'r Iddewon a arhoa&s;ant yn Beth|&s;ura yn vnic, y rhai a wrthodaent gyfraith a gorchymyn Duw, o blegit honno oedd eu noddfa hwy.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan glywodd Alexander y brenin yr a|ddewidion a wnaethe Demetrius i Ionathas, a phan fynega&s;ant hwy iddo ef y rhyfeloedd, a'r boen a gymmera&s;ent hwy,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Efe a ddywedodd, pa le y cawn ni y fath &wcirc;r&lpunctel; gan hynny, nyni ai gwnawn ef yn garwr ac yn gydymmaith i ni.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac ar hyn efe a &s;crifennodd lythyr atto ef o'r geiriau hyn:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y mae 'r brenin Alexander yn cyfarch ei frawd Ionathas.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ni a glyw&s;om am danat ti dy fod ti yn wr galluoc nerthol, ac yn gymmwys i fod yn vn o'n caredigion ni,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Am hynny nyni a'th o&s;oda&s;om di heddyw yn arch-offeiriad ar dy bobl, ac i'th alw yn ga|redig-ddyn i'r brenin (ac efe a ddanfonodd wi&s;c o borphor, a choron o aur iddo ef) ac i y&s;tyrio y pethau &s;y i ni, ac i gadw caredigrwydd &acirc; nyni.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac Ionathas a wi&s;codd y wi&s;c &s;anctaidd am dano, y &s;aithfed mis o'r wyth vgeinfed flwyddyn ar vchelwyl y pebyll, yna efe a ga&s;|clodd lu, ac a barat&ocirc;dd lawer o arfau.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pan glywodd Demetrius y geiriau hyn, efe a dri&s;t&acirc;odd yn ddirfawr,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac a ddywedodd: Pa ham y gwnaethom ni hyn, pan ragflaene Alexander nyni, yn cei&s;i|o cydymdeithas yr Iddewon iw amddefyn ei hun.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Etto myfi a &s;crifennaf yn garedic attynt hwy, ac myfi a addawaf godiad a rhoddion i|ddynt hwy, fel y byddent hwy yn gymhorthw&ycirc;r i ni.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac efe a &s;crifennodd y geiriau hyn at|tynt hwy: y brenin Demetrius &s;ydd yn cyfarch pobl yr Iddewon.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yn gymmaint a chadwo honoch chwi yn ein cyefillach ni, heb &wcirc;yro ar em gelynion ni, pan glyw&s;om ni a lawenycha&s;ant.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am hynny parhewch a byddwch ffydd|lon i ni, ac nyni a dalwn i chwi yn dda am y pe|thau a wnaethoch chwi yn ein plaid ni.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ni a faddeuwn i chwi lawer o ddyledion, ac ni a roddwn i chwi roddion.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac yn awr yr ydwyfi yn eich rhyddhau chwi a'r holl Iddewon oddi wrth deyrn-ged, yr ydwyfi yn maddeu i chwi y taledigaethau o ha|len, ac yn eich rhyddhau chwi oddi wrth tre|choedd o goronau, ac oddi wrth y drydedd ran h&acirc;d.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac oddi wrth yr hanner o ffrwyth coed, yr hwn &s;ydd ddyledys i mi, yr ydwyfi yn eu ma|ddeu hwy o'r dydd heddyw allan, fel na's cym|merer hwy o wl&acirc;d Iuda, nac o'r tair talaith a fwried attynt hwy allan o Samaria a Galilea, o'r dydd heddyw allan yn dragywydd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Bydded Ieru&s;alem hefyd ai therfynau yn &s;anctaidd, ac yn rhydd oddi wrth ddegym|mau ac ardrethion.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac am feddiant y ca&s;tell yr hwn &s;ydd yn Ieru&s;alem, yr ydwyfi yn ei ollwng, ac yn ei ro|ddi ef i'r arch-offeiriad, fel y galle efe o&s;od yn|ddo ef y cyfryw w&ycirc;r, ac a ddewi&s;o efe iw gadw ef</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac yr ydwyfi yn rhad, yn gollwng yn rhydd bob perchen enaid o ddyn o'r Iddewon a gaethgluded o wlad Iuda i'm teyrnas i: a ma|ddeued
<PB REF="447">pawb eu teirn-ged hwy, a'r anifeliaid &s;y yn perthynu iddynt hwy.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A'r holl vchelwyliau, a'r Sabbothau a'r lloerau newydd, y dyddiau arferedic, tridiau ym mlaen, ac yn &ocirc;l yr &wcirc;yl a g&acirc;nt fod yn ddydiau o rydd-did a maddeuant i'r holl Iddewon yn fy nheyrnas i.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac ni chaiff neb awdurdod i ymyrryd ar, nac i flino neb o honynt am ddim.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Dewi&s;er hefyd o'r Iddewon i fod o lu y brenin yng-hylch deng-m&icirc;l ar hugain o w&ycirc;r, a rhodder iddynt roddion fel y mae yn weddus [rhoddi] i bawb o lu y brenin.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Go&s;oder hefyd o honynt hwy rai yng|he&s;till mwyaf y brenin, a rhai o'r rhai a o&s;odir ar nege&s;au y brenin, y rhai ydynt o ymddyried, bydded hefyd y rhai fyddant arnynt hwy, ac yn dywy&s;ogion, o honynt hwy, a rhodiant yn eu cyfraith eu hun, megis y gorchymynnodd y brenin yn nh&icirc;r Iuda.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Chwaneger hefyd at Iuda y tair dinas a roddwyd o wl&acirc;d Samaria at Iudaea iw cyfrif yn vn, fel nad vfuddhaont awdurdod neb arall ond yr arch-offeiriad.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ptolemais ai chyffiniau yr ydwyf fi yn ei rhoddi yn rhodd i'r cy&s;&s;egr yr hwn &s;ydd yn Ieru&s;alem, at gymhe&s;ur draul y cy&s;&s;egr.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac yr wyfi yn rhoddi bob blwyddyn bymtheng-mil o &s;iclau arian o gyfrif y brenin, alla~ o'r lleoedd y rhai ydynt yn perthynu i mi ef</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A'r hyn &s;ydd yng-weddill heb iddynt eu rhoddi wrthnaid megis yn y blynyddoedd o'r blaen, o hyn allan rhoddant at waith y deml.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ac heb law hyn y pum-mil &s;icl o arian y rhai a gymmera&s;ant hwy allan o raid y cy&s;&s;e|gr o'r cyfrif bob blwyddyn yr ydys (yn maddeu hynny, am eu bod hwy yn perthynu i'r offeiriaid y rhai ydynt yn gwa&s;anaethu.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> A phwy bynnag a ffoant i'r deml yr hon &s;ydd yn Ieru&s;alem, a phwy bynnag yn ei holl gyffiniau ef y mae y brenin yn dylu iddynt ar|dreth neu ddim arall, maddeuer iddynt, a'r hyn oll &s;ydd iddynt yn fy nheyrnas i.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ac fel yr adailader, ac y chweirier gwaith y cy&s;&s;egr, fe a roddir traul hefyd o gyfrif y bre|nin.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Felly y rhoddir traul o gyfrif y brenin i adailadu caerau Ieru&s;alem, ac iw cadarnhau o amgylch, ac i adailadu y caerau yn Iuda.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ond pan glybu Ionathas a'r bobl y gei|riau ni rodda&s;ant goel iddynt, ac ni's derbynia|&s;ant: canys hwy a gofia&s;ant y mawr ddrygioni a wnaethe efe yn I&s;rael, ac mor ddirfawr y cy|&s;tuddia&s;e efe hwynt.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Am hynny y cydunwyd ag Alexander, o blegit efe a fua&s;e iddynt yn dywy&s;og heddych|lon, ac hwy a ryfela&s;ant gyd ag ef [eu] holl ddyddiau.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> A'r brenin Alexander a ga&s;clodd lu mawr, ac a wer&s;&s;yllodd yn erbyn Deme|trius.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Felly y ddau frenin a gydia&s;ant mewn rhyfel, a llu Demetriusa ff&ocirc;dd, a Alexander ai herlidiodd ef, ac ai gorchfygodd hwynt.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Eithr y rhyfel a fu gryf hyd fachlu|diad haul, a lladdwyd Demetrius y dydd hwnnw.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ac Alexander a anfonodd gennadau at Ptolomeus brenin yr Aipht gan ddywedyd yn &ocirc;l y geiriau hyn:</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Gan ddychwelyd o honof i d&icirc;r fy mren|hiniaeth, ac ei&s;tedd ar or&s;edd-faingc fy nhadau, a chael y dywy&s;ogaeth, a difetha Demetrius, ac ennill ein gwl&acirc;d:</P>
<P N="53"><HI>53</HI> A chydio o honofi ag ef mewn c&acirc;d, a di|fetha o honom ni of ai lu, ac ei&s;tedd ar or&s;edd|faingc ei deyrnas ef,</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Yn awr bellach gwnawn gyfeillach rhyngom, ac yr awron dod ti i mi dy ferch yn wraig, ac mi a fyddaf ddaw i ti, ac a roddaf i ti, ac iddi hithe roddion addas i ti.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> A'r brenin Ptolomeus a attebodd gan ddywedyd: da [yw 'r] dydd yn yr hwn y dych|welai&s;t i d&icirc;r dy henafiaid, ac yr ei&s;teddai&s;t ar or|&s;edd-faingc eu brenhiniaeth hwynt.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Ac yr awron mi a wnaf i ti yr hwyn a &s;cri|fennai&s;t, eithr tyret i gyfarfod i Ptolemais, fel y gwelom ei gilydd, ac mi a fyddaf chwegrwn i ti fel y dywedai&s;t.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Felly yr aeth Ptolomeus allan o'r Aipht, efe a Chleopatra ei ferch, ac hwy a ddae|thant i Ptolemais yr ail flwyddyn a thrugain a chant.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> A'r brenin Alexander ai cyfarfu ef, yntef a roddes ei ferch Cleopatra iddo ef, ac a wna|eth ei neithior ef yn Ptolemais mewn gogoni|ant mawr fel brenhinoedd.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> A'r brenin Alexander a &s;crifennodd ac Ionathas i ddyfod i gyfarfod ag ef.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Ac efe a aeth i Ptolemais yn ogone|ddus, ac a gyfarfu a'r ddau frenin, ac a roddes a|rian, ac aur iddynt hwy ai caredigion a rhoddi|on lawer, ac efe a gafodd ffafr yn eu golwg hwynt.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> A gw&ycirc;r &s;celer o I&s;rael [&s;ef] gw&ycirc;r an|nuwiol a ymga&s;cla&s;ant yn ei erbyn ef i achwyn arno ef: ond ni wrandawodd y brenin arnynt hwy.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> Eithr y brenin a archodd ddio&s;c Iona|thas oi ddillad, ai wi&s;co ef &acirc; phorphor, ac hwy a wnaethant felly.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> A'r brenin a wnaeth iddo ei&s;tedd gyd ag ef, ac a ddywedodd wrth ei dywy&s;ogion: ewch allan gyd ag ef i ganol y ddinas, a chyhoedd|wch na achwyno neb yn ei erbyn ef am ddim matter, ac na flino neb ef am vn achos.</P>
<P N="64"><HI>64</HI> A phan welodd y rhai oeddynt yn ach|wyn ei ogoniant ef, pa fodd y choedda&s;id, ac yn|tef wedi ei wi&s;co &acirc; phorphor, hwy a ffoa&s;ant oll.</P>
<P N="65"><HI>65</HI> A'r brenin ai hanrhydeddodd ef, ac ai &s;cri|fennodd ef ym my&s;c ei gyfeillion pennaf, ac ai go&s;ododd ef yn flaenor, ac yn gyd dywy&s;og.</P>
<PB N="422" REF="447">
<P N="66"><HI>66</HI> Ac Ionathas a ddychwelodd i Ieru&s;a|lem yn heddychlon, ac yn llawen.</P>
<P N="67"><HI>67</HI> Ac yn y bummed flwyddyn a thrugain a chant y daeth Demetrius mab Demetrius o Creta i dir ei henafiaid.</P>
<P N="68"><HI>68</HI> A'r brenin Alexander a glybu, ac a dri|&s;taodd yn ddirfawr, ac efe a ddychwelodd i An|tiochia.</P>
<P N="69"><HI>69</HI> A Demetrius a o&s;ododd Apolonius yr hwn oedd ar C&aelig;lo&s;yria [yn flaenor,] ac efe a ga&s;clodd lu mawr, ac a wer&s;&s;yllodd yn Iamnia, ac a anfonodd at Ionathas yr arch-offeiriad gan ddywedyd,</P>
<P N="70"><HI>70</HI> Ai tydi dy hunan a ymdderchefi i'n her|byn ni&lpunctel; minne a euthym yn watwargerdd ac yn wradwydd o'th achos di, am dy fod yn cym|meryd awdurdod i'n herbyn ni yn y mynyddo|edd.</P>
<P N="71"><HI>71</HI> Am hynny yn awr os ydwyt yn ymdyried yn dy lu, tyret i wared attom ni i'r maes, ac yno ymgy&s;tadlwn ai gilydd, canys y mae gennifi lu dina&s;oedd.</P>
<P N="72"><HI>72</HI> Gofyn, a dy&s;c pwy ydwyfi, a'r lleill y rhai ydynt yn ein helpio ni: ac nid oes (medd|ant) fodd i droed &s;efyll yn ein hwyneb ni: oble|git dy henafiaid a ffo&acirc;&s;ant ddwy waith yn eu gwlad eu hun.</P>
<P N="73"><HI>73</HI> Ac yr awron ni elli di aros y fath feirch a llu yn y maes, lle nid oes na charreg, na maen, na lle i ffoi.</P>
<P N="74"><HI>74</HI> A phan glybu Ionathas eiriau Apoloni|us, efe a gyffr&ocirc;dd yn ei feddwl, ac a etholodd ddeng-mil o w&ycirc;r, ac a aeth allan o Ieru&s;alem, ai frawd Simon a aeth i gyfarfod ag ef yn help iddo ef.</P>
<P N="75"><HI>75</HI> Ac efe a wer&s;&s;yllodd wrth Ioppe, eithr hwy ai cadwa&s;ant ef allan o'r ddinas, am fod gwarcheidwaid Apolonius yn Ioppe: hwy|thau a ryfela&s;ant yn ei herbyn hi.</P>
<P N="76"><HI>76</HI> A'r rhai oeddynt o'r ddinas a ofna&s;ant, ac a agora&s;ant, ac Ionathas a ennillodd Ioppe.</P>
<P N="77"><HI>77</HI> A phan glybu Apolonius efe a gymme|rodd deir-mil o w&ycirc;r meirch, a llu mawr, ac a aeth i Azotus megis vn ar ei daith, ac efe a dda|eth ar yr vn waith i'r maes, am fod ganddo law|er o w&ycirc;r meirch, ai fod yn ymdyried yn hynny.</P>
<P N="78"><HI>78</HI> Yntef a ddilynodd ar ei &ocirc;l ef i Azotus, a'r llu a gydiodd mewn rhyfel oi &ocirc;l ef.</P>
<P N="79"><HI>79</HI> Ac Apolonius a adaw&s;e gant o w&ycirc;r meirch yn ddirgel oi h&ocirc;l hwynt.</P>
<P N="80"><HI>80</HI> Ac Ionathas a wybu fod cynllwyn oi &ocirc;l ef, ac hwy a amgylcha&s;ant ei wer&s;&s;yll ef, ac a fwria&s;ant biccellau yn erbyn y bobl o foreu hyd hwyr.</P>
<P N="81"><HI>81</HI> A'r bobl a &s;afodd fel yr archodd Iona|thas, ai meirch hwythau a flina&s;ant.</P>
<P N="82"><HI>82</HI> Simon hefyd a lu&s;codd ei lu yntef, ac a gydiodd a'r fyddin, (canys y meirch a flina|&s;ent) ac efe ai difethodd hwynt, ac hwy a ffoa|&s;ant.</P>
<P N="83"><HI>83</HI> A'r gw&ycirc;r meirch a wa&s;carwyd ar h&ycirc;d y maes, ac a ffoa&s;ant i Azotus, ac a ddaethant i deml Dagon eu heulyn i fod yn gadwedig.</P>
<P N="84"><HI>84</HI> Ac Ionathas a lo&s;codd Azotus a'r dina|&s;oedd oi hamglych hi, ac a gymmerodd eu hy&s;|pail hwynt: teml Dagon hefyd a'r rhai a ffoa|&s;ent a lo&s;codd efe &acirc; th&acirc;n.</P>
<P N="85"><HI>85</HI> A'r rhai a laddwyd a'r cleddyf, yng-h&ycirc;d a'r rhai a lo&s;cwyd &acirc; th&acirc;n oeddynt yng-hylch &wcirc;yth mil o w&ycirc;r.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac Ionathas a aeth oddi yno ac a wer&s;|&s;yllodd wrth A&s;calon a'r rhai oeddynt o'r ddi|nas a ddaethant allan iw gyfarfod ef &acirc; gogoni|ant mawr.</P>
<P N="87"><HI>87</HI> Ac Ionathas a ddychwelodd i Ieru&s;a|lem a'r rhai oeddynt gyd ag ef, a chanddynt y&s;|pail mawr.</P>
<P N="88"><HI>88</HI> A phan glybu y brenin Alexander y pe|thau hyn, efe a roddes fwy o anrhydedd i Iona|thas.</P>
<P N="89"><HI>89</HI> Ac efe a anfonodd iddo gadwyn aur fel y mae yr arfer roddi i geraint y brenin, ac a ro|ddes iddo Accaron ai holl gyffiniau yn etifeddi|aeth o rodd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Twyll Ptolomeus yn erbyn Alexander, 17 Marwola|eth Alexander a Ptolomeus. 19 Teyrna&s;iad De|metrius ai helbul. 54 Teyrna&s;iad Antiochus fab Alexander.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A</HI> Brenin yr Aipht a ga&s;clodd lu mawr fel y tywod yr hwn &s;ydd ar lann y m&ocirc;r, a llong|au lawer, ac a gei&s;iodd gael teyrnas Alexan|der trwy dwyll, ai go&s;od at yr eiddo ef ei hun.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a aeth allan i Syria &acirc; geiriau he|ddychol, a'r rhai oeddynt yn y dina&s;oedd a a|gora&s;ant iddo ef, ac a aethant iw gyfarfod ef, am fod gorchymmyn y brenin Alexander ar gyfarfod ag ef, am ei fod efe yn chwegrwn iddo ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ond pan aeth efe i mewn i ddina&s;oedd Ptolomeus, efe a o&s;ododd lu i warchod ym mhob dinas.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A phan ddaeth efe i Azotus hwy a ddang|o&s;a&s;ant iddo ef deml Dagon yr hon a lo&s;ca|&s;id, ac Azotus ai phentrefydd wedi eu difetha, a'r cyrph a dafla&s;id ymmaith, a'r rhai llo&s;cedig y rhai a lo&s;ca&s;e [Ionathas] yn y rhyfel (oble|git hwy a wnaethent eu beddau hwynt ar ei ffordd ef)</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly y mynega&s;ant i'r brenin yr hyn a wnaethe Ionathas iw oganu ef: a thewi a wna|eth y brenin.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac Ionathas a ddaeth i gyfarfod a'r bre|nin i Ioppe yn ogoneddus, ac hwy a gyfarcha|&s;ant ei gilydd, ac a gy&s;ca&s;ant yno.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac Ionathas a aeth gyd &acirc;r brenin hyd afon a elwir Elutherus, yna efe a ddychwe|lodd i Ieru&s;alem.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r brenin Ptolomeus a gafodd feddiant ar ddina&s;oedd glan y m&ocirc;r hyd Seleucia, ac a ddychymygodd gyngor drwg yn erbyn Alex|ander.</P>
<PB REF="448">
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a anfonodd gannadau at y brenin Demetrius gan ddywedyd: tyret gwnawn gy|fammod rhyngom, ac mi roddaf i ti fy merch yr hon &s;ydd gan Alexander, a thi a gei deyrna&s;u yn nheyrnas dy dad,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O blegit y mae yn edifar gennif roddi iddo ef fy merch: canys efe a gei&s;iodd fy lladd i.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Felly efe ai goganodd ef am ei fod efe yn chwennychu ei frenhiniaeth ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a ddug ei ferch oddi arno ef, ac ai rhoddes i Demetrius, ac efe a ymddieithrodd oddiwrth Alexander: felly yr ymddango&s;odd eu cas hwynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna yr aeth Ptolomeus i Antioch ac a o|&s;ododd ddwy goron ar ei ben: coron A&s;ia a cho|ron yr Aipht.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r brenin Alexander oedd in Cilicia yn yr am&s;er hwnnw: oblegit y rhai oeddynt o'r lle hwnnw a wrthryfela&s;ent.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A phan glybu Alexander, efe a ddaeth yn ei erbyn ef i ryfel, a'r brenin Ptolomeus a ar|weiniodd [ei lu] allan, ac a gyfarfu ag ef &acirc; llaw gref, ac ai gyrrodd i ffoi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y ffodd Alexander i Arabia i gael &s;wccr yno, a'r brenin Ptolomeus a ddercha|fwyd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A Zabdiel yr Arabiad a gymmerodd ben Alexander, ac ai hanfonodd i Ptolomeus.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r brenin Ptolomeus a fu farw y try|dydd dydd, a'r rhai oeddynt yn ei ge&s;till ef a ddi|fethwyd gan y rhai oeddynt o fewn y ce&s;till,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A theyrna&s;odd Demetrius y &s;eithfed flwyddyn a thrugain a chant.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yn y dyddiau hynny y ca&s;clodd Iona|thas y rhai oeddynt o Iudaea i ryfela yn erbyn y t&wcirc;r yn Ieru&s;alem, ac efe a wnaeth yn ei er|byn lawer o offer rhyfel.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna yr aeth rhai gw&ycirc;r annuwiol y rhai oeddynt yn ca&s;au eu cenedl eu hun at y brenin, ac a fynega&s;ant iddo fod Ionathas yn gwarche ar y t&wcirc;r.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pan glybu yntef [hyn] efe a ddigiodd, ac efe a gymmerodd ei daith yn ebrwydd, ac a ddaeth i Ptolemais, ac a &s;crifennodd at Iona|thas na warchae efe [mwy,] ac ar ddyfod o ho|naw ef yn fuan iw gyfarfod ef i ymddidda~ yng-hyd yn Ptolemais.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ond pan glybu Ionathas efe a archodd warche, ac a ddewi&s;odd [rai] o henuriaid I&s;rael ac o'r offeiriaid ac a ymroddes i'r perigl.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac efe gan gymmeryd aur, ac arian, a gwi&s;coedd, a llawer o roddion eraill a aeth at y brenin i Ptolemais, ac a gafodd ffafr yn ei olwg ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A rhai annuwiol o'r genedl a achwyna|&s;ant rhagddo ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Eithr y brenin a wnaeth iddo ef fel y gwnaethe y rhai a fua&s;ent oi flaen ef iddo ef, ac efe ai derchafodd ef o flaen ei holl garedigion.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac efe a roddes iddo ef yr arch-offeiriada|eth, a pha anrhydedd bynnag oedd ganddo ef o'r blaen, ac ai gwnaeth ef i fod yn bennaf o|garedigion.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna y dymunodd Ionathas ar y brenin wneuthur Iudaea yn ddidreth, a'r tair talaith Samaria, ac efe a addawodd iddo ef dry-chant talent.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A'r brenin oedd fodlon, ac a &s;crifennodd lyth&ycirc;rau i Ionathas am hyn oll fel hyn.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Y brenin Demetrius yn cyfarch y brawd Ionathas, a chenedl yr Iddewon.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Coppi o'r llythyr yr hwn a &s;crifenna&s;om ni at ein c&acirc;r La&s;thenes yn eich cylch chwi a &s;crifenna&s;om attoch chwi hefyd, fel y gallech ei weled.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Y brenin Demetrius yn cyfarch y t&acirc;d La&s;thenes.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Y mae yn ein bryd ni wneuthur daioni i genedl yr Iddewon, ein caredigion, y rhai yd|ynt yn cadw cyfiawnder tu ag attom ni, am eu hewyllys da hwynt i ni.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yr ydym ni go&s;od at gyffiniau Iudaea y tair talaith Apherema, Lyda, a Ramatha y rhai a chwanegwyd o Samaria at Iudaea, a'r hyn holl &s;ydd yn perthynu at y rhai oll ydynt yn aberthu yn Ieru&s;alem am yr ardreth brenin a gafodd y brenin o'r blaen o gnwd y ddaiar, a ffrwyth y coed bob blwyddyn.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A phethau eraill yn perthynu i ni o dde|gymmau a theyrn-ged, a'r pyllau halen, a'r coronau y rhai ydynt yn perthynu i ni, nyni ai canhiatawn iddynt hwy o hyn allan.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ar ni thorrir dim o hyn allan byth.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Am hynny cymmerwch ofal am wneu|thur coppi o'r rhai hyn, a rhodder ef at Iona|thas, a go&s;oder ef yn y mynydd &s;anctaidd, me|wn lle cyfleus hynod.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yna pan welodd Demetrius o&s;tegu y tir oi flaen ef ac uad oedd dim yn ei wrthwynebu ef, efe a ollyngodd ei holl lu bob vn iw fangre, ond y dieithr luoedd y rhai a ga&s;cla&s;e efe o yny|&s;oedd y cenheldoedd: a holl luoedd ei henafiaid ef a aethant yn elynion iddo ef.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Tryphon hefyd oedd [vn] o'r rhai a fua|&s;ent gyd ag Alexander o'r blaen, a phan we|lodd efe fod yr holl luoedd yn grwgnach yn er|byn Demetrius, efe a aeth at Simalcue yr A|rabiad, yr hwn a faga&s;e Antiochus fab Alex|ander.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac efe a fu daer arno ef, ar iddo ei ro|ddi ef atto ef i deyrna&s;u yn lle ei dad, ac efe a ddango&s;odd iddo ef pa bethau a wnaethe De|metrius, a'r c&acirc;s oedd gan ei lu iddo ef, ac efe a arho&s;odd yno ddyddiau lawer.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac Ionathas a anfonodd lyth&ycirc;rau ar y brenin Demetrius, i fwrw allan o'r t&wcirc;r yn Ie|ru&s;alem y rhai oeddynt yn y ce&s;till: o blegit yr oeddynt hwy yn rhyfela yn erbyn I&s;rael.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A Demetrius a anfonodd at Ionathas gan ddywedyd: nid hyn yn vnic a wnafi i ti, ac i'th genedl: eithr mi a'th anrhydeddaf di a'th genedl ag anrhydedd os caf gyfam&s;er.</P>
<PB N="423" REF="448">
<P N="43"><HI>43</HI> Yn awr gan hynny ti a wnei yn dda, os anfoni di w&ycirc;r i ryfela gyd &acirc; mi, o blegit fy holl luoedd a'm gadaw&s;ant.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ac Ionathas a anfonodd iddo ef i Anti|ochta dair mil o w&ycirc;r cedyrn o nerth, ac hwy a ddaethant at y brenin, a llawen iawn fu gan y brenin eu dyfodiad hwynt,</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A'r rhai oeddynt o'r ddinas a ddaethant yng-hyd i ganol y ddinas yng-hylch deuddeng myrddiwn o w&ycirc;r, ac a fynna&s;ent ladd y bre|nin.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Yna y ff&ocirc;dd y brenin i'r ll&ycirc;s, a'r rhai oe|ddynt o'r ddinas a ennilla&s;ant ffyrdd y ddinas, ac a ddechreua&s;ant ryfela.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A'r brenin a alwodd yr Iddewon yn help, ac hwy a ddaethant atto ef oll ar vn-waith, ac a ym wa&s;cara&s;ant rhyd y ddinas.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac hwy a ladda&s;ant y dydd hwnnw yn y ddinas gymmaint a d&ecirc;g myrddiwn, ac a lo&s;ca|&s;ant y ddinas, ac a gymmera&s;ant y&s;pail fawr y dydd hwnnw, ac a achub&acirc;&s;ant y brenin.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> A'r rhai oeddynt o'r ddinas a wel&s;ant i'r Iddewon ennill y ddinas fel y mynnent, ac hwy a lwfrha&s;ant, ac a waedda&s;ant wrth y brenin mewn gweddi gan ddywedyd,</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Cymmod &acirc; ni, a pheidied yr Iddewon a rhyfela i'n herbyn ni a'r ddinas.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Felly hwy a fwria&s;ant ymmaith eu har|fau, ac a wnaethant heddwch, a'r Iddewon a gaw&s;ant hydedd o flaen y brenin a phawb yn ei deyrnas ef, ac a ddychwela&s;ant i Ieru&s;alem a chanddynt y&s;pall mawr.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Felly y brenin Demetrius a ei&s;tedodd ar or&s;edd-faingc ei frenhiniaeth, a'r t&icirc;r a o&s;teg|odd oi flaen ef.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Ac efe a ddywedodd gelwydd am beth bynnag a ddyweda&s;e efe, ac a ymddieithrodd oddi wrth Ionathas, ac ni thalodd yn &ocirc;l yr ewy|llys da a dala&s;e efe iddo ef, eithr efe ai cy&s;tuddi|odd ef yn ddirfawr.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Wedi hyn y dychwelodd Tryphon a'r bachgen ieuangc Antiochus gyd ag ef, ac efe a deyrna&s;odd, ac a wi&s;codd y goron.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> A'r holl luoedd y rhai a wa&s;cara&s;e Deme|trius a ymga&s;cla&s;ant atto ef, ac hwy a ryfel&acirc;&s;ant yn ei erbyn ef, yntef a ff&ocirc;dd, ac a giliodd.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Yna Tryphon a gymmerodd yr anifei|liaid, ac a ennillodd Antiochia.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Ac Antiochus ieuangc a &s;crifennodd at Ionathas gan ddywedyd: yr ydwyfi yn ordei|nid yr arch-offeiriadaeth i ti, ac yn dy o&s;od ar bedair dinas i fod o garedigion y brenin.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Ac efe a anfonodd le&s;tri aur iddo ef iw wa&s;anaethu, ac a roddes iddo awurdod i yfed mewn lle&s;tri aur, ac i fod mewn porphor, ac i gael cadwyn aur.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Ac efe a o&s;ododd Simon ei frawd ef yn gapten o riw Tyrus hyd derfynau yr Aipht.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Ac Ionathas a aeth allan tros yr afon, ar h&ycirc;d y dina&s;oedd, a holl luoedd Syria a ymga&s;|cla&s;ant atto ef yn help, ac efe a ddaeth i A&s;calon a'r rhai oeddynt o'r ddinas a ddaethant iw gy|farfod ef yn anrhydeddus.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Ac efe a ddaeth oddi yno i Gaza a'r Ga|ziaid a gaea&s;ant arnynt, yntef a warch&acirc;odd ar|ni, ac a lo&s;codd ei phentrefydd hi, ac ai anrhei|thiodd hwynt.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> A'r Gaziaid a ymbilia&s;ant ag Ionathas, ac efe a gymmododd &acirc; hwynt, ac a gymmerodd feibion eu tywy&s;ogion hwynt yng-&wcirc;y&s;tl, ac ai hanfonodd hwynt i Ieru&s;alem, ac a rodiodd y wl&acirc;d hyd Dama&s;cus.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> A phan glybu Ionathas ddyfod tywy&s;o|gion Demetrius i Cades, yr hon &s;ydd yn Gali|lea, &acirc; llu mawr a'r fedr ei yrru ef ymmaith o'r wl&acirc;d:</P>
<P N="64"><HI>64</HI> Yntef a aeth iw cyfarfod hwynt, ac ada|wodd ei frawd Simon yn y wl&acirc;d.</P>
<P N="65"><HI>65</HI> A Simon a wer&s;&s;yllodd wrth Beth&s;ura ac a ryfelodd yn ei herbyn ddyddiau lawer, ac ai caeodd hi.</P>
<P N="66"><HI>66</HI> Ac hwy a ddymuna&s;ant gael cymmod, ac efe ai rhoddes: ac ai bwriodd hwynt allan oddi yno, ac a gymmerodd y ddinas, a a o&s;ododd warcheidwaid ynddi.</P>
<P N="67"><HI>67</HI> Ionathas hefyd ai lu a ddaethant i ddy|froedd Genna&s;ar, ac hwy a goda&s;ant yn foreu [i ddyfod] i faes Na&s;or.</P>
<P N="68"><HI>68</HI> Ac wele gwer&s;&s;yll y dieithraid a ddaeth|ant iw gyfarfod ef yn y maes, ac hwy a yrra&s;a~t gynllwyn yn ei erbyn ef yn y mynyddoedd.</P>
<P N="69"><HI>69</HI> A phan ddaethant hwy gyferbyn &acirc; hw|ynt yna y cynllwyn-w&ycirc;r a ygfoda&s;ant oi lle, ac a gydia&s;ant ryfel.</P>
<P N="70"><HI>70</HI> A'r rhai oeddynt gyd ag Ionathas a ffo|a&s;ant, ni adawyd neb ond Mattathias [fab] Ab|&s;alom, ac Iudas [fab] Chalphus tywy&s;ogion milwriaeth y lluoedd.</P>
<P N="71"><HI>71</HI> Ac Ionathas a rwygodd ei ddillad, ac a roddes ddaiar ar ei ben, ac a weddiodd.</P>
<P N="72"><HI>72</HI> Ond efe a dr&ocirc;dd yn eu herbyn hwynt yn y rhyfel, ac ai gyrrodd hwynt i ffoi, ac hwy a gi|lia&s;ant.</P>
<P N="73"><HI>73</HI> A'r rhai a ffo&acirc;&s;ant oddi wrtho ef a wel|&s;ant, ac a droa&s;ant atto ef, ac a ymlidia&s;ant gyd ag ef hyd Cades, hyd at eu gwer&s;&s;yll hwynt, ac hwy a wer&s;&s;ylla&s;ant yno.</P>
<P N="74"><HI>74</HI> Ac fe a laddwyd o'r dieithraid y dydd hwnnw gymmaint a their-mil o w&ycirc;r, ac Iona|thas a ddychwelodd i Ieru&s;alem.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ionathas yn gynu i Rufain, ac i Sparta i adnewyddu ca|redigrwydd rhyngddo &acirc; hwynt. 20 Ac yn gorchfygu tywy&s;ogion Demetrius, 40 Tryphon yn dala Iona|thas trwy dwyll.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC Ionathas a welodd fod yr am&s;er yn gwa&s;anaethu iddo ef, ac efe a etholodd w&ycirc;r, ac a anfonodd i Rufain i wneuthur, ac i adnewyddu cyfeilach &acirc; hwynt.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> At yr Spartiaid hefyd, ac i leoedd eraill, yr anfonodd efe lyth&ycirc;rau ar yr vn de&s;tyn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac hwy a aethant i Rufain, ac a ddaethant
<PB REF="449">i'r cyng-hord&ycirc; ac a ddyweda&s;ant, Ionathas yr arch-offeiriad a chenedl yr Iddewon 'an han|fonodd ni i adnewyddu iddynt gyfeillach a chy|dymdeithas megis o'r blaen.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac hwy a rodda&s;ant iddynt hwy lyth&ycirc;rau at y bobl o le i le, a'r fod iddynt eu ha~fon hwynt i dir Iuda yn heddychlon.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Dymma hefyd goppi o'r llythyr yr hwn a &s;crifennodd Ionachas at yr Spartiaid.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ionathas yr arch-offeiriad, a henuriaid y genedl, a'r offeiriaid, a'r rhan arall o bobl yr Iddewon ydynt yn cyfarch y brodyr yr Spa|rtiaid.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Cyn hyn fe a anfonwyd llythyrau at yr arch-offeiriaid Onias oddi wrth Darius yr hwn oedd yn frenin arnoch chwi, mai ein brodyr ni ydych chwi fel y mae y coppi yn cynnwys.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac Onias a dderbyniodd y g&wcirc;r a anfona|&s;id yn anrhydeddus, ac a dderbyniodd y llyth&ycirc;|rau yn y rhai yr y&s;py&s;a&s;id am gyfeillach a chyd|ymdeithas.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Felly ninnau (er nad yw raid i ni wrth hyn, am fod gennym y llyfrau &s;anctaidd y rhai ydynt yn ein dwylo yn gy&s;&s;ur)</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A Brofa&s;om anfon attoch chwi i adne|wyddu brawdoliaeth, a chyfeillach, rhag eich myned yn ddieithr i ni: o blegit llawer o am&s;er a aeth heibio, er pan anfona&s;och attom ni.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny yr ydym ni bob am&s;er yn oe|&s;tadol ar y g&wcirc;yliau a'r dyddiau cyfleus eraill yn eich cofio chwi yn yr aberthau y rhai yr yd|ym ni yn eu hoffrymmu, ac mewn gweddiau, megis y mae yn weddaidd ac yn gymmwys co|fio brodyr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac yr ydym ni yn llawen am eich anrhy|dedd chwi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Eithr llawer o drallod, a rhyfeloedd la|wer a'n hamgylchyna&s;ant ni, a'r brenhinoedd y rhai ydynt o'n hamgylch a ryfela&s;a~t i'n herbyn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Nid ydym ni chwaith yn ewylly&s;io eich blino chwi yn y rhyfeloedd hyn, na'n cydym|deithion a'n cyfeillion eraill:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O herwydd y mae gennym ni gym|morth o'r nefoedd yr hwn &s;ydd yn ein cym|morth ni, ac ni a waredwyd oddi wrth ein ge|lynion, a'n gelynion a o&s;tyngwyd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny nyni a ethola&s;om Numeni|us fab Antiochus, ac Antipater fab Ia&s;on, ac a anfona&s;om at y Rhufeiniaid i adnewyddu y gyfeillach, a'r gymdeithas gyntaf &acirc; hwynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Felly y gorchymynna&s;om iddynt hefyd ddyfod attoch chwithau, a'ch cyfarch, a rhoddi i chwi ein llythyrau ni am adnewyddu ein braw|doliaeth ni.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac yr awron chwi a wnewch yn dda ar atteb i ni am hyn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac dymma goppi y llythrau a anfona|&s;ant hwythau.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Oniares brenin yr Spartiaid yn cyfarch Onias yr arch-offeiriad.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yr ydys yn cael mewn &s;crifen am yr Spartiaid a'r Iddewon mai brodyr ydynt hwy ai bod o genedl Abraham:</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac yn awr gan i ni &wcirc;ybod hyn, da y gw|naethoch &s;crifennu attom ni am eich heddwch.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yr ydym ninnau yn &s;crifennu attoch chwithau, eich anifeiliaid chwi a'ch golud &s;ydd eiddom ni, a'r eiddom ninnau yn eiddoch chwi: ac yr ydym ni yn gorchymyn iddynt hwy fyne|gu i chwi fel hyn.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac Ionathas a glybu ddychwelyd tywy|&s;ogion Demetrius a llu mwy na'r cyntaf i ryfe|la yn ei erbyn ef,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac efe a aeth allan o Ieru&s;alem, ac a aeth i gyfarfod &acirc; hwynt i wl&acirc;d Hemath, ac ni roddes efe iddynt y&s;paid i ddyfod iw wl&acirc;d ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac efe a anfonodd &s;piw&ycirc;r iw wer&s;&s;yll ef, ac hwy a ddychwela&s;ant, ac a fynega&s;ant iddo mai felly yr oeddynt hwy yn amcanu rhuthro ar|nynt hwy liw nos.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac Ionathas pan fachludodd haul a arch|odd i'r rhai oeddynt gyd ag ef wilied, a bod me|wn arfau i fod yn barod i ryfel ar h&ycirc;d y nos, ac efe a o&s;ododd geidwaid o amglych y gwer&s;&s;yll.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A'r gwrthwynebw&ycirc;r a glyw&s;ant fod Io|nathas a'r rhai oeddynt gyd ag ef yn barot i ry|fel, ac hwy a ofna&s;ant, ac a ddechrynna&s;ant yn eu calon, ac a gynneua&s;ant d&acirc;n yn eu gwer|&s;&s;yll.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ond Ionathas a'r rhai oeddynt gyd ag ef ni wybuant hyd y boreu: o lbegit hwy a we|lent ganhwyllau yn llo&s;ci.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac Ionathas a'r rhai oeddynt gyd ag ef ni wybuant hyd y boreu: o blegit hwy a we|lent ganhwyllau yn llo&s;ci.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac Ionathas a ymlidiodd ar eu h&ocirc;l hw|ynt, ac ni's goddiweddodd hwynt: o blegit hwy a aethant tros yr afon Eleutherus.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna y trodd Ionathas yn erbyn yr Ara|biaid, y rhai a elwid y Zabadiaid, ac ai taraw|odd hwynt, ac a gymmerodd eu hy&s;pail hwynt.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac efe a fudodd, ac a ddaeth i Dama&s;cus ac a rodiodd trwy 'r holl wl&acirc;d.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Simon hefyd a aeth allan, ac a ddaeth hyd A&s;calon, a'r ce&s;till ne&s;af, ac a dr&ocirc;d i Iop|pe, ac ai hennillodd hi,</P>
<P N="34"><HI>34</HI> O herwydd efe a glyw&s;e eu bod hwy yn amcanu rhoddi y ca&s;tell i'r rhai oeddynt o du Demetrius, ac efe a o&s;ododd yno warcheidwaid iw chadw hi.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac Ionathas a ddychwelodd, ac a ga&s;|clodd henuriaid y bobl, ac a ymgynghorodd &acirc; hwynt am adailadu ce&s;till yn Iudaea,</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac am godi caerau Ieru&s;alem, a chodi vchter mawr rhwng y t&wcirc;r a'r ddinas, i wahanu rhyngddo ef a'r ddinas, i fod o honaw o'r naili|tu, fel na phrynent hwy, ac na werthent [yno.]</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A phan ddaethant hwy yng-hyd i adai|ladu y ddinas, efe a aeth i'r mur [ne&s;af] i'r a|ber o du 'r dwyrain: ac hwy adailada&s;ant yr hyn a elwir Caphenatha.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A Simon a adailadodd Adida yn Se|phym, ac a gadarnhaodd y pyrth a'r cl&ocirc;au.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Triphon hefyn a gei&s;iodd deyrna&s;u yn
<PB N="424" REF="449">A&s;ia, a gwi&s;co y goron, ac e&s;tyn ei law yn erbyn y brenin Antiochus.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ond efe a ofnodd na adawe Ionathas, ac rhac iddo ryfela yn ei erbyn ef, ac efe a gei&s;i|odd ffordd iw ddal ef iw ddifetha: am hynny efe a gododd, ac a aeth i Beth&s;an.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac Ionathas a aeth allan i gyfarfod ag ef &acirc; deugain-mil o w&ycirc;r wedi eu dethol i ry|fel, ac yntef a ddaeth i Beth&s;an.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A phan welodd Tryphon ei ddyfod ef &acirc; llu mawr, efe a ofnodd e&s;tyn ei law yn ei er|byn ef.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Am hynny efe ai derbyniodd ef yn an|rhydeddus, ac ai gorchymynnodd ef iw holl ga|redigion, ac a roddes iddo ef roddion, ac a arch|odd iw holl garedigion ei vfyddhau ef megis yntef ei hun.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ac efe a ddywedodd wrth Ionathas, i ba beth y blinai&s;t ti y bobl hyn oll heb fod rhyfel rhyngom ni.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Yr awron gan hynny anfon y rhai hyn iw tai, ac ethol i ti ychydig w&ycirc;r y rhai fyddant gyd &acirc; thi, a thyret gyd am fi i Ptolemais, ac mi ai rhoddaf hi i ti a'r ce&s;till eraill, a' r lluoedd era|ill, a'r &s;wyddogion, ac mi a ddychwelaf, ac a &acirc;f ymmaith: canys o achos hyn yr ydwyfi ymma.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Yntef yn ymddyried iddo ef a wnaeth fel y dywedodd efe, ac a anfonodd ymmaith ei lu ac hwy a aethant i d&icirc;r Iuda.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Ac efe a adawodd gyd ag ef daiar m&icirc;l o w&ycirc;r, o ba rai efe a adawodd ddwy fil yn Galilea, a m&icirc;l a ddaethant gyd ag ef.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Er cynted y daeth Ionathas i Ptole|mais y Ptolemeaid a gaea&s;ant y pyrth, ac ai dalia&s;ant ef, ac a ladda&s;ant &acirc;'r cleddyf y rhai a ddaethent i mewn gyd ag ef oll.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Yna yr anfonodd Tryphon lu a gw&ycirc;r meirch i d&icirc;r Galilea, ac i'r maes mawr i ddife|tha y rhai oeddynt gyd ag Ionathas.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Eithr pan &wcirc;ybuant hwy ei ddal ef, a di|fetha y rhai oeddynt gyd ag ef, hwy a ymgy&s;u|ra&s;ant, ac a aethant, ac a droa&s;ant drachefn yn barod i ryfel.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Felly pan welodd y rhai oeddynt yn ym|lid y bydde [y rhyfel] iddynt am yr enioes, hwy a ddychwela&s;ant.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Hwythau a ddaethant oll i wl&acirc;d Iuda, ac a alara&s;ant am Ionathas, a'r rhai oeddynt gyd ag ef, ac hwy a ofna&s;ant yn ddirfawr, ac I&s;rael oll a alara&s;ant alar mawr.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> A'r holl genhedloedd o amgylch a gei&s;i|a&s;ant eu difetha hwynt: canys hwy a ddyweda|&s;ant:</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Nid oes ganddynt dywy&s;og na helpudd: am hynny y rhyfelwn yn eu herbyn hwynt yn awr, ac y deleuwn eu coffadwriaeth o blith dynion.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gaudeb Tryphon yn dal Ionathas, 15 Yn twyllo Si|mon, 31 Ac yn lladd ei fei&s;tr. 34 Simon yn cael gan Demetrius rydd-did mawr i'r wl&acirc;d, ac wedi en|nill Gaza yn go&s;od ei fab Ioan yno yn gapten.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAn glybu Simon ga&s;clu o Tryphon lu mawr i ddyfod i d&icirc;r Iuda iw difetha hi,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A gweled fod y bobl yn ddychrynnedig, ac yn ofnus, efe a aeth i fynu i Ieru&s;alem, ac a ga&s;clodd y b&ocirc;bl yng-hyd:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe ai cy&s;&s;urodd hwynt, ac a ddywed|odd wrthynt: chwi a &wcirc;yddoch pa faint bethau a wneuthym i, a'm brodyr a th&ycirc; fy nh&acirc;d tros y gyfraith, a'r cy&s;&s;egr: a'r rhyfeloedd, a'r ing a wel&s;om ni.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O achos hyn y difethwyd fy mrodyr i oll er mwyn I&s;rael, ac mi a adawyd fy hunan.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac yr awron na atto Duw i mi arbed fy enioes yn am&s;er cy&s;tudd: o blegit nid yd wyfi well na'm brodyr.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr mi a ddialaf fyng-henedl, a'r cy&s;&s;egr, a'ch gwragedd a'ch plant chwi, o blegit yr holl genhedlaethau a ymga&s;cla&s;ant i'n difetha ni o herwydd gelyniaeth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac y&s;pryd y bobl a gynneuodd er cynted y clyw&s;ant y geiriau hyn, ac hwy a atteba&s;ant &acirc; llef vchel gan ddywedyd,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Tydi ydwyt ein capten ni yn lle Iudas ac Ionathas dy frodyr.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Rhyfela ein rhyfel, a pha beth bynnag a ddywedech di wrthym, ni ai gwnawn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yntef a ga&s;clodd yr holl ryfelw&ycirc;r, ac a fry&s;iodd i orphen caerau Ieru&s;alem, ac ai ca|darnhaddd hi o amgylch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a anfonodd Ionathas [fab] Aba&s;a|lom &acirc; llu digonol gyd ag ef i Ioppe, ac efe a fwriodd allan y rhai oeddynt ynddi hi, ac efe a arh&ocirc;dd yno ynddi hi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A Thryphon a aeth o Ptolemais &acirc; llu mawr i fyned i mewn i d&icirc;r Iuda, ac Ionathas yng-harchar gyd ag ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A Simon a wer&s;&s;yllodd yn Adidis rhyd wyneb y maes.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pan &wcirc;ybu Tryphon godi Simon yn lle Ionathas ei frawd, ac y cydie efe mewn rhy|fel ag ef, efe a anfonodd gennadau atto ef gan ddywedyd,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am yr arian yr hwn oedd ddyledus ar Ionathas dy frawd am yr ardreth brenin, am y &s;wyddau y rhai oedd ganddo ef, y dalia&s;om ni ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yr awron gan hynny anfon gant talent o arian a dau oi feibion ef yng-wy&s;tl, fel pan ollynger ef na chilio efe oddi wrthym ni, ac ni ai gollyngwn ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A gwybu Simon mai yn dwyllodrus yr oeddynt yn ymddiddan: er hynny efe a anfonodd yr arian ar ddau fachgen rhag iddo gael c&acirc;s mawr gan y bobl, y rhai a ddywedent,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Am na anfonodd efe yr arian a'r bech|gin y difethwyd ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am hynny efe a anfonodd y bechgin a'r cant talent: yntef a fu gelwyddog, ac ni ollyng|odd Ionathas.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac wedi hyn y daeth Tryphon i fyned i fynu i'r wl&acirc;d, ac iw difetha hi, ac efe a amgylch|odd y ffordd yr hon &s;ydd yn Adora: a Simon
<PB REF="450">a aeth yn ei erbyn ef i b&ocirc;b lle a'r y daeth yn|tef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r rhai oeddynt yn y t&wcirc;r a anfona&s;ant at Tryphon gennadau i beri iddo ef fry&s;io: ddy|fod attynt hwy trwy y diffaethwch, ac i yrru iddynt hwy ymborth.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y parat&ocirc;dd Tryphon ei feirch i ddy|fod, a'r no&s;on honno y bu eira mawr iawn, ac ni ddaeth efe o blegit yr eira, eithr efe a ger|ddodd ac a aeth i wl&acirc;d Galaad.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A phan ne&s;aodd at Ba&s;cama, efe a ladd|odd Ionathas, ac yno y claddwyd ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y dychwelodd Tryphon, ac yr aeth iw wl&acirc;d ei hun.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A Simon a yrrodd, ac a gymerodd e&s;cyrn ei frawd Ionathas, ac hwy ai cladda&s;ant ym Modin dinas ei henafiaid ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac I&s;rael oll a alara&s;ant am dano ef &acirc; galar mawr, &icirc;e hwy a alara&s;ant am dano ef ddyddiau lawer.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A Simon a wnaeth adailadaeth ar fedd ei dad ai frodyr, ac ai gwnaeth yn vchel mewn golwg &acirc; cherrig nadd yn &ocirc;l, ac ym mlaen.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac efe a o&s;ododd ar hynny &s;aith golofn y naill ar gyfer y llall, iw dad ai fam ai bedwar brawd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A chyd &acirc; hyn efe a wnaeth ddychymygi|on eraill, ac a o&s;ododd golofnau mawrion o am|gylch, ac ar y colofnau efe a wnaeth arfau i ga|el enw tragywyddol, a chyd a'r arfau longau cerfiedig iw gweled gan bawb a fordwyent y m&ocirc;r,</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Y mae y bedd ymma yr hwn a wnaeth efe ym Modin hyd y dydd hwn.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A Tryphon a aeth mewn twyll allan gyd ag Antiochus y brenin ieuangc, ac ai lladd|odd ef.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac efe a deyrna&s;odd yn ei le ef, a a wi&s;|codd goron A&s;ia, ac a wnaeth ddialedd mawr yn y t&icirc;r.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A Simon a adailadodd ge&s;till yn Iudaea, ac ai cadarhaodd &acirc; th&ycirc;rau vchel, ac &acirc; chaerau mawrion: &icirc;e &acirc; th&ycirc;rau, ac &acirc; phyrth, ac &acirc; chl&ocirc;au, ac efe a o&s;ododd ymborth yn y ce&s;till.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Simon hefyd a etholodd w&ycirc;r, ac ai han|fonodd at y brenin Demetrius i gei&s;io gollwng y wl&acirc;d yn rhydd: o blegit y&s;pail oedd weithre|doedd Tryphon oll.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A'r brenin Demetrius a anfonodd atto yntef fel hyn, ac ai hattebodd ef, ac a &s;crifennodd atto ef y llythr hwn.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Y brenin Demetrius yn cyfarch Simon yr arch-offeiriad a charedig i frenhinoedd, ac he|nuriad a chenedl yr Iddewon:</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Nyni a gaw&s;om y goron aur, a'r maen gwerth-fawr y rhai a anfona&s;och chwi, ac yr ydym ni yn barod i wneuthur mawr heddwch &acirc; chwi, ac i &s;crifennu at y &s;wyddogion i faddeu yr hyn &s;ydd iw faddeu.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac y mae yr hyn a ordeinia&s;om ni tu ag attoch chwi yn &s;efyll: bydded y ce&s;till y rhai a adailada&s;och chwi eiddoch chwi.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac yr ydym ni yn maddeu pob an&wcirc;ybo|daeth a bai hyd y dydd hwn, a'r goron-dreth yr hon &s;ydd yn ddyledus arnoch chwi, ac os oedd teyrn-ged arall yn Ieru&s;alem na choder hi mwyn.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac od oes neb o honoch yn gymmwys iw &s;crifennu ym my&s;c y rhai &s;y yn ein cylch ni, &s;cri|fennere hwy, a gwneler heddwch rhyngom ni.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Y ddecfed flwyddyn a thrugain a chant y tynnwyd ymmaith iau y cenhedloedd oddi ar I&s;rael.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A phobl I&s;rael a ddechreua&s;ant &s;cryfen|nu yn eu &s;crifennadau ai cyfnewidiadau. <HI>Y FLVVYDDYN</HI> gyntaf i Simon yr arch-of|feiriad mawr tywy&s;og a chapten yr Iddew|on.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yn y dyddiau hynny y gwer&s;&s;yllodd efe wrth Gaza, ac efe ai hamgylchodd hi &acirc; gwer&s;&s;y|lloedd, ac efe a wnaeth wrthryfel-d&wcirc;r, ac ai ne|&s;&s;&acirc;odd at y ddinas, ac a darawodd vn t&wcirc;r, ac ai hennillodd.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A'r rhai oeddynt yn y gwrthryfel-d&wcirc;r a ruthra&s;ant allan i'r ddinas, ac fe a wnaethpwyd yn y ddinas gynnwrf, mawr.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A'r rhai oeddynt yn y ddinas a aethant i fynu ar y gaer gyd ai gwragedd, ai plant, wedi rhwygo eu dillad, ac hwy a waedd&acirc;&s;ant &acirc; llef vchel gan attolwg i Simon gymmodi &acirc; hw|ynt, ac a ddyweda&s;ant:</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Na wna &acirc; ni yn &ocirc;l ein drygioni ni, ond yn &ocirc;l dy drugaredd di.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A Simon a do&s;turiodd wrthynt, ac ni ddini&s;triodd efe hwynt, eithr efe ai bwriodd hw|ynt allant o'r ddinas, ac a lanh&acirc;odd y tai lle yr oedd eulynnod, ac a aeth i mewn iddi, gan foli|annu a bendigo.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac efe a fwriodd allan b&ocirc;b aflendid o honi hi, ac a o&s;ododd yno w&ycirc;r y rhai oeddynt yn gw|neuthur y gyfraith, ac ai cadarnhaodd hi ac a adailadodd ynddi bre&s;&s;wylfod iddo ei hun.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Lluddiwyd hefyd i'r rhai oeddynt yn y t&wcirc;r yn Ieru&s;alem fyned allan na dyfod i'r t&icirc;r i brynnu a gwerthu, ac hwy a newyna&s;ant yn ddirfawr, a llawer o honynt a fuant feirw o ne|wyn.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ac hwy a waedda&s;ant ar Simon ar ro|ddi cymmod iddynt, ac efe ai rhoddes iddynt: ond efe ai bwriodd hwynt allan, ac a lanh&acirc;odd y t&wcirc;r oddi wrth halogedigaeth.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ac efe a aeth i mewn iddi hi y trydydd dydd ar hugain o'r ail mis, yn yr vnfed flwy|ddyn a'r dd&ecirc;c a thrugain a chant, &acirc; mawl, ac &acirc; changhennau palmw&ycirc;dd, ac &acirc; thelynau, &acirc; chry|thau &acirc; nablau, ac &acirc; hymmau, ac ag odlau am ddi|fetha gelyn mawr allan o I&s;rael.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Ac efe a ordeiniodd gadw y dydd hwn yn llawen bob blwyddyn.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Ac efe a gadarnh&acirc;odd fynydd y deml, yr hwn oedd yn agos i'r t&wcirc;r, ac efe a arho&s;odd yno,
<PB N="425" REF="450">a'r rhai oeddynt gyd ag ef.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> A phan welodd Simon fod ei fab Ioan yn &wcirc;r, efe ai go&s;ododd ef yn gapten ar yr holl lu|oedd, ac efe a bre&s;&s;wyliodd yn Gazaris.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ar&s;aces yn peri dal Demetrius, 4 Cl&ocirc;d Simon, 18 ai gymydeithas ef &acirc;'r Rhufemiaid, ac &acirc;'r Spartiaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn y ddeuddecfed flwyddyn a thrugain a chant y ca&s;clodd y brenin Demetrius ei luoedd, ac efe a aeth i Media i ga&s;clu iddo gym|morth i ryfela yn erbyn Tryphon.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pan glybu Ar&s;aces brenin Per&s;ia a Me|dia ddyfod Demetrius i fewn ei derfynau ef, efe a anfonodd vn oi dywy&s;ogion iw ddal ef yn fyw</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A hwnnw a aeth, ac a darawodd wer&s;&s;yll Demetrius, ac ai daliodd ef, ac ai dug ef at Ar|&s;aces, ac yntef ai go&s;ododd ef yng-harchar.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r t&icirc;r a gafodd lonydd holl ddyddiau Si|mon: canys efe a gei&s;iodd ddaioni iw genedl, a bodlon oedd ganddynt ei awdurdod ef ai an|rhydedd yr holl am&s;er.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Simon hefyd heb law ei anrhydedd a en|nillod Ioppe yn borthladd, ac a wnaeth fford i yny&s;oedd y m&ocirc;r.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a helaethodd derfynau ei genedl, ac a ennillodd iddynt d&icirc;r.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Hefyd efe a ga&s;clodd gaethglud mawr, ac a feddiannodd Gazuris a Beth&s;ura a'r t&wcirc;r, ac a dynnoedd yr aflendid allan o honi hi, ac ni oedd a &s;afe yn ei er byn ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Felly yr oeddynt hwy yn coledd eu t&icirc;r yn heddychlon, a'r ddaiar a rodde ei chnwd, a cho|ed y maes eu ffrwythau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr henuriaid a ei&s;teddent yn yr heolydd, am ddaioni yr ymgynghorent hwy oll, a'r gw&ycirc;r ieuaingc a wi&s;cent anrhydedd a gwi&s;coedd rhy|fel.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Efe a roddes ymborth i'r dina&s;oedd, ac ai trefnodd hwynt ag offer cadernid, hyd oni &s;onnid am ei enw anrhydeddus ef hyd eithafoedd y ddaiar.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Efe a wnaeth heddwch ar y ddaiar fel y cafodd I&s;rael lawenydd mawr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pob vn a ei&s;tedde tann ei winw&ycirc;dden ai figu&s;-bren, ac nid oedd ai hofne hwynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Darfu pawb a oedd yn rhyfel yn eu her|byn hwynt ar y ddaiar, a'r brenhinoedd a ddini|&s;triwyd yn y dyddiau hynny.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Hefyd efe a gadarnh&acirc;odd bob vn go|&s;tyngedic oi bobl, efe a chwiliodd allan y gy|fraith, ac a dynnodd ymmaith bob annuwiol a drygionus.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Efe a barchodd y cy&s;&s;egr, ar a amlh&acirc;odd le&s;tri y cy&s;&s;egr.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac hwy a glyw&s;ant yn Rhufain farw Ionathas, ac hyd Sparta hefyd, a thri&s;t iawn fu ganddynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ond pan glyw&s;ant hwy mai Simon ei frawd ef a wneithid yn arch-offeiriad yn ei le ef, ac ennill a honaw ef y wlad a'r dina&s;oedd y rhai oeddynt ynddi:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Hwy a &s;crifenna&s;ant atto ef mewn lle|chau pr&ecirc;s i adnewyddu ag ef y gyfeiliach a'r gy|dymdeithas a wnaethant hwy ag Iudas, ac ag Ionachas ei frodyr ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac hwy a ddarlennwyd o flaen y gyn|nulleidfa yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac dymma goppi y llyth&ycirc;rau y rhai a an|fonodd yr Spartiaid: <HI>TYWYSOGION</HI> di|nas yr Spartiaid yn cyfarch yr arch-offeiriad Simon, a'r henuriaid, a'r offeiriaid a'r rhan a|rall or' brodyr pobl yr Iddewon:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y cennadon a anfonwyd at ein pobl ni a fynega&s;ant i ni am eich gogoniant, a'ch parch chwi, a llawen fu gennym eu dyfodiad hwynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac ni a &s;crifenna&s;om yr hyn a ddyweda|&s;ant hwy ym my&s;c cynghorion y bobl fel hyn: <HI>NVMENVIS</HI> [mab] Antiochus, ac Antipater [mab] Ia&s;on cennadau yr Iddewon a ddae|thant attom ni i adnewyddu cyfeillach &acirc; ni.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A bodlon oedd y bobl i dderbyn y gw&ycirc;r yn anrhydeddus, ac i &s;crifennu coppi oi hyma|drodd hwynt yn hynod lyfrau y bobl, fel y cae pobl yr Spartiaid goffadwriaeth: ac hwy a &s;cri|fenna&s;ant goppi o hyn at Simon yr arch-offei|riad.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Wedi hyn fe a anfonodd Simon Nu|menius i Rufain &acirc; tharian mawr o aur ganddo o bwys mil o bynnoedd i wneuthur chyfeillach &acirc; hwynt.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A phan glybu y bobl y geiriau hyn, hwy a ddyweda&s;ant: pa ddiolch a roddwn ni i Si|mon, ac iw feibion&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> O blegit [yr eiddo] a gadarnhaodd efe, ai frodyr, a th&ycirc; ei dad, ac hwy a ddini&s;tria&s;ant e|lynnion I&s;rael oi my&s;c: am hynny hwy a o&s;oda|&s;ant iddo ef rhydd dyd, ac ai &s;crifenna&s;ant mewn llechau pr&ecirc;s, ac ai go&s;oda&s;ant ar golofnau ym mynydd Sion.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac dymma goppi yr &s;crifen: <HI>YDEV|NAWFED</HI> dydd o Elul y deuddefed flwyddyn a thrugain a chant, ac dymma y drydedd flwy|ddyn er pan yw Simon yn arch-offeiriad yn Saramel.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Mewn cyfarfod mawr o offeiriaid, a phobl, a thywy&s;ogion y genedl, ac henuriaid y wl&acirc;d, yr y&s;py&s;wyd i ni mai mynych y bu rhyfel yn y wlad.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A Simon mab Mattathias o feibion Ia|rib ai frodyr a ymrodda&s;ant i'r perigl, ac a &s;afa|&s;ant yn erbyn gwrthwyneb-w&ycirc;r eu cenedl, fel y parhae eu cy&s;&s;egr a'r gyfraith, ac hwy a an|rhydedda&s;ant eu cenedl ag anrhydedd mawr.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Canys Ionathas a ga&s;clodd eu cenedl hwynt, ac a fu yn arch-offeiriad iddynt, ac a do|ddwyd at ei bobl.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ai gelynion hwynt a fynna&s;ent ddyfod i fynu iw gwl&acirc;d hwynt i ddifetha eu gwl&acirc;d hw|ynt, ac i e&s;tyn eu dwylo yn er hyn eu cy&s;&s;egr hw|ynt.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna y cyfododd Simon, ac a ryfelodd tros ei genedl, ac a dreuliodd lawer oi arian ei
<PB REF="451">hun, ac a arfogodd w&ycirc;r nerthol oi genedl, ac a roddes iddynt hwy gyflog.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac efe a gadarnhaodd ddina&s;oedd Iudaea, a Beth&s;ura yr hon &s;ydd yng-hyffiniau Iudaea, lle yr oedd arfau y gelynnion o'r blaen, ac efe a o&s;ododd yno w&ycirc;r o Iddewon i warchod.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Felly y cadarnh&acirc;odd efe Ioppe yr hon &s;ydd wrth y m&ocirc;r, a Gazara yr hon &s;ydd yng-hy|ffiniau Azotus lle yr oedd y gelynnion yn aros o'r blaen: ac efe a o&s;ododd Iddewon yno, ac a o&s;ododd yno pa bethau bynnag oeddynt gym|mwys i go&s;pi [y gelynnion] hyn.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A phan welodd y bobl ffyddlondeb Si|mon a'r anrhydedd yr oedd efe yn amcanu ei wneuthur iw genedl, hwythau ai go&s;oda&s;ant ef yn gapten, ac yn arch-offeiriad am iddo ef wneuthur hyn oll, &s;ef y cyfiawnder a'r ffyddion|deb a gadwa&s;e efe iw genedl, a chei&s;io o honaw ef dderchafu ei bobl trwy bob modd.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac yn ei ddyddiau ef y bu llwyddiant mawr oi achos ef, yn gymmaint a bwrw allan oi gwlad hwynt y cenhedloedd y rhai oeddynt yn ninas Ddafyd, ac yn Ieru&s;alem, y rhai a wnaethent iddynt d&wcirc;r, allan o'r hwn y deuent, ac yr halogent o amgylch y cy&s;egr, ac y gwna|ent ddialedd mawr yn erbyn &s;ancteiddrwydd.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac efe a o&s;ododd ynddi hi w&ycirc;r o Idde|won, ac ai cadarnh&acirc;odd hi yn ddiogelwch i'r wlad, ac i'r ddinas, ac a gododd gaerau Ieru&s;ale~</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A'r brenin Demetrius a roddes yr arch-offeiriadaeth iddo ef yn hollawl.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac efe ai gwnaeth ef oi garedigion, ac ai anrhydeddodd ef ag anrhydedd mawr.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> O blegit fe a glyw&s;id fod y Rhufein|w&ycirc;r yn galw yr Iddewon yn gyfeillion, ac yn gymdeithon, a chyfarfod o honynt &acirc; chennadau Simon yn anrhydeddus.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A gweled o'r Iddewon yn dda a'r offei|riaid hefyd fod Simon yn gapten iddynt, ac yn arch-offeiriad byth, hyd oni chode prophwyd ffyddlon.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ai fod efe yn gapten arnynt hwy, ac i ofalu am y cy&s;&s;egr, fel y go&s;ode efe rai ar eu gwaith hwynt, ac ar y wlad, ac ar yr arfau, ac ar y ce&s;till.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ac fel y bydde arno ef y gofal am y cy&s;&s;e|gr, ac y gwrandawe pawb arno ef, ac fel yr &s;cri|fennid pob &s;crifen yn y wlad yn ei enw ef, ac fel y gwi&s;ce efe borphor, ac y dyge aur.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Am hynny ni bydd gyfreithlon i neb o'r bobl nac o'r offeiriaid ddiddymmu dim a hyn, na dywedyd yn erbyn dim a ddywedd efe, na galw cymmanfa yng-hyd yn y wlad hebddo ef, na gwi&s;co porphor, nac arfer cadwyn aur.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A phwy bynnag a wnelo yn erbyn hyn, neu a ddiddymmo ddim o hyn euog fydd efe.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> A bodlon oedd gan yr holl bobl o&s;od Si|mon i wneuthur fel hyn.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Simon hefyd a gymmerodd [hyn,]ac a fu fodlon i fod yn arch-offeiriad, ac yn gapten, ac yn dywy&s;og ar genedl yr Iddewon a'r offei|riaid, ac i lywodraethu pawb.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac hwy a bara&s;ant o&s;od yr &s;crifen hon mewn llechau pr&ecirc;s,</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Ai go&s;od hwynt ar y mur yr hwn oedd o amgylch y cy&s;&s;egr mewn lle hynod: a go&s;od coppi o hynny yn y try&s;&s;or-d&ycirc;, fel y galle Si|mon ai feibion ei gael ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y Rhufein-wyr yn &s;crifennu ac frenhinoedd a chen|hedloedd yn achos yr lddewon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">ANtiochus hefyd mab y brenin Demetrius a anfonodd lythyrau o yny&s;oedd y m&ocirc;r ac Simon yr offeiriad, a phen cenedl yr Idde|won, ac ac y genedl oll.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac yr oeddynt hwy yn cynnwys y modd hyn: <HI>Y BRENIN</HI> Antiochus yn cyfarch Si|mon yr arch-offeiriad a'r tywy&s;og a phobl yr I|ddewon.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> O herwydd i w&ycirc;r &s;celer gael gafael a'r deyrnas ein henafiaid ni,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A bod fy ewyllys ar roddi hawl i'r fren|hiniaeth, iw hailgo&s;od fel yr oedd o'r blaen: am hynny mia ge&s;clais lawer o nerth, ac a barato|ais longau rhyfel, ac yr ydwyfi yn ewylly&s;io myned trwy 'r wlad i ddial ar y rhai a llygra|&s;ant ein gwlad ni, ac a wnaethant lawer o ddi|na&s;oedd yn anghyfannedd yn y deyrnas.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am hynny yn awr yr ydwyf yn rhoddi i ti yr holl offrymmau y rhai a faddeuodd y brenhi|noedd y rhai a fuant o'm blaen i ti, a pha bethau bynnag eraill a faddeua&s;ant hwy i ti.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Megis y gadaw&s;ant i ti daro math o arian priodol i'th wlad ti,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A bod Ieru&s;alem yn &s;anctaidd, ac yn rhydd, a'r holl arfau y rhai a wnaetho&s;t, a'r ce|&s;till y rhai a adailedai&s;t, y rhai yr ydwyt mewn meddiant o honynt, parhaed [hynny] i ti.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Maddeuer hefyd i ti holl ddyled y brenin, a'r hyn a fyddo o ardreth brenin o hyn alla~ byth.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A phan ddarffo gwa&s;tadhau ein teyrnas nyni a'th anrhydeddwn di a'th genedl, a'r deml ag anrhydedd mawr fel y byddo eglur eich go|goniant chwi trwy yr holl d&icirc;r.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y bedwaredd flwyddyn ar dd&ecirc;c a thru|gain a chant yr aeth Antiochus i d&icirc;r ei henafi|aid, a'r holl luoedd a ddaethant yng-hyd atto ef fel nad oedd ond ychydig gyd &acirc; Tryphon.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r brenin Antiochus ai hymlidiodd ef, ac yntef a ddaeth i Dora, gan ffoi tu a'r m&ocirc;r.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O blegit efe a wybu ymga&s;clu o ddrygi|oni yn ei erbyn ef, a'r lluoedd ai gadaw&s;ant ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac Antiochus a wer&s;&s;yllodd yn erbyn Dora, a chyd ag ef ddeuddeng mil o ryfel-w&ycirc;r, ac wyth m&icirc;l o w&ycirc;r meirch.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a amgylchodd y ddinas, ae a ga&s;|clodd longau o'r m&ocirc;r, ac a flinodd y ddinas o'r t&icirc;r a'r mor, fel na adawodd efe i neb fyned allan na dyfod i mewn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y daeth Numenius a'r rhai oeddynt gyd ag ef o Rufain &acirc; llythyrau ganddynt at y brenhinoedd a'r gwledydd ym mha rai yr oedd
<PB N="426" REF="451">hyn y &s;crifennedig.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Lucius Con&s;ul y Rhufeiniaid yn anerch y brenin Ptolomeus.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Cenn<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">don yr Iddewon ein cyfeillion a'n cymedeithion a dd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ethant attom ni i adnewy|ddu y gyfeillach a'r gymdeithas a fua&s;e o'r bla|en, wedi eu hanfon oddi wrth Simon yr arch-offeiriaid a phobl yr Iddewon.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac hwy a ddyga&s;ant darian o aur o bum mil o bynnoodd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am hynny nyni a wel&s;om yn dda &s;crifen|nu ac y brenhinoedd a'r gwledydd, na chei&s;ient niwed iddynt, ac na ryfelent yn dda &s;crifen|nu nai dina&s;oedd nai gwlad, ac na chynnorth|wyent y rhai a ryfelent iw herbyn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac ni a wel&s;om yn dda dderbyn y tarian ganddynt hwy.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Am hynny os ff&ocirc;dd rhai dynion &s;celer oi gwlad hwynt attoch chwi, rhoddwch hwynt: Simon yr arch-offeiriad, i ddial arnynt yn &ocirc;l eu cyfraith hwynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A hyn a &s;crifennodd Demetrius at y bre|nin, ac Attalus ac Aratha,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac Ar&s;aces, ac i bob gwlad megis i Sam&s;anes, at yr Spartiaid, i Delus hefyd, ac i Myndus, ac i Sicion, ac i Caria, ac i Samos, a Phamphilia, ac i Lycia, ac i Alicarna&s;&s;us, ac i Coo, ac i Sida, ac i Aradon, ac i Pha&s;elidis, ac i Gortyna, a Gnidum, a Cyprus, a Cyrene.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac hwy a &s;crifenna&s;ant goppi o honynt at Simon yr arch-offeiriod.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A'r brenin Antiochus a wer&s;&s;yllodd yn erbyn Dora yr ail waith, gan ddwyn cryfder hob am&s;er yn ei herbyn hi, a gwneuthur offer rhyfel, ac efe a gaeodd ar Tryphon rhag myned nac i mewn nac allan.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A Simon a anfonodd iddo ef ddwy fil o w&ycirc;r dewi&s;ol iw gynnorthwyo ef, ac aur ac arian a lle&s;tri lawer.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac ni fynne efe eu cymmeryd hwynt, eithr efe a ddorodd yr ammod a wnaethe efe ag ef o'r blaen, ac a ymddieithrodd oddi wrtho ef.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac efe a anfonodd Athenobius vn oi ga|redigion i ymddiddan ag ef gan ddywedyd: yr ydych chwi yn meddiannu Ioppe, a Gazara, a'r t&wcirc;r yn Ieru&s;ale~ dina&s;oedd fy nheyrnas maufi.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Chwi a wnaethoch eu cyffiniau hwynt yn anghyfannedd, ac a wnaethoch ddialedd mawr yn y tir, ac a feddianna&s;och lawer o fan|nau yn fy nheyrnas maufi.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Am hynny yr awron moe&s;wch y dina&s;o|edd a gymmera&s;och chwi, ac ardreth y lleoedd a feddianna&s;och chwi, a'r cyffiniau y rhai ydynt o'r tu allan i Iudaea.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac onid e~, moe&s;wch bum-cant o dalen|tau arian am danynt hwy, a phum cant eraill o dalentau am y dini&s;tr a wnaethoch, ac ardreth y lleoedd, onid &ecirc; nyni a ddeuwn, ac a ymlladd|wn yn eich erbyn chwi.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Felly y daeth Athenobius caredig y bre|nin i Ieru&s;alem, ac efe a welodd ogoniant Si|mon, a'r cwp-bwrdd a'r lle&s;tri aur, a'r lle&s;tri a|rian, ac arlwy mawr, a rhyfedd fu ganddo: ac efe a fynegodd iddo eiriau y brenin.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna Simon a attebodd ac a ddywedodd wrtho ef, ni chymera&s;om ni dir arall, ac nid atta|lia&s;om yr eiddo arall, ond etifeddiaeth ein hena|fiaid: a [hynny] tros ennyd o am&s;er fu mewn meddiant gan ein gelynion yn anghyfiawn:</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A phan gaw&s;om ni am&s;er, ni a fynna&s;om trachefn etifeddiaeth ein tadau.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac am Ioppe a Gazara y rhai wyt ti yn eu cei&s;io, yr oeddynt hwy yn gwneuthur niwed mawr i'n pobl ni, ac i'n gwlad: ni a roddwn am y rhai hynnny gant talent: ac nid attebodd yn|tef air:</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Eithr efe a ddychwelodd at y brenin yn ddigllon, ac a fynegodd iddo y geiriau hyn, ac anrhydedd Simon, a'r hyn a wel&s;e efe oll: a'r brenin a ddigiodd yn ddirfawr.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yna yr aeth Tryphon i long, ac efe a ff&ocirc;dd i Ortho&s;ias.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A'r brenin a o&s;ododd Cendebeus yn gap|ten ar lann y m&ocirc;r ac a roddes iddo ef luoedd o w&ycirc;r traed, ac o w&ycirc;r meirch.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac efe a orchymynnodd iddo ef wer&s;&s;yllu o flaen Iudaea, ac a archodd iddo adailadu Ce|dron, a chadarnhau y pyrth i orchfygu y bobl, a'r brenin a ymlidiodd Tryphon.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Yna y daeth Cendebeus i Iamnia, ac efe a ddechreuodd gyffroi y bobl, a dyfod i dir Iudaea, a chaeth-gludo y bobl ai lladd,</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac adailadu Cedron: ac efe a o&s;ododd yno ei w&ycirc;r meirch a'r llu, fel y gallent fyned all|an, a rhodio rhyd ffyrdd Iudaea, fel yr ordeinia&s;e y brenin iddo ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI. Araith Simon wrth ei feibion. 4 Ioan yn myned yn er|byn Cendebeus, ac yn ei orchfygu ef. 15 A br&acirc;d Ptolomeus.</HEAD>
<P N="1">AC Ioan a aeth i fynu o Gazara, ac a fyne|godd i Simon 'ei dad yr hyn a wnaethe Cendebeus.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A Simon a alwodd ei ddau fab hynaf Iu|das ac Ioan, ac a ddywedodd wrthynt hwy: myfi a'm brodyr a th&ycirc; fy nhad a ryfela&s;om yn er|byn gelynio~ I&s;rael o'n ieuengtid hyd heddyw, ac fe a ffynnodd gennym ni waredu I&s;rael law|er gwaith.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ond yr awron mi a heneiddiais, a thrwy drugaredd [Dduw] yr ydych chwi yn ddigonol o oedran: byddwch chwi yn fy lle i a'm brawd ac ewch allan a rhyfelwch tros ein cenedl ni, a chymmorth o'r nefoedd fyddo gyd &acirc; chwi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a etholodd o'r wlad vgein-mil o ry|felw&ycirc;r, a gw&ycirc;r meirch: ac hwy a aethant yn er|byn Cendebeus, ac a gy&s;ca&s;ant ym Modin.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac hwy a goda&s;ant yn foreu, ac a aethant i'r maes, ac wele lu mawr yn eu herbyn hwynt ar draed, ac ar feirch: ac yr oedd aber rhyng|ddynt hwynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a wer&s;&s;yllodd oi blaen hwynt, efe
<PB REF="452">ai bobl, a phan welodd efe y bobl yn ofni my|ned trwy 'r aber, efe a aeth trwodd yn gyntaf, a phan welodd y gw&ycirc;r ef, hwythau a aethant ar ei &ocirc;l ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y rhannodd efe y bobl, a'r gw&ycirc;r meirch [a roddwyd] yng-hanol y gw&ycirc;r traed, oblegit gw&ycirc;r meirch y gelynion oeddynt lawer.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A pha~ ganodd efe ag vdcyrn y ff&ocirc;dd Cende|beus ai wer&s;&s;yll, a llawer o honynt a &s;yrthia&s;ant yn archolledig, a'r lleill a ffoa&s;ant i'r ca&s;tell.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y clwyfwyd Iudas brawd Ioan, ac Ioan ai hymlidiodd hyd oni ddaeth efe i Ce|dron yr hon a adailada&s;e [Cendebeus.]</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac hwy a ffoa&s;ant hyd y tyrau y rhai yd|ynt ym maes Azotus, ac yntef ai llo&s;codd hi &acirc; than, ac fe a &s;yrthiodd o honynt hwy gymmaint a dwy-fil o w&ycirc;r, ac efe a ddychwelodd i dir Iu|daea yn heddychlon.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yr oedd Ptolomeus mab Abubus wedi ei o&s;od yn gapten ym maes Iericho, ac yr oedd ganddo ef arian ac aur lawer.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O blegit daw yr arch-offeiriad oedd efe.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ai galon ai cododd ef, ac efe a chwenny|cha&s;e feddiannu y wl&acirc;d, ac a fynna&s;e trwy dwyll yn erbyn Simon ai feibion eu difetha hwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac yr oedd Simon yn rhodio trwy ddi|na&s;oedd y wlad, ac yn ofalus am eu llywodra|eth hwynt, ac efe a aeth i wared i Iericho, efe a Mattathias, ac Iudas ei feibion yn yr ail flwy|ddyn a'r bymtheg a thrugain a chant, yn yr vn|fed mis a'r ddeg, hwn yw 'r m&icirc;s Sabbat.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A mab Abubus ai derbyniodd hwynt trwy dwyll i ga&s;tell a elwid Docus, yr hwn a adailada&s;e efe, ac efe a wnaeth iddynt wledd fawr, ac a guddiodd yno w&ycirc;r.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac wedi meddwi Simon ai feibion y co|dodd Ptolomeus a'r rhai oeddynt gyd ag ef, ac hwy a gymmera&s;ant eu harfau, ac a ruthra&s;ant i Simon yn y wledd, ac a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Radda&s;ant ef ai ddau fab, a rhai oi wei&s;ion.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Felly y gwnaeth efe dwyll fawr, ac y ta|lodd ddrwg am dda.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac Ptolomeus a &s;crifennodd hyn, at a anfonodd ac y brenin i anfon atto ef lu yn gym|morth, ac efe a rodde iddo ef y wlad a'r dina&s;o|edd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a yrrodd eraill i Gazara i ddife|tha Ioan, ac a anfonodd lythyrau at y milwri|aid [i erchi] iddynt ddyfod atto efi roddi iddynt arian, ac aur a rhoddion.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac efe a yrrodd eraill i ennill Ieru&s;alem a mynydd y Deml.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac vn a redodd o'r blaen ac a fynegodd i Ioan yn Gazara ddifetha ei dad ef, ai frodyr: ac efe a anfonodd i'th ladd dithe [eb efe.]</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yntef pan glybu a ofnodd yn ddirfawr, ac a ddaliodd y gw&ycirc;r a ddaethent iw ddifetha ef ac ai lladdodd hwynt: oblegit efe a &wcirc;ybu eu bod hwynt yn cei&s;io ei ddifetha ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r rhan arall o ymadroddion Ioan, ai cyfeloedd, ai &wcirc;rolaeth yr hyn a wnaeth efe, ac adailadaeth y caerau y rhai a adailadodd efe, ai weithredoedd,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Wele fe a &s;crifennwyd hyn yn llyfrau cronicl ei arch-offeiriadaeth ef, er pan wnaeth|pwyd ef yn arch-offeiriad ar &ocirc;l ei d&acirc;d.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn y llyfr cyntaf o'r Machab&aelig;aid.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="2 Maccabees" TYPE="book">
<HEAD>&leaf; Ail llyfr y Machab&aelig;aid.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr Iddew&ocirc;n y rhai oeddynt yn aros yn Ieru&s;alem yn aufo~ llythyr at eu ceraint y rhai oeddynt yn yr Aipht i attolwg iddynt hwy roddi diolch i Dduw am farwo|laeth Antiochus. 19 Am y t&acirc;n a guddia&s;id yn y ddai|ar. 24 Gweddi Nehemias.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_Y Mae y brodyr Iddew&ocirc;n y rhai ydynt yn Ieru|&s;alem ac yng-wl&acirc;d Iu|daea yn cyfarch ac yn annerch y brodyr o I|ddewon y rhai ydynt yn yr Aipht.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Duw a wnelo ddai|oni i chwi ac a gofio ei gyfammodd yr hwn a wnaeth efe ag Abraham, ag I&s;aac, ac ag Iacob ei ffyddlon wei&s;ion,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac a roddo galon i chwi oll iw wa&s;anaethu ef, ac i wneuthur ei ewyllys ef &acirc; chalon gwbl ac &acirc; meddwl ewylly&s;car,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac a agoro eich calon chwi iw gyfraith ai orchymynnion, ac a bar o dangnheddyf,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A wrandawo ar eich gweddiau chwi, a gymmodo &acirc; chwi, ac nic'h gadawo byth yn am|&s;er adfyd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yn awr yr ydym ni yn gweddio ymma tro&s;och chwi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan deyrna&s;odd Demetrius yn y naw|fed flwyddyn a thrugain a chant: nyni yr Idde|won a &s;crifenna&s;om atoch chwi am y blinder a'r gorthrymder a ddaeth arnom ni o fewn y blynyddoedd hynny, wedi myned Ia&s;on a'r rhai ceddynt gyd ag ef o'r wl&acirc;d, a'r frenhiniaeth &s;anctaidd,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Hwy a lo&s;ca&s;ant y porth, ac a dywallta&s;ant waed gwirion: ninau a weddia&s;om at yr Argl|wydd,
<PB N="427" REF="452">ac a gaw&s;om ein gwrando, ac a offrym|ma&s;om ebyrch a pheillied, ac a oleua&s;om lu&s;er|nau, ac a o&s;oda&s;om y bara.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny yn awr cedwch chwithau ddy|ddiau g&wcirc;yl y pebyll yn y m&icirc;s. Ca&s;leu.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr wythfed flwyddyn a phedwar vgain a chant y bobl oeddynt yn Ieru&s;alem, ac yn Iu|daea a'r cyngor ac Iudas &s;ydd yn dymuno llwyddiant, ac iechyd i Ari&s;tobulus athro y brenin Ptolemeus yr hwn &s;ydd o hiliogaeth yr offeiri|aid enneiniog, ac i'r Iddewon yn yr Aipht.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yn gymmeint a b&ocirc;d i Douw ein gware|du oddi wrth fawr beryglon, yr ydym yn rhoddi mawr ddiolch iddo, megis pe gorchfyga&s;em y brenin.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys efe ai dug hwynt i Per&s;ia yn dyr|fau, y rhai a ymladda&s;ant yn erbyn y ddinas &s;anctaidd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys pan oedd y capten [yno] &acirc; llu a dybbid yn anorchfygol, fe ai lladdwyd hwy yn nheml Nanea drwy ddichell offeiriad Na|nea.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys Antiochus a ddaeth yno ai fryd ar aros gyd &acirc; hi, efe, ai geraint gyd ag ef, i dder|byn arian yn enw cynhy&s;caeth.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ond wedi i offeiriaid Nanea eu rhifo, a myned o honaw i mewn i'r deml heb nemor gyd ag ef, hwy a gaea&s;ant y deml, wedi dyfod Antio|chus i mewn,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac a agora&s;ant ddrws dirgel ar y deml, ac a dafla&s;ant gerrig megis taran ar y capten ai w&ycirc;r, ac wedi eu dryllio yn ddarnau, hwy a dor|ra&s;ant eu pennau, ac ai tafla&s;ant at y rhai oe|ddynt oddi allan.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Bendigedig fyddo Duw ym mhob peth, yr hwn a roddes i fynu yr annuwiol.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gan ein bod ni a'n br&ycirc;d ar gadw pure|digaeth y deml ar y pummed dydd ar hugain o fis Ca&s;leu, ni a wel&s;om f&ocirc;d yn anghenrheidiol fynegu hyn i chwi: fel y gallech chwithau he|fyd gadw dydd g&wcirc;yl y pebyll, a g&wcirc;yl y t&acirc;n [yr hwn a roddwyd i ni] pan offrymmod Nehemi|as aberth wedi iddo adeiladu y deml a'r allor.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys yn y cyfam&s;er yr arwenwyd ein tadau i Per&s;ia, yr offeiriaid addolw&ycirc;r Duw y pryd hynny a gymmera&s;ant y t&acirc;n yn ddirgel o|ddi ar yr allor, ac ai cuddia&s;ant mewn dyffryn, lle yr oedd pydew dwfn a &s;ych: ac yno y cadwa|&s;ant, fel nas g&wcirc;ydde neb y man hwnnw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yn awr wedi llawer o flynyddoedd, pan welodd Duw yn dda, Nehemias (pan yrrwyd ef oddi wrth frenin Per&s;ia) a yrrodd &wcirc;yrion yr offeiriaid hynny y rhai a guddia&s;e 'r t&acirc;n, iw gei|&s;io: ac fel y mynega&s;ant wrthym, ni chaw&s;ant ddim t&acirc;n ond dwfr tew.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y gorchymynnodd efe iddynt ei gyr|chu i fynu, ai ddwyn etto ef: ac wedi go&s;od yr aberthau Nehemias a orchymynnodd i'r offei|riaid daenellu y dwfr ar y coed a'r aberthau.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Wedi darfod hyn, a dyfod yr am&s;er i'r haul i lewyrchu, yr hwn o'r blaen oedd dan gwmwl, fe enynnodd t&acirc;n mawr, yn gymmeint ac i bawb ryfeddu.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac tra 'r oeddyd yn gwa&s;anaethu 'r a|berth, yr holl offeiriaid oeddynt yn gweddio, Ionathas yn gyntaf a'r lleill yn atteb fel Nehe|mias.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r weddi oedd fel hyn: &ocirc; Arglwydd Dduw gwneuthurwr pob p&ecirc;th, yr hwn wyt of|nadwy a chadarn, cyfiawn a thugarog, a'r hwn wyt vnic Frenin eneiniog,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ti yn vnic wyt hael, iniawn, holl alluog, a thragywyddol, ti yr hwn wyt yn gwaredu I|&s;rael oi holl flinder, yr hwn a echolai&s;t y tadau, ac ai &s;ancteiddiai&s;t hwy,</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Derbyn aberth dros dy holl bobl I&s;rael, cadw dy ran, a &s;ancteiddia hi.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ca&s;cl ein gwa&s;caredion, a gwaret y rhai &ycirc;nt yn gwa&s;anaethu y cenhedloedd: edrych ar y dirmygus a'r ffiaidd, fel y gwybyddo y ce~hedlo|edd mai ty di yw ein Duw ni.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Co&s;pa ein gorthrym-w&ycirc;r, a'r rhai &ycirc;nt drwy falchedd yn gwneuthur cam &acirc; ni.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Go&s;ot dy bobl yn dy le &s;anctaidd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 30.5.</NOTE> megis y llefarodd Mo&s;es.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yr offeiriaid hefyd a ganent p&s;almau, [tra oeddyd yn gwa&s;anaethu 'r aberth.]</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Hefyd pan ddarfu gwa&s;auaethu 'r aberth, Nehemias a orchymynnodd gymmeryd o we|ddill y dwfr, a thaenellu y cerrig mwyaf.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yr hwn beth pan wnaeth pwyd, fe a en|nynnodd fflam o honynt: ond hi a ddiffoddwyd gan y goleuni yr hwn oedd yn llewyrchu oddi ar yr allor.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Pan ddatcuddiwyd y peth hyn, fe a fyne|gwyd i frenin Per&s;ia, mai yn yn fan (lle y cu|ddia&s;e'r offeiriaid a arwene&s;id ymmaith y t&acirc;n) yr ymddango&s;odd dwfr, &acirc;'r hwn y purodd Ne|hemias a'r rhai oeddynt gyd ag ef ebyrth.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Y brenin a y&s;tyriodd, ac a chwiliodd y peth yn ddyfal, ac a amgylchynodd y lle oi am|gylch, ac ai gwnaeth yn &s;anctaidd.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac i'r rhai a gare y brenin, y rhoes roddi|&ocirc;n lawer.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A Nehemias a alwodd y fan honno Ephtar, yr hwn yw oi ddeongl puredigaeth, ond llawer rhai ai galwant Nephthar.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y modd y cuddiodd Ieremias y Tabernacl, yr Arch, a'r allor yn y bryn, 23 am bump llyfr la&s;on ai cym|hwy&s;iad hwynt yn vn.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CEir hefyd yn &s;crifennadau Ieremias bro|phwyd, erchi o honaw i'r rhai a arwenwyd ymmaith, gymmeryd y t&acirc;n: megis y myneg|wyd, ac megis y gorchymynna&s;e efe i'r rhai a arwenwyd ymmaith,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gan roddi iddynt gyfraith, nas gollyng|gent dros gof orchymynnion yr Arglwydd, ac na chyfeillornent yn eu meddyliau pan welent ddelwau o aur ac arian, ai gwi&s;coedd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Cyfryw bethau eraill a lefarodd wrthynt, gan eu cynghori na adawent i'r gyfraith fy|ned
<PB REF="453">allan oi calonnau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ceir hefyd yn ei &s;crifennadau ef, fel y darfu i'r prophwyd, drwy atteb D&ucirc;w wrtho, orchymyn dwyn y pebyll a'r Arch gyd ag ef, hyd om ddaeth i'r mynydd i'r rhwn yr e&s;cyn|nodd Mo&s;es, lle y gwelodd etifeddiaeth D&ucirc;w.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac wedi dyfod yno, Ieremias a aeth all|an, ac a gafodd ogof, yn yr hon y go&s;odes y pe|byll, a'r <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rch ac allor y poeth offrwn, ac a gae|odd y drws.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A rhai a ddaethant o'r rhai ai dilynent ef i nod'r fann, ond nis medrent moi chael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan wyb&ucirc; Ieremias hynny, efe ai cery|ddodd hwy gan ddywedyd, ni chaiff neb wybod y lle, hyd oni cha&s;clo D&ucirc;w gynnulleidfa o bobl, a bod tr&ucirc;garedd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y dengys D&ucirc;w y petha&ucirc; hyn, a go|goniant yr Arglwydd a ymddengys, a'r cwm|wl hefyd, megis ag y datr&ucirc;ddiwyd i Mo&s;es, ac fel y dei&s;yfiodd Solomon, bod &s;ancteiddio 'r lle yn anrhydeddus.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys egl&ucirc;r yw ddarfod iddo megis vn a chanddo ddoethineb, offrymm&ucirc; aberth cy&s;|&s;egriad, a &s;ancteiddiad y deml.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac megis, pan weddiodd Mo&s;es ar yr Arglwydd, y daeth t&acirc;n i lawr o'r nefoedd, ac yr y&s;&s;odd yr aberth, felly Solomon a weddiodd, a th&acirc;n a ddaeth i lawr o'r nefoedd, ac a y&s;&s;odd y po|eth offrwm.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A Mo&s;es a ddywedodd: am nas bwyta|wyd yr offrwm tros bechod, am hynny yr y&s;&s;|wyd ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac felly Solomon a gadwodd yr wyth niwrnod hynny.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y petha&ucirc; hyn hefyd a fynegir yn &s;crifen|nadau, ac yng-hof lythyra&ucirc; Nehemias, fel y gw|naeth efe librari, ac y ca&s;clodd actau y brenhin|noedd a'r prophwydi, ac tau Dafydd, ac Epi&s;to|lau y brenhinnoedd am y rhoddion &s;anctaidd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yn yr vn ffunyd Iudas a ga&s;clodd yr holl bethau a ddy&s;ca&s;e efe am y rhyfel a ddigwy|ddodd arnom, ac y mae [hynny] gennym ni.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny os dymunweh chwi eu cael, danfonwch rai ai dycco i chwi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys &ocirc; herwydd ein b&ocirc;d ni a'n br&ycirc;d ar gadw y puredigaeth ni a &s;crifenna&s;om attoch: am hynny da y gwnewch chwitha&ucirc; os cedwch y dyddiau hynn.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> D&ucirc;w yr hwn a waredodd ei holl bobl, ac a roddes etifeddiaeth i bawb a theyrnas, ac offei|riadaeth, a &s;ancteiddrwydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Megis y gadawodd yn y gyfraith, yr y|dym yn gobeithio y tr&ucirc;garh&acirc; efe wrthym ar fyrder, ac y ca&s;cla ni yng-h&ycirc;d oddi tan y nefoedd iw le &s;anctaidd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys efe a'n gwaredodd ni oddi wrth fawr beryglon, ac a l&acirc;nhaodd y lle.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Am Iudas Machab&ecirc;us ai frodyr, am b&ucirc;redigaeth y deml fawr, a chy&s;&s;egriad yr allor,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Am y rhyf&ecirc;loedd &s;ydd yn perthyn&ucirc; ir ar|dderchog Antiochus, ai f&acirc;b Eupator,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Am yr egl&ucirc;r arwyddion a dde&ucirc;ent o'r nefoedd ar y rhai a &s;afent yn &wcirc;rol yng-hwe|ryl crefydd yr Iddewon: (canys er nad oeddent ond ychydig, etto hwy a aethant drwy 'r &ocirc;ll wl&acirc;d, ac a yrra&s;ant i ffoi dyrfau y barbairiaid,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac a adeilada&s;ant y deml am yr hon yr o|edd mawr &s;&ocirc;n drwy yr holl f&ycirc;d, ac a wareda&s;ant y ddinas, ac a &s;iccrha&s;ant y cyfreithia&ucirc; y rhai yr oeddid ar eu dirymmu o herwydd bod yr Argl|wydd yn dr&ucirc;garog, ac yn addfwyn iawn wr|thynt)</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y pethau hefyd a ddatclariodd Ia&s;on Cyrenaeus mewn p&ucirc;mp llyfr, ni a brofwn eu talfyr&ucirc; mewn vn folum.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys wrth y&s;tyrio amlder y llyfra&ucirc;, a'r dry&s;ni &s;ydd i'r rhai a gymmerent arnynt dreiglo hy&s;toriau o herwydd aml faterrion.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ein gofal oedd gael o'r rhai a ewylly&s;ient ddarllen diddanwch, a b&ocirc;d i'r myfyrw&ycirc;r yn haws eu coffa, ac i bawb ai darllene~t gael budd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am hynny nid oedd hawdd, ni a gyme|ra&s;om arnom y drafael flin hon, wneuthur y talfyriad hwn, ond gwaith oedd yn llawn o chwys a gwiliadwriaeth.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Megis nid hawdd i'r hwn a wnelo wledd, ac a gei&s;io fudd rhai eraill, felly nina&ucirc; yn ewy|lly&s;car a gymmerwn arnom y blinder hyn er mwyn ennill diolch gan lawer.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Gan adel bod yn fanwl am bob peth i'r awdur, ac ymflino i ddilyn llun t&acirc;lfyrriad.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Canys fel y mae yn rhaid ir n&ecirc;b a wne|lo d&ycirc; newydd ofalu am yr holl adeiladaeth: ond y n&ecirc;b a elo iw baentio, nid rhaid iddo gei&s;io dim, ond a fyddo anghenrheidiol iw harddu:</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Felly y tybiwn ninau, mai perthyna&s;ol yw i'r &s;crifen-wr cyntaf o'r y&s;tori fyned ynddi yn ddyfn i &s;&ocirc;n am b&ocirc;b peth, gan f&ocirc;d yn die&s;ce&ucirc;|lys ym mhob rhan.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ond y mae yn rhydd i'r neb ai talfyrro hi, arferu ychydig eiriau, ac ymadel a ph&ocirc;b ma|nylwch ynddi.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ymma am hynny y ddechreuwn ein tra|ethiad, am y rhagymadrodd digon yw a ddywe|da&s;om ni, canys ffolineb yw arfer h&icirc;r ymma|drod o flaen yr y&s;tori, a b&ocirc;d yn fyrr yn yr y&s;tori.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Am yr anrhydedd a wnaethid i'r deml gan frenhi|noedd y cenhedloedd, 6 Simon &s;ydd yn mynegu pa dry&s;&s;or &s;ydd yn y deml. 7 yr ydys yn danfon Heliodorus iw gymmeryd ef ymmaith, 26 Duw yn eu taro hwynt am hynny, a thrwy weddi Onias yn eu hiachau hwynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Cyfa~&s;er yr oeddid yn pre&s;&s;wylio y ddinas &s;anctaidd mewn heddwch, ac yn cadw 'r cyfreithiau yn dda iawn, o blegit duwioldeb O|nias yr arch-offeiriad, a bod ei galon yn ca&s;au p&ocirc;b drygioni:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Digwyddodd i'r brenhinoedd a'r tywy&s;o|gion farnu 'r lle yn anrhydeddus, ac anrhegu 'r deml &acirc; roddion mawr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yn gymmeint ag i Seleucus brenin A&s;ia dalu oi ardrethion yr holl draul a berthyne i we|nidogaeth
<PB N="248" REF="453">yr ebyrth.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Simon hefyd o lwyth Beniamin yr hwn a wnaethid yn orchwyliwr y Deml, a ymry&s;o|nodd &acirc;r arch-offeiriad, i wneuthur difeithwch yn y ddinas.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ond pryd na's galle orchfygu Onias efe a aeth at Apolonius f&acirc;b Thar&s;ea, yr hwn oedd yr am&s;er hwnnw yn llywodraethwr Coelo&s;yria a Phenicia,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac a fynegodd iddo f&ocirc;d try&s;&s;ord&ycirc; Ieru|&s;alem yn llawn o aria~ annifeiriol, y rhai ni pher|thynent i wenidogaeth yr ebyrth, a bod yn bo&s;|&s;ibl y galle y rhain ddyfod i ddwylo 'r brenin.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Wedi ymgyfarfod o Apolonius a'r bre|nin efe a fynegodd iddo am yr arian a ddango&s;a|&s;id iddo: yntef a etholodd Heliodorus golygwr ei dry&s;&s;ord&ycirc;, ac ai danfonodd &acirc; gorchymyn gan|dde, i gyrchu 'r arian y rhai y dywedwyd ani da|nynt o'r blaen.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny Heliodorus yn y man a o&s;o|dodd i lawr ei daith, yn rhith myned i ymweled a dina&s;oedd Coelo&s;yria a Phenicia, ond ai feddwl ar gyflawni arfaeth y brenin.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yn &ocirc;l dyfod o honaw i Ieru&s;alem, ai dder|byn yn groe&s;awus gan archoffeiriad y ddinas, efe a draethodd [iddynt] beth a ddango&s;a&s;id iddo [am yr arian,] ac a fynegodd pa ham y daethe efe yno, ac efe a ofynnodd a oedd y pethau hyn yn w&icirc;r.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna yr arch-offeiriad a ddango&s;odd iddo fod yno arian y gweddwon a'r ymddifaid,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A rhai yn eiddo Hyrcanus mab Tobias, gwr ardderchog lawn ac nid fel y cam-ddyweda&s;e Simon y [dyn] annuwiol hwnnw, a b&ocirc;d y cwbl yn bedwarcant talent &ocirc; arian, a dau cant &ocirc; aur.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac nad ydoedd bo&s;&s;ibl gwneuthur y cam hwnnw i'r rhai a greda&s;ent i &s;ancteiddrwydd y man hwnnw, ac i fawredd, a difrycheulyd grefydd y Deml, yr hon oedd anrhydeddus drwy 'r holl f&ycirc;d.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond Heliodorus, o herwydd gorchy|mynnion y brenin y rhai oeddynt ganddo a ddy|wedodd yn hollawl y bydde raid dwyn hyn i dry&s;&s;ord&ycirc; 'r brenin.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac wedi go&s;od dydd efe a aeth i mewn ar fedr yn &ocirc;l eu gweled, gymmeryd trefn am da|nynt: am hynny nid bychan oedd y caledi yn yr holl ddinas.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r offeiriaid a &s;yrthia&s;ant i lawr ger bro~ yr allor yn eu gwi&s;coedd &s;anctaidd, ac a alwa&s;a~t tu a'r nef ar [Dduw,] yr hwn a roe&s;e gyfraith am y try&s;&s;or &s;anctaidd, ar iddo ei gadw yn gyfan i'r rhai ai rhodda&s;e yno iw gadw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r n&ecirc;b a edryche ar wynebpryd yr arch-offeiriad a ddolurient yn eu calonnau: canys ei wynebpryd a newidiad ei liw oedd yn dangos cyfyngder ei galon.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys rhyw ofn a dychryn corph a am|gylchodd y g&wcirc;r hwnnw, fely bydde eglur i'r rhai a edrychent arno y dolur oedd yn ei galon.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Rhai eraill hefyd a gyrcha&s;ant allan oi tai i wneuthur gweddi gyfredin o herwydd b&ocirc;d y lle ar ddyfod i ddirmig.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y gwragedd hefyd wedi ymwregy&s;u &acirc; lliein&s;ach dan ei bronnau, a lanwent yr y&s;trydo|edd, a'r gweryfon y rhai a ga&ecirc;&s;id i mewn a r&ecirc;|dent rhai i'r pyrth a rhai i'r caerau, a rhai eraill a edrychent allan drwy 'r ffene&s;tri.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A phawb o honynt yn codi eu dwylo i'r nef, ac yn gweddio.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Galarus oedd gweled nifer y rhai a &s;yrthi|ent i lawr &ocirc; bob m&acirc;th: a di&s;gwiliad yr arch-offei|riad yn ei fawr ofid.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Am hynny y rhai hyn a alwa&s;ent ar yr holl alluog Arglwydd, ar iddo gadw y try&s;&s;or &s;anctaidd yn gyfan ac yn &s;iccr i'r rhai a greda|&s;ent eu rhoddi yno.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Er hynny Heliodorus a gyflawnodd y peth a arfaetha&s;e efe: eithr fel yr oedd efe etto yn bre&s;ennol gyd ai &s;awdwyr wrth y try&s;|&s;ord&ycirc;,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Efe 'r hwn yw Arglwydd yr y&s;prydion a phen p&ocirc;b gallu, a wnaeth ryfeddod mawr yn gymeint ac i bawb a feiddient ddyfod gyd ag ef, aruthro [wrth weled] nerth rhinwedd Duw, a &s;yrthio mewn lle&s;meirieu a dychryn.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys ymddango&s;odd iddynt ryw farch mewn gwi&s;c hardd o'r &ocirc;ref, ac arno farchogwr ofnadwy, ac a r&ecirc;dodd yn egniol, ac a darawodd Heliodorus &acirc;'i garnau blaen, a'r hwn oedd yn ei&s;tedd arno a dybbid fod ganddo arfau &ocirc; aur.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Hefyd fe a ymddango&s;odd ger e fron ef ddau wr ieuaingc eraill, nodedig &ocirc; nerth, rha|gorawl &ocirc; br&ycirc;d, a hardd eu dillad yn &s;efyll o b&ocirc;b tu iddo, ac yn ffrewyllu y rhai oeddynt yn &s;efyll o bob tu.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am hynny pan &s;yrthiodd efe i lawr yn ddi&s;ymmwth, ac wedi ei amgylchu &acirc; thywy|llwch mawr, ei [w&ycirc;r] ai cipia&s;ant ef, ac ai go&s;o|da&s;ant mewn &ecirc;lor feirch.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Efe 'r hwn a ddaethe ychydig o'r blaen i mewn i'r try&s;&s;ord&ycirc; 'r hwn y dywedyd am dano o'r blaen a thyrfa fawr ac ai h&ocirc;ll gard gyd ag ef efe meddaf yr hwn ni alle gael dim cymmorth gan ei arfau, a ddyga&s;ant hwy allan:</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yn cydnabod yn amlwg alluog nerth Duw: ond yr oedd efe yn fud drwy waith Duw, ac yn gorwedd wedi ei ddiddymmu oi holl obaith am ei iechyd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Hwythau a folianna&s;ant yr Arglwydd yr hwn a ogonedda&s;e ei le ei hunan: a'r Deml honno yr hon oedd ychydig o'r blaen yn llawn o ofn a therfy&s;c, (pan ymddango&s;odd yr holl alluog Arglwydd) a lanwyd &acirc; llawenydd, ac &acirc; gorfoledd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ond yn y man rhai o gyfne&s;af Heliodo|rus a attolyga&s;ant i Onias weddio ar y Goru|chaf, ar iddo ganiadu yn ra&s;u&s;ol enioes iddo ef yr hwn oedd yn gorwedd yn agos i farw.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna yr arch-offeiriad yn ofni rhag i'r brenin dybied i'r Iddewon wneuthur rhyw
<PB REF="454">ddrwg i Heliodorus, a offrymmodd am iechyd y gwr hwnnw.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac yn &ocirc;l i'r arch-offeiriad weddio ar Dduw, yr vnrhyw wyr ieuaingc yn yr vnrhyw ddillad a ymddango&s;a&s;ant trachefn i Heliodo|ru<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">, a chau &s;efyll a ddyweda&s;ant, dyro fawr ddi|olch i Onias yr arch-offeiriad: canys er ei fwyn ef yn ra&s;u&s;ol y canhiadodd yr Arglwydd i ti dy enioes.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Tithe hefyd wedi dy guro o'r nefoedd, mynega i bawb alluocaf nerth Duw: ac yn &ocirc;l dywedyd hyn hwy a ddifanna&s;ant.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Heliodorus hefyd (wedi iddo offrymmu aberch i'r Arglwydd, a gwneuthur mawr addu|nedau i'r hwn a ganhiada&s;e iddo ei hoedl, ac we|di iddo ddiolch i Onias) &acirc; ddychwelodd, efe ai lu at y brenin.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Gan de&s;tiolaethu i bawb weithredoedd mawrion Duw, y rhai a wel&s;e efe ai lygaid.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Hefyd pan ofynnodd y brenin i Heliodo|rus pwy oedd gymhe&s;ur iw ddanfon vnwaith drachefn i Ieru&s;alem, efe a ddywedodd,</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Od oes gennit vn gelyn, ne vn bradwr, danfon hwn yno, ac ti ai derbynni wedi ei ffre|wyllu os diangc rhag colli ei hoedl, oblegit yn y man hwnnw y mae rhyw allu Duw.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Canys yr hwn &s;ydd ganddo bre&s;&s;wylfa nefol, &s;ydd yn olygwr ac yn gynnorthwywr i'r lle hwnnw, yr hwn &s;ydd yn curo ac yn difetha y &s;awl &s;ydd yn dyfod i wneuthur niwed iddo.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Hyn a fu am Heliodorus, a chadwediga|eth y try&s;orfa.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Simon yn rhoddi anglod i Onias. 7 Ia&s;on yn ewylly&s;io cael yr arch-offeiriadaeth, ac yn llygru y brenin &acirc; gwobr.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Simon hwnnw hefyd, am yr hwn y dywe|da&s;om o'r blaen, yr hwn oedd fradychwr yr arian ai wl&acirc;d, a ddywedodd ddrwg am Onias, megis pe cymmella&s;e efe Heliodorus i hyn, a phe bua&s;e yn awdur y drwg.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a feiddiodd alw y g&wcirc;r yr hwn oedd yn dda gan y ddinas, ac yn ofalus am ei wlad|wyr, a g&wcirc;r mawr ei z&ecirc;l am y cyfreithiau, yn fradych-wr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pan gynnyddodd y galana&s;tra yn gym|maint a lladd o vn o'r rhai oeddynt gymmerad|wy gan Simon gelanedd,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Onias gan y&s;tyrio enbydrwydd y gyn|nen hon, a bod Apolonius llywodraethwr Coe|lo&s;yria, a Phaenicia yn ynf&ycirc;du, ac yn chwan&ecirc;gu malis Simon, a aeth at y brenin,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Nid megis cyhuddwr y dina&s;wyr, ond fel vn yn &s;ynnio beth oedd fuddiol i'r h&ocirc;ll bobl yn gyffredinol, ac i bob vn yn nailltuol.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys efe a welodd f&ocirc;d yn amho&s;&s;ibl cael heddwch o ddieithr i'r brenin gymmeryd trefn yn y materion hyn, ac nad oedd debyg y peidie Symon ai ynfydrwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond wedi marw Selencus, a chymme|ryd o Antiochus a gyfenwid Epiphanes y fren|hiniaeth, Ia&s;on brawd Onias a chwennychodd yr arch-offeiriadaeth:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gan addo i'r brenin er ei chael drychant a thrugain talent o arian, ac o ryw ardreth arall wyth-vgain talent.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am ben hyn efe a addawodd dalu d&ecirc;c a deugain a chant eraill, os canhiadid iddo drwy ei awdurdod ef, i o&s;od campfa ac y&s;col i'r gw&ycirc;r ieuaingc, ac i gydgyfrif dina&s;yddion Ieru&s;alem ym my&s;c yr Antiochiaid.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A phan gafodd efe yr oruchafiaeth drwy fodd y brenin, yn y man efe a ddenodd ei geraint i arferion y Groeg-w&ycirc;r.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac a fwriodd i lawr garedigol ragor|fraint yr Iddewon y rhai a gaw&s;ent drwy Io|an t&acirc;d Eupolemus, (yr hwn a fua&s;e yn genna|dwr at y Rhufeinieit i ddymuno caredigrwydd a chytundeb) ac trwy ddattod cyfreithlawn ly|wodraethau, efe a wnaeth &ocirc; newydd ordeiniadau anghyfreithlawn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys efe a &s;ailiodd gampfa oi wirfodd dan y ca&s;tell, ac a ddaro&s;tyngodd y rhai pennaf o'r gw&ycirc;r ieuaingc, ac a barodd iddynt wi&s;co he|tiau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac fel hyn y tyfodd &s;erch i ganlyn arfe|rau y cenhedloedd ac e&s;troniaid drwy ragorol aflendid Ia&s;on, nid yr arch-offeiriad ond y dyn annuwiol.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yn gymmeint ac nad oedd yr offeiriaid mwyach yn barod i wa&s;anaeth yr allor: ond gan ddirmygu y Deml, ac e&s;ceulu&s;o yr ebyrth, yr oe|ddynt yn pry&s;uro i fod yn gyfrannog o annuwi|ol edrychiad ei campau, yn &ocirc;l taflu 'r garreg:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac heb ganddynt bris am anrhydedd ei tadau, gan gyfrif gogoniant y Groeg-w&ycirc;r yn oref.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> O achos yr hyn bethau y daeth arnynt adfyd mawr, tra caffent hwy yn elynion ac yn ddialwyr iddynt, y rhai yr oeddynt yn eu can|lyn, ac yn dymuno eu b&ocirc;d yn gyffelyb iddynt ym mh&ocirc;b peth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys nid e&s;mwyth yw gwrthwyn&ecirc;bu cyfraith Dduw, ond yr am&s;er a ddaw a ddeng|ys hyn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pan chwareid yn Tyrus y cynglwy&s;ti a arferid b&ocirc;b pum mhlynedd, a'r brenin yn bre|&s;ennol,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ia&s;on y d&ycirc;n &s;celer hwnnw a ddanfo|ne edrychw&ycirc;r o Ieru&s;alem yn rhith Antiochi|aid, iddwyn trychant dryll o arian tu ag at a|berth Hercules, y rhai a ddei&s;yfient y n&ecirc;b oedd yn eu dwyn, na threulid yng-hylch yr aberth, o|blegit nad gweddaidd oedd, ond eu harbed i anghenthaid arall.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Efe a ddanfonodd y pethau hyn tu ag at aberth Hercules: ond er mwyn y neb ai dy|gent, hwy a rhoddwyd tu ag at wneuthur llongau.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Wedi danfon Apolonius m&acirc;b Mene|&s;teus i'r Aipht, i goronedigaeth brenin Ptolo|meus yr hwn a gyfenwid Philometor, a gwe|led
<PB N="429" REF="454">&ograve; Antichus ei fod efe yn anffyddlo~ yn ei fat|terion ef, efe a fu ofalus iw gadarnhau ei hun yn ei erbyn ef, am hynny efe a ddaeth i Ioppe, ac oddi yno efe a aeth i Ieru&s;alem.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Lle y croe&s;awyd ef yn fawr gan Ia&s;on a'r ddinas, ac y ddygpwyt ef i mewn &acirc; ffaglau ac &acirc; llefain, ac yn &ocirc;l hyn efe a arweinodd ei lu i Phenicia.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Hefyd yn &ocirc;l tair blynedd Ia&s;on a ddan|fonodd Menelaus brawd Simon, am yr hwn y cofia&s;om o'r blaen, i ddwyn arian i'r brenin, ac i wneuthur ei orchymyn ef am bethau anghen|raid.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ond efe, wedi ei ganmol wrth y brenin, ai mawrygodd yn ei &wcirc;ydd, ac a &s;ymmudodd yr arch-offeiriad<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">eth iddo ei hun: canys efe a ro|ddes am dani hi dry-chant talent o arian mwy nag Ia&s;on.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Felly pan gafodd efe orchymynnion oddi wrth y brenin, efe a ddaeth adref heb ynddo ddim yn haeddu yr arch-offeiriadaeth, ond calon tei|ran creulon, a llid anifail gwylir.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Felly Ia&s;on, yr hwn a dwylla&s;e ei frawd ei hun, wedi ei dwyllo gan arall, ai fwrw allan, a ff&ocirc;dd i wl&acirc;d yr Ammoniaid.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ond Menelaus pan gafodd yr orucha|fiaeth ni ofalodd ddim am yr arian a addawa&s;e efe i'r brenin, ond So&s;tratus ceidwad y ca&s;tell ai gofynnodd hwy iddo.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys i hwn y perthyne codi 'r pethau a gynhullid o'r trethau: am hynny y ddau hyn a gyrchwyd ger bron y brenin.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A Menelaus a adawodd yn yr arch-offeiriadaeth Ly&s;imachus ei frawd, a So&s;tra|tus a adawodd Crates yr hwn oedd lywodra|ethwr Ciprus.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Wedi darfod hyn, y digwyddodd i w&ycirc;r Tar&s;us a Malot wneuthur terfy&s;c [yn erbyn y brenin] o blegit eu rhoddi hwynt i Antiochis gordderch y brenin.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Am hynny y brenin a ddaeth ar fr&ycirc;s i o&s;tegu y [derfy&s;c] honno, gan adel Andronicus vn o'r gw&ycirc;r pennaf ei awdurdod yn rhaglaw iddo.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Menelaus hefyd gan dybbio cael o honaw am&s;er cyfaddas, a gymmerth rai o le&s;tri aur y deml ac ai rhoddes i Andronicus, ac a werthodd eraill yn Tyrus a'r dina&s;oedd oddi amgylch.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac pan &wcirc;ybu Onias hyn yn amlwg, efe ai hargyoeddodd, wedi iddo fyned o'r nailldu, i noddfa yn Daphne yr hon &s;ydd yn ymyl An|tiochia.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Am hynny Menelaus a gymmerth o'r nailltu Andronicus, ac ai cymhellodd i ladd O|nias: felly efe a ddaeth ac Onias, ac ai cyng|horodd ef yn gyfrwys, gan roddi iddo ei law ddeheu ai lw (er ei fod efe yn ei ammeu ef) ac ai d&ecirc;nodd i ddyfod allan o'r noddfa, felly yn ddi|&s;ymmwth efe ai lladdodd heb ganddo bris am gyfiawnder.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> O herwydd pa ham nid yr Iddewon yn vnic, ond hefyd llawer o'r cenhedloedd eraill a gyffroe&s;ant, ac a fu drwm dros ben ganddynt ang-hyfiawn laddiad y g&wcirc;r hwn.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Hefyd pan ddychwelod y brenin i due|ddau Cilicia, yr Iddewon y rhai oeddynt yn y ddinas a achwyna&s;a~t wrtho, gan fod y Groeg-w&ycirc;r hefyd yn cyd&s;ynnio &acirc; hwynt o achos adca&s;|rwydd y weithedd, o blegit lladd Onias heb achos.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Am hynny Antiochusa dri&s;t&acirc;odd yn fawr yn ei galon, ac a do&s;turiodd, ac a &wcirc;ylodd, o herwydd mawr diriondeb a go&s;tyngeiddrw|ydd yr hwn a ladda&s;id.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac am hynny wedi ei enynnu &acirc; digllo|nedd, efe a ddio&s;codd Andronicus oi borphor, ac a rwygodd ei ddillad, ac a barodd ei ddwyn ef oddi amgylch y ddinas i'r fan lle y lladda&s;e efe Onias, ac yno y dieneidiodd efe y llofrudd am fod yr Arglwydd yn talu iddo deilwng go&s;|pedigaeth.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ond yn &ocirc;l i Ly&s;imachus wneuthur lla|wer gweithred ddrwg yn y ddinas drwy gyng|or Menelaus, a myned o'r chwedl allan: cyn|nulleidfa a ymdyrrodd yng-h&ycirc;d yn erbyn Ly&s;i|machus, canys yn awr efe a dduga&s;e allan law|er o le&s;tri aur [y deml.]</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A phan gynhyrfwyd y dyrfa &acirc; dig, Ly|&s;imachus a roes arfau yng-hylch teir m&icirc;l o w&ycirc;r, ac a gymmerth arno anghyfreithlawn aw|durdod, pan oedd vn Auranus yn flaenor iddynt, yr hwn oedd wedi pallu mewn &s;ynnwyr ac oe|dran.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ond pan &wcirc;ybuont amcan Ly&s;imachus, rhai a gei&s;ia&s;ant gerrig, rhai ba&s;tynau, a rhai a dafla&s;ant ddyrneidiau o'r llwch yr hwn oedd ger llaw ar y rhai oeddynt gyd &acirc; Ly&s;innachus, gan ei gymmeryd fel y dele.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Trwy ba fodd y clwyfa&s;ant lawer o ho|nynt, ac y lladda&s;ant rai, a rhai eraill a yra&s;ant i ffoi, ond anrheithiwr yr eglwys a ladda&s;ant ger llaw 'r try&s;&s;or-d&ycirc;.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> O blegir hyn barn a o&s;odwyd yn erbyn Menelaus.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A phan ddaeth y brenin i Tyrus, fe a ddanfonwyd tryw&ycirc;r oddi wrth y Senat y rhai a achwyna&s;ant arno ef.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ond Menelaus wedi ei ddal, a addawodd lawer o arian i Ptolomeus f&acirc;b Dorymenes, er gwneuthur y brenin yn foddlon.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Am hynny Ptolomeus a aeth at y brenin mewn gardd lle 'r oedd efe yn ymoeri, ac a dro|es ei feddwl.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Yn gymmeint ag iddo ryddhau Mene|laus oddi wrth ei holl gyhuddw&ycirc;r (er ei f&ocirc;d efe yn awdur p&ocirc;b drygioni) a barnu y rhai truain hyn i angeu, y rhai pe dadleua&s;ent eu matter, &s;ef ger bron y Scythiaid, hwy a gaw&s;ent, eu goll|wng yn ddieuog.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Fel hyn yn fuan y co&s;pwyd hwy yn ang|hyfiawn y rhai o'r blaen a ddadleua&s;ent dros y ddinas, dros y bobl, a thros y lle&s;tri &s;anctaidd.</P>
<PB REF="455">
<P N="49"><HI>49</HI> Am hynny gw&ycirc;r Tyrus oedd yn g&acirc;s ganddynt yr anwiredd hyn, ac a rodda&s;ant yn helaeth b&ocirc;b peth a berth&ycirc;ne iw claddedigaeth.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ond Menelaus trwy gubyddod y rhai oeddynt mewn gallu a wnaed yn fradychwr y dina&s;-w&ycirc;r, ac a arhoes yn ei &s;wydd gan chwan&ecirc;|gu ei falis.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Am yr arwyddion a welwyd yn Ieru&s;alem. 6 Am ddiwedd, ac anwiredd la&s;on. 11 Antiochus yn ym|lid yr Iddewon. 15 Ac yn &s;peilio 'r Deml. 27 Ma|chabeus yn ffoi i'r diffaethwch.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNg-hylch yr am&s;er hwnnw Antiochus a gymmerth ei all daith i'r Aipht.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac yno y gwelwyd trwy h&ocirc;ll ddinas Ie|ru&s;alem tros ddeugain nhiwrnod w&ycirc;r meirch yn rhedeg yn yr awyr, mewn gwi&s;coedd aur, a lluoedd o w&ycirc;r a gwaiw-ffyn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A megis tyrfau o w&ycirc;r meirch mewn by|ddin yn ymdrechu, ac yn rhedeg y naill yn erbyn y llall tan e&s;cwyd eu tariannau, a llaw&ecirc;roedd o biccellau, a thynnu cleddyfau, a &s;aethu &s;aethau, a di&s;cleirdeb eu harfau aur, a phob math ar lu|rigau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Am hynny p&ocirc;b dyn a weddiodd a'r ddyfod o'r arwyddion hynny i ddaioni.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr awr hon pan aeth chwedl celwydd all|an megis pe newidia&s;e Antiochus fyd, Ia&s;on a gymmerth nid llai na mil o w&ycirc;r, ac a ruthrodd yn ddi&s;ymmwth ar y ddinas, ac wedi gorchfy|gu y rhai oeddynt ar y gaer, ac o'r diwedd en|nill y ddinas, fe a ff&ocirc;dd Menelaus i'r ca&s;tell.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ond Ia&s;on a laddodd ei ddina&s;w&ycirc;r ei hu|nan heb arbed vn, heb feddwl fod llwyddiant yn erbyn ei genedl yn fwyaf a llwyddiant: ond gan dybbied orchfygu &ocirc; honaw ei elynion, nid ei gyd|wladw&ycirc;r.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Er hynny ni chafodd mo'r oruchafiaeth, ond yn niwedd ei gynllwyn efe a gafodd gywilydd, ac a ff&ocirc;dd trachefn, ac a aeth i wl&acirc;d yr Ammoni|aid.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny efe a gafodd ddiwedd ei ddrwg fuchedd, [&s;ef] efe a garcharwyd gyd ag Areta brenin yr Arabiaid, ac a ff&ocirc;dd o ddinas i ddinas, a phawb yn ei ymlid, ac yn ei ga&s;au megis gwr|thodwr y gyfraith, ac yn ei felldithio megis ge|lyn ei wl&acirc;d ai ddina&s;w&ycirc;r, ac efe a fwriwyd allan i'r Aipht.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r hwn a bara&s;e i lawer gyrwydro allan oi gwl&acirc;d, a ddarfu am dano ei hun allan oi w|l&acirc;d wedi iddo fyned at y Lacedemoniaid, tann obaith i gael yno &s;wccr, o herwydd caren|nydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r hwn a fwria&s;e allan liaws heb eu claddu, ni alarodd neb tro&s;to, ac ni chafodd fedd yn y byd, &icirc;e, ni chafodd mo feddrod ei d&acirc;dau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ond pan &wcirc;ybu 'r brenin y pethau hynny, efe a feddyliodd y &s;yrthie 'r Iddewon oddi wrtho am y pethau a wnaethid: am hynny efe a dda|eth yn gynddeiriog o'r Aipht, ac a ennillodd y ddinas ag arfau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a orchymynnodd iw fil-w&ycirc;r ladd, ac nad arbedent mo'r n&ecirc;b a gyfarfydde &acirc; hw|ynt, a gw&acirc;nu y n&ecirc;b a ddringe iw tai.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Felly y gwnaed lladdfa ar w&ycirc;r ieuaingc ac henaf-gw&ycirc;r, a dini&s;tr ar w&ycirc;r a gwragedd a phlant, gweryfon hefyd a bechgyn a ddifeth|wyd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yn gymmaint a difa o honynt bedwar-vgain m&icirc;l mewn tri-diwrnodd: Deugain mil a gaeth gludwyd, ac eraill nid llai na'r rhai a la|dda&s;id, a werthwyd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac heb fod yn fodlon er hyn efe a feiddi|odd fyned i mewn i'r deml &s;ancteiddiaf yn yr holl f&ycirc;d, gan gael iddo yn flaenor Menelaus yr hwn oedd fradyth-wr ei wl&acirc;d a'r gyfraith.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac &acirc; dwylo &s;celer efe a gymmerodd y lle&s;tri &s;anctaidd, a pha beth bynnag a rodda&s;id yno iw cadw gan frenhinoedd eraill, er cyn|nydd, a gogoniant, ac amhydedd y man hwn|nw, efe ai teimlodd a dwylo afl&acirc;n.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Balch&icirc;odd Antiochus hefyd, heb &wcirc;y|bod, mai o blegie pechodau y rhai a bre&s;&s;wylent y ddinas y digia&s;e 'r Arglwydd dros ychydig, ac am hynny bod dirmyg ar y man hwnnw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys, oni bua&s;e iddynt hwy &s;yrthio mewn cynnifer o bechodau, hwn hefyd er cyn|ted ag y daeth<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> i mewn wedi ei fflangellu yn ddi&s;ymmwth a droe&s;id oddi wrth ei hyfder, me|gis Heliodorus yr hwn a ddanfona&s;id oddi wrth Seleucus y brenin i weled y try&s;&s;or-d&ycirc;.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ond nid o herwydd y lle y dewi&s;a&s;e 'r Arglwydd y bobl, ond o herwydd y bobl y de|wi&s;a&s;e efe y lle [hwnnw.]</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac am hynny y lle hwnnw yr hwn a fu yn gyfrannog o adf&ycirc;d y bobl, a wnaed wedi hynny yn gyfrannog o ddo~niau yr Arglwydd a'r hwn a wrthodwyd yn nigofaint yr H&ocirc;ll|alluog, a gyweiriwyd trachefn &acirc; ph&ocirc;b gogo|niant drwy gymmod yr Arglwydd goruchaf.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Am hynny Antiochus wedi dwyn allan o'r deml fil a phedwar vgain talent, a aeth yn gyflym i Antiochia, gan dybied o wir falch|der y galle efe wneuthur y tir yn f&ocirc;r, a'r m&ocirc;r hefyd yn dir: cyfryw falchder oedd ynddo.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ond efe a adawodd &s;wyddogion i orth|rymmu 'r bobl: &s;ef yn Ieru&s;alem, Philip gl&ocirc;r o Phrygia, yrhwn oedd yn ei arferion yn greu|lonach n&acirc;'r hwn ai go&s;oda&s;e ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac yn Garizim Andronicus, ac hefyd Menelaus: yn hwn oedd flinach ir dina&s;w&ycirc;r n&acirc;'r lleill eu gyd, a chanddo galon genfigen|nus yn erbyn yr Iddewon ei wl<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> w&ycirc;l.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac efe a ddanf<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nodd Apolonius tywy|&s;og melldigedig &acirc; llu o ddwy <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">il ar hugain gan orchymyn iddynt ladd pawb a'r oedd mewn dedran: ond gwerthu 'r gwragedd a'r rhai ie|uaingc.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yntef pan dd<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">th i Ieru&s;alem a gym|merodd arno f&ocirc;d yn heddychol, ac a atal<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">odd ei h&ucirc;n hyd y &s;anc<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">aidd ddydd Sabboth: ac yna
<PB N="430" REF="455">yn cael yr Iddewon yn cadw g&wcirc;yl, efe a orchy|mynnodd iw ryfel-w&ycirc;r gymmeryd eu har|fa&ucirc;.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac felly efe a laddodd bawb a'r a aethe allan i edrych arnynt, a chan redeg ymma a thraw trwy 'r ddinas mewn arfau, efe a laddodd liaws.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ond Iudas Machabaeus a' naw eraill gyd ag ef a giliodd i'r anialwch, ac efe ai gy|dymdeithion a f&ucirc; fyw yn y mynyddoedd fel ani|feiliaid, gan fwyta be&ucirc;nydd y gla&s;wellt, rhag eu gwneuthur yn gyfrannogion o'r ffieidd-dra hwnnw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae yn gorfod i'r Iddewon ym&acirc;do &acirc; chyfraith Dd&ucirc;w 4 Yr ydys yn halogi y deml, 10 ac yn co&s;pi 'r gwra|gedd yn gre&ucirc;lon. 28 gofidfawr benyd Eleazarus.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YChydig yn &ocirc;l hynny y brenin a ddanfonodd h&ecirc;naf-gwr &ocirc; Antiochia, i dden&ucirc; 'r Idde|won i ymado &acirc; chyfreithiau eu t&acirc;dau, fel na's llywodraethid mwyach wrth gyfraith Dduw,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac i halogi 'r deml yr hon oedd yn Ieru&s;a|lem, efe ai galwodd [ym deml] Iupiter Olym|pius: a'r hon oedd yn Garizim (megis y rhai a gyfanneddent yn y man hwnnw) a alwodd efe [yn deml] Iupiter letteugar.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ond llywodraeth y d&ycirc;n hwn oedd drwm a blin i'r b&ocirc;bl.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys y deml a lanwyd o lothineb, a me|ddwdod y cenhedloedd, y rhai oeddynt yn ym|chware &acirc; phutteiniaid, ac oddi amgylch y lleo|edd &s;anctaidd yn b&ocirc;d iddynt a wnelent &acirc; gwra|gedd, a hefyd yn dwyn i mewn bethau nid ydo|edd weddaidd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r allor a lanwa&s;id o bethau anghyfreith|lawn, y rhai a wahardda&s;e y gyfraith.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Nid rhydd oedd ychwaith gadw 'r Sab|both na chadw g&wcirc; yliau eu hanafiaid, nac yn e|gl&ucirc;r gyfaddef eu bod yn Iddewon.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ar ddydd ganedigaeth y brenin, yr oedd yn gorfod iddynt heb ddiolch, fyned b&ocirc;b mis i wle|dda: a phan gedwid g&wcirc;yl y Diony&s;taid fe a or|fydde iddynt fyned yn orfoleddus, ac eiddaw ganddynt er anrhydedd i Bacchus.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac fe a aeth gorchymyn allan i ddina&s;oedd cyfne&s;af y Groeg-w&ycirc;r, trwy gyngor Ptolome|us, yng-hylch gwneuthur yn erbyn yr Idde|won yr vn rhyw arferion, a'r [vn rhyw] wle|dda&ucirc;.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac yng-hylch lladd y rhai nis mynnent ganlyn arferion y Groegw&ycirc;r, am hynny nid o|edd dim iw weled ond gofid pre&s;ennol.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys dygwyd allan ddwy o wragedd y rhai a enwwaeda&s;ent eu plant, ac wedi eu har|wain yn amlwg oddi amgylch y ddinas, a'r rhai bychain wrth eu bronne&ucirc; hwy a fwriwyd i lawr bendro-mwnwgl oddi a'r y gaer.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Rhai eraill yn cyd-r&ecirc;deg yn eu my&s;c eu h&ucirc;nain i ogfeudd fel y gallent yn ddirgel gadw 'r &s;eithfed dydd, a gyhuddwyd wrth Philip, ac a gyd-lo&s;cwyd: a blegit ni feiddient eu help&ucirc; eu h&ucirc;nain, o herwydd parch ar y dydd anrhyde|dd&ucirc;s.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny yr wyf yn att&ocirc;lwg i'r rhai a ddarllenant y llyfr hwn, na's digy&s;&s;&ucirc;rer o her|wydd yr adf&ycirc;d hyn: ond meddyliant f&ocirc;d y co&s;pe|digaethau hyn, yn perthynu nid i ddini&s;tr, ond i geryddiad ein p&ocirc;bl ni.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys gan nas goddefir y rhai a wne|lant yn an&ucirc;wiol, ond &s;yrthio o honynt yn gy|flym i go&s;pedigaeth, arwydd yw hyn o fawr ddaioni D&ucirc;w.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys nid yw yr Arglwydd yn h&icirc;r &acirc;ros wrthym ni megis wrth genhedloedd eraill, y rhai y mae efe yn eu co&s;pi pan ddelont i lawnd|ra oi pechodau,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ond fel hyn y b&ucirc; dda ganddo wneuthur &acirc; ni rhag gorfod iddo ddial arnom pan gyflaw|nid ein pech&ocirc;dau.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny ni ddwg byth moi dr&ucirc;garedd oddi wrthym, ond tan eu ceryddu ag adfyd, nid ym&ecirc;du efe ai bobl ei h&ucirc;n.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Eithr hyn a ddyweda&s;om i'ch rhybubddi|o: bellach ni a ddewn ac y traethiaid mewn y|chydig o eiria&ucirc;.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Eleazar rhyw vn o'r &s;crifennyddion pen|naf yn &wcirc;r oedrannus, a gl&acirc;n o bryd, a orfu iddo agoryd ei ena&ucirc;, a bwytta c&icirc;g m&ocirc;ch.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ond efe yn well ganddo farw mewn anrhydedd, na byw mewn ffieidd-dra, a ym|roes yn ewylly&s;car i'r poenau, ac ai poerodd al|lan.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac efe a aeth [i'r man] yn amlwg, me|gis ac y dyle y rhai a feiddient eu hamddeffyn eu hun oddi wrth y pethau nid &ycirc;nt r&ycirc;dd eu bwy|ta, er &s;erch i enioes.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r rhai a o&s;oda&s;id yn lywodraeth-w&ycirc;r y wl&ecirc;dd anghyfreithlon honno, o blegit y gydna|bod a oedd rhyng-ddynt er ys talm &acirc;'r g&wcirc;r hwn, ai cymmera&s;ant o'r nailldu, ac ai hanno|ga&s;ant i gymmeryd y c&icirc;g a ddarpara&s;e efe ei h&ucirc;n, ac i arfer &ycirc; pethau oedd gyfreithlon iddo: ond cymmeryd &ograve; honaw arno megis pe bwytae o g&icirc;g y wledd, yn &ocirc;l y petha&ucirc; a orchymynna&s;id [iddo] gan y brenin:</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Fel y galle wrth hyn ei achub ei h&ucirc;n a angeu a derbyn y ffafor hyn er mwyn yr h&ecirc;n gydnabod a oedd rhyngddynt.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ond efe gan gymmeryd meddwl pwyl|log, megis y gwedde iw oedran, ac i ra|goriaeth ei henaint ai walld llwyd parchedig, ac iw rinweddol f&ucirc;chedd er yn fachgen, &icirc;e yn hy|trach megis ag y gwedde i &s;anctaidd a duwiol gyfraith Dd&ucirc;w a attebodd iddynt gan attolwg ei ollwng yn f&ucirc;an iw feddrod.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys nid gweddaidd (eb efe) yw i'n hoedran ni ragrithio, fel y tybbio llawer o w&ycirc;r ieuaingc ddychwelyd o Eleazar yn ddeng|mlwydd a phedwar vgain o oed at arferion di|eithr.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac yr hudid hwythau hefyd o blegit fy
<PB REF="456">rhagrithrwydd i, er mwyn ychydig am&s;er i fyw, ac y bydde i mi ddwyn gwradwydd a dirmyg i'm henaint.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys er i mi allu diangc oddi wrth go&s;|pedigaeth ddynawl: etto ni's gallaf ffoi oddi wrth law yr Holl-alluog, nac yn fyw, nac yn farw.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am hynny gan newidio bywyd yn wrol mi a ymddango&s;af yn addas i'm henaint.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna y gadawaf i'r rhai ieuaingc &s;iampl ardderchog i farw yn &wcirc;rol, ac yn rymmus tros y &s;anctaidd a'r anrhydeddus gyfraith, ac wedi dywedyd hyn efe a aeth yn gyflym i boenau.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna y rhai ai harweinient, a droe&s;ant eu hewyllys da iddo o'r blaen yn llid wrtho pan glyw&s;ant ei ymadrodd: canys tybbio a wnae|thant ei f&ocirc;d wedi ynfydu.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Hefyd pan oedd ar farw o blegit y dyrno|diau, efe a ddywedodd gan ocheneidio: eglur yw i'r Arglwydd, yr hwn &s;ydd ganddo &s;anctaidd &wcirc;ybodaeth, mai pan allwn fyng-waredu fy hun o angeu, ddioddef o honof fyng-huro ar h&ycirc;d fyng-horph a'm bod yn ewylly&s;car yn dio|ddef y pethau hyn er mwyn parch ei enw ef.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Fel hyn y bu efe farw, gan adel ei farw|olaeth yn &s;iampl o galon ddihafarch, ac yn goffa am rinwedd nid yn vnic i'r gw&ycirc;r ieuaing ond i lawer eraill o genhedloedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Co&s;pedigaeth y &s;aith mrodyr ai mam.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">DIgwyddodd hefyd ddal &s;aith mrodyr ai mam, gan orchymyn iddynt oddi wrth y brenin, fwytta c&icirc;g m&ocirc;ch ang-hyfreithlon, a hwy a gurwyd &acirc; phlangellau, a gwiail.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ond vn o honynt yr hwn a ddadleuodd yn gyntaf a ddywedodd, pa beth yr wyti yn ei gei|&s;io&lpunctel; a pha beth a fynni di ei &wcirc;ybod gennym ni&lpunctel; canys yr ydyn: ni yn barod i farw yn gynt nag y torrwn ni gyfreithiau ein tadau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y cythruddodd y brenin, ac y parodd dwymno pedill a pheiriau, y rhai yn y man a wnaethpwyd yn boeth.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a orchymynnodd dorri allan tafod yr hwn a ddadleua&s;e yn gyntaf, ai flingo ef, a thorri ymmaith ei aelodau eithaf yng-olwg ei frodyr eraill ai fam.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Weithian pan ni ellid dim o honaw ef, efe a barodd ei ddwyn ef i'r t&acirc;n, ai ffrio yn fyw: a thra yr oedd y mwg dr&ocirc;s hir o am&s;er yn mygu allan or pair, y brodyr eraill ai mam a annogentt eu gilydd i farw yn galonnog gan ddywedyd fel hyn:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y mae yr Arglwydd Dduw yn edrych arnom, ac yn ddiau efe a gymmer ddiddanwch o honom ni, megis y mynegodd Mo&s;es yn ei ga|niad,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 32.36.</NOTE> yr yn hwn y te&s;tiolaethodd gan ddywe|dyd, ac efe a gymmer ddiddanwch yn ei wei|&s;ion.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Wedi marw o'r cyntaf fel hyn: hwy a ddy|ga&s;ant yr ail iw wueuthur yn watwargerdd, ac wedi iddynt dynn&ucirc; croen ei ben ai wallt, hwy a ofynna&s;ant iddo, a fywyttei di cyn merthyr&ucirc; dy gorph bob yn aelod.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond efe a attebodd yn iaith ei wl&acirc;d, na wnaf.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny hwn hefyd fel y cyntaf a fer|thyrwyd yn gyflym: a phan oedd yn rhoddi i fyn&ycirc;'r y&s;pryd, efe a ddywedodd: ty di lofrudd, wyt yn dwyn ein bywyd pre&s;ennol oddi arnom, ond Brenhin y byd a'n cyfyd ni (y rhai ydym yn meirw tros ei gyfreithiau) i dragywyddol gyfo|diadigaeth y bywyd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yn &ocirc;l hwn y dygwyd y trydydd hefyd iw watwar, a phan ofynna&s;ant am ei dafod, efe at e&s;tynnodd allan yn ebrwydd, ac a ledodd ei freichia&ucirc; yn h&ycirc;f, ac a lefarodd yn wrol.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y rhai hyn a gefais i gan Dd&ucirc;w o'r nef, a'r rhai hyn yr ydwyfi yn eu Dirmygu er mwyn ei gyfreithiau ef, ac yr ydwyf yn gobeithio der|byn y rhain ail-waith ganddo ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yn gymmeint ag i'r brenin a'r rhai oe|ddynt gyd ag ef &s;ynn&ucirc; a rhyfeddu wrth galon|did y g&wcirc;r ieuangc, megis wrth vn heb bri&s;io am ei boena&ucirc;.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yn &ocirc;l marw hwn hwy a ferth&ycirc;ra&s;ant y pedwerydd hefyd, gan ei ladd y cyffelyb f&ocirc;dd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr hwn pan ydoedd agos a marw a ddy|wedodd, p&ecirc;th dei&s;yfadwy yw i ni newidio y pe|thau &s;ydd raid eu gobeithio gan ddynion, a di&s;|gwil am ein gobaith oddi wrth Dd&ucirc;w fel ein cyfoder eilwaith drwyddo ef: canys i ti ni bydd cyfodiadigaeth i fywyd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Wedi hynny hwy a ddyga&s;ant y pum|med ac ai merthyr&acirc;&s;ant.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yr hwn gan edrych ar y brenin a ddywe|dodd, y mae genit all&ucirc; ym my&s;c dynion, ac er i ti f&ocirc;d n farwol yr wyt ti yn gwneuthur a fyn|nech: ond na thybbia wrthod o Dd&ucirc;w ein cen|hedl ni.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ond di&s;gwil ennyd, a gw&ecirc;l ei all&ucirc; mawr ef, fel y co&s;pa efe dy di a'th h&acirc;d.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yn &ocirc;l hwn hwy a ddyga&s;ant y chweched yr hwn pan ydoedd yn marw a ddywedodd: na &s;omma mo honot ty h&ucirc;n yn ofer: canys nyni ydym yn dioddef y petha&ucirc; hyn o'n plegit ein h&ycirc;|nain, o blegit pechu o hono~ yn erbyn ein D&ucirc;w: a'r pethau hyn a wnaethpwyd yn rhyfeddod [i bawb.]</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ond na feddwl di y diengi di heb dy go&s;|pi, yr hwn wyt yn cei&s;io rhyfela yn erbyn Duw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ond y fam oedd yn rhyfeddfawr ragorol ac yn haeddu cof ardderchog: yr hon tros y&s;|pait diwrnod a oddefodd &acirc; ch<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">lon rymus weled ei &s;aith m&acirc;b yn marw ar yr vnwa<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">th, o blegit ei gobaith a o&s;oda&s;e hi yn yr Arglwydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac hi a annogodd b&ocirc;b un o honynt yn iaith ei gwl&acirc;d, ac yn llawn o y&s;pryd a doethineb hi a gynhyrfodd ei meddwl &acirc; chalon wrol, ac a ddy|wedodd wrthynt,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ni wn pa fodd y daethoch i'm bru: canys
<PB N="431" REF="456">ni roddais i chwi nac y&s;pryd na bywyd, ac nid myfi a ddo&s;parthodd ael&ocirc;dau eich cyrph.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ond yn ddiau gwneuthurwr y b&ycirc;d, yr hwn a luniodd anedigaeth d&ycirc;n, ac a gafodd na|turiaeth p&ocirc;b p<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">th, a'r hwn a rydd eilwaith i rhwi er ei drugaredd y&s;pryd a bywyd, yn gym|meint ag i chwi yn awr eich dirmygu eich hu|nain er mwyn ei gyfreithiau ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Antiochus befyd gan dybbio ei f&ocirc;d yn ddirmygus, a chan feddwl fod ei hymadrodd hi yn wradwyddus, tra ydoedd yr ie&ucirc;angaf etto yn fyw, a gei&s;iodd ei dd&ecirc;nu nid yn vuic &acirc; geiri|riau, ond hefyd trwy addo &acirc; llyfau ei wneuthur yn gyfoethog, ac yn oludog os efe a ym wrthode a chyfreithiau ei dadau, ac hefyd y cymmere efe ef megis yn g&acirc;r iddo, ac y rhodde iddo &s;wyddau</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac o blegit nas gwrandawe y g&wcirc;r ieu|angc, efe a barodd gyrchu ei fam, ac a siriolodd arni hi gynghori ei m&acirc;b am ei hoedl ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac wedi iddo ddei&s;yfu arni hynny &acirc; geiriau lawer, hi a addawodd iddo y cynghore hi ei mab.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna ei fam a droes atto, a chan watwar y teiran creulon, hi ddywedodd yn iaith ei gwlad.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Fy mab trugarha wrthif, yr hon a'th dd&ucirc;g di naw mis yn fy mru, yr hon a roddais i ti laeth dair blynedd, yr hon a'th dd&ucirc;g di i fynu hyd yn hyn, a'r hon a oddefais orthrymderau dy fagwriaeth, attolwg i ti fy mab edrych ar y nef a'r ddaiar, ac edrych ar b&ocirc;b peth ag &s;ydd yn|ddynt, cydnebydd wneuthur o Dduw y pethau hyn o'r pethau nid oeddynt, a gwneuthur rhy|wogaeth d&ycirc;n felly.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Nac ofn a mor cigydd hwn, ond bydd de|big i'th frodyr, cymmer dy farwolaeth, fel y ga|llwyf dy dderbyn gyd a'th frodyr yn yr vn|rhyw drugaredd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A thra yr ydoedd hi yn dywedyd hyn, y g&wcirc;r ieuangc a lefarodd, beth yr ydych chwi yn edrych am dano&lpunctel; nid oes yn fy mryd vfyddhau gorchymyn y brenin, ond yr ydwyf yn gwrando ar orchymynnion y gyfraith, y rhai a roddwyd i'n tadau trwy law Mo&s;es.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Tithe hefyd yr hwn wyt ddychymygwr pob drwg i'r Hebr&aelig;aid, ni diengi rhag llaw Dduw.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Canys nyni ydym yn goddef [hyn] o blegit ein pechodau ein hunain.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ond er b&ocirc;d y Duw byw tros ennyd yn digio wrthym er athrawiaeth ac addy&s;c i ni, et|to efe a gymmyd trachefn &acirc;i wei&s;ion.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ond ty di &ocirc; annuwiol ac &s;celer af o'r holl ddynion, nac ymddercha dy hun yn ofer gan ffrommi mewn an&s;iccr obaith, a chan godi dy ddwylaw yn erbyn gwei&s;ion Duw:</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Canys ni ddiengai&s;t di etto rhag barn Duw oll alluog, yr hwn &s;ydd yn gweled [pob peth.]</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Fy mrodyr y rhai weithian a oddefa&s;ant lafur byrr, ydynt yr awron dan &s;anctaidd gy|fammod bywyd tragywyddol: tithe hefyd trwy farn Duw, a dderbynni boenau addas o blegit dy falchder.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Minne hefyd megls ag y gwnaeth fy|mrodyr a roddaf fyng-horph a'm henides dros gyfreithiau ein teidiau, gan attolwg i Dduw, drugarhau o honaw yn gyflym wrth y genedl hon, a pheri i tithe drwy benyd a cho&s;pedigaeth gyffe&s;&s;u, mai efe &s;ydd Dduw yn vnic.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A diweddu hefyd ynofi a'm brodyr o ddi|gofaint yr Holl-alluog, yr hwn yn addas a &s;yr|thiodd ar ein holl genedl.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Yna 'r brenin wedi ei enynnu &acirc; chyndda|redd, a w&ycirc;nfydodd yn erbyn hwn yn fwy na n&ecirc;b, ac a fu drwm ganddo ei watwar.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Hwn hefyd a fu farw yn &s;anctaidd, gan roddi ei gwbl ymddyried yn yr Arglwydd.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Yn ddiwethaf o'r cwbl y fam yn &ocirc;l ei meibion a fu farw.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Weithian bydded digon dywedyd hyn am [eu] gwleddau, ai creulondeb aruthrol.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iudas yn ca&s;clu yng-hyd ei lu, 9 Nicanor yn my|ned yn erbyn Iudas; 16 Iudas yn annog ei filwyr i fod yn ddi-anwadal, 20 yr ydys yn gorch-fygu Nicanor, 27 y mae yr lddewon yn rhoddi diolch y&s;pail i'r ymddifaid a'r gweddwon, 30 yr ydys yn gorch-fygu Timotheus a Bacchides, 35 y mae Nicanor yn ffoi at Antiochus.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa Iudas Machabeus a'r rhai oeddynt gyd ag ef a aethant yn ddirgel i'r pentrefi, ac a alwa&s;ant eu ceraint, ac a gymmera&s;ant y rhai oeddynt yn aros yn-brefydd yr Iddewon, ac a ga&s;cla&s;ant yng-hyd chwem&icirc;l o w&ycirc;r.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Felly hwy a alwa&s;ant ar yr Arglwydd, ar edrych o honaw ar ei bobl, y rhai yr oedd pawb yn eu cy&s;tuddio, ac ar fod o honaw yn drugarog wrth y deml, yr hon a ddarfa&s;e i'r dynion drwg ei halogi,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac ar do&s;turio o honaw wrth y ddinas (yr hon ydoedd wedi ei dini&s;trio, ac agos yn vn a'r llawr) ac ar wrando o honaw ar lef gwaed y rhai a ladda&s;id yn gweiddi arno ef,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac ar gofio o honaw anghyfreithlon laddi|ad y plant gwirion, a'r cabl eiriau a ddyweda&s;id yn erbyn ei enw, ac ar ddangos c&acirc;s yn erbyn drygioni.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna Machabeus wedi cynnull yng-hyd ei lu, a'r cenedloedd heb allu ei wrthwynebu, gan droi o'r Arglwydd ei ddigofaint yn drugaredd,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Efe a ddaeth yn ddi&s;ymmwth, ac a lo&s;codd y dina&s;oedd ar pe~trefi, ac a feddia~nodd y lleoedd cymhwy&s;af, gan yrru llawer oi elynnion i ffoi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond yn bennaf efe a arferodd liw n&ocirc;s wneuthur cyfryw dderfy&s;coedd, hyd onid aeth y gair oi wroldeb ef i b&ocirc;b lle.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond pan welodd Philip dyfu o'r g&wcirc;r hwn yn fuan o fe&s;ur ychydig, ac ychydig, ai f&ocirc;d yn llwyddiannus: efe a &s;crifennodd at Ptolemeus llywodraethwr Caelo&s;yria a Phenicia, yw &s;wccrio ef yn acho&s;ion y brenin.</P>
<PB REF="457">
<P N="9"><HI>9</HI> Yna efe a etholodd Nicanor mab Patro|clus, vn oi geraint pennaf, ac ai danfonodd ef, gan roddi o bob rhai o'r cenhedloedd nid llai nag vgain m&icirc;l, i ddiwreiddio allan holl genedl yr I|ddewon: a hefyd efe a gy&s;ylldodd yng-hyd ag ef Gorgias y capten, g&wcirc;r cyfarwydd mewn mat|terion rhyfel.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Nicanor hefyd a ordeiniodd am deyrn|ged y brenin o ddwyfil o dalentau, yr hon a ddy|le 'r Rhufein-w&ycirc;r ei chael, gan yr Iddewon y rhai a ddelid yn garchororion y cymmerid hi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny efe anfonodd yn y man i'r di|na&s;oedd ar lan y m&ocirc;r, iw hannog hwy i brynu yr Iddewon i fod yn wei&s;ion iddynt, gan addo y gwerthe [idynt] dd&ecirc;g a phedwar vgain er vn talent: ond nid ydoedd efe yn y&s;tyrio dial Duw, yr hwn a dde&s;cynne arno ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pan wybu Iudas fod Nicanor yn dy|fod, efe a fynegodd i'r rhai oeddynt gyd ag ef f&ocirc;d y gelynnion yn ne&s;au.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Weithieu yr oedd rhai [o honynt] yn of|nus, y rhai ni choelient i gyfiawnder Duw, ond ffoi a wnaetha~t, a myned ymmaith o'r fan honno</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Rhai eraill hefyd a wertha&s;ent yr hyn oll a adaw&s;id, ac ar yr vn waith a weddia&s;ant ar yr Arglwydd, ar waredu o honaw ef hwynt oddi wrth yr annuwiol Nicanor, yr hwn ai gwertha|&s;e hwynt cyn dyfod o honynt yng-hyd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ar er na's gwnele efe hyn er eu mwyn hwynt, etto [ar ei wneuthur] er mwyn ei gy|fammod ai teidiau, ac er mwyn iddynt alw ar ei &s;anctaidd ai ogoneddus enw ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna Machabeus wedi galw ei w&ycirc;r yng|hyd, hyd yn nifer chwe m&icirc;l, a attolygodd iddynt, na ddigalo~nent o blegit eu gelynnion, ac nad of|nent amlder y ce~hedloedd y rhai oeddynt yn dy|fod arnynt yn ddiachos: ond rhyfela o honynt yn &wcirc;rol, gan o&s;od ger bron eu llygaid y dirdra a wnaethent yn anheilwng i'r lle &s;anctaidd,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r gurfa a rodda&s;id i'r ddinas yr hon a watware&s;id, a dirymmiad y llywodraeth a dderbynia&s;ent hwy gan eu henafiaid.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys y maent hwy yn ymddyried mewn arfau a hyfder, ond nyni a ymddyriedwn yn Nuw oll alluog yr hwn a all ddifetha yr rhai y|dynt yn dyfod yn ein erbyn, a'r holl f&ycirc;d hefyd ag amnaid.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac hefyd efe a gofiodd idynt gymmorth Duw yr hwn a ddango&s;a&s;id iw tadau, &s;ef pan &s;yrthiodd cant a phewar vgain a phum m&icirc;l tann<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 19.35.</NOTE> Senacherib,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r rhyfel a wnaethid yn Babilon yn er|byn y Galatiaid, fel y daethe o honynt hwy eu gyd i'r maes wyth mil, gyd &acirc; phedair mil o'r Macedoniaid: a phan amheuodd y Macedo|niaid, yr wyth cant hynny a ladda&s;ant vgain m&icirc;l a chant drwy gymmorth a rodda&s;id iddynt o'r nef, trwy ba vn y derbynia&s;ant lawer o fudd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Bellach wedi iddo eu cy&s;&s;uru a'r pethau hyn ai gwneuthyd yn barod i farw dros y cy|freithiau a'r wl&acirc;d,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Efe a rannodd ei lu yn bedair rhann, ar a wnaeth ei frodyr ei hun yn gapteniaid ar y llu: &s;ef Simon, Io&s;eph, ar Ionathas, gan roddi i bob vn bymthec-cant o ryfel-w&ycirc;r.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac wedi i Eleazar ddarllen y llyfr &s;ant|taidd a rhoddi iddynt yn arwydd, <HI>DRWY</HI> help Duw, efe yn gapten y llu blaenaf a aeth yng|hyd &acirc; Nicanor.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac o herwydd bod yr Holl-alluog yn rhy|fela tro&s;tynt, hwy a ladda&s;ant o'r gelynnion v|wch law naw m&icirc;l, ac a glwyfa&s;ant, ac a gloffa|&s;ant y rhan fwyaf, ac a yrra&s;ant bawb i ffoi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac a gymmera&s;ant yr arian oddi ar y rhai a ddaethent iw prynu, ac ai hymlidia&s;ant ym-mhell, ond am fod arnynt ei&s;ieu am&s;er hwy a ddychwela&s;ant.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys y dydd o flaen y Sabboth oedd efe, am hynny ni fynnent eu hymlyd hwy ym|mhellach.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Fel hyn hwy a gymmera&s;ant eu harfau, ac a y&s;peilia&s;ant y gelynnion, ac a gadwa&s;ant y Sabboth gan fawr fendithio a moliannu 'r Arglwydd yr hwn ai gwareda&s;e y dydd hwn|nw, ac a dywallta&s;e arnynt ddechreuad ei dru|garedd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Hefyd yn &ocirc;l y Sabboth hwy a ranna|&s;ant rann o'r y &s;pail i'r cleifion, i'r gweddwon, ac i'r ymddifaid, a'r hyn oedd yng-weddill a gymmera&s;ant iddynt eu hun ai plant.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac yn &ocirc;l gwneuthur y pethau hyn, a gwneuthur o honynt gyffredin weddi, hwy a at|tolyga&s;ant i'r Arglwydd trugarog gymmodi o'r diwedd &acirc;i wei&s;ion.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Wedi hynny ar vnwaith hwy a &s;yrthia|&s;ant ar vchaf Timotheus a Bachis, ac a ladda|&s;ant vwchlaw vgain m&icirc;l, ac a ennilla&s;ant vchel a chadarn ge&s;till, ac a ranna&s;ant y&s;pail lawer yn gyffredinol rhyngddynt hwy a'r cleiifon, a'r ymddifaid, a'r gweddwon, a'r henaf-gw&ycirc;r di|ffrwyth.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Hefyd hwy a ga&s;cla&s;ant eu harfau yng|hyd, ac ai dyga&s;ant i leoedd cymmwys, a'r y&s;pail arall a arweina&s;ant i Ieru&s;alem.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Hwy a ladda&s;ant hefyd Philarches, yr hwn ydoedd gyd &acirc; Timotheus, dyn annuwiol, ac vn a ddyga&s;e orthrymderau lawer ar yr I|ddewon.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yn yr vn ffunyd pan oeddynt yn cadw g&wcirc;yl y goruchafiaeth yn eu gwlad, hwy a lo&s;|ca&s;ant Cali&s;thenes yr hwn a lo&s;ca&s;e 'r pyrth &s;anctaidd, ac a ffoe&s;e i ryw d&ycirc; by<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">han iw achub ei hun, am hyuny efe a dderbyniodd wobr addas am ei anwiredd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A Nicanor annuwiol (yr hwn a ddyga|&s;e fil o far&s;iandw&ycirc;r i brynu 'r Iddewon)</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Wedi ef ddaro&s;twng trwy help yr Ar|glwydd gan yr rhai y tybia&s;e efe nad oeddynt ddim, yn gymmeint a gorfod iddo fwrw ym|maith ei addurn wi&s;c, a ffoi trwy 'r canol f&ocirc;r me|gis gwibbiad, a <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">yfod heb adel neb gyd ag ef i Antiochia, a'r ffynniant mwyaf a gafodd efe
<PB N="432" REF="457">oedd colli ei lu.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Fel hyn yr hwn a addaw&s;e dalu teyrn-ged i'r Rhufeinw&ycirc;r o'r carchororion y rhai oeddynt yn Ieru&s;alem, a ddygod newyddion fod gan yr Iddewon amddeffynnwr, &s;ef Duw: ac oblegit hyn na's galle n&ecirc;b wneuthur niwed iddynt, o herwydd eu b&ocirc;d yn cadw y cyfreithiau a orchy|mynna&s;e efe iddynt hwy.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Antiochus yn ewylly&s;car i y&s;peilio Per&s;epolis a yrred i ffoi. 5 Ag efe yn erlid yr lddewon, fe ai tarawodd yr Arglwydd ef. 13 Ffuantus edifeirwch Antiochus. 28 Ei farwolaeth do&s;turus.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNg-hylch y cyfam&s;er hwnnw y daeth An|tiochus allan o wl&acirc;d Per&s;ia yn wradwy|ddus.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys pan ddaeth efe i Per&s;epolis, efe a amcanodd y&s;peilio 'r Deml a dwyn dano y ddi|nas: ond y bobl a reda&s;ant yn gyffrous iw ham|ddeffyn eu hun &acirc;i harfau, ac ai gyrra&s;ant ef i ffoi: felly Antiochus, alyrrwyd i ffoi gan y pre|&s;wylwyr, ac a ddychwelodd &acirc; chywilydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A phan ddaeth efe i Ecbatana y dywed|wed iddo ef y pethau a wnaethid i Nicanor ac i Timotheus.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Am hynny wedi i lid ei gyfodi ef, efe a fe|ddyliodd droi drwg y rhai ai gyrra&s;e ef i ffoi ar yr Iddewon, am hynny efe a barodd i'r hwn a ydoedd bob am&s;er yn gyrru ei gerbyd bry&s;uro a dibennu ei daith, canys barn Duw ydoedd yn ei annog ef: o herwydd efe a ddyweda&s;e fel hyn yn ei falchedd, myfi a wnaf Ieru&s;alem yn gladd|fa gyffredin yr Iddewon pan ddelwyf yno.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ond yr Arglwydd oll alluog a Duw I&s;|rael, ai tarawodd ef &acirc; dialedd difeddiginiaethol, ac anweledig: canys er cynted ag y dyweda&s;e efe y geiriau hyn, dolur yn ei berfedd a ddaeth arno yr hwn ni's gellid ei iachau, a gofid aru|throl yn ei fol.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac iawn oedd hynny: canys efe a boena|&s;e berfedd gw&ycirc;r eraill ag amryw a dieithr boe|nau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Hwn hefyd ni pheidie er hynny ai vchel|fryd, ond a lenwid yn fwy &acirc; balchedd, gan anad|lu allan d&acirc;n yn ei ddig yn erbyn yr Iddewon, a pheri pry&s;uro ei daith: eithr digwyddodd &s;yr|thio o hono ef i lawr oi gerbyd, yr hwn ydoedd yn rhedeg yn gyflym, a gwneuthur oll aelodau ei gorph ef yn chwilfriw gan y cwymp mawr [hwnnw.]</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Fel hyn efe yr hwn a dybbie ychydig o'r blaen y galle orchymyn to~nau y m&ocirc;r (cymmeint oedd ei falchedd tu hwynt i ddyn) a phwy&s;&s;o y mynyddoedd vchel mewn clorian tra ydoedd ar y ddaiar, a arwenid mewn elor feirch, gan fy|negu i bawb amlwg allu Duw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yn gymmeint ac i bryfed heidio allan o gorph yr annuwiol hwnnw, a thra ydoedd efe etto yn fyw ei gnawd a &s;yrthie [i lawr] gan bo|en a gofid, ai holl lu a ymofidient o blegit ei ddrwg-&s;awyr ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fel hyn nid oedd n&ecirc;b abl i aros yr hwn o'r blaen a dybbie y galle gyrrheuddyd &s;&ecirc;r y ne|foedd, o blegit y dryg-&s;awyr.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny wedi ei glwyfo fel hyn efe a ddechreuodd beidio ai falchder mawr, a dyfod iw adnabod ei hun drwy gurfa Duw, ai ofid yr hwn a chwanegid b&ocirc;b mynudun [awr.]</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A phan ni allodd efe aros ei &s;awyr ei hun efe a ddywedodd hyn: iawn yw ymo&s;twng i Dduw, ar i'r hwn &s;ydd yn farwol nag ymdre|cho i f&ocirc;d yn ogufiwch &acirc; Duw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r dyn &s;celer hwn a weddiodd at yr Ar|glwydd (yr hwn ni chymmere drugaredd arno mwyach) gan ddywedyd,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y rhyddh&acirc;e efe y ddinas &s;anctaidd i'r hon yr oedd efe yn pry&s;uro iw gwneuthur yn vn ar llawr, ac yn gladdfa.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A hefyd y gwnai efe yn ogufiwch a'r An|tiochiaid yr holl Iddewon y rhai yr oedd efe [o'r blaen] yn eu barnu yn anheilwng o gladdediga|eth, ond iw bwrw iw llyngcu gan adar a bwy&s;t|filod yng-hyd ai plant.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac yr bardde efe y Deml &s;anctaidd &acirc; rho|ddio~ gwychion yr hon o'r blaen a ddarfa&s;e iddo ei hy&s;peilio, ac y chwanege efe y lle&s;tri &s;anc|taidd, ac y rhodde efe oi ardreth ei hun yr holl g&ocirc;&s;t a ydoedd yn perthynu i'r ebyrth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac am ben hyn hefyd y bydde efe ei hun yn Iddew, ac y rhodie ym mhob lle cyfanneddol gan bregethu gallu Duw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ond pan na pheidie ei ofidfawr boenau (canys fe a ddaethe arno ef iawn farn Duw) gan anobeithio ei iechyd, efe a &s;crifennodd at yr Iddewon y llythyrau &s;y yn canlyn, ac yn|ddynt y fath dei&s;yfiad a hyn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> I'r iddewon ei ddina&s;w&ycirc;r, annerch ac ie|chyd a llywyddiant oddi wrth Antiochus y bre|nin a'r pen llywydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Os ydych chwi a'ch plant yn iach, ac os yw pob peth yn &ocirc;l eich dymuniant, mi a roddaf fawr ddiolch i Dduw, gan f&ocirc;d gennif obaith yn y nef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Wrth ddychwelyd o wledydd Per&s;ia, wedi &s;yrthio mewn clefyd mawr, mi a dybbiais f&ocirc;d yn ang-henrheidiol i mi ofalu am gyffredin ddienbydrwydd pawb,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Nid gan anobeithio o'm bywyd, ond gan fod gennif obaith mawr y diangaf o'r clefyd hwn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Gan y&s;tyrio hefyd ddarfod i'm t&acirc;d yr am|&s;er ac yr arwenodd lu i'r tueddau vchaf hyn, &s;ei|nio pwy a llywodraethe ar ei &ocirc;l:</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Fel os digwydde dim amgen nag yr oedd yn gobeithio, neu os dywedid newyddion drwg yn y byd, na byde i w&ycirc;r y wl&acirc;d derfy&s;cu, gan eu bod yn gwybod i bwy i rhoe&s;id llywo|draeth y matterion [hynny.]</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Hefyd gan feddylio bod y pendefigion &s;y oddi amgylch ac yn gymydogion i'm teyr|nas, yn di&s;gwil am&s;er, ac yn edrych pa beth a ddigwyddo: myfi a ordeiniais fy m&acirc;b Antio|chus
<PB REF="458">yn frenin, yr hwn pan oeddwn yn myned i'r gwledydd vchaf hyn, a orchymynnais yn fy|nych i lawer o honoch chwi, ac a &s;crifennais at|to ef y modd y mae yn calyn yr &s;crifen ymma.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Am hynny yr wyf yn eiriol arnoch chwi ac yn ddei&s;yfu ar goffa o honoch y cymmwyna|&s;au a wneuthym i chwi yn amlwg ac yn ddir|gel, a chadw o honoch bob am&s;er eich ewyllys da i mi a'm m&acirc;b.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Canys diau gennif y ceidw efe yn gyfan ac yn ddihalog y cyngor a roddais iddo yn eich cylch chwi.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Fel hyn y llofrudd a'r cabl-wr wedi iddo oddef gofid lawer, megis ag y gwnaethe efe i eraill, a fu farw yn ym deithio ar y myny|ddoedd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A Philip ei frawd-maeth ef a ddug ym|maith ei gorph ef: yr hwn hefyd rhag ofn m&acirc;b Antiochus a ff&ocirc;dd i'r Aipht at Ptolomeus Phi|lometor.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Iudas Machabaeus yn ennill trachefn y ddinas a'r Deml. 10 Gweithredoedd Eupator. 16 Yr Idde|won yn ymladd yn erbyn yr Idumeaid. 24 Timothe|us yn gore&s;cyn Iudaea, yn erbyn yr hwn y mae Iudas yn rhyf&ecirc;la. 29 Pum gwr &s;ydd yn ymddangos yn yr awyr i helpu yr Iddewon. 37 Lladdiad Timotheus.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">MAchabaeus hefyd a'r rhai oeddynt gyd ag ef, drwy f&ocirc;d yr Arglwydd yn lly|wydd [iddynt] a ennillodd trachefn y ddinas a'r Deml.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac hwy a fwria&s;ant i lawr yr allorau a'r Cappelau a wnaethe yr cenhedloedd yn yr heo|lydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac wedi glanhau 'r Deml, hwy a weithia|&s;ant allor ar all: ac wedi iddynt daro t&acirc;n allan o gerrig tanllyd, hwy a offrymma&s;ant aberth yn &ocirc;l dwy flynedd, ac a arlwya&s;ant arogl-darth a Iu&s;ernau, a bara go&s;ot.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Wedi hynny hwy a attolyga&s;ant i'r Ar|glwydd gan &s;yrthio i lawr ar eu hwyn&ecirc;bau, na bydde iddynt mwyach &s;yrthio mewn cyfryw ddrygau: ond os pechent trachefn vn am&s;er, bod iddo ef ei hun eu co&s;pi drwy drugaredd, ac nas rhodde ddim o honynt mwy i'r cablaidd a'r creulon genhedloedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r dydd hefyd yr haloga&s;id y Deml gan y dieithraid, y digwyddodd gwneuthur pure|digaeth y Deml yr vn dydd, &s;ef y pummed dydd ar hugain o fis Ca&s;leu.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Hwy a gadwa&s;ant &acirc; llawenydd tros wyth niwrnod ddydd gwyl y pebyll, gan gofio fel y gorfa&s;e iddynt ychydig o'r blaen gadw g&wcirc;yl y pebyll yn y mynyddoedd a'r ogfeuydd yn &ocirc;l modd anifeiliaid.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny hwy a gymmera&s;ant ganghe|nau &icirc;r, a cheingciau hardd, a blodau, ac a gana|&s;ant p&s;almau i'r hwn a rodda&s;e iddynt rwydd|deb i l&acirc;nhau ei fangre [ei hun.]</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Hwy a ordeinia&s;ant hefyd drwy gyffre|din orthymyn a deddf ym my&s;c h&ocirc;ll genedl yr Iddewon, gadw y dyddiau hyn [yn &wcirc;yl] b&ocirc;b blwyddyn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac fel hyn y bu ddiwedd Antiochus a gy|fenwid Epiphanes.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Weithian hefyd ni a fynegw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> y pethau a wnaethpwyd yn am&s;er Eupator Antiochus yr hwn ydoedd f&acirc;b yr annuwiol hwnnw) gan dalfyrru yng-h&ycirc;d y beunyddiol ddrygau y rhai oblegit rhyf&ecirc;loedd a ganlyna&s;ant.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys hwn wedi cymmeryd arno y de|yrnas a &s;einiodd ryw vn a elwid Ly&s;ias, i fod yn olygwr ar [ei] faterrion, yr hwn a fua&s;e yn gapten pennaf o Caeles Syria a Phenicia.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys Ptolomeus yr hwn a henwa&s;id Macron (ai fryd ar wneuthur cyfiawnder a'r I|ddewon, o blegit y cam a wnaethe iddynt) a aeth yng-hylch dwyn eu materion hwy i benn yn heddychol.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny efe a gyhuddwyd ger bron Eupator gan ei geraint, ac efe a alwyd yn fy|nych yn fradychwr, o blegit gadel o bonaw Cy|prus, yr hon a rodda&s;e Philometor yn ei gad|wriaeth ef, a myned o honaw at Antiochus E|piphanes: am hynny pan weled nad ydoedd mewn bri ardderchog, efe a gymmerth wen|wyn, ac ai gwenwynodd ei hun, ac a fu farw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ond pan wnaethwyd Gorgias yn ben llywydd y lleoedd hyn, efe a groe&s;awodd e&s;tro|niaid, ac a ryfelodd yn fynych yn erbyn yr Idde|won.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr Idumeaid hefyd a gytuna&s;ant ag ef, ac a flinent yr Iddewon, gan ennill y lleo|edd cedyru, a thrwy derbyn y rhai a yrrid ar herw o Ieru&s;alem hwy a ymrodda&s;ant i gadw rhyfel.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny y rhai oeddynt gid &acirc; Macha|baeus drwy weddio a ddei&s;yfa&s;ant ar Dduw fod yn gymmorthwr iddynt, ac yna hwy a ruthra|&s;ant ar gedyrn leoedd yr Idumeaid.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> I'r rhai pan reda&s;ant yn rymmus, hwy a wnaethpwyd yn gyfrannogion o'r lleoedd, ac wedi iddynt ddial ar yr h&ocirc;ll rai a oeddynt ar y gaer hwy a ladda&s;ant y rhai a gyfarfyddent, ac a ddienaida&s;ant nid llat nag vgain mil.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys pan gyd-ffoe&s;e naw mil o'r lleiaf i ddau d&wcirc;r cadarn tros ben, gan fod ganddynt b&ocirc;b peth ang-henrheidiol er gwarchau,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Machabaeus a adawodd Simon ac Io|&s;eph a Zaccheus hefyd, a'r rhai oeddynt gid ag hwynt i amgylchu [y t&ycirc;rau,] ac efe a aeth ei hun lle yr oedd mwy o ei&s;ieu.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ond y rhai oeddynt gyd &acirc; Simon, am eu bod yn chwannog i arian, a lygrwyd ag ari|an gan y rhai oeddynt yn y tyrau: ac wedi cym|meryd d&ecirc;ng m&icirc;l a thrugain drachmau hwy a ollynga&s;ant rai i ffoi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yr hwn beth pan fynegwyd i Machabae|us efe a gynhullodd yng-hyd bendefigion y bobl, ac a gwynodd arnynt hwy ddarfod iddynt werthu eu brodyr am arian, gan ollwng eu ge|lynion yn eu herbyn hwynt.</P>
<PB N="421" REF="458">
<P N="22"><HI>22</HI> Am hynny efe ai lladdodd hwynt wedi eu tittio o draeturiaeth, ac yn ddi&s;ymmwth efe a ennillodd y ddau d&wcirc;r hynny.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a arferodd yr arfau y rhai oeddynt yn [eu] dwylo yn llwyddiannus, ac a la|ddodd fwy nac vgain mil yn y ddau le hynny.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Timotheus hefyd yr hwn a ddarfua&s;e i'r Iddewon ei orch-fygu o'r blaen, wedi ca&s;clu llawer o luoedd dieithr a llawer o w&ycirc;r meirch o A&s;ia, a ddaeth yno ar fedr ennill Iudaea wrth ar|fau.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ond y rhai oeddynt gyd a Machabeus, pan ydoedd yn ne&s;&s;au, a droe&s;ont i weddio-ar yr Arglwydd,</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Gan danu pridd ar eu pennau, a gwre|gy&s;u eu lwynau &acirc; llien&s;ach, a &s;yrthio ar eu hwy|nebau i'r llawr wrth droed yr allor, ac a attoly|ga&s;ant iddo drugarhau wrthynt, a bod yn elyn iw gelynnion, a gwrthwynebu eu gwrthwy|neb-w&ycirc;r, megis ac y myn&ecirc;ga y gyfraith.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac wedi diweddu eu weddi, hwy a gym|mera&s;ant eu harfau, ac a aethant ym mhellach oddi wrth y ddinas, a phan ddaethant yn agos at eu gelynnion hwy a gymmera&s;ant ofal am danynt eu hun.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac er <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">ntedd yr ymddango&s;odd cyfo|diad haul, hwy a aethant bob vn yng-h&ycirc;d: y naill ran a'r Arglwydd ganddynt yn noddfa, ac yn &wcirc;y&s;tyll llwyddiant, a buddugoliaeth ardder|chog, a'r lleill yn go&s;od calondid yn llywydd rhyfel.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A thra 'r oedd y g&acirc;d yn do&s;t fe a ymddan|go&s;odd i'r gelynnion o'r nef bum g&wcirc;r hardd|wychion, yn ei&s;tedd ar feirch a ffrwynau aur, a dau [o honynt] yn blaenori'r Iddewon.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Y rhai gan gymmeryd Machabeus er|byn ei ganol ai gwi&s;ca&s;ant ai barfau rhai ydo|edd am danynt, ai cadwa&s;ant yn ddiniwed: ac a &s;aetha&s;ant bicellau a mellt yn erbyn y gelynni|on: am hynny wedi eu gwa&s;caru &acirc; dallineb, hwy a &s;yrthia&s;ant i lawr yn llawn blinder.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Am hynny y lladdwyd o w&ycirc;r traed vgain mil a phymp can<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">, ac o w&ycirc;r meirch chwe-chant.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ond Timotheus hwnnw a ff&ocirc;dd i Ga|zara yr hon a elwid yn lle cadarn, lle yr ydoedd y pen llywydd Chereas.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ond mil-w&ycirc;r Machabeus a ymgylchy|na&s;ant y lle hwnnw yn galonog bedwar diwr|nod ar hugain.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ond y rhai oeddynt oddi mewn yn ym|ddyried yng-hadernid y lle [hwnnw] a gabla|&s;ant yn ddirfawr, ac a ddyweda&s;a~t eiriau ff&icirc;aidd.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Pan oleuodd hi y pummed dydd ar hu|gain, gw&ycirc;r ieuaingc y rhai oeddynt gyd &acirc; Ma|chabeus, yn llo&s;ci yn eu meddyliau o blegit y gabledd, a ddaethant at y gaer, ac a ladda&s;ant yn &wcirc;rol &acirc; chalon egnius b&ocirc;b vn a gyfarfyddent &acirc; hwynt.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Eraill hefyd a ddringa&s;ant oddi amgylch yn erbyn y rhai oeddynt oddi mewn, ac a lo&s;ca|&s;ant y tyrau, ac wedi cynneu t&acirc;n hwy a lo&s;ca|&s;ant y cabl-w&ycirc;r yn fyw.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yn ddiweddaf rhai eraill a dorra&s;ant y pyrth, ac a dderbynia&s;ant i mewn weddill y llu, ac a ennilla&s;ant y ddinas, ac a ladda&s;ant Timo|theus yr hwn ydoedd wedi ymguddio mewn rhyw ff&ocirc;s, efe ai frawd Chereas, ac Apollopha|nes.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Wedi darfod iddynt wneuthur y pethau hyn hwy a folianna&s;ant yr Arglwydd &acirc; chania|dau, ac a mawl, yr hwn ag ardderchog ddaio|ni a helpa&s;e I&s;rael, ac a rodda&s;e iddo oruchafia|eth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ly&s;ias yn amcanu gorch-fygu 'r Iddewon, 8 yr ydys yn danfon cymmorth i'r Iddewon o'r nef. 16 lly|thyr Ly&s;ias at yr Iddewon, 20 llythyr brenin An|tiochus at Ly&s;ias, 27 llythyr yr vn-rhryw at yr I|ddewon, 34 llythyr y Rhufein-wyr at yr Iddewon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AR fyrder o am&s;er yn &ocirc;l hyn Ly&s;ias goroh|wyl-wry brenin ai g&acirc;r, yr hwn ydoedd ly|wydd ar ei holl fatterion ef a gymmerih ddigo|faint mawr am y pethau a wnaethid.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Wedi iddo ef ga&s;clu yng-h&ycirc;d yng-hylch pedwar vgain m&icirc;l, a'r holl w&ycirc;r meirch efe a ddaeth yn erbyn yr Iddewon, ai fr&ycirc;d ar wneu|thur y ddinas yn bre&s;&s;wylfa i'r Groeg-w&ycirc;r:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r deml i gael arian oddi wrthi fel temlau eraill y cenhedloedd, ac ai fr&ycirc;d ar werthu &s;wydd yr offeiriaid b&ocirc;b blwyddyn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Heb feddwl dim am allu Duw ond yn yn|fyd yn ei feddwl o herwydd ei fyrddiwn o w&ycirc;r traed, ai filoedd o w&ycirc;r meirch, ai bedwar vgain Eliphant.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Efe a ddaeth i wl&acirc;d yr Iddewon, ar a ne&s;|&s;a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dd at Beth-&s;ura, yr hwn ydoedd ga&s;tell ca|darn o fewn pum y&s;t&acirc;d at Ieru&s;alem, ac ai bli|nodd ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ond pan glybu y rhai oeddynt gyd &acirc; Ma|chabeus warchau eu ce&s;tyll cedyrn, drwy lefain a dagrau hwy a weddia&s;ant ar Dduw ar iddo ef ddanfon Angel vn i amddeffyn I&s;rael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond Machabeus gan gymmeryd arfau yn gyntaf ei hunan a gy&s;&s;urodd eraill i gyd ddwyn perigl ag ef, i helpu eu brodyr, felly hwy a ruthra&s;ant gyd &acirc; hwynt yn ewylly&s;car.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac fel yr oeddynt yno ger llaw Ieru&s;a|lem, g&wcirc;r ac farch a ymddango&s;odd iddynt, oi blaen mewn gwi&s;c wenn yn e&s;cwyd ei arfau euraid.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna pawb o honynt a gyd ogoneddodd y trugarog Dduw, ac a gymmera&s;ant galonnau grymmus, fel yr oeddynt bardd i ymladd, nid yn vuic a gw&ycirc;r, ond hefyd a'r anifeiliaid gwlltaf, ac ar parwydydd heuyrn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly hwy a aethant rhagddynt mewn byddin, a helpwr o'r nefoedd ganddynt, o blegit yr Arglwydd a gymmera&s;e drugaredd ar|nynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A than ruthro ar eu gelynnion megis llewod hwy a &s;athra&s;ant vn m&icirc;l ar dd&ecirc;g o &wcirc;yr
<PB REF="459">traed, a mil a chwechant o w&ycirc;r meirch, ac a yr|ra&s;ant y lleill oll i ffo.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Llawer o honynt wedi eu clwyfo a ddian|ga&s;ant yn noethion, a Ly&s;ias ei hun a ffoes drwy gywilydd, ac a ddiangodd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac fel nad oedd efe yn &wcirc;r angall, gan fe|ddylied ynddo ei hun pa golled a gaw&s;e, a than gyd&s;ynied fod yr Hebr&aelig;aid heb allel eu gor|fod, am fod yr &ocirc;ll alluog Dduw yn eu helpu hwynt, a ddanfonodd attynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac a wnaeth addewid ar iddo ef gytuno i b&ocirc;b peth rhe&s;ymol, ac am hynny y dene, ac y gyrre y brenin i f&ocirc;d yn ffafrus iddynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny Machab&ecirc;us a gytunodd ym mhob peth a ddei&s;yfodd Ly&s;ias gan ofalu am ei fod yn fuddiol, a pha beth bynnag a &s;crifennod Machab&ecirc;us at Ly&s;ias dros yr Iddewon, hynny oll a ganiataodd y brenin.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> O blegit yr oedd llythyrau wedi eu &s;cri|fennu at yr Iddewon oddi wrth Ly&s;ias fel hyn: Ly&s;ias yn annerch pobl yr Iddewon.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ioan ac Abe&s;&s;alom y rhai a yrrwyd oddi wrthych, hwy a rodda&s;ant attafi yr atteb &s;crifen|nedic, ac a ddymuna&s;ant arnafi gyflawni y pe|thau yr oedd hwnnw yn eu harwyddocau.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Am hynny pa beth hynnag ydoedd raid ei adrodd i'r brenin, mi ai thaethais [iddo:] a pha beth bynnag a fai gyfelybol i wneuthur, efe ai caniadhaodd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am hynny os cedwch chwi yr emyllys da hwn, yn y matterion hyn, ie yn &ocirc;l hyn hefyd mi a wnaf egni ar fod yn achos ddaioni [i chwi.]</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Tu ag at am y pethau hyn oll mi a rois orchymyn i'r rhain: ac i'm cennadau inne i gyd ymddiddan &acirc; chwychwi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Byddwch iach y ganfed ar wythfed flwyddyn a deugain, y pedwerydd dydd ar hu|gain o Ddio&s;-corynthius.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ond llythyrau 'r brenin ydoedd fel hyn, Antiochus frenin yn danfon annerch at ei frawd Ly&s;ias.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Wedi i'n t&acirc;d ni ymadel oddi ymma at y duwiau, ein ewyllys ni yw f&ocirc;d pre&s;wylw&ycirc;r ein teyrnas yn ddigyffro fel y gallo pawb o falu am yr eiddo ei hun.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yn gymaint ac i ni glywed i'r Iddewon (yr rhai ni chytunent a'r cyfnewidiad yr hwn a wnaethe fy nh&acirc;d yn &ocirc;l arfer y Groeg-w&ycirc;r, ond oedd well ganddynt eu harfer eu hun) fod yn dy|muno caniadhau iddynt ei harferau cyfreith|lawn eu hun.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> O achos hynny ein ewyllys yw cael o'r cenhedloedd ymma fod yn ddiderfy&s;c, ac ni a ro|e&s;om ein br&ycirc;d ar edfryd iddynt eu teml, a gadel y gwa&s;anaeth iddynt yn &ocirc;l yr arfer a oedd yn am|&s;er eu henafiaid.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> O achos hynny da y gwnei os danfoni attynt, a rhoi dy ddeheulaw iddynt megis pan wypont ein meddwl ni y byddant gy&s;&s;urus, ac y gallant drin yn hyfryd eu matterion eu hun.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac fel hyn yr oedd llythr y brenin at y cenhedloedd: Antiochus frenin, at henafiaid yr Iddewon, ar at yr Iddewon eraill &s;ydd yn dan|fon annerch.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Os iach ydych ein dymuniant yw, iach y|dym ninnau hefyd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Menelaus a ddango&s;odd i ni f&ocirc;d eich dei|&s;yfiad chwi i droi adref, ac i drin eich matterion eich hun.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Am hynny y neb a dde&s;cynno oddi wr|thym attoch chwi addewid ffyddlon a fydd iddo drwy ddiofalwch hyd y decfed dydd ar hugain o fis Xanthicus.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Fel y gallo yr Iddewon fwynhau eu lly|niaeth eu hunain ai cyfreithiau, megis o'r blaen, ac na chaffo neb o honynt flinder am bethau a wnelid yn amryfus.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac mi a yrrais hefyd Menelaus attoch chwi i'ch cy&s;&s;uro.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Byddwch iach y ganfed ar wythfed flw|yddyn a deugain, a'r pymthecfed dydd o fis Xan|thicus.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Danfon hefyd a wnaeth y rhufein-w&ycirc;r lythr attynt yn cynnwys y geirian hyn. <HI>QVIN|TVS</HI> Memmius, Titus Manlius, cenuadau y Rufein-w&ycirc;r at bobl yr Iddewon &s;ydd yn danfon annerch.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Y pethau a ganhiataodd Ly&s;ias carwr y brenin yr ydym ninnau hefyd yn eu caniadhau.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Y pethau y mae efe yn yn barnu eu bod iw dwyn at y brenin gyrrwch yn fuan ryw vn i ystyried y pethau hynny, fel y gallom ni ym|gynghori am y pethau a fyddo addas i chwy|chwi o achos yr ydym ni yn myned i Antioch.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Am hynny bry&s;&s;iwch a gyrrwch ryw rai, fel y gallom &wcirc;ybod eich meddwl.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Byddwch iach y ganfed ar wythfed flw|yddyn a deugain ar pymthecfed dydd o f&icirc;s Xan|thicus.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Timotheus yn blino 'r Iddewon, 3 gweithred an|nuwiol gwyr Ioppe yn erbyn yr Iddewon a dial ludas arnynt, 9 yr hyn a wnaeth Iudas i'r Iamniaid i'r Arabiaid i'r Ca&s;piaid, 19 i Timotheus ac i Gor|gias.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">WEdi gwneuthur yr ammodau hyn Ly|&s;ias a aeth at y brenin, a'r Iddewon a ymroe&s;ant i goledd y ddaiar.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ond y tywy&s;ogion y lleodd [hynny,] &s;ef, Timotheus, ac Appolonius mab Genneus, he|fyd Hieronymus, a Demophon, ac heb law 'r rhain Nicanor pennaeth Cyprus, ni ddiodde|fent iddynt orphywys a gweithio yn llonydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gwyr Ioppe hefyd a ddibenna&s;ant y wei|thred annuwiol hon, &icirc;e, hwy a gynghora&s;ant i'r Iddewon y rhai oedd yn trigo gyd &acirc; hwynt ar yddynt hwy ai gwragedd ai plant fyned i long a ddeifei&s;ia&s;&s;ent hwy megis pe bua&s;e heb fod creulondeb calon yn eu herbyn hwynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Felly drwy gyfundeb y ddinas y cymme|ra&s;ant y gyfraith fel gw&ycirc;r yn dymuno heddwch,
<PB N="434" REF="459">ac heb ddrwgdybied dim hwy a fodda&s;ant o ho|nynt wedi iddynt fyned i'r dyfnder nid llai na dau cant o w&ycirc;r.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O herwydd hynny pan gl&ycirc;bu Iudas wneuthur creulondeb yn erbyn ei genhedlaeth efe a ddango&s;odd hynny i'r gw&ycirc;r oedd gyd ag ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac wedi galw ar Dduw y barn-wr cyfi|awn, efe a ddaeth yn erbyn lladdw&ycirc;r ei frodyr ac a enynnodd y borthladd o h&ycirc;d n&ocirc;s, ac a lo&s;|codd yr y&s;craffau, ac a laddodd y rhai a ffoa&s;ent yno.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A phan oedd y lle wedi ei gaeu o amgylch efe a aeth ymmaith megis ar fedr dyfod eil|waith a diwreiddio holl bobl gyffredin Ioppe.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Hefyd pan ddeallodd efe fod yr Iamniaid ar fedr dwyn i ben yr vnrhyw beth yn erbyn yr Iddewon y rhai oeddynt yn trigo gid &acirc; hwynt,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Efe a ddaeth am ben yr Iamniaid o h&ycirc;d n&ocirc;s, ac a lo&s;codd y porthlo a'r llongau yn gym|meint ac i lewyrch y fflam [d&acirc;n] ymddangos hyd yn Ieru&s;alem, pan &s;afent ddeng-milldir ar hugain oddi wrthi hi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A phan aethant oddi yno filldir a hanner cwarter pan oedd yn eu bryd fyned yn erbyn Timotheus y ruthrodd o'r Arabiaid arno ef nid llai na phum mil [o w&ycirc;r traed] a phum cant o w&ycirc;r meirch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan ymladda&s;ant yn d&ocirc;&s;t &acirc; rhyfel|w&ycirc;r Iudas o achos cymmorth Duw yn llwy|ddo: y Nomadeaid o Arabia wedi eu gorchfygu a ddei&s;yfa&s;a~t ar Iudas roi eu ddeheulaw iddynt dan addo rhoi iddo anifeiliaid, a b&ocirc;d yn fuddi|ol iddo ef mewn pethau eraill.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac Iudas yn tybied y byddent fuddiol iddo mewn llawer o bethau a gennadhaodd idd|ynt heddwch, a phan daraw&s;ant ddwylo, hwy a ymadaw&s;ant [bawb] iw pebyll,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Daeth hefyd am ben rhyw ddinas wedi ei chadarnhau &acirc; phont, ai chwmpa&s;&s;u &acirc; chaerau yr hon a gyfanneddid gan lawer o genhedlae|thau cymmy&s;cedig, yr hon a elwid Ca&s;pis.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ond y rhain am eu bod yn hyderu yng|hadernid eu caeru, ac yn eu &s;t&ocirc;r o fwydydd, a fu|ant ddie&s;ceulus, ac a ym&s;ertha&s;ant a'r rhai oe|ddynt gyd ag Iudas, ac ai cabla&s;ant hwy, ac a ddyweda&s;ant eiriau anghyfreithlawn iw dy|wedyd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Wedi i ryfelw&ycirc;r Machabaeus alw ar ben|nadur mawr y byd, yr hwn heb nac offer na defnyddion rhyfel a fwriodd i lawr gaerau Iericho yn am&s;er Io&s;us, hwy a ruthra&s;ant yn awchus yn erbyn y gaer,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac a orchfyga&s;ant y ddinas trwy ewyllys Duw, ac a wnaethant laddfa anguriol, yn gym|meint a b&ocirc;d llyn ger llaw, yr hwn oedd gwar|ter m&icirc;lldir &ocirc; l&ecirc;d wedi colli gwaed ynddo hyd onid oedd yn llawn.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Hwy a aethant oddi yno &s;eithcant a d&ecirc;c a deugain o y&s;tadiau, ac a ddaethant i Characa at y rhai a elwid Iddewon<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Mac. 5.13.</NOTE> Tubin.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ond yn wir ni chaw&s;ent afel ar Timo|theus yn y lleoedd hynny, o blegit efe a aethe ymmaith oddi yno heb ddwyn dim i ben: ond efe a adaw&s;e lu mewn rhyw le yn gryf iawn tros ben.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Do&s;itheus hefyd a So&s;ipater y cap|teniaid a oeddynt gyd a Machabaeus a aethant rhagddynt ac a ladda&s;ant o'r rhai a adaw&s;e Ti|motheus yn y lle [hwnnw] mwy na deng mil o w&ycirc;r.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Machabaeus wedi go&s;od ei w&ycirc;r yn finte|ioedd ai go&s;ododd hwynt ar y minteoedd, ac a ruthrodd ar Timotheus a chyd ag ef gan mil ac vgain mil o w&ycirc;r traed, a dwy fil a phum cant o w&ycirc;r meirch.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ond Timotheus pan &wcirc;ybu ddyfodiad Iudas, a ddanfonodd o'r blaen wragedd a phla~t a chlud arall i le a elwir Carnion, o blegit y lle hwnnw oedd anhawdd ei gwmpa&s;u a dyfod i mewn iddo, o achos y cyfyng leoedd o b&ocirc;b tu.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A phan ymddango&s;odd blaen c&acirc;d Iudas fe a ddaeth ofn ar y gelynion, o blegit y n&ecirc;b &s;ydd yn gweled pob peth oedd yn bre&s;ennol yn dyfod arnynt, ac hwy a ffoe&s;ant vn ar vcha 'r llall yn gymmeint ag yn fynych iddynt gael eu clwyfo gan eu pobl eu hunain, ai gwa~nu &acirc; bla|en eu cleddyfau eu hunain.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Am hynny yr erlidiodd Iudas yn do|&s;tach, ac y gwanodd efe y rhai halogedic hyd oni laddodd efe yng-hylch deng-m&icirc;l ar hugain o w&ycirc;r.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Timotheus ei hunan a &s;yrthiodd yn nwylo Do&s;itheus a So&s;ipater, a thrwy fawr ddichell a ddei&s;yfiodd arnynt ei ollwng ef yn rhydd yn fyw, am fod tan ei law ef dadau llaw|er a brodyr rhai, ac y digwydde na bydde gyfrif am y rhai hynny [os lleddid ef.]</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Pan roes efe ei gr&ecirc;d i laweroedd ar iddo ef eu rhyddhau hwynt, hwy ai gollynga&s;ant ef yn rhydd o ran iechydwriaeth eu brodyr.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna yr aeth Machabaeus yn erbyn Car|nion, ac Atargation, ac a laddodd bum m&icirc;l ar hu|gain o w&ycirc;r.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Wedi eu gyrru i gilio ai dini&s;tr, efe a wer&s;&s;yllodd yn erbyn Ephron tref wedi ei cha|darnhau yn yr hon yr oedd yn trigo gynnu|lleidfeudd o b&ocirc;b cenedl, a gw&ycirc;r ieuaingc grym|mus wedi eu go&s;od i amddeffyn y caerau, lle yr oedd hefyd fawr barodrwydd o offer rhyfel ac arfau.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ond wedi iddynt alw ar y pennadur yr hwn &s;ydd yn gadarn yn gwanhau grym y ge|lynion hwy a gaw&s;ant y ddinas yn ddaro&s;tyng|edig, ac a ladda&s;ant o'r rhai oedd ynddi bum m&icirc;l ar hugain.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ar &ocirc;l hynny y &s;ymuda&s;ant oddi yno, ac y ruthra&s;ant yn erbyn Seythopolis yr hon &s;ydd oddi wrth Ieru&s;alem chwe chant y&s;tad.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ond wedi i'r Iddewon y rhai oeddynt yno yn pre&s;&s;wylio de&s;tiolaethu dro&s;tynt, mor dda oedd, ewyllys y Seythopoliaid tu ag at|tynt, ac mor dda oedd eu hymwared hwynt tu
<PB REF="460">ag attynt yn eu blin-fyd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Gan roddi diolch iddynt, hwy a ddei&s;y|fai&s;a~t arnynt fod yn gymmwyna&s;car iw cenedl rhag llaw, ac am fod yn gyfagos &wcirc;yl yr wyth|no&s;au hwy a ddaethant i Ieru&s;alem.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac wedi yr wyl a elwir Penteco&s;t hwy a ruthra&s;ant ar Gorgias capten Idu|maea.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac a aethant rhagddynt &acirc; their mil o w&ycirc;r traed, ac &acirc; phedwarcant o w&ycirc;r meirch.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A phan ymladda&s;ant yn ei erbyn ef, ym|hell vn o'r Iddewon a laddwyd.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Do&s;itheus hefyd rhyw farchog o lu Ba|cenor o wr grymmus, pan ddaliodd efe Gorgi|as, efe ai llu&s;codd ef yn rymmus erbyn ei gochl, ai ewyllys ar ddal y gwr melldigedig hwnnw, ond fe ddaeth arno ef ryw &wcirc;r march o Thracia ac a dorrodd ymmaith ei y&s;cwydd ef felly y diangodd Gorgias i Mare&s;a.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A phan oedd y rhai oeddynt o amgylch E&s;ryn yn ddeffygiol i ymladd chwaneg, Iu|das a alwodd ar yr Arglwydd ar iddo ef ym|ddangos yn helpwr, yn gapten, ac yn flaenor i'r g&acirc;d.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac efe a ddechreuodd lef gymmy&s;cedig a p&s;almau yn iaith ei wl&acirc;d, ac a ddaeth yn ddi|&s;ymmwth am ben rhyfelw&ycirc;r Gorgias, ac ai troes hwy i gilio.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Felly Iudas dan ga&s;clu ei lu a ddaeth i ddinas a elwyd Odola, yn yr hwn le pan ddaeth y &s;eithfed dydd, fel yr oedd yr arfer, hwy ai glanhau&s;ant eu hunain, ac a gadwa&s;ant y dydd Sabboth yn y lle hwnnw.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Yr ail dydd fel yr oedd anghenraid y daeth y rhai oeddynt gyd ag Iudas i ddwyn ymmaith gyrph y rhai a ladda&s;id, ac iw claddu hwynt gyd ai cyfne&s;eifiaid ym meddau eu tadau.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Hwy a gaw&s;ant tan bei&s;iau pob vn o'r rhai a lladda&s;id bethau wedi eu cy&s;&s;egru i ddel|wau 'r Iamniaid y rhai oedd waharddedig i'r Iddewon yn &ocirc;l y gyfraith yn gymmeint a b&ocirc;d yn y&s;bys i bawb gael o'r rhai hyn eu lladd o a|chos hynny.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Yna pawb a roes ddiolch i'r Arglwydd y barnwr cyfiawn, yr hwn &s;ydd yn gwneuthur pethau cuddiedig yn amlwg.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Hwy a droa&s;ant at eu gweddi, ac a ddei&s;yfia&s;ant ar Dduw ddileu yn gwbl y pe|chod a wnaethant: ac Iudas yn nerthol a gyng|horodd i'r gynnulleidfa ymgadw yn l&acirc;n oddi wrth bechod, gan iddynt weled ai llygaid y pe|thau a ddaethe i benn am bechod y rhai a la|dda&s;id.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ac wedi iddo ddarpar treth o ddwyfil o ddragmau o arian, efe a ddanfonodd i Ieru&s;a|lem i offrymmu dros y pechod: gan wneuthur yn dda ac yn one&s;t, o achos ei fod yn meddwl am yr adyfodiad.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> O blegit oni bua&s;e iddo ef obeitho adcyfo|diad y rhai a ladde&s;id, gwaith ofer fua&s;e weddio tros y meirw.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Yna y deallodd efe f&ocirc;d taledigaeth yng|hadw i r rhai a fua&s;ent feirw yn dduwiol.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Sanctaidd a duwiol oedd y meddwl trwy yr hwn y gwnaeth iawn tros y meirw fel y rhyddheid hwy oi pechod.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Eupator yn dyfod i Iud&aelig;a. 4 Marwolaeth Mene|laus, 10 Machab&aelig;us yn myned i ymladd yn erbyn Eupator, ac yn peri iw ryfelwyr weddio. 15 Ac yn lladd pedair mil ar dd&ecirc;c yng-wer&s;&s;yll Antiochus. 21 Daliad Rhodocus bradychwr yr lddewon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y nawed flwyddyn a deugain a chant y daeth y gair at Iudas fod Antiochus Eu|pator yn dyfod a lluo&s;ogrwydd i Iudaea.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A chyd ag ef <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> y&s;ias gorc<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wylwr a lly|wydd ei holl fatterion, a chan bod <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> yn ei lu o'r Groegw&ycirc;r, gant a dengm&icirc;l o w&ycirc;r traed, a phum m&icirc;l o w&ycirc;r meirch, a dau Elephant a'r hugain, a thry-chant o gerbydau bachog.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> At y rhai yr ymgy&s;ylltodd Menelaus he|fyd a thrwy fawr watwar y cynghorodd efe Antiochus nid gan feddwl am fudd i'r wl&acirc;d, ond ar fedr cael b&ocirc;d ei hun yn bennadur.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond brenin y brenhinoedd a gyffroes ga|lon Antiochus yn erbyn y [g&wcirc;r] &s;celer [hwn|nw,] a phan ddango&s;odd Ly&s;ias i'r brenin mai hwn oedd achos yr holl ddrygioni, efe a orchy|mynnodd iw ryfelw&ycirc;r (fel yr oedd yr arfer ei ddwyn) ef i Berea ac yno ei ddifetha ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y mae hefyd yn y lle hwnnw d&wcirc;r o dd&ecirc;c cufydd a deugain o vchder yn llawn o ludw yn yr hwn yr oedd rhyw offeryn yn troi yn grwn, ac o b&ocirc;b tu yn llithro i lawr ar y lludw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y gyrre pawb i farwolaeth y n&ecirc;b a fernid yn euog o gy&s;&s;egr-ladrad, a'r n&ecirc;b a fydde yn rhanog mewn gweithredoedd drwg eraill.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O'r farwolaeth ymma y darfu i'r g&wcirc;r an|nuwiol hwnnw Menelaus farw, ac heb gael daiar iw gorph:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Tra chyfiawn [oedd:] canys yn gym|meint ac iddo ef wneuthur llawer o bechodau yng-hylch yr allor yr hon oedd ai lludw yn &s;anc|taidd [yntef] a ddioddefodd farwolaeth mewn lludw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ond y brenin yn gyffrous yn ei feddwl a ddefei&s;iodd ryw ddiaiedd yn erbyn yr Iddewon yr hwn ni's gwnaethid yr ioed yn am&s;er ei d&acirc;d.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ond pa~ &wcirc;ybu Iudas hynny, efe a orchy|mynnodd i'r gynnulleidfa megis y galwent ar yr Arglwydd ddydd a n&ocirc;s os helpia&s;e ef hwynt er ioed ar iddo yn awr helpio y rhai oedd yn debyg i golli eu cyfraith, eu gwlad ai Teml &s;anctaidd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac na adawe efe ddaro&s;twng tan gen|hedlaeth ddirmygus y bobl y rhai a gaw&s;ent y|chydig lonyddwch.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac wedi i bawb o honynt gyd wneuthur yr vn peth a dei&s;yf ar yr Arglwydd truga|wg drwy wylofain, ac vmpryd dan ymo&s;twng dri diwrnod yn ddiorphywys, Iuda a gyngho|rodd
<PB N="433" REF="460">iddynt ddyfod [atto ef.]</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe fel yr oedd efe gyd a'r henafiaid o'r nailldu, cyn i lu y brenin ruthro i Iudaea, a chael meddiannu y ddinas efe a ymgynghorodd am fyned o honynt hwy allan a phrofi y materion trwy help yr Arglwydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly gan fwrw ei ofal ar greawdur y byd efe a gynghorodd i'r n&ecirc;b oedd gyd ag ef ymladd yn rymmus hyd farwolaeth yng-hwe|ryl cyfreithiau eu Teml eu gwl&acirc;d ai p&ocirc;bl gy|ffredin, ac a wnaeth wer&s;&s;yllfa o amgylch Mo|din.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna wedi rhoddi iw ryfel-w&ycirc;r yn arwydd <HI>o oruchafiaeth Duw</HI> gyd &acirc;'r gw&ycirc;r ieuaingc gwr&ocirc;laf, efe a &s;ymmudodd y gwer&s;&s;yll liw n&ocirc;s at neuadd y brenin, ac a laddodd yng-hylch dwy f&icirc;l o w&ycirc;r, a'r pennaf oll o'r Elephantiaid, a'r dyrfa yr hon oedd yn t&ycirc; a laddodd efe gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna pan lanwa&s;ant hwy yr h&ocirc;ll lu ag ofn, ac ar&s;wyd, hwy a ymadaw&s;ant yn llwyddi|annus.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Hyn a wnaethpwyd yn y boreuddydd am fod amddeffyn yr Arglwydd, yn ei gyn|northwyo ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y brenin hefyd pan gafodd efe braw o hyfder yr Iddewon a brofodd gael lleoedd trwy gyfrwy&s;dra.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A phan ddaeth efe i Geth&s;ura amdde|ffynfa gadarn yr Iddewon, efe a yrrwyd i ffoi, ac a dramgwyddodd, ac a wanhawyd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Iudas hefyd a ddanfonodd i'r rhai oedd|ynt yn y dref y pethau oeddynt anghenreidiol iddynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ond Rhodocus, o lu yr Iddewon a gy|huddodd y gyfrinach i'r gelynion, ac wedi holi y matter hwy ai dalia&s;ant, ac ai caea&s;ant mewn carchar.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna yr brenin a ymddiddanodd yr ail waith &acirc;'r Beth&s;uriaid, ac a roes, ac a gymmerth ddeheulaw, a aeth ymmaith, ac a gyfarfu &acirc; llu Iudas, ac a orchfygwyd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Pan &wcirc;ybu efe wrthryfela o Philip, (yr hwn a adaw&s;id yn Antiochia i fod yn olygwr ar ei fatterion) efe a ddychrynnodd, a ymnheddodd a'r Iddewon, a ymo&s;tyngodd ac a dyngodd [iddynt] ym mh&ocirc;b cyfraith gyfiawn, ac wedi tangnheddefu efe offrymmodd, ac a anrhyde|ddodd y deml, ac fu gymmwyna&s;car i'r lle.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Efe a gofleidiodd Machabeus, ac ai ga|dawodd ef yn gapten pennaf o Ptolemais hyd y Gerrenaid.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna pan ddaeth efe i Ptolemais pan oedd anfodlon gan b&ocirc;bl Ptolemais yr ammodau hynny (o blegit digllon oeddynt o blegit i'r I|ddewon fod yn chwennychu torri yr ammodau)</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ly&s;ias a ddaeth i'r or&s;eddfa, ac a amdde|ffynnodd y weithred yn drefnus, efe a ennillodd [y b&ocirc;bl] ai llonyddodd, ac ai gwnaeth hwynt yn ewylly&s;car, yna y troes efe i Antiochia, ac fal hyn y damweiniodd taith y brenin ai ddychweliad.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Demetrius wedi ei gyffroi gan Alcimus yn danfo<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Nicanor i ladd yr Iddewon. 18 Nicanor yn gwneu|thur amm&ocirc;dau &acirc;'r Iddewon. 29 Ac yn gorfod iddo eu torri hwy oll, gan lid y brenin. 37 Nicanor yn gorchymyn dal Razis, 41 Yntef yn ei ladd ei hun.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN &ocirc;l Tair blynedd y daeth y gair at Iudas i Demetrius m&acirc;b Seleucus, ddyfod trwy borthladd Tripolis ar hyd y dwfr, a chynull<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">|idfa rymmus, ac &acirc; llongau.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A gore&s;cyn y wl&acirc;d wedi iddo orchfygu Antiochus ai orchwylwr Ly&s;ias.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Vn Alcimus yr hwn o'r blaen a fua&s;&s;e yr arch-offeiriad, ond oi wirfodd a ymddifwyna&s;e yn am&s;er helbul pan dybiodd nad ydoedd help iddo, na bod yn rhydd mwyach fyned i'r allor &s;anctaidd.)</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A ddaeth at Demetrius yn yr vnfed flwy|ddyn ar dd&ecirc;c a deugain a chant gan roddi iddo goron o aur, a blodeun, a hefyd y ceingeiau y rhai oeddynt yn perthyn i'r deml, a'r dydd hwn|nw efe fu lonydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ond pan gafodd efe am&s;er cyfleus iw gynddaredd, Demetrius a ddanfonodd am da|no ef i'r cyngor, ac a ofynnodd iddo mewn pa gyflwr, a pha gyngor yr oedd yr Iddewon yn &s;efyll, yntef a attebodd i hyn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y rhai o'r Iddewon a elwir A&s;chidiaid, ar ba rai y mae Iudas Machabeus yn gapten, &s;ydd yn magu rhyfel, ac ymry&s;on, ac ni ddio|ddefant i'r deyrnas f&ocirc;d yn heddychol.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O herwydd hynny myfi wedi fy e&s;peilio am anrhydedd fy henafiaid, &s;ef yr offeiriadaeth, yr awron a ddoethym ymma.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yn gyntaf, o blegit fod gennif feddwl ffyddlon, at y pethau perthyna&s;ol i'r brenin, yn ail o blegit fy m&ocirc;d yn ymroddi i gei&s;io budd i'm dina&s;w&ycirc;r, o blegit y mae anrhe&s;wm y rhai y dywedwyd a'm danynt yn blino nid ychydig ar ein holl genedl ni.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Tithe hefyd &ocirc; frenin gan dy fod yn g&wcirc;y|bod yr h&ocirc;ll bethau hyn, cymmorth em cenhedla|eth, an gwl&acirc;d yr hon &s;ydd mewn ing, ar f&acirc;th fwynder ag wyt ti yn ei ddangos i bawb.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O blegit tra fyddo Iudas nid yw bo&s;&s;ibl i'r matterion hyn gael heddwch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Wedi iddo ddywedyd hyn cyfeillon er|aill y rhai oeddynt mewn gelyniaeth ag Iudas a enynna&s;ant Ddemetrius yn fwy.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yr hwn a ddanfonodd ar fyrder am Ni|canor llywydd yr Elephantiaid, ac wedi ei w|neuthur yn gapten ar Iudea efe ai gyrrodd [allan,]</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gan roi iddo llythyrau i ladd Iudas, ac i yrru y rhai oeddynt gyd ag ar wa&s;car, ac i wneuthur Alcimus yn arch-offeiriad y deml fawr.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna [y cenhedla<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">thau] y rhai a ffoa|&s;ent o Iudea oddi wrth Iudas a ymga&s;|cla&s;ant yn dyrfau at Nicanor, gan dybbied fod
<PB REF="461">blinder a chwymp yr Iddewon [eraill] yn llw|yddiant iddynt hwy.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ond pan glybu yr Iddewon ddyfod Nicanor, ac ymga&s;clu o'r cenhedloedd, hwy gan danu pridd arnynt, a weddia&s;ant ar yr hwn a o&s;ododd ei b&ocirc;bl tros byth, a thrwy amlwg ar|wydd a amddeffynnodd ei rann ei hun b&ocirc;b am|&s;er.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yn &ocirc;l hyn wrth orchymyn y capten yn y fan y llu a &s;ymudodd oddi yno, ac a gyfarfu wrth ga&s;tell De&s;&s;a y, ac a darawodd yng-hyd &acirc; hw|ynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Simon hefyd brawd Iudas a gyfarfu &acirc; Nicanor, ond fe a &s;ynnodd arno ef wrth ddi&s;ym|mwth ddyfodiad y gelynion.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Er hynny pan glybu Nicanor ddewrder Iudas, ai lwyddiant wrth ymdrechu yng-hwe|ryl ei wl&acirc;d, efe a ofnodd ddibennu y matter wrth ryfel.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am hynny efe a dda~fonodd Po&s;idonius, a Theodotus a Mathias i wneuthur tangneddyf.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac wedi cymmeryd o honynt h&icirc;r gyngor am y pethau hynny, ac i'r capten ddangos i'r [holl] dyrfa gan weled y farn yn gy&s;on, hwy a gytuna&s;ant i'r ammodau.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac hwy a lunia&s;ant ddiwrnod yn yr hwn yr oedd yn eu bryd hwy ddyfod yng-hyd yn gy|frinachol, a chadeiriau ydoedd wedi eu go&s;od i i b&ocirc;b vn pan ddelent.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac Iudas a o&s;ododd w&ycirc;r arfog wedi eu paratoi mewn lleoedd cyfleus rhag i'r gelynion gyfodi cynddrygedd yn y byd yn ddi&s;ymmwth, ac felly yr oeddynt yn cyd-ymre&s;ymmu yn eu plith eu hunain.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna y trigodd Nicanor yn Ieru&s;alem, ac heb wneuthur niwed efe a ollyngodd ymma|ith y torfeudd a ga&s;cla&s;e efe o'r blaen.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac Iudas oedd bob am&s;er yn ei olwg ef, yn gymmaint ag iddo ymddyried yn y g&wcirc;r hwn ai h&ocirc;ll galon.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac efe yn dei&s;yf arno briodi, ac ennill plant, efe a briododd, ac hwy a fuant fyw yn gytun yng-hyd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Alcimus pan ganfu efe ewyllys da 'r naill at y llall, a'r ammodau a wnaethid, a gym|merth gyfeillion, ac a ddaeth at Demetrius, ac a ddywedodd fod Nicanor yn ymyrryd mewn matterion dieithr: canys Iudas [heb efe] yr hwn oedd yn cynllwyn am ei frenhiniaeth ef a ordeiniodd efe yn &s;ucce&s;&s;or.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Y brenin am hynny a ddigiodd, ac a lidi|odd wrth feiau y g&wcirc;r anra&s;ol hwnnw, ac efe a &s;crife~nodd at Nicanor gan ddywedyd ei fod efe yn dra anfodlon i'r ammodau, ac efe a orchy|mynnodd ddanfon Machabeus ar frys yn gar|charor i Antiochia.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Pan ddaeth hyn at Nicanor fe &s;ynnodd arno ef, a chwith fu ganddo, orfod iddo wneu|thur yn ofer yr ammodau a fua&s;e rhyngddynt, yn enwedig gan nas gwnaethe 'r g&wcirc;r hwnnw niwed.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ond o rann nad oedd gymmwys iddo wrthwynebu 'r brenin, efe a wiliodd am&s;er cy|fleus i ddwyn hyn i ben drwy gyfrwy&s;dra.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ond Iudas gan &wcirc;ybod fod Nicanor yn afrywiogach wrtho, a'r gyfeilach arferol yn ddrengach, efe a ddeallodd na ddaeth yr afrywi|ogrwydd hwnnw o'r meddwl goref, am hynny efe a ga&s;clodd lawer o'r rhai oeddynt yn ei gylch ef, ac a ymnaillduodd oddi wrth Nicanor.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Y llall hefyd gan &wcirc;ybod iddo gael ei dwyllo gan y g&wcirc;r (yn ddichellgar) a ddaeth i'r deml fawr &s;anctaidd, (pan oedd yr offeiriad yn offrymmu yr ebyrth cyfaddas) ac a orchymyn|nodd roddi y g&wcirc;r iddo ef.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ond pan dynga&s;ant na &wcirc;yddent pa le yr oedd y g&wcirc;r yr oedd efe yn ei gei&s;io, efe a e&s;tyn|nodd ei ddeheulaw tu a'r deml, ac a dyngodd fel hyn,</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Oni roddwch Iudas i mi yn rhwym, mi a wnaf deml Dduw yn faes gwa&s;tad, ac a ddi|&s;ylfaenaf yr allor, ac a adeiladaf ymma deml o|didog i Bacchus.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac yn &ocirc;l y geiriau hyn efe a aeth ymma|ith, yna 'r offeiriaid a goda&s;ant eu ddwylo tu a'r nefoedd, ac a ddei&s;yfia&s;ant ar yr hwn a fua&s;e er ioed yn amddeffynnwr iw cenhedlaeth: gan ddywedyd fel hyn,</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ti Arglwydd p&ocirc;b peth yr hwn wyt heb arnat ei&s;ieu dim: gwelai&s;t yn dda f&ocirc;d Teml dy bre&s;wylfa yn ein plith ni.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Herwydd hynny yn awr ti Arglwydd &s;anctaidd pob &s;ancteiddrwydd, cadw byth y t&ycirc; ymma yn ddihalog, yr hwn yn ddiweddar a lan|hauwyd.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yna vn Razis (o'r henafiaid y rhai oe|ddynt yn Ieru&s;ale~ g&wcirc;r yn caru y ddinas, ac yn heuddu clod, ac am hynny o blegit ei ewyllys da, efe a elwid yn d&acirc;d i'r Iddewon) a ddygwyd at Nicanor.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Canys y g&wcirc;r hwn am&s;eroedd eraill o'r blaen, pan ydoedd yr Iddewon ai bryd ar eu ca|dw eu hun yn ddihalog, ac yn bur, a gynnigiodd dreulio ei gorph ai enioes yn ddianwadal er mwyn crefydd yr Iddewon.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Am hynny Nicanor gan ewylly&s;io te&s;tio|laethu yn eglur ei genfigen yn erbyn yr Idde|won, a ddanfonodd chwaneg na phum-cant o ryfel-w&ycirc;r iw ddal ef.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Canys efe a dybbiodd wedi ei ddal ef, y galle efe ddwyn dini&s;tr ar yr Iddewon.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ond y dorf ai bryd ar ennill y ca&s;tell, a gura&s;ant i lawr y porth, ac a bara&s;ant gyrchu t&acirc;n a llo&s;ci 'r pyrth: ac o'r diwedd pan oddynt agos ai ddal, efe a &s;yrthiodd ar ei gleddyf ei hun.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Gan fod yn well ganddo farw yn &wcirc;rol, nai ddarollwng tann y rhai &s;celer hynny, a go|ddef traha anweddaidd iw fonedd ef.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> A phan fethodd ganddo ef gael ei ddyrnod yn iniawn, a rhuthro o'r lliaws o'r tu mewn i'r pyrth: efe a redodd yn hyf i'r gaer, ac ai bwri|odd ei hun yn wrol bendro-mwnwgl ym my&s;c
<PB N="436" REF="461">y dorf.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A phan gilia&s;ant hwy yn fuan, ac ym|rannu, efe a ddaeth yn eu my&s;c hwynt ar ei fol.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ac efe etto yn fyw yn llo&s;ci o lid, efe a gododd fynu, er b&ocirc;d ei waed yn rhedeg fel ffry|dau, ai weliau yn ofidus, etto [er hynny] efe a r&ecirc;dodd drwy ganol y b&ocirc;bl.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac efe a aeth ac a &s;afodd ym mhen craig vchel, wedi colli ei waed oll, ac a dynnodd allan ei berfedd, ac ai cymmerth hwy yn ei ddwylo, ac ai taflodd ar y dyrfa: a chan alw ar Arglwydd y bywyd, a'r y&s;pryd, ar iddo eu rhoddi hwynt iddo truchefn, efe a fu farw fel hyn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Nicanor yn amcanu dyfod am ben Iudas ar y dydd Sabboth. 5 Cabl Nicanor. 14 Machabeus yn cy&s;|&s;uro 'r Iddewon, gan ddeongl iddynt y weledigaeth. Gweddi Machabeus. 30 Machabeus yn peri torri ymmaith pen a dwylo Nicanor, a rhoddi ei dafod i'r ehediaid. 39 Yr awdur yn ei e&s;cu&s;odi ei hun.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NIcanor pan ddeallodd f&ocirc;d Iehudas yn nhueddau Samaria a gymmerth gyngor, pa fodd y galle ddyfod ar eu huchaf hwy ar y dydd Sabboth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A phan ddywedodd yr Iddewon, y rhai ai canlynent oi hanfodd, na dde&s;truwia mo honynt hwy mor greulon, ac mor anrhugarog: eithr dyro ogoniant i'r dydd, yr hwn er ys talm &acirc; an|rhydeddwyd gan yr hwn &s;ydd yn gweled p&ocirc;b p&ocirc;b peth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ond y d&ycirc;n &s;celer ymma a ofynnodd, a ydo|edd tywy&s;og yn y nef yr hwn a orchymynna&s;e &s;ancteiddio y dydd Sabboth.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A phan atteba&s;ant, mai 'r bywiol Arglw|ydd ydoedd y tywy&s;og hwnnw yn y nefoedd, yr hwn a bara&s;e gadw y &s;eithfed dydd,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yn wir (ebr ef) myfi wyf dywy&s;og arall ar y ddaiar, yr hwn wyf yn gorchymyn i chwi gymmeryd arfau a dwyn i ben fatterion y bre|nin: ond er hynny ni alle efe ddwyn i ben ei an|nuwiol amcan.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yn w&icirc;r y Nicanor hwnnw, gan ym|dderchafu &acirc; mawr falchedd, oedd ai fryd ar w|neuthur c&ocirc;f o'r oruchafiaeth a gaffe efe ar y rhai oedd gyd a Iudas.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond Machabeus oedd b&ocirc;b am&s;er yn ym|ddyried trwy fawr obaith y dydde 'r Arglwydd yn amddeffynnwr iddo.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny efe a annogodd ei w&ycirc;r nad of|nent ddyfodiad y cenhedloedd, ond gan fod yn eu c&ocirc;f yr amddeffyn a wnaethe iddynt o'r blaen o'r nef, edrych o honynt yn awr hefyd am oru|chafiaeth oddi wrth yr H&ocirc;ll-alluog.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Efe ai cy&s;&s;urodd hwy hefyd allan o'r pro|phwydi a'r gyfraith: ac am ben hynny efe a g&ocirc;|fiodd iddynt yr ymdrech a wnaethant o'r blaen, ac felly efe ai cy&s;&s;urodd [hwy,] ac ai gwnaeth yn ewylly&s;carach.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac fel yr oedd efe yn dangos iddynt y pe|thau hynny, efe a ddango&s;odd iddynt hefyd dwyll ammodau y cenhedloedd, a pha fodd ni chadwa&s;ent eu llwon.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Felly efe a arfogodd bob vn o honynt nid &acirc; diogelwch tarianau a gwaiwffyn, eithr &acirc; chy&s;|&s;ur trwy eiriau da: ac hefyd efe a ddango&s;odd iddynt freuddwyd cred&acirc;dwy, ac ai llaweny|chodd yn fawr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r breuddwyd hwnnw ydoedd fel hyn: efe a dybbiodd weled o honaw Onias, yr hwn a fua&s;e yn archoffeiriad, g&wcirc;r da tros ben, parche|dig o bryd: llednais hefyd yn ei arferau, ac yn weddaidd yn treuthu ei eiriau, yr hwn hefyd a lafuria&s;e er yn fachgen ym mhob pethau rhin|weddol, yn codi ei ddwylo, ac yn gweddio tros oll bobl yr Iddewon.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna yn yr vn ffunyd yr ymddango&s;odd iddo &wcirc;r rhagorol mewn oedran, ac anrhydedd, gogoniant pa vn ydoedd ryfedd, a gweddus.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna 'r attebodd Onias, gan ddywedyd: hwn yw Ieremias prophwyd Duw, yr hwn o|edd hoff ganddo y brodyr yr hwn a weddiodd yn fynych tros y bobl a'r ddinas &s;anctaidd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> [Breuddwydiodd hefyd] e&s;tyn o Iere|mias ei ddeheulaw a rhoddi iddo gleddyf aur, a phan roddes dywedyd o honaw fel hyn,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Cymmer gleddyf &s;anctaidd, rhodd Duw, a'r hwn y torri dy wrthwyneb-w&ycirc;r.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y cymmera&s;ant gy&s;&s;ur o eiriau Iu|das y rhai oeddynt fely&s;&s;io~, a galluog i gynhyr|fu calonnau y gw&ycirc;r ieuaingc at rinwedd, ac iw gwneuthur yn &wcirc;rol: [am hynny] hwy a fwria|da&s;ant, na thale ddim wer&s;yllu, ond rhuthro yn &wcirc;rol [arnynt,] ac wedi iddynt o&s;od arnynt yn rymmus ar vn waith, ddibennu o honynt law i law y matter, yn gymmeint a b&ocirc;d y ddinas, y lle &s;anctaidd, a'r deml [hefyd] mewn perigl.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys yr oeddynt yn pri&s;&s;io llai ar be|rigl eu plant, eu gwragedd, ai brodyr, ai ceraint: ond yr ofn mwyaf a ydoedd arnynt am y deml &s;anctaidd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Hefyd yr oedd yn fawr gofal y rhai oe|ddynt yn y ddinas, dros y llu yr hwn ydoedd allan.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac fel yr oedd pawb yn di&s;gwil am yr ymladd yr hwn oedd ar ddyfod, a'r gelynnion weithian wedi cyfarfod ag hwynt, a'r llu wedi ymfyddino, a'r anifeiliaid wedi eu naillduo i leo|edd cymmwys, a'r gw&ycirc;r meirch wedi eu cyfleu yn yr e&s;cill.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Machabeus gan weled dyfodiad y bobl, ac amryw olwg ar arfau, a chreulondeb y bwy|&s;t-filod, a gododd ei ddwylo tu a'r nef, ac a al|wodd ar yr Arglwydd rhwn &s;ydd yn gwneu|thur rhyfeddodau, gan gydnabod nad oedd go|ruchafiaeth mewn arfau: ond ei fod efe yn rho|ddi goruchafiaeth i'r rhai teilwng, megis ac y gwelo efe yn dda.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac wrth weddio efe a ddywedodd fel hyn: ty di Arglwydd a ddanfonai&s;t dy angel yn am&s;er Ezechias brenin Iuda,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 19.35.</NOTE> yr hwn a ddife|thodd o wer&s;&s;yll Sennachrrib gant a phump a pedwar vgain mil.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Felly yr awron, &ocirc; dywy&s;og y nefoedd,
<PB REF="462">anfon dy Angel da o'n blaen ni, i [beri] ofn ac ar&s;wyd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ym mawredd dy fraich di dychrynner y rhai a ddaethant i gablu yn erbyn dy &s;anctaidd b&ocirc;bl, a gwedi dywedyd hyn efe a beidiodd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ond y rhai oeddynt gyd a Nicanor, a ddyne&s;a&s;ant ag vtcyrn, ac &acirc; blodde&s;t.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'r rhai oeddynt gyd a Iudas, a aethant yng-hyd ar gelynion drwy weddiau ac ymbil.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Felly yn wir, gan ymladd ai dwylo, a thy|wallt ai calonnau eu gweddiau at Dduw, hwy a fwria&s;ant i lawr nid llai na phymtheg m&icirc;l ar hugain canys hwy oeddynt yn llawen iawn o herwydd bod Duw yn eglur yn gydrychol iddynt.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Hefyd fel yr oeddynt yn peidio ai gwaith, ac yn dychwelyd a llawenydd, hwy a ddealla|&s;ant ladd Nicanor er maint ei arfau.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Am hynny hwy a lefa&s;ant yn vchel, ac a fendithia&s;ant yr Arglwydd, yn iaith ei gw|l&acirc;d.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Hefyd Iudas penn ymddyffynnwr ei ddi|na&s;wyr, yng-horph ac enaid, ar hwn erioed a ddyga&s;e ewyllys da i'r rhai oeddynt oi genedl ef, a orchymynnodd dorri pen Nicanor ai ddwy|lo ai y&s;cwydd, ai dwyn i Ieru&s;alem.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A phan ddaeth efe yno wedi galw yng|hyd ei genedl ei hun, a go&s;od yr offeiriaid ger bron yr allor, efe a alwodd y rhai oeddynt yn y t&wcirc;r:</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac a ddango&s;odd ben Niranor &s;celer a dwylo y cablwr, y rhai a dderchafa&s;e efe drwy fawr falchedd yn erbyn t&ycirc; &s;anctaidd yr holl all|uog.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac wedi iddo dorri ymmaith dafod Ni|canor annuwiol, efe a ddywedodd y rhodde ef i'r adar iw fwytto yn ddrylliau, ac y croge ef yn obr ei ffolineb ef gyferbyn ar Deml.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Am hynny pawb a edrycha&s;ant tu ar nef ar a fendithia&s;ant yr Arglwydd, gan ddywedyd bendigedig fyddo yr hwn a gadwodd ei fangre ei hun yn ddihalog.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Yna y crogodd ef ben Nicanor wrth yr allor fel y bydde yn arwydd eglur i bawb o gymmorth yr Arglwydd [iddynt.]</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Am hynny hwy a ordeinia&s;ant eu gyd drwy ddeddf gyffredin, nas gollyngent ddim heibio y dydd hwn heb ei gadw yn &s;anctaidd.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A bod cadw 'r &wcirc;yl y trydydd dydd ar ddeg o'r deuddegfed m&icirc;s, yr hwn a elwir yn iaith y Syriaid Adar, vn dydd o flaen g&wcirc;yl Mardo|cheus.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Am hynny gan ddibennu &ocirc; weithredoedd Nicanor felly a meddiannu o'r Hebr&aelig;aid y di|nas er yr am&s;er hynny finne hefyd a ddiweddaf ymma.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac os da y gwneuthum, ac megis y gwedde i vn a &s;crifennai &s;tori, hynny a fynnwn i, oes yn lle&s;c ac yna noeth, hynny iw, yr hyn a allwn ei ddwyn i ben.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Canys megis ac y mai yn ddrwg yfed gwin o'r nailldu, a gwedi hynny trachefn ddwfr: ac megis y mae gwin wedi ei gymmy&s;|eu ddwfr, yn felus, ac yn fla&s;us i felly go&s;odiad allan y matter, &s;ydd yn fla&s;us i glu&s;tiau y rhai a ddarllenant yr y&s;tori ac ymma y bydd diwedd.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn ail llyfr y Machab&aelig;aid.</TRAILER>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 N="New Testament" TYPE="section">
<PB N="439" REF="462">
<HEAD>TESTAMENT NEWYDD EIN <HI>Harglwydd</HI> IESV GRIST.</HEAD>
<EPIGRAPH>
<BIBL><HI>Rom.</HI> 1.16.</BIBL>
<Q><P>Nid cywilydd gennif Efengyl Gri&s;t, o blegit gallu Duw yw hi er iechydwria|eth i bob vn a'r &s;ydd yn credu.</P></Q>
</EPIGRAPH>
<P><HI>Anno</HI> 1588.</P>
<DIV2 N="Matthew" TYPE="book">
<PB REF="463">
<PB N="440" REF="463">
<HEAD>&leaf; Efengyl Ie&s;u Gri&s;t yn <HI>&ocirc;l Sanct</HI> MATHEW.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Achau Cri&s;t yr hwn yw 'r Me&s;&s;iah a addaw&s;id i'r ta|dau. 18 Genedigaeth Ie&s;u Gri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P>_LLyfr<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl y Sul cyntaf wedi dydd Natalic.</NOTE> cenhedliad Ie&s;u Gri&s;t f&acirc;b Da|fydd, f&acirc;b Abraham.</P>
<P N="2"><HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 3.23. Gene. 21.2.</NOTE> Abraham a gen|hedlodd I&s;aac,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 25.24.</NOTE> I|&s;aac a genhedlodd Iacob,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 29 35.</NOTE> Iacob a genhedlodd Iudas a'i frodyr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 38.27. 1. Cron. 2.5. Ruth. 4.18.</NOTE> Iudas a genhedlodd Phares a Zara o Thamar, a Phares a genhedlodd E&s;rom, ac E&s;rom a genhedlodd Aram.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac Aram, a genhedlodd Aminadab, ac A|minadab a genhedlodd Naa&s;&s;on, ac Naa&s;&s;on a genhedlodd Salmon:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Ruth. 4.21.</NOTE> Salmon a genhedlodd Booz o Ra|chab, a Booz a genhedlodd Obed o Ruth, ac Obed a genhedlodd Ie&s;&s;e.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 16.1.17.12.</NOTE> Ie&s;&s;e a genhedlodd Dafydd frenin, a<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 12.24.</NOTE> Dafydd frenin a genhedlodd Salomon o'r hon (a fua&s;e wraig) Vrias.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A Salomon a genhedlodd Roboam, a Roboam a genhedlodd Abia,<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 11.43. 1. Cro. 3.10.11</NOTE> ac Abia a genhed|lodd A&s;a.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac A&s;a a genhedlodd Io&s;aphat, ac Io&s;a|phat a genhedlodd Ioram, ac Ioram a genhed|lodd Ozias.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac Ozias a genhedlodd Ioatham, ac Io|atham a genhedlodd Achaz, ac Achaz a genhed|lodd Ezechias.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 20.21. &amp; 21.18. 1. Cron. 3.13.</NOTE> Ezechias a genhedlodd Mana&s;&s;es, a Mana&s;&s;es a genhedlodd Amon, ac Amon a genhedlodd Io&s;ias.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 23.34. &amp; 24.1.</NOTE> Io&s;ias a genhedlodd Iechonias a'i frodyr yng-hylch am&s;er y caeth-gludiad i Ba|bilon.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac yn &ocirc;l y caeth-gludiad i Babilon<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 3.16.</NOTE> Ie|chonias a genhedlodd Salathiel, a<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 3.17. 1. E&s;dr. 3.2. &amp; 5.2.</NOTE> Salathiel a genhedlodd Zorobabel.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A Zorababel a genhedlodd Abiud, ac A|biud a genhedlodd Eliacim, ac Eliacim a gen|hedlodd Azor.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac Azor a genhedlodd Sadoc, a Sadoc a genhedlodd Achim, ac Achim a genhedlodd Eliud.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac Eliud a genhedlodd Eleazar, ac Ele|azar a genhedlodd Matthan, a Matthan a gen|hedlodd Iacob.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac Iacob a genhedlodd Io&s;eph g&wcirc;r Mair, o'r ho~ y ganed Ie&s;u yr hwn a elwir Cri&s;t.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yr holl oe&s;oedd gan hynny o Abraham i Ddafydd [ydynt] bedair cenhedlaeth ar dd&ecirc;c: ac o Ddafydd hyd y caethgludiad i Babilon pe|dair cenhedlaeth ar dd&ecirc;c: ac o'r caeth-gludiad i Babilon hyd Gri&s;t, pedair cenhedlaeth ar dd&ecirc;c.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A genedigaeth Ie&s;u Chri&s;t oedd fel hyn: wedi dyweddio Mair ei fam ef ag Io&s;eph, cyn eu dyfod hwy yng-hyd, hi a gafwyd yn feichiog trwy yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac Io&s;eph ei g&wcirc;r hi am ei fod efe yn gy|fiawn ac heb ewylly&s;io ei<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 24.1.</NOTE> hortio hi, a amca|nodd ei rhoi hi ymmaith yn ddirgel.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A thra 'r ydoedd efe yn bwriadu hyn, we|le Angel yr Arglwydd yn ymddangos iddo ef trwy [ei] hun gan ddywedyd, Io&s;eph mab Da|fydd nac ofna gymmeryd Mair dy wraig, o ble|git yr hyn a genhedlwyd ynddi &s;ydd o'r Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A hi a e&s;cor ar fab, a thi a elwi<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 1.31.</NOTE> ei enw ef Ie&s;u: o blegit efe a achub ei bobl<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 4.12.</NOTE> rhag eu pe|chodau.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A hyn oll a wnaethpwyd i gyflawni 'r hyn a ddywedodd yr Arglwydd trwy 'r pro|phwyd, gan ddywedyd:</P>
<P N="23"><HI>23</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 7.14.</NOTE> Wele, Morwyn a fydd feichiog, ac a ddwg fab, a hwy a alwant ei enw ef Emmanu|el, yr hwn os cyfieithir a arwyddoc&acirc;, Duw gyd &acirc; ni.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac Io&s;eph pan ddeffroes o gw&s;c a wna|eth megis y gorchymynna&s;e Angel yr Arglw|ydd iddo ef, ac a gymmerodd ei wraig.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac nid adnabu efe hi hyd oni e&s;corodd hi ar ei mab cyntaf-anedic, a galwodd ei henw ef Ie&s;u.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y gwyr doethion y rhai ydynt flaenffrwyth y cenhedlo|edd yn addoli Cri&s;t. 13 Io&s;eph yn cilio i'r Aipht, a'r Ie&s;u ai fam. 16 Herod yn lladd y rhai bychain, 22 Io|&s;oph yn troi i Galiaea.</P>
</ARGUMENT>
<PB REF="464">
<P N="1">&rindx; YNa pan anwyd yr Ie&s;u yn Bethlehem dinas o Iudaea yn nyddiau Herod fre|nin,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl ar ddigwyl y&s;twyll. <HI>Luc. 2.6.</HI></NOTE> wele, doethion a ddaethant o'r dwyrain i Ieru&s;alem,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gan ddywedyd, pa le y mae Brenin yr I|ddewon yr hwn a anwyd&lpunctel; canys gwel&s;om ei &s;e|ren ef yn y dwyrain, a daethom iw addoli ef&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pan glywodd Herod frenin [hyn,] efe a gyffroes, ac Ieru&s;alem oll gyd ag ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Wedi ca&s;clu o honaw ef yr holl archoffei|riaid ac &s;crife~nyddion y bobl, efe a ymofynnodd &acirc; hwynt, pa le y genid Cri&s;t.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac hwy a ddyweda&s;ant wrtho ef, yn Beth|lehem Iudaea: canys felly yr &s;crifennwyd trwy 'r prophwyd,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Tithe<NOTE N="*" PLACE="marg">Mich. 5.2. Ioan. 7.42.</NOTE> Bethlehem gwlad Iuda, nid lleiaf wyt ym mhlith tywy&s;ogion Iuda: canys o honot ti y daw y tywy&s;og, yr hwn a fugeilia fy mhobl I&s;rael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna Herod wedi galw y doethion yn ddir|gel a'i holodd hwynt yn fanwl am yr am&s;er yr ymddango&s;a&s;e y &s;eren,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe ai danfones hwynt i Bethlehem, gan ddywedyd, ewch ac ymofynwch yn fanwl am y bachgen, ac wedi i chwi ei gaffael ef, my|negwch i mi trachefn, fel y gallwyf finne ddy|fod, ai addoli ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Hwythau wedi clywed y brenin a aetha~t, ac wele y &s;eren yr hon a wel&s;ent yn y dwyrain a aeth o'i blaen hwynt, hyd oni ddaeth hi a &s;efyll goruwch y lle yr oedd y bachgen.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A phan wel&s;ant y &s;eren, llawenhau a w|naethant &acirc; llawenydd mawr dros benn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan ddaethant i'r t&ycirc;, hwy a gaw&s;ant y bachgen gyd &acirc; Mair ei fam, a chan &s;yrthio i'r llawr hwy ai haddola&s;ant ef, ac a agora&s;ant eu try&s;&s;orau, ac a offrymma&s;ant iddo anrhegion, &s;ef aur, thus, a myrr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac wedi eu rhybuddio hwy gan Dduw trwy freuddwyd na ddychwelent at Herod, hwy a aethant drachefn iw gwlad at h&ycirc;d ffordd arall. &lindx;</P>
<P N="13">&rindx; <HI>13</HI> Ac wedi iddynt ymado,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl ar ddigwyl y gwirioni|aid.</NOTE> wele Angel yr Arglwydd a ymddango&s;odd i Io&s;eph trwy ei hun, gan ddywedyd, cyfot, a chymmer y bach|gen a'i fam, a ffo i'r Aipht, a bydd yno hyd oni ddywedwyf i ti, canys cei&s;io a wna Herod y bachgen iw ddifetha.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac yntef pan gyfododd a gymmerth y bachge~ a'i fam o h&ycirc;d nos, ac a giliodd i'r Aipht.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac yno y bu hyd farwolaeth Herod, fel y cyflawnid yr hyn a ddywedodd yr Arglwydd trwy 'r prophwyd, gan ddywedyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">O&s;ea. 11.1.</NOTE> o'r Aipht y gelwais fy Mab.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna Herod pan weles ei &s;iommi gan y doethion a ffro~modd yn aruthr, ac efe a ddanfo|nodd ac a laddodd yr holl fechgin y rhai oeddynt yn Bethlehem ac yn ei holl gyffiniau o ddwy|flwydd oed, a thann hynny, wrth yr am&s;er am yr hwn y gofynna&s;e efe yn fanwl i'r doethion.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y cyflawnwyd yr hyn a ddyweda&s;id trwy Ieremias y prophwyd gan ddywedyd,</P>
<P N="18"><HI>18</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 31.15.</NOTE> Llef a glywyd yn Rama, galar ac &wcirc;y lofain, ac ochain mawr: Rachel yn &wcirc;ylo am ei phla~t ac ni fynne hi ei chy&s;&s;uro am nad oeddynt. &lindx;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna wedi marw Herod, wele, Angel yr Arglwydd a ymddango&s;es i Io&s;eph trwy ei hun yn yr Aipht,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gan ddywedyd, cyfot a chymmer y bach|gen a'i fam a d&ocirc;s i dir I&s;rael: canys y rhai oedd|ynt yn cei&s;io enioes y bachgen a fuant feirw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac wedi ei gyfodi efe a gymmerth y bach|gen a'i fam, ac a ddaeth i d&icirc;r I&s;rael.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Eithr pan glybu efe fod Archelaus yn teyrna&s;u yn Iudaea yn lle ei d&acirc;d Herod, efe a of|nodd fyned yno, ac wedi ei rybuddio gan Dduw trwy ei hun, efe a giliodd i dueddau Galil&aelig;a.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A phan ddaeth, efe a drigodd mewn di|nas a elwid Nazareth, fel y cyflawnid yr hyn a ddyweda&s;id trwy y prophwydi, mai Nazaread, y gelwid ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Pregeth, &s;wydd, a buchedd Ioan, efe yn ceryddu y Pha|ri&s;aeaid. 13 Ac yn bedyddio Cri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn y dyddiau hynny<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 1.4. Luc. 3.3.</NOTE> y daeth Ioan fe|dyddiwr gan bregethu yn niffaethwch Iudaea,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A chan ddywedyd, edifarhewch, canys da|eth teyrnas nefoedd yn agos.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> O blegit hwn yw efe, yr hwn y dywed|wyd am dano trwy y prophwyd E&s;aias, gan ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ay. 40.3. Marc. 1.3. Luc. 3.4.</NOTE> llef vn yn llefain yn y diffaeth|wch, paratoiwch ffordd yr Arglwydd, iniawn|wch ei lwybrau ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r Ioan hwnnw oedd a'i<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 1.23. Marc. 1.6.</NOTE> ddillad o flew camel, a gwregis o groe~ yng-hylch ei lwynau: a'i fwyd ef oedd locu&s;tiaid, a m&ecirc;l gwyllt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 1.5. Luc. 3.7.</NOTE> aeth allan atto ef Ieru&s;alem ac holl Iudaea, a'r holl wl&acirc;d oddi amgylch yr Ior|ddonen.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac hwy a fedyddiwyd ga~ddo ef yn yr Ior|ddonen, gan gyffe&s;&s;u eu pechodau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A phan welodd efe lawer o'r Phari&s;&aelig;aid ac o'r Saducaeaid yn dyfod iw fedydd ef, efe a ddywedodd wrthynt hwy:<NOTE PLACE="marg">Pen. 12.34.</NOTE> &ocirc; genhedlaeth gwi|berod, pwy a'ch racrybuddiodd i ffoi rhag y llid a fydd&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny dygwch ffrwythau addas i e|difeirwch.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac na fyddyliwch ddywedyd ynoch eich hunain, y mae<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 8.39. Act. 13.26.</NOTE> genym ni Abraham yn dad: ca|nys yr ydwyf yn dywedyd i chwi, y dicho~ Duw o'r meini hyn gyfodi i fynu blant i Abraham.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yr awr hon y go&s;odwyd y fwyall ar wreiddin y prennau: am hynny<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 7.19.</NOTE> pob pren yr hwn ni ddwg ffrwyth da a dorir i lawr, ac a de|flir i'r t&acirc;n.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Myfi yn ddiau ydwyf yn eich<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 1.8. Luc. 3.16. Ioan. 1.26. Act. 1.5. &amp; 2.4. &amp; 8.17. &amp; 19.4</NOTE> bedyddio chwi &acirc; dwfr i edifeirwch, euhr yr hwn a ddaw ar fy &ocirc;l i &s;ydd gadarnach n&acirc; myfi, e&s;cidiau yr hwn nid ydwyf deilwng iw dwyn: efe a'ch be|dyddia &acirc;'r Y&s;bryd gl&acirc;n ac &acirc; th&acirc;n.</P>
<PB N="441" REF="464">
<P N="12"><HI>12</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 3.17.</NOTE> Yr hwn [y mae] ei wyntill yn ei law, ac efe a lwyr lanh&acirc; ei lawr dyrnu, ac a ga&s;cl ei we|nith iw y&s;cubor, eithr yr vs a ly&s;c efe &acirc; th&acirc;n an|niffoddadwy.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y daeth<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 1.9. hic. 3.21.</NOTE> yr Ie&s;u o Galil&aelig;a i'r Ior|ddonen at Ioan iw fedyddio ganddo.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eithr Ioan a orafunodd iddo ef, gan ddywedyd, y mae arnaf ei&s;ieu fy medyddio gen|nit ti, ac a ddeui di attafi&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna yr Ie&s;u gan atteb a ddywedodd wr|tho ef, g&acirc;d yr awr hon, canys fel hyn y gwedde i ni gyflawni pob cyfiawnder: yna efe a adawodd iddo ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r Ie&s;u wedi ei fedyddio a ddaeth yn y fan i fynu o'r dwfr, ac wele y nefoedd a agorwyd iddo, ac [Ioan] a welodd Y&s;bryd Duw yn de&s;|cyn fel colomen, ac yn dyfod arno ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac wele lef o'r nefoedd yn dywedyd, hwn<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Pet 1, 17.</NOTE> yw f&ycirc; annwyl Fab yn yr hwn i'm bodlonwyd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn ymprydio, yn cael ei demptio, 4 Ac yn gorch|fygu diafol &acirc;'r &s;crythyrau 11 Yr Angelion yn gwa|&s;anaethu iddo. 12 Efe yn dechreu pregethu edifeir|wch. 18 Yn galw Petr, Andreas, laco, ac Ioan. 23 Yn pregethu yr Efengyl, ac yn iachau 'r holl gleifion.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; YNa yr arweinwyd yr Ie&s;u i'r anialwch drwy yr y&s;pryd iw demptio gan ddiafol.<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl y Sul cyntaf o'r grawys. <HI>Marc. 1.12. luc. 4.1.</HI></NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac wedi iddo ymprydio ddeugain nhiwr|nod a deugain n&ocirc;s, yn &ocirc;l hynny efe a newynodd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y daeth y temptiwr atto ef, ac a ddy|wedodd, os ti yw M&acirc;b Duw, arch i'r cerric hyn fod yn fara.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac yntef a attebodd ac a ddywedodd, y mae yn &s;crifennedic,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 8 3.</NOTE> nid trwy fara yn vnic y bydd byw d&ycirc;n, ond trwy bob gair a ddaw o enau Duw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y cymmerth diafol ef i'r ddinas &s;anc|taidd, ac ai go&s;odes ef ar binacl y deml,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac a ddywedodd wrtho, os Mab Duw wyt, bwrw dy hun i lawr: canys &s;crifennedic yw,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 91.11.</NOTE> y rhydd efe orchymyn iw angelion am da|nat, ac hwy a th ddygant yn eu dwylo, rhag taro o honot dy droed wrth garreg.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr Ie&s;u a ddywedodd wrtho, y mae yn &s;crifennedic trachefn,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 6.16.</NOTE> na themptia 'r Arglw|ydd dy Dduw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Trachefn y cymmerth diafol ef i fynydd tra vchel, ac a ddango&s;odd iddo holl deyrna&s;oedd y b&ycirc;d a'u gogoniant,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac a ddywedodd wrtho, hyn oll a roddaf i ti, os &s;yrthi i lawr a'm haddoli i.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y dywedodd 'r Ie&s;u wrtho, ymma|ith Saran: canys &s;crifennedic yw,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 6.13. &amp; 10.20.</NOTE> yr Ar|glwydd dy Dduw a addoli, ac ef yn vnic a wa|&s;anaethi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 1.13. luc. 4.13.</NOTE> gadawodd diafol ef, ac wele am|gelion a ddaethant, ac a weina&s;ant iddo ef. &lindx;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A phan glybu 'r Ie&s;u draddodi<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 1.14. luc. 4.14. ioan. 4 43.</NOTE> Ioan, efe a ddychwelodd i Galil&aelig;a,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A chan ado Nazareth, efe a aeth, ac a ar|ho&s;odd yn Caperna<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">m yr hon &s;ydd wrth y m&ocirc;r yng-hyffiniau Zabulon a Nephthalim:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Fel y cyflawnid yr hyn a ddywetpwyd trwy E&s;aias y prophwyd, gan ddywedyd,</P>
<P N="15"><HI>15</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 9.1.</NOTE> Tir Zabulon a th&icirc;r Nephthalim [wrth] ffordd y m&ocirc;r o'r tu hwnt i'r Iorddonen, Galil&aelig;a y cenhedloedd:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y bobl a oedd yn ei&s;tedd mewn tywyll|wch a welodd oleuni mawr: ac i'r rhai a ei&s;te|ddent ym mro a chy&s;cod angeu, y cyfododd go|leuni.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O'r pryd hynny y dechreuodd yr Ie&s;u bre|gethu, a dywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 1.15.</NOTE> edifarhewch o herwydd te|yrnas nefoedd a ne&s;&s;aodd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> &rindx; Fel yr oedd yr Ie&s;u yn rhodio wrth f&ocirc;r Galil&aelig;a, efe a ganfu ddau frodyr,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl ai ddigwyl S. Andrew. <HI>Marc. 1.16.</HI></NOTE> Simon yr hwn a elwir Petr, ac Andreas ei frawd yn bwrw rhwyd i'r m&ocirc;r, (canys py&s;cod-w&ycirc;r oedd|ynt)</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, deuwch ar|fy &ocirc;l i, ac mi a'ch gwnaf yn by&s;cod-w&ycirc;r dynion.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac hwy yn y fan gan adel y rhwydau a'i dilyna&s;ant ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac wedi ei fyned ef oddi yno, efe a welodd ddau frodyr<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc 1.19.</NOTE> eraill, Iaco [fab] Zebedeus, ac Ioan ei frawd mewn llong gyd &acirc; Zebedeus eu tad, yn cyweirio eu rhwydau, ac a'u galwodd hwy.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac hwy yn ebrwydd gan adel y llong a'u t&acirc;d a'i canlyna&s;ant ef. &lindx;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac yna 'r aeth yr Ie&s;u o amgylch holl Galil&aelig;a gan ddy&s;cu yn eu &s;ynagogau, a phre|gethu Efengyl y deyrnas, ac iachau pob clefyd, a phob afiechyd ym mhlith y bobl.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac aeth &s;&ocirc;n am dano ef trwy holl [wl&acirc;d] Syria: ac hwy a dduga&s;ant atto yr holl rai drwg eu hwyl o amryw glefydau, ac wedi eu nychu gan gnofeudd, a'r rhai cythreulic, &acirc;'r rhai lloeric, a'r &s;awl oeddynt a'r parlys arnynt, ac efe a'u hiachaodd hwynt.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A thyrfa fawr ai canlynodd ef o Galil&aelig;a, a Decapolis, ac o Ieru&s;alem, ac o Iudaea, ac o'r gwledydd o'r tu hwnt i'r Iorddonen.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn dangos dedwyddwch neu wynfyd dyn. 13 Bod Eglwy&s;wyr yn halen y ddaiar, yn oleuni y byd, ac yn ddinas wedi ei go&s;od ar fryn. 16 Am weithredoedd da. 19 Dyfod Cri&s;t i gyflawni 'r gyfraith.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; <HI>A</HI> Phan welodd [yr Ie&s;u] y tyrfaoedd,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl ar ddydd ca|lan gaiaf.</NOTE> efe a e&s;tynnodd i'r mynydd: ac wedi iddo ef ei&s;tedd, ei ddi&s;cyblion a ddaethant atto:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a agorodd ei enau, ac a'u dy&s;codd gan ddywedyd,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gwyn eu b&ycirc;d y<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc 6.20.</NOTE> tlodion yn yr y&s;pryd, ca|nys eiddynt yw teyrnas nefoedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gwyn eu byd<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 61.23. &amp; 65.13. luc. 6.21.</NOTE> y rhai galarus, canys hw|ynt a ddidd&ecirc;nir.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gwyn eu b&ycirc;d<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 37.11.</NOTE> y rhai addfwyn: canys hwy a feddiannant y ddaiar.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gwyn eu b&ycirc;d y rhai &s;y<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 65.13.</NOTE> arnynt newyn a &s;yched am gyfiawnder: canys hwy a ddiwellir.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gwyn eu b&ycirc;d y trugarogion: tanys hwy a g&acirc;nt drugaredd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gwyn eu b&ycirc;d<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 14.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"></NOTE> y rhai gl&acirc;n o galon: ca|nys
<PB REF="465">hwy a welant Dduw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gwyn eu b&ycirc;d y tangneddyf-w&ycirc;r: canys hwy a elwir yn blant Duw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gwyn eu b&ycirc;d y rhai<NOTE N="*" PLACE="marg">1, Pet. 3.14.</NOTE> a erlidir er mwyn cyfiawnder: canys eiddynt yw teyrnas nefoedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gwyn eich b&ycirc;d<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 5.41. 1. pet. 4.14.</NOTE> pan eich cablo dynion a'ch erlid, a dywedyd pob rhyw ddryg-air am danoch er fy mwyn i, ac hwy yn gelwyddog:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Byddwch lawen a hyfryd, canys mawr yw eich gwobr yn y nefoedd: oherwydd felly yr erlidia&s;ant hwy y prophwydi y rhai a [fuant] o'ch blaen chwi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Chwi<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 9.50.</NOTE> ydych halen y ddaiar, eithr o difla|&s;odd yr halen, &acirc;<NOTE N="*" PLACE="marg">Iuc. 14.34.</NOTE> pha beth yr helltir ef? ni th&acirc;l efe mwy ddim, onid iw fwrw allan, a'i &s;athru gan ddynion.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Chwi yw goleuni y byd, dinas a o&s;odir ar fryn ni ellir ei chuddio.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac ni oleuant ganwyll a'i dodi dan le&s;tr,<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc, 4.21. Iuc. 8.16. &amp; 11.33. 1. Per. 2.12.</NOTE> onid mewn canhwyllbren, a goleuo a wna hi i bawb a'r &s;y yn y t&ycirc;.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Llewyrched felly eich goleuni ger bron dynion, fel y gwelant eich gweithredoedd da chwi, ac y gogoneddant eich T&acirc;d yr hwn &s;ydd yn y nefoedd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Na thybiwch fy nyfod i dorri 'r gyfraith neu 'r prophwydi, ni ddaethym i dorri onid i gyflawni.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys yn wir meddaf i chwi, hyd oni<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 16.17.</NOTE> ddarfyddo nef a daiar, ni dderfydd vn iod, nac vn tippin o'r gyfraith hyd oni chwpleir oll.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pwy bynnac can hynny a dorro'r vn o'r gorchymynnion lleiaf hyn, ac a ddy&s;c i ddynion felly, lleiaf y gelwir ef yn nheyrnas nef: ond pwy bynnac ai gwnelo, ac ai dy&s;co i eraill, hwn|nw a elwir yn fawr yn nheyrnas nefoedd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> &rindx; Canys meddaf i chwi, oni bydd eich<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl ar y chwech|ed Sul wedi 'r Drindod.</NOTE> cyfiawnder yn helaethach n&acirc;[chyfiawnder] yr &s;crifennyddion a'r Phari&s;&aelig;aid, nid ewch i deyr|nas nefoedd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Clyw&s;och ddywedyd wrth y<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 11.39. Exod. 20.13. deut. 5.17.</NOTE> rhai gynt, na ladd, canys pwy bynnac a laddo, euog fydd o farn.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Eythr yr ydwyfi yn dywedyd i chwi, mai pwy bynnac a ddigio wrth ei frawd heb y&s;tyr, a fydd euog o farn, a phwy bynnac a ddy|wedo wrth ei frawd, Raca, fydd euog o gyng|or: a phwy bynnac a ddywedo, &ocirc; ynfyd, a fydd euog o dan vffern.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A chan hynny os dygi dy rodd i'r allor, ac yno dyfod i'th gof fod gan dy frawd ddim yn dy erbyn:</P>
<P N="24"><HI>24</HI> G&acirc;d ti ynod offrwm gerbron yr allor, a dos ymmaith: yn gyntaf cymmod &acirc; th frawd, ac yno tyret, ac offrwm dy rodd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Cytuna &acirc;'th wrthwynebwr yn gyflym, tra fyddech ar y ffordd gyd ag ef,<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 22.58.</NOTE> rhag i'th wrth|wynebwr dy roddi di yn llaw 'r ynad, ac i'r ynad dy roddi at y rhingill, a'th daflu yng-harchar.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yn wir meddaf i ti, na ddeni allan oddi yno hyd oni thelech yr hatling eithaf. &lindx;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Clyw&s;och ddywedyd wrth y rhai gynt,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.14.</NOTE> na wna odineb.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Eithr yr ydwyfi yn dywedyd i chwi, pwy bynnac a edrycho ar wraig iw chwennychu hi, iddo wneuthur eu&s;us &acirc; hi odineb yn ei galon.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Os<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 18.8. mar. 9.47.</NOTE> dy lygad dehau dithe a'th rwy|&s;tra, tynn ef allan, a thafl oddi wrthit: canys gwell i ti golli vn o'th aelodau, n&acirc; thaflu dy holl gorph i vffern.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Hefyd os dy law ddehau a'th rwy&s;tra, torr hi ymmaith, a bwrw oddi wrthit: canys gwell i ti golli vn o'th aelodau, n&acirc; thaflu dy holl gorph i vffern.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Dywetpwyd hefyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 19.7. deut. 24.1. marc. 10.4. Iuc. 16.18. 1. cor, 7.10.</NOTE> pwy bynnac a oll|yngo ymmaith ei wraig, rhoed iddi lythr y&s;car.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ond yr ydwyfi yn dywedyd i chwi, mai pwy bynnac a ollyngo ei wraig ymmaith onid o achos godineb, a wna iddi fod yn gwneuthur godineb, a phwy bynnac a briodo yr hon a y&s;|carwyd, y mae efe yn gwneuthur godineb.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Trachefn rhwi a glyw&s;och ddywedyd wrth y rhai o'r cynfyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.7. leuit. 19.12. deut. 5.11.</NOTE> na thwng anudon, eithr t&acirc;l dy lwon i'r Arglwydd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ond meddafi i chwi, na thwng ddim, nac i'r nef, canys gor&s;eddfa Duw yw:</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Nac i'r ddaiar, canys maingc ei droed ef yd yw: nac i Ieru&s;alem, canys dinas y Brenin mawr ydyw.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac na thwng i'th ben, am na elli wneu|thur vn blewyn yn wynn nac yn ddu.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Eithr<NOTE N="*" PLACE="marg">Iaco. 5.12.</NOTE> bydded eich ymadrodd chwi, Ie, Ie, nag &ecirc;, nag &ecirc;, o blegit beth bynnac &s;ydd tros ben hyn, o ddrygioni y mae.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Clyw&s;och ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 21.24. leuit. 24.20. deut. 19.21.</NOTE> llygad am ly|gad, a daint am ddaint.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Eithr yr ydwyfi yn dywedyd wrthych chwi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 6, 29. rom. 12.17. 1. cor. 6.7.</NOTE> na wrthwynebwch ddrwg, ond pwy bynnac a'th darawo ar dy rudd dehau, tro 'r llall atto ef hefyd.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac i'r neb a fynno ymgyfreithio &acirc; thi, a dwyn dy bais, g&acirc;d iddo dy gochl hefyd.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A phwy bynnac a'th gymhello vn filltir, d&ocirc;s gyd ag ef ddwy.</P>
<P N="42"><HI>42</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 15.8.</NOTE> Dyro i'r hwn a gais gennit, ac na thro oddi wrth yr hwn &s;ydd yn ewylly&s;io echwyna gennit.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Clyw&s;och ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 19.18.</NOTE> c&acirc;r dy gymydog, a cha&s;&acirc; dy elyn.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Eithr yr ydwyfi yn dywedyd wrthych chwi, bendithiwch y rhai a'ch melldithiant, gw|newch dda i'r &s;awl a'ch ca&s;&acirc;nt,<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 6.27. &amp; 23-34. act. 7.60.</NOTE> a gweddiwch tros y rhai a wn&ecirc;l niwed i chwi, ac a'ch erlidia~t,</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Fel<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 4.13. luc. 6.35.</NOTE> y byddoch blant eich Tad yr hwn &s;ydd yn y nefoedd: canys y mae efe yn peri iw haul godi ar y drwg a'r da, ac yn glawio ar y cyfiawn ar anghyfiawn.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> O blegit os cerwch y &s;awl a'ch caro, pa wobr &s;ydd i chwi&lpunctel; om wna 'r publicanod yr vn peth&lpunctel;</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Os cyferchwch eich brodyr yn vnic, pa ragoriaeth yr ydych chwi yn ei wneuthur, onid
<PB N="442" REF="465">ydyw y publicanod yn gwneuthur felly&lpunctel;</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Byddwch chwi gan hynny yn berffaith, fel y mae eich Tad yr hwn &s;ydd yn y nefoedd yn berffaith.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am elu&s;eni, 5. gweddi, 16. ympryd. 25. Gwahardd gofalu am bethau bydol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GOchelwch rhag gwneuthur eich elu&s;en yng-&wcirc;ydd dynion er mwyn cael eich gwe|led ganddynt, os amgen ni chewch d&acirc;l gan eich T&acirc;d yr hwn &s;ydd yn y nefoedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Rom. 12.8.</NOTE> Am hynny pan wnelech dy elu&s;en na ph&acirc;r ganu vdcorn o'th flaen, fel y gwna 'r rhagrith|w&ycirc;r yn y Synagogau, ac ar yr heolydd iw mo|li gan ddynion, yn wir meddaf i chwi y maent yn derbyn eu gwobr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Eithr pan wnelech ti elu&s;en, na &wcirc;yped dy law a&s;&s;wy pa beth a wna dy law ddehau,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fel y byddo dy elu&s;en yn ddirgel, a'th Dad yr hwn a w&ecirc;l yn y dirgel a d&acirc;l i ti yn yr amlwg.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phan weddiech na fydd fel y rhagrith|w&ycirc;r, canys hwy a garant &s;efyll, a gweddio yn y Synagogau, ac yng-honglau yr heolydd, er mwyn cael eu gweled gan ddynion: yn w&icirc;r me|ddaf i chwi, y maent yn derbyn eu gwobr,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Tithe pan weddiech dos i'th &s;tafell, ac we|di caeu dy ddrws, gweddia ar dy D&acirc;d yr hwn [&s;ydd] yn ddirgel, a'th Dad yr hwn a w&ecirc;l yn y dirgel a'th obrwya di yn yr amlwg.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Hefyd pan weddioch na fyddwch &s;iaradus fel y cenhedloedd, canys y maent yn tybied y gwrandewir hwy am eu haml eiriau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny na thybygwch iddynt hwy, ca|nys g&wcirc;yr eich T&acirc;d pa bethau &s;y arnoch eu hei|&s;ieu, cyn cei&s;io o honoch ganddo.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny gweddiwch chwi fel hyn,<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 11.2.</NOTE> Ein t&acirc;d yr hwn ydwyt yn y nefoedd, &s;ancteiddier dy enw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Deled dy deyrnas, bydded dy ewyllys ar y ddaiar, megis yn y nefoedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dyro i ni heddyw ein bara beunyddiol,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A maddeu di i ni ein dyledion fel y ma|ddeuom ninnau i' n dyled-w&ycirc;r.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac nac arwain ni i brofedigaeth, eithr gw|aret ni<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 13.19.</NOTE> rhag drwg: canys eiddot ti yw 'r deyr|nas, a'r nerth, a'r gogonia~t yn oes oe&s;oedd, Ame~.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> O<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 11.25. Eccle&s;. 28.2.</NOTE> blegit os maddeuwch i ddynion eu camweddau, eich T&acirc;d nefol a faddeu hefyd i chwithau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Eithr oni faddeuwch i ddynion eu cam|weddau, ni faddeu eich T&acirc;d i chwithau eich camweddau.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> &rindx; Hefyd pan ymprydioch,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl ydydd cyntaf o'r grawys.</NOTE> na fyddwch wyneb &s;arric fel rhagrith-w&ycirc;r: canys anffurfio eu hwynebau y byddant, er ymddangos i ddyni|on fod yn ymprydio, yn wir meddaf i chwi, y maent yn derbyn eu gwobr.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Eithr pan ymprydiech di, eneinia dy benn, a golch dy wyneb,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Rhag ymddangos i ddynion fod yn ymp|rydio, onid i'th D&acirc;d 'r hwn &s;ydd yn ddirgel, a'th D&acirc;d yr hwn a w&ecirc;l yn ddirgel a d&acirc;l i ti yn a~lwg.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Na che&s;clwch dry&s;&s;or i chwi ar y ddaiar, lle y mae gwyfyn a rhwd yn llygru, a lle y mae lladron yn cloddio trwodd, ac yn lladratta:</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Eithr ce&s;clwch i chwi dry&s;&s;orau yn y nef,<NOTE PLACE="marg">Luc. 12.33. 1. timoth. 6.19</NOTE> lle nid oes na gwyfyn na rhwd yn llygru, a lle ni's cloddia 'r lladron trwodd, ac ni's lladrat&acirc;nt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys lle y mae eich try&s;&s;or, yno y bydd eich calon hefyd. &lindx;</P>
<P N="22"><HI>22</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 11.34.</NOTE> Goleuni 'r corph yw 'r llygad, am hyn|ny o bydd dy lygad yn &s;yml, dy holl gorph fydd yn oleu.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Eithr os bydd dy lygad yn ddrwg, dy holl gorph fydd yn dywyll, am hynny os bydd y go|leuni yr hwn &s;ydd ynot yn dywyllwch, pa faint [fydd] y tywyllwch&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> &rindx; Ni ddichon neb wa&s;anaethu dau ar|glwydd,<NOTE PLACE="marg"><HI>Luc. 16.13.</HI> Yr Efengyl y pympthec|fed Sul wedi 'r Drindod.</NOTE> canys naill ai efe a ga&s;&acirc; 'r naill, ac a g&acirc;r y llall, ai efe a ymlyn wrth y naill, ac a e&s;|ceulu&s;a 'r llall: ni ellwch wa&s;anaethu Duw a golud-bydol.</P>
<P N="25"><HI>25</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 12.22. phil. 4.6. 1. timoth. 6.3. 1. petr. 5.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. p&s;al. 55.22.</NOTE> Am hynny meddaf i chwi, na ofelwch am eich bywyd pa beth a fwyttaoch, neu pa beth a yfoch: nac am eich cyrph, pa beth a wi|&s;coch: onid yw 'r bywyd yn fwy n&acirc;'r bwyd? a'r corph yn fwy n&acirc;'r dillad&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Edrychwch ar adar y nefoedd, o blegit nid yddynt nac yn medi, nac yn cywain i'r y&s;cu|boriau, ac y mae eich T&acirc;d nefol yn eu porthi hw|ynt, onid ydych chwi yn rhagori arnynt hwy&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A phwy o honoch gan ofalu a ddichon chwanegu vn cufydd at ei faint&lpunctel;</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A pha ham yr ydych chwi yn gofalu am ddillad&lpunctel; dy&s;cwch pa wedd y mae lili 'r maes yn tyfu: nid ydynt yn llafurio, nac yn nyddu.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Eithr yr wyf yn dywedyd i chwi, na bu Solomon yn ei holl ogoniant mor drw&s;iadus ag vn o'r rhai hyn.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Am hynny os dillada Duw * ly&s;ieun y maes, yr hwn &s;ydd heddyw, ac y foru a fwrir i'r ffwrn, oni [ddillada efe] chwi yn fwy o lawer, &ocirc; rai o ychydig ffydd&lpunctel;</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Am hynny na ofelwch gan ddywedyd, beth a fwytawn? neu beth a yfwn&lpunctel; neu &acirc; pha beth yr ymddilladwn&lpunctel;</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Canys am y pethau hyn oll yr ymofyn y cenhedloedd, o blegit eich T&acirc;d nefol a &wcirc;yr fod arnoch ei&s;ieu yr holl bethau hyn.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Eithr yn gyntaf cei&s;iwch deyrnas Dduw ai gyfiawnder, a'r holl bethau hyn a roddir i chwi yn chwaneg.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Na ofelwch gan hynny dros drannoeth, canys trannoeth a ofala tro&s;to ei hunan, digon i'r diwrnod ei ddryganiaeth ei hun. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Cri&s;t yn gwahardd barn ehud 6 a bwrw pethau &s;anc|taidd i gwn. 13. Am y porth cyfyng, a'r vn ehang. 15 Am y gau brophwydi. 18 Y pren a'i ffrwyth. 24 Am y ty ar y graig, a'r ty ar y tyfod.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NA fernwch, fel na'ch barner.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys &acirc;<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 6.37. rhuf. 2.1. mar. 4.24. 1. cor. 4.3.</NOTE> pha farn y barnoch, i'ch bernir: ac &acirc; pha fe&s;ur y me&s;uroch, y me&s;urir i
<PB REF="466">chwithau trachefn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A pha ham y gweli di y brycheun &s;ydd yn llygad dy frawd, ac na ddealli di y traw&s;t &s;ydd yn dy lygad dy hun&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Neu pa fodd y dywedi wrth dy frawd,<NOTE PLACE="marg">Luc. 6.41.</NOTE> g&acirc;d ti i mi fwrw allan y brycheun o'th lygad, ac wele draw&s;t yn dy lygad dy hun&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Oh ragrithiwr, bwrw allan yn gyntaf y traw&s;t o'th lygad dy hun, ac yna y canfyddi fw|rw allan y brycheun o lygad dy frawd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Na roddwch y peth &s;ydd &s;anctaidd i g&wcirc;n, ac na theflwch eich gemmau o flaen m&ocirc;ch, rhag iddynt eu &s;athru dan draed, a throi trachefn a'ch llarpio chwi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 21.21. marc. 11.24. Iuc. 11.9. iohn 14.13. iaco. 1.5.</NOTE> Gofynnwch, a rhoddir i chwi, cei&s;iwch, ac chwi a gewch: curwch ac fe agorir i chwi:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys pwy bynnac a ofynno, a dderbyn: a'r neb a gais a gaiff: ac i hwn a guro 'r agorir.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A oes vn d&ycirc;n o honoch yr hwn os gofyn ei fab iddo fara, a rydd iddo gareg&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Neu os gofyn efe by&s;codyn, a ddyri efe &s;arph iddo&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Os chwy-chwi gan hynny, a chwi yn ddrwg a fedrwch roddi rhoddion da i'ch plant, pa faint mwy y rhyddeich Tad yr hwn &s;ydd yn y nefoedd bethau da i'r rhai a ofynnant iddo&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny,<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 6.31. iob. 4.15.</NOTE> beth bynnac a ewylly&s;ioch ei wneuthur o ddynion i chwi, felly gwnewch chwithau iddynt hwy: canys hyn yw 'r gy|fraith a'r prophwydi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 13.24.</NOTE> Ewch i mewn trwy 'r porth cyfyng: canys ehang [yw] 'r porth, a llydan [yw] y ffordd &s;ydd yn arwain i dde&s;truw, a llaweroedd ydynt yn mynedi mewn yno.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> O blegit cyfyng [yw 'r] porth, a ch&ucirc;l yw 'r ffordd yr hon &s;ydd yn arwain i'r bywyd, ac ychydig &s;ydd yn ei chael hi,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> &rindx; Ymogelwch rhag y gau brophwydi y rhai a ddeuant attoch yng-wi&s;coedd defaid, onid oddi mewn bleiddiaid rheupus ydynt hwy.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Wrth eu ffrwyth yr adnabyddwch hw|ynt:<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl yr wythfed &s;ul wedi'r Drindod. <HI>Luc. 6.44.</HI></NOTE> a ge&s;clir grawn-win oddi ar ddrain, neu ffigus oddi ar y&s;call&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Felly pob pren da a ddwg ffrwyth da, a phren drwg ffrwyth drwg.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ni ddichon pren da ddwyn ffrwythau drwg, na phren pwdr ddwyn ffrwythau da.</P>
<P N="19"><HI>19</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">pen. 3.10.</NOTE> Pob pren a'r ni ddwg ffrwyth da, a dorir i lawr, ac a deflir i'r t&acirc;n.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> O herwydd pa ham, wrth eu ffrwyth yr adnabyddwch hwynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Rom. 2.13. Iam. 1.22.</NOTE> Nid pwy bynnac a ddywed wrthif, Ar|glwydd, Arglwydd, a ddaw i deyrnas nefoedd, ond yr hwn a wna ewyllys fy Nh&acirc;d yr hwn [&s;ydd] yn y nefoedd. &lindx;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Llaweroedd a ddywedant wrthif yn y dydd hwnnw, Arglwydd, Arglwydd, oni phro|phwyda&s;om yn dy enw di, ac oni fwria&s;om all|an gythreuliaid yn dy enw di, ac oni wnaethom weithredoedd mawrion trwy dy enw di&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 13.27. p&s;al. 6.8.</NOTE> Ac yna yr addefaf iddynt, ni's adnabum chwi er ioed, ewch ymmaith oddi wrthif, &ocirc; wei|thred-w&ycirc;r anwiredd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pwy bynnac gan hynny a glywo gennif y geiriau hyn, ac a'u gwna,<NOTE PLACE="marg">Luc. 6.47.</NOTE> mi ai cyffelybaf ef i &wcirc;r doeth, yr hwn a adailadodd ei d&ycirc; ar graig:</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A'r glaw a dde&s;cynnodd, a'r llifeiriant a ddaethant, a'r gwyntoedd a chwytha&s;ant, ac a ruthra&s;ant ar y t&ycirc; hwnnw, ac ni &s;yrthiodd, am ei &s;ylfaenu ar graig.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ond pwy bynnac a glywo fyng-eiriau hyn, ac ni's gwna, a gyffelybir i &wcirc;r ff&ocirc;l, yr hwn a adailadodd ei d&ycirc; ar dywod,</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r glaw a dde&s;cynnodd, a'r llif-ddyfro|edd a ddaethant, a'r gwyntoedd a chwytha&s;ant, ac a gura&s;ant ar y t&ycirc; hwnnw, ac efe a &s;yrthiodd, a'i gwymp ef a fu fawr.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac fe ddarfu wedi i'r Ie&s;u orphen y gei|riau hyn,<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 1.22. luc. 4.32.</NOTE> &s;ynnu ar y dyrfa gan ei ddy&s;c ef.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Canys yr oedd efe yn eu dy&s;cu hwynt fel vn ag awdurdod ganddo, ac nid fel yr &s;crifen|nyddion.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn iachau dyn gwahan-glwyfus. 5 Ffydd y cap|ten, 11 Galwedigaeth y cenhedloedd, 14 Iachau chwegr Petr, &s;ef mam ei wraig ef. 19 Y gwr ll&ecirc;n a e|wylly&s;ic ddilyn Cri&s;t. 23 Efe yn llonyddu yr mor a'r gwynt. 28 Ac yn gyrru cythreuliaid allan o ddau ddyn ddiefylic i'r genfaint foch.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; AC wedi ei ddyfod efe i wared or my|nydd, llawer o bobloedd a'i dilynodd ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyly trydydd ful ar &ocirc;l yr y&s;tw|yll. <HI>Marc. 1.49. luc. 5.12.</HI></NOTE> wele vn gwahan-glwyfus a aeth ac ai haddolodd ef, gan ddywedyd: Arglwydd, os mynni, ti a elli fyng-lanhau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r Ie&s;u a e&s;tynnodd ei law, ac a gyffyrdd|odd ag ef gan ddywedyd, mynnaf, glanhaer di: ac yn y fan ei wahan-glwyf ef a lanhauwyd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y dywedodd yr Ie&s;u wrtho, gw&ecirc;l na ddywedech wrth neb, eithr dos, ac ymddangos i'r offeiriad, ac offrymma y rhodd a orchymyn|nodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 14.4.</NOTE> Mo&s;es er te&s;tiolaeth iddynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 7.1.</NOTE> Wedi dyfod yr Ie&s;u i Capernaum y da|eth atto ef Ganwriad gan ddei&s;ufu arno,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A dywedyd, Arglwydd y mae fyng-w&acirc;s yn gorwedd gartref yn glaf o'r parlys, ac mewn poen ddirfawr.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrtho ef, mi a'i hi|ach&acirc;f ef pan ddelwyf.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r Canwriad di hattebodd ef gan ddywe|dyd, Arglwydd nid ydwyf deilwng i ddyfod o honot tann fyng-hronglwyd, eithr yn vnic dy|wet y gair, a'm gw&acirc;s a iacheir.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys d&ycirc;n ydwyfi tann awdurdod, ac y mae gennif filw&ycirc;r tanaf, a dywedaf wrth hwn, cerdda, ac efe a aiff, ac wrth arall tyret, ac efe a ddaw, ac wrth fyng-w&acirc;s, gwna hyn, ac efe a'i gwna.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r Ie&s;u wrth glywed hyn a ryfeddodd, ac a ddywedodd wrth y rhai oeddynt yn canlyn, yn wir meddaf i chwi, ni chefais gymmaint ffydd yn yr I&s;rael.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yr ydwyfi yn dywedyd i chwi, y daw llawer o'r dwyrain a'r gorllewyn, ac a ei&s;tedd|ant
<PB N="443" REF="466">gyd ag Abraham, I&s;aac, ac Iacob yn nheyr|nas nefoedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 22.13.</NOTE> phlant y deyrnas a deflir i'r tywyll|wch eithaf, yno y bydd wylofain a rhingcian dannedd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y dywedodd yr Ie&s;u wrth y Canw|riad, dos ymmaith, a megis y credai&s;t bydded i ti i a'r w&acirc;s a iachauwyd yn yr awr honno. &lindx;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A phan ddaeth yr Ie&s;u i d&ycirc; Petr, efe a welodd ei chwegr<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 1.29. Luc. 4.38.</NOTE> ef yn gorwedd, ac yn glaf o'r cr&ycirc;d.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a gyffyrddodd &acirc;'i llaw, a'r cr&ycirc;d a'i gadawodd hi, ac hi a gododd i fynu, ac a wnaeth wa&s;anaeth iddynt hwy.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Wedi ei hwyrhau hi, hwy a dduga&s;ant atto<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 1.32. Luc. 4.40.</NOTE> ef lawer o rai cythreulic, ac efe a fwriodd allan yr y&s;prydion &acirc;'i air, ac efe a iachaodd yr holl gleifion,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Fel y cyflawnid yr hyn a ddyweda&s;id trwy E&s;aias y prophwyd gan ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 53.4. 1. Pet. 2.24.</NOTE> efe a gym|merodd ein gwendid ni, ac a ddug ein clefydau.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r Ie&s;u yn gweled torfeuydd lawer o'i amgylch a<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 9.57.</NOTE> orchymynnodd [iddynt] fyned tro&s;odd i'r lann arall.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A rhyw &s;cryfennydd a ddaeth, ac a ddy|wedodd wrtho, Athro, mi a'th ganlynaf i ba le bynnac yr eleth.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrtho, y mae ffa|uau gan y llwynogod, a chan ehediaid y nefoedd nythod, onid gan Fab y dyn nid oes le i roddi ei ben i lawr.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 9.59.</NOTE> vn arall o'i ddi&s;cyblion a ddywedodd wrtho, Arglwydd goddef i mi yn gyntaf fyned a chladdu fy nh&acirc;d.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrtho, canlyn fi, a g&acirc;d ti i'r meirw gladdu eu meirw.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> &rindx;<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl y pedwerydd &s;ul ar &ocirc;l yr y&s;twyll. <HI>Mar. 4.35. Luc. 8.22.</HI></NOTE> Ac wedi iddo fyned i'r llong, ei ddy&s;|cyblion ai canlyna&s;ant ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac wele, cynnwrf mawr a gyfodes yn y m&ocirc;r fel y cuddiwyd y llong gan y tonnau: ei|thr efe oedd yn cy&s;cu.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y daeth ei ddi&s;cyblion atto, ac a'i de|ffroa&s;ant, gan ddywedyd, &ocirc; Arglwydd, cadw ni, darfu am danom ni.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, pa ham yr ydych yn ofnus &ocirc; chwi o ychydig ffydd&lpunctel; yna y cododd efe, ac y ceryddodd y gwyntoedd a'r m&ocirc;r, a bu dawelwch mawr.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r dynion a ryfedda&s;ant gan ddywe|dyd, pa ryw vn yw hwn, canys y gwyntoedd a'r m&ocirc;r ydynt yn vfuddhau iddo ef?</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac wedi<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 5.1. Luc. 8.26.</NOTE> ei ddyfod efe i'r lann arall i wl&acirc;d y Gerge&s;iaid, dau ddiefylic a gyfarfuant ag ef, y rhai a ddaethent o'r monwentau yn dra creulon, fel na alle neb fyned y ffordd honno.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac wele hwy a lefa&s;ant, gan ddywedyd, Ie&s;u f&acirc;b Duw beth &s;yddi ni (a wnelom) &acirc; thi&lpunctel; a ddaetho&s;t ti ymma i'n poeni cyn yr am&s;er&lpunctel;</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac yr oedd ym mhell oddi wrthynt gen|faint o f&ocirc;ch lawer yn pori.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A'r cythreuliaid a ddei&s;yfia&s;ant, gan ddy|wedyd, os bwri ni allan, gad ti i ni fyned i'r gen|faint f&ocirc;ch.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac efe a ddywedodd, ewch, ac hwy gan fyned allan, a aethant i'r genfaint f&ocirc;ch: ac wele 'r holl genfaint f&ocirc;ch a ruthrodd tros y dibin i'r m&ocirc;r, ac a fuant feirw yn y dyfroedd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna y ffoawdd y mechiaid, ac wedi eu dyfod hwy i'r ddinas, hwy a fynega&s;ant bob peth, a pha beth a ddarfua&s;e i'r rhai yr oedd y cy|threuliaid ynddynt.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac wele 'r holl ddinas a ddaeth allan i gyfarfod &acirc;'r Ie&s;u: a phan ei gwel&s;ant, attolyga|&s;ant iddo y madael o'i cyffiniau hwynt. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Cri&s;t yn iachau 'r parlys, 9 yn galw Mathew, 18 yn cyfodi merch y capten, 20 yn iachau 'r wraig o'r haint gwaed, 28 yn rhoddi i ddau ddall eu golwg, 32 ac i fudan leferydd, 37 Ac yn y&s;tyried y cynhaiaf a'r cynhaiaf-wyr.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; AC efe a aeth i mewn i'r llong, ac a aeth tro&s;odd, ac a ddaeth iw ddinas ei hun.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl y xix. Sul ar &ocirc;l y Drin|dod. <HI>Marc. 2.3. Luc. 5.18.</HI></NOTE> wele, hwy a dduga&s;ant atto &wcirc;r claf o'r parlys, yn gorwedd mewn gwely, a'r Ie&s;u yn gweled eu ffydd hwy, a ddywedodd wrth y claf o'r parlys, ha f&acirc;b cymmer gy&s;&s;ur, maddeu|wyd i ti dy bechodau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac wele, rhai o'r &s;crifennyddion a ddywe|da&s;ant ynddynt eu hunain, y mae hwn yn cablu.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A phan welodd yr Ie&s;u eu meddyliau y dywedodd, pa ham y meddyliwch ddrwg yn eich calonnau&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys pa vn haw&s;af ai dywedyd, maddeu|wyd i ti dy bechodau, ai dywedyd, cyfot a rhodia&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr fel y gwypoch fod meddiant i F&acirc;b y d&ycirc;n ar y ddaiar i faddeu pechodau, (yna y dywe|dodd efe wrth y claf o'r parlys) cyfot, cymmer dy wel&ycirc;, a d&ocirc;s i'th d&ycirc;.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a gyfodes, ac a aeth ymmaith iw d&ycirc; ei hun.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Felly pan welodd y dyrfa, rhyfeddu wna|ethant, a gogoneddu Duw, yr hwn a roe&s;e gy|fryw awdurdod i ddynion. &lindx;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> &rindx; Ac fel yr oedd yr Ie&s;u yn myned oddi yno,<NOTE N="*" PLACE="marg"><HI>Yr Efengyl ar ddigwyl Fathew.</HI> Mar. 2.14. Luc. 5.27.</NOTE> efe a ganfu &wcirc;r yn ei&s;tedd wrth y dollfa yr hwn a elwid Mathew, ac a ddywedodd wrtho, canlyn fi, ac ele a gyfodes, ac a i canlynodd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac fe ddarfu a'r [Ie&s;u] yn ei&s;tedd i fwytta yn nhy [hwnnw,] wele, publicanod law|er a phechaduriaid a ddaethant, ac a ei&s;tedda&s;ant gyd &acirc;'r Ie&s;u a'i ddi&s;cyblion.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan welodd y Phar&s;&s;aeaid [hynny] hwy a ddyweda&s;ant wrth ei ddi&s;cyblion ef: pa ham y bwytu eich Athro chwi gyd a'r Publica|nod a phechaduriaid&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A phan glybu 'r Ie&s;u, efe a ddywedodd wrthynt, nid rhaid i'r rhai iach wrth feddig, ond i'r rhai cleifion.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond, ewch, a dy&s;cwch pa beth yw [hyn,]<NOTE N="*" PLACE="marg">O&s;e. 6.7.</NOTE> trugaredd yr ydwyf yn ei ewylly&s;io, ac nid a|berth: canys ni ddaethym i alw y rhai cyfiawn, ond y<NOTE N="*" PLACE="marg">Pe<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> 2.7. 1. Tim. 1.15.</NOTE> pechaduriaid i edifeirwch. &lindx;</P>
<PB REF="467">
<P N="14"><HI>14</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 2.18. Luc. 5.33.</NOTE> y daeth di&s;cyblion Ioan atto, gan ddywedyd, pa ham yr ydym ni a'r Phari&s;&aelig;aid yn ymprydio llawer, a'th ddi&s;cyblion di heb ym|prydio?</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrthynt, a all plant priod-fab alaru tra fyddo y priod-fab gyd &acirc; hwynt&lpunctel; ond y dyddiau a ddeuant pan ddyger y priod-fab oddi arnynt, ac yna yr ymprydiant.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Hefyd ni rydd neb lain o frethyn cri mewn h&ecirc;n wi&s;c: canys yr angwhanegiad a dynn [beth] oddi wrth y wi&s;c, a'r rhwygfa fydd yn waeth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac ni ddodant win newydd mewn co&s;tre|lau h&ecirc;n: canys felly y torre y co&s;trelau, ac y gollyngid y gwin allan, ac y collid y co&s;trelau: eithr gwin newydd a ddodant mewn co&s;trelau newydd, ac [felly] y cedwir y ddau.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> &rindx; Tra yr oedd<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl y pedwerydd &s;ul ar hu|gain ar &ocirc;l y Drindod. <HI>Marc. 5.22. Luc. 8.41.</HI></NOTE> efe yn dywedyd hyn wrthynt, wele, daeth rhyw bennaeth, ac a'i ha|ddolodd ef, gan ddywedyd, fe a fu farw fy merch yr awr hon, eithr tyret a go&s;ot dy law arni, a byw fydd hi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r Ie&s;u a godes, ac a'i canlynodd ef, a'i ddi&s;cyblion.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac wele wraig yr hon y bua&s;e gwaed-lif arni ddeuddeng mhlynedd, a ddaeth o'r tu cefn iddo, ac a gyffyrddodd ag ymyl ei wi&s;c ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys hi a ddyweda&s;e ynddi ei hun, os gallaf gyffwrdd &acirc;'i wi&s;c ef yn vnic, iach fy|ddaf.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna 'r Ie&s;u a dr&ocirc;dd, a phan ei gwelodd hi, a ddywedodd, ha ferch bydd gy&s;&s;urus, dy ffydd a'th iachaodd, a'r wraig a iachauwyd o'r awr honno allan.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A phan ddaeth yr Ie&s;u i d&ycirc; 'r pennaeth, a gweled y cerddorion a'r dyrfa yn terfy&s;cu,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Efe a ddywedodd wrthynt, ewch ym|maith, can nad marw 'r llangces, onid cy&s;cu y mae hi: ac hwynt a'i gwatwara&s;ant ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac wedi bwrw y dyrfa allan, efe a aeth i mewn, ac a ymaflodd yn ei llaw hi, a'r llangces a gyfodes.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'r gair o hyn a aeth tros yr holl d&icirc;r hwnnw. &lindx;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac fel yr oedd yr Ie&s;u yn myned oddi yno, dau ddeillion ai canlyna&s;ant ef gan lefain a dywedyd, M&acirc;b Dafydd trugarh&acirc; wrthym.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac wedi iddo ddyfod i'r t&ycirc;, y deillion a ddaethant atto, a'r Ie&s;u a ddywedodd wrthynt, a ydych chwi yn credu y gallafi wneuthur hyn&lpunctel; Ac hwy a ddyweda&s;ant wrtho, ydym Argl|wydd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna y cyffyrddodd efe &acirc;'u llygaid, gan ddywedyd: yn &ocirc;l eich ffydd bydded i chwi.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A'u llygaid a agorwyd, a'r Ie&s;u a orchy|mynnodd iddynt tann fygwth gan ddywedyd, gwelwch na's gwypo neb.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Onid wedi iddynt ymado, hwy ai clodfo|ra&s;ant ef trwy 'r t&icirc;r hwnnw.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac hwynt yn myned allan, wele, [rai]<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 12.22. Luc. 11.14.</NOTE> yn dwyn atto fudan a chythrael ynddo.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac wedi bwrw y cythrael o honaw, llefa|rodd y mudan, a rhyfeddodd y dyrfa, gan ddy|wedyd, ni welwyd y cyffelyb er ioed yn I|&s;rael.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A'r Phari&s;&aelig;aid a ddyweda&s;ant, trwy<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 12.24. Mar. 3.22. Luc 11.15.</NOTE> bennaeth y cythreuliaid y mae efe yn bwrw a|llan gythreuliaid.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A'r Ie&s;u a aeth o amgylch yr holl<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 6.5. Luc. 13.23.</NOTE> ddi|na&s;oedd, a'r trefydd gan ddy&s;cu yn eu Sinago|gau, a chan bregethu Efengyl y deyrnas, a chan iachau pob clefyd, a phob afiechyd ym mhlith y bobloedd.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 6.34.</NOTE> phan welodd efe y dyrfa, efe a do&s;tu|riodd wrthynt, am eu bod wedi blino, a'u gwa&s;|caru fel defaid heb iddynt fugail.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yna y dywedodd efe wrth ei ddi&s;cybli|on, y<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 10.2. Ioh. 4.36.</NOTE> cynhaiaf yn ddiau &s;ydd yn fawr, a'r gweith-w&ycirc;r yn anaml,</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Am hynny attolygwch i Arglwydd y cynhaiaf, yrru gweith-w&ycirc;r iw gynhaiaf.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn rhoddi iw Apo&s;tolion awdurdod i iachau cle|fydau, ac i bregethu yr Efengyl, 13 Gan rybu|ddio pa lwyddiant a pha flinder a gaent hwy, 22 a chan eu hannog i barhau yn ddioddefgar, 24 am i Gri&s;t ddioddef yn gyntaf, 30 am fod Duw yn gofalu tro&s;om fel na wnelo ein dioddefaint ni|wed, 37 am y dylem garu Duw yn fwy n&acirc; dim bydol, 39 Ac am fod yn fuddiol dioddef hyd far|wolaeth er mwyn Cri&s;t, 40 Ac yn ddiweddaf y mae yn annog i dderbyn a mawrhau pregeth-wyr.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC efe a alwodd eu ddeuddec di&s;cybl atto, ac a<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 3.13. Luc. 9.1.</NOTE> roddes iddynt allu yn erbyn y&s;pry|dion aflan, iw bwrw hwy allan, ac i iachau pob clefyd a phob afiechyd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A henwau y deuddec Apo&s;tol yw y rhai hyn: y cyntaf, Simon yr hwn a elwir Petr, ac Andreas ei frawd, Iaco [m&acirc;b] Zebedeus, ac Ioan ei frawd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Philip, a Bartholomeus: Thomas, a Mathew y publican: Iaco [m&acirc;b] Alpheus, a Lebbeus yr hwn a gyfenwid Thadeus:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Simon y Canaanead, ac Iudas I&s;cariot yr hwn hefyd ai bradychodd ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y deuddec hyn a yrrodd yr Ie&s;u ymmaith, ac a orchymynnodd iddynt, gan ddywedyd, nac ewch i ffordd y cenhedloedd, ac na ddeuwch i ddina&s;oedd y Samariaid.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr ewch yn hytrach<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 13 46.</NOTE> at gyfrgolledic ddefaid t&ycirc; I&s;rael.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac wrth fyned pregethwch gan ddywe|dyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 10.9.</NOTE> f&ocirc;d teyrnas nefoedd yn agos.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Iachewch y cleifion, glanhewch y rhai gwahan-glwyfus, cyfodwch y meirw, bwriwch allan gythreuliaid, derbynnia&s;och yn rh&acirc;d, rho|ddwch yn rh&acirc;d,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 6.8. Luc. 9 3.</NOTE> feddwch aur. nac arian, nac efydd i'ch pyr&s;au.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Nac &s;crepan i'r daith, na dwy bais, nac e&s;cidiau, na ffonn: canys<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Tim. 5.18. Luc. 10.7.</NOTE> teilwng i'r gweithi|wr ei fwyd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 10.8.</NOTE> i ba ddinas bynnac, neu dref yr eloch,
<PB N="444" REF="467">ymofynnwch pwy &s;ydd addas ynddi, ac yno tri|gwch, hyd onid eloch ymmaith.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A phan ddeloch i d&ycirc;, cyferchwch iddo gan ddywedyd, tangneddyf i'r t&ycirc; hwn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac os bydd y t&ycirc; yn deilwng, deued eich tangneddyf arno: ac oni bydd yn deilwng, dych|weled eich tangneddyf attoch.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A phwy<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 6.11. Luc. 9.5.</NOTE> bynnac ni'ch derbynio chwi, ac ni wrandawo eich geiriau, pan ymadawoch o'r t&ycirc; hwnnw, neu o'r ddinas honno, e&s;cytwch y llwch oddi wrth eich traed.<NOTE PLACE="marg">Act. 13.51.</NOTE></P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yn wir meddaf i chwi, y bydd e&s;mwy|thach i dir y Sodomiaid, a Gomorriaid yn nydd y farn, nag i'r ddinas honno.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Wele<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 10.3.</NOTE> yr ydwyfi yn eich danfon fel de|faid ym my&s;c bleiddiaid: byddwch am hynny mor gall &acirc; &s;eirph, ac morddiniwed a cholomen|nod.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Eithr ymogelwch rhag dynion, canys hwy a'ch rhoddant chwi i fynu i'r cyngor, ac a'ch ffrewyllant chwi yn eu Synagogau.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A chwi a ddygir at raglawiaid a brenhi|noedd o'm hachos i, er te&s;tiolaeth iddynt, ac i'r cenhedloedd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Eithr pan<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 13.11. Luc. 12.15.</NOTE> i'ch rhoddant chwi i fynu, na ofelwch pa fodd neu pa beth a lefaroch: ca|nys rhoddir i chwi yn yr awr honno pa beth a lefaroch.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Canys nid chwy-chwi yw 'r rhai &s;y yn llefaru, onid Y&s;pryd eich T&acirc;d yr hwn &s;ydd yn llefaru ynoch.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 21.16.</NOTE> brawd a fradycha 'r brawd i farwo|laeth, a'r t&acirc;d y mab, a'r plant a godant yn er|byn eu t&acirc;d a'u mam, ac a barant eu marwolaeth hwynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A ch&acirc;s fyddwch gan bawb er mwyn fy enw:<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 13.13. Luc. 21.19.</NOTE> ond yr hwn a barhauo hyd y diwedd, efe fydd cadwedic.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A phan i'ch erlidiant yn y ddinas hon, ffoiwch i vn arall: canys yn w&icirc;r y dywedaf wr|thych, na orphennwch [holl] ddina&s;oedd I&s;rael n&ecirc;s dyfod M&acirc;b y d&ycirc;n.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Nid<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 6.48. Ioh. 13.16.</NOTE> yw 'r di&s;cybl yn vwch n&acirc;'i athro, na'r gw&acirc;s yn vwch na ei arglwydd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Digon i'r di&s;cybl f&ocirc;d fel ei athro, a'r gw&acirc;s fel ei arglwydd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 12.24.</NOTE> os galwa&s;ant berchen y t&ycirc; yn Beelzebub, pa faint mwy [y galwant] ei d&ycirc;-lwyth ef?</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Am hynny nac ofnwch hwy,<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 4.22. Luc. 8.17. &amp; 12.2.</NOTE> o blegit nid oes dim cuddiedic a'r nas datcuddir, na dim dirgel a'r na ddaw i &wcirc;ybodaeth.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yr hyn yr ydwyf yn ei ddywedyd wr|thych chwi yn y tywyllwch, dywedwch yn y go|leuni: a'r hyn a glywch yn eich clu&s;t pregeth|wch ar [ben] y tai.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac nac ofnwch y rhai a laddant y corph, ac ni allant ladd yr enaid, eithr yn hytrach ofn|wch yr hwn a ddichon dde&s;truwio yr enaid gyd &acirc;'r corph yn vffern.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Oni werthir dau aderyn y t&ocirc; er ffyrling&lpunctel; ac ni &s;yrth yr vn o honynt i'r llawr heb eich T&acirc;d chwi.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac y mae hefyd eich<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 14.11. Act. 27.34.</NOTE> holl wallt wedi eu cyfrif.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Nac ofnwch gan hynny, chwi a d&ecirc;lwch fwy n&acirc; llawer o adar y t&ocirc;.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Pwy<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 8 38. Luc. 9.26. 2. Tim. 2.12.</NOTE> bynnac gan hynny a'm cyffe&s;a fi yng-&wcirc;ydd dynion, minnef ai cyffe&s;af yntef yng|&wcirc;ydd fy Nh&acirc;d yr hwn &s;ydd yn y nefoedd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A phwy bynnac a'm gwado i yng-&wcirc;ydd dynion, minnef ai gwadaf yntef yng-&wcirc;ydd fy Nh&acirc;d yr hwn &s;ydd yn y nefoedd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 12.51.</NOTE> thybygwch fy nyfod i ddanfon tang|neddyf ar y ddaiar: ni ddaethym i ddanfon tangneddyf, onid cleddyf.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Canys mi<NOTE N="*" PLACE="marg">Miche. 7.6.</NOTE> a ddaethym fel yr ymryfae|lie d&ycirc;n yn erbyn ei d&acirc;d, a merch yn erbyn ei mam, a gwaudd yn erbyn ei chwegr.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A gelynnion d&ycirc;n fydd t&ycirc;-lwyth ei d&ycirc; ei hun.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 14.26.</NOTE> hwn &s;ydd yn caru t&acirc;d neu fam yn fwy n&acirc; myfi, nid yw deilwng o honofi, a'r neb &s;ydd yn caru m&acirc;b neu ferch yn fwy n&acirc; myfi, nid yw deilwng o honofi.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 16.24. Mar. 8.34. Luc. 9.23.</NOTE> hwn nid yw yn cymmeryd ei gro|es, ac yn canlyn ar fy &ocirc;l i, nid yw deilwng o ho|nofi.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioh. 12.25.</NOTE> neb &s;ydd yn cael ei einioes, a'i cyll: a'r neb a gollodd ei einioes o'm plegit i, a'i caiff hi.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 10.16. Ioh. 13.20.</NOTE> neb &s;ydd yn eich derbyn chwi, &s;ydd yn fy nerbyn i: a'r neb &s;ydd yn fy nerbyn i, &s;ydd yn derbyn yr hwn a'm danfonodd i.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Y neb &s;ydd yn derbyn prophwyd yn enw prophwyd, a dderbyn wobr prophwyd, a'r neb &s;ydd yn derbyn [vn] cyfiawn yn enw [vn] cyfi|awn, a dderbyn wobr [vn] cyfiawn.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 9.41.</NOTE> phwy bynnac a roddo i'r vn o'r rhai bychain hyn phioled o [ddwfr] oer yn vnic yn enw di&s;cybl, yn w&icirc;r y dywedaf i chwi, ni chyll efe ei wobr.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Cri&s;t yn pregethu, 2 Ioan yn danfon ei ddi&s;cybli|on at Gri&s;t, 21 dialedd Duw yn erbyn gwranda|wyr anniolchgar, 25 a'r diolch a roddodd Cri&s;t am egluro o'r T&acirc;d yr Efengyl i'r dynion gwirion.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Darfu wedi gorphen o'r Ie&s;u orchymyn iw ddeuddec Apo&s;tol, iddo ef fyned oddi yno i ddy&s;cu a phregethu yn eu dina&s;oedd hwy.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> &rindx; A phan glybu Ioan yng-harchar [am] weithredoedd Cri&s;t,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl y trydydd &s;ul yn Aduent. <HI>Luc. 7.18.</HI></NOTE> efe a ddanfonodd ddau o'iddi&s;cyblion, ac a ddywedodd wrtho,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ai tydi yw 'r hwn a ddaw, ai di&s;gwil yr y|dym ni am arall&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wr|thynt, ewch a mynegwch i Ioan y pethau a gly|w&s;och, ac a wel&s;och.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y mae 'r deillion yn gweled eil-waith, a'r cloffion yn rhodio: a'r cleifion gwahanol wedi eu glanhau, a'r byddariaid yn clywed: y mae y meirw yn cyfodi,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 61.1. Luc. 4.18.</NOTE> a'r tlodion yn cael pregethu yr Efengyl iddynt.</P>
<PB REF="468">
<P N="6"><HI>6</HI> A dedwydd yw 'r hwn ni rwy&s;trir o'm ple|git i.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A hwy yn myned ymmaith, yr Ie&s;u a dde|chreuodd ddywedyd wrth y dyrfa am Ioan, pa beth yr aethoch allan i'r anialwch i edrych am dano&lpunctel; ai cor&s;en yn e&s;cwyd gan y gwynt&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr pa beth yr aethoch iw weled&lpunctel; ai d&ycirc;n wedi ei wi&s;co &acirc; dillad e&s;mwyth&lpunctel; wele y rhai &s;y yn gwi&s;co dillad e&s;mwyth, mewn tai bren|hinoedd y maent.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eithr pa beth yr aethoch chwi iw weled&lpunctel; ai prophwyd? &icirc;e, meddaf i chwi, a mwy n&acirc; phro|phwyd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys hwn ydyw y neb y mae yn &s;cri|fennedic am dano,<NOTE N="*" PLACE="marg">Malac. 3.1.</NOTE> wele yr ydwyf yn anfon fyng-hennad o flaen dy wyneb, yr hwn a bara|toa dy ffordd o'th flaen. &lindx;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 7.28.</NOTE> wir meddaf i chwi, ym mhlith plant gwragedd ni chododd neb mwy nag Io|an fedyddi-wr, er hynny yr hwn &s;ydd leiaf yn nheyrnas nefoedd &s;ydd fwy nag ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac o am&s;er Ioan fedyddi-wr hyd hyn,<NOTE PLACE="marg">Luc. 16.16.</NOTE> y trei&s;ir teyrnas nefoedd, a'r trei&s;w&ycirc;r &s;y yn myned &acirc; hi wrth nerth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys yr holl brophwydi a'r gyfraith, a brophwyda&s;ant hyd Ioan.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac os ewylly&s;iwch ei dderbyn, efe yw<NOTE N="*" PLACE="marg">Malac. 4.5.</NOTE> Elias yr hwn oedd ar ddyfod.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y neb &s;ydd iddo glu&s;tiau i wrando gwra~|dawed.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eithri ba beth y cyffelybafi y genhedla|eth hon&lpunctel;<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 7.31.</NOTE> cyffelyb yw i blant yn ei&s;tedd yn y marchnadoedd, ac yn llefain wrth eu cyfeillion,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac yn dywedyd, cana&s;om bibell i chwi, ac ni ddawn&s;ia&s;och: cana&s;om alar-nad i chwi, ac ni chwynfana&s;och.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys daeth Ioan heb na bwytta nac y|fed, ac meddant, y mae cythrael ganddo.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Daeth M&acirc;b y d&ycirc;n yn bwytta ac yn yfed, ac meddant, wele dd&ycirc;n glwth, ac yfwr gwin, cy|faill publicanod a phechaduriaid: a doethineb a gyfiawnhauwyd gan ei phlant ei hun.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 10.13.</NOTE> y dechreuodd efe edliw i'r dina&s;oedd, yn y rhai y gwnaethid y rhan fwyaf o'i weithre|doedd mawrion ef, am nad edifarhau&s;ent.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Gwae tydi Corazin: gwae tydi Beth|&s;aida: canys pe gwnaethid yn Tirus a Sidon y gwrthiau a wnaethpwyd ynoch chwi, hwy a edifarhau&s;ent er ys talm mewn lliain &s;ach a lludw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Eithr dywedaf i chwi, mai e&s;mwythach fydd i Tirus a Sidon yn nydd y farn nag i chwi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A thydi Capernaum yr hon a dderchefir hyd y nefoedd, a dynnir i lawr hyd yn vffern: ca|nys pe gwnaethid yn Sodoma y gwrthiau a wnaethpwyd ynot ti, hwy a fua&s;ent yn aros hyd heddyw.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Eithr yr ydwyf yn dywedyd i chwi, mai e&s;mwythach fydd i d&icirc;r Sodoma yn-nydd y farn nag i ti.</P>
<P N="25">&rindx; <HI>25</HI> Yn yr am&s;er hynny yr attebodd yr Ie|&s;u, ac efe a ddywedodd,<NOTE PLACE="marg">Yr efengyl ar ddydd S. Matthias. <HI>Luc. 10.22.</HI></NOTE> I ti yr ydwyf yn diolch &ocirc; Dad, Arglwydd nef a ddaiar am i ti guddio y pethau hyn rhag y doethion a'r rhai call, ai dangos o honot i'r rhai bychain.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Diau &ocirc; D&acirc;d, mai felly y rhyngodd bodd i ti.</P>
<P N="27"><HI>27</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 3.35. &amp; 6.46.</NOTE> Pob peth a roddwyd i mi gan fy Nh&acirc;d: ac nid edwyn neb y M&acirc;b, eithr y T&acirc;d: ac nid ed|wyn neb y T&acirc;d ond y M&acirc;b: a'r hwn yr ewylly|&s;io 'r M&acirc;b ei ddangos iddo.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Dewch atta fi bawb a'r y &s;ydd yn flinde|rog ac yn llwythog, ac mi a e&s;mwyth&acirc;f arnoch.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Cymmerwch fy iau arnoch, a dy&s;cwch gennif, am fy mod yn fwyn, ac yn o&s;tyngedic o galon: a chwi a<NOTE N="*" PLACE="marg">Ier. 6.16.</NOTE> gewch orphywyldra i'ch enei|diau.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Ioan. 5.3.</NOTE> fy iau &s;ydd e&s;mwyth a'm baich &s;ydd y&s;cafn. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Y di&s;cyblion yn tynnu tywys yr yd. 10 Cri&s;t yn ia|chau 'r llaw ddiffrwyth. 22 Efe yn gwared y dall, mud, cythreulic, 25 Ac yn amddeffyn ei waith. 31 Am gablaeth yn erbyn yr Ysbryd gl&acirc;n. 33 Y pren da, a'r drwg. 42 Y Ninifeaid a brenhines Saba yn &s;i|ampl i'r lddewon. 48 Gwir fam a brodyr Cri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YR am&s;er hynny<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 2.23. Luc. 6.1.</NOTE> yr aeth yr Ie&s;u ar y dydd Sabboth trwy 'r &ycirc;d, ac yr oedd chwant bwyd ar ei ddi&s;cyblion ef, ac hwy a ddechreua|&s;ant dynnu tywys yr &ycirc;d, a bwytta.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A phan welodd y Phari&s;&aelig;aid, y dyweda|&s;ant wrtho, wele, dy ddi&s;cyblion yn gwneuthur yr hynn<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 23.25.</NOTE> nid yw gyfraithlawn ei wneuthur ar y Sabboth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 21.5.</NOTE> oni ddar|llena&s;och pa beth a wnaeth Dafydd pan oedd arno newyn, a'r rhai oeddynt gyd ag ef&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fel y daeth efe i mewn i d&ycirc; Dduw, ac y bwyttaodd y bara go&s;od, yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 29.33. Leuit. 8.31. &amp; 24.9.</NOTE> hwn nid oedd gy|fraithlawn iddo ei fwytta, nac i'r rhai oeddynt gyd ag ef, onid yn vnic i'r offeiriaid&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Neu, oni ddarllena&s;och yn y gyfraith f&ocirc;d yr offeiriaid ar y Sabboth yn y Deml yn torri yr Sabboth, a'u b&ocirc;d yn ddiargyoedd&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr yr ydwyfi yn dywedyd i chwi, fod ymma vn mwy n&acirc;'r Deml.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond pe g&wcirc;yddech pa beth yw hyn,<NOTE N="*" PLACE="marg">O&s;ea. 6.6.</NOTE> tru|garedd a ewylly&s;iaf, ac nid aberth, ni farna&s;ech chwi yn erbyn y rhai diniwed.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys Arglwydd ar y Sabboth yw M&acirc;b y d&ycirc;n.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 3.1, Luc. 6.6.</NOTE> efe a ba&s;&s;iodd oddi yno, ac a aeth iw Synagog hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac wele, yr oedd yno dd&ycirc;n a'i law wedi diffrwytho: ac hwy a ofynna&s;ant iddo, gan ddy|wedyd, ai cyfraithlawn iachau ar y Sabboth&lpunctel; fel y gallent ei gyhuddo ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, pa dd&ycirc;n o honoch fydd, ac iddo vn ddafad, ac o &s;yrth honno mewn pwll ar y dydd Sabboth, nid ymeifl yn|ddi a'i chodi allan&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pa faint gwell gan hynny ydyw d&ycirc;n
<PB N="445" REF="468">n&acirc; dafad&lpunctel; ac felly cyfraithlawn yw gwneu|thur yn dda ar y dydd Sabboth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y dywedodd efe wrth y d&ycirc;n, e&s;tyn dy law, ac efe a'i he&s;tynnodd: a hi a wnaed yn iach fel y llall.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna 'r aeth y Phari&s;&aelig;aid allan, ac a ym|gynghora&s;ant yn ei erbyn ef, pa fodd y gallent ei ddifetha ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A phan wybu yr Ie&s;u hynny, efe a gili|odd oddi yno, a thyrfa fawr a'i dilynodd ef, ac efe ai hiach&acirc;odd hwynt oll.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac a orchymynnodd iddynt na chyhoe|ddent ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Fel y cyflawnid yr hyn a ddyweda&s;id trwy E&s;aias y prophwyd, gan ddywedyd:</P>
<P N="18"><HI>18</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 42.1.</NOTE> Wele fyng-wa&s;anaeth-&wcirc;r yr hwn a dde|wi&s;ais, fy annwylyd yn yr hwn y mae fy enaid yn fodlon: go&s;odaf fy Y&s;pryd arno, ac efe a ddengys farn i'r cenhedloedd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Nid ymry&s;on efe, ac ni lefain, ac ni chlyw neb ei lais ef yn yr heolydd?</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ni thyrr efe gor&s;en y&s;&s;ig, ac ni ddiffydd efe l&icirc;n yn mygu, hyd oni ddygo farn i fuddugo|liaeth.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac yn ei enw ef y gobeithia y cenhedloedd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 9.32. Luc. 11.14.</NOTE> y ducpwyd atto vn cythraelic, dall a mud, ac efe ai iachaodd ef, fel y llefarodd, ac y gwelodd yr hwn [a fua&s;e] ddall a mud.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A &s;ynnodd ar yr holl bobl, gan ddywe|dyd, onid hwn yw Mab Dafydd&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Eithr pan glybu y Phari&s;&aelig;aid, hwy<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 9.34. Mar. 3.22. Luc. 11.17.</NOTE> a ddyweda&s;ant, nid yw hwn yn bwrw allan gy|threuliaid onid trwy Beelzebub pennaeth y cy|threuliaid.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A'r Ie&s;u yn g&wcirc;ybod eu meddyliau a ddy|wedodd wrthynt, pob teyrnas wedi ymrannu yn ei herbyn ei hun, a aiff yn anghyfannedd, a phob dinas neu d&ycirc; wedi ymrannu yn ei erbyn ei hun ni &s;aif.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Felly os Satan a fwrw allan Satan, y mae efe wedi ymrannu yn ei erbyn ei hun: pa wedd gan hynny y &s;aif ei deyrnas ef?</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac os trwy Beelzebub yr ydwyfi yn bwrw allan gythreuliaid, trwy bwy y mae eith plant chwi yn eu bwrw hwynt allan? ac am hynny y byddant hwy yn farn-wyr arnoch.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Eithr os ydwyf yn bwrw allan gythreu|liaid trwy Y&s;pryd Duw, yna y daeth teyrnas Dduw attoch.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Canys pa fodd y dichon neb fyned i mewn i d&ycirc; y cadarn, ac y &s;peilio ei d&ycirc;, oddi eithr iddo yn gyntaf rwymo y cadarn: ac yna yr y&s;peilia efe ei d&ycirc; ef.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Y n&ecirc;b nid yw gyd &acirc; mi, &s;ydd yn fy er|byn: a'r neb nid yw yn ca&s;clu gyd &acirc; mi, &s;ydd yn gwa&s;caru.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Am hynny y dywedaf wrthych chwi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 3.28. Luc. 12.10. 1. Ioh. 5.16.</NOTE> pob pechod a chabledd a faddeuir i ddynion: onid ca|bledd yn erbyn yr Y&s;pryd ni faddeuir i ddynion.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A phwy bynnac a ddywedo air yn erbyn Mab y d&ycirc;n, fe a faddeuir iddo: onid pwy bynnac a ddywedo yn erbyn yr Y&s;pryd gl&acirc;n, ni's ma|ddeuir iddo, nac yn y b&ycirc;d hwn, nac yn y byd a ddaw.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Naill ai gwnewch y prenn yn dda, a'i ffrwyth yn dda, ai gwnewch y pren yn ddrwg, a'i ffrwyth yn ddrwg: canys y pren a adweinir wrth ei ffrwyth.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Oh genhedloedd gwilberod<NOTE PLACE="marg">Luc. 6.45.</NOTE> pa wedd y gellwch ymadrodd pethau da a chwi yn ddrwg&lpunctel; canys o helaethrwydd y galon y lefara y genau.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Y d&ycirc;n da o bry&s;&s;or da ei galon a ddwg allan bethau da, a d&ycirc;n drwg o dry&s;&s;or drwg a ddwg allan bethau drwg.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Eithr yr ydwyf yn dywedyd wrthych mai am bob gair &s;egur a ddywed dynion, y rho|ddant hwy gyfrif yn nydd y farn.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Canys wrth dy eiriau i'th gyfiawnheir, ac wrth dy eiriau i'th gondemnir.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yna 'r attebodd rhai o'r &s;crifennyddion, a'r Phari&s;&aelig;aid gan ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 16.2. Luc. 11.29. 1. Cor. 1.22.</NOTE> Athro, chwe|nychem weled arwydd gennit.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac efe a attebodd, ac a ddywedodd wr|thynt, cenhedlaeth ddrwg odinebus &s;ydd yn cei|&s;io arwydd, eithr ni roddir iddi ond arwydd y prophwyd Ionas.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Canys fel y<NOTE N="*" PLACE="marg">Ionas 1.17.</NOTE> bu Ionas dri-diau a thair n&ocirc;s ym mol y morfil, felly y bydd Mab y d&ycirc;n dri|diau a thair n&ocirc;s yng-halon y ddaiar.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Gw&ycirc;r Ninife a gyfodant yn y farn gyd &acirc;'r genhedlaeth hon, ae a'i condemnant,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ionas 3.5.</NOTE> am i|ddynt hwy edifarhau wrth bregeth Ionas: ac wele vn mwy nag Ionas ymma.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Brenhines y dehau a gyfyd yn y farn gyd &acirc;'r genhedlaeth hon, ac a'i condemnia hi:<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 10.1. 2. Chron. 9.1.</NOTE> am i|ddi hi ddyfod o eithafon y ddaiar, i glywed doe|thineb Salomon, ac wele vn mwy n&acirc; Salo|mon ymma.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 11.24.</NOTE> phan &ecirc;l 'r y&s;pryd aflan allan o dd&ycirc;n, efe a rodia ar h&ycirc;d lleoedd &s;ychion, gan gei&s;io gorphywy&s;o, ac heb gael.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Yna medd efe, mi a ddychwelaf i'm t&ycirc; o'r lle y daethym, ac wedi y delo, y mae yn ei gael yn wag, wedi ei y&s;cubo a'i drw&s;io.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Yna yr aiff efe, ac a gymmer atto faith y&s;pryd eraill &s;celerach nag ef ei hun, a hwy a &acirc;nt i mewn, ac a drigant yno a<NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 6.4. 2. Pet. 2.20.</NOTE> gwaeth fydd diwedd y d&ycirc;n hwnnw na'i ddechreuad: ac felly y bydd i'r genhedlaeth ddrwg hon.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Tra<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 3.31. Luc. 8.20.</NOTE> ydoedd efe yn llefaru wrthy dyrfa, wele ei fam a'i frodyr yn &s;efyll allan, yn cei&s;io ymddiddan ag ef.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Yna y dywedodd vn wrtho ef, wele dy fam a'th frodyr yn &s;efyll allan, yn cei&s;io ymddi|ddan &acirc; thi.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac efe a attebodd, ac a ddywedodd wrth hwn a ddyweda&s;e wrtho, pwy yw fy mam&lpunctel; a phwy yw fy mrodyr?</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Ac wedi iddo e&s;tyn ei law tu ag at ei ddi&s;cy|blion efe a ddywedodd, wele fy mam a'm brodyr.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Canys pwy bynnac a wna ewyllys fy Nhad yr hwn &s;ydd yn y nefoedd, efe yw fy
<PB REF="469">mrawd, fy chwaer, a'm mam.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Eglurdab am gyflwr teyrnas Dduw trwy ddammeg yr h&acirc;d, 34 yr achos yr ymddiddanodd Cri&s;t trwy ddamhegion, 24 Damhegion eraill am yr efrau, 31 am yr h&acirc;d mu&s;tard, 33 am y &s;ur-does, 44 am y try&s;&s;or cuddiedig, 45 am y perl, 47 ac am y rhwyd 53 Cri&s;t yn cael ei e&s;ceulu&s;o gan ei wlad-wyr ei hun.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Dydd hwnnw yr aeth yr Ie&s;u allan o'r t&ycirc;, ac yr ei&s;teddodd efe wrth lann y m&ocirc;r.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 4.1. Luc. 8.4.</NOTE> phobl lawer a ymgynnulla&s;ent atto ef, hyd oni [orfu] iddo ef fyned i'r llong, ac ei|&s;tedd: a'r holl dyrfa a &s;afodd ar y lann.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y llefarodd efe wrthynt lawer o be|thau drwy ddamhegion, gan ddywedyd, wele 'r hau-wr a aeth allan i hau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac fel yr oedd efe yn hau, peth a &s;yrthiodd ar hyd y ffordd, a'r adar a ddaethant, ac a'i dif&acirc;|&s;ant.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Peth a &s;yrthiodd ar dir carregog lle ni chaw&s;ant fawr ddaiar, ac yn y man y tyfa&s;ant, can nad oedd iddynt ddyfnder daiar.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac wedi cyfodi 'r haul y poetha&s;ant, ac o ei&s;ieu gwreiddio y gwyw&acirc;&s;ant.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A pheth a &s;yrthiodd ym mhlith drain, a'r drain a goda&s;ant, ac a'u taga&s;ant hwy.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Peth hefyd a &s;yrthiodd mewn t&icirc;r da, ac a dduga&s;ant ffrwyth, peth ar ei ganfed, arall ar ei drugeinfed, arall ar ei ddecfed ar hugain.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y neb &s;ydd iddo glu&s;tiau i wrando, gwra~|dawed.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y daeth y di&s;cyblion, ac a ddyweda|&s;ant wrtho, pa ham yr wyt yn llefaru wrthynt trwy ddamhegion&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a attebodd, ac a ddywedodd wr|thynt, a'm roddi i chwi &wcirc;ybod dirgelwch teyr|nas nefoedd, ac ni roddwyd iddynt hwy.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O blegit<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 25.29.</NOTE> pwy bynnac &s;ydd ganddo, i hwynnw y rhoddir, ac efe a gaiff helaethrwydd: eithr pwy bynnac nid oes ganddo, oddi arno ef y dygir yr hyn &s;ydd ganddo.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny 'r ydwyf yn llefaru wrthynt hwy ar ddamhegion: canys hwy yn gweled, nid ydynt yn gweled: ac yn clywed, nid ydynt yn clywed, nac yn deall,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly ynddynt hwy y cyflawnwyd pro|phwydoliaeth E&s;aias,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 6.9. Mar. 4.12. Luc. 8.10. Ioan. 12.40. Act. 28.26. Rufe. 11.8.</NOTE> yr hon &s;ydd yn dywe|dyd: gan glywed y clywch, ac ni ddehellwch, ac yn gweled y gwelwch, ac ni chanfyddwch.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys bra&s;hauwyd calon y bobl hyn, ac hwy a glyw&s;ant a'u clu&s;tiau yn drwm, ac a ga|e&acirc;&s;ant eu llygaid, rhag canfod &acirc;'r llygaid, a chlywed &acirc;'r clu&s;tiau a deall &acirc;'r galon, a throi fel yr iachawn i hwynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eithr dedwydd yw eich llygaid chwi, am eu bod yn gweled, a'ch clu&s;tiau, am eu bod yn clywed.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O blegit yn w&icirc;r y dywedaf i chwi, mai<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 10.24.</NOTE> llawer o brophwydi a rhai cyfiawn a ddei&s;yfi|a&s;ant weled y pethau a welwch chwi, ac ni wel|&s;ant: a chlywed yr hyn a glywch chwi, ac ni chlyw&s;ant.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gwrandewch chwithau ddammeg yr hau-wr,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pa<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 4.15. Luc. 8.11.</NOTE> bryd bynnac y clyw neb air y deyr|nas, ac efe heb ei ddeall, y mae y drwg yn dyfod, ac yn cippio 'r hyn a hauwyd yn ei galon ef: ac dymma 'r hwn a hauwyd ar h&ycirc;d y ffordd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r hwn a hauwyd yn y t&icirc;r carregog, yw 'r vn &s;ydd yn gwrando y gair, ac yn ebrwydd drwy lawenydd yn ei dderbyn.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ond nid oes wreiddin ynddo ei hun, a thros am&s;er y mae efe: a phan ddelo trallod neu erlid o blegit y gair, yn y fan efe a rwy&s;trir.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r hwn a hauwyd ym mhlith y drain, yw 'r hwn &s;ydd yn gwrando y gair: onid gofal y b&ycirc;d hwn, a thwyll cyfoeth &s;ydd yn tagu y gair, ac yr ydys yn ei wneuthur ef yn ddiffrwyth.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ond yr hwn a hauwyd yn y t&icirc;r da, yw yr hwn &s;ydd yn gwrando y gair, ac yn ei ddeall, &s;ef yr hwn &s;ydd yn dwyn, ac yn rhoddi ffrwyth, peth ar ei ganfed, arall ar ei drugeinfed, arall ar ei ddecfed ar hugain.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Dammeg arall a o&s;odes efe iddynt, gan ddywedyd,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl y pummed Sul wedi 'r Y&s;twyll.</NOTE> &rindx; Teyrnas nefoedd &s;ydd gyffelyb i dd&ycirc;n a hauodd h&acirc;d da yn ei faes.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A thra yr oedd y dynion yn cy&s;cu, y daeth ei elyn ef, ac a hauodd efrau ym mhlith y gwe|nith, ac a aeth ymmaith.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac wedi i'r egin dyfu, a dwyn ffrwyth, yna yr ymddango&s;odd yr efrau hefyd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A gwei&s;ion g&wcirc;r y t&ycirc; a ddaethant, ac a ddyweda&s;ant wrtho: arglwydd, oni hauai&s;t ti h&acirc;d da yn dy faes&lpunctel; o ba l&ecirc; gan hynny y mae yr efrau ynddo?</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac yntef a ddywedodd wrthynt, y gelyn dd&ycirc;n a wnaeth hyn: a'r gwei&s;ion a ddyweda|&s;ant wrtho, a fynni di i ni fyned ai ca&s;clu hwynt&lpunctel;</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac efe a ddywedodd, na fynnaf, rhag i chwi wrth ga&s;clu 'r efrau, ddiwreiddio 'r gwe|nith gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Gadewch i'r ddau g&ycirc;d-tyfu hyd y cyn|haiaf, ac yn am&s;er y cynhaiaf, mi a ddywedaf wrth y medel-w&ycirc;r, ce&s;clwch yn gyntaf yr efrau. a rhwymwch yn y&s;cubau iw llo&s;ci, a che&s;clwch y gwenith i'm y&s;cubor. &lindx;</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Dammeg<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 4.30. Luc. 13.19.</NOTE> arall a roddes efe iddynt, gan ddywedyd, cyffelyb yw teyrnas nefoedd, i ronyn o h&acirc;d mw&s;tard, yr hwn a gymmer d&ycirc;n, ac a haua yn ei faes.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yr hwn &s;ydd leiaf o'r holl hadau: ond wedi iddo dyfu, mwyaf vn o'r lly&s;iau ydyw, ac efe a aiff yn brenn fel y delo adar yr awyr a ny|thu yn ei gangau ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Dammeg<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 13.21.</NOTE> arall a ddywedodd efe wr|thynt, gan ddywedyd, cyffelyb yw teyrnas nefo|edd i &s;urdoes, yr hwn a gymmere gwraig, ac ai cuddie mewn tri phecced o flawd, oni &s;ure y cwbl.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Hyn oll a ddywedodd yr Ie&s;u trwy<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 4.33.</NOTE> ddamhegion wrth y dyrfa, ac heb ddamhegion ni ddywedodd efe ddim wrthynt.</P>
<PB N="446" REF="469">
<P N="35"><HI>35</HI> Fel y cyflawnid yr hyn a ddywetpwyd gan y prophwyd, gan ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 78.2.</NOTE> agoraf fyng|enau mewn damhegion, a mynegaf ddirgelion er pan &s;eiliwyd y b&ycirc;d.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yna yr anfonodd yr Ie&s;u y dyrfa ym|maith, ac yr aeth i'r t&ycirc;, a'i ddi&s;cyblion a ddaeth|ant atto gan ddywedyd, eglura i ni ddammeg afrau y maes.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yna yr attebodd efe, ac a ddywedodd wrth|ynt, yr hwn &s;y yn hau yr h&acirc;d da, yw M&acirc;b y d&ycirc;n:</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A'r maes yw 'r b&ycirc;d, a'r h&acirc;d da, hwynt hwy yw plant y deyrnas, a'r efrau ydynt blant y drwg.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A'r gelyn yr hwn a'u hauodd hwynt hwy, yw diafol,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioel. 3.13. Gwel. 14.15.</NOTE> a'r cynhaiaf yw diwedd y b&ycirc;d, a'r medel-w&ycirc;r yw 'r angelion.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Megis gan hynny y cynhullir yr efrau, ac eu llo&s;cir yn t&acirc;n, felly y bydd yn niwedd y b&ycirc;d.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> M&acirc;b y d&ycirc;n a ddenfyn ei angelion, ac hwy a gynhullant allan o'i deyrnas ef yr holl dramg|wyddiadau, a'r rhai a wnant anwiredd.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ac a'u bwriant hwynt i'r ffwrn d&acirc;n, yno y bydd &wcirc;ylo a rhingcian dannedd.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Daniel. 12.3. Doeth. 3.7.</NOTE> y llewyrcha y rhai cyfiawn, fel yr haul yn nheyrnas eu T&acirc;d: yr hwn &s;ydd iddo glu&s;tiau i wrando, gwrandawed.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Drachefn cyffelyb yw teyrnas nefoedd i dry&s;or cuddiedic mewn maes, yr hwn wedi i dd&ycirc;n ei gaffael, a guddie efe, ac o lawenydd am dano, efe a gilie, ac a werthe yr hyn oll a fedde, ac a bryne y maes hwnnw.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Drachefn cyffelyb yw teyrnas nefoedd i far&s;iand&wcirc;r, yr hwn a gei&s;ie berlau da,</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac wedi iddo gaffael vn perl gwerth|fawr, a &acirc;e, ac a werthe gymmaint oll ac a fedde, ac a'i pryne ef.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Trachefn cyffelyb yw teyrnas nefoedd i rwyd a fwrid yn y m&ocirc;r, yr hon a ga&s;cle o bob rhyw beth.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Yr ho~n wedi ei llenwi, a ddygent i'r lann, ac a ei&s;teddent, ac a ga&s;clent y rhai da mewn lle|&s;tri, ac a fwrient heibio y rhai drwg.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Felly y bydd yn niwedd y b&ycirc;d, yr angeli|on a &acirc;nt allan, ac a ddidolant y rhai drwg o blith y rhai cyfiawn.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ac a'u bwriant hwy i'r ffwrn d&acirc;n, yno y bydd &wcirc;ylofain a rhingcian dannedd.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrthynt, a ddarfu i chwi ddeall hyn oll&lpunctel; hwythau a ddyweda&s;ant wrtho, do Arglwydd.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Yna y dywedodd efe wrthynt, am hynny pob &s;crifennudd wedi ei ddy&s;cu i deyrnas nefo|edd, a gyffelybir i berchen t&ycirc;, yr hwn a ddwg allan o'i dry&s;&s;or [bethau] newydd a h&ecirc;n.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Ac wedi i'r Ie&s;u ddywedyd y damhegi|on hyn, efe a ymadawodd oddi yno,</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Ac efe a ddaeth iw wl&acirc;d ei hun, ac a'u dy&s;|codd hwynt yn eu Synagogau,<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 6.1. Luc. 4.16.</NOTE> oni &s;ynnodd arnynt, gan ddywedyd, o ba le y daeth y doethi|neb hyn a'r gwrthiau i'r d&ycirc;n hwn&lpunctel;</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Ond<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan 6.42.</NOTE> hwn yw mab y &s;aer&lpunctel; onid ei fam ef a elwir Mair&lpunctel; a'i frodyr Iaco, ac Io&s;es, a Si|mon, ac Iudas&lpunctel;</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Ac onid yw ei chwiorydd oll gyd &acirc; ni&lpunctel; o ba le gan hynny y mae ganddo y pethau hyn oll?</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Ac hwy a rwy&s;trwyd o'i blegit ef, yna y dywedodd yr Ie&s;u wrthynt,<NOTE PLACE="marg">Marc. 6 4. Luc. 4.24. Ioan. 4.44.</NOTE> nid yw prophwyd heb anrhydedd onid yn ei wl&acirc;d ei hun, ac yn ei d&ycirc; ei hun.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Ac ni wnaeth efe fawr wrthiau yno, o blegit eu hanghreduniaeth hwynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Tyb Herod am Gri&s;t. 3 Carchar Ioan a'i ddihenydd. 23 Ie&s;u yn porthi pum mil o bobl, 23 Ac yn rhodio ar y m&ocirc;r.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>Y</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 6.14. Luc. 9.7.</NOTE> Pryd hynny y clybu Herod y Tetrarch &s;&ocirc;n am Ie&s;u,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a ddywedodd wrth ei wei&s;ion, hwn yw Ioan fedyddiwr, efe a gyfodes o feirw, ac am hynny y mae gwrthiau yn gweithio ynddo ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 6.17. Luc. 3.19.</NOTE> Herod a ddalia&s;e Ioan, ac a'i rhw|yma&s;e, ac a'i doda&s;e yng-harchar o blegit Hero|dias gwraig Philip ei frawd ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys Ioan a ddywedodd wrtho,<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 18.16. &amp; 20.21.</NOTE> nid cy|fraithlawn i ti ei chael hi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phan oedd yn ei fc&ycirc;d ef ei roddi ef i far|wolaeth, efe a ofnodd y bobl, canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 21.26.</NOTE> hwy a'i cymmerent ef fel prophwyd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr pan gadwyd dydd genedigaeth He|rod, dawn&s;iodd merch Herodias ger eu bronn hwy, ac hi a ryngodd fodd Herod:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Fel yr addawodd efe trwy lw y rhodde efe iddi beth bynnac a gei&s;ie hi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac y hi wedi ei dy&s;cu gan ei mam, a ddy|wedodd, dyro i mi ymma ben Ioan fedyddiwr mewn dy&s;cl.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r brenin a fu dr&icirc;&s;t ganddo, eithr o her|wydd y llw, a'r rhai a ei&s;teddent gyd ag ef wrth y ford, efe a orchymynnodd ei roi ef [iddi hi.]</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe a anfonodd gennad, ac a dorrodd ben Ioan yn y carchar.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A ducpwyd ei ben ef mewn dy&s;cl, ac a'i rhoddwyd i'r llangces, ac hi a'i dug iw mam.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'i ddi&s;cyblion ef a ddaethant, ac a gym|mer&acirc;&s;ant ei gorph ef, ac a'i cladd&acirc;&s;ant, ac a ae|thant, ac a ddywed&acirc;&s;ant i'r Ie&s;u.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A phan glybu 'r Ie&s;u,<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 6.32. Luc. 9.10.</NOTE> efe a giliodd oddi yno mewn llong i anghyfannedd-le o'r nailltu, ac wedi clywed o'r dyrfa, hwy a'i dilyna&s;ant ef ar draed allan o'r dina&s;oedd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r Ie&s;u a aeth ymmaith, ac a welodd fin|tai fawr, ac a do&s;turiodd wrthynt, ac efe a iacha|odd eu cleifion hwynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 6.35. Luc. 9.12. Ioan. 6.5.</NOTE> wedi ei myned hi yn hwyr y daeth ei ddi&s;cyblion atto, gan ddywedyd: y lle &s;ydd ang|hyfannedd, a'r awr a aeth weithian heibio: goll|wng y dyrfa ymmaith i fyned i'r dina&s;oedd i brynu iddynt fwyd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrthynt, nid rhaid iddynt fyned ymmaith: rhoddwch chwi iddynt beth iw fwytta.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y dyweda&s;ant wrtho, nid oes gen|nym
<PB REF="470">ymma onid pum torth, a dau by&s;codyn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac efe a ddywedodd, dygwch hwynt ym|ma i mi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a orchymynnodd i'r dorf ei&s;tedd ar y gwellt gl&acirc;s, ac a gymmerth y pum torth, a'r ddau by&s;codyn, ac a edrychodd i fynu tu a'r nef, ac a fendithiodd, ac a dorrodd, ac a roddes y tor|thau iw ddi&s;cyblion, a'r di&s;cyblion i'r dyrfa.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A hwy oll a fwyt&acirc;&s;ant, ac a gaw&s;ant eu digon, ac a god&acirc;&s;ant o'r briwfwyd yr hwn oedd yng-weddill ddeuddec ba&s;cedaid.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r rhai a fwyt&acirc;&s;ent oeddynt yng-hylch pum m&icirc;l o w&ycirc;r heb law gwragedd a phlant.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac yn y fan y gyrrodd yr Ie&s;u ei ddi&s;cy|blion i fyned i'r llong, ac i fyned i'r lan arall o'i flaen ef, tra y gollynge efe y dyrfa ymmaith.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac wedi iddo ddanfon y dyrfa ymmaith, efe a e&s;cynnodd i'r mynydd wrtho ei hun i we|ddio:<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 6.46. Ioan. 6.17.</NOTE> ac wedi ei hwyrhau hi, yr oedd efe yno yn vnic.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r llong oedd bellach yng-hanol y m&ocirc;r, ac a drallodit gan donnau, canys gwynt gwrth|wyneb ydoedd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac yn y bedwaredd &wcirc;ylfa o'r nos yr aeth yr Ie&s;u attynt, gan rodio ar y m&ocirc;r.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A phan welodd y di&s;cyblion ef yn rho|dio ar y m&ocirc;r, y dychryn&acirc;&s;ant hwy, gan ddywe|dyd, drychiolaeth ydyw, ac hwy a waedda&s;ant rhag ofn.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac yn y man y llefarodd yr Ie&s;u wrthynt, gan ddywedyd, cymmerwch gy&s;&s;ur, myfi yd|wyf, nac ofnwch.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna yr attebodd Petr ef, ac a ddywe|dodd, &ocirc; Arglwydd, os ty di yw, arch imi ddyfod attat ar y dwfr.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac efe a ddywedodd, tyret: ac wedi de&s;cyn o Petr o'r llong, efe a rodiodd ar y dwfr, i ddy|fod at yr Ie&s;u.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ond pan welodd efe wynt cadarn, efe a ofnodd: a phan ddechreuodd &s;uddo, efe a lefodd, gan ddywedyd, Arglwydd cadw fi.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac yn y man yr e&s;tynnodd yr Ie&s;u ei law, ac a ymaflodd ynddo ef, ac a ddywedodd wrtho, ty di o ychydig ffydd, pa ham y petru&s;ai&s;t&lpunctel;</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac er cynted yr aethant i'r llong y peidi|odd y gwynt.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna y daeth y rhai oeddynt yn y llong<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 6.54.</NOTE> ac a'i haddola&s;ant ef, gan ddywedyd, yn w&icirc;r M&acirc;b Duw ydwyt ti.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac wedi iddynt fyned tro&s;odd, hwy a dda|ethant i d&icirc;r Genezareth.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A phan adnabu gw&ycirc;r y fan honno ef, hwy a ddanfona&s;ant i'r wl&acirc;d honno o amgylch ogylch, ac a dduga&s;ant atto y rhai oll oeddynt mewn anhwyl,</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac a attolyga&s;ant iddo gael cyffwrdd yn vnic ag ymyl ei wi&s;c ef: a chynifer ag a gyffyr|ddodd &acirc; hi, a iachauwyd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn e&s;cu&s;odi ei ddy&s;c yblion am fwyta y tywys yd ar y Sabboth gan ddangos rhagrith y Phari&s;&aelig;aid, 15 A chan egluro iw ddi&s;cyblion nad yr hyn &s;ydd yn myned i'r corph &s;ydd yn halogi y corph, 32 Ac yn porthi llawer &acirc; phedair torth o fara.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 7.1.</NOTE> yr &s;crifennyddion a'r Phari&s;&aelig;aid y rhai oeddynt o Ieru&s;alem a ddaethant at yr Ie&s;u gan ddywedyd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pa ham y mae dy ddi&s;cyblion di yn torri traddodiadau yr henafiaid&lpunctel; canys nid ydynt yn golchi eu dwylo pan fwytt&acirc;nt fara. </P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a attebodd ac a ddywedodd wrthynt, a pha ham yr ydych chwi yn torri gorchymyn Duw trwy eich traddodiad chwi&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys Duw a orchymynnodd, gan ddy|wedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.12. Deut. 5.16. Ephe&s;. 6.2. Exo. 21.17. Leuit. 20.9. Prou. 20.20.</NOTE> Anrhydedda dy d&acirc;d a'th fam: a'r hwn a felldithio d&acirc;d neu fam, lladder ef yn farw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Eithr yr ydych chwi yn dywedyd, pwy bynnac a ddywed wrth d&acirc;d neu fam, drwy y rhodd [a offrymmir] gennifi y daw lle&s;&acirc;d i ti,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Er nas anrhydedda efe ei d&acirc;d neu ei fam, [di-fai fydd:] ac fel hyn y gwnaethoch orchy|myn Duw yn ofer trwy eich traddodiad eich hun.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Oh ragrithw&ycirc;r, da y prophwydodd E&s;ai|as am danoch chwi, gan ddywedyd,</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 29.13.</NOTE> Ne&s;au y mae y bobl hyn attaf &acirc;'u ge|nau, a'm hanrhydeddu a'u gwefu&s;au, a'u calon &s;ydd bell oddi wrthif.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eithr ofer i'm hanrhydeddant i gan ddy&s;|cu gorchymynnion dynion yn ddy&s;ceidiaeth.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y galwodd efe y dyrfa atto gan ddy|wedyd wrthynt, clywch a dehellwch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Nid yr hyn &s;ydd yn myned i'r genau, &s;ydd yn halogi d&ycirc;n, ond yr hyn &s;ydd yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 7.18.</NOTE> dyfod allan o'r genau, hynny fydd yn halogi d&ycirc;n.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y daeth ei ddi&s;cyblion, ac a ddywe|da&s;ant wrtho, oni &wcirc;yddo&s;ti rwy&s;tro y Phari&s;&aelig;|aid wrth glywed yr ymadrodd hyn&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yntef a attebodd, ac a ddywedodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 15.2.</NOTE> p&ocirc;b planhigin a'r ni's plannodd fy Nh&acirc;d ne|fol a ddiwreiddir.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gadewch iddynt,<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 6.39.</NOTE> tywy&s;ogion deillion i'r deillion ydynt, ac os y dall a dywys y dall, y ddau a &s;yrthiant yn y ffos.</P>
<P N="15"><HI>15</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 7.17.</NOTE> Yna yr attebodd Petr ac a ddywedodd wrtho, eglura i ni y ddammeg hon.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y dywedodd yr Ie&s;u, a ydych chwi etto heb ddeall&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Onid ydych chwi yn deall etto f&ocirc;d yr hyn oll &s;ydd yn myned i'r genau, yn cilio i'r bola, ac y bwrir ef allan i'r gaud&ycirc;&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Eithr y pethau a ddeuant allan o'r genau &s;y yn dyfod o'r galon, a hwynt hwy a halogant dd&ycirc;n.</P>
<P N="19"><HI>19</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 6.5. Marc. 7.21.</NOTE> Canys o'r galon y mae meddyliau drwg yn dyfod, llofruddiaeth, tor-priodas, godinebu, lledrat, cam de&s;tiolaeth, cabledd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Dymma y pethau &s;y yn halogi d&ycirc;n, eithr bwytta &acirc; dwylo heb olchi ni haloga dd&ycirc;n.</P>
<P N="21">&rindx; <HI>21</HI> A'r Ie&s;u a aeth oddi yno,<NOTE PLACE="marg">Yr Efyngyl yr ail Sul o'r grawys. <HI>Mar. 7, 25.</HI></NOTE> ac a giliodd i dueddau Tyrus a Sidon.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac wele, gwraig o Canaan a ddaeth o'r
<PB N="447" REF="470">parthau hynny, ac a lefodd, gan ddywedyd wr|tho, trugarh&acirc; wrthif, &ocirc; Arglwydd f&acirc;b Dafydd: y mae fy merch yn ddrwg ei hwyl gan gythrael.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Eithr nid attebodd efe iddi vn gair, yna y daeth ei ddi&s;cyblion atto, ac yr attolyg&acirc;&s;ant iddo, gan ddywedyd, gollwng hi ymmaith, ca|nys y mae hi yn llefain ar ein h&ocirc;l.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac efe a attebodd, ac a ddywedodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 10.6.</NOTE> ni'm danfonwyd onid at ddefaid colledic t&ycirc; I&s;rael.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Er hynny hi a ddaeth, ac a'i haddolodd ef, gan ddywedyd, &ocirc; Arglwydd cymmorth fi.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac efe a attebodd, ac a ddywedodd, nid da cymmeryd bara y pla~t ai fwrw i'r cenawo~ c&wcirc;n.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Hithe a ddywedodd, gw&icirc;r yw &ocirc; Arglw|ydd, er hynny y mae 'r cenawo~ c&wcirc;n yn bwytta 'r briw&s;ion a &s;yrth oddi ar fwrdd eu harglwyddi.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna yr attebodd yr Ie&s;u, ac a ddywedodd wrthi, ha wraig mawr yw dy ffydd, bydded i ti fel yr wyt yn ewylly&s;io: a'i merch a iachawyd yn yr awr honno. &lindx;</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ar<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 7.31.</NOTE> Ie&s;u gan fyned oddi yno, a ddaeth ger llaw m&ocirc;r Galil&aelig;a, ac efe a e&s;cynnodd i'r mynydd, ac a ei&s;teddodd yno.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A daeth atto dorfeudd mawrion,<NOTE N="*" PLACE="marg">I&s;ai. 35.5.</NOTE> a chan|ddynt gloffion, deillion, mudion, efryddion, ac eraill lawer: ac hwy a'u bwria&s;ant i lawr wrth draed yr Ie&s;u, ac efe a'u hiachaodd hwynt.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> &rindx; Fel y rhyfeddodd y dyrfa, wrth weled y mudion yn dywedyd, a'r rhai anafus yn iach, a'r cloffion yn rhodio, a'r deillion yn gweled: ac hwy a ogonedd&acirc;&s;ant Dduw yr I&s;rael.</P>
<P N="32"><HI>32</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 8.1.</NOTE> Yna y galwodd yr Ie&s;u ei ddi&s;cyblion atto, ac a ddywedodd, yr ydwyf yn to&s;turio wrth y dyrfa, am iddynt aros gyd &acirc; mi er ys tri-diau bellach, ac nad oes ganddynt ddim iw fwytta: a'u gollwng hwy ar eu cythlwm ni's gwnaf, rhag eu llewygu ar y ffordd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A'i ddi&s;cyblion a ddyweda&s;ant wrtho, o ba le y caem ni gymmaint o fara yn y dyffaeth|wch, ag y diwellid tyrfa gymmaint&lpunctel;</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrthynt, pa &s;awl torth &s;ydd gennych&lpunctel; a hwy a ddywed&acirc;&s;ant, &s;aith, ac ychydig by&s;cod bychein.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Yna y gorchymynnodd efe i'r dyrfa ei|&s;tedd i lawr ar y ddaiar.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A chan gymmeryd y &s;aith dorth, a'r py&s;cod, a diolch, efe a'u torrodd, ac a'u rhoes iw ddi&s;cyblion, a'r di&s;cyblion i'r dyrfa.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac hwy oll a fwytta&s;ant, ac a gaw&s;ant ddigon: ac a goda&s;ant o'r briwfwyd yr hwn oedd yng-weddill &s;aith fa&s;cedaid.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A'r rhai a fua&s;ent yn bwytta oeddynt bedeir-mil o w&ycirc;r, heb law gwragedd a phlant.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Yna wedi iddo ollwng y dyrfa i fford, efe a aeth i long, ac a ddaeth i dueddau Magdala.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Atteb Cri&s;t i'r rhai a gei&s;i&acirc;&s;ant ga~ddo ef arwydd. 6 Cy|ngor i wrthod &s;ur a llefeinllyd athrawiaeth y Phari&s;&aelig;|aid. 13 Tyb y bobl am Gri&s;t. 17 Ffydd yn dyfod oddi wrth Dduw. 18 Craig yr Eglwys, ac agoriadau nef. 21 Cri&s;t yn prophwydo am ei farwolaeth. 24 Cyflwr y gwir ddi&s;cybl. 27 A dyfodiad Cri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 12.38. mar. 8.11. luc. 12.54.</NOTE> Phari&s;&aelig;aid a'r Saducaeaid, gan ddy|fod a themtio a gei&s;i&acirc;&s;ant ganddo ddangos iddynt arwydd o'r nef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a attebodd, ac a ddywedodd wrth|ynt, pan fyddo hi yn hwyr y dywedwch, hi a fydd tywydd t&ecirc;g, canys y mae 'r wybr yn g&ocirc;ch.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r boreu [y dywedwch] heddyw [y bydd] dryg-hin, am f&ocirc;d yr wybr yn g&ocirc;ch, ac yn dri&s;t: &ocirc; ra|grith-w&ycirc;r, medrwch ddeall wyneb yr wybr, ac oni [fedrwch] farnu am ar wyddio~ yr am&s;erau&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y mae y<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 12.34.</NOTE> genhedlaeth ddrwg a godine|bus yn cei&s;io arwydd, ac arwydd ni's rhoddir iddi, onid arwydd y prophwyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Ionas. 1.17.</NOTE> Ionas: ac felly efe a'u gadawodd hwynt, ac a aeth ymmaith.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 8.14. luc. 12.1.</NOTE> wedi dyfod ei ddi&s;cyblion ef i'r lann arall, hwy a ollynga&s;ent tros gof gymmeryd bara [g&ycirc;d ag hwynt.]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrthynt, edrych|wch, a mogelwch rhag &s;ur-does y Phari&s;&aelig;aid a'r Saducaeaid.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac hwy a re&s;ymma&s;ant yn eu plith eu hunain, gan ddywedyd, hyn &s;ydd am na dduga|&s;om fara.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r Ie&s;u yn g&wcirc;ybod [y peth,] a ddywe|dodd wrthynt, chwy-chwi o ffydd fechan, pa ham yr ydych yn meddwl ynoch eich hunain, na ddyga&s;och fara&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ond<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 14.17. iohn. 6.9.</NOTE> ydych chwi yn deall etto, nac yn co|fio y pum torth, pan oedd bum m&icirc;l [o bobl] a pha &s;awl ba&s;cedaid a gymmera&s;och chwi?</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Na'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 15.34.</NOTE> &s;aith torth pan oedd &s;aith m&icirc;l [o bobl,] a pha &s;awl cawellaid a gymmera&s;och chwi&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pa ha~ nad ydych yn deall, mai nad am fa|ra y dywedais wrthych, ar ymogelyd o honoch rhag &s;ur-does y Phari&s;&aelig;aid a'r Sabucaeaid&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y dehalla&s;ant hwy, na ddyweda&s;e efe am ymogelyd o honynt rhag &s;ur-does bara, ond rhac athrawiaeth y Phari&s;&aelig;aid a'r Sadu|caeaid.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> &rindx; Ac wedi dyfod yr Ie&s;u i dueddau Cae&s;aria Philip, efe a ofynnodd iw ddi&s;cybli|on,<NOTE N="*" PLACE="marg"><HI>Yr Efengyl ddigwyl Bedr.</HI> Mar. 8.27. luc. 9.18. Ioan. 6.69.</NOTE> pwy y mae dynion yn dywedyd fy mod i M&acirc;b y d&ycirc;n.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac hwy a ddyweda&s;ant, rhai &s;y yn dywe|dyd mai Ioan fedyddiwr, a rhai mai Elias, ac eraill mai Ieremias, neu vn o'r prophwydi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, pwy me|ddwch chwi ydwyfi&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna Simon Petr a attebodd, ac a ddy|wedodd, ti<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 1.23.</NOTE> ydwyt Cri&s;t, M&acirc;b y Duw byw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrtho, gwyn dy f&ycirc;d ti Simon m&acirc;b Ionas, canys nid c&icirc;g a gwa|ed a ddatcuddiodd [hyn] i ti, eithr fy Nh&acirc;d yr hwn &s;ydd yn y nefoedd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yr ydwyfi hefyd yn dywedyd i ti, mai ti ydwyt Petr, ac ar y graig hon yr adailadaf fy Eglwys, a phyrth vffern ni's gorchfygant hi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 20.23.</NOTE> mi a roddaf i ti agoriadau teyrnas ne|foedd, a pha beth bynnag a rwymech ar y ddaiar, a fydd rwymedic yn y nefoedd: a pha beth byn|nag
<PB REF="471">a ryddhaech ar y ddaiar, fydd wedi ei rydd|hau yn y nefoedd. &lindx;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna y gorchymynnodd efe iw ddi&s;cybli|on na ddywedent i neb, mai efe oedd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> O hynny allan y dechreuodd yr Ie&s;u fy|negu iw ddi&s;cyblion fod yn anghenrhaid iddo fyned i Ieru&s;alem, a dioddef llawer gan yr he|nuriaid, a chan yr arch-offeiriaid, a'r gw&ycirc;r ll&ecirc;n, a'i ladd, a chyfodi y trydydd dydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna Petr a'i cymmerth ef o'r nailltu, ac a ddechreuodd ei geryddu ef, ga~ ddywedyd, Argl|wydd trugarh&acirc; wrthit ty hun, ni's bydd hyn i ti.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna y tr&ocirc;dd efe, ac a ddywedodd wrth Petr, d&ocirc;s ar fy &ocirc;l Satan, canys rhwy&s;tr ydwyt ti i mi, am nad ydwyt yn deall y pethau &s;y o Dduw, ond y pethau &s;y o ddynion.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y dywedodd yr Ie&s;u wrth ei ddi&s;cy|blion,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 10.38. mar. 8.24. luc. 9.23.</NOTE> os myn n&ecirc;b ddyfod ar fy &ocirc;l i, gwaded ef ei hun, a chymmered ei groes, a dilyned fi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 10.39. mat. 8 35. luc. 9.24. Iohn 12.25.</NOTE> Canys pwy bynnac a ewylly&s;io gadw ei fywyd, a'i cyll, a phwy bynnac a gollo ei fywyd o'm plegit i, a'i caiff.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys pa le&s;&acirc;d i dd&ycirc;n er ennill yr holl f&ycirc;d, o chyll efe ei enaid ei hun&lpunctel; neu pa beth a rydd d&ycirc;n yn gyfnewid am ei enaid&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Canys M&acirc;b y d&ycirc;n a ddaw yng-ogoniant ei D&acirc;d, gyd &acirc;'r angelion, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 62.12. rhuf. 26.</NOTE> yna y rhydd efe i bob d&ycirc;n yn &ocirc;l ei weithredoedd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 9.1. luc. 9.27.</NOTE> Yn w&icirc;r y dywedaf wrthych, fod rhai o'r &s;awl &s;ydd yn &s;efyll ymma a'r ni phrofa~t angeu, hyd oni welant f&acirc;b y d&ycirc;n yn dyfod yn ei fren|hiniaeth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Ymrithiad Cri&s;t ar fynydd Thabor. 11 Am Elias, ac Ioan fedyddiwr. 20 Grym ffydd, ympryd, a gweddi. 22 Cri&s;t yn rhagfynegi am ei ddioddefaint. 24 Ac yn ta|lu teyrn-ged.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 9.2. luc. 9.28.</NOTE> chwe diwrnod wedi [hynny] y cym|merodd yr Ie&s;u Petr, ac Iaco, ac Ioan ei frawd, ac ai dug hwynt i fynydd vchel o'r nailltu</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a ymrithiodd ger eu bron hwy, a'i wyneb a ddi&s;cleiriodd fel yr haul, a'i ddillad oedd cyn wynned &acirc;'r goleuni.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac wele Mo&s;es, ac Elias yn ymddangos iddynt, ac yn ymddiddan ag ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna yr attebodd Petr, ac a ddywedodd wrth yr Ie&s;u, &ocirc; Arglwydd, da ydyw i m fod ym|ma: os ewylly&s;i, gwnawn ymma dair pabell, vn i ti, ac vn i Mo&s;es, ac vn i Elias,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe etto yn llefaru, wele gwmwl goleu yn eu cy&s;codi hwynt, ac wele lef o'r cwmwl yn dywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 3.17. 2. pet. 1.17.</NOTE> hwn yw fyng-haredig F&acirc;b yn yr hwn i'm bodlonwid, gwrandewch arno ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A phan glybu y di&s;cyblion hynny, &s;yrthi|a&s;ant ar eu hwynebau, ac hwy a ofna&s;ant yn ddirfawr.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y daeth yr Ie&s;u, ac y cyffyrddodd &acirc; hw|ynt, ac a ddywedodd, cyfodwch, ac nac ofnwch.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac wedi iddynt dderchafu eu golwg, ni wel&s;ant neb onid yr Ie&s;u yn vnic.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Fel yr oeddynt yn de&s;cyn o'r mynydd y gorchymynnodd yr Ie&s;u iddynt gan ddywedyd, na ddywedwch y weledigaeth i neb, hyd oni chy|fodd M&acirc;b y d&ycirc;n o feirw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'i ddi&s;cyblion a ofynna&s;ant iddo, gan ddywedyd, pa ham gan hynny y<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 9.11, 12. mala. 4.5. pen. 11.14.</NOTE> mae 'r &s;crifen|nyddion yn dywedyd fod yn rhaid i Elias ddy|fod yn gyntaf.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wrthynt, Elias yn ddiau a ddaw yn gyntaf, ac a edfryd b&ocirc;b peth.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Eithr yr ydwyfi yn dywedyd i chwi, ddy|fod o Elias yn barod, ac nad adnabuont hwy ef, a gwneuthur o honynt iddo ef beth bynnac a fynna&s;ant: felly y bydd i F&acirc;b y d&ycirc;n ddioddef ganddynt hwy.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y dehallodd y di&s;cyblion, mai am Ioan fedyddiwr y dyweda&s;e efe wrthynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac wedi ei ddyfod at y dyrfa, y daeth rhyw dd&ycirc;n, ac a ofynnodd iddo ar ei liniau,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac a ddywedodd, &ocirc; Arglwydd trugarh&acirc; wrth fy m&acirc;b: o blegit y mae efe yn lloeric, ac yn dioddef llawer, canys y mae efe yn &s;yrthio yn y t&acirc;n yn fynych, ac yn y dwfr lawer gwaith.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac mi<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 9.14. luc. 9.37.</NOTE> a'i dugym ef at dy ddi&s;cyblion di, ac ni alla&s;ant hwy ei iachau ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna yr attebodd yr Ie&s;u, ac a ddywedodd, &ocirc;h genhedlaeth anffyddlon a gwrthny&s;ig, pa h&ycirc;d y byddaf gyd &acirc; chwi&lpunctel; pa h&ycirc;d y dioddefaf chwi&lpunctel; dygwch ef ymma attafi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r Ie&s;u a geryddodd y cythrael, ac efe a aeth allan o honaw: a'r bachgen a iachwaydd i'r awr honno.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y daeth y di&s;cyblion at yr Ie&s;u o'r nailltu, ac y dyweda&s;ant, pa ham na allem ni ei fwrw ef allan&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd, o blegit eich ang|rhedyniaeth: canys yn w&icirc;r y dywedaf i chwi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 17.6.</NOTE> pe bydde gennych ffydd gymmaint a gronyn o h&acirc;d mw&s;tard, chwi a ddywedech wrth y my|nydd hwn, &s;ymmut oddi ymma draw, ac efe a &s;ymmude, ac ni bydde dim amho&s;&s;ibl i chwi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Eithr nid aiff y rhywogaeth hwn allan, onid trwy weddi ac ympryd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 20.17. mar. 9.31. luc. 9.44. &amp; 24.7.</NOTE> fel yr oeddynt hwy yn aros yn Ga|lilaea, y dywedodd yr Ie&s;u wrthynt, Mab y d&ycirc;n a roddir yn nwylo dynion.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac hwy a'i lladdant, a'r trydydd dydd y cyfyd efe: ac hwy a aethant yn dri&s;t iawn.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac wedi dyfod o honynt i Capernaum, y rhai oeddynt yn derbyn arian y deyrn-ged a ddaethant at Petr, ac a ddyweda&s;ant, onid yw eich Athro chwi yn talu teyrn-ged&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yntef a ddywedodd, ydyw: ac wedi ei ddy|fod ef i'r t&ycirc;, yr Ie&s;u a achubodd ei flaen ef, gan ddywedyd, beth yr wyt ti yn ei dybied Simon&lpunctel; gan bwy y cymmer brenhinoedd y ddaiar de|yrn-ged ne dreth&lpunctel; gan eu pla~t, ai ga~ e&s;troniaid&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Petr a ddywedodd wrtho, gan e&s;troniaid, yna y dywedodd yr Ie&s;u wrtho, gan hynny y mae y plant yn rhyddion.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Er hynny, rhag i ni eu rhwy&s;tro hwynt, dos i'r m&ocirc;r, a bwrw fach, a chymmer y py&s;codyn
<PB N="448" REF="471">cyntaf a dd&ecirc;l i fynu, ac wedi agoryd ei &s;afn, ti a gai ddarn o vgain ceniog: cymmer hynny a dyro iddynt dro&s;ofi a thithe.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Pwy &s;ydd fwyaf yn nheyrnas nef, 6 Am rwy&s;trau. 12 Y ddafad golledic. 15 Beth &s;ydd iw wneuthur pan gaffer cam. 23 Dammeg y brenin yn mynny cyfrif gan ei wei&s;&s;on.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; A'r am&s;er hynny y daeth y di&s;cyblion at yr Ie&s;u gan ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl ddigwyl Mihangel. <HI>Marc. 9.33. luc 9.46.</HI></NOTE> pwy &s;ydd fwyaf yn nheyrnas nefoedd&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r Ie&s;u a alwodd atto fachgenyn, ac ai'i go&s;odes yn eu canol hwynt,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac a ddywedodd, yn w&icirc;r y dywedaf i chwi o ddieithr troi o honoch, a bod fel plant bychain, nid ewch i deyrnas nefoedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pwy hynnac gan hynny a ymo&s;tyngo fel y bachgenyn hwn, hwnnw y m 'r mwyaf yn nhe|yrnas nefoedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phwy bynnac a dderbyn gyfryw blen|tyn yn fy enw i, a'm derbyn fi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar 9.42. luc. 17.2.</NOTE> phwy bynnac a rwy&s;tro vn o'r rhai bychain hyn a gredant ynofi, gwell oedd iddo pe crogid maen melin am ei wddf, a'i foddi yng|waelod y m&ocirc;r.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gwae 'r b&ocirc;d o blegit rhwy&s;trau: canys ange~rhaid yw dyfod rhwy&s;trau: er hynny gwae 'r d&ycirc;n hwnnw o achos yr hwn y d&ecirc;l y rhwy&s;tr.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 5.30. mar. 9.43.</NOTE> os dy law, neu dy drod a'th rwy&s;tra, torr hwynt ymmaith a thafl oddi wr|thit: gwell yw i ti fyned i fywyd yn gloff neu yn anafus, na'th daflu, ac i ti ddwy law, a dau droed i d&acirc;n tragywyddol.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac os dy lygad a'th rwy&s;tra, tynn ef allan, a thafl oddi wrthit: gwell yw i ti fyned i fywyd ag vn llygad, nag &acirc; dau lygad dy daflu i d&acirc;n vffern</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Edrychwch na ddirmygoch yr vn o'r rhai bychain hyn: canys yr ydwyf yn dywedyd i chwi,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 31.7.</NOTE> fod eu hangelio~ hwynt yn y nefoedd b&ocirc;b am&s;er yn gweled wyneb fy Nh&acirc;d, yr hwn &s;ydd yn y nefoedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 19.10.</NOTE> daeth M&acirc;b y d&ycirc;n i gadw yr hyn a golla&s;id. &lindx;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Beth dybygwch chwi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 15.4.</NOTE> os bydde i dd&ycirc;n gant o ddefaid, a myned o vn o honynt ar ddi&s;|perod, oni adawe efe yr am yn vn cant, a myned i'r mynyddoedd, a chei&s;io 'r hon a aeth ar ddi&s;pe|rod&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac os bydde iddo ei chael hi, yn w&icirc;r meddaf i chwi, mai llawenach ganddo am y ddafad honno, nag am yr am yn vn cant y rhai nid aeth|ant ar ddi&s;perod.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Felly nid yw ewyllys eich T&acirc;d yr hwn &s;ydd yn y nefoedd, gyfergolli 'r vn o'r rhai by|chain hyn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Heb law hynny,<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 19.17. luc. 17.3. iac. 5.19.</NOTE> os pecha dy frawd i'th erbyn, d&ocirc;s a dangos iddo ei fai rhyngot ag ef yn vnic, os efe a'th wrendu, ti a ennillai&s;t dy frawd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac os efe ni'th wrendu, cymmer gyd &acirc; thi etto vn neu ddau, fel<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 19.15. iohn 8.17. 2 cor. 13.1. hebr. 10.28.</NOTE> o enau dau neu dri o dy&s;tion y &s;afo p&ocirc;b gair</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac os diy&s;tyra efe hwynt, dywet i'r egl|wys, ac os efe ni fynn wrando 'r eglwys chwa|ith, bydded efe i ti megis yr ethnic a'r Publican.</P>
<P N="18"><HI>18</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 54. 2. the&s;&s;. 3.14. iohn 20.23.</NOTE> Yn wir meddaf i chwi, pa beth bynnac a rwymoch ar y ddaiar, a rwymir yn y nef, a pha beth bynnac a ryddhaoch ar y ddaiar, a rydd|heuir yn y nef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Trachefn yn wir y dywedaf wrthych, os c&ycirc;duna dau o honoch ar y ddaiar am ddim oll, beth bynnac a ddei&s;yfant a roddir iddynt gan fy Nh&acirc;d yr hwn &s;ydd yn y nefoedd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Canys ym mha le bynnac yr ymgynhu|llo dau neu dri yn fy enw i, yno 'r ydwyf yn eu my&s;c hwynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> &rindx; Yna y daeth Petr atto ef, ac a ddy|wedodd, Arglwydd, pa &s;awl gwaith y pecha fy mrawd i'm herbyn, ac y maddeuaf iddo,<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl yr ail &s;ul ar hugain wedi 'r Drindod, <HI>Lucir 7.4.</HI></NOTE> ai hyd &s;aith-waith&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yr Ie&s;u a ddywedodd wrtho, nid ydwyf yn dywedyd wrthit, hyd &s;aith waith, onid hyd ddeng-waith a thrugain &s;aith waith.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Am hynny y mae yn gyffelyb teyrnas ne|foedd i dd&ycirc;n [a oedd] yn frenin a fynne gael cy|frif gan ei wei&s;ion,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A phan ddechreuodd gyfrif, fe a ddug|pwyd atto vn a oedd yn ei ddyled ef o ddeng|mil o dalentau.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A chan nad oedd ganddo ddim i dalu, fe a orchymynnodd ei arglwydd ei wrthu ef a'i wraig, a'i blant, a chwbl a'r a fedde, a thalu ['r ddyl&ecirc;d.]</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'r gw&acirc;s gan &s;yrhio i lawr a attolygodd iddo gan ddywedyd, arglwydd bydd dda dy ym|maros wrthif, a mi a dalaf i ti y cwbl oll.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna arglwydd y gw&acirc;s hwnnw a drugar|haodd wrtho, ac a'i gollyngodd, ac a faddeuodd iddo y ddyl&ecirc;d.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac wedi myned o'r gw&acirc;s ymmaith, efe a gafodd vn o'i gyfeillion, yr hwn oedd yn ei ddy|l&ecirc;d ef o gant ceinioc, ac efe a ymaflodd ynddo, ac ai llindagodd, gan ddywedyd, t&acirc;l i mi yr hyn &s;ydd ddyledus arnat.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna y &s;yrthiodd ei gydwas wrth ei draed ef, ac a ymbiliodd ag ef gan ddywedyd, bydd ymarhous wrthif, a thalaf i ti y cwbl oll.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac ni's gwnai efe, onid myned ai fwrw ef yng-harchar, hyd oni dale efe 'r hyn oedd ddyle|dus.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A phan weles ei gyd-wei&s;ion y pethau a wnel&s;id, yr oedd yn ddrwg dros benn ganddynt, ac hwy a ddaethant, ac a fyneg&acirc;&s;ant iw hargl|wydd yr holl bethau a fua&s;ent.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna y galwodd ei arglwydd arno ef, ac a ddywedodd wrtho, ha w&acirc;s drwg, maddeuais i ti yr holl ddyl&ecirc;d honno, am i ti ymbil &acirc; mi.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac oni ddyle&s;it tithe do&s;turio wrth dy g&ycirc;d|was, megis, ac y to&s;turiais i wrthit ti&lpunctel;</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A'i Arglwydd yn llidig a'i rhoddes ef i'r poen-w&ycirc;r, hyd oni thale yr hyn oll oedd ddyle|dus iddo.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac felly yr vn modd y gwna fy nefol D&acirc;n
<PB REF="472">i chw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">thau, oni faddeuwch o'ch calonnau bob vn iw frawd eu camweddau.&lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am y&s;cariaeth, ac am rai diweir 13 Plant yn cael dy|fod at Gri&s;t. 16 Yr ymry&s;ymmiad a fu rhwng y gwr ieuangc goludog &acirc; Chri&s;t. 25 a'r ymry&s;ymmiad a dyfodd o hynny rhwng Cri&s;t a'i ddy&s;cyblion.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 10.1.</NOTE> Wedi i'r Ie&s;u orphen yr ymmadro|ddion hynny, efe a ymadawodd &acirc; Gali|laea, ac a ddaeth i dueddau Iudaea tu hwnt i'r Iorddonen.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A thyrfeuydd lawer a'i dilyna&s;ant ef, ac e|fe a'u hiachaodd hwynt yno.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y daeth y Phari&s;&aelig;aid atto, gan ei dem|tio a dywedyd wrtho, ai cyfraithlawn i &wcirc;r y&s;car &acirc;'i wraig am bob achos&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a attebodd, ac a ddywedodd wr|thynt, oni ddarlle~a&s;och, i'r hwn a'u gwnaeth o'r dechrau,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 1.27.</NOTE> eu gwneuthur yn wryw a benyw&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a ddywedodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 2.24. 1 cor. 6.16. ephe. 5.31.</NOTE> o blegit hynny y g&acirc;d d&ycirc;n d&acirc;d a mam, ac y gl&ycirc;n wrth ei wraig, a'r ddau fyddant vn cnawd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac felly nid ydynt mwy yn ddau, onid yn vn cnawd, am hynny nac y&s;cared d&ycirc;n yr hyn a gy&s;ylltodd Duw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Hwythau a ddywed&acirc;&s;ant wrtho, pa ham gan hynny y gorchymynnodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 24.1.</NOTE> Ho&s;es roddi llythyr y&s;car, a'r gollwng hi ymmaith&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yntef a ddywedodd wrthynt, Mo&s;es o herwydd caledrwydd eich calonnau a oddefodd i chwi y&s;car &acirc;'ch gwragedd: eithr o'r dechreu nid felly yr oedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac meddaf i chwi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 5.32. mar. 10.11. luc. 16.18. 1 cor. 7.11.</NOTE> pwy bynnac a wrthod|o ei wraig, onid am odineb, a phriodi vn arall, ei f&ocirc;d yn torri priodas, a b&ocirc;d pwy bynnac a brio|do yr hon a y&s;carwyd, yn torri priodas.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> [Yna] y dywedodd ei ddy&s;cyblion wrtho, os felly y mae 'r matter rhwng g&wcirc;r a gwraig, nid da gwreica.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, nid yw pawb yn derbyn y gair hwn, onid y rhai y rho|ddwyd iddynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys y mae rhai diweir a aned felly o groth [eu] mam: ac y mae rhai diweir a wnaeth dynio~ yn rai diweir, ac y mae rhai diweir y rhai a'u gwnaethant eu hun yn ddiweir er mwyn teyrnas nefoedd: y neb a ddichon dderbyn [hyn,] derbynied.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 10.13. luc. 18.5. Pen. 18.3.</NOTE> dygwyd atto blant, fel y chodde ei ddwylo arnynt, ac y gweddie: a'r di&s;cyblion a'u ceryddodd hwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd, gadewch i blant, ac na waherddwch iddynt ddyfod attafi: canys i'r cyfryw rai y mae teyrnas nefoedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac wedi iddo roddi ei ddwylo arnynt, e|fe a aeth ymmaith oddi yno.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 10.17. luc. 18.18.</NOTE> wele vn a ddaeth, ac a ddywedodd wrtho, Athro da, pa beth da a wnaf, fel y caff|wyf fywyd tragywyddol&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yntef a ddywedodd wrtho, pa ham y gelwi fi yn dda? nid da neb ond vn, &s;ef Duw: ond os ewylly&s;i fyned i mewn i'r bywyd, ca|dw 'r gorchymynnion.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Efe a ddywedodd wrtho yntef, pa rai&lpunctel; a'r Ie&s;u a ddywedodd, y rhai hyn,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.13. deur. 5.16. rom. 13.9.</NOTE> na ladd: na thor briodas: na ledrata: na ddwg gam de&s;tiolaeth.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Anrhydedda dy D&acirc;d a'th fam: a ch&acirc;r dy gymydog fel ty hun.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y g&wcirc;r ieuangc a ddywedodd wrtho, mi a gedwais hyn oll o'm hieuengtid, beth &s;ydd yn ei&s;ieu i mi etto&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yr Ie&s;u a ddywedodd wrtho, os ewylly|&s;i f&ocirc;d yn berffaith, dos, gwerth yr hyn &s;ydd gen|nit, a dyro i'r tlodion, a thi a gei dry&s;&s;or yn y ne|foedd: a thyret dilyn fi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A phan glybu y g&wcirc;r ieuangc yr ymma|drodd hyn, efe a aeth i ffordd yn dri&s;t: canys yr oedd yn berchen da lawer.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna y dywedodd yr Ie&s;u wrth ei ddi&s;cy|blio~, yn w&icirc;r y dywedaf i chwi, mai yn anhawdd yr aiff y goludog i deyrnas nefoedd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A thrachefn meddaf i chwi, haws yw i gamel fyned trwy grau y nodwydd ddur, nag i oludog fyned i mewn i deyrnas nef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A phan glybu ei ddi&s;cyblion ef hyn, &s;yn|nu a wnaethant yn aruthr, gan ddywedyd, pwy gan hynny a all f&ocirc;d yn gadwedic&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'r Ie&s;u a edrychodd arnynt, ac a ddy|wedodd wrthynt, gyd &acirc; dynion amho&s;&s;ibl yw hyn, ond gyd &acirc; Duw pob peth &s;ydd yn bo&s;&s;ibl.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> &rindx; Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl ddigwyl Paul.</NOTE> Petr a attebodd, ac a ddywe|dodd wrtho, wele nyni a adaw&s;om bob peth, ac a'th ddilyna&s;om di: beth gan hynny fydd i ni&lpunctel;</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrthynt, yn w&icirc;r meddaf i chwi<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 10.21. luc. 18.28. Luc. 22.29.</NOTE> pan ei&s;teddo M&acirc;b y d&ycirc;n ar or|&s;edd ei ogoniant, chwychwi y rhai a'm dilyna|&s;och i yn yr adenedlgaeth, &icirc;e, chwychwi a ei&s;te|ddwch ar ddeuddec gor&s;edd, ac a fernwch ddeu|dec-llwyth I&s;rael.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A phwy bynnac a wrthodo dai, neu frodyr neu chwiorydd, neu d&acirc;d, neu fam, neu wraig, neu blant, neu diroedd, er mwyn fy enw i, efe a dderbyn y cant cymmaint, a bywyd tragywy|ddol a etifedda efe.</P>
<P N="30"><HI>30</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 20.16. mar. 10.31. luc. 13.30.</NOTE> Ond llawer o'r rhai blaenaf a fyddant yn olaf, a'r rhai olaf yn flaenaf.&lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dammeg o gyflogi gwaith-wyr i'r win-llan, 17 Cri&s;t yn eu rhybuddio hwynt i ddioddef. 20 Dei&s;yfiad mam meibion Zebedeus, ac atteb Cri&s;t. 30 Dau ddeillion yn cael eu golwg.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; CAnys teyrnas nefoedd &s;ydd debyg i ber|chen t&ycirc; yr hwn a aeth allan a hi yn dydd|hau i gyflogi gweith-w&ycirc;r iw win-llan.<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl ary &s;ul Sep|tuage&s;ima.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac wedi cyduno &acirc;'r gweith-win er ceini|og y dydd, efe a'u hanfonodd hwy iw win-llan.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a aeth allan yng-hylch y drydedd awr, ac a welodd eraill yn &s;efyll yn &s;egur yn y farchnadfa,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, ewch chwi|thau hefyd i'r win-llan, a pha beth bynnac a fydd chflawn mi a'i rhoddaf i chwi, ac hwy a ae|thant ymmaith.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A thrachefn efe a aeth allan yng-hylch
<PB N="449" REF="472">y chweched a'r nawfed awr, ac a wnaeth yr vn modd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a aeth allan yng-hylch yr vnfed awr ar dd&ecirc;c, ac a gafas eraill yn &s;efyll yn &s;egur, ac a ddywedodd wrthynt, pa ham yr ydych chwi yn &s;efyll ymma ar h&ycirc;d y dydd yn &s;egur&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Dyweda&s;ant wrtho, am na chyflogodd neb nyni: yntef a ddywedodd wrthynt, ewch chwithau hefyd i'r win-llan, a pha beth bynnac fyddo cyfiawn, chwi a'i cewch.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A phan aeth hi yn hwyr, arglwydd y win|llan a ddywedodd wrth ei oruchwiliwr, galw 'r gweith-w&ycirc;r, a dyro iddynt eu cyflog, gan dde|chreu o'r rhai diwethaf hyd y rhai cyntaf.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A phan ddaeth y rhai [a gyfloga&s;id] yng|hylch yr vnfed awr ar dd&ecirc;c, cafodd pob vn gei|niog.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A phan ddaeth y rhai cyntaf, hwy a dy|bia&s;ant y caent fwy, eithr hwythau a gaw&s;ant bob vn geiniog.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac wedi iddynt gael, grwgnach a wnae|thant yn erbyn g&wcirc;r y t&ycirc;,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gan ddywedyd, mai vn awr y gweithi|odd y rhai olaf hyn, a thi a'u gwnaetho&s;t hwynt yn gy&s;t al &acirc; ninnau, y rhai a dduga&s;om bwys y dydd a'r gwr&ecirc;s.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yntef a attebodd i vn o honynt, ac a ddy|wedodd, y cyfaill, nid ydwyf yn gwneuthur dim cam &acirc; thi: ond er ceiniog y cydunai&s;t &acirc; mi&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Cymmer yr hyn &s;ydd eiddot ti, a dos ym|maith: yr ydwyf yn ewylly&s;io rhoddi i'r olaf hwn megis i tithe.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Neu, onid cyfreithlawn i mi wneuthur a fynnwyf am yr eiddo fi&lpunctel; a ydyw dy lygad ti yn ddrwg am fy mod i yn dda?</P>
<P N="16"><HI>16</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 19.30. Mar. 10.31. Luc. 13.30.</NOTE> Felly y bydd y rhai olaf yn flaenaf, a'r rhai blaenaf yn olaf: canys llawer a alwyd, ac y|chydig a ddewi&s;wyd. &lindx;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ar<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 10.32. Luc. 18.31.</NOTE> Ie&s;u a aeth i'fynu i Ieru&s;alem, ac a gymmerth y deuddec di&s;cybl o'r nailltu ar y ffordd, ac a ddywedodd wrthynt,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Wele, nyni yn myned i fynu i Ieru&s;a|lem, a M&acirc;b y d&ycirc;n a draddodir i'r arch-offeiriaid, ac i'r &s;crifennyddion, a hwy ai condemniant ef i farwolaeth,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 18.32.</NOTE> ai traddodant ef i'r cenhedloedd iw watwar, ac iw fflangellu, ac iw groe&s; hoelio: a'r trydydd dydd yr adgyf&ycirc;d efe.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> &rindx; Yna y daeth mam meibion Zebedeus atto yng-h&ycirc;d a'i meibion,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl ar ddigwyl Iaco.</NOTE> gan addoli a dei&s;yf peth ganddo ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac efe a ddywedodd wrthi, pa beth a fyn|ni? y hi a ddywedodd wrtho, dywat am gael o'm dau f&acirc;b hyn ei&s;tedd y naill ar dy law ddehau, a'r llall ar dy law a&s;&s;wy yn dy frenhiniaeth.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd, ni &wcirc;yddoch beth yr ydych yn ei gei&s;io, a ellwch chwi yfed y cwppan yr ydwyfi ar yfed o ho|naw&lpunctel; a'ch bedyddio a'r bedydd y bedyddir fi&lpunctel; dyweda&s;ant wrtho, gallwn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, diogel yr yfwch o'm cwppan, ac i'ch bedyddir &acirc;'r bedydd i'm bedyddir ag ef, eithr ei&s;tedd ar fy llaw dde|hau, ac ar fy llaw a&s;&s;wy, nid i mi y mae rhai, eithr i'r &s;awl y darparwyd gan fy Nh&acirc;d [y rhoddir.]</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 10.41. Luc. 22.25.</NOTE> Phan glybu y d&ecirc;c hyn, hwy a lidia|&s;ant wrth y ddau frodyr.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A'r Ie&s;u a'u galwodd hwynt atto, ac a ddywedodd, g&wcirc;yddoch f&ocirc;d pennaethiaid y cen|hedloedd yn tra arglwyddiaethu arnynt hwy, a'r gw&ycirc;r mawrion yn arfer awdurdod arnynt hwy.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Eithr nid felly y bydd yn eich plith chwi, ond pwy bynnac a fynno f&ocirc;d yn fawr yn eich plith chwi, bydded yn wenidogi chwi,</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A phwy bynnac a fynno fod yn bennaf yn eich plith, bydded eich gw&acirc;s chwi,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Megis<NOTE N="*" PLACE="marg">Phil. 27.7.</NOTE> ni ddaeth Mab y d&ycirc;n iw wa&s;a|naethu, ond i wa&s;anaethu, ac i roddi ei enioes yn bridwerth tros lawer.&lindx;</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac a<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 10 46. Luc. 18.35.</NOTE> hwynt hwy yn myned o Iericho y dilynodd tyrfa fawr ef.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac wele ddau ddeillion yn ei&s;tedd ar fin y ffordd, pan glyw&s;ant fod yr Ie&s;u yn myned heibio, a lefa&s;ant, gan ddywedyd, Arglwydd f&acirc;b Dafydd trugharh&acirc; wrthym.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A'r dyrfa a'u ceryddodd hwynt fel y ta|went: hwythau a lefa&s;ant fwy-fwy, gan ddy|wedyd, Arglwydd f&acirc;b Dafydd trugarh&acirc; wr|thym.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna y &s;afodd yr Ie&s;u, ac a'u galwodd hwynt, ac a ddywedodd, pa beth a ewylly&s;iwch i mi ei wneuthur i chwi&lpunctel;</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Dyweda&s;ant wrtho, &ocirc; Arglwydd ago|ryd ein llygaid.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A'r Ie&s;u gan do&s;turio, a gyffyrddodd &acirc;'u llygaid, ac yn ebrwydd y cafodd eu llygaid olwg, ac hwy a'i dilyna&s;ant ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn marchogeth ar a&s;&s;yn i Ieru&s;alem, 12 yn gyrru y pryn-wyr a'r gwerth-wyr allan o'r Deml, 19 y ffigu&s;-pren yn gwywo, 25 bedydd Ioan, 28 pwy &s;ydd yn gwneuthur ewyllys Duw, 35 y gwin|llan-wyr anghyfiawn yn arwyddocau anniolchgar|wch yr Iddewon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; A<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl y Sul cyntaf o'r Adfent. <HI>Mar. 11.1. Luc. 19.29.</HI></NOTE> Phan ddaethant yn gyfagos i Ieru|&s;alem a'u dyfod hwy i Bethphage i fy|nydd yr Oliwydd, yna yr anfonodd yr Ie &s;u ddau ddi&s;cybl,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gan ddywedyd wrthynt, ewch i'r dref &s;ydd ac eich cyfer chwi, ac yn y man chwi a gewch a&s;&s;yn yn rhwym, ac ebol gyd &acirc; hi: go|llyngwch hwynt, dygwch attafi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac os dywed neb ddim wrthych, dywed|wch fod yn rhaid i'r Arglwydd wrthynt: ac yn y man, efe a'u gollwng hwynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A hyn oll a wnaethpwyd i gyflawni yr hyn a ddyweda&s;id trwy 'r prophwyd, gan ddy|wedyd,</P>
<P N="5"><HI>5</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 2.11. Zacha. 9.9. Ion. 12.15.</NOTE> Dywedwch i ferch Sion, wele dy Fre|nin yn dyfod attat yn fwyn, ac yn ei&s;tedd ar a&s;|&s;yn, ac ebol, llwdn a&s;&s;yn arferol &acirc;'r iau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y di&s;cyblion a aethant, ac a wnaethant fel
<PB REF="473">y gorchymynnodd yr Ie&s;u iddynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac hwy a dduga&s;ant yr a&s;&s;yn a'r ebol, ac a ddod&acirc;&s;ant eu dillad arnynt, ac a'i go&s;oda|&s;ant ef ar hynny.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A thyrfa ddirfawr a dan&acirc;&s;ant eu dillad ar y ffordd: eraill a dorra&s;ant gangau o'r gw&ycirc;dd, ac a'u tan&acirc;&s;ant ar hyd y ff&ocirc;rdd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r dyrfa bobl y rhai oeddynt yn myned o'r blaen, a'r rhai oeddynt yn dyfod ar &ocirc;l a lef&acirc;|&s;ant, gan ddywedyd: Ho&s;anna i f&acirc;b Dafydd: bendigedic fyddo 'r hwn &s;ydd yn dyfod yn enw yr Arglwydd, Ho&s;anna yn y goruchelder.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac wedi ei ddyfod i Ieru&s;alem, y ddinas oll a gynhyrfodd, gan ddywedyd, pwy yw hwn&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r bobl a ddyweda&s;ant, hwn yw 'r Ie&s;u y prophwyd o Nazareth yn Galil&aelig;a.</P>
<P N="12"><HI>12</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 11.15. Luc. 19.45. Ioan. 2.13.</NOTE> A'r Ie&s;u a aeth i mewn i Deml Dduw, at ai taflodd hwynt oll allan y rhai oeddynt yn gwerthu ac yn prynu yn y Deml, ac a ddymch|welodd i lawr fyrddau y newid-w&ycirc;r arian, a chadeiriau y rhai oeddynt yn gwerthu colo|mennod.<NOTE PLACE="marg">E&s;ai. 56.7.</NOTE></P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, y<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 7.11. Marc. 11.17.</NOTE> mae yn &s;crifennedic, t&ycirc; gweddi y gelwir fy nh&ycirc; maufi, eithr<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 19.46.</NOTE> chwi a'i gwnaethoch yn ogof ladron.&lindx;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y daeth y deillion a'r cloffion atto yn y Deml, ac efe a'u hiachaodd hwynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A phan welodd yr arch-offeiriaid a'r &s;cri|fennyddion y rhyfeddodau a wnaethe efe, a'r plant yn llefain yn y Deml, ac yn dywedyd, Ho|&s;anna i f&acirc;b Dafydd, hwy a lidi&acirc;&s;ant,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac hwy a ddywed&acirc;&s;ant wrtho, a wyt ti yn clywed yr hyn a ddywed y rhai hyn&lpunctel; a'r Ie|&s;u a ddywedodd wrthynt, ydwyf, oni ddarllen&acirc;|&s;och er ioed,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 8.2.</NOTE> O enau plant bychain, a rhai yn &s;ugno y perffeithiai&s;t foliant&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a'u gadawodd hwynt, ac a aeth o'r ddinas i Bethania, ac a leteuodd yno.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r boreu fel yr oedd efe yn dychwelyd i'r ddinas, yr oedd arno newyn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A phan welodd efe ryw ffigu&s;-bren ar y ffordd, efe a ddaeth atto, ac ni chafodd ddim arno ond dail vn vnic, ac efe<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 11.13.</NOTE> a ddywedodd wrtho, na thyfed ffrwyth arnat byth mwyach, ac yn e|brwydd y crinodd y ffigu&s;-bren.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A phan welodd y di&s;cyblion, hwy a ryfe|dd&acirc;&s;ant gan ddywedyd,<NOTE PLACE="marg">Pen. 17.20.</NOTE> pa fodd y cr&icirc;nodd y ffi|gu&s;-bren yn y fann&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r Ie&s;u a attebodd ac a ddywedodd wr|thynt,* yn wir meddaf i chwi, os bydd gennych ffydd, ac heb ammau dim, ni wnewch yn vnic hyn [a wnaethym] i'r ffigu&s;-bren, eithr hefyd os dywedwch wrth y mynydd hwn, ymgyfot, a bwrw dy hun i'r m&ocirc;r, hynny fydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r hyn<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 7.7. Ioan. 14.13. a. Ioan. 5.14.</NOTE> oll a ddymunoch mewn gwe|ddi gan gredu, a dderbyniwch chwi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac wedi ei ddyfod efe i'r Deml, yr arch|offeiriaid a henariaid y bobl a ddaethant atto fel yr oedd efe yn athrawiaethu, gan ddywedyd hyn,<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 11.27. Luc. 20.2.</NOTE> wrth ba awdurdod yr wyt yn gwneuthur hyn&lpunctel; a phwy a roddes i ti yr awdurdod hyu&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r Ie&s;u a attebodd, ac a ddylwedodd wr|thynt, minne a ofynnaf i chwithau vn gair, yr hwn os mynegwch i mi, minnef a fynegaf i chwithau, wrth pa awdurdod yr wyf yn gwneu|thur hyn.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Bedydd Ioan, o ba le yr oedd? ai o'r nef, ai o ddynion&lpunctel; yna y rhy&s;ymm&acirc;&s;ant yn eu plith eu hunain, gan ddywedyd: os dywedwn mai o'r nef, efe a ddywed wrthym, pa ham gan hynny na's cred&acirc;&s;och ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 14.5. Marc. 6.20.</NOTE> os dywedwn mai o ddynion, y mae arnom ofn y bobl: canys y mae pawb oll yn cymmeryd Ioan fel prophwyd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna yr atteb&acirc;&s;ant i'r Ie&s;u gan ddywe|dyd, ni &wcirc;yddom ni: ac yntef a ddywedodd wr|thynt, nid wyf finne yn dywedyd i chwi wrth pa awdurdod yr wyf yn gwneuthur hyn.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ond beth a dybygwch chwi? yr oedd i &wcirc;r ddau fab, ac efe a ddaeth at yr hynaf, at a ddywedodd, d&ocirc;s f&acirc;b a gweithia heddyw yn fyng|winllan.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac yntef a attebodd, ac a ddywedodd, nid &acirc;f fi: ond wedi hynny yn &ocirc;l edifarhau arno, efe a aeth.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A phan ddaeth efe at yr ail, efe a ddywe|dodd yr vn modd, ac efe a attebodd, ac a ddywe|dodd, mi a &acirc;f arglwydd: ac nid aeth efe.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Pa vn o'r ddau a wnaeth ewyllys y t&acirc;d&lpunctel; dyweda&s;ant wrtho, y cyntaf. Yr Ie&s;u a ddywe|dodd wrthynt, yn wir meddaf i chwi, yr aiff y Publicanod a'r puteinied o'ch blaen chwi i de|yrnas Dduw.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 3.4.</NOTE> daeth Ioan attoch yn ffordd cy|fiawnder, ac ni chreda&s;och ef: ond y Publita|nod a'r puteiniaid a'i cred&acirc;&s;ant ef: chwithau yn gweled nid edifarhau&s;och wedi hynny fel y cre|dech ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Clywch ddammeg arall:<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 5.1. Iere. 2.21. Marc. 12, 1. Luc. 20.9.</NOTE> yr oedd rhyw dd&ycirc;n o berchen t&ycirc; yr hwn a blannodd win-llan, ac ai caeodd hi o amgylch, ar a wnaeth ei win|wryf, ac a adeiladood d&wcirc;r, ac a'i go&s;ododd i la|fur-w&ycirc;r, ac a aeth i bell.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A phau ne&s;aodd am&s;er y ffrwythau, efe a ddanfonodd ei wei&s;ion at y llafur-w&ycirc;r i dder|byn ei ffrwythau hi:</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A'r llafurw&ycirc;r a ddalia&s;ant ei wei&s;ion ef, ac a daraw&s;ant vn, ac arall a ladd&acirc;&s;ant, ac arall a labyddi&acirc;&s;ant hwy.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Trachefn efe a anfonodd wei&s;ion eraill mwy na'r rhai cyntaf: ac hwy a wnaethant iddynt hwythau yr vn modd.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac yn ddiweddaf all efe a anfonodd at|tynt hwy ei fab ei hun, gan ddywedyd, hwy a barchant fy m&acirc;b i.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A phan welodd y llafur-w&ycirc;r y mab, hwy a ddyweda&s;ant yn eu plith en hun,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 26.3. Ioan. 11.53.</NOTE> hwn yw yr etifedd: deuwch lladdwn ef, a chymmerwn ei etifeddiaeth ef.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac wedi iddynt ei ddal ef, hwy a'i cym|mer&acirc;&s;ant ef, ac a'i tafl&acirc;&s;ant allan o'r win-llan, at a'i lladd&acirc;&s;ant ef.</P>
<PB N="450" REF="473">
<P N="40"><HI>40</HI> Am hynny, pan ddel arglwydd y win|llan, pa beth a wna efe i'r llafur-w&ycirc;r hynny&lpunctel;</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Hwy a ddyweda&s;ant wrtho, efe a ddife|tha yn llwyr y dynion drwg hynny, ac a e&s;yd ei win-llan i lafur-w&ycirc;r eraill, y rhai a roddant i|ddo ffrwyth yn eu ham&s;erau.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrthynt, oni ddarllena&s;och chwi er ioed yn yr &s;crythyrau,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 118.22. Act. 4.11. Rufen. 9 33. 2. Pet. 2.7.</NOTE> y maen yr hwn a wrthododd yr adeilad-w&ycirc;r, hwnnw a wnaethpwyd yn benn congl&lpunctel; yr Ar|glwydd a'i gwnaeth, a rhyfedd yw yn ein gol|wg ni.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Am hynny meddaf i chwi, y dygir teyr|nas Dduw oddi arnoch chwi, ac a'i rhoddir i genedl a ddygo ei ffrwyth.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A phwy<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 8.14.</NOTE> bynnac a &s;yrthio ar y maen hwn efe a ddryllir: at ar bwy bynnac y &s;yrthio, efe a'i m&acirc;l ef yn chwilfriw.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A phan glybu 'r arch-offeiriaid a'r Pha|ri&s;aeaid ei ddamhegion, hwy a &wcirc;ybuant mai am danynt hwy y dyweda&s;e efe.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac hwy yn cei&s;io ei ddala, a ofna&s;ant y bobl, am eu bod yn ei gymmeryd ef fel proph|wyd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="22" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Dammeg y briodas yn arwyddocau galwedigaeth y cenhedloedd, 11 a dialedd rhagrith-wyr, 16 ymry&s;ymmaid am deyrn-ged, 31 am yr adgyfo|diad 36 y gorchymyn mwyaf, a'r ail, 41 Ie&s;u yn ymre&s;ymmu &acirc;'r Phari&s;&aelig;aid am y Me&s;&s;ias.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'R Ie&s;u<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 14.16. Gwele. 19.9.</NOTE> gan atteb a lefarodd wrthynt trachefn mewn damhegion, gan ddywe|dyd,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl y yr vgeinfed Sul wedi 'r Drindod.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> &rindx; Cyffelyb yw teyrnas nefoedd i ddyn a oedd frenin, yr hwn a wnaethe briodas iw f&acirc;b.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac a ddanfonodd ei wei&s;ion i alw y rhai a wahodda&s;id i'r briodas, ac ni fynne~t hwy ddyfod</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Trachefn efe a anfonodd wei&s;ion eraill, gan ddywedyd, dywedwch wrth y rhai a waho|ddwyd, wele, paratoais fyng-hinio, fy &ycirc;chen a'm pa&s;cedigion a laddwyd, a phob peth &s;ydd barod, deuwch i'r briodas.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac hwy yn ddiy&s;tyr ganddynt, a aethant ymmaith, vn iw faes, ac arall iw fa&s;nach.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r llaill a ddalia&s;ant ei wei&s;ion ef, a chan wneuthur yn drahaus &acirc; hwynt a'u lladda&s;ant.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A phan glybu y brenin, efe a lidiodd, ac a ddanfonodd allan ei luedd-w&ycirc;r, ac a ddini&s;triodd y lleiddiaid hynny, ac a lo&s;codd eu dinas hwynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna efe a ddywedodd wrth ei wei&s;ion, yn wir y briodas &s;ydd barod, ond y rhai a wahodda|&s;it, nid oeddynt deilwng.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ewch gan hynny allan i'r priffyrdd, a chynnifer ag a gaffoch gwahoddwch i'r brio|das.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r gwei&s;ion hynny a aethant allan i'r priffyrdd, ac a ga&s;cla&s;ant yng-h&ycirc;d gynnifer oll ag a gaw&s;ant, drwg a da, a llanwyd y briodas o wahaddedigion.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan ddaeth y brenin i mewn i weled y gwahaddedigion, efe a ganfu yno ddyn heb wi&s;c priodas am dano.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a ddywedodd wrtho, y cyfaill, pa fodd y daetho&s;t i mewn ymma heb fod gennit wi&s;c priodas&lpunctel; ac yntef a aeth yn f&ucirc;d.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 8.12.</NOTE> y dywedodd y brenin wrth y gwei|&s;ion, rhwymwch ei draed a'i ddwylo: cymmer|wch ef ymmaith, a theflwch i'r tywyllwch ei|thaf, yno y bydd &wcirc;ylofain a rhingcian dannedd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 20.16. Mar. 12.13.</NOTE> Canys llawer &s;y wedi eu galw, ac y|chydig wedi eu dewis.&lindx;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> &lindx; Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl y trydydd Sul a'r hugain wedi 'r Drindod. <HI>Luc. 20.20.</HI></NOTE> 'r aeth y Phari&s;&aelig;aid, ac a gym|mera&s;ant gyngor pa fodd y dalient ef yn [ei] ymmadrodd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac hwy a ddanfona&s;ant atto eu di&s;cy|blion yng-h&ycirc;d a'r Herodianiaid gan ddywedyd, Athro, g&wcirc;yddom dy f&ocirc;d ti'n air-w&icirc;r, ac yn dy&s;cu ffordd Dduw mewn gwirionedd, ac nad oes ar|nat ofal rhag n&ecirc;b: o blegit nid wyt yn edrych ar &wcirc;yneb dynion.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Dywet i ni gan hynny, beth yr wyt ti yn ei dybied, ai cyfreithlawn talu teyrn-ged i Cae|&s;ar, ai nid yw&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r Ie&s;u yn g&wcirc;ybod eu drygioni hwy, a ddywedodd, pa ham yr ydych yn fy nhemtio i, chwi ragrith-w&ycirc;r&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Dango&s;wch i mi arian y deyrn-ged, ac hwy a roe&s;ant atto geiniog.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, eiddo pwy yw y ddelw hon a'r orgraph?</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Dyweda&s;ant wrtho, eiddo Cae&s;ar, yna y dywedodd yntef wrthynt:<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 12.17. Luc. 20.25. Rufein. 13.7.</NOTE> telwch chwithau yr hyn &s;ydd eiddo Cae&s;ar i Cae&s;ar, ar hyn &s;ydd eiddo Duw i Dduw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A phan glyw&s;ant hwy hyn, rhyfeddu a wnaethant, a'i adel, a myned ymmaith.&lindx;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar 13.18. Luc. 20.27. Act. 23.8.</NOTE> dydd hwnnw y daeth y Saducaeaid atto, y rhai &s;y yn dywedyd, nad oes adgyfodiad, ac hwy a ofynna&s;ant iddo,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Gan ddywedyd, &ocirc; Athro, fe a ddywe|dodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 25.5.</NOTE> Mo&s;es, os bydd marw n&ecirc;b, heb iddo blant, prioded ei frawd ei wraig ef, a choded h&acirc;d iw frawd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac yr oedd gyd &acirc; ni &s;aith o frodyr, a'r cyn|taf a briododd wraig, ac a fu farw, ac efe heb hi|liogaeth iddo, ac a adawodd ei wraig iw frawd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yn yr vn modd yr ail, a'r trydydd, hyd y &s;eithfed.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac yn ddiweddaf oll y bu farw y wraig hefyd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yn yr adgyfodiad gan hynny, gwraig i bwy o'r &s;aith fydd hi&lpunctel; canys hwynt-hwy oll a'i caw&s;ant hi.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A'r Ie&s;u a attebodd, at a ddywedodd wrthynt, yr ydych mewn amryfu&s;edd am na &wcirc;y|ddoch yr &s;crythyrau, na nerth Duw.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> O blegit yn yr adgyfodiad nid ydynt yn gwreica, nac yn g&wcirc;ra, eithr y maent fel angeli|on Duw yn y nefoedd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac am adgyfodiad y meirw, oni ddarlle|na&s;och yr hyn a ddywetpwyd wrthych gan Dduw, yr hwn a ddywedodd,<NOTE PLACE="marg">Exod. 3.6.</NOTE></P>
<P N="32"><HI>32</HI> Myfi yw Duw Abraham, Duw I&s;aac,
<PB REF="474">a Duw Iacob: nid yw Duw, Dduw y rhai meirw, ond y rhai byw.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 12.28.</NOTE> phan glybu y bobl hynny rhyfeddu a wnaethant am ei athrawiaeth ef.</P>
<P N="34">&rindx; <HI>34</HI> Ac wedi clywed o'r Phari&s;&aelig;aid ddarfod [i'r Ie&s;u] o&s;tegu y Saducaeaid,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl y deunawfed Sul wedi 'r Drindod.</NOTE> hwythau a ymgynnulla&s;ant i'r vn lle.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac vn o honynt yr hwn oedd gyfraithiwr a ofynnodd iddo gan ei demtio, a dywedyd,</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Athro, pa vn yw 'r gorchymyn mawr yn y gyfraith&lpunctel;</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yr Ie&s;u a ddywedodd wrtho,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 6.5. Luc. 10.27.</NOTE> ceri yr Ar|glwydd dy Dduw &acirc;'th holl galon, ac &acirc;'th holl enaid, ac &acirc;'th holl feddwl.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Hwn yw 'r cyntaf, a'r gorchymyn mawr.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 19.18. Mar. 12.31. Rufe. 13.9. Gala. 5.14. Iac. 2.8.</NOTE> ail &s;ydd gyffelyb i hwn, ceri dy gy|mydog fel tydi dy hun.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Yn y ddau orchymyn hyn, y mae 'r holl gyfraith a'r prophwydi yn &s;efyll.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 12.35. Luc. 20.42.</NOTE> wedi ymga&s;clu o'r Phari&s;&aelig;aid yng-hyd, yr Ie&s;u a ofynnodd iddynt,</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Gan ddywedyd, beth a dybygwch chwi am Gri&s;t&lpunctel; m&acirc;b i bwy ydyw&lpunctel; dyweda&s;ant wr|tho, M&acirc;b Dafydd.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yntef a ddywedodd wrthynt, pa fodd gan hynny y mae Dafydd yn yr y&s;prydd yn ei a|lw ef yn Arglwydd, a gan ddywedyd,</P>
<P N="44"><HI>44</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 110.1.</NOTE> Dywedodd yr Arglwydd, wrth fy Ar|glwydd, ei&s;tedd ar fy neheulaw hyd oni o&s;od|wyf dy elynion yn droed-faingc i'th traed.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Am hynny os galwodd Dafydd ef yn Ar|glwydd, pa fodd y mae efe yn F&acirc;b iddo?</P>
<P N="46"><HI>46</HI> At ni fedre n&ecirc;b atteb gair iddo, ac ni fei|ddiodd n&ecirc;b o'r dydd hwnnw allan ymofyn ag ef mwy.&lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="23" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn dangos awdurdod a buchedd y Phari&s;&aelig;aid. 8 Yn dy&s;cu go&s;tyngeiddrwydd. 13 Cri&s;t yn cyhoe|ddi gwae i'r Phari&s;aeaid a'r &s;crifennyddion am eu hamryw amryfu&s;edd a'u rhagrith. 37 Cri&s;t yn cwyno i leru&s;alem ei hanwybodaeth a'i dini&s;tr.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y dywedodd yr Ie&s;u wrth y bobl a'i ddi&s;cyblion,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gan ddywedyd,<NOTE PLACE="marg">Nehem. 8.4.</NOTE> yng-hadair Mo&s;es y mae yr &s;crifennyddion a'r Phari&s;&aelig;aid yn ei&s;tedd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr hyn oll gan hynny a ddywedant wrth|ych am eu cadw, cedwch, a gwnewch: eithr ar &ocirc;l eu gweithredoedd na wnewch, canys y ma|ent yn dywedyd, ac heb wneuthur.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O blegit y maent<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 11.46. Act. 15.10.</NOTE> yn rhwymo beichiau trymmion, ac anhawdd eu dwyn, ac yn eu go&s;od ar y&s;cwyddau dynion: ac hwy eu hunain ni &s;y|flant hwynt ag vn o'u by&s;edd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y maent yn gwneuthur eu holl weithre|doedd iw gweled o ddynion:<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 15.38. Deut. 22.12.</NOTE> canys y maent yn gwneuthur yn llydan eu Phylacterau, ac yn gwneuthur ymylwaith eu gwi&s;coedd yn fawr.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Caru y maent y lle vchaf mewn gwleddo|edd,<NOTE PLACE="marg">Marc. 12.38. Luc. 11.43. &amp; 20.26.</NOTE> a'r prif ei&s;teddleodd mewn cymmanf&acirc;u,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A chyfarch yn y marchnadoedd, a'u galw gan ddynion, Rabbi, Rabbi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr<NOTE N="*" PLACE="marg">Iac. 3.1.</NOTE> na'ch galwer rhwi Rabbi: canys vn yw eich Athro, Cri&s;t: chwithau oll brodyr ydych.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac na elwch n&ecirc;b yn d&acirc;d i chwi ar y ddaiar:<NOTE N="*" PLACE="marg">Malac. 1.6.</NOTE> canys vn T&acirc;d &s;ydd i chwi, yr hwn [&s;ydd] yn y nefoedd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac na'ch galwer yn athrawon: canys vn yw eich Athro chwi, [&s;ef] Cri&s;t.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r mwyaf yn eich plith, bydded yn wei|nidog i chwi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 14.11. &amp; 18.14.</NOTE> phwy bynnac a ymdderchaf a o&s;tyng|ir: a phwy bynnac a ymo&s;tyngo a dderchefir.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Eithr gwac chwi &s;crifennyddion, a Pha|ri&s;aeaid ragrithw&ycirc;r canys yr ydych yn cau teyr|nas nefoedd o flaen dynion:<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 11.52.</NOTE> canys chwi nid ydych yn myned i mewn, ac nid ydych yn gadel i'r rhai a aent i mewn, fyned i mewn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gwae chwi &s;crifennyddion a Phari&s;ae|aid ragrith-w&ycirc;r,<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 12.40. Luc. 20.47.</NOTE> canys yr ydych yn difa tai y gwragedd gweddwon, a [hynny] yn rhith hir weddio, am hynny y derbyniwch farn fwy.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gwae chwi &s;crifennyddion a Phari&s;ae|aid rangrithw&ycirc;r canys amgylchu yr ydych y M&ocirc;r a'r t&icirc;r i wneuthur vn pro&s;elit: ac wedi y gwne|ler, yr ydych yn ei wneuthur ef yn f&acirc;b vffern yn ddau mwy n&acirc; chwi eich hunain.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gwae chwi dywy&s;ogion deillion, y rhai ydych yn dywedyd, pwy bynnac a dwng i'r Deml nid yw ddim: ond pwy bynnac a dwng i aur y Deml y mae efe mewn dyl&ecirc;d.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Chwychwi ffyliaid a deillion, pa vn fwy|af ai 'r aur, ar 'r Deml fydd yn &s;ancteiddio 'r aur&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A phwy bynnac a dwng i'r allor, nid yw ddim: ond pwy bynnac a dyngo i'r offrwm yr hwn &s;ydd arni, y mae efe mewn dyl&ecirc;d.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Chwy chwi ffyliaid a deillion, pwy vn fwyaf ai 'r offrwm, ai 'r allor yr hon &s;ydd yn &s;ancteiddio 'r offrwm&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Pwy bynnac gan hynny a dwng i'r allor, &s;ydd yn tyngu i'r hyn oll &s;ydd arni.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 8.13. 2. Cron. 6.2.</NOTE> phwy bynnac a dwng i'r Deml, &s;ydd yn tyngu iddi, ac i'r hwn &s;ydd yn pre&s;&s;wylio ynddi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r hwn a dwng i'r nefoedd, &s;ydd yn tyngu i or&s;edd-faingc Duw, ac i'r hwn &s;ydd yn ei&s;tedd arni.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Gwae<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 5.34. Luc. 11.42.</NOTE> chwi &s;crifennyddion a Phari|&s;aeaid ragrithw&ycirc;r: canys yr ydych yn degymmu y mintys, a'r anys, a'r cwmin, ac yn gadel pe|chau trymmach or gyfraith, &s;ef barn, a thruga|redd, a ffyddlondab, y pethau byn &s;y raid eu gwneuthur, ac na adawer y lleill.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Chwychwi dywy&s;ogion deillion, y rhai ydych ynhidlo g&wcirc;ybedyn, ac yn llyngcu camel.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Gwae<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 11.39.</NOTE> chwi &s;crifennyddion a Phari&s;&aelig;|aid rhagrithw&ycirc;r: canys yr ydych yn glanhau y tu allan i'r cwppan a'r ddy&s;cl, ac o'r tu mewn y maent in llawn y&s;pail, a gormodedd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Tydi Peari&s;&aelig;ad dall, glanh&acirc; yn gyntaf y tu mewn i'r cwppan a'r ddy&s;cl, fely byddo y tu allan yn l&acirc;n hefyd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Gwae chwi &s;crifennyddion a Phari&s;&aelig;aid
<PB N="451" REF="474">rhagrith w&ycirc;r: canys tebyg ydych chwi i fe|ddau wedi eu gwyn-galchu, y rhai a welir yn brydferth oddi allan, ac oddi mewn ydynt yn llawn o e&s;cyrn y meirw, a phob aflendid.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> ac felly yr ydych chwithau: oddi allan yr ydych yn ymdangos i ddynion yn gyfiawn, ac o fewn yr ydych yn llawn rhagrith, ac anwi|redd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Gwae chwi &s;crifennyddion a Phari&s;ae|aid rhagrith-w&ycirc;r: canys yr ydych yn adailadu beddau 'r prophwydi, ac yn addurno beddau y rhai cyfiawn,</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac yr ydych yn dywedyd, pe bua&s;em ni yn nyddiau ein tadau, ni bua&s;em ni gyfranno|gion &acirc; hwynt o waed y prophwydi.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac felly yr ydych yn te&s;tiolaethu am da|noch eich hunain, eich bod yn blant i'r rhai a ladda&s;ant y prophwydi.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Cyflawnwch chwithau hefyd fe&s;ur eich tadau.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Oh &s;eirph, hiliogaeth gwiberod, pa fodd y gellwch ddiangc rhag barn vffern?</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Am hynny &rindx; Wele,<NOTE PLACE="marg">Yr efengyl a' ddydd|gwyl Ste|phan.</NOTE> yr ydwyf yn anfon attoch brophwydi, a doethion, ac &s;crifennyddion, a rhai o honynt a leddwch, ac a groe&s;-hoeliwch, a rhai o honynt a ffrewyllwch yn eich Synago|gau, ac a erlidiwch o dref i dref.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Fel y del arnoch chwi yr holl waed gwi|rion a'r a ollyngwyd ar y ddaiar, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 4.8.</NOTE> waed Abel gyfiawn, hyd waed Zacharias f&acirc;b Barachias yr<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Chro. 24.22.</NOTE> hwn a ladda&s;och rhwng y deml a'r allor.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yn wir meddaf i chwi, daw hyn oll ar yr oes hon.</P>
<P N="37"><HI>37</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 13.34.</NOTE> Ieru&s;alem, Ieru&s;alem, yr hon ydwyt yn lladd y prophwydi, ac yn llabyddio y rhai a ddanfonir attat, pa &s;awl gwaith y mynna&s;wn ga&s;clu dy blant yng-h&ycirc;d, megis y ca&s;cl yr i&acirc;r ei chywion tann ei hadenydd, ac nis mynnech.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Wele yr ydys yn gadel eich t&ycirc; chwi yn anghyfannedd.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Canys meddaf i chwi, ni'm gwelwch yn &ocirc;l hyn, hyd oni ddywedoch, bendigedic yw 'r hwn &s;ydd yn dyfod yn enw yr Arglwydd. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="24" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Dini&s;tr y Deml, 11 rhybudd rhag gau athrawia|eth, 29 Arwyddion diwedd y byd, 32 cyffely|brwydd o'r ffigu&s;-brenn, 45 yn rhybuddio i fod yn ofalus.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'R<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 13.1. Luc. 21.5.</NOTE> Ie&s;u a aeth allan, ac a aeth o'r deml, a'i ddi&s;cyblion a ddaethant atto i ddangos iddo adailadaeth y Deml.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrthynt, oni wel|wch chwi hyn oll&lpunctel; yn wir meddaf i chwi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 19.44.</NOTE> ni a|dewir ymma garreg ar garreg a'r ni ddattodir.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac wedi iddo ef ei&s;tedd ar fynydd yr Oli|w&ycirc;dd, ei ddi&s;cyblion a ddaethant atto o'r nailltu gan ddywedyd, mynega i ni pa bryd y bydd y pethau byn, a pha arwydd fydd o'th ddyfodiad, ac o ddiwedd y b&ycirc;d.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wr|thynt,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe. 5.6. Colo&s;&s;. 2.18.</NOTE> edrychwch rhag i n&ecirc;b eich twyllo chwi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys daw llawer yn fy enwi, gan ddy|wedyd, mi yw Cri&s;t, ac a dwyllant lawer.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac chwi a gewch glywed am ryfeloedd, a &s;&ocirc;n am ryfeloedd: gwelwch na'ch tralloder: canys rhaid yw b&ocirc;d [hyn] oll, eithr nid yw y di|wedd etto.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys cyfyd cenedl yn erbyn cenedl, a theyrnas yn erbyn teyrnas, ac fe a fydd newyn, a heintiau, a daiar-grynedigaethau mewn man|nau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A dechreuad gofidiau yw hyn oll.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna i'ch<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 10.17. Luc. 21.12. Ioan. 15.20.</NOTE> rhoddant chwi i'ch gorthrym|mu ac a'ch lladdant, ac chwi a ga&s;e&icirc;r gan yr holl genhedloedd er mwyn fy enw i.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yna y rhwy&s;trir llawer, ac y brady|chant eu gilydd, ac y ca&s;ant eu gilydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac fe a gyfyd gau brophwydi lawer, ac a dwyllant lawer.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac o herwydd yr amlheir anwiredd, fe a oera cariad llawer.</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. The&s;. 3.13. 2. Tim. 2.5.</NOTE> Eithr y n&ecirc;b a barh&acirc;o hyd y diwedd, hwn a fydd cadwedic.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r Efengyl hon am y deyrnas, a brege|thir trwy 'r holl f&ycirc;d yn de&s;tiolaeth i'r holl gen|hedloedd: ac yna y daw y diwedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny pan weloch y<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 13.14. Luc. 21.20. Daniel. 12.11.</NOTE> ffieidd-dra an|rheithiol, (yr hyn a ddywedwyd trwy Ddaniel brophwyd) yn &s;efyll yn y lle &s;anctaidd, y n&ecirc;b a'i darlleno, y&s;tyried:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y rhai a fyddant yn Iudaea ciliant i'r mynyddoedd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y n&ecirc;b a fyddo ar benn y t&ycirc;, na dde&s;cyn|ned i gymmeryd dim allan o'i d&ycirc;.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r hwn a fyddo yn y maes, na ddychwe|led yn ei &ocirc;l i gymmeryd ei ddillad.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A gwae y rhai beichiogion, a'r rhai yn rhoi bronnau yn y dyddiau hynny.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Eithr gweddiwch na byddo eich enciliad y gaiaf, nac<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 1.12.</NOTE> ar y dydd Sabboth.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys y pryd hynny y bydd gorthrym|der mawr, y fath ni bu o ddechreu yr b&ycirc;d, hyd yr awr hon, ac ni bydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac oni bua&s;e byrrhau y dyddiau hynny, ni bua&s;e gadwedic vn cnawd oll: eithr er mwyn y etholedigion fe a fyrheir y dyddiau hynny.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna os dywed n&ecirc;b wrthych, wele<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 13.21. Luc. 17.23.</NOTE> llym|ma Gri&s;t, neu llymma, na chredwch.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys gau gri&s;tiau a gyfodant, a gau brophwydi, ac hwy a roddant arwyddion maw|rion a rhyfeddodau, hyd oni thwyllant pe bydde bo&s;&s;ibl y rhai etholedig.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Wele, dywedais i chwi o'r blaen.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Am hynny os dywedant wrthych, wele, y mae efe yn y diffaethwch, nac ewch allan, we|le y mae efe mewn &s;tafelloedd, na chredwch.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> O blegit fel y daw y fellten o'r dwyrain, ac y tywynna hyd y gorllewyn, felly hefyd y bydd dyfodiad M&acirc;b y d&ycirc;n.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 17.37.</NOTE> pa le bynnac y byddo y gelain yno 'r ymga&s;cl yr eryrod.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 13.24.</NOTE> y fan wedi gorthrymderau y dy|ddiau
<PB REF="475">hynny,<NOTE PLACE="marg">Luc 21.25. E&s;ai. 13.10. Ezech. 32 7. Ioel 2.31.</NOTE> y tywyllir yr haul, a'r lleuad ni rydd ei goleuni, a'r &s;&ecirc;r a &s;yrthiant o'r nef, a ner|thoedd y nefoedd a gyffroir.</P>
<P N="30"><HI>30</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gwel. 1.7. Daniel 7.13.</NOTE> Ac yna yr ymddengys arwydd M&acirc;b y d&ycirc;n yn y nef: ac yna y galara holl lwythau 'r ddaiar, ac hwy a welant F&acirc;b d&ycirc;n yn dyfod yn wybrennau 'r nef gyd &acirc; nerth a gogoniant mawr.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac efe<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 15.52. 1. The&s;&s;. 4.16.</NOTE> a ddenfyn ei angelion ag vd|corn, ac &acirc; llef fawr, ac hwy a ga&s;clant yr ethole|digion yng-h&ycirc;d o'r pedwar gwynt, ac o'r eitha|foedd bwy-gilydd i'r nefoedd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Dy&s;cwch chwithau ddammeg gan y ffi|gu&s;-bren: pan yw ei gangeu yn dyner, a'i ddail yn blaguro, g&wcirc;yddoch fod yr haf yn agos.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac felly chwithau, pan weloch hyn oll g&wcirc;ybyddwch f&ocirc;d yn agos, wrth y dry&s;au.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yn w&icirc;r meddaf i chwi, nid aiff yr oes hon heibio hyd oni wneler hyn oll.</P>
<P N="35"><HI>35</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 13.32.</NOTE> Nef a daiar a &acirc;nt heibio, eithr fyng-eiri|au i nid &acirc;nt heibio.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac am y dydd hwnnw a'r awr, ni's g&wcirc;yr n&ecirc;b, nac angelion y nef, onid fy Nh&acirc;d yn vnic.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac fel yr oedd dyddiau Noe, felly hefyd y bydd dyfodiad M&acirc;b y d&ycirc;n.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> O blegit fel yr oeddynt yn y dyddiau<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 7.5. Luc. 17.26. 1. Pet. 3.20.</NOTE> ym mlaen y diluw yn bwytta, ac yn yfed, yn gwreica, ac yn g&wcirc;ra, hyd y dydd yr aeth Noe i'r llong,</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac ni &wcirc;ybuont hyd oni ddaeth y diluw a'u cymmeryd hwy oll ymmaith: felly hefyd y bydd dyfodiad M&acirc;b y d&ycirc;n.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 17.36.</NOTE> y bydd dau yn y maes, y naill a gymmerir a'r llall a adewir.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Dwy a fydd yn malu mewn melin, vn a gymmerir, a'r llall a adewir.</P>
<P N="42"><HI>42</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 13.35. Luc. 12.39.</NOTE> Gwiliwch am hynny: am na &wcirc;yddoch pa awr y daw eich Arglwydd.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> A gwybyddwch hyn, pe g&wcirc;yddied g&wcirc;r y t&ycirc; 'r awr y dele 'r lleidr, efe a wilie, ac ni adawe gloddio ei d&ycirc; trwodd.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Am hynny byddwch chwithau barod; ca|nys yn yr awr ni's tybioch y daw M&acirc;b y d&ycirc;n.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Pwy<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 12.42.</NOTE> gan hynny &s;ydd w&acirc;s ffyddlon a doeth, yr hwn a o&s;ododd ei Arglwydd yn oru|chwiliwr ar ei deulu, i roddi bwyd iddynt yn ei am&s;er.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Gwyn ei f&ycirc;d y gw&acirc;s hwnnw, 'r hwn pan dd&ecirc;l ei Arglwydd, a'i caiff yn gwneuthur felly.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Yn w&icirc;r meddaf i chwi, ar ei holl dda y ge&s;yd efe ef.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ond os dywed y gw&acirc;s drwg hwnnw yn ei galon, y mae fy arglwydd yn oedi dyfod,</P>
<P N="49"><HI>49</HI> A dechreu curo ei g&ycirc;d-wei&s;ion, a bwytta, ac yfed gyd &acirc;'r meddwon:</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Arglwydd y gw&acirc;s hwnnw a ddaw yn y dydd nid edrych efe am dano, at mewn awr ni's g&wcirc;yr efe:</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ac efe a'i gwahana ef, ac a rydd iddo ei rann gyd &acirc;'r rhagrith-w&ycirc;r<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 13.42.</NOTE> yno y bydd wylo|fain a rhingcian dannedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="25" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dammeg y d&ecirc;c morwyn yn dangos na ddylid oedi edi|feirwch, 14 y talentau yn arwyddocau f&ocirc;d yn rhaid arfer donniau Duw yn dda, 30 y farn ddi|wethaf.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa tebyg fydd teyrnas nefoedd i dd&ecirc;c o for|wynion, y rhai a gymmera&s;ant eu lu&s;ernau ac a aethant i gyfarfod &acirc;'r priod-fab.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A phump o honynt oedd yn gall, a phump yn angall.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y rhai angall a gymmera&s;ant eu lu&s;er|nau, ac ni chymmera&s;ant olew g&ycirc;d &acirc; hwnt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r rhai call a gymmera&s;ant olew yn eu lle&s;tri g&ycirc;d &acirc;'u lu&s;ernau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A thra 'r oedd y priod-fab yn aros yn h&icirc;r, yr hepiodd, ac yr hunodd pawb oll.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac ar hanner n&ocirc;s y bu gwaedd, wele y pri|od-fab yn dyfod, ewch allan i gyfarfod ag ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y cyfododd yr holl forwynion, ac a drw&s;ia&s;ant eu lu&s;ernau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r rhai angall a ddyweda&s;ant wrth y rh&acirc;i call, rhoddwch i ni o'ch olew chwi: canys y mae ein lu&s;ernau yn diffoddi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r rhai call a atteba&s;ant, gan ddywedyd, rhag na byddo digon i ni, ac i chwithau, ewch yn hyttrach at y rhai &s;y yn gwerthu, a phrynwch i chwi eich hunain.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A thra 'r oeddynt yn myned i brynu, y daeth y priod-fab: a'r rhai oeddynt yn barod a aethant i mewn g&ycirc;d ag ef i'r briodas, ac fe a ga|ewyd y porth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Wedi hynny y daeth y morwynion e|raill gan ddywedyd, arglwydd, arglwydd, a|gor i ni.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a attebodd, yn w&icirc;r meddaf wr|thych, nid-adwen chwi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen: 24.42. Mar. 13.35.</NOTE> Gwiliwch gan hynny: am na &wcirc;yddoch na'r dydd, na'r awr y daw Mab y d&ycirc;n.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys [teyrnas nefoedd &s;ydd] fel<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 19.12.</NOTE> d&ycirc;n yn myned i wlad bell, yr hwn a alwodd ei wei&s;i|on, ac a roddes ei dda attynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac i vn y rhoddes efe bum talent, ac i a|rall ddwy, ac i arall vn, i b&ocirc;b vn yn &ocirc;l ei allu: ac yn y fann efe a aeth oddi cartref.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r hwn a dderbynnia&s;e y pump talent, a aeth, ac a farchnadodd &acirc; hwynt, ac a ennillodd bump talent eraill.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'c vn modd yr hwn a dderbynnia&s;e ddwy dalent, a ennillodd yntef ddwy eraill.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ond yr hwn a dderbynnia&s;e vn, a aeth, ac a gloddiodd yn y ddaiar, ac a guddiodd arian ei arglwydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac wedi llawer o am&s;er y daeth arglw|ydd y gwei&s;io~ hynny, ac efe a gyfrifodd a hwynt</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac yna y daeth yr hwn a ddethya&s;afe bum ca&s;ent, ac a ddug bum talent eraill, gan ddywe|dyd, arglwydd pump talent a roddai&s;t mi, we|le mi a ennillais bum talent eraill.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y dywedodd ei arglwydd wrtho, da w&acirc;s da a ffyddlon, buo&s;t ffyddlon ar ychydig,
<PB N="452" REF="475">mi a'th o&s;odaf yn oruchaf ar lawer, d&ocirc;s i mewn i lawenydd dy arglwydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r hwn a dderbynna&s;e ddwy dalent, a ddaeth ac a ddywedodd, Arglwydd, dwy dalent a roddai&s;t attaf: wele, dwy eraill a ennillais &acirc; hwynt.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r arglwydd a ddywedodd wrtho, da, w&acirc;s da a ffyddlon, buo&s;t ffyddlon ar ychydig, mi a'th o&s;odaf yn oruchaf ar lawer, tyret i mewn i lawenydd dy arglwydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r hwn a dderbynna&s;e 'r vn talent, a ddaeth, ac a ddywedodd, arglwydd, gwyddwn mai g&wcirc;r caled oeddit, yn medi lle nis heuai&s;t, ac yn ca&s;clu lle ni wa&s;cerai&s;t:</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Am hynny mi a ofnais, ac a aethym ac a guddiais dy dalent yn y ddaiar: wele, yr wyt yn cael yr eiddot dy hun.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'i arglwydd a attebodd, ac a ddywe|dodd wrtho, ei w&acirc;s drwg a diog, gwyddit ty m&ocirc;d yn medi lle ni's hauais, as yn ca&s;clu lle nis gwa|&s;cerais:</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am hynny y dyle&s;it ti roddi fy arian at y cyfnewid-w&ycirc;r, fel pan ddeuwn y cawn dderbyn yr eiddo fy hun ag elw.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Cymmerwch am hynny y talent oddi wrtho, a rhoddwch i'r hwn &s;ydd ganddo dd&ecirc;c talent.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 13.12. Marc. 4.25. Luc. 8.18. &amp; 19.26,</NOTE> i b&ocirc;b vn y byddo ganddo y rho|ddir, ac efe a gaiff helaethrwydd, ac oddi ar yr hwn nid oes ganddo, y dygir oddi arno yr hyn &s;ydd ganddo.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Am<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 8.12. &amp; 22.13.</NOTE> hynny bwriwch y gw&acirc;s anfuddiol i'r tywyllwch eithaf, yno y bydd &wcirc;ylofain a rhingcian dannedd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A phan dd&ecirc;l M&acirc;b y d&ycirc;n yn ei ogoniant a'i holl angelion &s;anctaidd g&ycirc;d ag ef, yna yr ei &s;tedd ar or&s;edd-faingc ei ogoniant.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac ger ef fron ef y cynhullir yr holl gen|hedloedd, ac efe a'u didola hwynt oddi wrth eu gilydd, megis y didola y bugail y defaid oddi wrth y geifr.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac efe a e&s;yd y defaid ar ei ddeheu-law, a'r geifr a'r yr a&s;&s;wy.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yna y dywed y Brenin wrth y rhai a fy|ddo at ei ddeheu-law, deuwch chwi fendigedi|gion fy Nh&acirc;d, meddiannwch y deyrnas yr hon a baratoiwyd i chwi er pan &s;eiliwyd y b&ycirc;d.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai 58.7. Ezech. 18.7.</NOTE> bum yn newynog, a chwi a roe|&s;och i mi fwyd: bu arnaf &s;yched, a rhoe&s;och i mi ddiod: bum ddieithr, a lletteua&s;och fi.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Bum noeth, a ddillada&s;och fi: bum glaf, ac ymwel&s;och &acirc; mi: bum yng-harchar, a dae|thoch attaf.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yna yr ettyb y rhai cyfiawn iddo gan ddywedyd, Arglwydd, pa br&ycirc;d i'th wel&s;om yn newynog, ac i'th bortha&s;om&lpunctel; neu yn &s;ychedig, ac y rhoe&s;om i ti ddiod&lpunctel;</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A pha brid i'th wel&s;om yn ddieithr, ac i'th letteu&acirc;&s;om&lpunctel; neu yn noeth, ac i'th ddillad&acirc;&s;om&lpunctel;</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Neu pa br&ycirc;d i'th wel&s;om yn glaf, neu yng-harchan, ac y daethom attat&lpunctel;</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A'r Brenin gan atteb a ddywed wrthynt, yn wir meddaf i chwi, yn gymaint a gwneu|thur o honoch i'r vn lleiaf o'm brodyr hyn, i mi y gwnaethoch.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Yna y dywed efe wrth y rhai a fyddant ar y llaw a&s;&s;wy,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 6.8. Pen. 7.23. Luc. 13.27.</NOTE> ewch oddi wrthif rai melldi|gedig i'r t&acirc;n tragywyddol, yr hwn a baratoi|wyd i ddiafol, ac iw angelion.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Canys bum newynog, ac ni roe&s;och i mi fwyd: bu arnaf &s;yched, ac ni roe&s;och i mi ddiod:</P>
<P N="43"><HI>43</HI> B&ucirc;m ddieithr, ac ni'm lletteu&acirc;&s;och: no|eth, ac ni'm dillad&acirc;&s;och: yn glaf, ac yng-harchar ac ni ymwel&s;och &acirc; mi.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Yna yr attebant hwythau iddo, gan ddy|wedyd, Arglwydd, pa br&ycirc;d i'th wel&s;om yn ne|wynog, neu yn &s;ychedig, neu yn ddieithr, neu yn noeth, neu yn glaf, neu yng-harchar, ac ni weina&s;om i ti&lpunctel;</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Yna 'r ettyb efe iddynt, gan ddywedyd, yn w&icirc;r meddaf i chwi, yn gymmaint na's gw|naethoch i'r vn o'r rhai lleiaf hyn, ni's gwnae|thoch i minne.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Dan. 12.3. Ioan 5.29.</NOTE> rhai hyn a &acirc;nt i boen tragywyddol&lpunctel; a'r rhai cyfiawn i fywyd tragywyddol.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="26" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>3 Bwriad yr offeiriaid yn erbyn Cri&s;t, tywalltiad yr enaint ar ei ben ef. 26 Swper yr Arglwydd. 34 Petr yn gwadu Gri&s;t. 47 Br&acirc;d Iudas. 56 Arwain Cri&s;t at Caiphas.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; A Efe a ddarfu<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengy. y Sul ne&s;af o flaen y Pa&s;c <HI>Marc. 14.1. Luc. 22.1.</HI></NOTE> wedi i'r Ie&s;u orphen y geiriau hyn oll, efe a ddywebodd wrth ei ddi&s;cyblion,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Chwi a &wcirc;yddoch mai ym mhen y ddau dd&ycirc;dd y mae 'r Pa&s;c i'a M&acirc;b y d&ycirc;n a roddir iw groe&s;-hoelio.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 11.47.</NOTE> y ca&s;clwyd yr arch-offeiriaid a'r &s;crifennyddion, a henuriaid y bobl i neuadd yr arch-offeiriad, yr hwn a elwid Caiphas.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ar hwy a ymgynghor&acirc;&s;ant, pa fodd y dalient yr Ie&s;u-trwy ddichell, ac y lladdent [ef.]</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Eithr hwy a ddywed&acirc;&s;ant, nid ar yr &wcirc;yl, rhag b&ocirc;d cynnwrf ym mhlith y bobl.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 14.3. Ioan. 11.2.</NOTE> fel yr oedd yr Ie&s;u yn Bethania yn nh&ycirc; Simon wahan-glwyfus,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Fe ddaeth atto wraig, a ch&ycirc;d &acirc; hi flwch o enaint gwerthfawr, ac a'i tywalltodd ar ei be~n, ac efe yn ei&s;tedd wrth y ford.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A phan welodd ei ddi&s;cyblion, hwy a lidia|&s;ant gan ddywedyd, pa raid yr affad hynn&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys fe a alla&s;ld gwerthu yr ennaint hwn er llawer, a'i roddi ef i'r tlodion.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r Ie&s;u a &wcirc;ybu, ac a ddywedodd wrth|ynt, pa ham yr ydych yn gwneuthur blinder i'r wraig: canys hi a weithiodd weithred dda ar|naf.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 15.11.</NOTE> O blegit y tlodion a gewch b&ocirc;b am&s;er g&ycirc;d &acirc; chwi, a mi ni's cewch b&ocirc;b am&s;er.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> yn tywallt yr ennaint hwn ar fyng-horph, a wnaeth hyn i'm claddu i.</P>
<PB REF="476">
<P N="13"><HI>13</HI> Yn wir meddaf i chwi, pe le bynnac y pregethir yr Efengyl hon yn yr holl f&ycirc;d, hyn ymma hefyd a wnaeth hi a fynegir, er coffa am dani hi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna yr aeth vn a'r deuddec yr hwn a el|wyd Iudas I&s;cariot at yr arch-offeiriaid,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac a ddywedodd wrthynt, pa beth a ro|ddwch i mi, a mi a'i rhoddaf ef i chwi&lpunctel; a hwy a dala&s;ant iddo dd&ecirc;c ar hugain o arian.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac o hynny allan y cei&s;iodd efe am&s;er cy|faddas iw fradychu ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 14.12. Luc. 22.7.</NOTE> ar [y dydd] cyntaf o &wcirc;yl y bara croiw, ei ddi&s;cyblion a ddaethant at yr Ie&s;u gan ddy|wedyd wrtho, pa le y mynni i ni baratoi i ti fw|ytta 'r Pa&s;c&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac yntef a ddywedodd, ewch i'r ddinas at y cyfryw vn, a dywedwch wrtho, y mae 'r Athro yn dywedyd, fy am&s;er &s;ydd agos, g&ycirc;d &acirc; thi y cynhaliaf y Pa&s;c, mi a'm di&s;cyblion.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r di&s;cyblion a wnaethant y modd y gorchymynna&s;e 'r Ie&s;u iddynt, ac a baratoa|&s;ant y Pa&s;c.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 22.14.</NOTE> wedi ei myned hi yn hwyr, efe a ei|&s;teddodd g&ycirc;d &acirc;'r deuddec.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 14.18. Ioan. 13.21.</NOTE> fel yr oeddynt yn bwytta, efe a ddy|wedodd, yn wir yr wyf yn dywedyd i chwi, y bradycha vn o honoch fi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna yr aethant yn dri&s;t dros ben, ac a dde|chreua&s;ant b&ocirc;b vn ddywedyd wrtho: ai myfi Arglwydd yw [hwnnw&lpunctel;]</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a attebodd ac a ddywedodd,<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 41.10.</NOTE> yr hwn &s;ydd yn trochi ei law g&ycirc;d &acirc; mi yn y ddy&s;cl, hwnnw a'm bradycha i.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> M&acirc;b y d&ycirc;n yn ddiau &s;ydd yn myned fel y mae yn &s;crifennedic am dano, eithr gwae 'r dyn hwnnw trwy 'r hwn y bradychir M&acirc;b y d&ycirc;n: da a fua&s;e i'r d&ycirc;n hwnnw pe na's gene&s;id efe er ioed.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac Iudas yr hwn a'i bradychodd ef, a at|tebodd ac a ddywedodd, ai myfi yw [efe] Athro&lpunctel; yntef a ddywedodd wrtho, ti a ddywedai&s;t.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 11.24.</NOTE> fel yr oeddynt yn bwytta, yr Ie&s;u a gymmerth y bara, ac wedi iddo fendigo efe a'i torrodd, ac a'i rhoddes i'r di&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">yblion, ac a ddy|wedodd, cymmerwch, bwyttewch, hwn yw fyng-horph.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac wedi iddo gymmeryd y cwppan a di|olch, efe a'i rhoddes iddynt, gan ddywedyd, yfwch bawb o hwn:</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys hwn yw fyng-waed o'r Te&s;ta|ment newydd, yr hwn a dywelltir tros lawer er maddeuant pechodau.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac yr ydwyf yn dywedyd i chwi, nad yfaf o hyn allan o ffrwyth hwn y winwydden, hyd y dydd hwnnw, pan yfwyf ef yn newydd g&ycirc;d &acirc; chwi yn nheyrnas fy Nh&acirc;d.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac wedi iddynt ganu mawl, hwy a aeth|ant allan i fynydd yr Oliw&ycirc;dd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 14.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">2 Ioan. 16.31. &amp; 18.8. Zachar. 13.7.</NOTE> y dywedodd yr Ie&s;u wrthynt, chwy|chwi oll a rwy&s;trir heno o'm plegit i: canys &s;crifennedic yw. * tarawaf y bugail, a defaid y praidd a wa&s;cerir.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Eithr<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 14.28. &amp; 16.7.</NOTE> wedi fy adgyfodi, mi a &acirc;f o'ch blaen chwi i Galil&aelig;a.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac Petr a attebodd ac a ddywedodd wr|tho, pe rhwy&s;trid pawb o'th plegit ti, etto ni'm rhwy&s;trir fi byth.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yr Ie&s;u a ddywedodd wrtho,<NOTE PLACE="marg">Ioan. 13.30.</NOTE> yn w&icirc;r yr wyf yn dywedyd i ti, mai 'r nos hon cyn canu yr ceiliog i'm gwedi dair-gwaith.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Petr a ddywedodd wrtho, pe gorfydde i mi farw g&ycirc;d &acirc; thi, etto ni'th wadaf: a'r vn modd hefyd y dywedodd yr holl ddi&s;cyblion.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yna y daeth yr Ie&s;u g&ycirc;d ag hwynt i fa~n a elwid Geth&s;emane, ac a ddywedodd wrth ei ddi&s;|cyblion, ei&s;teddwch ymma tra 'r elwyf, a gwe|ddio accw.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac efe a gymmerth Petr a dau f&acirc;b Zebe|deus, ac a ddechreuodd dri&s;tau ac ymofidio.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yna efe a ddywedodd wrthynt, tr&icirc;&s;t yw fy enaid hyd angeu, arho&s;wch ymma, a gwili|wch g&ycirc;d &acirc; mi.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac efe a aeth ychydig pellach, ac a &s;yr|thiodd ar ei wyneb, ac a weddiodd gan ddywe|dyd, fy Nh&acirc;d, os gellir aed y cwppan hwn oddi wrthif, er hynny nid fel yr ewylly&s;iwyfi, ond fel yr [ewylly&s;iech] di.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac efe a ddaeth at ei ddi&s;cyblion, ac a'u cafas hwy yn dy&s;cu, ac efe a ddywedodd wrth Petr, pa ham? oni allech chwi wili<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> vn awr g&ycirc;d &acirc; mi&lpunctel;</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Gwiliwch a gweddiwch rhac ei'ch my|ned mewn profed<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">gaeth, yr y&s;pryd yn ddiau &s;ydd yn barod, eithr y cnawd &s;ydd wann.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Efe a aeth trachefn yr ailwaith, 'ac a we|ddiodd, gan ddy&wcirc;edyd, fy Nh&acirc;d, oni's gall y cwppan hwn fyned oddi wrthif heb orfod i mi ei yfed, gwneler dy ewyllys.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ac efe a ddaeth, ac a'u cafas hwy yn cy&s;|cu trachef<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">: canys eu llygaid hwy oeddynt drymmion.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ac efe a'u gadawodd hwynt, ac a aeth ym|maith trachefn, ac a weddiodd y drydedd waith, gan ddywedyd yr vn geiriau.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Yna y daeth efe at ei ddi&s;cyblion, ac a ddy|wedodd wrthynt, cy&s;cwch bellach a gorphywy|&s;wch: wele y mae 'r awr wedi ne&s;&s;au, a M&acirc;b y d&ycirc;n a roddir yn nwylo pechaduriaid.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Codwch, awn, wele, y mae ger llaw yr hwn a'm bradycha.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 14.43. Luc. 22.47. Ioan. 18.3.</NOTE> efe etto yn dywedyd hyn, wele Iu|das, vn o'r deuddec, a thyrfa fawr g&ycirc;d ag ef &acirc; chleddyfau, a ffynn oddi wrth yr arch-offeiriaid a henuriaid y bobl.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> A'r hwn ai bradychodd ef a roe&s;e arwydd iddynt, gan ddywedyd, pa vn bynnac &acirc; gu&s;an|wyf, hwnnw yw, deliwch ef.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Ac yn ebrwydd y daeth at yr Ie&s;u, ac a ddywedodd, henffych well Athro, ac a'i cu&s;a|nodd ef.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrtho, y cyfaill, i ba beth y daetho&s;t&lpunctel; yna y daethant, ac y rhoe|&s;ant
<PB N="453" REF="476">ddwylo ar yr Ie&s;u, ac a'i dalia&s;ant.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ac wele vn o'r rhai oeddynt g&ycirc;d &acirc;'r Ie&s;u a e&s;tynnodd ei law, ac a dynnodd ei gleddyf, ac a darawodd w&acirc;s yr arch-offeiriad, ac a dorrodd ei glu&s;t ef.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Yna y dywedodd yr Ie&s;u wrtho, d&ocirc;d ti dy gleddyf yn ei wain,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 9.6. Gwel. 13.10.</NOTE> canys pawb ar a gymme|rant gleddyf, a ddifethir &acirc; chleddyf.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> A ydwyt ti yn tybied na's gallaf yr awr hon ddei&s;yf ar fy Nh&acirc;d fel y rhodde efe fwy n&acirc; ddeuddec lleng o angelion i mi&lpunctel;</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Pa fodd yntef, y cyflawnir yr &s;crythyrau y rhai a ddywedant,<NOTE N="*" PLACE="marg">I&s;a. 53.10.</NOTE> mai felly y gorfydd b&ocirc;d&lpunctel;</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Yn yr awr honno, y dywedodd yr Ie&s;u wrthy dyrfa, chwi a ddaethoch allan megis at leidr &acirc; chleddyfau, ac a~ ffynn i'm dala i: yr oedd|wn beunydd yn ei&s;tedd, ac yn dy&s;cu yn y Deml, ac ni'm dalia&s;och.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> A hyn oll a wnaethpwyd er cyflawni 'r &s;crythyrau, a'r prophwydi: yna 'r holl ddi&s;cyb|lion a'i gadaw&s;ant ef, ac a ffoa&s;ant.</P>
<P N="57"><HI>57</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 14.53. luc. 22.54. ioan. 18.14.</NOTE> Hwythau a ddalia&s;a~t yr Ie&s;u, ac a aeth|ant ag ef at Caiphas yr arch-offeiriad, lle 'r oedd yr &s;crifennyddion a'r henuriaid wedi ym|ga&s;clu yng-h&ycirc;d.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Ac Petr a'i canlynodd ef o hir-bell hyd yn ll&ycirc;s yr arch-offeiriad, ac a aeth i mewn, as a ei&s;teddodd g&ycirc;d &acirc;'r gwei&s;ion i weled y diwedd.</P>
<P N="59"><HI>59</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 14.55.</NOTE> A'r arch-offeiriad a'r henuriaid, a'r holl gyngor a gei&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">a&s;ant gau de&s;tiolaeth yn erbyn yr Ie&s;u, iw roddi ef i farwolaeth.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Ac ni's caw&s;ant, &icirc;e er dyfod yno gau-dy|&s;tion lawer ni chaw&s;ant: eithr o'r diwedd fe a ddaeth dau gau dy&s;t:</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Ac hwy a ddywed&acirc;&s;ant, hwn a ddywed|odd, mi a<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 2.19.</NOTE> allaf dde&s;truwio Teml Dduw, a'i hadailadu mewn tri diwrnod.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> Yna y cyfododd yr arch-offeiriad, ac a ddywedodd wrtho, a attebi di ddim&lpunctel; pa beth &s;ydd pan fyddo y rhai hyn yn te&s;tiolaethu yn dy er|byn&lpunctel;</P>
<P N="63"><HI>63</HI> A'r Ie&s;u a dawodd, yna yr attebodd yr arch-offeiriad, ac a ddywedodd wrtho, yr ydwyf yn dy dyngh&ecirc;du di trwy 'r Duw byw, ddywe|dyd o honot i ni, os ty di yw Cri&s;t M&acirc;b Duw.</P>
<P N="64"><HI>64</HI> Yr Ie&s;u a ddywedodd wrtho, ti a ddywe|dai&s;t:<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 16.27. rhufein. 14.10. 1. the&s;&s;. 4.14.</NOTE> eithr meddaf i chwi, ar &ocirc;l hyn y gwelwch F&acirc;b y dyn yn ei&s;tedd ar ddeheu-law gallu [Duw,] ac yn dyfod yn wybrennau 'r nef.</P>
<P N="65"><HI>65</HI> Yna y rhwygodd 'r arch-offeiriad ei ddi|llad, gan ddywedyd, efe a gablodd: pa raid i ni wrth mwy o dy&s;tion: wele clyw&s;och ei gabledd ef.</P>
<P N="66"><HI>66</HI> Beth dybygwch chwi&lpunctel; hwy a atteb&acirc;&s;ant, gan ddywedyd, y mae efe yn euog i farwola|eth.</P>
<P N="67"><HI>67</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 50.6.</NOTE> Yna y poer&acirc;&s;a~t yn ei wyneb, ac a'i bon|clu&s;tia&s;ant, eraill a'i cernodia&s;ant ef,</P>
<P N="68"><HI>68</HI> Gan ddywedyd, prophwyda i ni, &ocirc; Cri&s;t, pwy yw 'r hwn a'th darawodd?</P>
<P N="69"><HI>69</HI> Petr<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 14.66. lue. 22.55. ioan. 18.25.</NOTE> oedd yn ei&s;tedd allan yn y neuadd, ac fe a ddaeth morwyn atto, ac a ddywedodd, yr oeddit tithe g&ycirc;d &acirc;'r Ie&s;u o Galil&aelig;a:</P>
<P N="70"><HI>70</HI> Ac efe a wadodd ger eu bron hwy oll, ac a ddywedodd, ni's gwn beth yr wyt yn ei ddy|wedyd.</P>
<P N="71"><HI>71</HI> A phan aeth efe allan i'r porth y gwelodd [morwyn] arall ef, ac hi a ddywedodd wrth y rhai oeddynt yno, yr oedd hwn hefyd g&ycirc;d &acirc;'r Ie&s;u o Nazareth.</P>
<P N="72"><HI>72</HI> A thrachefn efe a wadodd, gan dyngu, nid adwen i y d&ycirc;n.</P>
<P N="73"><HI>73</HI> Ac ychydig wedi hynny y daeth atto rai a oeddynt yn &s;efyll ger llaw, at a ddyweda&s;ant wrth Petr, yn w&icirc;r yr wyt ti yn vn o honynt, ca|nys y mae dy leferydd yn dy gyhuddo.</P>
<P N="74"><HI>74</HI> Yna y dechreuodd efe ymregu, a thyngu, gan ddywedyd, nid adwen i y d&ycirc;n, ac yn y man y c&acirc;nodd y ceiliog.</P>
<P N="75"><HI>75</HI> Yna y cofiodd Petr eiriau 'r Ie&s;u yr hwn a ddyweda&s;e wrtho, cyn canu 'r ceiliog ti a'm gwedi fi dair gwaith, yna yr aeth efe allan, ac yr &wcirc;ylodd yn do&s;t.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="27" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr Iddewon yn rhoddi Cri&s;t yn rhwym at Pilat. 34 Hwy yn ei roddi ef ar y groes, ac yn ei gablu, 50 Ac yntef yn marw. 57 Io&s;eph yn ei gladdu ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Phan<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 15.1. luc. 22.66. ioan. 18.28.</NOTE> ddaeth y boreu, yr ymgynghorodd yr holl arch-offeiriaid a henuriaid y bobl yn erbyn yr Ie&s;u fel y rhoddent ef i farwolaeth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> At hwy a aethant ymmaith ag ef yn rhw|ym, ac a'i rhoe&s;ant at Pontius Pilatus y rhag|law.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna pan weles Iudas yr hwn a'i bradych|odd ef fyned bara yn ei erbyn ef, fe a fu edifar ganddo, ac a ddug trachefn y d&ecirc;c ar hugain arian i'r arch-offeiriaid a'r henuriaid,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gan ddywedyd, pechais gan fradychu gwaed gwirion, hwytheu a ddyweda&s;a~t, pa beth yw hynny i ni&lpunctel; edrych ti.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac wedi iddo daflu 'r arian yn y Deml, efe a ymadawodd, ac a aeth,<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 1.18.</NOTE> ac a ymgrogodd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r arch-offeiriaid a gymmera&s;ant yr ari|an, ac a ddyweda&s;ant, nid cyfreithlon i ni eu bwrw hwynt yn y try&s;&s;or-d&ycirc;, canys gwerth gwaed ydyw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ar wedi iddynt ymgynghori, hwy a bryn|na&s;ant ag hwynt laes y crochenydd, yn gladdfa diethriaid.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac am hynny y gelwir y maes hwnnw,<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 1.19.</NOTE> maes y gwaed, hyd heddyw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> (Yna y cyflawnwyd yr hyn a ddywetpwyd trwy Ieremias y prophwyd, gan ddywedyd, ac hwy a gymmera&s;ant<NOTE N="*" PLACE="marg">Zach. 11.12.</NOTE> ddec ar hugain o arian, gwerth y gwerthedic, yr hwn a brynna&s;ant gan feibion I&s;rael.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac hwy ai rhoe&s;a~t am faes y crochenydd, megis y go&s;odes yr Arglwydd i mi)</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 15.2. luc. 23.3. ioan. 18.33.</NOTE> Ie&s;u a &s;afodd ger bron y rhaglaw, a'r rhaglaw a ofynnodd iddo, gan ddywedyd: a wyt ti yn frenin yr Iddewon&lpunctel; a'r Ie&s;u a ddy|wedodd wrtho, ti a'i dywedai&s;t.</P>
<PB REF="477">
<P N="12"><HI>12</HI> A phan gyhuddwyd ef gan yr arch-offei|riaid a'r henuriaid, nid attebodd efe ddim.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y dywedodd Pilatus wrtho, oni chlywi faint o bethau y maent hwy yn eu te&s;ti|olaethu yn dy erbyn&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac nid attebodd efe iddo vn gair, fel y rhyfeddodd y rhaglaw yn fawr.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac ar yr &wcirc;yl honno yr arfere y rhaglaw ollwng i'r bobl vn carcharor, yr hwn a ofyn|nent.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna yr oedd ganddynt garcharor hynod a elwyd Barrabas.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac wedi iddynt ymga&s;clu yng-hyd, Pi|latus a ddywedodd wrthynt, pa vn a fynnwch i mi ei ollwng i chwi&lpunctel; Barrabas, ai 'r Ie&s;u 'r hwn a elwir Cri&s;t&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys efe a &wcirc;ydde yn dda, mai o genfi|gen y rhodda&s;ent ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe yn ei&s;tedd ar yr or&s;edd-faingc, ei wraig a ddanfonodd atto gan ddywedyd, nafy|dded i ti a wnelech &acirc;'r cyfiawn hwnnw, canys goddefais lawer heddyw mewn breuddwydion o'i achos ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 15.11. luc. 23.18. ioan. 15.40. act. 3.14.</NOTE> arch-offeiriaid a'r henuriaid a hu|da&s;ant bobl i ofyn Barrabas, a difetha 'r Ie&s;u.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r rhaglaw a attebodd, ac a ddywedodd wrthynt, pa vn o'r ddau a fynnwch i mi ei oll|wng i chwi&lpunctel; hwythau a ddyweda&s;ant, Barra|bas.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pilatus a ddywedodd wrthynt, pa beth a wnaf i Ie&s;u 'r hwn a elwir Gri&s;t<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> hwy oll a ddywed&acirc;&s;ant wrtho, croe&s;-hoelier ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna y dywedodd y rhaglaw, ond pa ddrwg a wnaeth efe&lpunctel; yna y llef&acirc;&s;ant yn fwy, gan ddywedyd, cro&s;-hoelier ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pan welodd Pilatus na thyccie iddo, ond b&ocirc;d mwy o gynnwrf yn codi, efe a gym|merth ddwfr, ac a olchodd ei ddwylo ger bron y bobl, gan ddywedyd, dieuog ydwyf oddi wrth waed y cyfiawn hwn, edrychwch chwi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A'r holl bobl a attebodd, ac a ddywedodd, bydded ei waed ef arnom ni, ac ar ein plant.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna y gollyngodd efe Barrabas iddynt, ac efe a fflangellodd yr Ie&s;u, ac a'i rhoddes iw groe&s;-hoelio.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 15.16. ioan. 19.2.</NOTE> mil-w&ycirc;r y rhaglaw a gymmera|&s;ant yr Ie&s;u i'r dadleud&ycirc;, ac a gynhulla&s;ant atto yr holl fyddin.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac hwy a'i dio&s;ca&s;ant, ac a roe&s;ant am da|no fantell o &s;carlat,</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac a bleth&acirc;&s;ant goron ddrain, ac a'i doda|&s;ant ar ei benn, a chor&s;en yn ei law, ac a blyga|&s;ant eu gliniau ger ei fron ef, ac a'i gwatwar&acirc;|&s;ant, gan ddywedyd, henffych well, Brenin yr Iddewon.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac hwy a boer&acirc;&s;ant arno, ac a gymme|ra&s;ant gor&s;en, ac a'i taraw&s;ant ar ei benn.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac wedi iddynt ei watwar, hwy a'i dio&s;|ca&s;ant ef o'r fantell, ac a'i gwi&s;ca&s;ant ef &acirc;'i ddill|ad ei hun, ac a aethant ag ef iw groe&s;-hoelio.</P>
<P N="32"><HI>32</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 15.21. luc. 23.26.</NOTE> Ac fel yr oeddynt yn myned allan, hwy a gaw&s;ant dd&ycirc;n o Ciren a elwyd Simon: a hwn a gymhellh&acirc;&s;ant hwy i ddwyn ei groes ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 15.22. luc. 23.20. ioan. 19.17.</NOTE> phan ddaethant i le a elwyd Golga|tha, &s;ef yr hwn yw y benglogfa,</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Hwy a roe&s;ant iddo iw yfed finegr yn gy|my&s;cedic &acirc; bu&s;tl: ac wedi iddo ei brofi, ni fyn|nodd efe yfed.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 15.24.</NOTE> wedi iddynt ei groe&s;-hoeli ef, hwy a ranna&s;ant ei ddillad, ac a fwria&s;ant goel-bren|nau, er cyflawni y peth a ddywe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">pwyd trwy 'r prophwyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 22.18.</NOTE> hwy a ranna&s;ant fy nillad yn eu plith, ac ar fyng-wi&s;c y bwria&s;ant goel-bren|nau.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac hwy a ei&s;tedd&acirc;&s;ant, ac a'i gwili&acirc;&s;ant ef yno.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac hwy a o&s;od&acirc;&s;ant hefyd vwch ei benn ef ei achos yn &s;crifennedic, <HI>HWN YW IESV BRENIN YR IDDEWON.</HI></P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yna y croe&s;-hoeliwyd dau leidr g&ycirc;d ag ef, vn ar y llaw ddehau, ac arall ar yr a&s;&s;wy.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A'r rhai oeddynt yn myned heibio a'i cab|la&s;ant ef, gan e&s;cwyt eu pennau,</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A dywedyd, ti 'r hwn a<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 1.19.</NOTE> dde&s;truwi 'r Deml, ac a'i hadailedi mewn tri-diau, cadw dy hun, os ti yw M&acirc;b Duw, de&s;cyn oddi ar y groes.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A'r vn modd yr arch-offeiriaid a'i gwat|wara&s;ant ef, g&ycirc;d &acirc;'r &s;crifennyddion a'r henuri|aid, gan ddywedyd,</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Efe a waredodd eraill, nis gall efe ei ymwared ei hun: os Brenin yr I&s;rael yw efe, de&s;cynned yr awr hon oddi ar y groes, ac ni a gredwn iddo.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Efe a<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 22.8.</NOTE> ymddyriedodd yn Nuw, rhydd|haed efe ef yr awr hon os myn ef: canys efe a ddywedodd, M&acirc;b Duw ydwyf.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Yr vn peth hefyd a edliwiodd y lladron, y rhai a groga&s;id g&ycirc;d ag ef, iddo ef.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ac o'r chweched awr y bu tywyllwch mawr ar yr holl ddaiar, hyd y nawfed awr.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac yng-hylch y nawfed awr,<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 22.2.</NOTE> y llefodd yr Ie&s;u &acirc; llef vchel, gan ddywedyd <HI>Eli, Eli, lama &s;abachthani?</HI> hynny yw, fy Nuw, fy Nuw, pa ham i'm gwrthodai&s;t&lpunctel;</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A rhai o'r &s;awl oeddynt yn &s;efyll yno, pan glyw&s;ant, a ddywed&acirc;&s;ant, y mae hwn yn galw ar Elias.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac yn y fan vn o honynt a redodd, ac a gymmerth<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 69.20.</NOTE> y&s;pwrn, ac a'i llanwodd o finegr, ac a'i rhoddes ar gor&s;en, ac a'i rhoes iddo, iw y|fed.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Eraill a ddywed&acirc;&s;ant, gad ti iddo: e|drychwn a ddaw Elias iw waredu.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Yna y llefodd yr Ie&s;u trachefn &acirc; llef v|chel, ac a ymadawod &acirc;'r y&s;pryd.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ac wele,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cion. 3.14.</NOTE> llen y deml a rwygwyd yn ddau, o'r cwrr vchaf hyd yr i&s;af, a'r ddaiar a grynodd, a'r main a holltwyd.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> A'r beddau a ymagor&acirc;&s;ant, a llawer o gyrph y &s;ainct y rhai a oeddynt yn huno, a go|d&acirc;&s;ant,</P>
<PB N="454" REF="477">
<P N="53"><HI>53</HI> Ac a ddaethant allan o'r beddau ar &ocirc;l ef gyfodiad ef, ac a aethant i mewn i'r ddinas &s;anctaidd, ac a ymddango&s;&acirc;&s;ant i lawer.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Pan welodd y canwriad, a'r rhai oe|ddynt g&ycirc;d ag ef yn gwilled yr Ie&s;u, y ddaiar yn crynu, a'r pethau a wnaethid, hwy a ofna&s;ant yn fawr, gan ddywedyd, yn wir M&acirc;b Duw y|doedd hwn.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Ac yr oedd yno lawer o wragedd yn e|drych arno o hir-bell, y rhai a ganlyn&acirc;&s;ent yr Ie&s;u o'r Galil&aelig;a gan wein<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> idd&ocirc; ef.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Ym mhlith y rh<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">i 'r oedd Mair Mag|dalen, a Mair mam Iaco, ac Io&s;es, a mam mei|bion Zebedeus. &lindx;</P>
<P N="57"><HI>57</HI> &rindx; Ac wedi ei<NOTE N="*" PLACE="marg"><HI>Yr Efengyl nos Ba&s;c.</HI> Mar. 15.42. luc. 23.50. ioan. 19.38.</NOTE> myned hi yn hwyr fe a ddaeth g&wcirc;r goludog o Arimathia, a'i henw Io|&s;eph, yr hwn a fua&s;e yntef yn ddi&s;cybl i'r Ie&s;u.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Hwn a aeth at Pilatus, ac a ofynnodd gorph yr Ie&s;u: yna y gorchymynnodd Pilatus roddi 'r corph.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Ac felly y cymmerth Io&s;eph y corph, ac a'i hamddes &acirc; lliain mam gl&acirc;n.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Ac a'i rhoddes yn ei fedd newydd, yr hwn a dorra&s;e efe mewn craig, ac a dreiglodd faen mawr wrth ddrws y'hedd, ac a aeth ym|maith.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Ac yr oedd yno Mair Magdalen, a Mair arall yn ei&s;tedd gyferbyn &acirc;'r bedd.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> A thrannoeth yr hwn &s;ydd ar &ocirc;l y dar|parwyl yr ymgynhullodd 'r arch-offeiriaid a'r Phari&s;&aelig;aid at Pilatus,</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Ac a ddyweda&s;ant, &ocirc; arglwydd y mae yn gof gennym ddywedyd o'r twyll-wr hwn|nw, ac efe etto yn fyw, o fewn tri-diau y cyfo|daf.</P>
<P N="64"><HI>64</HI> Gorchymyn gan hynny gadw y bedd yn ddiogel hyd y trydydd dydd, rhag dyfod ei ddi&s;cyblion o h&ycirc;d nos a'i ladratta ef, a dywedyd wrth y bobl, efe a gyfododd o feirw, ac felly y bydd yr amryfu&s;edd dyweddaf yn waeth n&acirc;'r cyntaf.</P>
<P N="65"><HI>65</HI> Yna y dywedodd Pilatus wrthynt, y mae gennych wiliadwriaeth, ewch, gwnewch mor ddiogel ac y medroch.</P>
<P N="66"><HI>66</HI> Ac hwy a aethant, ac a wnaethant y bedd yn ddiogel a'r wiliadwriaeth, ac a &s;elia&s;ant y maen. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="28" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Adgyfodiad Cri&s;t, 2 yr Angel yn cy&s;&s;uro y gwragedd. hwythau yn gweled Cri&s;t. 18 Cri&s;t yn anfon ei ddi&s;|cyblion i bregethu.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa<NOTE N="*" PLACE="marg">Mor. 16.1. ioan. 20.11.</NOTE> yn niwedd y Sabboth, a hi yn dydd|hau yn y dydd cyntaf o'r wythnos, y daeth Mair Magdalen a Mair arall i edrych y bedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac wele bu daiar-gryn mawr: canys de&s;|cynnodd Angel yr Arglwydd o'r nef, ac a dda|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">th, ac a dreiglodd y garrec oddi wrth y drws, ac a ei&s;teddodd arni.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'i wyneb-pryd oedd fel mellten, a'i wi&s;c yn wen fel eira.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A rhag ei ofn ef dychrynnod y ceidwaid ac aethant megis yn feirw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r Angel a attebodd, ac a ddyw&ecirc;dodd wrth y gwragedd, nac ofnwch: canys mi a wn mai cei&s;io 'r ydych yr Ie&s;u 'r hwn a groe&s;-hoe|liwyd,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Nid yw efe ymma, canys cyfododd me|gis y dywedodd, deuwch, a gwelwch y fann lle y rhoddwyd yr Arglwydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac ewch ar ffrw&s;t, a dywedwch iw ddi&s;|cyblion gyfodi o honaw o feirw: ac y mae efe yn myned o'ch blaen chwi i Galil&aelig;a: yno y gwelwch ef: wele dywedais i chwi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna 'r aethant yn ebrwydd o'i fonwent gan ofn a llawenydd mawr, ac a red&acirc;&s;ant i fyne|gu iw ddi&s;cyblion.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac fel yr oeddynt yn myned i fynegu iw ddi&s;cyblion ef, yna wele cyfarfu 'r Ie&s;u ag hw|ynt gan ddywedyd, henffych well, ac hwy a dda|ethant, ac y ymafel&acirc;&s;ant yn ei draed ef, ac a'i haddol&acirc;&s;ant.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y dywedodd yr Ie&s;u wrthynt, nac ofnwch: ewch a dywedwch i'm brodyr, fel y de|lant i Galil&aelig;a, yno y gwelant fi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac wedi eu myned hwy: wele rhai o'r wiliadwriaeth a ddaethant i'r ddinas, ac a fyne|g&acirc;&s;ant i'r arch-offeiriaid yr hyn oll a wnaethid.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac wedi iddynt ymga&s;clu yng-hyd a'r henuriaid, hwy a ymgynghor&acirc;&s;ant, ac a roe&s;ant arian yn helaeth i'r milw&ycirc;r,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gan ddywedyd, dywedwch, ei ddi&s;cyb|lion a ddaethant o h&ycirc;d n&ocirc;s, ac a'i lladrat&acirc;&s;ant ef, a ni yn cy&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">u.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac os clyw y rhaglaw hyn, ni a'i dygwn ef i gredu, ac a'ch gwnawn chwi yn ddiofal.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac hwy a gymmera&s;ant yr arian, ac a wnaethant fel yr addy&s;cwyd hwynt: ac fe a gy|hoeddwyd y gair hwn ym mhlith yr Iddewon hyd y dydd heddyw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna 'r aeth yr vn di&s;cybl ar dd&ecirc;c i Gali|l&aelig;a, i'r mynydd lle'r archa&s;e yr Ie&s;u iddynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A phan wel&s;ant ef, hwy a'i haddol&acirc;&s;ant ef, a rhai a amheua&s;ant.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r Ie&s;u a ddaeth, ac a lefarodd wrthynt gan ddywedyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen 11.27. ioan. 17.2. hebr 2.8. Mar. 16.15.</NOTE> rhoddwyd i mi b&ocirc;b awdurdod yn y nef, ac ar y ddaiar.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ewch gan hynny a dy&s;cwch yr holl gen|hedloedd, gan eu bedyddio hwy yn enw 'r T&acirc;d, a'r M&acirc;b, a'r Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gan ddy&s;cu iddynt gadw p&ocirc;b peth a'r a orchymynnais i chwi:<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 14.16.</NOTE> ac wele 'r ydwyf g&ycirc;d &acirc; chwi bob am&s;er, hyd diwedd y byd. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 N="Mark" TYPE="book">
<PB REF="478">
<HEAD>Efengyl Ie&s;u Gri&s;t yn &ocirc;l S. Marc.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Swydd Ioan. 9 Bedydd. 13 Temta&s;iwn. 14 A phre|gethiaid Cri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_DEchreu Efen|gyl Ie&s;u Gri&s;t, F&acirc;b Duw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel yr &s;crifennir yn y Prophwydi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Mala. 3.1.</NOTE> wele, yr ydwyf yn anfon fyng-hennad o flaen dy wyneb, yr hwn a drefna dy ffordd o'th flaen.</P>
<P N="3"><HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 40.3. luc. 3.4. ioan. 1.15.</NOTE> Llef vn yn llefain yn y diffaethwch, pa|ratoiwch ffordd yr Arglwydd, gwnewch yn ini|awn ei lwybrau ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 3.4.</NOTE> Ioan ydoedd yn bedyddio yn y diffaeth|wch, ac yn pregethu bedydd edifeirwch, er ma|ddeuant pechodau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 3.5.</NOTE> holl wl&acirc;d Iudaea a aeth allan atto ef, ac hwy o Ieru&s;alem, ac a'u bedyddiwyd &ocirc;ll ganddo yn afon yr Iorddonen, gan gyffe&s;&s;u eu pechodau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac Ioan oedd wedi ei wi&s;co &acirc; blew Cam|el, a gwregis croen yng-hylch ei lwynau, a'i<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 11.22.</NOTE> fwyd oedd locu&s;t a m&ecirc;l gwyllt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a bregethodd gan ddywedyd, y<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 3.11. luc. 3.16. ioan. 1.27.</NOTE> mae yn dyfod ar fy &ocirc;l i vn cadarnach n&acirc; myfi, yr hwn nid wyf deilwng i o&s;twng i ddattod car|rae ei e&s;cidiau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Myfi a'ch bedyddiais chwi &acirc; dwfr: eithr efe a'ch bedyddia chwi &acirc;'r Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 1.5. &amp; 2.4. &amp; 11.16. &amp; 19.4. Math. 3.13. luc. 3.22. ioan. 1.33.</NOTE> bu yn y dyddiau hynny i'r Ie&s;u ddy|fod o Nazareth yn Galil&aelig;a, ac efe a fedyddi|wyd gan Ioan yn yr Iorddonen.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yn ebrwydd yn codi i fynu o'r dwfr, efe a welodd y nefoedd yn agoryd, a'r Y&s;pryd gl&acirc;n yn de&s;cyn arno megis colomen.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A llef a ddaeth o'r nefoedd: ty-di yw fy annwyl F&acirc;b yn yr hwn i'm bodlonwyd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac yn ebrwydd y gyrrodd yr y&s;pryd ef i'r diffaethwch.<NOTE PLACE="marg">Math. 4.1. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">c. 4.1.</NOTE></P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a fu yno yn y diffaethwch ddau|gain nhiwrnod yn ei demtio gan Satan: ac yr oedd efe gyd &acirc;'r gwyllt-filod, a'r angelion a weina&s;ant iddo.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 4.12. luc. 4.14. ioan. 4.43.</NOTE> &ocirc;l traddodi Ioan, yr Ie&s;u a ddaeth i Galil&aelig;a, gan bregethu Efengyl teyrnas Dduw, a dywedyd:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yr am&s;er a gyflawnwyd, ac y mae teyr|nas Dduw yn agos, edifarhewch, a chredwch yr Efengyl.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac fel yr oedd efe yn rhodio wrth f&ocirc;r<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 4.18. luc. 5.2.</NOTE> Ga|lilaea, efe a ganfu Simon, ac Andreas ei frawd, yn bwrw eu rhwyd yn y m&ocirc;r, (canys py&s;codw&ycirc;r oeddynt)</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrthynt: canlyn|wch fi, a mi a'ch gwnaf yn by&s;codw&ycirc;r dynnion.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac yn ebrwydd gan adel eu rhwydau y canlyna&s;ant ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac wedi iddo fyned rhagddo ychydig oddi yno, efe a ganfu Iaco f&acirc;b Zebedeus, ac Io|an ei frawd, a hwy yn y llong yn cyweirio y rhwydau.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 4.2<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> yn y man efe a'u galwodd hwynt, ac hwy a adaw&s;ant eu t&acirc;d Zebedeus yn y llong, a'r cyflog-ddynion, ac a aethant ar ei &ocirc;l ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 4.13. luc. 4.31.</NOTE> Yna 'r aethant i Capernaum, ac yn ebrwydd ar y dydd Sabboth wedi iddo fyned i mewn i'r Synagog, efe a'u dy&s;codd [hwynt.]</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A rhyfeddu a wnaethant wrth ei athra|wiaeth ef, canys yr oedd efe yn eu dy&s;cu hw|ynt megis trwy<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 4.32.</NOTE> awdurdod, ac nid fel yr &s;cri|fennyddion.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac yr oedd g&wcirc;r yn eu Synagog hwynt, ac ynddo y&s;pryd aflan, yr hwn a lefodd gan ddy|wedyd:</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Och, beth &s;ydd i ni [a wnelom] &acirc; thi Ie|&s;u o Nazareth&lpunctel; a ddaetho&s;t ti i'n difetha ni&lpunctel; mi a wn pwy ydwyt ti &ocirc; Sanct Duw.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A'r Ie&s;u a'i ceryddodd ef, gan ddywedyd, taw, a d&ocirc;s allan o honaw.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna wedi i'r y&s;pryd aflan ei rwygo ef, a gweiddi &acirc; llef vchel, efe a ddaeth allan o ho|naw.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac fe a aeth ar bawb fraw, fel yr ymo|fynna&s;ant yn eu my&s;c eu hun: beth yw hyn&lpunctel; pa athrawiaeth newydd yw hon&lpunctel; pa wedd trwy awdurdod y mae efe yn gorchymyn yr y&s;prydi|on aflan, a hwythau yn vfuddhau iddo&lpunctel;</P>
<PB N="455" REF="478">
<P N="28"><HI>28</HI> Ac yn gyflym yr aeth y gair am dano ef tros yr holl wl&acirc;d o amgylch Galiaea.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna wedi iddynt fyned allan o'r Syna|gog, yr aethant i d&ycirc;<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 8.14, Luc. 4.38.</NOTE> Simon ac Andreas, gyd ag Iaco, ac Ioan.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac yr y<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">oedd chwegr Simon yn glaf o'r cr&ycirc;d, ac yn ebrwydd y dyweda&s;ant wrtho am dani hi.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna y daeth efe att<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> hi, ac a'i cododd i fy|nu gan * ymafaelyd yn ei llaw, a'r cr&ycirc;d a'i ga|dawodd hi yn y man, ac hi a wa&s;anaethodd ar|nynt hwy.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac wedi iddi hwyrhau, ac i'r haul fachlu|do, y duga&s;ant atto bawb oll a'r a oeddynt gleifi|on, a'r rhai cythreulig.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A'r holl ddinas a ymga&s;clodd wrth y dr&wcirc;s.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac efe a lach&acirc;odd lawer o gleifion o am|ryw heintiau, ac a fwriodd allan lawer o gy|threuliaid, ac ni adawodd i'r cythreuliaid ddy|wedyd yr adwaenent ef.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac yn foreuol ar y cynddydd wedi iddo god<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> efe a aeth allan, ac a aeth i le anghyfan|nedd, ac yno y gweddiodd.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A Simon a'r rhai oeddynt g&ycirc;d ag ef a'i dilyna&s;ant ef.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac wedi iddynt ei gael ei, hwy a ddywe|da&s;ant wrtho, y mae pawb yn dy gei&s;io.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yna y dywedodd efe wrthynt, awn i'r trefydd ne&s;a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">, fel y gallwyf hefyd bregethu yno: canys i hynny y daethym allan.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac yr oedd efe yn pregethu yn eu Sy|nagogau hwynt trwy holl Galil&aelig;a, ac efe a fw|riodd allan gythreuliaid.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 8.2. Luc. 5.12.</NOTE> daeth atto ef [vn] gwahan-glwyfus, gan ymbil ag ef, a * ne&s;au wrth ei liniau, a dy|wedyd wrtho: o's mynni, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> a elli fyng-lan|hau.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A'r Ie&s;u a do&s;turiodd, a chan e&s;tyn ei law a gyffyrddodd ag ef, ac a ddywedodd wrtho, yr wyf yn mynnu, bydd yn l&acirc;n.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ac wedi iddo ddywedyd hynny, yr yma|dawodd y gwahan-glwyfog ef yn ebrwydd, ac y glanhauwyd ef.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yna wedi iddo ei orchymyn ef yn gaeth, efe a'i dan<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">onodd ef ymmaith yn y man,</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ac efe a ddywedodd wrtho, gw&ecirc;l na ddy|wedech ddim i n&ecirc;b, eithr d&ocirc;s ymmaith a dangos dy hun i'r offeirlaid, ac offrymma dros dy lanh&acirc;d y pethau a orchymynnodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 14.4.</NOTE> Mo&s;es, er te&s;tiola|eth iddynt.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Eithr efe wedi myned ymmaith a dde|chreuodd fynegi llawer,<NOTE PLACE="marg">Luc. 5.15.</NOTE> a chyhoeddi 'r chwedl, fel na alle 'r Ie&s;u fyned mwy yn amlwg i'r ddi|nas, eithr yr oedd efe allan mewn lleoedd anghy|fannedd, ac o b&ocirc;b parth y daethant atto ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn iachau 'r claf o'r parlys, 14 yn galw Ma|thew, 19 yn amddeffyn ei ddi&s;cyblion am nad ymprydia&s;ent, 23 ac am iddynt dynnu y tywys yd ar y dydd Sabboth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 9.1. Luc. 5.18.</NOTE> efe a aeth eilchwel i Capernaum we|di [ychydig] ddyddiau, a chlywyd ei fod efe yn t&ycirc;.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac yn y man llawer a ymga&s;cla&s;ant yng|h&ycirc;d, hyd na annent mwy, nac yn y lleoedd yng|hylch y drws, ac efe a bregethodd y gair iddynt hwy.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y daeth atto rai yn dwyn vn claf o'r parlys, yr hwn a ddygid gan bedwar.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac am na allent ne&s;au atto gan y dyrfa, didoi y t&ycirc; a w<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">aethant, yn yr hwn yr oedd efe: ac wedi iddynt dorri twll, gollwng i lawr a wnaethant y gwely yn yr hwn y gorwedde 'r claf o'r parlys.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phan welodd yr Ie&s;u eu ffydd hwynt, efe a ddywedodd wrth y claf o'r parlys, ha f&acirc;b, maddeuwyd i ti dy bechodau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yr oedd yno rai o'r &s;crifennyddion yn ei&s;tedd, ac yn ymre&s;ymmu yn eu colonnau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pa ham y mae hwn yn dywedyd y cy|fryw gabledd&lpunctel;<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 43.25. lob. 14.4.</NOTE> pwy a all faddeu pechodau, o|nid Duw ei hun&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yn ebrwydd pan &wcirc;ybu 'r Ie&s;u yn ei y|&s;pryd iddynt re&s;ymmu felly ynddynt eu hunain, efe a ddywedodd wrthynt, pa ham yr ydych yn ymre&s;ymmu am y pethau hyn yn eich calon|nau&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pa vn haw&s;af ai dywedyd wrth y claf o'r parlys, maddeuwyd i ti dy bechodau : ai dywe|dyd, cyfot, a chymmer ymmaith dy wely, a rho|dia?</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eithr fel y gwypoch fod i Fab y d&ycirc;n aw|durdod i faddeu pechodau ar y ddaiar, (ebyr efe wrth y claf o'r parlys)</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Wrthit ti yr wyf yn dywedyd, cyfot, a chymmer dy wely i fynu, a d&ocirc;s i'th d&ycirc;.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac yn y man y cyfododd efe, ac y cym|merth ei wely i fynu, ac yr aeth allau yn eu g&wcirc;ydd hwynt oll, hyd oni &s;ynnodd pawb, a go|goneddu Duw, gan ddywedyd: ni wel&s;om ni er ioed y cyfryw beth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna 'r aeth efe eilchwel tu &acirc;'r mor, a'r holl dyrfa a ddaeth atto, ac efe a'u dy&s;codd hwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe yn myned heibio, efe a<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 9.9. Luc. 5.27.</NOTE> ganfu Lefi [f&acirc;b] Alpheus yn ei&s;tedd wrth y dollfa, ac a ddywedodd wrtho, canlyn fi: ac efe a gododd, ac a'i canlynodd ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac a'r Ie&s;u yn ei&s;tedd i fwytta yn ei d&ycirc; ef, darfu i publicanod a phechaduriaid lawer gyd-ei&s;tedd &acirc;'r Ie&s;u a'i ddi&s;cyblion: canys lla|wer a'i dilyna&s;ent ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A phan ganfu 'r &s;crifennyddion a'r Pha|ri&s;aeaid ef yn bwytta gyd &acirc;'r Publicanod a'r pe|chaduriaid, hwy a ddyweda&s;ant wrth ei ddi&s;cy|blion ef, pa ham y mae efe yn bwytta, ac yn yfed g&ycirc;d &acirc;'r publicanod a'r pechaduriaid&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A phan glybu 'r Ie&s;u, efe a ddywedodd wrthynt, y rhai &s;y fach nid rhaid iddynt wrth y meddig, ond y rhai cleifion:<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Tim. 1.15.</NOTE> ni ddaethym i alw y rhaf cyfiawn, ond pechaduriaid i edifeirwch.</P>
<PB REF="479">
<P N="18"><HI>18</HI> A di&s;cyblion Ioan a'r Phari&s;&aelig;aid oe|ddynt yn ymprydio,<NOTE PLACE="marg">Math. 9.14. Luc. 5.33.</NOTE> am hynny y daethant, ac y dyweda&s;ant wrtho, pa ham yr ymprydia di&s;cy|blion Ioan a'r Phari&s;&aelig;aid, a'th rai di heb ym|prydio&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y dywedodd yr Ie&s;u wrthynt, a all plant yr &s;tafell briodas ymprydio tra fyddo 'r prioda&s;-f&acirc;b gyd &acirc; hwynt&lpunctel; tra fyddo ganddynt y prioda&s;-f&acirc;b gyd &acirc; hwynt ni allant ymprydio.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Eithr y dyddiau a ddaw pan dyger y pri|oda&s;-f&acirc;b oddi arnynt, ac yna 'r ymprydiant y dy|ddiau hynny.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Hefyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 9.16.</NOTE> ni wnia n&ecirc;b ddernyn o frethyn newydd mewn ddillhedyn h&ecirc;n: os amgen ei angwhanegiad a d&ycirc;n beth o'r h&ecirc;n, a gwaeth fydd y rhwygiad.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac ni rydd n&ecirc;b w&icirc;n newydd mewn h&ecirc;n go&s;trelau, os amgen y gw&icirc;n newydd a ddryllia 'r co&s;trelau, a'r gw&icirc;n a r&ecirc;d allan, a'r co&s;trelau a gollir: eithr gwin newydd a roddir mewn co|&s;trelau newyddion.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A bu<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 12.1. Luc. 6.1.</NOTE> iddo ef fyned trwy 'r &ycirc;d ar y Sab|both, a'i ddi&s;cyblion a ddechreua&s;ant ymdaith tan dynnu 'r tywys.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r Phari&s;&aelig;aid a ddyweda&s;ant wrtho: wele, pa ham y gwn&acirc;nt ar y Sabboth yr hyn nid yw gyfraithlon&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt: oni ddar|llena&s;och er ioed beth a<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 21.6.</NOTE> wnaeth Dafydd pan oedd mewn ei&s;ieu, a newyn arno, a'r rhai oe|ddynt gyd ag ef&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Pa fodd yr aeth efe i d&ycirc; Dduw tann A|biathar yr arch-offeiriad, ac y bwyttaodd y bara<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 24.33. Leuit. 24.33.</NOTE> go&s;od, y * rhai nid cyfraithlon eu bwytta onid i'r offeiriaid yn vnic, ac a'u rhoddes hefyd i'r rhai oeddynt g&ycirc;d ag ef&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, y Sab|both a wnaethpwyd er mwyn d&ycirc;n, ac nid d&ycirc;n er mwyn y Sabboth,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Am hynny M&acirc;b y d&ycirc;n &s;ydd Arglwydd hefyd ar y Sabboth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn iachau y dyn diffrwyth ei law, 13 yn galw ei apo&s;tolion, 22 yn atteb cabledd yr lddewon, 33 ac yn dangos pwy yw ei fam a'i frodyr ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC efe<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 12.9. Luc. 6.6.</NOTE> a aeth i mewn trachefn i'r Syna|gog, ac yr oedd yno dd&ycirc;n a'i law wedi di|ffrwytho.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A hwy a'i gwilia&s;ant ef, a iachae efe ar y dydd Sabboth, fel y gallent ei gyhuddo ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y dywedodd efe wrth y d&ycirc;n yr hwn oedd a'r llaw ddiffrwyth ganddo, cyfot i'r ca|nol.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, ai rhydd gwneuthur da ar y dydd Sabboth, ynte gwneu|thur drwg? cadw enioes ai lladd&lpunctel; a hwy a daw|&s;ant.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna 'r edrychodd efe arnynt o amgylch yn ddigllon, gan ymofidio o ran caledrwydd eu calonnau hwynt, ac efe a ddywedodd wrth y d&ycirc;n: e&s;tyn dy law, ac efe a'i he&s;tynnodd hi, a'i law ef a roddwyd <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rachefn yn iach fel y llall.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna 'r Phari&s;&aelig;aid gan fyned gyd &acirc;'r He|rodiaid yn ebrwydd a ymgynghora&s;ant yn ei erbyn ef, pa fodd y defethent ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r Ie&s;u gyd &acirc;'i ddi&s;cy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">lion a giliodd tu &acirc;'r m&ocirc;r, a lliaws mawr a'i dilynodd ef o Galil&aelig;a ac Iudaea,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac o Ieru&s;alem, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">c o Iduma<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">a, ac o'r tu hwnt i'r Iorddo<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">en a'r rhai a bre&s;&s;wylient y<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">|h<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">lch Tyru<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> a Sidon yn lliaws <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">wr, pan glyw&s;ant gymmaint a wnaethe efe, a ddae|thant atto.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a <GAP DESC="illegible" EXTENT="4 letters">odd iw d<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">i&s;cybli<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> fod llong yn barod iddo, o blegit y dyrfa, rhag iddynt ei wa&s;cu ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys efe a iachae&s;e lawer, fel yr oe|ddynt yn pwy&s;o <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> er mwyn cyffw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dd ag ef cynnifer ag oedd &acirc; <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">la<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">au arnynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r y&s;prydion afl&acirc;n pan wel&s;ant efe &s;yr|thi&acirc;&s;ant i lawr ger ei fron ef, ac a waedda&s;ant gan ddywedyd ti ydwyt F&acirc;b Duw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yntef a orchymynnodd iddynt, yn gaeth na chyhoeddent ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna yr e&s;c<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">odd efe i'r mynydd,<NOTE PLACE="marg">Marc. 6.7. Math. 10.1. Luc. 9.1.</NOTE> ac efe a alwodd atto y rhai a fynnodd efe, ac hwynt hwy a ddaethant a<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">o</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a ord<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">iniodd ddeuddec i f&ocirc;d g&ycirc;d<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> ef, ac iw danfon i breget<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">u</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A bod iddynt feddiant i iachau <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">lefydau, ac i fwrw allan gythreuliaid.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac i Simon, y rhodde<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> Petr.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac Iaco [f&acirc;b] Zebedeus, ac Ioan brawd Iaco, (ac efe a roddes iddynt yn henwau <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">oa|nerges, yr hyn yw, meibion y dar<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n)<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"></NOTE></P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac Andreas, a Philip, a Bartholomew, a Mathew, a Thomas, ac Iaco [fa~b] Alpheus, a Thadeus, a Simon y Canaanaead.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac Iudas I&s;cariot yr hwn a'i brady|chodd ef a hwy a ddaethant i d&ycirc;.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r dyrfa a ymgynhullodd trachefn, fel na allent gymmaint a bwytta bwyd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A phan glybu yr eiddo ef, hwynt hwy a aethant iw ddal ef, canys dyweda&s;ant ei f&ocirc;d a|llan o'i bwyll.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r &s;crifennyddion y rhai a ddaethant o Ieru&s;alem a ddyweda&s;ant f&ocirc;d<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 9.34. Luc. 11.14.</NOTE> Belz<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">ub gan|ddo, ac mai trwy bennaeth y cythreuliaid yr oedd efe yn bwrw allan gythreuliaid.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac wedi iddo ef eu galw hwynt atto, efe a ddywedodd wrthynt ar ddammeg, pa fodd y gall Satan fwrw allan Satan&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac o bydd teyrnas wedi ymrannu yn ei herbyn ei hun, ni ddichon y deyrnas honno bar|hau.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac os ymranna t&ycirc; yn ei erbyn ei hun, ni ddichon y t&ycirc; hwnnw &s;efyll.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Felly, os cyfyd Satan ac ymrannu yn ei erbyn ei hun, ni all efe barhau, eithr y mae iddo ddiwedd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ni ddichon n&ecirc;b fyned i mewn i d&ycirc; g&wcirc;r ca|darn,
<PB N="456" REF="479">a dwyn ei ddodrefn, oni bydd iddo yn gyn|taf rwymo 'r cadarn, ac yna anrheithio ei d&ycirc; ef.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yn w&icirc;r meddaf i chwi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 12.31. Luc. 12.10. 1. loan. 5.16.</NOTE> maddeuir p&ocirc;b rhyw bechodau i blant dynion, a pha gabledd bynnag a gablant:</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Eithr pwy bynnag a gablo yn erbyn yr Y&s;pryd gl&acirc;n ni chaiff faddeuant yn dragywydd, ond y mae yn euog o faru dragywydd:</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Am iddynt ddywedyd, y mae y&s;pryd aflan ganddo.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna ei<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 12.46. Luc. 8.19.</NOTE> frodyr a'i fam a ddaethant, a chan &s;efyll allan hwy a anfon&acirc;&s;ant atto iw alw ef.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A'r bobl a ei&s;teddent o'i amgylch ef a dy|weda&s;ant wrtho, wele, y mae dy fam a'th frodyr allan yn dy gei&s;io.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna efe a'u hattebodd hwynt gan ddywe|dyd, pwy yw fy mam a'm brodyr&lpunctel;</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac wedi iddo edrych o'i amgylch ar y rhai oeddynt yn ei&s;tedd o'i ogylch, efe a ddywedodd, wele fy mam a'm brodyr.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Canys pwy bynnag a wnelo ewyllys Duw, hwnnw yw fy mrawd, a'm chwaer, a'm mam.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dammeg yr h&acirc;d. 30 A'r gronyn mw&s;tard. 37 Cri&s;t yn go&s;tegu y m&ocirc;r.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 13.1. Luc. 8.4.</NOTE> efe a ddechreuodd trachefn bregethu yn ymyl y m&ocirc;r, a thyrfa fawr a ymga&s;clodd atto, hyd oni orfu iddo ddringo i long, ac ei&s;tedd ar y m&ocirc;r, a'r holl dyrfa oedd wrth y m&ocirc;r ar y t&icirc;r.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a ddy&s;codd iddynt lawer ar ddam|hegion, ac a ddywedodd wrthynt yn ei ddy&s;cei|diaeth ef,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gwrandewch, wele, hau-&wcirc;r a aeth allan i hau:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A darfu wrth hau, i beth &s;yrthio ar y ffordd, ac ehediaid yr awyr a ddaethant, ac a'i dif&acirc;&s;ant.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A pheth a &s;yrthiodd ar le caregog, lle nid oedd iddo fawr ddaiar, ac yn y fan yr eginodd am nad oedd iddo ddyfnder daiar,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A phan gododd yr haul y poethwyd ef, ac am nad oedd gwreiddin efe a &wcirc;ywodd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A pheth a &s;yrthiodd ym mhlith drain, a'r drain a dyf&acirc;&s;ant, ac a'i tag&acirc;&s;ant ef fel na roddes ffrwyth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A pheth arall a &s;yrthiodd mewn t&icirc;r da, ac a roddes ffrwyth tyfadwy a chynhyrchol, ac a ddug, peth ei ddecfed ar hugain, a pheth ei dru|geinfed, a pheth ei ganfed.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y dywedodd efe wrthynt, y n&ecirc;b &s;ydd ganddo glu&s;tiau i wrando gwrandawed.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A phan oedd efe ei hun, y rhai oeddynt yn ei gylch ef g&ycirc;d &acirc;'r deuddec a ofynna&s;ant iddo am y dammeg.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, i chwi y rhodded gwybod dirgelwch teyrnas Dduw: eithr i'r rhai &s;y allan, ar ddammegion y gwneir p&ocirc;b peth,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fel<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 6.9. Math. 13.14. Luc. 8.10. Ioan. 12.40. Act. 28.26. Rhuf. 11.8.</NOTE> yn gweled y gwelant, ac ni chan|fyddant, ac yn clywed y clywant ac ni ddeall|ant: rhag iddynt ddychwelyd a maddeu iddynt eu pechodau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, oni wydd|och chwi y ddammeg honn&lpunctel; a pha fodd y gwy|byddwch yr holl ddamhegion eraill&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr hau-wr &s;ydd yn hau y gair.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y rhai yn ymyl y ffordd, yw y rhai lle 'r hauwyd y gair, ac wedi iddynt ei wrando, yn e|brwydd y daeth Satan, ac a ddug ymmaith o'u calonnau hwynt y gair a haua&s;id.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac felly hwynt hwy ynt y rhai a dderby|niant y gair ar le carregog, y rhai wedi iddynt wrando 'r gair ydynt yn ei dderbyn yn llawen,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac nid oes iddynt wreiddin ynddynt eu hunain, eithr tros am&s;er y maent: yna pan dd&ecirc;l blinder ac erlid o achos y gair, yn y man y rhwy&s;trir hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Hwynt hwy hefyd yw y rhai a hauwyd ym my&s;c y drain, y &s;awl a wrandawant y gair:</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac y mae gofalon y b&ycirc;d hwn,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Tim. 6.17.</NOTE> a h&ucirc;d cyfo|eth, a chwant pethau eraill yn dyfod i mewn, ac yn tagu 'r gair, ac ymae efe yn myned yn ddi|ffr wyth.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac hwynt hwy yw y rhai a hauwyd me|wn t&icirc;r da, y rhai ydynt yn gwrando y gair, ac yn ei dderbyn, ac yn dwyn ffrwyth, vn dd&ecirc;c ar hugain, arall drugain, ac arall gant.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 5.15. Luc. 8.16. &amp; 11.33.</NOTE> ddaw canwyll iw gofod tan le&s;tr neu tan wely, ynte iw go&s;od ar ganhwyll-bren&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.26. Luc. 8.17. &amp; 1<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.2.</NOTE> nid oes dim cuddiedig yr hwn nis amlygir, ac nid oes dim dirgel a'r nas daw i eglurdab.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Od oes i neb glu&s;tiau i wrando, gwran|dawed.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt: edrychwch<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 7.2. Luc. 6.38.</NOTE> beth a wrandawoch, pa fe&s;ur y me&s;uroch y me&s;urir i chwithau: a chwanegir i chwi y rhai a wrandewch.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 13 12. &amp; 25.29. Luc. 8.18. &amp; 19.26.</NOTE> y n&ecirc;b y byddo ganddo y rhoddir iddo, a'r neb ni byddo ganddo, y dygir oddi arno yr hyn a fyddo ganddo.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Hefyd efe a ddywedodd: felly y mae te|yrnas Dduw fel pe bwrie vn h&acirc;d i'r ddaiar,</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A chy&s;cu, a chodi n&ocirc;s a dydd: a'r h&acirc;d yn egino, ac yn tyfu i fynu, ac yntef heb &wcirc;ybod pa fodd:</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys y ddaiar a ddwg ffrwyth o honi ei hun, yn gyntaf yr eginin, yn &ocirc;l hynny y dwy|&s;en, yna 'r &ycirc;d yn llawn yn y dwy&s;en:</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A phan ymddango&s;o 'r ffrwyth, yn e|brwydd y rhydd efe y crymman ynddo, am ddy|fod y cynhaiaf.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac efe a ddywedodd ym mhellach, i ba beth y<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 13.31. Luc. 13.19.</NOTE> cyffelybwn i deyrnas Dduw&lpunctel; neu ar ba ddammeg y gwnawn ni gyffelybrwydd o honi?</P>
<P N="31"><HI>31</HI> [Y mae] fel gronyn mu&s;tard, yr hwn pan hauer yn y ddaiar &s;ydd leiaf o'r holl hadau a'r &s;ydd ar y ddaiar:</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Eithr wedi'r hauer, y mae yn codi, ac yn myned yn fwy n&acirc;'r holl ly&s;&s;iau, ac efe a ddwg
<PB REF="480">ganghenhau mawrion, fel y gallo ehediaid yr awyr nythu tan ei gy&s;cod ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac &acirc;<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 13.3.4.</NOTE> chyfryw ddamhegion lawer y tra|ethodd efe iddynt y gair, fel y gallent ei wrando.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac heb ddamhegion ni thraethodd efe iddynt [ddim:] eithr efe a eglurodd y cwbl oll iw ddi&s;cyblion o'r nailltu.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt y dydd hwnnw ym m&icirc;n yr hwyr, awn tro&s;odd i'r tu hwnt.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac wedi iddynt ollwng ymmaith y dyr|fa, y cymmera&s;ant ef, fel yr oedd yn y llong, ac yr oedd hefyd longau eraill g&ycirc;d ag ef.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac fe a gyfodes tyme&s;tl fawr o wynt, a'r tonnau a dafla&s;ant i'r llong hyd onid oedd hi yn llawn weithian.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac yr oedd efe yn y pen &ocirc;l i'r llong yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 8.23. Luc. 8.22.</NOTE> cy&s;cu ar obennydd, yna y deffroa&s;ant ef, gan ddywedyd wrtho: &ocirc; Athro onid gwaeth gennit er ein colli ni&lpunctel;</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac efe wedi codi i fynu a geryddodd y gwynt, gan ddywedyd wrth y m&ocirc;r, go&s;tega: yna y go&s;tyngodd y gwynt, ac y bu tawelwch mawr.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt: pa ham yr ydych mor ofnog&lpunctel; pa fodd nad oes gennych ffydd&lpunctel;</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Eithr hwy a ofna&s;ant yn ddirfawr, ac a ddywed&acirc;&s;ant wrth eu gilydd: pwy yw hwn, gan f&ocirc;d y gwynt a'r m&ocirc;r yn vfuddhau iddo&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn bwrw cythrael allan o vn, 22 Yn iachau gwraig glaf o ddiferlif gwaed, 38 Ac yn cyfodi merch lairus o farw i fyw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC<NOTE N="*" PLACE="marg">Mate. 8.28. Luc. 8.26.</NOTE> hwy a ddaethant tro&s;odd i'r tu hwnt i'r m&ocirc;r i wlad y Gadareniaid.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac ar ei ddyfodiad ef allan o'r llong, yn y mann y cyfarfu ag ef o'r monwentau, ddyn ag y&s;pryd aflan:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr hwn oedd a'i drigfan yn y monwentau, ac ni alle neb &acirc; chadwynau ei rwymo ef:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O achos mynych y rhwyma&s;id ef &acirc; lleffe|theiriau ac &acirc; chadwynau, eithr y cadwynau a ddarnia&s;e efe a'r lleffecheiriau a ddryllia&s;e, ac ni alle neb ei ddofi ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac yn wa&s;tad n&ocirc;s a dydd yr oedd efe yn llefain yn y mynyddoedd, ac yn y monwentau, ac yn ei dorri ei hun &acirc; cherrig:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pan ganfu efe yr Ie&s;u o hir-bell, efe a re|dodd, ac a'i haddolodd ef,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A chan weiddi &acirc; llef vchel efe a ddywe|dodd: beth &s;ydd i mi &acirc; thi, Ie&s;u fab Duw go|ruchaf: yr ydwyf yn dy dynghedu trwy Dduw, na phoenech fi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> (Canys efe a ddyweda&s;e wrtho, ty di y&s;|pryd dos allan o'r d&ycirc;n)</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a ofynnodd iddo, beth yw dy enw&lpunctel; yntef a attebodd gan ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.53.</NOTE> lleng yw fy enw, am fod llawer o honom.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe a fawr ymbiliodd ag ef, na yrre hwynt allan o'r wl&acirc;d.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yr oedd yno ar y mynyddoedd gen|faint fawr o foch yn pori:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r holl gythreuliaid a attolyga&s;ant iddo gan ddywedyd, danfon ni i'r moch, fel y gallom fyned i mewn iddynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yn y man y caniattaodd yr Ie&s;u idd|ynt, yna wedi i'r y&s;prydion aflan fyned allan, yr aethant i mewn i'r moch: a'r holl genfaint hon|no a ruthrodd tros y dibin i'r mor, (yr oeddynt tua dwy-fil) ac a'u boddwyd yn y m&ocirc;r.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r meichiaid a ffoa&s;ant ac a fynega&s;ant [y peth] yn y ddinas, ac yn y wlad: ac hwynt hwy a aethant allan i weled beth oedd hyn a wnaethid.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A hwynt a ddaethant at yr Ie&s;u, ac a wel&s;ant yr hwn a fua&s;e yn gythreulig, yn ei|&s;tedd &acirc;'i ddillad am dano, ac yn ei iawn bwyll: nid amgen yr vn y bua&s;e 'r lleng ynddo: ac hwy a ofna&s;ant.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r rhai a wel&s;ant a fynega&s;ant iddynt, pa fodd y bua&s;e i'r cythreulig, ac am y moch.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac hwy a ddechreua&s;ant ddymuno arno ef fyned ymmaith o'u goror hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac efe yn myned i long, yr hwn y bua&s;e y cythrael ynddo a ddymunodd arno gael bod gyd ag ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Onid yr Ie&s;u ni adawodd iddo, eithr dy|wedodd wrtho: dos i'th d&ycirc; ac yr eiddot, a my|nega iddynt pa faint a wnaeth yr Arglwydd e|rot, ac fel y trugarh&acirc;odd wrthit.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac efe a acth ymmaith, ac a ddechre|uodd gyhoeddi trwy Ddecapolis pa bethau eu maint a wnaethe 'r Ie&s;u iddo: a phawb a ryfe|dda&s;ant.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac wedi i'r Ie&s;u trachefn fyned mewn llong i'r lann arall, ymga&s;clodd tyrfa fawr atto, ac yr oedd efe wrth y m&ocirc;r.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Wele vn<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 9.18. Luc 8.41.</NOTE> o bennaethiaid y Synagog a ddaeth atto a'i enw Iairus, a phan ei gwelodd, efe a &s;yrthiodd i lawr wrth ei draed ef,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a fawr ymbiliodd ag ef gan ddy|wedyd, y mae fy merch ar drangc, [attolwg i ti] ddyfod a dodi dy ddwylo arni, fel yr iachaer hi, a byw fydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna yr aeth [yr Ie&s;u] gyd ag ef, a thorf fawr a'i dilynodd ef, hyd oni wa&s;cent ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> (Yna rhyw wraig yr hon a fua&s;e mewn difer-lif gwaed ddauddeng mhlynedd,</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac a oddefa&s;e lawer gan laweroedd o fe|ddygon, ac a dreulia&s;e gymmaint ag oedd ar ei helw, ac ni chaw&s;e ddim lle&s;aad, eithr yn hy|trach myned waeth-waeth,</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Pan glybu hi am yr Ie&s;u, hi a ddaeth yn y dyrfa o'r tu &ocirc;l, ac a gyffyrddod &acirc;'i wi&s;c ef.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys hi a ddyweda&s;e, os cyffyrddaf &acirc;'i ddillad ef iach fyddaf.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac yn ebrwydd y &s;ychodd ffynnon ei gwaed hi, ac hi a wybu yn ei chorph ddarfod ei hiachau o'r pla.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac yn y fan pan &wcirc;ybu 'r Ie&s;u ynddo ei hun fyned rhinwedd o honaw allan, efe a droes
<PB N="457" REF="480">yn y dyrfa, ac a ddywedodd, pwy a gyffyrddodd a'm dillad&lpunctel;</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ai ddi&s;cyblion a ddyweda&s;ant wrtho: ti a weli 'r dyrfa yn dy wa&s;cu, ac a ddywedi di, pwy a'm cyffyrddodd&lpunctel;</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac yntef a edrychodd o amgylch fel y caffe weled yr hon a wnaethe hyn.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A'r wraig gan ofni a chrynu, yn gwybod beth a wnaethid ynddi, a ddaeth, ar a &s;yrthiodd ger ei fron ef, ac a ddango&s;odd iddo 'r holl wiri|onedd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yna y dywedodd efe wrthi: ha ferch, dy ffydd a'th iach&acirc;odd, dos ymmaith yn heddych|lawn, a byddiach o'th bla.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac efe etto yn dywedyd, daeth rhai oddi wrth d&ycirc; pennaeth y Synagog gan ddywedyd: bu farw dy ferch, i ba beth yr aflonyddi 'r Athro mwyach&lpunctel;</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Er cynted y clybu 'r Ie&s;u y gair a ddy|weda&s;id, efe a ddywedodd wrth bennaeth y Sy|nagog, nac ofna, cr&ecirc;d yn vnic.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac ni adawodd efe neb iw ddilyn, ond Petr ac Iaco, ac Ioan brawd Iaco.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yna y daeth efe i d&ycirc; pennaeth y Syna|gog, ac a ganfu derfy&s;c, rhai ynwylo, ac yn o|chain llawer.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac wedi iddo fyned i mewn, efe a ddy|wedodd wrthynt: pa ham yr ydych yn terfy&s;cu, ac yn wylofain&lpunctel; ni bu farw 'r llangces, eithr cy&s;cu y mae hi.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac hwy a'i gwatwara&s;ant ef: ac yntef a'u bwriodd hwynt oll allan, ac a gymmerth d&acirc;d a mam y llangces, a'r rhai oeddynt gyd ag ef, ac a aeth i mewn lle yr oedd y llangces yn gorwedd.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A chan ymaflyd yn llaw 'r llangces efe a ddywedodd wrthi, <HI>Talitha Cumi,</HI> yr hyn yw o'i gyfieithu, yr enaeth (yr wyf yn dywedyd wr|thit) cyfot.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ac yn y fan y cyfodes yr enaeth, ac a rodi|odd, canys deuddeng mlwydd oed ydoedd hi: a &s;ynnu a wnaethant yn ddirfawr.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ac efe a orchymynnodd lawer arnynt, na chae neb &wcirc;ybod hyn, ac efe a ddywedodd am roddi iddi fwyd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Pa wedd yr erbynir Cri&s;t a'r eiddo yn eu gwlad eu hun, 7 awdurdod yr apo&s;tolion, 15 amrafel farn am Gri&s;t, 25 lladd Ioan a'i gladdu, 31 Cri&s;t yn rhoddi gorphywy&s;fa iw ddi&s;cyblion, 38 y pump torth bara a'r ddau by&s;codyn, 48 Cri&s;t yn gorym|ddaith ar y dwfr, 35 efe yn iachau llaweroedd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC efe a aeth ymmaith oddi yno, ac a<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 13.54. Luc. 4.16.</NOTE> dda|eth iw wlad ei hun, a'i ddi&s;cyblion a'i dily|na&s;ant ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac wedi dyfod y Sabboth, y dechreuodd efe athrawiaethu yn y Synagog, a &s;ynnu a wnaeth ar lawer a'i clyw&s;ant, gan ddywedyd, o ba le y daeth y petheu hyn i hwn&lpunctel; a pha ryw ddo|ethineb yw hon a roed iddo fel y gwneid y cy|fryw wyrthiau trwy ei ddwylo ef&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Onid hwn yw 'r &s;aer, mab Mair, brawd Iaco, ac Io&s;es, ac Iudas, a Simon&lpunctel; onid yw ei chwiorydd ef ymma yn ein plith ni&lpunctel; ac hwy a rwy&s;trwyd o'i blegit ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y dywedodd yr Ie&s;u wrthynt, ni<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 13.57. Luc. 4.24. Ioh. 4.44.</NOTE> bydd prophwyd mewn amharch ond yn ei wlad ei hun, ac ym mhlith ei genedl ei hun, ac yn ei d&ycirc; ei hun.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac ni alle efe yno wneuthyd dim gwyr|thiau, ond gan rhoddi ei ddwylo ar ychydig glei|&s;ion a'u hiachau hwynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A rhyfeddu a wnaeth efe wrth eu angre|duniaeth hwynt, ac efe a aeth yng-hylch y trefi<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 13.22.</NOTE> o amgylch gan athrawiaethu.</P>
<P N="7"><HI>7</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.1. Luc. 9.1. Mar. 3.14.</NOTE> Ac efe a alwodd y deuddec, ac a ddechre|uodd eu danfon hwynt bob yn ddau a dau, ac a roddes iddynt awdurdod ar y&s;prydion aflan.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac a orchymynnodd iddynt na chymme|rent ddim gyd &acirc; hwynt i'r daith, nac &s;crepan, na bara, nac arian yn eu pyr&s;au: ond llaw-ffon yn vnic.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eithr eu bod &acirc; &s;andalau am eu traed, ac na wi&s;cent ddwy bais.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, i ba le byn|nac yr eloch i mewn i d&ycirc;, arho&s;wch yno hyd o|nid eloch ymmaith oddi yno.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.14. Luc. 9.5. Act. 13.51.</NOTE> pha rhai bynnac ni'ch derbyniant, ac ni'ch gwrandawant: pan eloch oddi yno, e&s;cyd|wch y* llwch yr hwn fydd tan ei'ch traed, yn de|&s;tiolaeth iddynt: yn wir meddaf i chwi y bydd e&s;mwythach i Sodoma a Gomorra yn nydd y farn nag i'r ddinas honno.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac hwy a aethant ymmaith, ac a brege|tha&s;ant ar iddynt edifarhau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac a fwria&s;ant allan lawer o gythreuli|aid, ac a<NOTE N="*" PLACE="marg">Iac. 5.14.</NOTE> elia&s;ant ag olew lawer o gleifion, ac a'u hiacha&s;ant.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 14.1. Luc. 9.7.</NOTE> y clybu y brenin Herod [o honaw] (canys cyhoedd ydoedd ei enw ef) ac efe a ddy|wedodd: Ioan fedyddiwr a gyfodes o feirw, ac am hynny y gwneir gwyrthiau trwyddo ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Eraill a ddyweda&s;ant, Elias yw: ac e|raill a ddyweda&s;ant prophwyd yw: neu megis vn o'r prophwydi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A phan glybu Herod efe a ddywedodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 3.19.</NOTE> hwn yw Ioan yr hwn y torrais i ei ben, efe a go|dodd o feirw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys Herod hwn a ddanfona&s;e, ac a ddalia&s;e Ioan, ac a'i doda&s;e ef yng-harchar, o a|chos Herodias gwraig Philip ei frawd, am i|ddo ei phriodi hi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys Ioan a ddyweda&s;e wrth Herod:<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 18.16.</NOTE> nid cyfreithlawn i ti gael gwraig dy frawd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am hynny y daliodd Herodias &wcirc;g iddo, ac y mynne ei ladd ef, ac ni alle.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 14.4.</NOTE> Herod oedd yn ofni Ioan (gan wybod ei fod efe yn &wcirc;r cyfiawn, ac yn &s;anctaidd) ac a'i parche ef: ac wedi ei glywed ef, efe a wnai lawer o bethau, ac a'i gwrandawe ef yn ewylly&s;|car.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A phan oedd diwrnod cyfaddas, a Herod ar ei ddydd genedigaeth yn gwneuthur gwledd
<PB REF="481">iw bennaethiaid ai flaenoriaid a goreug-w&ycirc;r Galil&aelig;a.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac wedi i ferch Herodias ddyfod i mewn, a dawn&s;io a boddhau Herod, a'r rhai oeddynt yn cyd ei&s;tedd ag ef, y brenin a ddywedodd wrthy llangces, gofyn i mi y peth bynnac a fynnych, a mi a'i rhoddaf i ti.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a dyngodd iddi, beth bynnat a o|fynnech i mi, mi a'i rhoddaf i ti, hyd hanner fy nheyrnas.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Mat. 14.8.</NOTE> hithe a aeth allan, ac a ddywedodd wrth ei mam, pa beth a ofynnaf &lpunctel; a hithe a ddy|wedodd, pen Ioan fedyddi-wr.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac yn y fan hi a ddaeth yn bry&s;ur at y brenin, ac a ofynnodd gan ddywedyd: mi a fyn|nwn it yr awran roddi i mi mewn dy&s;cl ben Io|an fedyddiwr.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'r brenin er ei fod yn dra athri&s;t, er mwyn y llw, a'r rhai oeddynt yn cydei&s;tedd ag ef, ni fynne ei bwrw hi heibio.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac yn y man yr anfones y brenin ddieny|ddwr, ac a orchymynnodd ddwyn ei ben ef.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac yntef a aeth ac a dorrodd ei benn ef yn y carchar, ac a ddug ei benn ef mewn dy&s;cl, ac a'i rhoddes i'r llangces, a'r llangces a'i rhoddes ef iw mam.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A phan glybu ei ddi&s;cyblion ef, hwy a ddaethant, ac a gymmera&s;ant ei gorph ef, ac a'i doda&s;ant mewn bedd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 9.10.</NOTE> Apo&s;tolion a ymga&s;cla&s;ant at yr Ie|&s;u, ac a ddango&s;a&s;ant iddo bob peth a'r a wna|ethent, ac a athrawia&s;ent.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, deuwch eich hunain i le anghyfannedd o'r nailltu, a gorphy|wy&s;wch encyd, canys yr oedd llawer yn dyfod, ac yn myned, fel na chaent y&s;paid i fwytta.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Am<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 14.13. Luc. 9.10.</NOTE> hynny yr aethant i le anghyfan|nedd, mewn llong o'r nailltu.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A'r bobl yn eu gweled hwynt yn myned ymmaith, llawer a'i hadnabuant ef, ac a reda|&s;ant yno ar draed o'r holl ddina&s;oedd, ac a'i rhagflaena&s;ant hwynt, ac a ymga&s;cla&s;ant atto.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yna wedi i'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 9.36. &amp; 14.14.</NOTE> Ie&s;u fyned allan efe a we|lodd dyrfa fawr, ac a do&s;turiodd wrthynt, am eu bod fel defaid heb fugail, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 9.11.</NOTE> a ddechrenodd ddy&s;|cu iddynt lawer o bethau.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 14.15.</NOTE> wedi ei myned yn llawer o'r dydd, y daeth ei ddi&s;cyblion atto ef, gan ddywe|dyd: y lle &s;ydd anial, ac weithian y mae yn lla|wer o'r dydd.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Gollwng hwynt ymmaith fel y gallant fyned i'r pentrefi, a'r trefi oddi amgylch, a phry|nu iddynt fwyd, canys nid oes ganddynt ddim iw fwyta.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yntef a attebodd gan ddywedyd wr|thynt, rhoddwch chwi iddynt [beth] iw fwyta yna y dyweda&s;ant wrtho, a awn ni a phrynu bwyd er daucant ceiniog a'i roi iddynt iw fwyta &lpunctel;</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac efe<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 14 17. Luc. 9.13. Ioan. 6.9.</NOTE> a ddywedodd wrthynt, pa &s;awl torth &s;ydd gennwch? ewch ac edrychwch: ac we|di iddynt wybod, dyweda&s;ant, pump a dau by&s;|codyn.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Yna y gorchymynnodd efe iddynt beri i bawb ei&s;tedd yn fyrddeidiau, ar y gla&s;wellt.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A hwynt a ei&s;tedda&s;ant yn finteioedd, o fe&s;ur cannoedd, a deg a daugeiniau.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac wedi cymmeryd y pump torth a'r ddau by&s;codyn, gan edrych i fynu i'r nef efe a fendigodd, ac a dorrodd y bara, ac a'i rhoddes at ei ddi&s;cyblion iw go&s;od ger ei bronnau hwynt a'r ddau by&s;codyn a rannodd efe rhyngthynt oll.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ac hwynt hwy oll a fwyta&s;ant, ac a gaw|&s;ant ddigon.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> A hwynt a goda&s;ant o'r briwfwyd ddeu|ddec ba&s;cedaid yn llawn, ac o'r py&s;cod.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A'r rhai a fwyta&s;ent oeddynt yng-bylch pum m&icirc;l o w&ycirc;r.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ac yn y man y parodd efe iw ddi&s;cyblion gymmeryd llong, a myned oi flaen ef tua Beth|&s;aida i'r lann arall, tra fydde efe yn danfon ym|maith y bobl.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac wedi iddo eu danfon hwynt ym|maith, efe a a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">th i'r mynydd i weddio.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 14.23. Ioan. 6.15.</NOTE> phan oedd hi yn hwyr, yr oedd y llong ar ganol y m&ocirc;r, ac yntef ei hun ar y t&icirc;r.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac efe ni gwele hwynt yn llyddedig yn rhwyfo (canys y gwynt oedd yn eu herbyn) ac yng-hylch y bedwaredd &wcirc;ylfa o'r n&ocirc;s, efe a dda|eth attynt gan rodio ar y m&ocirc;r, ac a fynna&s;e fy|ned heibio iddynt.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Pan wel&s;ant hwy ef yn rhodio ar y m&ocirc;r, tybia&s;ant mai drychiolaeth ydoedd efe, ac hwy a waedda&s;ant.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> (Canys hwynt hwy oll ai gwel&s;ant ef, ac a ddychryna&s;ant) ac yn y man yr ymddidda|nodd &acirc; hwynt, ac y dywedodd wrthynt, cym|merwch gy&s;ur mi fi &s;ydd [ymma,] nac ofnwch.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Yna yr aeth efe attynt i'r llong, a'r gwynt a dawelodd, ac aruthro fwy-fwy a wnaethant ynddynt eu hunain gan ryfeddu.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> O blegit ni ddehalla&s;ant, am y torthau hynny, am galedu eu calonneu hwynt.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 14.34.</NOTE> wedi iddynt ddyfod tro&s;odd, hwynt hwy a ddaethant i dir Genezareth, ac a lannia|&s;ant.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> A phan ddaethant o'r llong, hwynt hwy a'i had nabuant ef yn ebrwydd.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Ac wedi iddynt fyned trwy gwbl o'r go|ror hwnnw, dechreua&s;ant ddwyn oddi amgylch mewn gwel&acirc;u rai cleifion, pa le bynnac y cly|went ei f&ocirc;d ef.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Ac i ba le bynnac yr ele efe i mewn i dre|fi, neu ddina&s;oedd neu bentrefi, y dodent ei cleifi|on ar yr heolydd gan attolwg iddo gael o ho|nynt gyffwrdd cymmaint ag ymyl ei wi&s;c ef, a chynnifer ag a gyffyrdda&s;ant ag ef a iachawyd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn atteb tros ei ddi&s;cyblion y rhai a fwytta&s;ent heb ymolchi. 24 Yn iachau merch y wraig o Syrophe|ni&s;a. 32 A'r fyddar m&ugrave;d.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNo<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 15.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> yr ymga&s;clodd atto 'r Phari&s;&aelig;aid, a rhai o'r &s;crifenyddion a ddaethe o Ieru&s;ale~.</P>
<PB N="458" REF="481">
<P N="2"><HI>2</HI> A phan wel&s;ant rai o'i ddi&s;cyblio~ ef &acirc; dwy|law cyffredin (hynny ydyw eb olchi) yn bwytta bwyd, hwy a argyoedda&s;ant.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> (Canys y Phari&s;&aelig;aid a'r holl Iddewon oni bydd iddynt olchi eu dwylaw yn fynych ni fwyt&acirc;nt gan gadw traddodiad yr henafiaid.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A [phan ddelont] o'r farchnad, oni bydd iddynt ymolchi ni fwytt&acirc;nt: a llawer o bethau eraill a gymmera&s;ant iw cadw, nid amgen gol|chiadau cwppanau, ac y&s;tenau, ac efyddennau, a gwel&acirc;u.)</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna y gofynnodd y Phari&s;&aelig;aid a'r &s;cry|fenyddion iddo: Pa ham na rodia dy ddi&s;cyblon yn &ocirc;l traddodiad yr henuriaid, ond bwyta eu bwyd &acirc; dwylo heb olchi?</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yntef a attebodd ac a ddywedodd wrthynt: am hynny da y prophwydodd E&s;aias am da|noch chwi ragrithw&ycirc;r fel y mae yn &s;crifenne|dig:<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 29.14.</NOTE> y mae y bobl hyn yn fy anrhydeddu i &acirc;'u gwefu&s;au, a'i calon &s;ydd bell oddi wrthif.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yn ofer y maent yn fy anrhydeddu gan ddy&s;cu athrawiaethau [y rhai ydynt] orchym|ynnion dynion.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys yr ydych yn gadel gorchymyn Duw, ac yn cadw traddodiad dynion, megis golchi &s;tenau, a chwppaneu: a llawer o bethau eraill o'r cyffelyb yr ydych yn eu gwneuthur.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Hefyd efe a ddywedodd wrthynt: gwych yr ydych yn gwrthod gorchymyn Duw, i ga|dw eich traddodiad eich hun.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys Mo&s;es a ddywedodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.12. deut. 5.16. ephe&s;. 6.2.</NOTE> Anrhyde|dda dy dad a'th fam: a<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 21.17. lefit. 20.9. dihar. 20.20.</NOTE> phwy bynnag a felldi|thio ei dad neu ei fam lladder ef yn farw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac meddwch chwithau, os dywed d&ycirc;n wrth ei dad neu ei fam, Corban: &s;ef trwy y rhodd [a offrymmir] gennifi, y daw ll&ecirc;s i ti, [rhydd fydd efe.]</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac nid ydych mwyach yn gadel iddo wneuthyd dim iw d&acirc;d neu iw fam,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gan ddirymmu gair Duw &acirc;'ch traddo|diad eich hunain yr hwn a draddoda&s;och chwi, a llawer o gyffelyb bethau a hynny yr ydych yn eu gwneuthur.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 15.10.</NOTE> efe a alwodd yr holl dyrfa atto, ac a ddywedodd wrthynt, gwrandewch chwi oll arnaf, a dehellwch.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Nid oes dim allan o dd&ycirc;n yn myned i me|wn iddo yr hwn a ddichon ei halogi ef: eithr y pethau &s;y yn dyfod allan o honaw, y rhai hynny yw y pethau &s;y yn halogi d&ycirc;n.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Od oes gan neb glu&s;tiau i wrando gwra~|dawed.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A phan ddaeth efe i mewn i'r t&ycirc; oddi wrth y bobl, ei ddi&s;cyblion a ofynna&s;ant iddo am y ddammeg.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yntef a ddywedodd wrthynt, a ydych chwithau hefyd yn ddi-ddeall&lpunctel; oni &wcirc;yddoch, am b&ocirc;b peth oddi allan a el i mewn i dd&ycirc;n, na all ei halogi ef&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys nid yw efe yn myned i'r galo~ ond i'r bol, ac yn myned allan i'r geud&ycirc; gan garthu yr holl fwydydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac efe a ddywedodd, mai yr hyn &s;ydd yn dyfod allan o dd&ycirc;n, hynny &s;ydd yn halogi d&ycirc;n.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 6.5. &amp; 8.21.</NOTE> oddi mewn o galonneu dynion y daw drwg-feddyliau, torri prioda&s;au, puttein|dra, llofruddiaeth,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Lladratta, cribddeilio, drygioni, twyll, ma&s;wedd, drwg lygad, cabledd, balchder, ynfy|drwydd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y mae yr holl drygioni hyn yn dyfod oddi mewn, ac yn halogi d&ycirc;n.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 15.21.</NOTE> efe a gyfodes oddi yno, ac a aeth i gy|ffiniau Tyrus a Sidon, ac a aeth i mewn i d&ycirc;, ac ni fynna&s;e i n&ecirc;b &wcirc;ybod, eithr ni alle efe fod yn guddiedig:</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys pan glybu gwraig yr ho~n yr oedd ei merch fecha~ ag y&s;pryd a&s;&s;an ynddi &s;&ocirc;n am da|no, hi a ddaeth, ac a &s;yrthiodd wrth ei draed ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> (A Groeges oedd y wraig o Syrophe|ni&s;&s;a o genedl) a hi a attolygodd fwrw 'r cy|thrael allan o'i merch.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrthi, gad yn gyn|taf borthi 'r plant: Canys nid da yw cymmeryd bara 'r plant, a'i daflu i'r cenawon cwn.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A hithe a attebodd ac a ddywedodd wrtho, gwir &ocirc; Arglwydd, er hynny y cenawon a fwyt|t&acirc;nt tann y bwrdd o friw&s;ion y plant.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna y dywedodd efe wrthi, am y gair hwnnw, dos ymmaith, aeth y cythrael allan o'th ferch.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac wedi iddi ddyfod adref iw th&ycirc; hi a ga|fodd fyned o'r cythrael allan, a'i merch wedi ei bwrw ar y gwely.</P>
<P N="31">&rindx; <HI>31</HI> Ac efe a aeth trachefn ymmaith o due|ddau Tyrus a Sidon,<NOTE PLACE="marg">Yr Efongyl y xii. Sul wedi 'r Drindod.</NOTE> ac a ddaeth hyd for Gali|laea trwy ganol cyffiniau Decapolis.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A hwynt a dduga&s;ant atto vn byddar ac attal dywedyd arno, ac a attolyg&acirc;&s;ant iddo roi ei law arno ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac wedi iddo ei gymmeryd ef o'r naill du allan o'r dyrfa, efe a e&s;tynnodd ei fy&s;edd yn ei glu&s;tiau ef, ac wedi iddo boeri, efe a gyffyrddodd &acirc;'i dafod ef,</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A cha~ edrych tu &acirc;'r nef efe a ocheneidiodd ac a ddywedodd wrtho, <HI>Ephphatha</HI> &s;ef ymagor.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac yn ebrwydd yr ymagorodd ei glu&s;ti|au ef, ac yr ymollyngodd rhwym ei dafod ef, ac efe a lefarodd yn eglur.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac efe a waharddodd iddynt ddywedyd i~ neb. Ond pa mwyaf y gwharddodd efe iddynt, mwy y cyhoedda&s;ant.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A rhyfeddu a wnaethant yn ddirfawr ga~ ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 1.31. eccle. 39.16.</NOTE> da y gwnaeth efe bob peth: y mae efe yn gwneuthur i'r byddair glywed, ac i'r mu|dion ddywedyd. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn porthi pedair m&icirc;l &acirc; &s;aith dorth o fara: 11 Yn atteb y Phari&s;&aelig;aid am gei&s;io mwy o arwyddion gan erchi gochelyd eu &s;urdoes hwynt, 22 Yn iachau go|lwg vn dall &acirc;'i boeryn, 27 Yn gofyn am bwy yr oe|ddid yn ei gymmeryd ef, 31 Yn prophwydo am ei ddioddefaint, gan annog eraill i ddioddef.</P>
</ARGUMENT>
<PB REF="482">
<P N="1">&rindx; YN<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl y vii. Sul wedi 'r Drindot. <HI>Math. 15.32.</HI></NOTE> y dyddiau hynny, pan oedd y dyrfa yn fawr iawn ac heb ganddynt ddim iw fwytta, y galwodd yr Ie&s;u ei ddi&s;cyblion, ac y ddywedodd wrthynt.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr wyfi yn to&s;turio wrth y dyrfa, am idd|ynt aros gyd &acirc; mi er ys tridiau weithian, ac nid oes ganddynt ddim iw fwyta.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac os anfonafi hwynt ymmaith iw teieu eb fwyd, hwynt hwy a lewygant ar y ffordd, ca|nys llawer o honynt a ddaethant o bell.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'i ddi&s;cyblion ef ai hatteba&s;ant, o ba le y gall neb ddig&ocirc;ni y rhai hyn &acirc; bwyd ymma yn yr anialwch&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a ofynnodd iddynt, pa &s;awl torth &s;ydd gennwch &lpunctel; a hwynt hwy a ddyweda&s;ant, &s;aith.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yntef a orchymynnodd i'r dyrfa ei&s;tedd ar y llawr: a chan gymmeryd y &s;aith dorth, wedi rhoi diolch efe a'u torrodd [hwynt,] ac a'u rhoddes iw ddi&s;cyblion iw go&s;od ger eu bronnau, a hw|ynt a'u go&s;oda&s;ant ger bron y bobl.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac yr oedd ganddynt ychydig by&s;cod by|chein: ac wedi iddo fendigo efe a barodd ddodi y rhai hynny hefyd ger eu bronnau [hwynt.]</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A hwynt a fwytta&s;ant, ac a gaw&s;ant ddi|gon, ac hwy a goda&s;ant o'r briwfwyd gweddill &s;aith ba&s;cedaid.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r rhai a fwytta&s;ant oeddynt yng-hylch pedair mil, ac efe a'u gollyngodd hwynt ym|maith. &lindx;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 15.39.</NOTE> yn y man wedi iddo fyned i long gyd &acirc;'i ddi&s;cyblion, efe a ddaeth i barthau Dal|manutha.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">M&acirc;th. 16.1.</NOTE> Phari&s;&aelig;aid a ddaethant ac a dde|chreua&s;ant ymholi ag ef, gan ofyn ganddo ar|wydd o'r nef gan ei demtio.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yntef gan ddwys ocheneidio yn ei y&s;|pryd a ddywedodd, Pa ham y mae y genhedla|eth honn yn cei&s;io arwydd &lpunctel; yn wir meddaf i chwi, na roddir arwydd i'r genhedlaeth honn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a'u gadawodd hwynt, ac a aeth i'r llong trachefn, ac a dynnodd ymmaith i'r lann arall.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r [di&s;cyblion]<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 16.5.</NOTE> a adaw&s;ant yn angof ddwyn bara gyd &acirc; hwynt, ac nid oedd ganddynt onid vn dorth yn y llong.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y gorchymynnodd efe iddynt, gan ddywedyd, Gwiliwch ac ymogelwch rhag &s;ur|does y Phari&s;&aelig;aid a &s;urdoes Herod.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac ymre&s;ymmu a wnaethant y naill wrth y llall, gan ddywedyd, nid oes genym mor bara.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r Ie&s;u gan &wcirc;ybod hynny a ddywed|odd wrthynt: pa ymry&s;ymmu 'r ydych am nad oes gennwch fara &lpunctel; ond ydych chwi etto yn y&s;tyrried, nac yn deall &lpunctel; a ydyw eich calonneu chwi etto wedi caledu &lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gan fod gennwch lygaid oni welwch chwi &lpunctel; a chan fod genwch chwi glu&s;tiau oni chlywch chwi &lpunctel; ac onid ydych yn cofio&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pan<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 6.11.</NOTE> dorrais y pump torth hynny ym my&s;c pum mil, pa &s;awl ba&s;cedaid o'r briwfwyd a goda&s;och i fynu&lpunctel; a hwynt a ddyweda&s;ant, deu|ddec.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A phan [dorrais] &s;aith ym mhlith pe|dair mil, pa &s;awl ba&s;cedaid o'r briwfwyd a go|da&s;och i fynu &lpunctel; a hwynt a ddyweda&s;ant, &s;aith.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, pa fodd nad ydych yn deall &lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac efe a ddaeth i Beth&s;aida, a hwy a dduga&s;ant atto vn dall, ac a ddei&s;yfia&s;ant arno ar iddo gyffwrdd ag ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna y cymmerth efe y dall erbyn ei law ac ai tywy&s;odd ef allan o'r dref: ac wedi iddo boeri yn ei lygaid ef, a rhoi ei law arno, efe a ofynnodd iddo, a oedd efe yn gweled dim.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac efe a gododd ei olwg ac a ddywe|dodd: yrwyfi yn gweled dynion yn rhodio fel coed.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Wedi hynny y go&s;odes efe ei ddwylo drachefn ar ei lygaid ef, ac a barodd iddo edrych eilwaith: ac yna y cafas ei olwg, ac efe a wele bawb o bell ac yn eglur.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac efe ai anfonodd ef adref iw d&ycirc; gan ddy|wedyd, na ddos i'r dref ac na ddywed i neb yn y dref.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 16.13. Luc. 9.18.</NOTE> Ie&s;u gyd &acirc;'i ddi&s;cyblion a aethant i mewn i drefydd Cae&s;aria Philippi: ac ar y ffordd efe a holodd ei ddi&s;cyblion gan ddywe|dyd: Pwy y mae dynnion yn dywedyd fy mod i?</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A hwynt a atteba&s;ant: Ioan fedyddiwr, a rhai Elias, ar eraill vn o'r prophwydi.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, a phwy yr ydych chwi yn dywedyd fy mod i &lpunctel; Petr a atte|bodd ac a ddywedodd wrtho, ti yw 'r Cri&s;t.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac efe a waharddodd iddynt, ddywedyd i neb hynny am dano ef.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac efe a ddechreuodd eu dy&s;cu hwynt, fod yn rhaid i Fab y d&ycirc;n oddef llawer, ai wrthod gan yr henuriaid yr arch-offe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">riaid a'r &s;crifennyddi|on, ai ladd, a thri-diau wedi [hynny] adgyfodi.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A'r ymadrodd hwnnw a ddywedodd efe yn oleu. Yna Petr a'i cymmerth ef, ac a dde|chreuodd ei geryddu ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Eithr efe wedi iddo droi ac edrych ar ei ddi&s;cyblion, a geryddodd Petr gan ddywedyd, dos ymmaith ar fy &ocirc;l Satan am nad ydwyt yn &s;ynnied y pethau &s;y o Dduw, ond y pethau &s;y o ddynion.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac wedi iddo ef alw 'r dyrfa gyd &acirc;'i ddi&s;|cyblion, efe a ddywedodd wrthynt: y<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.38. &amp; 16.24. Iuc. 9.23. &amp; 14.27.</NOTE> neb a fyn|no fy nilyn i, ym wrthoded ag ef ei hun, a chym|mered ei groes a dilyned fi.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Canys pwy bynnag a fynno gadw ei e|nioes a'i cyll hi:<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.39. &amp; 16.25. Luc. 9.24. &amp; 17.33.</NOTE> a phwy bynnag a gyll ei eni|oes er fy mwn i a'r Efengyl, efe ai ceidw hi.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Canys pa le&s;aad i dd&ycirc;n ennill yr holl fyd, a cholli ei enaid ei hun &lpunctel;</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Neu pa gyfnewid a rydd d&ycirc;n am ei enaid&lpunctel;</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.33. Luc. 9.26.</NOTE> pwy bynnag a fyddo cywillydd
<PB N="459" REF="482">ganddo fi a'm geiriau, yn yr odinebus a'r be|chadurus genhedlaeth hon: bydd cywilydd gan Fab y d&ycirc;n yntef hefyd, pan ddel yng-ogoniant ei Dad gyd &acirc;'r angelion &s;anctaidd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn ymrithio. 25 Yn bwrw allan y cythrael mud yr hwn ni ellid ei fwrw allan heb ympryd a gweddi. 31 Yn rhybuddio am ei ddioddefaint. 35 Yn dy&s;cu iw ddi&s;cyblion o&s;tyngeiddrwydd. 38 Yn erchi iddynt na luddient i neb orchfygu y cythrael yn ei enw ef. 42 Ac yn gwahardd tramgwyddiadau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC efe a ddywedodd wrthynt: yn wir yr wyf yn dywedyd i chwi fod rhai o'r rhai &s;ydd yma yn &s;efyll ni phrofant angeu, hyd pan welant deyrnas Dduw wedi dyfod mewn nerth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> &rindx; A<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 17.1. luc. 9.28.</NOTE> chwe diwrnod wedi [hynny] y cym|merth yr Ie&s;u Betr, ac Iaco, ac Ioan, ac a'u dug hwynt i fynydd vchel o'r nailltu, ac efe a amrithiodd yn eu g&wcirc;ydd hwynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'i ddillad ef a ddi&s;claeria&s;ant yn dra chan|naid fel yr eira: y fath ni feidr vn pannwr ar y ddaiar eu cannu.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac ymddango&s;odd iddynt Elias gyd &acirc; Mo&s;es, ac yr oeddynt yn ymddiddan &acirc;'r Ie&s;u.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna 'r attebodd Petr, ac y dywedodd wrth yr Ie&s;u, Rabbi, da yw i ni fod ymma: gwnawn ninnau dair Pabell, vn i ti, ac vn i Mo&s;es, ac vn i Elias.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr ni wyddied efe beth yr oedd yn ei ddywedyd: canys yr oeddynt wedi dychrynu.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac fe a ddaeth cwmwl yn eu cy&s;codi hw|ynt: a llef a ddaeth allan o'r cwmwl gan ddy|wedyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 3.17. &amp; 17.5. luc. 3.22.</NOTE> Hwn yw fy annwyl Fab gwrande|wch ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yn ddi&s;ymmwth pan edrycha&s;ant o amgylch, ni wel&s;ant neb mwy: ond yr Ie&s;u yn vnic gyd a~ hwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pan<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 17.9.</NOTE> oeddent yn dyfod i wared o'r myn|ydd, efe a orchymynnodd iddynt na ddango&s;ent i neb y pethau a wel&s;ent, hyd pan adgyfode Mab y d&ycirc;n o feirw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A hwynt a gadwa&s;ant yr ymadrodd hwn|nw iddynt eu hunain, gan ymofyn yn eu my&s;c, beth oedd, adgyfodi o feirw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A gofyn a wnaethant iddo, gan ddywe|dyd: Pa ham y dywed yr &s;crife~nyddion, fod<NOTE N="*" PLACE="marg">Mal. 4.5.</NOTE> yn rhaid i Elias ddyfod yn gyntaf &lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac yntef gan atteb a ddywedodd wrth|ynt, Elias yn ddiau gan ddyfod yn gyntaf a &ecirc;dfryd b&ocirc;b peth yn eu lle: ac fel y mae yn &s;cri|ennedic am F&acirc;b y dyn, [rhaid] iddo<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ay. 53.4.</NOTE> oddef llawer a'i ddirmygu.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Eithr yr wyf yn dywedyd i chwi ddyfod Elias, a gwneuthur o honynt iddo 'r hyn a fyn|na&s;ant, fel yr &s;crife~nwyd am dano.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 17.14. luc 9.37.</NOTE> phan ddaeth efe at ei ddi&s;cyblon, efe a welodd dyrfa fawr o'i ogylch a'r &s;crifenny|ddion yn ymddadleu &acirc; hwynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac yn ebrwydd yr holl dyrfa wedi ei gan|fod ef, a ddychryna&s;ant, a chan redeg atto a gy|farcha&s;ant iddo.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a ofynnodd i'r &s;crifennyddion, pa ymddadleu yr ydych yn eich plith eich hunain &lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac vn o'r dyrfa gan atteb a ddywedodd, yr Athro, mi a ddugym fy mab attat, ac y&s;pryd mud ynddo.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yr hwn pa le bynnag y cymmero, a'i rhwyga, ac yntef a fwrw ewyn, ac a e&s;cyrnyga ddannedd, ac y mae yn dihoeni, ac mi a ddywe|dais wrth dy ddi&s;cyblion am ei fwrw ef allan, ond nid allent.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna yr attebodd efe iddo, ac a ddywedodd &ocirc; genhedlaeth anffyddlon, pa hyd y byddaf gyd &acirc; chwi &lpunctel; pa hyd y goddefaf chwi? dygwch ef attaf i.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna y duga&s;ant ef atto: a phan welodd ef, yn y man yr y&s;pryd a'i ddrylliodd ef, a chan &s;yrthio ar y ddaiar, efe a ymdreiglodd tann falu ewyn.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A gofynnodd yr Ie&s;u iw dad ef, beth &s;ydd o am&s;er er pan ddarfu fel hyn iddo &lpunctel; yntef a ddywedodd, er yn fachgen.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A mynych y taflodd ef yn t&acirc;n, ac yn y dwfr iw ddifetha ef: ond os gelli di ddim, cym|morth ni gan do&s;turio wrthym.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrtho, os gelli di gredu: pob peth a all bod i'r neb a gredo.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac yn y fan, tad y bachgen gan lefain, ac &wcirc;ylofain a ddywedodd, yr wyf i yn credu &ocirc; Ar|glwydd, cymmorth fy anghreduniaeth i.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Pan welodd yr Ie&s;u y dyrfa hefyd yn rhedeg yng-hyd, efe a geryddodd yr y&s;pryd a|flan gan ddywedyd wrtho, Ty di y&s;pryd mud a byddar, yr wyfi yn gorchymyn i ti, tyred allan o honaw, ac na ddos mwy iddo ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac wedi [i'r y&s;pryd] lefain a'i ddryllio ef efe a aeth allan, ac yr oedd efe fel van marw, fel y dywedodd llawer ei farw ef.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r Ie&s;u gan ei gymmeryd ef erbyn ei law, a'i cyfododd, ac efe a &s;afodd i fynu.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac wedi iddo fyned i mewn i'r t&ycirc;, ei ddi&s;|cyblion ef a ofynna&s;ant iddo yn gyfrinachol, Pa ham na allem ni ei fwrw ef allan &lpunctel;</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yntef a ddywedodd wrthynt, y rhyw hwn ni all er dim ddyfod allan: ond trwy weddi, ac ympryd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A hwynt<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 17.22. luc. 9 22.</NOTE> a aethant oddiyno, ac a gyd|ymdaithia&s;ant trwy Galil&aelig;a, ac ni fynne efe i neb &wcirc;ybod.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Canys yr oedd efe yn dy&s;cu ei ddi&s;cybli|on, ac yn dywedyd wrthynt, y rhoddid Mab y d&ycirc;n i ddwylo dynion, a hwynt ai lladdent ef, ond wedi ei ladd yr adgyfode y trydydd dydd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Eithr ni &wcirc;yddent hwy yr ymadrodd hwn|nw, ac ni feiddient ymofyn ag ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Matn. 18.1. luc. 9.46.</NOTE> efe a ddaeth i Capernaum, ac wedi ei ddyfod i'r t&ycirc;, efe a ofynnodd iddynt: am ba beth yr oeddech yn ymddadle yn eich plith, ar h&ycirc;d y ffordd&lpunctel;</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac hwynt hwy a daw&s;ant a &s;&ocirc;n: canys ar h&ycirc;d y ffordd yr ymddadleua&s;ent &acirc;i gilydd,
<PB REF="483">pwy o honynt [fydde] fwyaf.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A phan ei&s;teddodd, efe a alwodd y deu|ddec, ac a ddywedodd wrthynt, os myn neb fod yn gyntaf, efe a fydd olaf a gw&acirc;s i bawb.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac efe a gymmerth fachge~nyn, ac ai go|&s;ododd yn eu canol hwynt, ac wedi iddo ei gym|meryd ef ar ei fraich, efe a ddywedodd wrthynt,</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Pwy bynnag a dderbynio vn o'r cyfryw fechgin yn fy enw i &s;ydd yn fy nerbyn i: a phwy bynnag am derbyn i, nid myfi y mae yn ei dder|byn onid yr hwn a'm danfonodd i.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 9.49.</NOTE> Ioan a'i hattebodd ef gan ddywe|dyd: athro ni a wel&s;om vn yn bwrw allan gy|threuliaid yn dy enw di yr hwn nid yw yn ein di|lyn ni, ac ni a wahardda&s;om iddo am nad oedd yn ein dilyn.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd, na waherddwch ef: canys nid oes neb a wna wrthiau trwy fy enwi, ac a<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cor. 12.3.</NOTE> all yn y fan roi dryg-air i mi.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Canys y neb nid yw i'n herbyn, o'n tu ni y mae.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Pwy bynnag a roddo i chwi iw yfed gwpaneid o ddwfr yn fy enw i am eich bod yn perthyn i Gri&s;t,<NOTE PLACE="marg">Math 10.42.</NOTE> yn wir meddaf i chwi, ni chyll efe ei obrwy.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A phwy<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 18.6. luc. 17.1.</NOTE> bynnag a rwy&s;tro 'r vn o rhai bychein hyn y rhai ydynt yn credu ynofi: gwell oedd iddo o&s;od maen melin o amgylch ei wddf, a'i daflu i'r m&ocirc;r.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Am hynny<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 5.29. &amp; 18.8.</NOTE> os dy law a'th rwy&s;tra, tor hi ymmaith, gwell yw i ti fyned i mewn i'r by|wyd yn vnllawiog, na myned i vffern &acirc; dwy law i'r t&acirc;n anniffoddadwy,</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Lle<NOTE N="*" PLACE="marg">L&s;a. 66.24.</NOTE> ni bydd marw eu pryf hwynt, ac ni ddiffydd y t&acirc;n.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ac os dy droed a'th rwy&s;tra, tor ef ymma|ith: gwell yw i ti fyned yn gloff i'r bywyd, nag &acirc; dau droed dy daflu i vffern, i'r t&acirc;n anniffodda|dwy,</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Lle ni bydd marw eu pryf hwynt, ac ni ddiffydd y t&acirc;n.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Ac os dy lygad a'th rwy&s;tra, bwrw ef ym|maith, gwell yw i ti fyned i deyrnas Dduw yn vnllygeidiog, nag &acirc; dau lygad gennit, dy daflu i d&acirc;n vffern,</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Lle ni bydd marw eu pryf hwynt, ac ni ddiffydd y t&acirc;n.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Canys pawb a helldir &acirc; th&acirc;n, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 2.13.</NOTE> phob a|berth a helldir &acirc; halen.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Da yw halen:<NOTE PLACE="marg">Math. 5.13. luc. 14.34.</NOTE> ond os bydd yr halen yn ddiflas, &acirc; pha beth yr helltir ef&lpunctel; Bydded i chwi halen ynoch eich hunain, a byddwch heddych|lawn &acirc;'i gylyd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn atteb y Phari&s;&aelig;aid am y&s;car 13 Yn derbyn pla~t, yn atteb y golludog am etifeddu teyrnas nef, 28 Ai ddi&s;cyblion hefyd 33 I ba rai y mae yn prophwy|do am ei ddioddefaint. 35 Yn atteb meibion Zebe|deus. 46 Ac yn rhoi ei olwg i Bartimaeus.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC efe<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 19.1.</NOTE> a gyfododd oddi yno, ac a aeth i du|eddau Iudaea trwy 'r tu hwnt i'r Iorddo|ne~, a'r dyrfa a dynnodd trachefn ato: ac yntef fel yr arfere a'n dy&s;codd hwynt trachefn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y daeth y Phari&s;&aelig;aid, ac a ofynna&s;ant iddo: a oedd rydd i &wcirc;r roi ymmaith ei wraig, gan ei demtio ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yntef a attebodd gan ddywedyd wrthynt: beth a orchymynnodd, Mo&s;es i chwi&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A hwynt hwy a ddyweda&s;ant,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 24.2.</NOTE> Mo&s;es a ganiataodd roi llythr y&s;car, a'i gollwng hi ym|maith.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna 'r attebodd yr Ie&s;u, ac a ddywedodd wrthynt: o achos caledrwydd eich calo~nau yr &s;crifennodd efe i chwi y gorchymyn hwnnw:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O ddechreuad creadigaeth,<NOTE PLACE="marg">Gen. 1.27. math. 19.4.</NOTE> yn wryw a benyw y gwnaeth Duw hwynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 2.24. 2. cor. 6.16. ephe. 5.31.</NOTE> y g&acirc;d d&ycirc;n ei dad a'i fam, ac y gl&ycirc;n wrth ei wraig:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A hwynt ill dau fyddant vn cnawd, ac felly nid ynt mwy ddau, ond vn cnawd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny y peth a gydiodd Duw,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 7.10.</NOTE> na wahaned d&ycirc;n.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yn t&ycirc; trachefn y gofynnodd ei ddi&s;|cyblion iddo am yr vn peth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt:<NOTE PLACE="marg">Math. 5.32. &amp; 19.9. mar. 10.11. luc. 16.18.</NOTE> pwy byn|nag a ddyru ymmaith ei wraig, ac a brioda vn arall, y mae yn torri pri&ocirc;das &acirc; hi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac os gwraig a ddyru ymmaith ei g&wcirc;r, a phriodi vn arall, y mae hi yn torri priodas.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 19.15. luc. 18.13.</NOTE> hwy a dduga&s;ant blant atto, fel y cy|ffyrdde efe &acirc; hwynt: a'r di&s;cyblion a geryddent y rhai a'u duga&s;e hwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r Ie&s;u pan welodd hynny fu anfodlon, ac a ddywedodd wrthynt: gedwch i bla~t ddyfod attafi, ac na waherddwch hwynt: canys i'r cy|fryw y perthyn teyrnas nefoedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yn wir meddaf i chwi: pwy bynnag ni dderbynio deyrnas Dduw fel plentyn nid aiff i mewn iddi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a'u cofleidiodd hwynt, ac a roddes [ei] ddwy lo arnynt, ac a'u bendithiodd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac wedi iddo fyned i'r ffordd, y<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 19.16. luc. 18.18.</NOTE> rhedodd vn ac a o&s;tyng odd iddo, ac a ofynnoddiddo: &ocirc; A|thro da, beth a wnaf i gael meddiannu bywyd tragywyddol &lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yr Ie&s;u a ddywedodd wrtho, pa ham y gelwi fi yn dda, nid oes neb da ond vn &s;ef Duw.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ti a &wcirc;yddo&s;t y gorchymynnion,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.13.</NOTE> na odi|neba, na l&acirc;dd. Na letrata. Na cham de&s;tiolaetha Na wna niwed: Anrhydedda dy dad a'th fam.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yntef a attebodd, ac a ddywedodd wrtho: Athro, hyn oll a gedwais o'm hieuengtid.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yr Ie&s;u gan edrych arno a'i hoffodd, ac a ddywedodd wrtho, vn peth &s;ydd ddiffygiol i ti: dos a gwerth yr eiddot oll, a dod i'r tlodion, a thi a gei dry&s;&s;or yn y nef, a thyret i'm dilyn i, a dwg dy groes.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Eithr efe a dri&s;taodd wrth yr ymadrodd hwn, ac a aeth ymmaith yn athri&s;t: canys yr oedd ganddo gyfoeth mawr.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r Ie&s;u wedi edrych o'i amgylch, a ddy|wedodd wrth ei ddi&s;cyblio~: mor anhawdd yr aiff y rhai y mae golud ganddynt i deyrnas Dduw&lpunctel;</P>
<PB N="460" REF="483">
<P N="24"><HI>24</HI> A'r di&s;cyblion a ofna&s;ant wrth ei eiriau ef: a'r Ie&s;u a attebodd drachefn, ac a ddywedodd wrthynt: fy mhlant: mor anhawdd yw i'r rhai &s;y a'u hymddyried yn eu golud, fyned i deyr|nas Dduw &lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Y mae yn haws i gamel fyned trwy grau nodwydd, nag i oludog fyned i deyrnas Dduw.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A hwynteu a aruthra&s;ant fwy-fwy, gan ddywedyd wrthynt eu hunain: Pwy gan hynny a all fod yn gadwedig &lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r Ie&s;u a edrychodd arnynt, ac a ddywe|dodd, gyd &acirc; dynion amho&s;&s;ibl yw: ac nid gyd &acirc; Duw: canys pob peth &s;ydd bo&s;&s;ibl gyd &acirc; Duw.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna y dechreuodd Petr ddywedyd wrtho,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 19.27. luc. 18.28.</NOTE> wele ny ni a adaw&s;om bob peth, ac a'th ddily|na&s;om di.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yr Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd, yn wir meddaf i chwi, nid oes neb a'r adawodd d&ycirc;, neu frodyr, neu chwiorydd, neu dad, neu fam, neu wraig, neu blant, neu diroedd o'm hachos i a'r Efengyl,</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A'r ni dderbyn y canfed: yr awran yn y pryd hwn, dai, a brodyr, a chwiorydd, a ma~mau, a phlant, a thiroedd, gyd ag erlid, ac yn y byd a ddaw fywyd tragywyddol.</P>
<P N="31"><HI>31</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 19.30. luc. 13.30.</NOTE> Llawer rhai cyntaf a fyddant ddiweddaf a'r diweddaf [fyddant] cyntaf.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac yr oeddynt ar y ffordd yn myned i fy|nu i Ieru&s;alem, ac yr oedd yr Ie&s;u yn myned oi blaen hwynt, a dychrynu a wnaethant, ac ofni yn canlyn. Ac wedi iddo trachefn gymmeryd y deuddec,<NOTE PLACE="marg">Math. 20.17. luc. 18.31.</NOTE> efe a ddechreuodd fynegu iddynt y pe|thau a ddigwyddent iddo ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Canys, wele, yr ydym ni yn myned i fy|nu i Ieru&s;alem, a M&acirc;b y d&ycirc;n a draddoddir i'r arch-offeriaid a'r &s;crifennyddion, a hwynt a'i barnant ef i farwolaeth, ac a'i rhoddant ef i'r cenhedloedd,</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Y rhai a'i gwatwarant ef, ac a'i fflange|llant, ac a boerant arno, ac a'i lladdant ef: a'r tr|ydydd dydd yr adgyfyd.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Yna y<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 20.20.</NOTE> daeth atto Iaco, ac Ioan meibi|on Zebedaeus, gan ddywedyd, Athro ni a fynnem wneuthur o honot i ni yr hyn a ddymunem ni.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yntef a ddywedodd wrthynt: beth a fyn|nech i mi ei wneuthur i chwi&lpunctel;</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Hwythau a ddyweda&s;ant wrtho: cania|dh&acirc; i ni, ei&s;tedd, vn ar dy ddeheu-law, a'r llall ar dy a&s;&s;wy yn dy ogoniant.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrthynt: ni &wcirc;y|ddoch pa beth yr ydych yn ei ofyn, a ellwch chwi yfed o'r cwppan yr wyfi yn ei yfed, a'ch bedy|ddio &acirc;'r bedydd yr hwn i'm bedyddir i ag ef&lpunctel;</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A hwynt a ddyweda&s;ant wrtho, gallwn. a'r Ie&s;u a ddywedodd wrthynt: diau yr yfwch o'r cwppan yr yfwyf: ac i'ch bedyddir o'r vn be|dydd &acirc;'r hwn y bedyddir finef:</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ond ei&s;tedd ar fy neheu-law, a'm ha&s;&s;wy, nid eiddofi yw rhoddi: eithr i'r rhai y darparwyd</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A phan glybu 'r d&ecirc;c y pethau hyn, dechre|ua&s;ant ddiy&s;tyru Iaco, ac Ioan.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A'r Ie&s;u wedi eu galw hwynt a ddywe|dodd wrthynt, chwi a &wcirc;yddoch<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 22.25.</NOTE> fod y rhai a dybir eu bod yn tra-llywodraethu ym mhlith y cenhedloedd, yn arglwyddiaethu arnynt: a'r &s;a|wl &s;y bennaethiaid yn eu my&s;c hwynt yn ym|awdur dodi arnynt.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Eithr nid felly y bydd yn eich plith chwi: ond pwy bynnag a ewylly&s;&s;io fod yn fawr yn eich plith, bydded weinidog i chwi.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A phwy bynnag o honoch a fynno fod yn bennaf, bydded w&acirc;s i bawb.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Canys ni ddaeth Mab y d&ycirc;n iw wa&s;ana|ethu, ond i wa&s;anaethu, ac i roi ei enioes yn brid|werth tros lawer.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Yna y daethant i Iericho, ac efe yn my|ned allan o Iericho, gyd &acirc;'i ddi&s;cyblion, a thyrfa fawr,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 20.29. luc. 18.35.</NOTE> Bartimaeus mab Timaeus, [vn] dall a oedd yn ei&s;tedd ar fin y ffordd yn cardotta.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A phan glybu, mai efe oedd yr Ie&s;u o Na|zareth, efe a ddechreuodd lefain a dywedyd, Ie|&s;u fab Dafydd trugarh&acirc; wrthif.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> A llawer a'i cerydda&s;ant ef, i gei&s;io ganddo dewi: eithr efe a lefodd fwy-fwy, Mab Dafydd trugarh&acirc; wrthif.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Yna yr Ie&s;u a &s;afodd, ac a archodd ei a|lw ef: ac hwynt a alwa&s;ant y dall gan ddywe|dyd wrtho, cymmer galon, cyfot, y mae efe yn dy alw di.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Yntef a daflodd ei gochl ymmaith, ac a gododd, ac a ddaeth at yr Ie&s;u.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> A'r Ie&s;u a attebodd ac a ddywedodd wr|tho, Beth a fynnit i mi ei wneuthur i ti? a'r|dall a ddywedodd wrtho, &ocirc; Arglwydd caffael fyng-olwg.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrtho, dos ym|maith, dy ffydd a'th iachaodd: ac yn y man y ca|fodd efe ei olwg, ac efe a ddilynodd yr Ie&s;u ar h&ycirc;d y ffordd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn marchogaeth i Ieru&s;alem. 14. yn melldithio y ffigu&s;-bren 15 yn bwrw y pryn-wyr a'r gwerthwyr o'r deml, 22 yn annog i gredu a maddeu 27 Ac yn gofyn o ba le yr oedd bedydd Ioan.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 21.5. luc. 19.29.</NOTE> wedi eu dyfod yn agos i Ieru&s;alem i Bhethphage a Bethania hyd fynydd yr Olewydd, efe a anfones ddau o'i ddi&s;cyblion,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac a ddywedodd wrthynt, ewch ymmaith i'r dref yr hon &s;ydd gyferbyn &acirc; chwi: ac er cyn|ted y deloch yno, chwi a gewch ebol wedi ei rwymo, (ar yr hwn nid ei&s;teddodd neb) gollyng|wch a dygwch ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac os dywed neb wrthych, pa ham y gw|newch hynny&lpunctel; dywedwch, am fod yn rhaid i'r Arglwydd wrtho ef: ac heb oludd efe a'i denfyn ymma.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac hwy a a ethant ymmaith, ac a gaw&s;ant yr ebol yn rhwym wrth y drws oddi allan, me|wn croe&s;-ffordd, ac a'i gollynga&s;ant ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A rhai o'r rhai oeddynt yn &s;efyll yno a ddy|weda&s;ant wrthynt, beth a wnewch chwi yn gollwng yr ebol yn rhydd&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Hwythau a ddyweda&s;ant fel y gorchymyn|na&s;e
<PB REF="484">yr Ie&s;u iddynt, ac yna y gollynga&s;ant hwynt ymmaith.<NOTE PLACE="marg">Iohn. 12.14.</NOTE></P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac hwy a ddaethant &acirc;'r ebol at yr Ie&s;u, ac a fwria&s;ant eu dillad arno, ac efe a ei&s;teddodd arno.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A llawer a dana&s;ant eu dillad ar h&ycirc;d y ffordd, er aill a dorra&s;ant gangeu o'r prenni, ac a'u tan&acirc;&s;ant ar y ffordd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r rhai oeddent yn myned o'r blaen a'r rhai oeddent yn dyfod o'r &ocirc;l a lef&acirc;&s;ant gan ddy|wedyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 118.26.</NOTE> Ho&s;anna, bendigedig [fyddo] 'r hwn &s;ydd yn dyfod yn enw 'r Arglwydd,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Bendigaid [fyddo] teyrnas ein t&acirc;d Da|fyd, yr hon a ddaw yn enw 'r Arglwydd, Ho|&s;anna yn y goruchelder.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r Ie&s;u a aeth i mewn i Ieru&s;alem, ac i'r Deml, ac wedi iddo edrych ar b&ocirc;b peth o'i am|gylch (a hi yr awran yn h&wcirc;yr) efe a aeth allan i Bethania gyd &acirc;'r deuddec.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 21.17.</NOTE> thrannoeth wedi iddynt ddyfod o Bethania yr oedd arno chwant bwyd:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac wedi iddo ganfod o hirbell ffigu&s;bre~, ac arno ddail, efe a aeth [i edrych] a gaffe ddim ar|no: a phan ddaeth atto, ni chafodd efe ddim ond dail, am nad oedd am&s;er ffigus.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna 'r Ie&s;u gan atteb a ddywedodd wrth y ffigu&s;bren: o hyn allan na fwyttaed neb o ho|not ffrwyth yn dragywydd, a'i ddi&s;cyblion ef a glyw&s;ant.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 21. 12. luc. 19.45.</NOTE> hwynt a ddaethant i Ieru&s;alem: ac Ie&s;u wedi myned i'r Deml, a ddechreuodd da|flu allan y rhai a werthent, ac a brynent yn y Deml, ac a ymchwelodd dre&s;teleu 'r arianw&ycirc;r, a chadeirieu 'r gwerthw&ycirc;r colomennod.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac ni adawe efe i neb ddwyn lle&s;tr drwy 'r Deml.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a'u dy&s;codd gan ddywedyd wrth|ynt: onid yw yn &s;crifennedic, y<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 56.7. Ierem. 7.11.</NOTE> gelwir fy nh&ycirc; maufi, yn d&ycirc; gweddi i b&ocirc;b cenhedlaeth &lpunctel; a chwi a'i gwnaethoch ef yn ogof lladron.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r &s;crifennyddion a'r arch-offeiriaid a glyw&s;ant hyn, ar a gei&s;&s;ia&s;ant fodd iw ddifetha ef: canys oeddynt yn ei ofni ef, am fod yr holl dyrfa yn rhyfeddu o blegit ei athrawiaeth ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A phan aeth hi yn h&wcirc;yr, efe a aeth allan o'r ddinas.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 21.20.</NOTE> boreu wrth fyned heibio, gwel&s;ant y ffigu&s;bren wedi cr&icirc;no o'r gwraidd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna 'r argofiodd Petr, ac efe a ddywe|dodd wrtho, Athro, wele 'r ffigu&s; bren a fellti|thiai&s;t wedi cr&icirc;no.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r Ie&s;u a atebodd, ac a ddywedodd wrthynt: bydded gennych ffydd ar Dduw.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys yn wir yr wyf yn dywedyd i chwi, mai pwy bynnag a ddywedo wrth y mynydd hwn: tynner di ymmaith, a bwrier di i'r m&ocirc;r: ac nid amheuo yn ei galon, ond credu y daw i ben y pethau a ddywedo efe, beth bynnag a archo a fydd iddo.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Am hynny meddaf i chwi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 7.1. luc. 11.9.</NOTE> Beth byn|nag oll a gei&s;iwch wrth weddio, credwch y der|byniwch, ac fe fydd i chwi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A phan &s;afoch ar weddio,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 6.14.</NOTE> maddeuwch o bydd gennych ddim yn erbyn neb, fol y ma|ddeuo eich Tad yr hwn &s;ydd yn y nefoedd i chwithau eich camweddau.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac oni faddeuwch chwi: eich Tad yr hwn &s;ydd yn y nefoedd ni faddeu i chwithau eich camweddau.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna y daethant trachefn i Ieru&s;alem,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 21.23. luc. 20.2.</NOTE> ac fel yr oedd efe yn rhodio yn y Deml, yr arch|offeiriaid a'r &s;crifennyddion a'r henuriaid a dda|ethant atto,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac a ddyweda&s;ant wrtho: trwy ba aw|durdod yr ydwyt yn gwneuthur y pethau hyn&lpunctel; a phwy a roddes i ti yr awdurdod hon i wneu|thur y pethau hyn &lpunctel;</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yr Ie&s;u a atebodd, ac a ddywedodd wrth|ynt: minef a ofynnaf i chwithau vn gair: atte|bwch fi, a dywedaf i chwi trwy ba awdurdod yr wyf yn gwneuthur y pethau hyn.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Bedydd Ioan ai o'r nef yr oedd, ai o ddy|nion &lpunctel; attebwch fi.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac ymre&s;ymmu a wnaethant ynddynt eu hunain gan ddywedyd. Os dywedwn o'r nef, efe a ddywed, pa ham gan hynny na chredech iddo.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Eithr os dywedwn, o ddynion, y mae arnom ofn y bobl: canys pawb oll a gymmer|ent Ioan yn wir brophwyd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna yr atteba&s;ant gan ddywedyd wrth yr Ie&s;u, ni wyddom ni, a'r Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wrthynt hwythau, ni ddywedaf fine i chwithau trwy ba awdurdod yr wyf yn gw|neuthur y pethau hyn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t wrth ddammeg y win-llan yn dangos gwrthodiad y cenhedloedd. 14 Yn atteb yn rhagorol am y deyrn-ged. 18 Am yr adgyfodiad. 29 Ac am y gorchymyn cyntaf. 35 Yn gofyn pa ham y gelwid Cri&s;t yn fab i Ddafydd, ac yn erchi gochelyd rhag|rith yr &s;crifennyddion. 43 Ac yn canmol offrwm y weddw dlawd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC efe<NOTE N="*" PLACE="marg">Mat. 21.33. luc. 20.9. e&s;a. 5.1. ierem. 2.21.</NOTE> a ddechreuodd ddywedyd wrthynt ar ddamhegion: g&wcirc;r a blannodd winllan, ac a roes gae o'i hamgylch, ac a gloddiodd lynn, ac a adailadodd d&wcirc;r, ac a'i llogodd hi i lafur|w&ycirc;r, ac a aeth ym mhell o'i wlad,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac a anfonodd ei w&acirc;s mewn am&s;er at y llafur-w&ycirc;r fel y derbynie gan y llafur-w&ycirc;r o ffrwyth y win-llan.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A hwynt a'i dalia&s;ant ef, ac a'i baedda&s;ant, ac a'i troe&s;ant ymmaith yn wag-law.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A thrachefn yr anfonodd efe attynt was arall, a hwnnw wedi iddynt ei labyddio, a rho|ddi briw pen iddo, a anfona&s;a~t mewn ammarch.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A thrachefn yr anfonodd efe vn arall, a hwnnw a ladda&s;ant, a llawer eraill: gan faeddu rhai, a lladd y lleill.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ym mhellach pa~ oedd iddo etto vn mab an|nwyl, efe a dda~fonodd hwnnw attynt, yn ddi|wedaf, gan ddywedyd, hwynt hwy a barchant fy mab i.</P>
<PB N="461" REF="484">
<P N="7"><HI>7</HI> Ond y llafur-w&ycirc;r hynny a ddyweda&s;ant yn eu plith eu hunein: hwn yw 'r etifedd, deu|wch lladdwn ef, a'r etifeddiaeth fydd eiddom ni.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y cymmera&s;ant ef, ac a'i lladda&s;ant, ac a'i bwria&s;ant allan o'r win-llan.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Beth gan hynny a wna arglwydd y win|llan &lpunctel; efe a ddaw, ac a ddifetha 'r llafur-w&ycirc;r, ac a rydd y win-llan i eraill.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Oni ddarllena&s;och yr Scrythr hon:<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 118.22. E&s;a. 28.16. Math. 21.42. Act. 4.11. Rom. 9.33. 1. Pet. 2.8.</NOTE> y maen yr hwn a wrthododd yr adeilad-w&ycirc;r, a wnaethpwyd yn ben y gongl &lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Hyn a wnaethpwyd gan yr Arglwydd, a rhyfedd yw yn ein golwg ni.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A hwynt a gai&s;ia&s;ant ei ddala ef, ac yr o|edd arnynt ofn y dyrfa: canys g&wcirc;yddent mai yn eu herbyn hwynt y dyweda&s;e efe y ddam|meg honno: ac hwynt hwy a'i gadaw&s;ant ef, ac a aethant ymmaith.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 22.15. Luc. 20.20.</NOTE> hwynt a anfona&s;ant atto rai o'r Pha|ri&s;aeaid, ac o'r Herodiaid, fel y rhwydent ef yn [ei] ymadrodd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y rhai pan ddaethant a ddyweda&s;ant wrtho: yr Athro, ni a &wcirc;yddom dy fod yn air|wir, ac nad gwaeth gennit ti am n&ecirc;b, ac nad wyt yn edrych yn wyneb dynion, a'th fod yn dy&s;cu ffordd Dduw mewn gwirionedd: ai iawn rhoi teyrn-ged i Cae&s;ar ai nid yw &lpunctel; a roddwn ai ni roddwn [hi&lpunctel;]</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ond efe gan &wcirc;ybod eu rhagrith hwynt, a ddywedodd wrthynt, pa ham y temtiwch fi &lpunctel; dygwch i mi geniog, fel y gwelwyf [hi].</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A hwynt a ddyga&s;ant, ac efe a ddywedodd wrthynt, pwy pieu 'r ddelw hon a'r orgraph? a hwynt hwy a ddyweda&s;ant, Cae&s;ar.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wr|thynt<NOTE N="*" PLACE="marg">Rom. 13.7.</NOTE> rhoddwch yr eiddo Cae&s;ar i Cae&s;ar, a'r eiddo Duw i Dduw: a rhyfeddu a wnaethant o'i blegit.</P>
<P N="18"><HI>18</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 22.23. Luc. 20.27.</NOTE> Daeth y Saducaeaid hefyd atto (y rhai a ddywedant nad oes adgyfodiad) a go|fynna&s;ant iddo gan ddywedyd:</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Athro,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 25.5.</NOTE> Mo&s;es a &s;crifennodd i ni: o bydd marw brawd neb, a gadu [ei] wraig, ac heb adu plant: cymmered ei frawd ei wraig ef, a choded had iw frawd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr oedd &s;aith o frodyr, y cyntaf a gym|merth wraig, a phan fu farw ni adawodd h&acirc;d.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r ail a'i cymmerth hi ac a fu farw, ac ni adawodd yntef h&acirc;d: a'r trydydd yr vn modd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac hwy a'i cymmera&s;ant hi eill &s;aith, ac ni adaw&s;ant h&acirc;d, yn ddiweddaf oll y bu farw 'r wraig.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yn yr adgyfodiad gan hynny, pan aogy|fodant, gwraig i bwy o honynt fydd hi? canys y &s;aith a'i caw&s;ant hi yn wraig.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna 'r attebodd yr Ie&s;u, ac a ddywedodd wrthynt, ond am hyn yr ydych yn cyfeiliorni, am nad ydych yn g&wcirc;ybod yr &s;crythurau, na ga|llu Duw.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys wedi iddynt adgyfodi o feirw, ni wreigh&acirc;nt ac ni &wcirc;rh&acirc;nt, eithr y maent fel yr an|gelion y rhai ydynt yn y nefoedd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Am y meirw, [&s;ef] yr adgyfodir hwynt trachefn: oni ddarllena&s;och chwi yn llyfr<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 3.6. Math. 22.32.</NOTE> Mo|&s;es, y modd y llefarodd Duw wrtho yn y berth gan ddywedyd, myfi yw Duw Abraham, a Duw I&s;aac, a Duw Iacob &lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Nid yw efe Dduw'r meirw, ond Duw y rhai byw: am hynny eich mawr dwyllir chwi.</P>
<P N="28"><HI>28</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 22.35.</NOTE> Yna y daeth vn o'r &s;crifennyddion, yr hwn a'i clyw&s;e hwynt yn ymddadlen, [ac] a &wcirc;y|ddiad atteb o honaw iddynt yn gymmwys, ac a ofynnodd iddo beth oedd y gorchymyn cyntaf o'r cwbl.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yr Ie&s;u a attebodd iddo, mai 'r gorchy|myn cyntaf [yw,] Clyw I&s;rael,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 6.4.</NOTE> yr Arglwydd ein Duw vn Arglwydd yw.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Tithe a geri 'r Arglwydd dy Dduw, &acirc;'th holl galon, ac &acirc;'th holl enaid, ac &acirc;'th holl fe|ddwl, ac &acirc;'th holl nerth, hwn yw 'r gorchymyn cyntaf.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A'r ail [&s;ydd] yn gyffelyb iddo yntef:<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 19.18. Math. 22.39. Rom. 13.9. Gal. 5.21.</NOTE> ceri dy gymmydog fel ti dy hun, nid oes orchy|myn arall mwy n&acirc;'r rhai hyn.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna y dywedodd yr &s;crifennudd wrtho, da athro, mewn gwirionedd y dywedai&s;t, mai vn Duw &s;ydd, ac nad oes neb arall ond efe.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ai garu ef &acirc;'r holl galon, ac &acirc;'r holl dde|all, ac &acirc;'r holl enaid, ac &acirc;'r holl nerth: a charu [ei] gymmydog megis ei h&ucirc;n, &s;ydd fwy na holl boeth offrymmau, ac aberthau.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yna 'r Ie&s;u yn ei weled ef yn atteb yn &s;ynhwyrol a ddywedodd wrtho, nid wyt ti bell oddi wrth deyrnas Dduw, ac ni feiddiodd neb mwy ymofyn ag ef.</P>
<P N="35"><HI>35</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 22.42. Luc. 20.41.</NOTE> A'r Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd, wrth ddy&s;cu yn y Deml: pa fodd y dywed yr &s;crifennyddion fod Cri&s;t yn fab Dafyd &lpunctel;</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Canys Dafyd ei hun a ddywedodd trwy 'r Y&s;pryd gl&acirc;n: yr Arglwydd a ddywe|dodd wrth fy Arglwydd, ei&s;tedd ar fy neheulaw hyd oni roddwyf dy elynnion yn droedfaingc i ti.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Am hynny, a Dafydd yn ei alw ef yn Ar|glwydd, pa fodd y mae efe yn fab iddo &lpunctel; a llawer o bobl a'i gwrandawent ef yn ewylly&s;car.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 23.6. Luc. 11.43.</NOTE> efe a ddywedodd wrthynt yn ei ddy&s;|ceidiaeth, ymogelwch rhag yr &s;crifennyddion y rhai a fynnant fyned mewn gwi&s;coedd llei&s;ion, a chael cyfarch yn y marchnadoedd,</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A'r ei&s;teddfeudd cyntaf yn y cymmanfa|oedd, a'r ei&s;teddleoedd cyntaf mewn &s;wppe|rau.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 23.6. Luc. 20.47.</NOTE> rhai &s;y yn llyngcu tai gwragedd gweddwon, a [hynny] yn rhith hir weddio: y rhai hyn a dderbyniant farnedigaeth fwy.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A phan<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 21.1.</NOTE> ei&s;teddodd yr Ie&s;u, gyferbyn a'r try&s;&s;or d&ycirc;, efe a edrychodd pa fodd yr oedd y bobl yn bwrw arian i'r try&s;&s;or d&ycirc;: a chyfoetho|gion lawer a fwria&s;ant lawer.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A phan ddaeth rhyw wraig weddw
<PB REF="485">dlawd, [a] bwrw i mewn ddwy hatling, yr hyn yw ffyrlyng.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yna wedi iddo alw ei ddi&s;cyblion, efe a ddywedodd wrthynt, yn w'r yr wyf yn dywe|dyd i chwi, fwrw o'r wraig weddw dlawd hon fwy i mewn, n&acirc;'r rhai oll a fwria&s;ant i'r try&s;&s;or|d&ycirc;.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Canys hwynt hwy oll a fwria&s;ant o'u hamldra, hithe o'i phrinder a fwriodd i mewn yr hyn oll a fedde hi, nid amgen cwbl a'r oedd iddi i fyw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn dangos y difethid Ieru&s;alem, 9 yr erlidid y ffyddloniaid, 22 y deue gau athrawon, 24 pa arwyddion fyddant o flaen dydd farn, 32 na wyr neb yr awr, 35 ac y dylem ni am hynny wilied bob am&s;er.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 24.1. Luc. 21.5.</NOTE> fel yr aeth efe allan o'r Deml y dywe|dodd vn o'i ddi&s;cyblion wrtho: Athro, e|drych pa ryw feini, a pha fath adeilad [yw hon.]</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wr|tho, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 19.43.</NOTE> weli di 'r adeilad fawr ymma? ni edir maen ar faen a'r ni's gwa&s;cerir.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac fel yr oedd efe yn ei&s;tedd ar fynydd O|lewydd, gyferbyn a'r Deml, Petr, ac Iaco, ac Ioan, ac Andreas a ofynna&s;ant iddo yn ddirgel,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dywet i ni, pa bryd y bydd y pethau hyn&lpunctel; a pha arwydd fydd pan orphenner y pethau hyn oll?</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r Ie&s;u a attebodd iddynt, ac a ddechre|uodd ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Eph. 5.6. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. The&s;&s;. 2.3.</NOTE> edrychwch rhag twyllo o neb chwi:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys llawer a ddeuant yn fy enw i, gan ddywedyd, myfi yw [Cri&s;t:] ac a dwyllant lawer.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan glywoch hefyd am ryfeloedd a &s;&ocirc;n am ryfeloedd, nac ofnwch: canys rhaid i hynny fod, ac etto ni [bydd] y diwedd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys cenedl a gyfyd yn erbyn cenedl, a theyrnas yn erbyn teyrnas, a daiar-grynf&acirc;u fy|ddant mewn amryw leoedd, a drudaniaeth a thrallod fyddant.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Dechreuad blinder yw hyn: eithr di&s;gwi|liwch chwi arnoch eich hunain: canys hwynt hwy a'ch traddodant i'r cyngor, ac i'r &s;ynago|gau, chwi a faeddir, ac a ddygir ger bron rhag|lawiaid a brenhinoedd o'm hachos i, er te&s;tiola|eth iddynt hwy.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac y mae yn rhaid yn gyntaf pregethu 'r Efengyl ym my&s;c pob cenhedlaeth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pan<NOTE N="*" PLACE="marg">Math 10.19. Luc. 12.11.</NOTE> ddygant chwi a'ch traddodi, na rag|ofelwch, ac na ragfyfyriwch beth a ddywetoch eithr pa beth bynnac a rodder i chwi yn yr awr honno, hynny dywedwch: canys nid chwychwi &s;y yn dywedyd, onid yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r brawd a ddyru 'r brawd i farwolaeth, a'r t&acirc;d y mab, a'r plant a gyfodant yn erbyn eu rhieni, ac a barant eu rhoi iw marwolaeth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A chwi a fyddwch g&acirc;s gan bawb er mwyn fy enw i: eithr y neb a barh&acirc;o hyd y di|wedd fydd cadwedig.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pan<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 24.15. Dan. 9.27.</NOTE> weloch chwi y ffieidd-dra anrhei|thiol, yr hwn a ddywedpwyd gan Ddaniel y prophwyd, wedi ei o&s;od lle ni's dylid (y neb a ddarlleno dealled) yna y rhai fyddant yn Iu|daea<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 21.20.</NOTE> ciliant i'r mynyddoedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r neb fyddo ar ben y t&ycirc; na dde&s;cynned i'r t&ycirc;, ac nac aed i mewn i gymmeryd dim o'i d&ycirc;.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r neb a fyddo yn y maes na throed trach ei gefn yn ei ol, i gymmeryd ei wi&s;c.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gwae y rhai fyddant beichiogion a'r ma|maethod yn y dyddiau hynny.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gweddiwch na byddo eich ffoedigaeth yn y gaiaf.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys y dyddiau hynny a fyddant [y fath] orthrymder na bu 'r cyfryw o ddechreuad y creaduriaid a greodd Duw hyd y pryd hwn, ac ni bydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac oni bydde i'r Arglwydd fyrhau 'r dy|ddiau hynny, pob cnawd a gyfrgollid: eithr er mwyn ei etholedigion y rhai a etholodd efe, y byrhaodd efe y dyddiau hynny.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac yna os dywed neb wrthych,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 24.23. Luc. 21.8.</NOTE> wele Cri&s;t ymma, neu wele accw, na chredwch.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys gau gri&s;tiau, a gau brophwydi a gyfodant, ac a ddango&s;ant arwyddion a rhy|feddodau i dwyllo ie pe gellid yr etholedigion.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Eithr ymogelwch chwi, wele dywedais i chwi 'r cwbl oll.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A hefyd yn y dyddiau hynny wedi 'r gorthrymder hwnnw<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezech. 32.7. E&s;a 13.10. Ioel. 2.10.</NOTE> y tywylla 'r haul, a'r lloer ni rydd ei goleuni.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A &s;&ecirc;r y nef a &s;yrthiant, a'r nerthoedd y rhai ydynt yn y nefoedd a &s;ymmudir.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac yna y gwelant Fab y d&ycirc;n yn dyfod yn y cwmylau, &acirc; gallu mawr a gogoniant.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac yna yr enfyn efe ei angelion, ac y cyn|null ei etholedigion oddi wrth y pedwar gwynt, o eithafoedd y ddaiar hyd eithafoedd y nef.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Gan y ffigu&s;-bren dy&s;cwch gyffelybia|eth: pan fyddo ei gangeu ef yn dyner, ac yn bla|guro dail, chwi a &wcirc;yddoch fod yr haf yn agos:</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Felly chwithau, pan weloch y pethau hyn wedi dyfod, gwybyddwch fod [teyrnas Dduw] yn agos wrth y drws.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yn w&icirc;r yr wyf yn dywedyd i chwi nad aiff yr oes hon heibio, hyd oni wneler y pethau hyn oll.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Nef a daiar a &acirc;nt heibio, ond fyng-eiriau maufi nid ant heibio.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Eithr am y dydd hwnnw a'r awr, ni &wcirc;yr neb, na'r angelion y rhai ydynt yn y nef, na'r Mab, ond y T&acirc;d.</P>
<P N="33"><HI>33</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 24.31.</NOTE> Ymogelwch, gwiliwch a gweddi|wch, canys ni &wcirc;yddoch pa bryd y bydd yr am|&s;er.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> [Canys Mab y dyn &s;ydd] fel g&wcirc;r yn ym|daith i bell, ac yn gadel ei d&ycirc;, ac yn rhoi awdur|dod iw wei&s;ion, ac i bob vn ei waith, ac yn gor|chymyn i'r porthor wilio.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Gwiliwch am hynny (gan na &wcirc;yddoch pa
<PB N="462" REF="485">bryd y daw mei&s;tr y t&ycirc;, yn yr h&wcirc;yr, ai hanner nos, ai ar ganiad y ceiliog, ai 'r boreu-ddydd.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Rhag pan ddel efe yn ddi&s;ymmwth, eich cael o honaw yn cy&s;cu.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A'r hyn yr wyf yn eu dywedyd wrthy|chwi, yr wyf yn eu dywedyd wrth bawb, Gwi|liwch.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr Iddewon yn cydfwriadu yn erbyn Cri&s;t. 3 Mair Magdalen yn ei eneinio ef. 12 Cri&s;t yn bwyta 'r oen Pa&s;c. 18 Yn rhag-rybuddio y bradychid ef. 22 Ac yn ordeinio ei fendigedig &s;wpper 45 Yr Iddewon wedi i Iudas ei fradychu ef &acirc; chu&s;an yn ei ddal ef, ac yn ei gy&s;tuddio. 67 A Phetr yn ei w&acirc;du ef deir|gwaith.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; A'R ben deuddydd wedi yr oedd y Pa&s;c a [g&wcirc;yl] y bara croiw:<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl y llun ne&s;af cyn y Pa&s;c. <HI>Math. 26.1. Luc. 22.1.</HI></NOTE> a'r arch-offeiri|aid a'r &s;crifennyddion a gei&s;ia&s;ant pa ffordd y dalient ef trwy dwyll iw ladd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Eithr dyweda&s;ant: nid ar yr &wcirc;yl, rhac bod cynnwrf ym mhlith y bobl.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pan oedd efe ym Bethania yn nh&ycirc; Si|mon y gwahanglwyfus, ac efe yn ei&s;tedd, daeth gwraig a chanddi flwch o ennaint o &s;picnard gwerthfawr, a hi a dorrodd y blwch, ac a'i ty|walldodd ar ei ben ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Am hynny yr oedd rhai yn anfodlon yn|ddynt eu hunain gan ddywedyd: i ba beth y gwnaethbwyd y golled hon ar enaint&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O blegit fe a alla&s;id gwerthu hwn vwch|law trychan ceiniog, a'u rhoddi i'r tlodion, ac hwy a derfy&s;ca&s;ant yn ei herbyn hi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd, Gedwch iddi, pa ham yr ydych yn anheddychu arni&lpunctel; hi a wnaeth weithred dda arnafi:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys bob am&s;er y cewch y tlodion gyd &acirc; chwi, a phan fynnoch y gellwch wneuthur da iddynt: ond myfi ni chewch bob am&s;er.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Hon a wnaeth hynn a allodd, hi a eneini|odd fyng-horph ym mlaen llaw erbyn y cladde|digaeth.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yn wir meddaf i chwi, pa le bynnag y pregethir yr Efengyl hon yn yr holl fyd, yr hyn a wnaeth hon a adroddir er coffa am deni.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.14. Luc. 22.4.</NOTE> Iudas I&s;cariot vn o'r deuddeg a aeth ymmaith at yr arch-offeiriaid iw fradychu ef iddynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan glyw&s;ant ef, llawen oedd gan|ddynt, ac hwy a addaw&s;ant roddi arian iddo: am hynnny y cei&s;iodd, pa fodd y galle yn gymmw|ys ei fradychu ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.17. Luc. 22.7.</NOTE> dydd cyntaf o &wcirc;yl y bara croiw, pan aberth&acirc;&s;ant y Pa&s;c, y dywedodd ei ddi&s;cy|blion wrtho: I ba le yr wyt yn ewylly&s;io i ni fy|ned i baratoi i ti fwytta 'r Pa&s;c&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a anfonodd ddau o'i ddi&s;cyblion gan ddywedyd wrthynt: Ewch i'r ddinas, ac fe a gyferfydd d&ycirc;n &acirc; chwi yn dwyn &s;tened o ddwfr, dilynwch ef:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A pha le bynnag yr &ecirc;l i mewn, dywed|wch wrth &wcirc;r y t&ycirc;: fod yr Athro yn ddywedyd, Pa le y mae 'r llet&ycirc;, lle y gallwyf mi &acirc;'m di&s;|cyblion fwytta 'r Pa&s;c&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a ddengys i chwi &s;tafell fawr we|di ei th&acirc;nu yn barod, yna paratoiwch i ni.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'i ddi&s;cyblion a aethant, ac a ddaeth|ant i'r ddinas, ac a gaw&s;ant megis y dyweda&s;e efe wrthynt, ac a barato&acirc;&s;ant y Pa&s;c.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac yn yr hwyr y daeth efe gyd &acirc;'r deu|ddeg.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pan ei&s;tedda&s;ant a bwytta,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.21. Luc. 22.21. Iohn. 13.21.</NOTE> dywedodd yr Ie&s;u, yn w&icirc;r meddaf i chwi, vn o honoch a'm bradycha fi yr hwn &s;ydd yn bwytta gyd &acirc; mi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Hwythau a ddechreua&s;ant dri&s;tau, a dy|wedyd wrtho ol yn ol: ai myfi&lpunctel; ac arall, ai myfi&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac efe a attebodd ac a ddywedodd wrth|ynt, vn o'r deuddec yr hwn &s;ydd yn gwlychu gyd &acirc; mi yn y ddy&s;cl [yw efe.]</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Mab y d&ycirc;n yn wir &s;ydd yn myned ym|maith fel y mae yn &s;crifennedic am dano: ond gwae 'r d&ycirc;n hwnnw trwy 'r hwnn y bradychir Mab y d&ycirc;n, da fua&s;e i'r d&ycirc;n hwnnw pe bua&s;e heb ei eni.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac fel<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.26. Luc. 21.19. 1. Cor. 11.24.</NOTE> yr oeddent yn bwytta, yr Ie&s;u a gymmerth fara, ac wedi iddo roi diolch, efe ai torres ac ai rhoddes iddynt, ac a ddywedodd, cymmerwch, bwyttewch, hwnn yw fyng-horph.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a gymmerth y cwppan, ac wedi iddo ddiolch, efe a'i rhoddes iddynt, a hwynt oll a yfa&s;ant o honaw.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, hwnn yw fyng-waed i o'r Te&s;tament newydd, yr hwnn a dywelldir tros lawer.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yn wir yr wyf yn dywedyd wrthych: nad yfaf mwy o ffrwyth y winw&ycirc;dden, hyd y dydd hwnnw pan yfwyf ef yn newydd yn nhe|yrnas Dduw.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac wedi iddynt roi moliant, hwynt hwy a aethant allan i fynydd Olewydd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A dywedodd yr Ie&s;u wrthynt:<NOTE N="*" PLACE="marg">Iohn. 16.32.</NOTE> y nos hon i'ch rhwy&s;trir chwi oll o'm hachos i. Ca|nys &s;crifennedic yw,<NOTE N="*" PLACE="marg">Zach. 13.7.</NOTE> Tarawaf y bugail, a'r de|faid a wa&s;cerir.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Eithr wedi i mi adgyfodi<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 16.7.</NOTE> mi a &acirc;f o'ch blaen i Galil&aelig;a.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Petr a ddywedodd wrtho: pe rhwy&s;trid pawb, ni [rwy&s;trir] mo honofi.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna y dywedodd yr Ie&s;u wrtho: yn wir yr ydwyf yn dywedyd i ti: heddyw o fewn y nos hon cyn canu o'r ceiliog ddwy-waith, y gwedi fi dair-gwaith.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac efe a ddywedodd yn gadarnach o la|wer, pe gorfydde i mi farw gyd&acirc; thi ni'th wa|daf, yr vn modd hefyd y dyweda&s;ant oll.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.36. Luc. 22.39.</NOTE> wedi iddynt ddyfod i'r lle a elwir Geth&s;emane, yna efe a ddywedodd wrth ei ddi&s;|cyblion, ei&s;teddwch ymma tra fyddwyf yn gwe|ddio.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac efe a gymmerth gyd ag efe Petr ac Iaco, ac Ioan, ac a ddechreuodd ar&s;wydo, a thri|&s;tau yn ddirfawr.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt: y mae fy enaid yn dri&s;t hyd angeu, arho&s;wch, a gwiliwch,</P>
<PB REF="486">
<P N="35"><HI>35</HI> Ac efe a aeth ychydig pellach, ac a &s;yr|thiodd ar y ddaiar, ac a weddiodd, o bai bo&s;&s;ibl ar fyned yr awr honno oddi wrtho.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac efe a ddywedodd: Abba, Dad, pob peth a elli di, tro ymmaith y cwppan hwn oddi wrthif: eithr [bydded] nid yr hyn a fynnwyf fi, eithr yr hyn [a fynnech] di.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac efe a ddaeth ac a'u cafodd hwynt yn cy&s;cu, ac a ddywedodd wrth Petr: Simon, a'i cy&s;cu yr wyt&lpunctel; ani allit wilio vn awr&lpunctel;</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Gwiliwch a gweddiwch, rhag eich my|ned mewn temta&s;iwn: yr y&s;pryd yn ddiau &s;ydd ewylly&s;car, eithr y cnawd &s;ydd wann.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac wedi iddo fyned eil-waith, efe a we|ddiodd gan ddywedyd yr vn ymadrodd.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac wedi iddo ddychwelyd, efe ai cafodd hwynt eil-waith yn cy&s;cu, (canys yr oedd eu lly|gaid hwynt yn drymmion) ac ni &wcirc;yddent beth a attebent iddo.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac efe a ddaeth y drydedd waith, ac a ddy|wedodd wrthynt, cy&s;cwch weithian a gorphy|wy&s;wch, digon yw: daeth yr awr: wele, yr ydys yn bradychu Mab y d&ycirc;n i ddwylo pechaduriaid.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Cyfodwch, awn: wele y mae yr hwn &s;ydd i'm bradychu yn agos.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.47. Luc. 22. Ioan. 18.3.</NOTE> yn y man ag efe etto yn llefaru daeth Iudas vn o'r deuddec, a chyd ag ef dyrfa fawr &acirc; chleddyfau, a ffynn, oddi wrth yr arch-offeiriaid a'r &s;crifennyddion a'r henuriaid.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A'r hwn a'i bradychodd ef a rodda&s;e ar|wydd iddynt gan ddywedyd: pwy bynnag a gu&s;&s;anwyf, hwnnw yw, deliwch ef, a dygwch ymmaith yn &s;iccr.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A pha~ ddaeth, yn ebrwydd yr aeth atto, ac a ddywedodd, Rabbi, Rabbi, ac a'i cu&s;anodd ef.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> A hwynt a ymafaela&s;ant ynddo, ac a'i da|lia&s;ant.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Ac vn o'r rhai oeddynt yn &s;efyll ger llaw a dynnodd ei gleddyf, ac a darawodd w&acirc;s yr arch|offeiriad, ac a dorrodd ymmatth ei glu&s;t ef.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> A'r Ie&s;u a attebodd ac a ddywedodd wr|thynt, chwi a ddaethoch allan fel at leidr, &acirc; chle|ddyfau, ac &acirc; ffynn i'm dala i.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Beunydd yr oeddwn gyd &acirc; chwi, yn a|thrawiaethu yn y Deml, ac ni'm dalia&s;och, ond rhaid yw cyflawni 'r &s;crythyrau.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Yna hwynt hwy oll a'i gadaw&s;ant ef, ac a ffoa&s;ant.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ac vn gwr ieuangc oedd yn ei ddilyn ef wedi ymwi&s;co &acirc; lliain ar [ei gorph] noeth, y gw&ycirc;r ieuaingc a ddalia&s;ant hwn.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Yr hwn a adawodd y lliain, ac a ddiang|odd yn noeth-lwm oddi wrthynt.</P>
<P N="53"><HI>53</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.57. Luc. 22.54. Ioan. 18.24.</NOTE> Ac hwy a dduga&s;ant yr Ie&s;u at yr arch-offeiriad: a'r oll arch-offeiriaid a'r henuriaid, a'r &s;crifennyddion a ymga&s;cla&s;ant gyd ag ef.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> A Phetr oedd yn ei ddilyn ef o hirbell, oni ddaeth efe i mewn i l&ycirc;s yr arch-offeiriad, ac yr oedd yn ei&s;tedd gyd &acirc;'r gwa&s;anaeth-w&ycirc;r, yn ymdwymno wrth y t&acirc;n.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.59.</NOTE> arch-offeiriaid a'r holl gyngor oedd yn cei&s;io te&s;tiolaeth yn erbyn yr Ie&s;u, iw roi ef iw farwolaeth, ac ni chaw&s;ant.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Canys llawer a dduga&s;ant gau de&s;tiola|eth yn ei erbyn ef, eithr nid oedd eu te&s;tiolaethau hwynt yn gy&s;&s;on.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Yna y cyfodes rhai i gam de&s;tiolaethu yn ei erbyn ef gan ddywedyd:</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Ni a'i clyw&s;oin ef yn dywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 1.19.</NOTE> mi a ddi|ni&s;triaf y deml hon o waith dwylo, ac mewn tri|diau yr adeiladaf arall heb fod o waith llaw.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Ac etto nid oedd eu te&s;tiolaeth hwynt gymmwys.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Yna y cyfododd yr arch-offeiriad yn eu canol hwynt, ac a fynnodd i'r Ie&s;u gan ddywe|dyd: Ond attebi di ddim&lpunctel; Beth y mae y rhai hyn yn ei de&s;tiolaethu yn dy erbyn&lpunctel;</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Ac efe a dawodd, ac nid attebodd ddim. drachefn yr arch-offeiriad a ofynnodd iddo gan ddywedyd wrtho: ai ty di yw Chri&s;t Mab y Bendigedig&lpunctel;</P>
<P N="62"><HI>62</HI> Yr Ie&s;u a ddywedodd, Myfi yw, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 24.30.</NOTE> chwi a gewch weled Mab y d&ycirc;n yn ei&s;tedd ar ddehau gallu Duw, ac yn dyfod yng-hwmylau 'r nef.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Yna yr arch-offeiriad gan rwygo ei ddi|llad a ddywedodd: Pa raid i ni mwy wrth dy|&s;tion&lpunctel;</P>
<P N="64"><HI>64</HI> Chwi a glyw&s;och gabledd, beth dyby|gwch chwi&lpunctel; a hwynt oll a'i barna&s;ant yn euog o farwolaeth.</P>
<P N="65"><HI>65</HI> Yna y dechreuodd rhai boeri arno a chu|ddio ei wyneb, a'i gernodio, a dywedyd wrtho, prophwyda, a'r gweinidogion a'i taraw&s;ant &acirc; gwiail.</P>
<P N="66"><HI>66</HI> Ac fel<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.69. Luc. 22.55. Ioan. 18.25.</NOTE> yr oedd Petr yn y neuadd i wared daeth vn o forwynion yr arch-offeiriad:</P>
<P N="67"><HI>67</HI> A phan ganfu hi Petr yn ymdwymno, hi a edrychodd arno, ac a ddywedodd: Tithe hefyd oeddit gyd ag Ie&s;u o Nazareth.</P>
<P N="68"><HI>68</HI> Ac efe a wadodd gan ddywedyd: Nid a|dwen i, ac ni wn, beth yr wyt yn ei ddywedyd, ac efe a aeth allan i'r porth, a'r ceiliog a g&acirc;nodd.</P>
<P N="69"><HI>69</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 27.71. Luc. 22.56. Ioan. 18.25.</NOTE> 'r forwyn pan welodd hi ef trache|fn, hi a ddechreuodd ddywedyd wrth y rhai oe|ddynt yn &s;efyll yno, y mae hwn o honynt.</P>
<P N="70"><HI>70</HI> Ac efe a wadodd trachefn: ac ychydig wedi y rhai oeddynt yn &s;efyll gerllaw a ddy|weda&s;ant wrth Petr trachefn, yn wir yr wyt o honynt, canys Galilead wyt, a'th leferydd &s;ydd debyg.</P>
<P N="71"><HI>71</HI> Yna y dechreuodd efe regu a thyngu, nid adwen i mo'r d&ycirc;n yr hwn yr ydych yn ei ddywe|dyd.</P>
<P N="72"><HI>72</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 27.57. Ioan. 13.38.</NOTE> Yna y c&acirc;nodd y ceiliog ellchwel: a Phedr a gofiodd y gair a ddyweda&s;e 'r Ie&s;u wr|tho, cyn c&acirc;nu o'r ceiliog ddwy-waith, ti a'm gwedi deir-gwaith: a chan ruthro allan efe a &wcirc;ylodd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y Phari&s;&aelig;aid yn rhoddi Cri&s;t i Pilat. 11 Ac yn annogy bobl i ddewis Barabbas, ac i wrthod Cri&s;t. 15 Pilat yn peri ffrewyllu Cri&s;t ai roddi i'r milwyr y rhai ai
<PB N="463" REF="486">croe&s;-hoelia&s;ant ef gan ei gy&s;tuddio cynt a chwedi, 43 Io&s;eph yn ei gladdu ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; AC<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl ddydd ma|wrth ne&s;af o flaen y Pa&s;c. <HI>Math. 27.1. Luc. 22.66.</HI></NOTE> yn y fan y boreu yr ymgynghorodd yr arch-offeiriaid gyd &acirc;'r henuriaid a'r &s;crifennyddion a'r holl gyngor, ac a dduga&s;ant yr Ie&s;u yn rhwym, ac a'i rhodda&s;ant i Pilatus.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A gofynnodd Pilatus iddo, a'i ti wyt Fre|nin yr Iddewon? ac efe a attebodd gan ddywe|dyd wrtho, yr wyt ti yn dywedyd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r arch-offeiriaid a'i cyhudda&s;ant ef o lawer o bethau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 27.12. Luc. 23.3. Ioh. 18.35.</NOTE> Pilatus eilwaith a ofynnodd iddo gan ddywedyd, ond attebi di ddim&lpunctel; wele gymmaint ag y maent yn eu te&s;tiolaethu yn dy erbyn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r Ie&s;u er hynny nid attebodd ddim, me|gis y rhyfeddodd Pilatus.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ar yr wyl [honno] y gollynge efe yn rhydd iddynt vn carcharor yr hwn a fynnent.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac yr oedd vn a elwid Barabbas, yr hwn oedd yn rhwym gyd &acirc; therfy&s;c-w&ycirc;r eraill, y rhai mewn terfy&s;c a wnaethent lofruddiaeth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r dyrfa gan lefain a ddechreuodd ddei|&s;yf arno wneuthur fel y gwnaethe bob am&s;er iddynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna Pilatus a attebodd iddynt gan ddy|wedyd: a fynnwch chwi i mi ollwng yn rhydd i chwi Frenin yr Iddewon&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> (Canys efe a wydde mai o genfigen y traddoda&s;e yr arch-offeiriaid ef,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r arch-offeiriaid a annoga&s;ent y bobl, [i gei&s;io] yn hytrach ollwng Barabbas iddynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna Pilatus gan atteb a ddywedodd eilwaith wrthynt: beth gan hynny a fynnwch i mi ei wneuthyd i'r hwn yr ydych yn ei alw Brenin yr Iddewon?</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Hwyntau a lefa&s;ant trachefn: croe&s;-ho|elia ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna Pilatus a ddywedodd wrthynt: pa ddrwg a wnaeth efe? hwythau a lefa&s;ant fwy|fwy croe&s;-hoelia ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Felly Pilatus yn chwennych bodloni 'r bobl a ollyngodd iddynt Barabbas, ac a rho|ddes yr Ie&s;u wedi iddo ei fflangellu iw groe&s;|hoelio.</P>
<P N="16"><HI>16</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ioh. 19.2.</NOTE> Yna 'r milw&ycirc;r a'i duga&s;ant ef i'r ll&ycirc;s, yr hwn yw 'r dadleud&ycirc;, ac hwy a alwa&s;ant yng|hyd yr holl fyddin.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac a'i gwi&s;ca&s;ant ef &acirc; phorphor a chan blethu coron o ddrain, hwynt hwy a'i doda&s;ant arno,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac a ddechreua&s;ant gyfarch iddo: Hanphych well Brenin yr Iddewon.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A hwynt a gura&s;ant ei ben ef &acirc; chor&s;en, ac a boera&s;ant arno, a chan blygu eu gliniau a'i haddola&s;ant ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac wedi iddynt ei wattwar ef, hwy a ddi|o&s;ca&s;ant y porphor oddi am dano, ac a'i gwi&s;ca|&s;ant ef a'i ddillad ei hun, ac a'i duga&s;ant allan fel y croe&s;-hoelient ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac hefyd hwynt<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 27.32. Luc. 23.26.</NOTE> hwy a gymmella&s;ant vn a oedd yn myned heibio, [a'i enw] Simon o Cyren (yr hwn a ddaethe o'r wlad, ac oedd dad Alexander a Rufus) i ddwyn ei groes ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A hwynt<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 27.33. Luc. 23.33. Ioh. 19 23.</NOTE> a'i harweinia&s;ant ef i le [a el|wid] Golgotha: yr hwn yw o'i gyfieithu y Benglogfa.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac a roe&s;&s;ant iddo iw yfed win myrh|llyd, eithr efe ni's cymmerth.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 27.35. Luc. 23.35. Ioh. 19.23.</NOTE> wedi iddynt ei groe&s;-hoelio ef, hwy a ranna&s;ant ei ddillad ef, gan fwrw coel-bren|nau am danynt, beth a ddoe i bob vn.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ar drydedd awr oedd hi pan groe&s;-hoe|lia&s;ant ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac yr oedd &s;crifen ei achos ef wedi ei argraphu, <HI>BRENIN YR IUDEWON.</HI></P>
<P N="27"><HI>27</HI> A hwynt hwy a groga&s;ant ddau leidr gyd ag ef, vn ar y llaw ddehau, a'r llall ar yr a&s;&s;wy.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ar &s;crythyr lan a gyflawnwyd, yr hon a ddywed,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 53.12.</NOTE> ac ef a gyfrifid gyd &acirc; rhai anwir.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A'r rhai oeddynt yn myned heibio a'i ca|blent ef gan e&s;cwyd eu pennen a dywedyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioh. 2.19.</NOTE> o'ch tydi yr hwn a ddini&s;trit y Deml, a'i adeila|du mewn tridiau,</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Gwaret di dy hun, a de&s;cyn oddi ar y groes.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yr vn ffunyd yr arch-offeiriaid a watwo|ra&s;ant gan ddywedyd y naill wrth y llall, ac wrth yr &s;crifennyddion: ereill a achubodd efe, ac ni ddichon ei achub ei hun.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> De&s;cynned Cri&s;t, Brenin yr I&s;rael, yr awran oddi ar y groes, fel y gwelom, ac y cre|dom: y rhai a groga&s;id gyd ag ef a ddannoda|&s;ant iddo hefyd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A phan ddaeth y chweched awr, y bu ty|wyllwch ar yr holl ddaiar hyd y nawfed awr.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac ar y nawfed awr y dolefodd yr Ie&s;u &acirc; llef vchel, gan ddywedyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 22.2. Math. 27.46.</NOTE> <HI>Eloi, Eloi, lamma Sabachthani</HI>: yr hyn yw o'i gyfieithu, fy-Nuw, fy-Nuw, pa ham i'm gwrthodai&s;t&lpunctel;</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A rhai o'r &s;efyll-w&ycirc;r, pan glyw&s;ant, a ddyweda&s;ant: wele, y mae yn galw ar Elias.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac vn a redodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 69.22. Math. 27.48. Iob. 19.29.</NOTE> ac a lanwodd y&s;pwrn o finegr, ac ai dodes ar gor&s;en iddo i yfed: gan ddywedyd, gedwch iddo, edrychwn a ddaw Eli|as iw dynnu ef i lawr.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A'r Ie&s;u a lefodd &acirc; llef vchel, ac a ymad|awodd &acirc;'r y&s;pryd.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A llenn y Deml a rwygodd yn ddwy, o'r pen vchaf hyd yr i&s;af.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A phan welodd y canwriad yr hwn oedd yn &s;efyll gyferbyn ag ef ddarfod iddo yn llefain felly ymado &acirc;'r y&s;pryd, efe a ddywedodd: yn wir Mab Duw oedd y g&wcirc;r hwn.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Yr oedd yno wragedd yn edrych o hirbell, ym mhlith y rhai hyn yr oedd Mair Magda|le~, a Mair (mam Iaco leiaf ac Io&s;e) a Salome.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Y rhai hefyd pan oedd efe<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 8.2.</NOTE> yn Galil&aelig;a, a'i dilyna&s;ant ef, ac a weina&s;ant iddo, a llawer e|raill, y rhai a ddaethent ar vn waith gyd ag ef i fynu i Ieru&s;alem,</P>
<P N="42"><HI>42</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 27.57.</NOTE> Pan ydoedd hi weithian yn hwyr am ei
<PB REF="487">bod hi yn ddarpar&wcirc;yl,<NOTE PLACE="marg">Luc. 23.50. lo. 19.38.</NOTE> &s;ef y dydd cyn y Sab|both,</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Y daeth Io&s;eph o Arimathaea cynghor|wr pendefigaidd, (yr hwn oedd hefyd yn e|drych am deyrnas Dduw) ac a aeth yn hyf i mewn at Pilatus, ac a ofynnodd gorph yr Ie&s;u.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A rhyfedd oedd gan Pilatus, o bua&s;e efe farw cyn gynted, ac wedi iddo alw y canwriad gofynnodd iddo, a oedd efe wedi marw eu&s;ys?</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A phan &wcirc;ybu efe [y gwirionedd] gan y canwriad, rhoddes y corph i Io&s;eph:</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac efe a brynodd liain main, ac a'i tyn|nodd ef i lawr, ac a'i amd&ocirc;dd yn y lliain main, ac a'i rhoddes ef mewn bedd a nadda&s;id o'r graig, ac a dreiglodd faen ar ddrws y bedd.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A Mair Magdalen, a Mair [mam] Io&s;e a edrycha&s;ant pa le y rhoddid ef. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Angel Duw yn dywedyd i'r gwragedd gyfodi Cri&s;t, ac yr ae efe i Galil&aelig;a, 9 yntef yn ymddangos i Mair Magdalen, 12 ac i ddau eraill, 14 yna i'r vn a'r ddec, 15 ac wedi iddo roddi iddynt awdurdod i bregethu, a bedyddio a gwneuthur gwrthiau yn e&s;|cyn i'r nefoedd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 24.1. lo. 20.1.</NOTE> wedi darfod y dydd Sabboth, Mair Magdalen a Mair [mam] Iaco, a Salo|me a bryna&s;ant ber-aroglau i ddyfod iw eneinio ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Felly yn foreu iawn y dydd cyntaf o'r wy|thnos y daethant at y bedd, a'r haul wedi codi,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac hwy a ddyweda&s;ant wrth ei gilydd, pwy a dreigla i ni y maen o ddrws y bedd&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A phan edrycha&s;ant, hwynt hwy a ganfu|ant fod y maen wedi ei dreiglo (canys yr oedd efe yn fawr iawn)</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 28.1. Iob. 20.12.</NOTE> wedi iddynt fyned i mewn i'r bedd hwynt hwy a wel&s;ant fab ieuangc yn ei&s;tedd o'r eu dehau wedi ei ddilladu &acirc; gwi&s;c gannaid, ac a ofna&s;ant.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, nac ofnwch, cei&s;io yr ydych Ie&s;u o Nazareth, yr hwn a gro|e&s;-hoeliwyd, efe a gyfodes, nid yw efe ymma, wele 'r man y doda&s;ant ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Eithr ewch ymmaith, a dywedwch iw ddi&s;|cyblion ef, ac i Petr, ei fod efe yn myned o'ch blaen i Galil&aelig;a, yno y cewch ei weled ef,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.32. Marc. 14.28.</NOTE> fel y dywedodd i chwi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna 'r aethant ar ffrw&s;t, ac a ffoe&s;ant oddi wrth y bedd: canys dychryn a &s;yndod oedd ar|nynt, ac ni ddyweda&s;ant ddim wrth neb am eu bod wedi ofni,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pan adgyfododd yr Ie&s;u y boreu y dydd cyntaf o'r &wcirc;ythnos, efe a ymddango&s;odd yn gyntaf i Mair Magdalen, o'r hon y bwria&s;e efe allan &s;aith gythrael.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Hithe a aeth, ac a fynegodd i'r rhai a fua|&s;ent gyd ag ef, ac oeddynt mewn galar ac wylo|fain.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Eithr hwynt pan glyw&s;ant ei fod efe yn fyw, ac iddi ei weled ef, ni chredent.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Wedi hynny yr ymddango&s;odd efe mewn gwedd arall i ddau o honynt yn ymdai|thio,<NOTE PLACE="marg">Luc. 14.13.</NOTE> y rhai oeddynt yn myned i'r wl&acirc;d.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac hwynt hwy a aethant, ac a fynega|&s;ant i'r lleill, ac ni chredent hwy.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> &rindx; Yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl ar ddigwyl y Derchafael. <HI>Luc. 24.36. Ioh. 20.19.</HI></NOTE> &ocirc;l hynny efe a ymddango&s;odd i'r vn ar ddec, a hwynt yn cyd-ei&s;tedd, ac a dda~nododd iddynt eu anghreduniaeth, a'u calon galedwch, am na chredent y rhai a'i gwel&s;ent ef wedi ad|gyfodi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt:<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 28.19.</NOTE> ewch i'r holl fyd, a phregethwch yr Efengyl i bob crea|dur.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y neb a gredo, ac a fedyddier fydd cad|wedig,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioh. 12.48.</NOTE> eithr y neb ni chredo a gondemnir.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r arwyddion hyn a ganlynant y rhai a gredant:<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 16.18.</NOTE> yn fy enw i y bwriant allan gy|threuliaid, a llefarant<NOTE N="*" PLACE="marg">Act 2.4.</NOTE> &acirc; thafodau newyddion.</P>
<P N="18"><HI>18</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 28.5.</NOTE> Seirph a godant hwy ymmaith, ac os yfant ddim marwol, ni wna iddynt niwed,<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 28.8.</NOTE> ar y cleifion y rhoddant eu dwylo, ac hwynt hwy a fyddant iach.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Wedi darfod i'r Arglwydd lefaru wr|thynt,<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 24.51.</NOTE> cymmerwyd ef i fynu i'r nef, ac efe a ei|&s;teddodd ar ddeheu-law Duw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A hwynt a aethant allan, ac a bregetha|&s;ant ym mhob man, a'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 24.</NOTE> Arglwydd yn cydwei|thio, ac yn cadarnhau yr gair trwy arwyddion y rhai oeddynt yn canlyn. <HI>Amen.</HI> &lindx;</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn y gy&s;&s;egr-lan Efengyl yn &ocirc;l S. Marc.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Luke" TYPE="book">
<PB N="464" REF="487">
<HEAD>Yr Efengyl &s;anctaidd <HI>yn &ocirc;l</HI> S. Lvc.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Rhieni Ioan a'i genhedliad. 26 Mair wedi i'r Angel ei chyfarch yn beichiogi trwy 'r Y&s;pryd gl&acirc;n, yn ymwe|led ag Eli&s;abeth ei chares, ac yn canu mawl i Dduw. 57 Genedigaeth ac enw loan. 68 Zacharias yn ca|nu mawl i Dduw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_GAN ddarfod i lawer gymmeryd arnynt drefnu ar|ddango&s;iad o'r pe|thau &s;y lawn hy&s;pus yn ein plith,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel y traddo|dodd i ni y rhai oe|ddynt eu hunain o'r dechreuad yn gweled, ac yn weinidogion y gair,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Mi a welais fod yn dda, wedi i mi ddilyn y cwbl yn ddyfal o'r dechreuad, &s;crifennu mewn trefn attat &ocirc; ardderchoccaf<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 1.1.</NOTE> Theophilus,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fel yr adnabyddit wirionedd y pethau i'th ddy&s;cwyd ynddynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> YR oedd yn nyddiau Herod frenin Iu|daea ryw offeiriad a'i enw Zacharias o gylch<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cron. 24.10.</NOTE> Abia, a'i wraig [oedd] o ferched Aaron ai henw Eli&s;abeth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr oeddynt ill dau yn gyfiawn ger bron Duw, ac yn rhodio yn holl orchymynnion a deddfau 'r Arglwydd yn ddifeius.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac nid oedd ddim plant iddynt, am fod E|li&s;abeth heb planta, ac yr oeddynt wedi myned ill dau mewn gwth o oedran.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A bu ag efe yn gwa&s;aneuthu &s;wydd offei|riad, yn &ocirc;l trefn ei gylch, ger bron Duw,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yn &ocirc;l arfer &s;wydd yr offeriad, ddyfod o ran iddo arogl-darthu, yn &ocirc;l ei fyned i Deml yr Ar|glwydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r lliaws pobl oll oedd alla~ yn gweddio ar awr yr arogl darthiad.<NOTE PLACE="marg">Lefit. 16.17. Exod. 30.7.</NOTE></P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna yr ymddango&s;odd iddo angel yr Arglwydd yn &s;efyll o'r tu dehau i allor yr aro|gl-darth.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A Zacharias pan ganfu, a gythruddodd, ac ofn a &s;yrthiodd arno.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r angel a ddywedodd wrtho: nac ofna Zacharias canys gwrandawyd dy weddi: a'th wraig Eli&s;abeth a ddwg i ti fab, a thi a elwi ei enw ef Ioan.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A bydd i ti lawenydd a gorfoledd, a llaw|er a lawenychant am ei enedigaeth ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys mawr fydd efe yng-olwg yr Ar|glwydd, ac nid &ycirc;f na gwin na diod gadarn, ac efe a gyflawnir o'r Y&s;pryd gl&acirc;n o groth ei fam,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Malac. 4.6. Math. 11.14.</NOTE> llawer o feibion I&s;rael a dr&ycirc; efe at yr Arglwydd eu Duw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys efe a rodia ger ei fron ef, yn y&s;|pryd a nerth Elias, fel y tr&ycirc; calonnau 'r tadau at y plant, a'r rhai gwrthryfelgar i ddoethi|neb y cyfiawn: i ddarpar i'r Arglwydd bobl barot.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y dywedodd Zacharias wrth yr angel: pa fodd y gwybyddafi hyn&lpunctel; Canys henaf-gwr wyfi, am gwraig hefyd mewn gwth o oedran.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r angel gan atteb a ddywedodd wrtho, myfi yw Gabriel yr hwn wyf yn &s;efyll yng-o|lwg Duw, ac a anfoned i lefaru wrthit, ac i e|fangylu i ti hynn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac wele, ti a fyddi fud, ac ni elli lefaru hyd y dydd y gwneler y pethau hynn, am na chredit i'm geiriau i, y rhai a gyflawnir yn eu ham&s;er.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac yr oedd y bobl yn aros am Zacha|rias, ac yn rhyfeddu ei fod efe yn aros yn y Deml.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A phan ddaeth efe allan ni alle efe ddy|wedyd wrthynt: ac hwy a wybuant weled o honaw weledigaeth yn y Deml: canys efe a amneidiodd arnynt, ac a arho&s;odd yn fud.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A phan ddarfu cyflawni dyddiau ei wei|nidogaeth, efe a aeth iw d&ycirc; ei hun.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac yn &ocirc;l y dyddiau hynny y cafodd Eli|&s;abeth ei wraig ef feichiogi, ac a ymguddiodd bum-mis gan ddywedyd:</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Felly y gwnaeth yr Arglwydd i mi yn y
<PB REF="488">dyddiau 'r edrychodd i dynnu ymmaith fyng-wradwydd ym mhlith dynion.</P>
<P N="26">&rindx; <HI>26</HI> Ac yn y chweched mis yr anfonwyd yr angel Gabriel oddi wrth Dduw,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl ar ddydd cyfarchiad Mair.</NOTE> i ddinas yn Galil&aelig;a a'i henw Nazareth,</P>
<P N="27"><HI>27</HI> At forwyn<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 1.18.</NOTE> wedi ei dyweddio i &wcirc;r a'i enw Io&s;eph o d&ycirc; Ddafydd, ac enw 'r forwyn oedd Mair.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A'r angel a aeth i mewn atti ac a ddywe|dodd: hanphych well yr hon a gefai&s;t r&acirc;s, yr Ar|glwydd &s;ydd gyd &acirc; thi: bendigaid wyt ym mhlith gwragedd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Pan welodd hi [ef,] brawychu a wnaeth wrth ei ymadrodd ef: a meddwl pa fath gyfarch oedd hwn.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna y dywedodd yr angel wrthi, nac of|na Mair, canys ti a gefai&s;t r&acirc;s ger bron Duw.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 7.14. Luc. 2.21.</NOTE> wele, ti a gei feichiogi, ac a e&s;cori ar fab, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 1.21.</NOTE> a elwi ei enw ef Ie&s;u.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Hwn fydd mawr, ac a elwir yn Fab y Goruchaf, ac iddo y rhydd yr Arglwydd Dduw or&s;eddfa ei dad Dafydd:</P>
<P N="33"><HI>33</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Dan. 7.27. Mich. 4 7.</NOTE> Ac efe a deyrna&s;a ar d&ycirc; Iacob yn dragy|wydd, ac ar ei frenhiniaeth ni bydd diwedd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A Mair a ddywedodd wrth yr angel: pa fodd y bydd hynn, gan nad adwen i &wcirc;r&lpunctel;</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A'r angel a atebodd ac a ddywedodd wr|thi, yr Y&s;pryd gl&acirc; a ddaw arnat ti, a nerth y Goruchaf a'th gy&s;coda di: am hynny y peth &s;anctaidd a aner o hanot, a elwir yn Fab Duw.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac wele Eli&s;abeth dy gares yn feichiog o fab yn ei henaint, a hwn yw 'r chweched mis iddi hi, yr hon a elwid yn ammhlantadwy.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Canys gyd &acirc; Duw nid oes dim yn am|ho&s;&s;ibl.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yna y dywedodd Mair, wele wa&s;anae|thyddes yr Arglwydd: bydded i mi yn &ocirc;l dy air di. A'r angel a aeth ymmaith oddi wrthi hi. &lindx;</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A Mair a gyfododd yn y dyddiau hynny, ac aeth i'r mynydd-dir ar frys i ddinas o Iud&aelig;a,</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac hi a aeth i mewn i d&ycirc; Zacharias, ac a gyfarchodd Eli&s;abeth.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A phan glybu Eli&s;abeth gyfarch Mair, y plentyn yn ei chroth hi a lammodd, ac Eli&s;a|beth a lanwyd o'r Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A llefain a wnaeth &acirc; llef vchel, a dywe|dyd: bendigedig wyt ti ym mhlith gwragedd, a bendigedig yw ffrwyth dy groth.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ac o ba le y mae i mi hyn, ddyfod mam fy Arglwydd attafi&lpunctel;</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Canys wele er cynted y daeth lleferydd dy gyfarch di i'm clu&s;tiau, y plentyn a lammodd o lawenydd yn fyng-hroth.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A bendigedig yw yr hon a gredodd: ca|nys cyflawnir y pethau a ddywedpwyd wrthi gan yr Arglwydd.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Yna y dywedodd Mair, y mae fy enaid yn mawrhau yr Arglwydd,</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A'm hy&s;pryd a lawenychodd yn Nuw fy iachawdr.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Canys efe a edrychodd ar waeledd ei wa|&s;anaethyddes: ac o hynn allan pob oes a'm gei|lw i yn wynfydedig.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Canys yr hwn &s;ydd alluog a wnaeth i mi fawredd: a &s;anctaidd yw ei enw ef.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> A'i drugaredd [&s;ydd] yn oes oe&s;oedd, i'r rhai a'i hofnant ef.</P>
<P N="51"><HI>51</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 51 9.</NOTE> Efe a wnaeth gadernid &acirc;'i fraich,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 33.10. e&s;a 29.15.</NOTE> efe a wa&s;carodd y rhai beilchion ym mwriadau eu calonnau.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Efe a dynnodd i lawr y cedyrn o'i gor|&s;eddfeingciau, ac &acirc; dderchafodd y rhai gwael.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 2.6. P&s;al 34 11.</NOTE> rhai newynog a lanwodd efe &acirc; phe|thau da: ac efe a anfonodd ymmaith y rhai go|ludog mewn ei&s;ieu.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Efe<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 30.18. &amp; 41.9. &amp; 54.5.</NOTE> a dderbynniodd ei w&acirc;s I&s;rael, gan gofio ei drugaredd</P>
<P N="55"><HI>55</HI> (Fel y dywedodd wrth ein tadau<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 17.19. &amp; 22.17.</NOTE> Abra|ham a'i had) yn dragywydd.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> A Mair a arho&s;odd gyd &acirc; hi yng-hylch tri-mis, ac yna yr aeth hi iw th&ycirc; ei hun.<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 132.11.</NOTE></P>
<P N="57">&rindx; <HI>57</HI> Wedi cyflawni tymp Eli&s;abeth i e&s;cor,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl ar ddigwyl Ioan fedy|ddiwr.</NOTE> hi a e&s;corodd ar fab.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> A phan glybu ei chymydogion a'i che|nedl hi fawrhau o'r Arglwydd ei drugaredd ar|ni,<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 1.14.</NOTE> hwynt hwy a gyd-lawenycha&s;ant &acirc; hi.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> A bu ar yr wythfed dydd, pan ddaethant i anwaedu ar y d&ycirc;n bychan, iddynt alw ei enw yn &ocirc;l enw ei d&acirc;d Zacharias.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> A'i fam ef a attebodd ac a ddywedodd: nid felly, eithr ei enw ef fydd Ioan.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Hwythau a ddyweda&s;ant wrthi, nid oes neb o'th genedl a elwir ar yr henw hwn.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> Yna yr amneidia&s;ant ar ei dad pa fodd y mynne efe ei henwi ef.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Ac yntef wedi iddo alw am orgraph-lech a &s;crifennodd gan ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 1.13.</NOTE> Ioan yw ei enw ef, a rhyfeddu a wnaethant oll.</P>
<P N="64"><HI>64</HI> Ac agorwyd ei enau ef yn ebrwydd, a'i dafod ef a lefarodd, gan fendithio Duw.</P>
<P N="65"><HI>65</HI> Yna y daeth ofn ar eu holl gymydogion hwynt, a thrwy holl fynydd-dir Iudaea y cyhoe|ddwyd y geiriau hynn oll.</P>
<P N="66"><HI>66</HI> A phawb a'r a'u clyw&s;ant a'u go&s;oda&s;ant yn eu calonneu gan ddywedyd. Beth fydd y bachgenyn hwn&lpunctel; canys llaw 'r Arglwydd oedd gyd ag ef.</P>
<P N="67"><HI>67</HI> Yna ei dad Zacharias, a gyflawnwyd o'r Y&s;pryd gl&acirc;n, ac a brophwydodd gan ddywe|dyd:</P>
<P N="68"><HI>68</HI> Bendigeid fyddo Arglwydd Dduw I&s;|rael, canys efe a ymwelodd, ac a brynodd ei bobl.</P>
<P N="69"><HI>69</HI> Ac efe a dderchafodd nerth iechydwri|aeth i ni, yn nh&ycirc; Ddafydd ei wa&s;anaeth-wr,</P>
<P N="70"><HI>70</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 132.1. Ier. 23.6.</NOTE> Megis y dywedodd trwy enau ei &s;anc|taidd brophwydi, y rhai oeddint er ioed,</P>
<P N="71"><HI>71</HI> [Yr anfone efe i ni] iechydwriaeth oddi wrth ein gelynion, ac o law ein holl ga&s;eion,</P>
<P N="72"><HI>72</HI> Gan wneuthur trugaredd &acirc;'n tadau, a chofio ei &s;anctaidd gyfammod:</P>
<PB N="465" REF="488">
<P N="73"><HI>73</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 22 16. iere. 31.33. heb. 6.13.</NOTE> llw a dyngodd efe i'n t&acirc;d Abraham, ar ei roddi i ni,</P>
<P N="74"><HI>74</HI> [Sef bod i ni] yn ddiofn wedi ein rhydd|hau o ddwylo ein gelynion, ei wa&s;aneuthu ef</P>
<P N="75"><HI>75</HI> Mewn<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Pet. 1.13.</NOTE> &s;ancteiddrwydd a chyfiawnder ger ei fron ef holl ddyddiau ein bywyd.</P>
<P N="76"><HI>76</HI> A thithe fachgenyn a elwir yn brophwyd i'r Goruchaf:<NOTE N="*" PLACE="marg">Mal. 3.5.</NOTE> canys ti a ei o flaen wyneb yr Arglwydd i baratoi ei ffyrdd ef,</P>
<P N="77"><HI>77</HI> I roddi g&wcirc;ybodaeth iechydwriaeth iw bobl ef gan faddeu eu pechodeu,</P>
<P N="78"><HI>78</HI> O herwydd tiriondeb trugaredd ein Duw, trwy 'r hon yr ymwelodd &acirc; ni<NOTE N="*" PLACE="marg">Zach. 3.8. malach. 4.2.</NOTE> godiad haul o'r vchelder:</P>
<P N="79"><HI>79</HI> I lewyrchu i'r rhai fy yn ei&s;tedd me|wn tywyllwch a chy&s;cod angeu, i gyfeirio ein traed i ffordd tangneddyf,</P>
<P N="80"><HI>80</HI> A'r bachgen a gynnyddodd, ac a gryfha|wyd yn yr y&s;pryd, ac a fu yn y diffaethwch hyd ydydd yr ymddango&s;odd efe i'r I&s;rael. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Genedigaeth Cri&s;t. 21 Ai enwaediad. 25 Prophwy|doliaeth Simeon, ac Anna am dano ef. 46 Yntef yn ymre&s;ymmu &acirc;'r doctoriaid yn leru&s;alem yn ddeu|ddec oed.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">BV hefyd yn y dyddiau hynny fyned gorchy|myn allan oddi wrth Augu&s;tus Cae&s;ar i dre|thu yr holl fyd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> (A'r trethiad ymma, a wnaethbwyd gyn|taf pan oedd Cyrenius yn rh&acirc;glaw ar Syria)</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A phawb a aethant iw trethu bob vn iw ddinas ei hun.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac aeth Io&s;eph o Galiaea o dref Naza|reth i Iudaea, i dref Dafydd yr hon a elwir<NOTE N="*" PLACE="marg">loan. 7.42.</NOTE> Bethlehem (am ei fod o d&ycirc;, a th&ycirc;lwyth Dafydd:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Iw drethu gyd &acirc; Mair, yr hon a ddyweddi|e&s;id yn wraig iddo, yr hon oedd yn feichiog.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A bu tra 'r oeddynt hwy yno, gyflawni ei dyddiau hi i e&s;cor.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac hi a e&s;corodd ar ei mab cyntaf-anedic, ac a'i rhwymodd ef mewn cadachau, ac a'i rhoddes yn y pre&s;eb, am nad oedd iddynt le yn y lletty.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yr oedd yn y wl&acirc;d honno fugeiliaid yn gorwedd alla~, ac yn gwilied eu praidd liw nos.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac wele angel yr Arglwydd a &s;afodd ger llaw iddynt, a gogoniant yr Arglwydd a ddi&s;|cleiriodd o'u hamgylch, ac ofni yn ddirfawr a wnaethant.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna yr angel a ddywedodd wrthynt, nac ofnwch, canys yr wyf yn mynegu i chwi lawe|nydd mawr, yr hwn a fydd i'r holl bobl:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Geni i chwi heddyw geidwad, yn ninas Dafydd: yr hwn ydyw Cry&s;t yr Arglwydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A hyn [fydd] arwydd i chwi, chwi a gewch y d&ycirc;n bach wedi ei rwymo mewn ca|dachau a'i roddi yn y pre&s;eb.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yn ddi&s;ymmwth yr oedd gyd &acirc;'r an|gel nifeiri mawr o luoedd nefol yn moliannu Duw gan ddywedyd,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gogoniant i Dduw yn yr vchelder, a thangneddyf ar y ddaiar, ac i ddynion ewyllys da.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> &rindx; Ac wedi darfod i'r angelion fyned oddi wrthynt i'r nefoedd,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl ar dydd y calan.</NOTE> yna y bugeiliaid a ddy|weda&s;ant wrth eu gilydd: awn hyd Bethlehem, a gwelwn y peth hyn a ddango&s;odd yr Arglw|ydd i ni.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A hwynt a ddaethant ar frys, ac a gaw|&s;ant Mair, ac Io&s;eph: a'r d&ycirc;n bach yn gorwedd yn y pre&s;eb.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Pan wel&s;ant, hwynt hwy a gyhoedda|&s;ant yr hyn a ddyweda&s;id wrthynt am y bach|gen hwnnw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A phawb a'r a'u clyw&s;ant, a ryfedda&s;ant am y pethau a ddyweda&s;e y bugeiliaid iddynt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Eithr Mair a gadwodd y pethau hyn oll gan eu hy&s;tyried hwynt yn ei chalon.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r bugeiliaid a ddychwela&s;ant gan ogo|neddu a moliannu Duw, am b&ocirc;b peth a'r a gly|w&s;ent, ac a wel&s;ent, fel y dyweda&s;id iddynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A phan ddaeth yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 17.12. lefit. 12.3.</NOTE> wythfed dydd i en|waedu ar y bachgen,<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 1.31. math. 1. ioan 7.22.</NOTE> galwyd ei enw ef Ie&s;u, yr hwn a henwa&s;id gan yr angel cyn ei genhed|lu ef yn y groth. &lindx;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> &rindx; Ac wedi cyflawni dyddiau purediga|eth [Mair,] yn &ocirc;l<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl ar ddydd pu|redigaeth Mair.</NOTE> deddf Mo&s;es, hwynt a'i du|ga&s;ant ef i Ieru&s;alem iw gyflwyno i'r Argl|wydd,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> (Fel yr &s;crifennir yn neddf yr Arglwydd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 12.6. Exod. 13.2. num. 8.18.</NOTE> pob gwryw cyntafanedic a elwir yn &s;anctaidd i'r Arglwydd)</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac i roddi offrwm, yn &ocirc;l yr hyn a ddywe|dir<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 12.6.</NOTE> yn neddf yr Arglwydd:* p&acirc;r o durturod neu ddau gyw colomen.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac wele yr oedd g&wcirc;r yn Ieru&s;alem a'i enw Simeon, hwnnw oedd &wcirc;r cyfiawn a du|wiol, ac yn di&s;gwil am ddiddanwch yr I&s;rael, a'r Y&s;pryd gl&acirc;n oedd arno.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac yr oeddid wedi ei rybuddio ef gan yr Y&s;pryd gl&acirc;n na wele efe angeu cyn iddo weled Cri&s;t yr Arglwydd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Efe a ddaeth trwy 'r Y&s;pryd i'r Deml, a phan ddug ei rieni y bachgen Ie&s;u, i wneu|thur tro&s;to yn &ocirc;l defod y gyfraith:</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Efe a'i cymmerth ef yn ei freichiau, ac a foliannodd Dduw gan ddywedyd:</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yr awran y gollyngi dy w&acirc;s mewn tang|neddyf &ocirc; Arglwydd, yn &ocirc;l dy air,</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Canys fy llygaid a wel&s;ant dy iechyd|wriaeth,</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yr hon a baratoai&s;t yng-&wcirc;ydd yr holl bobloedd,</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Goleuni i dywynnu i'r cenhedloedd, a gogoniant dy bobl I&s;rael.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A rhyfeddu a wnaeth Io&s;eph a'i fam ef, am y pethau a ddywedwyd am dano ef.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A Simeon a'i bendithiodd hwynt, ac a ddywedodd wrth Fair ei fam ef:<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 8.14. rhuf. 9.32. 1 pet 2.8.</NOTE> Wele hwn a o&s;odwyd yn gwymp, ac yn gyfodiad i lawer yn I&s;rael, ac yn arwydd i ddywedyd yn ei er|byn.</P>
<PB REF="489">
<P N="35"><HI>35</HI> (A thrwy d&ycirc; enaid di dy hun yr aiff y cle|ddyf) i ddadcuddio meddyliau llawer o galon|nau.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac yr oedd Anna brophwydes merch Phanuel o lwyth A&s;er: hon oedd oedrannus iawn, wedi iddi fyw gyd &acirc; g&wcirc;r &s;aith mlynedd, o'i morwyndod:</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac yn weddw yng-hylch pedair a phed|war vgain mhlynedd: yr hon nid ae allan o'r Deml, gan wa&s;aneuthu [Duw] mewn ym|prydiau a gweddiau dydd a nos.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A hon hefyd yn yr awr honno gan &s;efyll ger llaw a gyd-foliannodd yr Arglwydd, ac a lefarodd am dano ef wrth y rhai oll oeddynt yn Ieru&s;alem yn edrych am ymwared.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac wedi iddynt orphen pob peth yn &ocirc;l deddf yr Arglwydd, dychwela&s;ant i Galil&aelig;a iw dinas Nazareth.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A'r bachgen a gynnyddodd, ac a gryfha|odd yn yr Y&s;pryd, yn llawn doethineb: a gr&acirc;s Duw oedd gyd ag ef.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A'i rieni ef a aent i Ieru&s;alem b&ocirc;b blwy|ddyn<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 16.1.</NOTE> ar &wcirc;yl y Pa&s;c.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Pan oedd efe yn ddeuddeng-mlwydd oed, hwynt hwy a aethant i fynu i Ieru&s;alem yn &ocirc;l defod yr &wcirc;yl,</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Wedi gorphen y dyddiau, a hwynt yn dychwelyd, arho&s;odd y bachgen Ie&s;u yn Ieru|&s;alem: yr hwn beth ni wydde Io&s;eph na'i fam ef.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Eithr gan dybied ei fod efe yn y fintai, myned a wnaethant daith diwrnod, ac hwy a'i cei&s;ia&s;ant ef ym mhlith eu cenedl a'i cydnabod.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A phryd na chaw&s;ant ef, hwynt a ddych|wela&s;ant i Ieru&s;alem, gan ei gei&s;io ef.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> A bu yn &ocirc;l tri-diau gael o honynt hwy ef yn y Deml yn ei&s;tedd yng-hanol y doctori|aid yn gwrando arnynt, ac yn eu holi hwynt.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A &s;ynnu a wnaeth pawb ar a'i clyw|&s;ant ef, am ei ddoethineb a'i attebion.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> A phan wel&s;ant ef rhyfeddu a wnaeth|ant, a'i fam a ddywedodd wrtho: fy mab pa ham y gwnaetho&s;t felly &acirc; ni&lpunctel; wele dy dad a minne yn ofidus a'th gei&s;ia&s;om di.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt: Pa ham y cei&s;iech fi&lpunctel; oni &wcirc;yddech fod yn rhaid i mi fod yng-hylch y pethau a berthynant i'm Tad&lpunctel;</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Eithr hwynt ni ddealla&s;ant y geiriau a ddywedodd efe wrthynt.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Yna yr aeth efe i wared gyd &acirc; hwynt, ac y daeth i Nazareth, ac a fu vfudd iddynt.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> A'i fam ef a gadwodd yr holl bethau hyn yn ei chalon.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> A'r Ie&s;u a gynnyddodd mewn doethi|neb, a chorpholaeth, a ffafor, gyd &acirc; Duw a dy|nion.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Pregeth Ioan. 21 Bedyddiad Cri&s;t a'i achau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y bymthecfed flwyddyn o ymerodraeth Tiberius Cae&s;ar, a Phontius Pilatus yn rhaglaw Iudaea, a Herod yn Detrarch Galil&aelig;a, a'i frawd Philip yn Detrarch Ituraea a gwlad Trachomtis, a Ly&s;anas yn Detrarch Abilene,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Tan yr arch-offeiriaid Annas a Chaiphas y daeth gair Duw at Ioan fab Zacharias yn y diffaethwch.<NOTE PLACE="marg">Act. 4.6.</NOTE></P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 3.2. marc. 1.4.</NOTE> efe a ddaeth i b&ocirc;b goror yng-hylch yr Iorddonen gan bregethu bedydd edifeirwch er maddeuant pechodau:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fel y mae yn &s;crifennedic yn llyfr yma|droddion<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai 40.3. ioan. 1.23.</NOTE> E&s;aias y prophwyd yr hwn &s;ydd yn dywedyd, llef vn yn llefain yn y diffaeth, para|toiwch ffordd yr Arglwydd, inionwch ei lwy|breu ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> P&ocirc;b pant a lenwir, a ph&ocirc;b mynydd a bryn a o&s;tyngir, a'r g&wcirc;yr geimion a wneir yn iniawn a'r geirwon yn ffyrdd gwa&s;tad.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A ph&ocirc;b cnawd a wel iechydwriaeth Duw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a ddywedodd wrth y bobl a ddeuent iw bedyddio ganddo:<NOTE PLACE="marg">Math. 3.7.</NOTE> Oh genhedlaethau gwi|berod, pwy a'ch rhagrybuddiodd chwi i ffoi oddi wrth y digofaint &s;ydd ar ddyfod&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Dygwch am hynny ffrwyth addas i edi|feirwch: ac na ddechreuwch ddywedyd ynoch eich hunain, y mae Abraham yn dad i ni: ca|nys yr ydwyf yn dywedyd i chwi, y gall Duw o'r cerrig hyn godi plant i Abraham.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr awran y mae 'r fwyall wedi ei go&s;od ar wraidd y prennau: p&ocirc;b pren am hynny a'r ni ddwg ffrwyth da a gymmynir i lawr., ac a fwrir yn t&acirc;n.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y gofynnodd y bobl iddo gan ddywe|dyd: pa beth gan hynny a wnawn ni&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a attebodd, ac a ddywedodd wrth|ynt: y<NOTE N="*" PLACE="marg">Iac. 2.15. 1. ioan. 3.17.</NOTE> neb &s;ydd ganddo ddwy bais, rhodded i'r neb &s;ydd heb yr vn: a'r neb &s;ydd ganddo fwyd gwnaed yr vn modd:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r Publicanod hefyd a ddaethant iw bedyddio, ac a ddyweda&s;ant wrtho: yr Athro, beth a wnawn ni&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, na ofyn|nwch ddim mwy nag &s;ydd weddi ei o&s;od i chwi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r milw&ycirc;r hefyd a ofynna&s;ant iddo ef, gan ddywedyd: a pha beth a wnawn ninnau&lpunctel; ac efe a ddywedodd wrthynt: na fyddwch draws wrth neb, ac na cham-achwynwch ar neb, a byddwch fodlon i'ch cyflog.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Fel yr oedd y bobl yn di&s;gwil, a phawb yn meddylied yn eu calonneu am Ioan, ai efe oedd y Cri&s;t:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna 'r attebodd Ioan gan ddywedyd wrthynt oll: myfi yn ddiau wyf yn eich bedy|ddio<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 3.11. marc. 1.8. ioan. 1.26. act. 1.15. &amp; 2.4. &amp; 11.16. &amp; 19.4.</NOTE> chwi &acirc; dwfr, ond y mae vn &s;ydd gryfach n&acirc; myfi yn dyfod, yr hwn nid wyfi deilwng i ddattod carrei ei e&s;cid: efe a'ch bedyddia chwi &acirc;'r Y&s;pryd gl&acirc;n ag &acirc; th&acirc;n.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yr hwn y mae ei wyntill yn ei law, ac efe a lanh&acirc; ei lawr dyrnu, ac a ga&s;cl ei wenith iw &s;cubor, a'r vs a ly&s;c efe &acirc; th&acirc;n anniffoddadwy.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A llawer o bethau ereill a gynghorodd efe, ac a bregethodd i'r bobl.</P>
<PB N="466" REF="489">
<P N="19"><HI>19</HI> Herod<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 14 3. marc. 1.9. ioan. 1.33.</NOTE> y Tetrarch pan geryddwyd ganddo ef am Herodias gwraig Philip ei frawd, ac am yr holl ddrygioni a wnaethe efe,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A chwanegodd hefyd heb law 'r cwbl roi Ioan yng-harchar.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A bu, pan oeddyd yn bedyddio yr holl bobl a'r Ie&s;u yn ei fedyddio hefyd, ac yn gwe|ddio, agoryd o'r nef,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r Y&s;pryd gl&acirc;n a dde&s;cynnodd mewn rhith corphorawl megis colommen arno ef, a llef or nef yn dywedyd, Ti yw fy annwyl Fab: ynot ti i'm bodlonwyd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r Ie&s;u ei hun oedd yng-hylch dechreu ei ddeng-mlwydd ar hugein oed, mab (fel y ty|bid) i Io&s;eph [fab] Eli,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> [Fab] Matthat [fab] Lefi, [fab] Mel|chi, [fab] Ianna, [fab] Io&s;eph,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> [Fab] Matthathias, [fab] Amos, [fab] Naum, [fab] E&s;li, [fab] Naggai,</P>
<P N="26"><HI>26</HI> [Fab] Maath, [fab] Matthathias, [fab] Semei, [fab] Io&s;eph, [fab] Iuda,</P>
<P N="27"><HI>27</HI> [Fab] Ioanna, [fab] Rhe&s;a, [fab] Zoro|babel, [fab] Salathiel, [fab] Neri,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> [Fab] Melchi, [fab] Adi, [fab] Co|&s;am, [fab] Elmodam, [fab] Er,</P>
<P N="29"><HI>29</HI> [Fab] Io&s;e, [fab] Eliazer, [fab] Iorim, [fab] Matthat, [fab] Lefi,</P>
<P N="30"><HI>30</HI> [Fab] Simeon, [fab] Iuda, [fab] Io|&s;eph, [fab] Ionan, [fab] Eliacim,</P>
<P N="31"><HI>31</HI> [Fab] Melea, [fab] Mainan, [fab] Mattatha, [fab] Nathan, [fab] Dafydd,</P>
<P N="32"><HI>32</HI> [Fab] Ie&s;&s;e, [fab] Obed, [fab] Booz, [fab] Salmon, [fab Naa&s;&s;on,</P>
<P N="33"><HI>33</HI> [Fab] Aminadab, [fab] Aram, [fab] E&s;ron, [fab] Phares, [fab] Iuda,</P>
<P N="34"><HI>34</HI> [Fab] Iacob, [fab] I&s;aac, [fab] Abra|ham, [fab] Thara, [fab] Nachor,</P>
<P N="35"><HI>35</HI> [Fab] Seruch, [fab] Ragau, [fab] Phalec, [fab] Heber, [fab] Sala,</P>
<P N="36"><HI>36</HI> [Fab] Eainan, [fab] Arphaxad, [fab] Sem, [fab] Noe, [fab] Lamech,</P>
<P N="37"><HI>37</HI> [Fab] Mathu&s;ala, [fab] Enoch, [fab] Iarad, [fab] Maleleel, [fab] Eai|nan,</P>
<P N="38"><HI>38</HI> [Fab] Enos, [fab] Seth, [fab] Adda, [fab] Duw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn cael ei demtio. 14 Yn pregethu yn Galil&aelig;a. 16 Yn Nazareth. 30 Ac yn Capernaum yn iach|au chwegr Petr. 41 Ac yn bwrw allan gythreuli|aid heb adel iddynt ei gyfaddef ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'R<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 4.1. marc. 1.12.</NOTE> Ie&s;u yn llawn o'r Y&s;pryd gl&acirc;n a ddychwelodd oddi wrth yr Iorddonen, ac a yrrwyd gan yr y&s;pryd i'r anialwch</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ddeugein nhiwrnod, a diafol yn ei dem|ptio, ac ni fwytaodd ef ddim o fewn y dyddiau hynny: eithr wedi eu diweddu hwynt, daeth ar|no chwant bwyd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y dywedodd diafol wrtho: os Mab Duw ydwyt, dywet wrth y garreg hon am fy|ned yn fara.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r Ie&s;u a attebodd iddo gan ddywedyd: &s;crifennedic yw, nid<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 8.3. math. 4.4.</NOTE> ar fara yn vnic y bydd d&ycirc;n fyw, ond ar b&ocirc;b gair Duw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna wedi i ddiafol ei ddwyn ef i fynydd vchel, efe a ddango&s;odd iddo holl deyrna&s;oedd y ddaiar, mewn munyd awr:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A diafol a ddywedodd wrtho, i ti y rhodd|af yr awdurdod hon oll, a'u gogoniant hwynt, canys i mi y rhoddwyd, ac i bwy bynnag y mynnwyf y rhoddaf finne hi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Felly os ti a addoli o'm blaen, eiddo ti fy|ddant oll.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r Ie&s;u a attebodd gan ddywedyd, dos ymmaith Satan ar fy &ocirc;l: canys &s;crifennedic yw:<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 6.13. &amp; 10.20.</NOTE> addoli yr Arglwydd dy Dduw, ac ef yn vnic a wa&s;anaethi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y dug ef i Ieru&s;alem, ac a'i go&s;odes ar binacl y Deml, ac a ddywedodd wrtho: os Mab Duw ydwyt bwrw dy hun i lawr oddi ymma.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys &s;crifennedic yw, y<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 91.12.</NOTE> gorchymyn efe iw angelion o'th achos di, a'r dy gadw di,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yn eu dwylo y cyfodant di, fel na tha|rawech dy droed vn am&s;er wrth garreg.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wrtho, ddywedyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 6.16.</NOTE> na themptia 'r Arglwydd dy Dduw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac wedi i ddiafol orphen yr holl demta&s;i|wn, efe a ymadawodd ag ef tros am&s;er.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r Ie&s;u a ddychwelodd trwy nerth yr Y&s;pryd i Galil&aelig;a, a &s;on a aeth am dano ef, trwy 'r holl fro oddi omgylch.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac yr oedd efe yn dy&s;cu yn eu Syna|gogeu hwynt, ac yn cael anrhydedd gan bawb.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 13.54. marc. 6.1. ioan. 4.43.</NOTE> efe a ddaeth i Nazareth lle y ma|ge&s;id ef, ac (yn &ocirc;l ei arfer) efe a aeth i'r Sy|nagog ar y dydd Sabboth, ac a &s;afodd i fynu i ddarllen.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y rhoed atto lyfr y prophwyd E&s;ai|as, ac wedi iddo agoryd y llyfr, y cafodd y lle yr &s;crifennid,</P>
<P N="18"><HI>18</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 61.1.</NOTE> Y&s;pryd yr Arglwydd arnafi, o achos yr hwn yr eneiniodd fi: fel yr efangylwn i'r tlodion yr anfonodd fi i iachau y drylliedig o galon, i bregethu gollyngdod i'r caethion, ca|ffaeliad golwg i'r deillion, i ollwng y rhai y &s;ig mewn rhydd-deb,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> I bregethu blwyddyn gymmeradwy 'r Arglwydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac wedi iddo gaeu 'r llyfr a'i roddi i'r gweinidog yr ei&s;teddodd: a llygaid pawb oll yn y Synagog oeddynt yn craffu arno.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac efe a ddechreuodd ddywedyd wrth|ynt: heddyw y cyflawnyd yr &s;crythyr hon yn eich clu&s;tiau chwi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac yr oedd pawb yn dwyn te&s;tiolaeth iddo: ac yr oeddynt yn rhyfeddu am y geiriau gra&s;u&s;ol a ddaent allan o'i enau ef, gan ddywe|dyd:
<PB REF="490">onid hwn yw mab Io&s;eph&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt: yn holla|wl y dywedwch y ddihareb hon wrthif: y medd|ig iach i di dy hun, y pethau a glyw&s;om i ti eu gwneuthur yn Capernaum, gwna ymma yn dy wl&acirc;d dy hun.</P>
<P N="24"><HI>24</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">loan. 4.41.</NOTE> A dywedodd yntef, yn wir meddaf i chwi, nad yw vn prophwyd yn gymmeradwy yn ei wlad ei hun.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Eithr mewn gwirionedd meddaf i chwi, llawer o wragedd gweddwon yn nyddiau Eli|as oeddynt yn I&s;rael, pan gaewyd y nef dair blynedd a chwe-mis, hyd pan oedd newyn mawr tros yr holl dir:</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac nid at yr vn o honynt yr anfonwyd Elias, ond i<NOTE N="*" PLACE="marg">2. <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">en. 17.9.</NOTE> Sarepta yn Sidon, at wraig we|ddw.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A llawer o wahan-gleifion oeddynt yn I&s;rael yn am&s;er<NOTE N="*" PLACE="marg">2. <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">en. 5.14.</NOTE> Eli&s;eus y prophwyd: ac ni lanhawyd yr vn o honynt ond Naaman y Sy|riad.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna y llanwyd hwynt oll o ddigofaint yn y Synagog, pan glyw&s;ant y pethau hyn.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A chan godi i fynu hwynt hwy a'i bwria|&s;ant ef allan o'r ddinas, ac a'i duga&s;ant hyd ar ael y bryn yr adeilada&s;id eu dinas arno, ar fedr ei fwrw ef bendro-mwnwgl i lawr.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yntef gan fyned drwy eu canol hwynt a aeth ymmaith.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac efe a ddaeth i wared i Capernaum dinas Galil&aelig;a, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 4.13. marc. 1.21.</NOTE> yno y dy&s;codd efe hwynt ar y dyddiau Sabboth.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A rhyfeddu a wnaethant wrth ei athra|wiaeth ef, canys ei ymadrodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 7.29. marc. 2.22.</NOTE> ef oedd gyd ag awdurdod.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 1.23.</NOTE> yr oedd yn y Synagog dd&ycirc;n a chanddo y&s;pryd cythreul aflan, yr hwn a wae|ddodd &acirc; llef vchel,</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Gan ddywedyd, &ocirc; beth [&s;ydd] i ni &acirc; thi Ie&s;u o Nazareth? a ddaetho&s;t di i'n difetha ni&lpunctel; myfi a wn pwy ydwyt ti, [&s;ef] Sanct Duw.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A'r Ie&s;u a'i ceryddodd gan ddywedyd: di&s;tawa, a dos allan o honaw, yna y cythrael, wedi ei daflu ef yn y canol, a aeth allan o hon|aw, heb wneuthur dim niwed iddo.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A daeth ofn arnynt oll, a hwynt a ym|ddiddanent wrth eu gilydd gan ddywedyd: pa beth yw hyn, gan ei fod efe trwy awdurdod a nerth yn gorchymyn yr y&s;prydion aflan, a hw|ynt yn myned allan&lpunctel;</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A &s;&ocirc;n a aeth am dano ym mhob man yn y wl&acirc;d o amgylch.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Pan<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 8.14. marc. 1.30.</NOTE> gyfododd [yr Ie&s;u] o'r Synagog yr aeth i mewn i d&ycirc; Simon, ac yr oedd chwegr Simon yn glaf o gr&ycirc;d blin, a hwynt hwy a ymbilia&s;ant ag ef tro&s;ti hi.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Yna y &s;afodd efe vwch ei phen hi, ac efe a geryddodd y cr&ycirc;d, ac efe a'i gadawodd hi, ac yn y fan y cyfodes hi, ac a wa&s;anaethodd arnynt hwy.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Pan fachludodd yr haul, pawb a'r oedd|ynt ganddynt rai cleifion o amryw glwyfau, a'u dyga&s;ant hwynt atto ef, ac efe gan roi ei ddwylo ar bob vn o honynt a'u hiachaodd hw|ynt.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 1.35.</NOTE> chythreuliaid a aethant allan o law|er dann lefain a dywedyd: ti yw Cri&s;t Mab Duw, eithr efe a'i ceryddodd hwynt, ac ni adawe iddynt ddywedyd, y gwyddent mai efe oedd Cri&s;t.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A phan aeth hi yn ddydd yr aeth efe oddi yno ymmaith i'r diffaethwch a'r bobl a'i cei&s;ia|&s;ant ef, ac hwy a ddaethant atto, ac ai hattalia&s;a~t ef rhag myned ymmaith oddi wrthynt hwy.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yna y dywedodd efe wrthynt, yn wir y mae yn rhaid i mi bregethu teyrnas Dduw i ddina&s;oedd eraill, canys i hyn i'm danfonwyd.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ac efe a bregethodd yn Synagogau Galil&aelig;a.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t wedi dy&s;cu 'r bobl o'r llong yn peri helfa fawr o by&s;cod. 12 Yn iachau vn gwahanglwyfus. 18 Ac vn claf o'r parlys. 27 Yn galw Lefi. 33 Ac yn dangos pa ham nad ymprydia&s;e ei ddy&s;cyblion ef y pryd hynny.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; BV<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl y pummed Sul wedi 'r Drindod. <HI>Math. 4 18. marc. 1.16.</HI></NOTE> hefyd a'r bobl yn pwy&s;o atto i wran|do gair Duw, ac efe yn &s;efyll yn ymyl llynn Genezaret,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Weled o honaw ddwy long yn &s;efyll wrth y llynn, ar py&s;cod-w&ycirc;r a aethant allan o honynt, ac oeddynt yn golchi eu rhwydau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Wedi iddo fyned i mewn i vn o'r llongau, yr hon oedd eiddo Simon, efe a ddymunodd arno ei gyrru hi ychydig oddi wrth y t&icirc;r, wedi iddo ei&s;tedd, efe a ddy&s;codd y bobl o'r llong.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pan beidiodd &acirc; llefaru, efe a ddywedodd wrth Simon, gyrr i'r dwfn, a bwriwch eich rhwydau am helfa.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna yr attebodd Simon, ac a ddywedodd wrtho, &ocirc; fei&s;tr er i ni boeni ar h&ycirc;d y nos, ni ddali|a&s;om ni ddim: er hynny ar dy air di mi a fwri|af y rhwyd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac wedi iddynt wneuthur hyn, hwynt hwy a ddalia&s;ant liaws mawr o by&s;cod, a rhwy|godd eu rhwyd hwynt:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A hwynt a amneidia&s;ant ar eu cyfeillio~, y rhai oeddynt yn y llong arall, fel y gallent ddy|fod iw cynnorthwyo hwynt: ac hwynt hwy a ddaethant, ac a lanwa&s;ant y ddwy long onid oe|ddynt yn &s;oddi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pan welodd Simon Petr hyn, efe a &s;yr|thiodd wrth liniau 'r Ie&s;u, gan ddywedyd: Arglwydd, dos ymmaith oddi wrthif, canys d&ycirc;n pechadurus wyfi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O blegit braw a ddaethe arno, ac ar y rhai oll oeddynt gyd ag ef, am yr helfa by&s;cod a dda|lia&s;ent hwy.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly hefyd ar Iaco, ac Ioan meibion Zebedeus cymdeithion Simon. Yna y dywed|odd yr Ie&s;u wrth Simon: nac ofna, o hyn allan y deli ddynion.</P>
<PB N="467" REF="490">
<P N="11"><HI>11</HI> A phan dduga&s;ant y llongau i'r tir, hwynt hwy a adaw&s;ant bob peth, ac a'i dilyna|&s;ant ef. &lindx;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 8.2. Mar. 1.4.</NOTE> fel yr oedd efe mewn rhyw ddinas, wele &wcirc;r yn llawn o'r gwahanglwyf, a phan we|lodd efe yr Ie&s;u, efe a &s;yrthiodd ar ei wyneb, ac a ymbiliodd ag ef gan ddywedyd, o Arglwydd os ewylly&s;&s;i di, ti a elli fyng-lanhau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yntef gan e&s;tyn ei law a'i cyffyrddodd ef gan ddywedyd, yr wyf yn ewylly&s;io, bydd l&acirc;n: ac yn ebrwydd y gwahan-glwyf a'i gadawodd ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a orchymynnodd iddo na ddywe|de i neb: eichr dos (eb efe) ac ymddangos i'r offeiriad, ac offrwm tros dy lanh&acirc;d fel y gorchy|mynnodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 14 4.</NOTE> Mo&s;es yn de&s;tiolaeth iddynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r gair a aeth fwy-fwy am dano ar ll&ecirc;d, a llawer o bobl a ddaethant yng-hyd iw wran|do, ac i gael iechyd o'u clefydau.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yntef oedd yn cilio o'r nailltu yn y diffa|ethwch, ac yn gweddio.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A bu ar ddiwrnod fel yr oedd efe yn a|thrawiaethu, fod o'r Phari&s;&aelig;aid a doctoriaid y gyfraith yn ei&s;tedd yno, y rhai a ddaethent, o bob tref yn Galil&aelig;a, ac Iudaea, ac o Ieru&s;alem: ac yr oedd gallu 'r Arglwydd iw hiachau hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac wele<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 9.2. Mar. 2.3.</NOTE> rai yn dwyn d&ycirc;n mewn gwely, yr hwn oedd glaf o'r parlys: a hwynt a gei&s;ia|&s;ant ei ddwyn ef i mewn a'i ddodi ger ei fron ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A phryd na chaw&s;ant ffordd iw ddwyn ef i mewn gan y bobl, hwynt hwy a ddringa&s;ant ar y t&ycirc;, ac a'i gollynga&s;ant ef yn y gwely i'r llawr yn y canol trwy 'r pridd-lechau ger bron yr Ie|&s;u.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A phan weles efe eu ffydd hwynt, efe a ddywedodd, y d&ycirc;n maddeuwyd i ti dy bechodau.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y dechreuodd yr &s;crifennyddion a'r Phari&s;&aelig;aid ymre&s;ymmu gan ddywedyd, pwy yw hwn &s;ydd yn dywedyd cabledd&lpunctel; pwy a ddi|chon faddeu pechodeu, ond Duw yn vnic&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pan &wcirc;ybu 'r Ie&s;u eu hymre&s;ymmiad hwynt, efe a attebodd, ac a ddywedodd wrthynt: pa re&s;ymmu yn eich calonnau yr ydych&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Pa vn haws a'i dywedyd, maddeuwyd i ti dy bechodau: a'i dywedyd, cyfot a rhodia&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac fel y g&wcirc;ybyddoch fod i Fab y d&ycirc;n aw|durdod ar y ddaiar i faddeu pechodau, (ebr efe wrth y claf o'r parlys) yr wyf yn dywedyd wr|thit: cyfot cymmer dy wely, dos i'th d&ycirc;.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac yn y man y cyfodes efe i fynu yn eu g&wcirc;ydd hwynt, ac efe a gymmerth yr hyn y gor|wedde arno, ac a aeth ymmaith iw d&ycirc; ei hun, gan ogoneddu Duw.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A &s;yndod a ddaeth ar bawb: a hwynt a foliana&s;ant Dduw: ac hwy a lanwyd o ofn, gan ddywedyd: gwel&s;om yn ddiau bethau anhygo|el heddyw.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 9.9. Marc. 2.14.</NOTE> &ocirc;l hyn yr aeth efe allan, ac a welodd Publican ai enw Lefi, yn ei&s;tedd yn y dollfa, ac efe a ddywedodd wrtho, dilyn fi.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac yntef gan adel y cwbl, a gyfodes i fy|nu, ac a'i dilynodd ef.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A gwnaeth Lefi iddo wledd fawr yn ei d&ycirc;, lle yr oedd tyrfa fawr o Bublicanod, ac eraill y rhai oeddynt yn ei&s;tedd gyd &acirc; hwynt ar y bwrdd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A'r &s;awl o honynt oedd &s;crifennyddion a Phari&s;&aelig;aid a furmura&s;ant yn erbyn ei ddi&s;cy|blion ef, gan ddywedyd: pa ham yr ydych chwi yn bwyta, ac yn yfed gyd &acirc;'r Publicanod a'r pe|chaduriaid&lpunctel;</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A'r Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wr|thynt: nid rhaid i'r rhai iach wrth feddig, ond i'r rhai cleifion:</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ni<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Tim. 1.15.</NOTE> ddaethum i alw 'r cyfiawn, ond pe|chaduriaid i edifeirwch.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna y dyweda&s;ant wrtho:<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 9.14. Marc. 2 18.</NOTE> pa ham y mae di&s;cyblion Ioan yn ymprydio yn fynych, ac yn gweddio, a di&s;cyblion y Phari&s;&aelig;aid hefyd, a'r eiddo ti yn bwytta, ac yn yfed&lpunctel;</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yntef a ddywedodd wrthynt, a ellwch chwi beri i blant yr &s;tafell briodas ymprydio, tra fyddo 'r prioda&s;-fab gyd &acirc; hwynt&lpunctel;</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Y dyddiau a ddeuant hefyd pan dynner y prioda&s;-fab oddi wrthynt, ac yna yr ymprydiant yn y dyddiau hynny.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt ar dda~meg: ni rydd neb lain o wi&s;c newydd mewn h&ecirc;n wi&s;c: canys yna y newydd a'i rhwyg, a'r llain o'r newydd ni chyduna &acirc;'r h&ecirc;n.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac nid yw neb yn bwrw gwin newydd i h&ecirc;n go&s;trelau, canys yna y dryllia 'r gwin ne|wydd y co&s;trelau, ac y rhed efe allan, a'r co&s;tre|lau a gollir.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Eithr gwin newydd &s;ydd iw fwrw mewn co&s;trelau newyddion, a phob vn a ged|wir.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Hefyd nid oes neb a &ycirc;f win h&ecirc;n, ac yn y fan a gais y newydd, canys dywed, gwell yw 'r h&ecirc;n.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn e&s;cu&s;odi ei ddi&s;cyblion am dynnu y tywys yd ar y Sabboth, 12 yn gweddio mewn mynydd, ac yn dewis ei ddeuddec Apo&s;tl, 20 ac yn dangos gwynfyd y duwiol, a'r gwae a ddaw i'r annuwiol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Bu ar<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 12.1. Marc. 2.23.</NOTE> yr ail prif Sabboth, fyned o ho|naw trwy 'r &ycirc;d, a thynnu o'r di&s;cyblion y tywys a'i bwyta wedi eu rhwbio &acirc;'i dwylo.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A rhai o'r Phari&s;&aelig;aid a ddyweda&s;ant wr|thynt: pa ham yr ydych yn gwneuthur y peth nid yw gyfreithlawn ei wneuthur ar y Sabbo|thau&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna 'r attebodd yr Ie&s;u iddynt gan ddy|wedyd: oni ddarllena&s;och chwi, y<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 21.6.</NOTE> peth a wna|eth Dafydd pan newynodd, a'r rhai oeddynt gyd ag ef?</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fel yr aeth efe i d&ycirc; Dduw, ac y cymmerth y bara go&s;od, ac a'i rhoddes hefyd i'r rhai oe|ddynt gyd ag ef, yr hwn<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 19.33. Lefit. 8.31.</NOTE> nid oedd gyfreith|lawn i neb ei fwytta onid i'r offeiriaid yn vnic&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A hefyd efe a ddywedodd wrthynt: Mab y d&ycirc;n &s;ydd Arglwydd ar y Sabboth hefyd.</P>
<PB REF="491">
<P N="6"><HI>6</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Math 1.9. Marc. 3.1.</NOTE> bu ar Sabboth arall iddo fyned i mewn i'r Synagog, ac athrawiaethu: ac yno yr oedd d&ycirc;n a'i law ddehau wedi diffrwytho.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r &s;crifennyddion a'r Phari&s;&aelig;aid a'i di&s;|gwili&acirc;&s;ant ef, a iach&acirc;e efe ef ar y [dydd] Sab|both, fel y caffent achwyn yn ei erbyn ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr efe a &wcirc;ybu eu meddyliau hwynt: ac a ddywedodd wrth y d&ycirc;n a'r llaw ddiffr wyth&lpunctel; cyfot, a &s;af i fynu yn y canol, ac efe a gyfododd i fynu, ac a &s;afodd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y dywedodd yr Ie&s;u wrthynt, mi a o|fynnaf i chwi beth: a'i cyfreithlawn gwneuthur d&acirc; ar y dydd Sabboth, ynte gwneuthur drwg&lpunctel; cadw enioes, ai lladd?</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe a edrychodd arnynt oll oddi am|gylch, ac a ddywedodd wrth y d&ycirc;n: e&s;tyn dy law, ac efe a wnaeth felly, a'i law ef a aeth eil|waith mor iach &acirc;'r llall.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna yr ymlanwa&s;ant hwy o ynfydr|wydd, ac yr ymddiddana&s;ant wrth eu gilydd, pa beth a wnaent i'r Ie&s;u.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A bu yn y dyddiau hynny fyned o honaw i'r mynydd i weddio, a bod yno ar h&ycirc;d y n&ocirc;s yn gweddio Duw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A phan<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 9.1. Math. 10.1. Marc. 3.13.</NOTE> aeth hi yn ddydd efe a alwodd ei ddi&s;cyblion, ac o honynt efe a etholes ddeu|ddec, y rhai a alwodd efe Apo&s;tolion.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> (Simon yr hwn hefyd a alwodd efe Petr, ac Andreas ei frawd, Iaco, ac Ioan, Phi|lip, a Bartholomew,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Matthew a Thomas, Iaco [fab] Al|pheus, a Simon a elwir Zelotes,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Iudas brawd Iaco, ac Iudas I&s;cariot, yr hwn hefyd a aeth yn fradwr)</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna yr aeth efe i wared gyd &acirc; hwynt, ac a &s;afodd mewn gwa&s;tatir gyd &acirc;'r dorf oi' ddi&s;cy|blion, a lliaws mawr o bobl o holl Iudaea, ac Ie|ru&s;alem, ac o duedd m&ocirc;r Tyrus a Sidon, y rhai a ddaethent iw glywed ef, ac iw hiachau o'u clefydau.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r rhai a flina&s;id gan y&s;prydion aflan, ac a iachaue&s;id.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r holl dyrfa oedd yn cei&s;io cyffwrdd ag ef: am fod rhinwedd yn myned o hanaw allan, ac yn iachau pawb.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac efe<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 5.2.</NOTE> gan dderchafu ei olygon ar ei ddi&s;cyblion a ddywedodd, gwyn eich byd y tlo|dion: canys chwi piau teyrnas Dduw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Gwyn<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 65.13.</NOTE> eich byd yr rhai &s;y yn newy|nu yr awran, canys chwi a ddigonir, Gwyn eich byd<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 61.3.</NOTE> y rhai a &wcirc;ylwch yr awran, canys chwi a chwerddwch.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Gwynfydedig fyddwch pan eich ca&s;&acirc;o dynion, a'ch didoli chwi oddi wrthynt, a'ch difen|wi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 5.11.</NOTE> a bwrw allan i chwi megis drwg enw, er mwyn Mab y d&ycirc;n:</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Byddwch lawen y dydd hwnnw a llem|mwch, canys wele eich gobr &s;ydd fawr yn y ne|foedd: o blegit yn yr vn ffunyd y gwnaeth eu tadau hwynt i'r prophwydi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Eithr<NOTE N="*" PLACE="marg">Amos 6.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> gwae chwi 'r cyfoethogion, canys derbynia&s;och eich diddanwch.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Gwae<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 65.13.</NOTE> chwi y rhai llawn, canys chwi a newynwch, gwae chwi y rhai a chwerddwch yr awran, canys chwi a alerwch, ac a wylwch.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Gwae chwi pan ddywedo pob d&ycirc;n dda am danoch, canys felly y gwnaeth eu tadeu hwynt i'r gau brophwydi.</P>
<P N="27"><HI>27</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 5.44.</NOTE> Ond yr wyf yn dywedyd wrthych chwi y rhai ydych yn gwrando, cerwch eich gelyni|on: gwnewch dda i'r rhai a'ch ca&s;&acirc;nt.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Bendithiwch y rhai a'ch melldithiant: a gweddiwch tros y rhai a'ch drygant.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 5.39. </NOTE> i hwn a'th darawo ar y [naill] gern, tro 'r llall hefyd: ac i<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 6.7.</NOTE> hwn a ddwg ymmaith dy gochl, na wahardd dy bais.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Dod i bob vn a'r a gei&s;to gennit, a chall y neb a fyddo yn dwyn na chais yr eiddot ti eilchwel.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 7.12. Tob. 4 16.</NOTE> fel y mynnech i ddynion wneuthur i chwi: felly gwnewch chwithau iddynt hwy.</P>
<P N="32"><HI>32</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 5.46.</NOTE> Canys os cerwch y rhai a'ch carant chwithau, pa ddiolch fydd i chwi? oblegit y pe|chaduriaid a garant y rhai a'i c&acirc;r hwythau.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac os gwnewch dda i'r rhai a wnant dda i chwithau, pa ddiolch fydd i chwi&lpunctel; o blegit y pechaduriaid a wnant yr vn peth.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 5.48. Deut. 15.8.</NOTE> os rhoddwch echwyn i'r rhai yr y|dych yn gobeithio y cewch chwithau ganddynt, pa ddiolch fydd i chwi? o blegit pechaduriaid i bechaduriaid a roddant echwyn, er mwyn cael y cyffelyb.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Eithr, cerwch eich gelynnion, gwnewch dda, a rhoddwch echwyn, heb obeitho t&acirc;l tra|chefn, a'ch gobr a fydd mawr, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 5.45.</NOTE> phlant fyddwch i'r Goruchaf: canys daionus yw fe i'r rhai an|niolchgar a drwg.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> &rindx; Byddwch gan hynny drugarogion,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl y pedweryd Sul wedi'r Drindod.</NOTE> megis y mae eich T&acirc;d yn drugarog.</P>
<P N="37"><HI>37</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 7.1. Math. 7.2.</NOTE> Na fernwch ac ni'ch bernir: na chondemnwch, ac ni'ch condemnir, maddeuwch a maddeuir i chwithau.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Rhoddwch a rhoddir i chwi:<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 4.24.</NOTE> me&s;ur da, dwy&s;edig, wedi ei e&s;cwyd, ac yn myned tro&s;odd a roddant yn eich mynwes: canys &acirc;'r vn me&s;ur y me&s;uroch y me&s;urir i chwi trachefn.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac efe a ddywedodd ddammeg wrthynt: a<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 15.14.</NOTE> ddichon y dall dywy&s;o 'r dall&lpunctel; oni &s;yrthiant ill dau yn y clawdd&lpunctel;</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Nid<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.24. Ioh. 13.16.</NOTE> yw 'r dy&s;cybl vwch law ei athro: canys perffaith a fydd pob vn a fyddo fel ei athro</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Pa ham<NOTE N="*" PLACE="marg">Math 7.3.</NOTE> y gweli di frycheun yn llygad dy frawd, ac heb y&s;tyried y traw&s;t fyddo yn dy lygad d&ycirc; hun&lpunctel;</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Neu pa fodd y gelli di ddywedyd wrth dy frawd, fy mrawd, gad i mi dynnu allan y brycheun y &s;ydd yn dy lygad, a thydi heb weled y traw&s;t yr hwn &s;ydd yn dy lygad dy hun&lpunctel; &ocirc; ra|grithiwr, bwrw allan y traw&s;t o'th lygad dy hun yn gyntaf, ac yna y gweli yn eglur dynnu allan y brycheun yr hwn &s;ydd yn llygad dy frawd.&lindx;</P>
<P N="43"><HI>43</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 7.17.</NOTE> Nid yw pren da yn dwyn ffrwyth drwg,
<PB N="468" REF="491">ac nid yw y pren drwg yn dw&ycirc;n ffrwyth da.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Pob<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 7.16. Mar. 12.13.</NOTE> pren a adweinir wrth ei ffrwyth ei hun, canys nid o'r drain y ca&s;clant ffigus, nac o berth yr heliant rawn-win.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Y d&ycirc;n da o ddaionus dry&s;&s;or ei galon a ddwg allan ddaioni: a'r d&ycirc;n drwg o ddrygio|nus dry&s;&s;or ei galon a ddwg allan ddrygioni: canys o gyflawnder y galon y mae y geneu yn llefaru.</P>
<P N="46"><HI>46</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 7.21. Rhuf. 13.2.</NOTE> Paham yr ydych yn fyng-alw i Argl|wydd, Arglwydd, gan nad ydych yn gwneuthur yr hynn yr wyf yn er ddywedyd&lpunctel;</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Pwy bynnag a ddel attafi, ac a wrendu fyng-eiriau, ac o'u gwnelo hwynt, dango&s;af i chwi i bwy y mae efe yn gyffelyb.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Cyffelyb yw i dd&ycirc;n yn adeiladu t&ycirc;, yr hwn a gloddiodd ac a dyllodd, ac a o&s;ododd ei &s;ail ar graig: a phan ddaeth rhyferthwy, y lli|feiriant a gurodd ar y t&ycirc;, ac ni alle ei &s;yflyd am ei fod wedi &s;ailio ar y graig.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> A'r hwn a wrendu ac ni wna, cyffelyb yw i<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> dd&ycirc;n a adeilade d&ycirc; ar y ddaiar heb &s;ail, ar yr hwn y curodd y llifeiriant, ac yn yfan y &s;yrthi|odd, a chwymp y t&ycirc; hwnnw oedd fawr.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn iachau gw&acirc;s y canwriad. 11 Yn codi o farw i fyw fab gwraig weddw. 20 Yn atteb ac yn canmol loan. 37 Ffydd, edifeirwch, a maddeuant Mair Magdalen.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">WEdi<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 8.5.</NOTE> iddo orphen ei holl ymadroddi|on lle y clywe y bobl, efe a aeth i me|wn i Capernaum.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A gw&acirc;s rhyw Ganwriad oedd yn glaf ym mron marw, yr hwn oedd annwyl ganddo ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pan glybu efe am yr Ie&s;u, efe a ddanfo|nodd atto henuriaid yr Iddewon gan attolwg iddo ddyfod, ac iachau ei w&acirc;s.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y rhai pan ddaethant at yr Ie&s;u a attoly|g&acirc;&s;ant arno yn daer gan ddywedyd, o blegit y mae efe yn haeddu cael gwneuthur o honot hynn iddo.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys (eb hwynt) y mae yn hoff ganddo ein cenedl ni, ac efe a adeiladodd i ni Synagog.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r Ie&s;u a aeth gyd &acirc; hwynt, ac efe heb fod yn bell oddi wrth y t&ycirc;, y Canwriad a anfo|nodd gyfeillion atto gan ddywedyd wrtho, &ocirc; Arglwydd na phoena, canys nid wyfi deilwng i ddyfod o honot tann fyng-hronglwyd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny ni thybiais fy hun yn deilwng i ddyfod attat, eithr dywet ti 'r gair, ac iach fydd fyng-was.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O blegit dyn wyf finne wedi ei o&s;od tann awdurdod, a chennif filw&ycirc;r tanaf, ac meddaf wrth hwn, dos, ac efe a aiff, ac wrth arall, tyret, ac efe a ddaw, ac wrth fyng-w&acirc;s, gwna hynn, ac efe a'i gwna.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pan glybu 'r Ie&s;u y pethau hyn, rhyfeddu a wnaeth o'i blegit ef, a throi, a dywedyd wrth y bobl oedd yn ei ganlyn: yr ydwyf yn dywedyd i chwi, na chefais gymmaint o ffydd yn I&s;rael.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r rhai a anfona&s;id wedi iddynt ddych|welyd adref a gaw&s;ant y gw&acirc;s a fua&s;e yn glaf, yn holl-iach.</P>
<P N="11">&rindx; <HI>11</HI> A bu drannoeth iddo fyne di ddinas a el|wid Nain: a llawer o'i ddi&s;cyblio~ a aethant gyd ag ef,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl yr vnfed Sul ar bymtheg wedi 'r Drindod.</NOTE> a thyrfa fawr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pan ddaeth efe yn agos at borth y ddinas: wele vn marw a ddygid allan, yr hwn oedd v|nic fab ei fam, a honno yn weddw, a llawer o bobl y ddinas oedd gyd &acirc; hi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A phan welodd yr Arglwydd hi, efe a gymmerodd drugaredd arni, ac a ddywedodd wrthi, nac &wcirc;yla.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A phan ddaeth yn nes, efe a gyffyrddodd &acirc;'r elor, (a'r rhai oedd yn ei dwyn a &s;afa&s;ant) ac efe a ddywedodd, y mab ieuangc, yr wyf yn dy|wedyd wrthit cyfot.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y cyfodes y marw yn ei ei&s;tedd, ac efe a ddechreuodd lefaru: ac efe a'i rhoddes iw fam.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac ofn a ddaeth arnynt oll, ac hwy a ogo|nedda&s;ant Dduw gan ddywedyd: yn ddiau pro|phwyd mawr a gyfododd yn ein plith, ac ym|welodd Duw &acirc;'i bobl.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r gair hwn a aeth allan am danaw tros holl Iud&aelig;a, a thros gwbl o'r wl&acirc;d oddi amgylch. &lindx;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 11.2.</NOTE> mynegodd ei ddi&s;cyblion i Ioan am hyn oll.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac wedi i Ioan alw dau o'i ddi&s;cyblion atto, efe a'u gyrrodd hwynt ac yr Ie&s;u, gan ddy|wedyd: ai tydi yw 'r hwn &s;ydd ar ddyfod, ai a|rall a ddy&s;gwiliwn&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A phan ddaeth y gw&ycirc;r atto, hwynt hwy a ddyweda&s;ant: Ioan Fedyddiwr a'n anfonodd ni attat ti, gan ddywedyd: ai ti yw 'r hwn &s;ydd ar ddyfod, ai arall a ddi&s;gwiliwn&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r awr honno efe a iach&acirc;odd lawer oddi wrth glefydau, a phlauau, ac y&s;prydion drwg: ac i lawer o ddeillion y rhoddes efe eu golwg.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r Ie&s;u a attebodd gan ddywedyd wr|thynt: ewch ymmaith a mynegwch i Ioan y pethau a wel&s;och, ac a glyw&s;och: fod y<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 35.5. &amp; 61.1. Math. 11.5.</NOTE> deilli|aid yn cael eu golwg, y cloffion yn rhodio: y gwahan-gleifion yn eu glanhau, y byddariaid yn clywed, y meirw yn cyfodi, a'r tlodion yn derbyn yr Efengyl.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A gwyn ei fyd y neb ni rwy&s;trir o'm ple|git i.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 11.7.</NOTE> wedi i gennadau Ioan fyned ym|maith, efe a ddechreuodd ddywedyd wrth y dyr|fa am Ioan: beth yr aethoch allan i'r diffaeth|wch iw weled&lpunctel; ai cor&s;en yn &s;iglo gan wynt&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ond pa beth yr aethoch iw weled&lpunctel; ai d&ycirc;n wedi ei ddilladu &acirc; gwi&s;coedd e&s;mwyth? wele y rhai &s;y yn arferu dillad anrhydeddus a ma&s;&s;|wedd ydynt mewn pala&s;oedd brenhinoedd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Eithr beth yr aethoch iw weled&lpunctel; ai pro|phwyd? yn ddiau meddaf i chwi, a mwy n&acirc; phro|phwyd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Hwn yw efe o'r vn yr &s;crifennwyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Mal. 3.1.</NOTE> we|le
<PB REF="492">yr wyf yn anfon fyng-hennad o flaen dy wy|neb, yr hwn a drefna dy ffordd o'th flaen.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys meddaf i chwi ym mhlith y rhai a aned o wragedd nid oes brophwyd mwy nag Ioan fedyddiwr: eithr yr hwn &s;ydd leiaf yn nhe|yrnas Dduw &s;ydd fwy nag ef.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna yr holl bobl a'r oedd yn gwrando, a'r Publicanod a folianna&s;ant Dduw, y rhai a fedyddia&s;id &acirc; bedydd Ioan.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Eithr y Phari&s;&aelig;aid a'r cyfreithw&ycirc;r yn eu herbyn eu hunain a wrthoda&s;ant gyngor Duw, heb eu bedyddio ganddo.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna yr Arglwydd a ddywedodd, i<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 11.16.</NOTE> bwy y cyffelybaf ddynion y genhedlaeth hon, ac i ba beth y maent tebyg&lpunctel;</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Tebyg ydynt i blant yn ei&s;tedd yn y far|chnad, ac yn llefain wrth eu gilydd, gan ddywe|dyd: cana&s;om bibau i chwi, ac ni ddawn&s;ia&s;och, cwynfana&s;om i chwi, ac nid &wcirc;yla&s;och.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Daeth Ioan Fedyddiwr heb fwytta ba|ra, nac yfed gw&icirc;n, ac meddwch chwi, y mae cy|thrael ganddo.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Daeth Mab y d&ycirc;n yn bwytta ac yn yfed, ac yr ydych yn dywedyd, wele vn glwth, ac yfwr gw&icirc;n, cyfaill Publicanod a phechaduriaid.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Doethineb a gyfiawnhawyd gan bawb o'i phlant.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac vn o'r Phari&s;&aelig;aid a'i gwahoddodd ef i fwytta gyd ag ef, ac yntef a aeth i d&ycirc; 'r Phari|&s;aead, ac a ei&s;teddodd.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac wele wraig, yr hon a fua&s;e bechadu|res yn y ddinas, pan &wcirc;ybu hi fod yr Ie&s;u yn ei|&s;tedd ar y bwrdd, yn nh&ycirc; 'r Phari&s;&aelig;aid, hi a ddug flwch o ennaint.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 14.3. Ioan. 20.</NOTE> chan &s;efyll wrth ei draed ef o'r tu ol, ac &wcirc;ylo, hi a ddechreuodd olchi ei draed ef &acirc; da|grau, a'u &s;ychu &acirc; gwallt ei phenn, a hi a gu&s;a|nodd ei draed ef, ac a'u hirodd &acirc;'r ennaint.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Pan welodd y Phari&s;aead, yr hwn a'i gwahadda&s;e, efe a ddywedodd wrtho ei hun: pe bydde hwn brophwyd, efe a &wcirc;ydde pwy, a pha fath wraig yw 'r hon &s;ydd yn cyffwrdd ag ef: canys pechadures yw hi.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Yna 'r attebodd yr Ie&s;u gan ddywedyd wrtho, Simon, y mae gennif beth iw ddywedyd wrthit: yntef a ddywedodd, Athro dywet.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Dau ddyledwr oedd i'r vn echwynwr, y naill oedd arno bum cant ceiniog o ddyl&ecirc;d, a'r llall dd&ecirc;c a deugain.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A phryd nad oedd ganddynt ddim i dalu, efe a faddeuodd iddynt ill dau: dywet gan hyn|ny pwy o'r rhai hyn ai c&acirc;r ef yn fwyaf&lpunctel;</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Simon a attebodd, ac a ddywedodd: yr wyf yn tybied mae 'r hwn y maddeuodd efe iddo fwyaf: yntef a ddywedodd wrtho, iniawn y ber|nai&s;t.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Yna wedi troi at y wraig, efe a ddywe|dodd wrth Simon: a weli di 'r wraig hon&lpunctel; daethym i'th d&ycirc;, ac ni roddai&s;t i mi ddwfr i'm traed: a hon a olchodd fy nhraed &acirc; dagrau, ac a'u &s;ychodd &acirc; gwallt ei phenn.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ni roddai&s;t i mi gu&s;an, a hon er pan ddae|ethym i mewn, ni orphywy&s;odd yn ca&s;anu fy nhraed.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Nid irai&s;t fy mhenn ag olew, hi a irodd fy nhraed ag ennaint.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Am hynny meddaf i ti, maddeuwyd lla|wer o bechodau <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word">: canys carodd yn fawr, o a|chos i'r neb y maddeuer ychydig, ychydig a gar efe.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac efe a ddywedodd wrthi: maddeuwyd i ti dy bechodau.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Yna y rhai oeddynt yn cyd-ei&s;tedd a dde|chreua&s;ant ddywedyd ynddynt eu hunain: pwy yw hwn &s;ydd yn maddeu pechodau hefyd&lpunctel;</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ac efe a ddywedodd wrth y wraig: dy ffydd a'th gadwodd, dos mewn tangneddyf.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn pregethu a dref i dref, 5 Yn go&s;od allan ddam|meg yr had, 16 A'r gannwyll, 19 Yn dangos pwy &s;ydd geraint iddo, 23 Yn go&s;tegu y m&ocirc;r, 41 Wrth fyned gyd ag Iairus yn iachau y wraig glaf o'r difer|lif gwaed, ac yn bywhau merch lainus.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Bu wedi hynny, iddo ef fyned trwy bob di|nas, a thref, gan bregethu ac efangylu teyr|nas Dduw, a'r deuddec [oeddynt] gyd ag ef:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A rhai gwragedd, a'r a iache&s;id oddi wrth y&s;prydion drwg a chlefydau, Mair yr hon a el|wid Magdalen,<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 16.9.</NOTE> o'r hon yr aethe &s;aith gythrael allan,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac Ioanna gwraig Chuza gorthwiliwr Herod, a Su&s;anna, a llawer eraill, y rhai oedd|ynt yn gweini iddo &acirc;'u golud.</P>
<P N="4">&rindx; <HI>4</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl ar y Sul a elwir Sex|age&s;ima.</NOTE> wedi i lawer o bobl ymgynnull yng-hyd, a chyrchu atto o bob dinas, efe a ddy|wedodd ar ddammeg.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr hauwr a aeth allan i hau ei h&acirc;d, ac wrth hau peth a &s;yrthiodd ar ymyl y ffordd,<NOTE PLACE="marg">Math. 13 3. Marc. 4.2.</NOTE> ac a &s;athr|wyd, ac ehediaid y nef a'i bwyttaodd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A pheth arall a &s;yrthiodd ar y graig, a phan eginodd y gwywodd, am nad oedd iddo wlybwr.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac arall a &s;yrthiodd ym my&s;c drain, a'r drain a gyd-tyfa&s;ant, ac a'i taga&s;ant ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac arall a &s;yrthiodd ar dir da, ac a eginodd ac a ddug ffrwyth ar ei ganfed: wrth ddywedyd y pethau hyn efe a lefodd: y neb &s;ydd a chlu&s;tieu iddo i wrando gwrandawed.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'i ddi&s;cyblion a ofynna&s;ant iddo gan ddy|wedyd: pa ddammeg oedd hon&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yntef a ddywedodd: i chwi y rhoddwyd g&wcirc;ybod dirgeloedd teyrnas Dduw: eithr i e|raill ar ddamhegion, fel<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 6.9. Math. 13.14. Marc. 4.12.</NOTE> yn gweled na welant, ac yn clywed na ddeallant.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac dymma 'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 12.40. Act. 28.26. Math. 13.18. Marc. 4.5.</NOTE> ddammeg, yr h&acirc;d yw gair Duw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r rhai ar ymyl y ffordd ydyw y rhai &s;y yn gwrando, wedi hynny y mae diafol yn dyfod ac yn dwyn ymmaith y gair o'u calonnau hw|ynt, rhag iddynt gan gredu fod yn gadwedig.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y rhai ar y graig [yw] y rhai pan gly|want y gair a'i derbyniant yn llawen: eithr y rhain nid oes ganddynt wreiddin, y rhai ydynt
<PB N="469" REF="492">yn credu tros am&s;er, ac yn am&s;er profedigaeth yn eilio.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> hwn a &s;yrthiodd ymmy&s;c drain, yw y rhai a wrandaw&s;ant <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">d wedi iddynt fyned ymmaith hwy a dagwyd gan ofalon, a golud, a melu&s;wedd buchedd, ac nid ydynt yn dwyn ffrwyth:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r hwn a [&s;yrthiodd] ar y t&icirc;r da, yw y rhai, &acirc; chalon rywiog dda, ydynt yn gwrando <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> gair, ac yn ei gadw, ac ydynt yn ffrwytho trwy amynedd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 11.33. Math 5.15. Marc. 4.22.</NOTE> Nid yw neb wedi goleu cannwyll yn ei chuddio hi &acirc; lle&s;tr neu yn go&s;od tan wely: ei|thr yn ei go&s;od ar ganhwyll-bren, fel y caffo 'r rhai a ddel i mewn weled goleuni.</P>
<P N="17"><HI>17</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 12.2. Math. 10.26. Marc. 4.22.</NOTE> Canys nid oes dim dirgel a'r ni bydd amlwg, na dim cuddiedig, a'r nis gwybydder, ac na ddaw i'r goleu.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Edrychwch am hynny pa fodd y cly|woch:<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 13.12. Marc. 4.25. Luc. 19.24.</NOTE> canys pwy bynnac y mae ganddo, i hwnnw y rhoddir: a phwy bynnac nid oes gan|ddo, yr hyn y mae yn tybied ei fod ganddo a ddy|gir oddi arno.</P>
<P N="19"><HI>19</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 12.46. Mar. 3.31.</NOTE> Daeth hefyd atto ei fam a'i frodyr, ac ni allent ddyfod yn agos atto gan y dorf.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A mynegwyd iddo [gan rai] a ddyweda|&s;ant, y mae dy fam a'th frodyr yn &s;efyll allan, yn ewylly&s;io dy weled.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac efe a attebodd, ac a ddywedodd wr|thynt: fy mam i a'm brodyr yw y rhai &s;y yn gwrando gair Duw, ac yn ei wneuthur.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A bu<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 8.23. Mar. 4.36.</NOTE> ar ryw ddiwrnod fyned o honaw i long gyd &acirc;'i ddi&s;cyblion, a dywedyd wrthynt: awn i'r tu hwnt i'r llynn, ac hwy a gychwnna&s;a~t</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac fel yr oeddynt yn hwylio, efe a hu|nodd, a chafod o gorwynt a gododd ar y llynn, onid oeddynt yn llawn, ac mewn enbydrwydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna yr aethant atto, ac y deffroa&s;ant ef gan ddywedyd, &ocirc; ffei&s;tr, &ocirc; fei&s;tr ddarfu am da|nom, ac efe wedi ei gyfodi, a geryddodd y gwynt a'r tonnau dwfr: a hwynt a beidia&s;ant, a hi a aeth yn dawel.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, pa le y mae eich ffydd chwi? ac ofni a rhyfeddu a wnae|thant, gan ddywedyd y naill wrth y llall: pwy yw hwn, &s;ydd yn gorchymyn y gwynt a'r dwfr, a hwynteu yn vfyddhau iddo&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 8.8. Marc. 5.1.</NOTE> hwy a hwylia&s;ant i wlad y Gadare|niaid yr hon &s;ydd o'r tu arall ar gyfer Galil&aelig;a.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac wedi iddo fyned allan i d&icirc;r, y cyfarfu ag ef ryw &wcirc;r o'r ddinas, yr hwn oedd ganddo gy|threuliaid er ys talm o am&s;er, ac ni wi&s;ce ddillad, ac nid arho&s;e mewn t&ycirc;, ond yn y monwentydd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Hwn pan welodd yr Ie&s;u wedi iddo ddo|lefain, a ddaeth atto, ac a ddywedodd &acirc; llef vchel, beth &s;ydd i mi &acirc; thi &ocirc; Ie&s;u fab Duw Goruchaf&lpunctel; yr wyf yn attolwg i ti, na'm poenech.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Canys gorchymyna&s;e efe i'r y&s;pryd a|flan ddyfod allan o'r d&ycirc;n, canys llawer o am&s;e|rau y cymmera&s;e ef, am hynny y cedwid ef yn rhwym &acirc; chadwynau, ac &acirc; llyffetheiriau, eithr wedi dryllio y rhwymeu, ef a yrrwyd gan y cy|thraul i 'r dyffaethwch.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A'r Ie&s;u a ofynnodd iddo gan ddywe|dyd, beth yw di enw di? yntef a ddywedodd, lleng: canys llawer o gythreuliaid a aethent iddo ef.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A hwy a ddei&s;yfia&s;ant arno, na orchy|mynne iddynt fyned i'r dyfnder.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac yr oedd yno genfaint o foch yn pori ar y mynydd, a hwynt hwy a attolyga&s;ant iddo a|del iddynt fyned i mewn i'r rhai hynny: ac efe a adawodd iddynt.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A'r cythreuliaid a aethant allan o'r d&ycirc;n, ac a aethant i mewn i'r moch: i'r genfaint a ru|throdd oddi <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">r y dibyn i'r llynn, ac a foddwyd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A phan welodd y meichiaid yr hyn a ddar|fua&s;e, hwynt hwy a ffoa&s;ant, ac a aethant, ac a fynega&s;ant yn y ddinas a'r me<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&s;ydd&lpunctel;</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Yna yr aethant hwy allan i weled yr hwn a wnel&s;id yn iach, ac a ddaethant at yr Ie&s;u, ac a gaw&s;ant y dyn o'r hwn yr aethe y cythreuliaid allan, yn ei ddillad a'i iawn bwyll, yn ei&s;tedd wrth draed yr Ie&s;u, ac hwy a ofna&s;ant.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A'r rhai a wel&s;ent a fynega&s;ant iddynt, pa fodd yr iachau&s;id y cythreulic.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A'r holl werin o gylch gwlad y Gadere|niaid, a ddymuna&s;ant arno fyned ymmaith oddi wrthynt: am eu bod mewn ofn mawr: ac efe wedi myned i'r llong a ddychwelodd.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A'r g&wcirc;r o'r hwn yr aethe y cychreuliaid a|lla~, a ddei&s;yfiodd arno ef gael bod gyd ag ef: eithr yr Ie&s;u a'i danfonodd ef ymmaith ga~ ddywedyd</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Dychwel i'th d&ycirc;, a dangos faint a wnaeth Duw erot, felly yr aeth efe tann bregethu trwy gwbl o'r ddinas faint a wnaethe 'r Ie&s;u iddo.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A bu pan ddychwelodd yr Ie&s;u trachefn, dderbyn o'r bobl ef, canys yr oedd pawb yn di&s;|gwil am dano ef.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 9.18. Marc. 5.22.</NOTE> wele daeth g&wcirc;r a'i enw Iairus, ac efe oedd lywodraethwr y Synagog, ac efe a &s;yrthiodd wrth draed yr Ie&s;u, ac a attolygodd i|ddo ddyfod iw d&ycirc; ef:</P>
<P N="42"><HI>42</HI> O herwydd yr oedd iddo vn ferch yng|hylch deuddeng-mlwydd o oed, yr hon oedd ar farw, ac fel yr oedd efe yn myned, y bobl a'i gwa&s;codd ef.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> A gwraig yr hon oedd mewn diferlif gwaed er ys deuddeng mhlynedd, ac a roe&s;e i fe|ddygon gymmaint oll a fedde, ni alle gael gan neb ei hiachau,</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Pan ddaeth hi o'r tu cefn iddo ef, hi a gy|ffyrddodd ag ymmyl ei wi&s;c ef, ac yn y fan y &s;a|fodd diferlif ei gwaed hi.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Yna y dywedodd yr Ie&s;u, pwy yw yr hwn a gyffyrddodd &acirc; mi&lpunctel; ac a phawb yn gwadu, y dywedodd Petr a'r rhai oedd gyd ag ef, &ocirc; fei&s;tr y mae 'r dorf yn dy wa&s;cu, ac yn dy flino, ac a wyt ti yn dywedyd, pwy yw yr hwn a gyffyr|ddodd &acirc; mi&lpunctel;</P>
<P N="46"><HI>46</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd, rhyw vn a gyffyr|ddodd &acirc; mi: canys mi a wnn fyned rhinwedd o
<PB REF="493">honof.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Pan welodd y wraig nad oedd hi yn gu|ddiedig, hi a ddaeth tann grynu, ac a &s;yrthiodd wrth ei draed ef, ac a fynegodd iddo yng-&wcirc;ydd yr holl bobl, am ba achos y cyffyrdda&s;e hi ag ef, ar modd yr iachau&s;id hi yn ebrwydd.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac yntef a ddywedodd wrthi, cymmer gy&s;&s;ur ferch, dy ffydd a'th iach&acirc;odd: dos mewn tangneddyf.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Ac efe etto yn llefaru, fe a ddaeth vn o d&ycirc; llywodraethwr y Synagog, gan ddywedyd wrtho, bu farw dy ferch, na phoena mo'r Athro.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> A'r Ie&s;u pan glybu hyn a'i attebodd ef: nac ofna, creda yn vnic a hi a iacheir.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Wedi ei fyned ef i'r t&ycirc;, ni ollyngodd efe neb i mewn gyd ag ef, ond Petr, ac Iaco, ac Io|an, a th&acirc;d a mam y llangces.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Ac wylo a griddfan am deni yr oeddynt oll, eithr efe a ddywedodd, nac &wcirc;ylwch: nid marw hi, eithr cy&s;cu y mae hi.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> A hwynt ai gwatwara&s;ant ef, am iddynt &wcirc;ybod ei marw hi.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Yna y bwriodd efe hwynt oll allan, ac a'i cymmerth hi erbyn ei llaw, ac a lefodd gan ddywedyd, herlodes cyfot.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> A'i hy&s;pryd hi a ddaeth trachefn, a hi a gyfododd yn ebrwydd, ac efe a orchymynnodd roi bwyd iddi.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> A rhyfeddu a wnaeth ei rhieni hi: ac e|fe a orchymynnodd na ddywedent i neb y peth a wneithid.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn anfon y deuddec i bregethu, 12 yn porthi pum mil &acirc; phump torth 18 yn gofyn pwy yr oeddid yn tybied ei fod efe 29 yn ymrithio ar y mynydd, 3 yn bwrw allan y cythrael ni alle ei ddi&s;cyblion ei fwrw, 57 ac yn atteb tri math ar ddilynwyr.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC efe a<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.1. Mar. 3.13.</NOTE> alwodd ei ddeuddec di&s;cybl, ac a roddes iddynt feddiant, ac awdurdod ar yr holl gythreuliaid, ac i iachau clefydau.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a'u hanfonodd hwynt i bregethu teyrnas Dduw, ac i iachau 'r clwyfus.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, na chym|merwch ddim i'r daith, na ffyn, nac &s;crepan, na bara, nac arian, ac na fydded i chwi ddwy bais.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac i ba d&ycirc; bynnac yr eloch i mewn arho&s;|wch yno, ac oddi yno yr ymadewch.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.14. Marc. 6.11. Luc. 10.11. Act. 13.51.</NOTE> pha rai bynnac ni'ch derbyniant, pan e|loch allan o'r ddinas honno, e&s;cydwch y llwch o|ddi wrth eich traed yn de&s;tiolaeth yn eu herbyn hwynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac wedi iddynt fyned allan hwynt hwy a aethant trwy bob tref gan bregethu yr Efen|gyl, ac iachau ym mhob lle.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 14.1. Marc. 6.14.</NOTE> Herod y Tetrarch a glybu y cwbl oll a wnaethid ganddo: ac efe a betru&s;odd, am fod rhai yn dywedyd gyfodi Ioan o feirw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A rhai eraill, ymddangos o Elias: a rhai eraill, mai vn o'r h&ecirc;n brophwydi a adgyfoda&s;e.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y dywedodd Herod, Ioan a dorreis i ei ben, pwy gan hynny ydyw hwn yr wyf yn cly|wed y cyfryw bethau am dano&lpunctel; ac yr oedd efe yn cei&s;io ei weled ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac wedi dychwelyd yr Apo&s;tolion, hwy a fynega&s;ant iddo y cwbl a wnaetha&s;ent,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 14.13. Marc. 6.32.</NOTE> ac e|fe a'u cymmerth hwynt, ac a aeth o'r nailltu i|ddiffaethwch y ddinas a elwir Bet<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">da.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan &wcirc;ybu 'r bobl hynny, hwynt hwy a'i dilyna&s;ant ef, ac efe a'u derbyniodd hwynt, ac a ymddiddanodd &acirc; hwynt a'm deyrnas Dduw: a'r rhai oedd arnynt ei&s;ieu iechyd a iachaodd efe.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 14.16. Marc. 6.35. Ioh. 6.5.</NOTE> dydd a ddechreuodd hwyrhau, a'r deuddec a ddaethant atto, ac a ddyweda&s;ant wr|rho&lpunctel; gollwng y bobl ymmaith, fel y gallant fy|ned i'r trefi a'r meu&s;ydd oddi amgylch i letteu, ac i gei&s;io bwyd, canys yr ydym ni ymma mewn lle anghyfannedd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt: rhoddwch chwi iddynt [beth] iw fwytta: a hwyntau a ddyweda&s;ant, nid oes genym ni fwy n&acirc; phump torth a dau by&s;codyn, oni bydd i ni fyned a phry|nu bwyd i'r bobl hyn oll.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys yr oeddynt yng-hylch pum m&icirc;l o w&ycirc;r, ac efe a ddywedodd wrth ei ddi&s;cyblion: gwnewch iddynt ei&s;tedd yn finteioedd, b&ocirc;b yn deng-wr a deugein.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac felly y gwnaethant, ac hwy a wnae|thant iddynt oll ei&s;tedd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y cymmerth efe y pum torth a'r ddau by&s;codyn, ac efe a edrychodd i fynu i'r nef, ac a'u bendigodd, ac a'u torrodd, ac a'u rhoddes iw ddi&s;cyblion iw go&s;od ger bron y bobl.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac hwynt hwy oll a fwyta&s;ant, ac a gaw|&s;ant ddigon, ac fe godwyd o'r gweddillion, ddeuddec ba&s;cedaid o friw-fwyd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Bu<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 16.13. Marc. 8.27.</NOTE> hefyd fel yr oedd efe ei hun yn gweddio, fod ei ddi&s;cyblion gyd ag ef, ac efe a o|fynnodd iddynt, gan ddywedyd: pwy y mae 'r bobl yn dywedyd fy modi&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac hwynt hwy a atteba&s;ant gan ddywe|dyd, Ioan fedyddiwr: a rhai Elias: eraill mai vn o'r h&ecirc;n brophwydi a adgyfododd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt: pwy yr y|dych chwi yn dywedyd fy mod i&lpunctel; yna Petr a ddywedodd, Cri&s;t Dduw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac efe a'u gwaharddodd hwynt, ac a or|chymynnodd iddynt na ddywedent hyn i neb:</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Gan ddywedyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 17.12. Marc. 8 31.</NOTE> y bydde raid i Fab y d&ycirc;n oddef llawer: a'i wrthod gan yr henuriaid, a chan yr arch-offeiriaid, a'r &s;crifennyddion, a'i ladd, a'r trydydd dydd adgyfodi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a ddywedodd wrth bawb,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.30. Marc. 8.35. Luc. 14.27.</NOTE> os e|wylly&s;&s;ia neb ddyfod ar fy &ocirc;l i, gwaded ef ei hun, a choded ei groes beunydd, a dilyned fi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys pwy<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 17.33. Ioan 12.25.</NOTE> bynnac a ewylli&s;io gadw ei fywyd a'i cyll ef: a phwy bynnac a gollo ei fywyd o'm hachos i a'i ceidw ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 16.26. Mar. 8.36.</NOTE> pa le&s;&acirc;d i dd&ycirc;n er ennill yr oll fyd, a'i ddifetha ei hun, neu ei golli ei hun&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y neb y byddo yn gywilydd ganddo fyfi a'm geiriau,<NOTE PLACE="marg">Math. 10.33. Marc. 8.38. Luc. 12.9. 2. Tim. 2.12.</NOTE> hwnnw fydd yn gywilydd gan Fab y d&ycirc;n pan ddelo yn ei ogoniant, ac [yng-o|goniant ei] Dad, a'r &s;anctaidd angelion.</P>
<PB N="470" REF="493">
<P N="27"><HI>27</HI> Yn wir<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 16.28. Marc. 9.1.</NOTE> meddaf i chwi, y mae rhai o'r &s;awl &s;y yn &s;efyll ymma ar <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">i archwaethant an|geu, hyd oni welant deyrnas Dduw.</P>
<P N="28"><HI>28</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 17.1. Marc. 9.1.</NOTE> A bu yng-hylch wyth ddiwrnod wedi y geiriau hyn, gymmeryd o honaw ef Petr ac Ioan ac Iaco, a myned i fynu i'r mynydd i we|ddio.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac fel yr oedd efe yn gweddio, ei wyneb|pryd ef a newidiwyd, a'i wi&s;c oedd yn wenn ddi&s;|claer.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac wele dau &wcirc;r a ymddiddan&acirc;&s;ant ag ef, y rhai oeddynt Mo&s;es ac Elias.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Y rhai a ymddango&s;ent mewn gogoni|ant, ac a ddyweda&s;ant am ei ddiweddiad ef, yr hwn a gyflawne efe yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A Phetr a'r rhai oeddynt gyd ag ef, oe|ddynt yn ei trym-gw&s;c: a phan ddihuna&s;ant, hwy a wel&s;ant ei ogoniant ef, a'r ddau wr y rhai oeddynt yn &s;efyll gyd ag ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A bu pan aethant hwy ymmaith oddi wr|tho ef, ddywedyd o Petr wrth yr Ie&s;u, &ocirc; fei&s;tr da yw i ni fod ymma: gwnawn dair pabell, vn i ti, ac vn i Mo&s;es, ac vn i Elias: eithr ni &wcirc;ydde beth yr oedd yn ei ddywedyd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac fel yr oedd efe yn dywedyd hynn, fe a ddaeth cwmwl ac a'i cy&s;cododd hwynt, ac hw|ynt hwy a ofna&s;ant, pa~ aethant hwy i'r cwmwl.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A daeth llef allan o'r cwmwl gan ddywe|dyd, hwn yw fy annwyl Fab, gwrandewch ef.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac wedi bod y llef honno y cafwyd yr Ie|&s;u yn vnic: ac hwynt a gela&s;ant, ac ni fynega|&s;ant i neb y dyddiau hynny ddim o'r pethau a wel&s;ent.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 17.14. Marc. 9.17.</NOTE> fe ddarfu drannoeth, a hwynt yn dy|fod i wared o'r mynydd, i lawer o bobl ei gyfar|fod ef:</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac wele rhyw vn o'r dyrfa a ddolefodd gan ddywedyd, &ocirc; Athro, yr wyf yn attolwg i ti edrych ar fy mab: canys fy vnic-anedig yw.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac wele, y mae yr y&s;pryd yn ei gymme|ryd ef, ac yntef yn ddi&s;ymmwth yn gweiddi, ac y mae yn ei rwygo ef oni falo ewyn, a phrin yr ymedu ag ef wedi iddo ei y &s;igo ef.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A mi a ddei&s;yfiais ar dy ddi&s;cyblion ei fwrw ef allan, ac nis gallent.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A'r Ie&s;u a attebodd gan ddywedyd, &ocirc; ge~|hedlaeth anffyddlawn, ac anhydyn: pa h&ycirc;d y byddaf gyd &acirc; chwi, ac i'ch goddefaf&lpunctel; dwg dy fab ymma.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ac fel yr oedd efe yn dyfod, y cythrael a'i rhwygodd ef ac a'i drylliodd: a'r Ie&s;u a gery|ddodd yr y&s;pryd aflan, ac a iachaodd y bachgen, ac a'i rhoddes ef iw dad.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> A brawychu a wnaetha~t oll, gan fawredd Duw: ac fel yr oedd pawb yn rhyfeddu am yr holl bethau a wnaethe yr Ie&s;u, efe a ddywedodd wrth ei ddi&s;cyblion,</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Go&s;odwch chwi yn eich clu&s;tiau yr yma|droddion hynn: canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 17.22.</NOTE> rhoddir Mab y dyn yn nwylo dynion.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Eithr ni ddealla&s;ant mo'r gair hwn: ca|nys cuddiedig oedd iddynt, fel na ddehallent ef: ac yr oedd arnynt ar&s;wyd ymofyn ag ef am y gair hwn.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac fe a ddigwyddodd dadl yn eu plith:<NOTE PLACE="marg">Math. 18.1. Marc. 9 33.</NOTE> pwy o honynt oedd fwyaf.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A'r Ie&s;u wrth weled meddwl eu calon|neu hwynt, a gymmerth fachgennyn, ac a'i go|&s;ododd yn ei ymyl,</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac a ddywedodd wrthynt: pwy bynnag a dderbyn y bachgennyn hwn yn fy enw i fydd yn fy nerbyn i: a phwy bynnag a'm derbyn i, &s;ydd yn derbyn yr hwn a'm anfonodd i: canys yr hwn &s;ydd leiaf yn eich plith oll, fydd mawr.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Ioan<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 9.38.</NOTE> a attebodd ac a ddywedodd, &ocirc; fei&s;tr ni a wel&s;om ryw vn yn dy enw di yn bwrw allan gythreuliaid, ac a wahardda&s;om iddo am nad oedd yn canlyn gyd &acirc; ni.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrthynt: na wa|herddwch: canys y neb nid yw i'n herbyn, &s;ydd gyd &acirc; ni.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> A bu wedi cyflawni dyddiau ei gymme|riad ef i fynu, ym&s;ycrhau o honaw ef i fyned i Ieru&s;alem.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Ac efe a ddanfonodd gennadau oi flaen, y rhai a gerdda&s;ant, ac a aethant i dref y Samari|aid i baratoi iddo ef.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Eithr hwynt ni dderbynient ef, am fod ei wyneb ef ar fyned tu ag Ieru&s;alem.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Pan welodd ei ddi&s;cyblio~ Iaco ac Ioan [hynny,] hwynt hwy a ddeweda&s;ant, &ocirc; Arglw|ydd a fynni di i ni ddywedyd am ddyfod t&acirc;n o'r nef a'u difa hwynt,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 1.10.</NOTE> megis y gwnaeth Elias&lpunctel;</P>
<P N="55"><HI>55</HI> A'r Ie&s;u a droes ac a'u ceryddodd hwynt, gan ddywedyd, ni &wcirc;yddoch o ba y&s;pryd yr ydych chwi.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Ni<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 8.19.</NOTE> ddaeth Mab y d&ycirc;n i golli eneidiau dynion onid iw cadw: yna yr aethant i dref arall.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> A bu a hwynt yn myned ddywedyd o ryw vn ar y ffordd wrtho ef: &ocirc; Arglwydd, mi a'th ganlynaf i ba le bynnag yr elych.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrtho: y mae gan y llwynogod eu ffauau, a chan adar yr awyr eu nythod: eithr Mab y d&ycirc;n nid oes ganddo le i roi ei ben i lawr.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Ac efe a ddywedodd wrth vn arall,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 8.22.</NOTE> dilyn fi, ac yntef a ddywedodd: Arglwydd gad i mi yn gyntaf fyned a chladdu fy nhad.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrtho, gad i'r mei|rw gladdu eu meirw: dos di a phregetha deyr|nas Dduw.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Ac arall a ddywedodd, mi a'th ddilynaf di &ocirc; Arglwydd, ond gad ti i mi yn gyntaf fyned a chanu yn iach i'r rhai &s;y yn fy nh&ycirc;.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrtho: nid oes neb a'r a rydd ei law ar yr aradr, ac a edrycho ar ei &ocirc;l yn gymmwys i deyrnas Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn anfon dec a thrugain i bregethu. 21 Yn diolch iw Dad tros ei ddi&s;cyblion. 25 Yn atteb y cyfreithiwr gan ddangos pwy yw ein cymydog. 38 A'r modd y dewi&s;odd Mair Fagdalen yn gallach n&acirc; Martha.</P>
</ARGUMENT>
<PB REF="494">
<P N="1">&rindx; VVedi y pethau hynn yr ordeiniodd yr Arglwydd dd&ecirc;c a thrugein e|raill,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl ar ddigwyl Luc.</NOTE> ac a'u danfones hwynt bob yn ddau a dau o'i flaen, i bob dinas a lle, ar yr oedd efe ar ddy|fod iddynt.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Am hynny efe a ddywedodd wrthynt<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 9.37.</NOTE> y c<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nhaiaf &s;ydd fawr, a'r gweithw&ycirc;r yn anaml: gweddiwch gan hynny ar Arglwydd y cynhai|af, am ddanfon allan weithw&ycirc;r iw gynhaiaf.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ewch,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.16.</NOTE> wele yr wyf yn eich anfon fel &wcirc;yn ym my&s;c bleiddiaid.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Na ddygwch god, nac &s;crepan, nac e&s;cidi|au, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 1.29.</NOTE> na chyferchwch neb ar y ffordd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.12. Marc. 6.10.</NOTE> i ba d&ycirc; bynnag yr eloch yn gyntaf dy|wedwch, Tangneddyf i'r t&ycirc; hwn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac o bydd yno fab tangneddyf eich tang|neddyf a erys arno: os amgen hi a ddychwel attoch chwi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac yn y t&ycirc; hwnnw arho&s;wch, gan fwytta ac yfed y cyfryw bethau [a gaffoch] ganddynt: canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Deur. 24.14. Math. 10.10. 1. Tim. 5.18.</NOTE> teilwng i'r gweithwr ei gyflog. &lindx; Ac na threiglwch o d&ycirc; i d&ycirc;.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac i ba<NOTE N="*" PLACE="marg">Marh 10.18.</NOTE> ddinas bynnag yr eloch, os hwynt hwy a'ch derbyniant, bwytewch y cyfryw be|theu a rodder ger eich bronnau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac iachewch y cleifion a fydd ynddi, a dy|wedwch wrthynt: daeth teyrnas Dduw yn a|gos attoch.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eithr i ba ddinas bynnag yr eloch, ac nich derbynniant, ewch allan iw heolydd, a dy|wedwch,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 9.5. Act. 13.51. &amp; 18.6.</NOTE> llwch yr hwn a lynodd wrthym o'ch dinas a &s;ycha&s;om ymmaith i chwi: er hynny gwybyddwch hynn, fod teyrnas Dduw wedi ne&s;au attoch.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys yr wyf yn dywedyd i chwi, mai e&s;|mwythach fydd i'r Sodomiaid yn y dydd hwn|nw, nag i'r ddinas honno.</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 11.21.</NOTE> Gwae di Chorazin, gwae di Beth&s;aida, canys pe bua&s;e y gwyrthiau a wnaethpwyd ynoch chwi, wedi eu gwneuthur yn Nhyrus a Sidon: er ys talm yr edifarha&s;ent mewn &s;ach|len a lludw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am hynny e&s;mwythach fydd i Tyrus a Sidon yn y farn nag i chwi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A thithe Capernaum yr hon i'th dder|chafwyd hyd y nef, a dynnir i lawr hyd yn vffern.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y neb<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.40. Ioan. 13.20.</NOTE> &s;ydd yn eich gwrando chwi &s;ydd yn fyng-wrando i: a'r neb &s;ydd yn eich dirmygu chwi &s;y yn fy nirmygu i, a'r neb &s;y yn fy nirmy|gu i &s;ydd yn dirmygu yr hwn a'm hanfonodd fi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ar d&ecirc;c a thrugain a ddychwela&s;ant &acirc; lla|wenydd, gan ddywedyd: &ocirc; Arglwydd, y cythreu|liaid a ddaro&s;tyngir i ni yn dy enw di.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna y dywedodd efe wrthynt: mi a we|lais Satan megis mellten yn &s;yrthio o'r nef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Wele, yr ydwyf yn rhoddi i chwi awdur|dod i &s;athru ar &s;eirph, ac &s;corpionau, ac ar holl gryfder y gelyn, ac ni wna ddim niwed i chwi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Eithr yn hyn na lawenhewch, fod y&s;pry|dion wedi daro&s;twng i chwi: llawenhewch yn hytrach am fod eich henwau yn &s;crifennedig yn y nefoedd,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r am&s;er hwnnw yr Ie&s;u a ymlaweny|chodd yn ei y&s;pryd, ac a ddywedodd: yr wyf yn diolch i ti &ocirc; Dad, Arglwydd nef a ddaiar: am i ti guddio y pethau hyn oddi wrth y doethion a'r rhai call, a'u agoryd hwynt i blant bychain yn w&icirc;r &ocirc; Dad, felly 'r oedd dy ewyllys.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pob peth a roddwyd i mi gan fy Nh&acirc;d:<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl y xiii. Sul ar &ocirc;ly Drin|dod.</NOTE> ac ni &wcirc;yr neb pwy yw yr Mab ond y Tad: na phwy yw 'r Tad ond y Mab, a'r neb y mynne 'r Mab ei ddadcuddio ef.</P>
<P N="23">&rindx; <HI>23</HI> Ac wedi iddo droi at ei ddi&s;cyblion o'r nailltu efe a ddywedodd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 13.16.</NOTE> Gwyn fyd y lly|gaid fy yn gweled y pethau yr ydych chwi yn eu gweled.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys yr wyf yn dywedyd i chwi,<NOTE PLACE="marg">Math. 22.35. Marc. 12.28.</NOTE> ewy|lly&s;io o lawer o brophwydi a brenhinoedd we|led y pethau yr ydych chwi yn eu gweled, ac nis gwel&s;ant, a chlywed y pethau yr ydych chwi yn eu clywed, ac nis cly w&s;ant.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 6.1. Lefit. 19.18.</NOTE> wele rhyw gyfreithiwr a gododd iw demtio ef, gan ddywedyd: Athro pa beth a wnaf i etifeddu bywyd tragywyddol&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac yntef a ddywedodd wrtho: pa beth &s;ydd &s;crifennedig yn y gyfraith&lpunctel; Pa fodd y dar|lleni&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac efe a attebodd gan ddywedyd: car dy Arglwydd Dduw a'th holl galon, ac &acirc;'th holl enaid, ac &acirc;'th holl nerth, ac &acirc;'th holl feddwl, a'th gymmydog fel dy hun,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yntef a ddywedodd wrtho: da 'r attebai&s;t: gwna hyn a byw fyddi.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Eithr efe yn ewylly&s;&s;io ei gyfiawnhau ei hun, a ddywedodd wrth yr Ie&s;u: a phwy yw fyng-hymmydog&lpunctel;</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A'r Ie&s;u a attebodd ac a ddywedodd, rhyw ddyn a aeth i wared o Ieru&s;alem i Ieri|cho, ac a &s;yrthiodd ym my&s;c lladron, y rhai wedi ei ddio&s;c a'i archolli ef, a aethant ymmaith, gan ei adel ef yn hanner marw.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac fe a ddigwyddodd i offeiriad ddyfod i wared ar h&ycirc;d y ffordd honno, ac wedi iddo ei we|led, efe a aeth o'r tu arall heibio.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A'r vn modd Lefiad, wedi dyfod i'r lle, a'i weled, efe a aeth heibio o'r tu arall.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna rhyw Samariad wrth ymdaith a ddaeth atto ef, a phan ei gwelodd a do&s;turiodd:</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac wedi iddo ddyfod atto, efe a rwymodd ei archollion, ac a ddywalldodd ynddynt olew a gw&icirc;n: ac wedi ei roi ef ar ei anifail ei hun, efe a'i dug ef i'r llett&ycirc;, ac a'i ymgoleddodd.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A thrannoeth wrth fyned ymmaith, efe a dynnodd allan ddwy geiniog, ac au rhoddes i'r lletteuwr gan ddywedyd wrtho: cymmer ofal tro&s;to, a pha beth bynnag a dreuliech yn chwa|neg, pan ddelwyf trachefn, mi a'i rhoddaf i ti.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Pwy gan hynny o'r tri hynn, i'th dyb di, oedd gymmydog i'r hwn a &s;yrthia&s;e ym mhlith y lladron&lpunctel;</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac efe a ddywedodd: yr hwn a wnaeth
<PB N="471" REF="494">drugaredd ag ef. A'r Ie&s;u a ddywedodd wrtho, dos, a gwna dithe yr vn modd. &lindx;</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A bu wrth ymdaith ddyfod o honaw i ryw dref: a gwraig a'i henw Martha a'i derby|niodd ef iw th&ycirc;.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac i hon yr oedd chwaer a elwid Mair yr hon a ei&s;teddodd wrth draed yr Ie&s;u i wran|do ei ymadrodd ef.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A Martha oedd drafferthus yng-hylch llawer o wa&s;anaeth, a chan &s;efyll ger llaw hi a ddywedodd, Arglwydd, ond oes ofal gennit, am i'm chwaer fyng-adel i fy hun i wa&s;anaethu&lpunctel; dywet wrthi am fy helpio.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A'r Ie&s;u a attebodd gan ddywedyd wr|thi, Martha, Martha, trafferthus wyt a gofalus am lawer o bethau,</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Eithr vn peth &s;ydd anghenrhaid, Mair a ddewi&s;odd y rha~ dda, yr hon ni ddygiroddi arni.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn dy&s;cu iw ddi&s;cyblion weddio. 14 Yn bwrw cythrael allan, ac yn atteb cabledd y Phari&s;&aelig;aid. 29 Yn atteb y rhai a gei&s;ia&s;ent arwyddion. 39 Ac yn argyoeddu rhagrith y Phari&s;&aelig;aid a'r &s;crife~nyddion.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Bu, fel yr oedd efe mewn man yn gwe|ddio, pan beidiodd, ddywedyd o vn o'i ddi&s;|cyblion wrtho: dy&s;c i ni weddio megis y dy&s;|codd Ioan iw ddi&s;cyblion.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt: pan weddi|och, dywedwch:<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 6.4.</NOTE> ein Tad yr hwn wyt yn y ne|foedd, &s;ancteiddier dy enw: deued dy deyrnas, gwneler dy ewyllys ar y ddaiar fel yn y nef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ein bara beunyddol dyro i ni heddyw&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A maddeu i ni ein pechodau, canys yr y|dym ninnau yn maddeu i bawb &s;ydd yn ein dy|led. Ac nac arwain ni i brofedigaeth, eithr gwa|ret ni rhag drwg.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt: pwy o ho|noch fydd iddo gyfaill, ac a aiff atto hanner nos, ac a ddywed wrtho: &ocirc; gyfaill, moes i mi dair torth yn echwyn&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys cyfaill i mi a ddaeth (wrth ymdaith) attaf, ac nid oes gennif ddim iw ddodi ger ei fron ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac yntef oddi mewn, a ettyb gan ddywe|dyd: na flina fi, yn awr y mae 'r dr&wcirc;s yn gae|ad, a'm plant gyd &acirc; mi yn y gwely: ni allaf go|di iw rhoddi i ti.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr wyf yn dywedyd i chwi, er na chyfyd efe a rhoddi iddo, am ei fod yn gyfaill: etto yn ddiau rhag ei deirni, efe a gyfyd, ac a rydd iddo gymmaint ag a fyddo arno eu hei&s;ieu.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 7.7. marc. 11.24. ioan. 14.13. &amp; 16.22. iac. 1.5.</NOTE> ydwyf yn dywedyd i chwi: gofyn|nwch, ac fe a roir i chwi, cei&s;iwch, a chwi a ge|wch, curwch, ac fe a agorir i chwi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys pwy bynnag a o fynno a dderbyn: a'r neb a gei&s;io a gaiff, ac i'r neb a guro yr ago|rir.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pa dad o honoch, os gofyn ei fab iddo fara, a rydd iddo garreg&lpunctel; neu [os gofyn] by&s;co|dyn, a rydd iddo &s;arph yn lle py&s;codyn&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Neu os gofyn efe wy, arydd yntef iddo &s;corpion&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Os chwy-chwi gan hynny y rhai ydych ddrwg, a fedrwch roi pethau da i'ch plant: pa faint mwy y rhydd eich Tad nefol ei Y&s;pryd gl&acirc;n i'r rhai a ofynno ganddo.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> &rindx; Ac yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl y trydydd Sul o'r grawys.</NOTE> oedd efe yn bwrw allan gy|thrael, yr hwn oedd fud: a bu wedi i'r cythrael fyned allan, i'r mud lefaru, a rhyfeddu a wna|eth y bobl.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A rhai o honynt a ddyweda&s;ant:<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 9.34.12.22. mar. 3.20.</NOTE> trwy Beelzebub pennaeth y cythreuliaid y mae efe yn bwrw allan gythreuliaid.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac eraill er ei brofi ef a gei&s;&s;ia&s;ant gan|ddo arwydd o'r nef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yntef yn g&wcirc;ybod eu meddyliau hwynt a ddywedodd wrthynt:<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 12.25. mar. 3.24.</NOTE> pob teyrnas wedi ei rhannu ynddi ei hun a anrheithr: a th&ycirc; [rhan|nedic] yn ei erbyn ei hun, a &s;yrthia.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Os Satan hefyd fy wedi ymrannu yn ei erbyn ei hun, pa fodd y &s;aif ei deyrnas ef&lpunctel; gan eich bod yn dywedyd, mai trwy Beelzebub yr wyf i yn bwrw allan gythreuliaid&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Os trwy Beelzebub yr wyfi yn bwrw allan gythreuliaid, trwy bwy y mae eich plant chwi yn eu bwrw hwynt allan&lpunctel; am hynny y by|ddant hwy yn farn-w&ycirc;r arnoch chwi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Eithr os myfi trwy f&ycirc;s Duw ydwyf yn bwrw allan gythreuliaid, diammau ddyfod te|yrnas Dduw attoch chwi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Pan fyddo vn cryf arfog yn cadw ei ne|uadd, y mae yr hyn oll &s;ydd ganddo mewn hedd|wch.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ond pan ddel vn cryfach nag ef arno, a'i orchfygu, efe a ddwg ymmaith ei holl arfoga|eth ef, yn yr hon yr oedd yn ymddyried, ac a ran ei anrhaith ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y neb nid yw gyd &acirc; mi &s;ydd yn fy erbyn: a'r neb nid yw yn ca&s;clu gyd &acirc; mi, &s;ydd yn gwa|&s;caru.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pan<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 12.43.</NOTE> el yr y&s;pryd aflan allan o dd&ycirc;n, efe a rodia mewn lleoedd &s;ychion gan gei&s;io e&s;|mwythdra, a phryd na chaffo, efe a ddywed: mi a ddychwelaf i'm t&ycirc;, o'r lle y daethum:</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A phan dd&ecirc;l, y mae yn ei gael wedi ei y&s;cubo a'i drefnu:</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna yr aiff efe, ac y cymmer [gyd ag ef] &s;aith y&s;pryd eraill gwaeth nag ef ei hun: a phan elont i mewn yno yr arho&s;&s;ant, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 6.4. 2. pet. 2.20.</NOTE> diwedd y d&ycirc;n hwnnw fydd gwaeth n&acirc; 'i ddechreuad.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A bu fel yr oedd efe yn dywedyd y pethau hyn godi o ryw wraig o'r dyrfa ei llef gan ddy|wedyd wrtho: gwyn fyd y groth a'th ddug di, a'r bronnau a &s;ugnai&s;t.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yntef a ddywedodd,<NOTE PLACE="marg">Math. 12.38.</NOTE> yn hytrach gwyn|fyd rhai ydynt yn gwrando gair Duw, ac yn ei gadw. &lindx;</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A phan<NOTE N="*" PLACE="marg">Ionas. 2.1.</NOTE> ymga&s;clodd y bobl atto, efe a ddechreuodd ddywedyd: y genedl &s;ydd ddrwg y mae hi yn cei&s;io arwydd, ac arwydd ni roddir iddi<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 10.1. 2. cron 9.2.</NOTE> ond arwydd Ionas y prophwyd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Canys fel y bu Ionas yn arwydd i'r Ni|nifeaid, felly y bydd Mab y d&ycirc;n i'r genedl hon.</P>
<PB REF="495">
<P N="31"><HI>31</HI> Brenhines y dehau a gyfyd yn y farn gyd &acirc; gw&ycirc;r y genhedlaeth hon, ac au condemna hwynt, am iddi ddyfod o eithafoedd y ddaiar i wrando doethineb Salomon, ac wele, [vn] mwy n&acirc; Salomon ymma.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Gw&ycirc;r Ninife a godant yn y farn gyd &acirc;'r genhedlaeth hon,<NOTE PLACE="marg">Iona. 3.5.</NOTE> ac a'i condemna hi, am iddynt edifarhau wrth bregeth Ionas: ac wele, [vn] mwy nag Ionas ymma.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ni<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 5.15. marc 4.21. luc. 8.16.</NOTE> ddyru neb gannwyll wedi iddo ei goleu, ynghudd, na tha~n le&s;tr: eithr ar ganhw|yllbren, fel y gallo y rhai a ddel i mewn weled y goleuni.</P>
<P N="34"><HI>34</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 6.22.</NOTE> Cannwyll y corph yw 'r llygad: am hynny pan [fyddo] dy lygad yn &s;yml, yna y mae dy holl gorph yn oleu: eithr pa~ fyddo dy ly|gad yn ddrwg, yna y bydd dy gorph yn dywyll.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Edrych am hynny rhag i'r goleuni &s;ydd ynot, fod yn dywyllwch.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Am hynny os dy holl gorph di &s;ydd oleu, ac heb vn rhan dywyll, yna y bydd y cwbl yn o|leu, fel pe bydde gannwyll yn dy oleuo &acirc;'i lle|wyrch.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac fel yr oedd efe yn llefaru, rhyw Pha|ri&s;aead a'i gwahoddodd ef i gini&acirc;wa gyd ag ef, ac efe a aeth, ac a ei&s;teddodd.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ar Phari&s;aead pan welodd a ryfeddodd, nad ymolcha&s;e efe yn gyntaf, o flaen ciniaw,</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrtho: yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 23.25.</NOTE> ddiau chwy-chwi 'r Phari&s;&aelig;aid ydych yn gl&acirc;nhau y tu allan i'r cwppan a'r ddy&s;cl, a'ch tu mewn &s;ydd yn llawn o drais a drygioni:</P>
<P N="40"><HI>40</HI> O ynfydion, ond yr hwn a wnaeth yr hyn &s;ydd o ddiallan, a wnaeth yr hyn &s;ydd oddi me|wn hefyd&lpunctel;</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Yn hytrach, rhoddwch elu&s;en o'r pethau &s;y: ac wele, p&ocirc;b peth &s;ydd l&acirc;n i chwi.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Eithr gwae chwi 'r Phari&s;&aelig;aid: canys yr ydych chwi yn degymmu y mintys, a'r ruw, a phob lly&s;&s;ieun, ac yn gadel ymmaith farn a chariad Duw: y rhai hyn &s;y raid eu gwneuthur, ac na adawer y lleill heb eu gwneuthur.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Gwae<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 23.6. marc. x 2.38. luc. 20.46.</NOTE> chwi Phari&s;aeiaid, canys yr yd|ych yn caru yr ei&s;teddleoedd cyntaf yn y Syna|gogau, a [chael] cyfarch yn y marchnadoedd.</P>
<P N="44"><HI>44</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 23.27.</NOTE> Gwae chwi 'r &s;crifennydion a'r Pha|ri&s;aeaid y rhai ydych rhagrithw&ycirc;r: am eich bod fel beddau anamlwg, a'r dynion y rhai a rodi|ant arnynt heb eu hadnabod.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Yna yr attebodd vn o'r cyfreithw&ycirc;r, ac y dywedodd wrtho: Athro wrth ddywedyd hyn, yr wyt yn ein gwradwyddo ninnau hefyd.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Yntef a ddywedodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 23.4. act. 15.10.</NOTE> gwae chwithau hefyd y cyfreith-w&ycirc;r, canys yr ydych yn llwy|tho dynion &acirc; beichiau anhawdd eu dwyn: ac nid ydych chwi yn cyffwrdd &acirc;'r beichiau ag vn o'ch by&s;edd.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Gwae chwy-chwi, canys yr ydych yn a|deiladu beddeu 'r prophwydi, a'ch tadeu chwi a'u lladdodd hwynt.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Felly yr ydych yn te&s;tiolaethu eich bod yn fodlon i weithredoedd eich tadau, canys hw|ynt hwy a'u lladd&acirc;&s;a~t hwynt, a chwitheu ydych yn adeiladu eu beddau hwynt.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Am hynny hefyd y dywedodd doethineb Duw, anfonaf attynt brophwydi, ac Apo&s;tol<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">o~, ac o honynt rhai a lladdant, a rhai, a erlidiant.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Fel y gofynnir i'r genhedlaeth hon wa|ed yr holl brophwydi yr hwn a dywalltwyd o ddechreuad y b&ycirc;d:</P>
<P N="51"><HI>51</HI> O<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 4.1.</NOTE> waed Abel hyd waed<NOTE N="*" PLACE="marg">1. cron. 24.21.</NOTE> Zacharias yr hwn a laddwyd rhwng yr allor a'r Deml: diau meddaf i chwi y gofynnir ef i'r ge~hedlaeth hon.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Gwae chwy-chwi y cyfreithw&ycirc;r, canys chwi a dduga&s;och ymmaith agoriad y g&wcirc;ybo|daeth: nid aethoch i mewn eich hunain, a'r rhai oeddynt yn myned a wahardda&s;och chwi.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Fel yr oedd efe yn dywedyd y pethau hyn wrthynt: y dechreuodd yr &s;crifennyddion a'r Phari&s;&aelig;aid fod yn daer arno, a'i annog i &s;iarad am lawer o bethau.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Gan ei gynllwyn ef, ac yn cei&s;io hela rhyw beth o'i ben ef, i gael achwyn arno.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn gwahardd rhagrith y Phari&s;&aelig;aid. 4 A gofalu am y corph yn fwy n&acirc;'r enaid, 13 Yn gwrthod rhan|nu tir. 22 Yn gwahardd gormod gofal, 33 Yn cyng|hori i fod yn elu&s;engar, 35 Yn wiliadwrus, 49 Yn ddioddefgar, 54 Yn adnabod am&s;er iechydwriaeth, 58 Ac yn gytun.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y cyfam&s;er pan ymga&s;clodd yng-hyd liaws aneirif o bobl, hyd oni ym&s;athre 'r naill y llall, y dechreuodd efe ddywedyd wrth ei ddi&s;cyblion, yn gyntaf,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 16.6. marc 8.14.</NOTE> mogelwch rhag &s;ur|does y Phari&s;&aelig;aid, yr hwn yw rhagrith.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.26. marc. 4.22. luc. 8.17.</NOTE> nid oes dim cuddiedig a'r nas dadcuddir, na dim dirgel a'r na's g&wcirc;ybyddir.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny y pethau a ddyweda&s;och yn y tywyllwch a glywir yn y goleu, a'r peth a ddy|weda&s;och yn y glu&s;t mewn lleoedd dirgel a bre|gethir ar benneu 'r tai.</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.28.</NOTE> Yr wyf yn dywedyd wrthych fyng-hyfei|llion: nac ofnwch y rhai &s;ydd yn lladd y corph, ac wedi hynny nid oes ganddynt ddim a wnel|ant mwy.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Rhagddango&s;af i chwi pwy a ofnwch, ofn|wch ef, yr hwn, pan ddarffo iddo ladd, &s;ydd ag awdurdod ganddo i fwrw i vffern: yn ddiau me|ddaf i chwi, ofnwch hwnnw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Oni<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.29.</NOTE> phrynir pump o adar y t&ocirc; er dwy hatling? ac etto nid oes vn o honynt mewn angof ger bron Duw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Hefyd y mae blew eich pennau chwi yn gyfrifedig oll, am hynny nac ofnwch, yr ydych chwi yn well n&acirc; llawer o adar y t&ocirc;.</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.32. luc. 9.26. 2. tim. 1.12.</NOTE> Ac meddaf i chwi, pwy bynnag a'm cyd|nabyddo i ger bron dynion: Mab y d&ycirc;n a'i cyd|nebydd yntef ger bron angelion Duw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r hwn a'm gwado i ger bron dynion, a wedir ger bron angelion Duw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 12.31. marc. 3.28. 1. ioan. 5.18.</NOTE> phwy bynnag a ddywed air yn erbyn Mab y d&ycirc;n, fe a faddeuir iddo: eithr i'r neb a ga|blo 'r Y&s;pryd gl&acirc;n ni faddeuir.</P>
<PB N="472" REF="495">
<P N="11"><HI>11</HI> A phan<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.19. marc. 13.12.</NOTE> i'ch dygant i'r &s;ynagogau, ger bron y llywiawdw&ycirc;r a gw&ycirc;r mewn awdurdod, na ofelwch pa fodd, neu beth a atteboch dro&s;och, neu beth a ddywedoch:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys yr Y&s;pryd gl&acirc;n a'ch dy&s;c chwi yn yr awr honno, beth &s;ydd raid ei ddywedyd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Rhyw vn o'r dyrfa a ddywedodd wrtho: Athro, dywet wrth fy mrawd am rannu &acirc; myfi 'r etifeddiaeth.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yntef a ddywedodd wrtho, y d&ycirc;n, pwy a'm gwnaeth i yn farn-wr neu yn rhann-wr ar|noch&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny y dywedodd efe wrthynt, edry|chwch a mogelwch rhac cybydd-dod, canys nid yw bywyd neb yn &s;efyll ar amlder y pethau yd|ynt ganddo.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a draethodd wrthynt ddammeg ga~ ddywedyd, t&icirc;r rhyw &wcirc;r goludog fu ffrwythlon:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am hynny yr ymre&s;ymme efe ynddo ei hun, gan ddywedyd, beth a wnaf am nad oes gennif le i ga&s;clu fy ffrwythau iddo&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac efe a ddywedodd, hyn a wnaf: mi a dynnaf i lawr fy y&s;cuboriau, ac a adeiladaf rai mwy, ac yno y ca&s;claf fy holl ffrwythau da:</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac mi a ddywedaf wrth fy enaid, &ocirc; enaid y mae i ti dda lawer wedi eu go&s;od [i gadw] tros lawer o flynyddoedd, gorphywy&s;a, bwyt|ta, &ycirc;f, bydd lawen.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Eithr Duw a ddywedodd wrtho, &ocirc;h yn|fyd: y nos hon y mynnant dy enaid oddi wrthit: ac yna pwy piau y pethau a baratoai&s;t?</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Felly y mae 'r hwn a dry&s;&s;oro iddo ei hun, ac nid yw gyfoethog tu ag at Dduw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac efe a ddywedodd wrth ei ddi&s;cyblion, am hynny yr wyf yn dywedyd wrthych,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 6.25. 1. pet. 5.7. p&s;al. 55.22.</NOTE> na chymmerwch ofal am eich bywyd, beth a fwyt|taoch, neu am eich corph beth a wi&s;coch.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y bywyd &s;ydd fwy n&acirc;'r ymborth, a'r corph &s;ydd fwy n&acirc;'r dillad.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y&s;tyriwch y brain: canys nid ydynt yn hau, ac nid ydynt yn medi, ac nid oes iddynt na chell, nac y&s;cubor, ac y mae Duw yn eu porthi hwynt, pa feint yr ydych chwi well n&acirc;'r adar&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Pwy o honoch trwy ddirfawr ofalu, a ddichon chwanegu at ei faintioli vn cufydd&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Am hynny oni ellwch wneuthur y peth lleiaf, pa ham yr ydych yn gofalu am y lleill&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Y &s;tyriwch y lili y modd y maent yn tyfu, nid ydynt yn poeni, nac yn nyddu, ac yr ydwyf yn dywedyd i chwi, na bu Salomon yn ei holl ogoniant, wedi ei ddilladu fel vn o'r rhai hyn.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Os yw Duw felly yn gwi&s;co y lly&s;&s;ieun yr hwn &s;ydd heddyw yn y maes, ac y foru a def|lir i'r ffwrn, pa faint mwy chwy-chwi, &ocirc; rai by|chan eich ffydd&lpunctel;</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Am hynny nac ymofynnwch, pa beth a fwytaoch, neu pa beth a yfoch, ac nac amheuwch.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Canys y mae cenhedloedd y byd yn cei|&s;io hyn oll, ac y mae eich Tad chwi yn g&wcirc;ybod fod arnoch ei&s;ieu 'r pethau hyn.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Eithr yn hytrach, ce&s;iwch deyrnas Dduw, a'r pethau hyn oll a roddir i chwi yn chwaneg.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Nac ofna, braidd bychan: canys rhyng|odd bodd i'ch Tad roddi i chwi y deyrnas.</P>
<P N="33"><HI>33</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 6.2<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> Gwerthwch yr hyn &s;ydd gennych, a rho|ddwch elu&s;en, gwnewch i chwi byr&s;au y rhai ni heneiddia~t, try&s;&s;or yn y nefoedd yr hwn ni dder|fydd: lle ni ddaw lleidr, ac ni lygra pryf.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Canys lle y mae eich try&s;&s;or chwi, yno y bydd eich calon.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Byded<NOTE N="*" PLACE="marg">1. pet. 1.13.</NOTE> eich lwynau wedi eu gwregy|&s;u, a'ch canhwyllau yn oleu:</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A byddwch debyg i ddynion yn di&s;gwil pa bryd y daw eu harglwydd o'r neithior: megis pan ddelo efe a churo ['r drws,] yr agorant iddo yn ebrwydd.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Gwyn eu byd y gwei&s;ion hynny, y rhai a gaiff eu harglwydd pan ddel yn neffro, yn wir meddaf i chwi: efe a ym-wregy&s;a, ac a wna idd|ynt ei&s;tedd i lawr, ac a ddaw, ac a wa&s;anaetha arnynt hwy.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac os daw efe ar yr ail wylfa, neu os y drydedd wylfa y daw, a'i cael hwynt felly, gwyn eu byd y gwei&s;ion hynny.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A hyn gwybyddwch, pe<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 24.43. gwel. 16.15.</NOTE> gwype g&wcirc;r y t&ycirc;, pa awr y deue 'r lleidr, efe a wilie, ac ni ada|we gloddio iw d&ycirc;.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Am hynny byddwch chwithau barod, ca|nys yr awr ni thybygoch y daw Mab y d&ycirc;n.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Yna y dywedodd Petr wrtho, &ocirc; Arglw|ydd, ai i ni yr wyt yn dywedyd y ddammeg hon, ynte i bawb&lpunctel;</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd, pwy &s;ydd orchwiliwr ffyddlawn, a phwyllog, yr hwn y ge&s;yd ei arglwydd ef ar ei deulu i roddi iddynt eu cyflynniaeth yn ei am&s;er&lpunctel;</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Gwyn ei fyd y gw&acirc;s hwnnw, yr hwn y caiff ei arglwydd ef pa~ ddel yn gwneuthur felly.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Yn wir meddaf i chwi, efe a e&s;yd hwnnw [yn llywodraethwr] ar gwbl ag &s;ydd eiddo.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Eithr os dywed y gw&acirc;s hwnnw yn ei galon, fy arglwydd a oeda ddyfod, ac felly a ddechreu guro y gwei&s;ion, a'r morwynion, a bwytta, ac yfed, a meddwi:</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Daw arglwydd y gw&acirc;s hwnnw, mewn dydd nad yw efe yn meddwl, ac ar awr nid yw efe yn g&wcirc;ybod, ac a'i tyrr ef ymmaith, ac a ddyru iddo ei rann gyd &acirc;'r anffyddloniaid.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Y gw&acirc;s hwnnw yr hwn a &wcirc;ybu ewy|llys ei arglwydd, ac nid ymbaratodd, ac ni w|naeth yn &ocirc;l ei ewyllys ef, a gurir &acirc; llawer [ffo|nod.]</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Eithr yr hwn ni &wcirc;ybu, ac a wnaeth be|thau yn heuddu ffonnodiau, a gurir ag y chydig [ffonnodiau:] yn enwedig i bwy bynnag y rho|dded llawer, llawer a ofynnir ganddo: a chyd &acirc; phwy bynnag y gadaw&s;ant lawer, y cei&s;iant fwy ganddo.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Mi a ddaethym i yrru t&acirc;n ar h&ycirc;d y ddai|ar, a pheth a fynnaf i, od yw efe wedi cynneu eu&s;ys&lpunctel;</P>
<PB REF="496">
<P N="50"><HI>50</HI> Eithr y mae i mi fedydd i'm bedyddio ag ef: ac mor fl<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n yw arnaf nes darfod.</P>
<P N="51"><HI>51</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.34.</NOTE> A ydych chwi yn tybied fy nyfod i i ro|ddi heddwch ar y ddaiar? naddo meddaf i chwi ond ymrafael.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Canys o hynn allan y bydd pump yn yr vn t&ycirc;, wedi ymrannu, tri yn erbyn dau, a dau yn erbyn tri.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Y t&acirc;d a ymranna yn erbyn y m&acirc;b, a'r m&acirc;b yn erbyn y t&acirc;d: y fam yn erbyn y ferch, a'r ferch yn erbyn y fam: y chwegr yn erbyn ei gwaudd, a'r waudd yn erbyn ei chwegr.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Yna efe a<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 16.2.</NOTE> ddywedodd wrth y dyrfa, pan weloch gwmwl yn codi o'r gorllewyn, yn y fan y dywedwch, y mae cafod yn dyfod, ac felly y mae.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> A phan weloch y deheuwynt yn chwythu, y dywedwch y bydd hi gwre&s;oc, a hi a fydd.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Oh ragrithw&ycirc;r, medrwch farnu wyneb|pryd y ddaiar a'r wybr: a pha ham nad ydych yn deall y cyfam&s;er hwn&lpunctel;</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Pa ham nad ydych o honoch eich hunain yn barnu beth &s;ydd gyfiawn&lpunctel;</P>
<P N="58"><HI>58</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 5.25.</NOTE> Pan fyddych yn myned gyd a'th wrth|wynebwr at bennaeth, gwna dy oref ar y ffordd i gael myned yn rhydd oddi wrtho, rhac iddo dy ddwyn at y barnwr, ac i'r barnwr dy roddi at y rhingill, ac i'r rhingill dy fwrw i'r carchar.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Yr wyf yn dywedyd i ti, nad ai di ym|maith oddi yno, oni thelech yr hatling eithaf.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn dangos nad y mwyaf ei adfyd &s;ydd fwyaf ei be|chod 6 a b&ocirc;d Duw yn ymarhous wrth bechaduriaid. 11 yn iachau y wraig grepach, ac yn atteb llywydd y Synagog am y Sabboth. 18 Dammeg yr h&acirc;d mw|&s;tard a'r &s;urdoes. 25 gwrthodiad yr Iddewon a der|bynniad y cenhedloedd. 34 Cri&s;t yn to&s;turio am ddini&s;tr Ieru&s;alem.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yr oedd yn bre&s;ennol y cyfam&s;er hwn|nw, rai yn mynegu iddo am y Galil&aelig;aid y rhai, y cymmy&s;ca&s;e Pilatus eu gwaed a'u ha|berthau.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wrth|ynt, a ydych chwi yn tybied f&ocirc;d y Galil&aelig;aid hynn, yn fwy pechaduriaid n'&acirc;r holl Galil&aelig;aid [eraill] am iddynt oddef y cyfryw bethau?</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Nac oeddynt meddaf i chwi: ac oni edi|farheuwch chwithau, chwi a gollir yn yr vn modd oll.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Neu yr daunaw hynny ar y rhai y &s;yrthi|odd y t&wcirc;r yn Siloe, ac ai lladdodd: a ydych chwi yn tybied eu b&ocirc;d hwynt yn bechaduriaid mwy n&acirc;'r rhai oll a oeddynt yn cyfanneddu yn Ieru|&s;alem&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Nac oeddynt meddaf i chwi, eithr onid e|difarheuwch, oerfydd am danoch chwi oll yn yr vn modd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a ddywedodd y ddammeg hon: yr oedd gan vn ffigu&s;pren wedi ei blannu yn ei winllan, ac efe a ddaeth i gei&s;io ffrwyth arno, ac nis cafodd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y dywedodd wrth y gwinllannudd, wele, tair blynedd y daethym i gei&s;io ffrwyth ar y ffigu&s;pren hwn, ac nid ydwyf yn cael dim: torr ef i lawr: pa ham y mae efe yn diffrwytho 'r tir&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yntef a attebodd, ac a ddywedodd wrtho, o arglwydd, g&acirc;d iddo 'r flwyddyn hon, oni ddarffo i mi gloddio o'i amgylch a bwrw tail:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac os dwg efe ffrwyth [g&acirc;d ef,] onid '&ecirc; gwedi hynny y torri ef i lawr.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yr oedd efe yn dy&s;cu yn vn o'r Syna|gogau ar y dydd Sabboth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac wele 'r oedd yno wraig, ac ynddi y&s;|pryd gwendid er ys daunaw mlynedd, ac oedd wedi myned yn grom, ac ni alle hi mewn modd yn y b&ycirc;d iniawni.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pan welodd yr Ie&s;u hon, efe a'i gal|wodd hi, ac a ddywedodd wrthi, y wraig, rhydd|hauwyd ti oddi wrth dy wendid.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a roddes ei ddwylaw arni, ac yn ebrwydd hi a iniawnwyd, ac a folia~nedd Dduw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r arch &s;ynagogudd (yn ddicllon am i'r Ie&s;u iachau ar y Sabboth) a ddywedodd wrth y bobl: chwe diwrnod &s;ydd, yn y rhai y dylid gweithio: ar y rhai hynny deuwch, ac iachaer chwi, ac nid ar y dydd Sabboth.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r Arglwydd a'i attebodd ef, ac a ddy|wedodd, &ocirc; ragrithiwr, oni ollwng pawb o ho|hoch chwi ei &ycirc;ch neu ei a&s;yn o'r pre&s;eb, au dwyn i'r d&wcirc;fr ar y dydd Sabboth&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A hon gan ei bod yn ferch Abraham, yr hon a rwyma&s;e Satan er ys daunaw mlynedd, oni ddylid ei gollwng oi rhwym ar y dydd Sabboth&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A phan ddywedodd efe y pethau hyn, ei holl wrthwynebw&ycirc;r ef a gywilyddia&s;a~t: ond yr holl bobl a lawenycha&s;ant am yr holl weithre|doedd gogoneddus a'r a wnaethe efe.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 13.31. mar. 4.31.</NOTE> efe a ddywedodd, i ba beth y mae teyrnas Dduw yn debyg: neu i ba beth y cyffe|lybaf hi&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Tebyg yw i ronyn o h&acirc;d mw&s;tard, yr hwn a gymmerodd d&ycirc;n, ac a'i hauodd yn ei ardd, ac efe a dyfodd yn bren mawr, ac adar yr aw&ycirc;r a nytha&s;ant yn ei ganghennau.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac *eilwaith y dywedodd, i ba beth y cyffelybaf deyrnas Dduw&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Cyffelyb i &s;urdoes, yr hwn a gymmerodd gwraig, ac ai cuddiodd mewn tri me&s;ur o flawd hyd oni &s;urodd y cwbl oll.</P>
<P N="22"><HI>22</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 9.35. marc. 6.6.</NOTE> Ac efe a drammwyodd drwy 'r holl ddi|na&s;oedd a threfi gan ddy&s;cu [pawb] wrth ymda|ith i Ieru&s;alem.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A dywedodd vn wrtho, Arglwydd, ai ychydig [&s;ydd] o'r rhai cadwedig&lpunctel; ac efe a ddy|wedodd wrthynt:</P>
<P N="24"><HI>24</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math 7.13.</NOTE> Ymdrechwch am fyned i mewn i'r porth cyfing, canys llawer meddaf i chwi a gei&s;iant fyned i mewn, ac ni's gallant.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Pa~ gyfodo g&wcirc;r y t&ycirc;, a chaeu y drws, a de|chreu o honoch &s;efyll oddi allan, a churo 'r drws gan ddywedyd, arglwydd, arglwydd, agor i ni, ac atteb o honaw yntef, a dywedyd wrthych,
<PB N="473" REF="496">nid adwen ddim o honoch o ba le yr ydych.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna y dechreuwch ddywedyd, bwytta|&s;om, ac yfa&s;om yn dy &wcirc;ydd di, a dy&s;cai&s;t yn ein heolydd ni.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac efe a ddywed, yr wyf yn dywedyd i chwi nid adwen chwi o ba le yr ydych:<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 7.25. P&s;al. 6.8.</NOTE> ewch ymmaith oddi wrthif, chwy-chwi oll weithred|w&ycirc;r anwiredd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yno y bydd wylofain a rhingcian dannedd, pan weloch Abraham, ac I&s;aac, ac Iacob, a'r holl brophwydi yn nheyrnas Dduw, a chwithau wedi eich bwrw allan.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna y daw [llawer] o'r dwyrain, a'r gorllewyn, a'r gogledd, a'r dehau, ac a ei&s;teddant yn nheyrnas Dduw.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac wele, y diweddaf fyddant gyntaf, o'r cyntaf fyddant ddiweddaf.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ar y dydd hwnnw y daeth atto rai o'r Phari&s;&aelig;aid, ac a ddyweda&s;ant wrtho, dos ym|maith, a cherdda oddi ymma, canys y mae He|rod yn ewylly&s;io dy ladd di.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna y dywedodd efe wrthynt: ewch, a dywedwch i'r cadnaw hwnnw, wele, bwriaf a|llan gythreuliaid, a gorphennaf iach&acirc;u heddyw, ac y foru, a'r trydydd dydd i'm perffeithir.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Er hynny rhaid i mi ymdaith heddyw, ac y foru, a thrennydd: canys ni all darfod am brophwyd allan o Ieru&s;alem.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> O<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 23.37.</NOTE> Ieru&s;alem, Ieru&s;alem, yr hon yd|wyt yn lladd y prophwydi, ac yn llabyddio y rhai a ddanfonir attat, pa &s;awl gwaith y myn|na&s;wn i ga&s;clu dy blant, fel y ca&s;cl yr i&acirc;r ei chy|wion dan ei hadenydd, ac ni's mynnit ti.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Wele eich t&ycirc; a adewir i chwi yn anghy|fannedd: yn wir yr wyf yn dywedyd wrthych, na welwch fi, hyd oni ddel yr am&s;er pan ddywet|toch: bendigedic yw yr hwn &s;ydd yn dyfod yn enw yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t wrth giniawa gyd &acirc; Phari&s;&aelig;ad yn iachau vn claf o'r drop&s;i ar y dydd Sabboth, 8 yn dy&s;cu i ni fod yn o&s;tyngedig a dangos ein haelioni ar y tlodion, 15 ar ddammeg o &s;wpper yn dangos gwrthodiad yr l|ddewon a galwedigaeth y cenhedloedd, ac yn go&s;od allan gyflwr ei ddi&s;cyblion ef yr rhai ydynt halen y ddaiar.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; BV hefyd pan ddaeth efe i d&ycirc; vn o'r Pha|ri&s;&aelig;aid pennaf ar y Sabboth i fwytta bwyd:<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl y xvii. Sul wedi 'r Drindod.</NOTE> ddi&s;gwil o honynt ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac wele, 'r oedd ger ei fron ef ryw dd&ycirc;n yn glaf o'r drop&s;i.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r Ie&s;u gan atteb a lefarodd wrth y cy|fraithwyr a'r Phari&s;&aelig;aid, gan ddywedyd: ai rhydd iachau ar y dydd Sabboth&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A thewi a wnaethant: yna y cymmerth e|fe [y claf,] ac a'i iachaodd ef, ac a'i gollyngodd ymmaith.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac a'i attebodd hwynt gan ddywedyd: pwy o honoch os &s;yrth ei a&s;yn neu ei &ycirc;ch mewn pwll, ni thynn ef allan ar y dydd Sabboth&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac ni allent roi atteb yn ei erbyn ef am y pethau hyn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a ddywedodd ddamneg i'r gwa|haddedigion, pan y&s;tyriodd fel yr oeddynt yn de|wis yr ei&s;teddleodd vchaf, gan ddywedyd wrth|ynt:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pan i'th wahodder gan n&ecirc;b i neithior, nac ei&s;tedd yn y lle vchaf, rhag b&ocirc;d vn anrhydeddu|&s;ach n&acirc; thi wedi ei wahadd ganddo,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac i hwn a'th wahoddodd di, ac yntef ddy|fod, a dywedyd wrthic, d&ocirc;d le i hwn, ac yna de|chreu o honot ti trwy gywilydd, gymmeryd y lle i&s;af.</P>
<P N="10"><HI>10</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Dihareb. 25.7.</NOTE> Eithr pan i'th wahodder, d&ocirc;s, ac ei&s;tedd yn y lle i&s;af, fel pan ddelo yr hwn a'th waho|ddodd di, y gallo efe ddywedyd wrthit, &ocirc; gyfaill ei&s;tedd yn vwch i fynu: yna y bydd i ti glod yng-&wcirc;ydd y rhai a ei&s;teddant g&ycirc;d &acirc; thi ar y bwrdd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 18.14.</NOTE> Canys y neb ai derchafo ei hun, a o&s;tyn|gir: a'r neb ai go&s;tyngo ei hun a dderchefir.&lindx;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a ddywedodd hefyd wrth yr hwn ai gwahadda&s;e ef:<NOTE N="*" PLACE="marg">Tob. 4.7. Dihar. 3 9.</NOTE> pan wnelech ginio neu &s;wper, na alw dy gyfeillion na'th frodyr, na'th geraint, na'th gymydogion goludog, rhag iddynt eilch|wel dy wahadd dithe, a thalu i ti:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Eithr pan wnelech wledd galw 'r tlodi|on, a'r efryddion, a'r cloffion, a'r deillion.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A gwyn dy f&ycirc;d, am na allant dalu 'r pwyth i ti: canys fe a delir i ti yn adgyfodiad y rhai cyfiawn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A phan glywodd rhyw vn o'r rhai oedd yn ei&s;tedd, y pethau hyn, efe a ddywedodd wr|tho, gwyn ei f&ycirc;d y n&ecirc;b a fwyttao fwyd yn nheyrnas Dduw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac yntef a ddywedodd wrtho,<NOTE N="*" PLACE="marg"><HI>Math. 22.2. Gwele. 19.9.</HI> Yr Efengyl yr ail Sul wedi 'r Drindod.</NOTE> &rindx; Rhyw &wcirc;r a wnaeth &s;wpper mawr, ac a wahoddodd lawer.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac a ddanfonodd ei w&acirc;s br&ycirc;d &s;wpper, i ddywedyd wrth y rhai a wahodda&s;id, deuwch, canys yr awr hon y mae p&ocirc;b peth yn barod.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A hwy oll a ddechreua&s;ant yme&s;cu&s;odi: y cyntaf a ddywedodd wrtho, mi a brynais dy|ddyn, ac y mae yn rhaid i mi fyned iw weled, at|tolwg i ti e&s;cu&s;oda fi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac arall a ddywedodd, mi a brynais bum iau o ychen, ac yr ydwyf i yn myned iw profi hwynt, attolwg i ti e&s;cu&s;oda fi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac arall a ddywedodd, mi a briodais wraig, ac am hynny ni allaf i ddyfod.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r gw&acirc;s pan ddaeth [adref] a ddang|o&s;odd y pethau hyn iw arglwydd, yna g&wcirc;r y t&ycirc; yn ddigllon a ddywedodd wrth ei w&acirc;s: d&ocirc;s a|llan ar frys i'r heolydd, ac y&s;trydoedd y ddinas, a dwg i mewn ymma y tlodion, a'r anafus, a'r clo|ffion, a'r deillion.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r gw&acirc;s a ddywedodd, arglwydd fe a ddarfu gwneuthyd fel y gorchymynnai&s;t, ac et|to y mae lle.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r arglwydd a ddywedodd wrth y gw&acirc;s, d&ocirc;s i'r priffyrdd, a'r caeau a chymmell hwynt i ddyfod i mewn, fel y cyflawner fy nh&ycirc;.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys yr wyf yn dywedyd i chwi, na chaiff yr vn o'r gw&ycirc;r hynny a wahoddwyd brofi
<PB REF="497">o'm &s;wpper i,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A llawer o bobl a g&ycirc;d gerddodd ag ef, ac efe a broes, ac a ddywedodd wrthynt.</P>
<P N="26"><HI>26</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 16.24.</NOTE> Os daw n&ecirc;b attafi, ac ni cha&s;ao ei d&acirc;d, a'i fam, a'i wraig, a'i blant, a'i frodyr, a'i chwio|rydd, &icirc;e, a'i enaid ei hun hefyd, ni all efe f&ocirc;d yn ddi&s;cybl i mi.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A phwy bynnac ni ddycco ei groes, a'm canlyn i, ni all efe f&ocirc;d yn ddi&s;cybl i mi.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys pwy o honoch chwi a'i fr&ycirc;d ar a|dailadu t&wcirc;r, nid ei&s;tedd yn gyntaf, a bwrw 'r draul [i edrych] a oes ddigo~ ganddo iw orphen,</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Rhag wedi iddo o&s;od y &s;ail, ac heb allu ei orphen, dechreu o bawb ar a'i gwelant, ei watwar ef,</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Gan ddywedyd, y d&ycirc;n hwn a ddechre|uodd adailadu, ac ni a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"> ei orphen.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Neu pa frenin yn myned i ryfela yn er|byn brenin arall, nid ei&s;tedd yn gyntaf, ac ym|gynghori a all efe &acirc; deng mil gyfarfod &acirc;'r hwn &s;ydd yn dyfod yn ei erbyn ef ag vgain mil&lpunctel;</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Neu tra fyddo efe ym mhell oddi wrtho, efe a dde~fon genad&wcirc;r, ac a ddei&s;yf gael heddwch</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Felly hefyd, pwy bynnac o honoch nid ymwrthodo a chymmaint oll ag a feddo efe, ni all f&ocirc;d yn ddi&s;cybl i mi.</P>
<P N="34"><HI>34</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 5.13. Mar. 9.50.</NOTE> Da yw halen: eithr o bydd yr halen yn ddiflas, &acirc; pha beth yr helltir ef&lpunctel;</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Nid yw efe gymmwys n<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">c i'r t&icirc;r, nac i'r dommen, onid iw fwrw allan: y n&ecirc;b &s;ydd iddo glu&s;tiau i wrando gwrandawed.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn atteb y Phari&s;&aelig;aid y rhai oeddynt yn grwg|nach am ei fod efe yn derbyn pechaduriaid, 4 yn gyntaf trwy ddammeg yr vn ddafad a golla&s;id o gant 11 a'i mab ieuangaf yr hwn a fua&s;e afradlon, 28 a'r atteb a ga&s;odd y mab hynaf am ei &s;orriant.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; AC yr oedd yr holl Publicanod a'r pe|chaduriaid yn dyfod atto ef, i wrando arno.<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl y trydydd Sul wedi 'r Drindod.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r Phari&s;&aelig;aid, a'r &s;crifennyddion, a wr|wgnacha&s;ant gan ddywedyd, y mae hwn yn derbyn pechaduriaid, ac yn bwytta g&ycirc;d &acirc; hwynt</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna yr adroddodd efe y ddammeg hon wr|thynt, gan ddywedyd:</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 18.12.</NOTE> Pa vn o honoch a chanddo gant o dde|faid, ac os cyll vn o honynt, oni &acirc;d yr am yn vn pum vgain yn yr anialwch, ac a gerdd ar &ocirc;l yr hon a gollwyd, hyd oni chaffo efe hi?</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac wedi iddo ei chael, efe a'i rhydd hi ar ei y&s;cwyddau trwy lawenydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A phan ddel adref, efe a eilw yng-h&ycirc;d ei gyfeillion a'i gymydogion, gan ddywedyd wr|thynt, llawenhewch g&ycirc;d &acirc; mi, canys cefais fy nafad yr hon a golla&s;e.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr wyf yn dywedyd i chwi, mai felly y bydd llawenydd yn y n&ecirc;f am vn pechadur edi|feiriol, mwy nag am onid vn pum vgain o rai cyfiawn, y rhai nid rhaid iddynt wrth edifeir|wch.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Neu pa wraig ac iddi dd&ecirc;c o ddracmonau os cyll hi vn ddracmon, ni oleu ganwyll, ac y&s;|cubo 'r t&ycirc;, a chwilio yn fanwl hyd onis caffo [hi&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac wedi iddi ei chael, hi a eilw ei chyfeille|&s;au a'i chymdoge&s;au, gan ddywedyd, c&ycirc;d la|wenychwch &acirc; mi, canys cefais fy nracmon yr hon a golla&s;wn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly meddaf i chwi, y mae llawenydd yng-&wcirc;ydd angelion Duw am vn pechadur a e|difarhao.&lindx;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a ddywedodd, yr oedd i ryw &wcirc;r ddau f&acirc;b.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r hynaf o honynt a ddywedodd wrth ei d&acirc;d, fy nh&acirc;d, dyro i mi y rhann a ddigwydd o'r da, ac efe a rannodd iddynt ei dda,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yn &ocirc;l ychydic ddyddiau, wedi i'r m&acirc;b ieuangaf ga&s;clu y cwbl yng-h&ycirc;d, efe a gym|merth ei daith i wlad bell, ac yno efe a wa&s;ca|rodd ei dda, gan fyw yn afradlon.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac wedi iddo dreulio 'r cwbl, y cododd newyn mawr trwy 'r wl&acirc;d honno, ac yntef a ddechreuodd f&ocirc;d mewn ei&s;ieu.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna efe a aeth, ac a lynodd wrth vn o ddina&s;w&ycirc;r y wlad honno, yr hwn a'i danfonodd ef iw faer-dref i borthi ei foch.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a chwennyche lenwi ei fol o'r ci|bau y rhai a fwyttae 'r m&ocirc;ch: ac nis rhodde n&ecirc;b iddo.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A phan ddaeth atto ei hun, efe a ddywe|dodd, pa &s;awl gw&acirc;s cyflog o' eiddo fy nh&acirc;d &s;ydd yn cael eu gwala o fara&lpunctel; a minne yn marw o newyn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Mi a godaf, ac a &acirc;f at fy nh&acirc;d, ac a ddy|wedaf wrtho, fy nh&acirc;d, pechais yn erbyn y nef, ac o'th flaen dithe.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac mwyach nid ydwyf deilwng i'm galw yn f&acirc;b i ti: gwna fi fel vn o'th wei&s;ion cyflog.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Felly, efe a gododd, ac a aeth at ei d&acirc;d, a phan oedd efe etto ymmhell oddi wrtho, ei d&acirc;d a'i canfu ef, ac a do&s;turiodd, a chan redeg efe a &s;yrthiodd ar ei wddf ef, ac a'i cu&s;anodd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r m&acirc;b a ddywedodd wrtho, fy nh&acirc;d, pe|chais yn erbyn y nef, ac o'th flaen dithe, ac nid ydwyf mwy dellwng i'm galw yn f&acirc;b i ti.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r t&acirc;d a ddywedodd wrth ei wei&s;ion, dygwch allan y wi&s;c oref, a gwi&s;cwch hi am da|no ef, a rhoddwch fodrwy ar ei law, ac e&s;cidiau am ei draed.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A dygwch y llo pa&s;cedig, a lleddwch ef, a bwyttawn, a byddwn lawen.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys fy m&acirc;b hwn oedd farw, ac a aeth yn fyw trachefn: ac efe a golle&s;id, ac a gaed: a hwy a ddechreua&s;ant wneuthur yn llawen.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac yr oedd y m&acirc;b hynaf yn y maes, a phan ddaeth efe a ne&s;au at y t&ycirc;, efe a glywodd gerdd a dawn&s;io.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac wedi iddo alw vn o'r gwei&s;ion, efe a ofynnodd beth oedd hynny.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A hwnnw a ddywedodd wrtho, dy frawd ti a ddaeth [adref,] a'th d&acirc;d a laddodd y llo pa&s;|cedig, am iddo ei dderbyn ef yn iach adref.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna y digiodd efe, ac nid ae i mewn: am
<PB N="474" REF="497">hynny y daeth ei d&acirc;d ef allan, ac a ymbiliodd ag ef.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac yntef a attebodd ac a ddywedodd wrth ei d&acirc;d, wele, er ys hynn o flynyddoedd yr ydwyf yn dy wa&s;anaethu di, ac ni thro&s;eddais i vn am|&s;er dy orchymyn: ac er hynny ni roddai&s;t i mi erioed fynn i wneuthur yn llawen g&ycirc;d &acirc;'m cy|feillion.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Eithr pan ddaeth dy f&acirc;b hwn [adref] yr hwn a dreuliodd dy dda di g&ycirc;d &acirc; phuteiniaid, ti a leddai&s;t iddo ef y llo pa&s;cedig.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac efe a ddywedodd wrtho: fy m&acirc;b, yr ydwyt ti yn wa&s;tadol g&ycirc;d &acirc; mi, a hynn a feddaf &s;ydd eiddot ti.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Rhaid oedd lawenychu a gorfoleddu o blegit dy frawd hwn a fu farw: ac a aeth yn fyw a fu golledig, ac a gafwyd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t trwy &s;iampl y gorchwiliwr ang-hyfiawn yn annog i haelioni cyfiawn ac elu&s;en. 13 Gan ddangos na all neb wa&s;anaethu dau fei&s;tr. 18 Ac na ddyle neb y&s;car &acirc;'i wraig a phriodi arall. 19 Ac yn ddiwedaf yn go&s;od allan hanes y gwr goludog a Lazarus.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; AC efe a ddywedodd wrth ei ddi&s;cybli|on: yr oedd rhyw &wcirc;r goludog, ac iddo orchwiliwr,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl yna wed Sul wedi y Drindod.</NOTE> ac fe a gyhuddwyd wrtho ei fod efe yn afradloni ei dda ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Efe ai galwodd ef, ac a ddywedodd wrtho: pa beth yw hyn yr wyf yn ei glywed am danat&lpunctel; dyro gyfrif o'th orchwiliaeth, canys ni elli f&ocirc;d mwy yn orchwiliwr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r gorchwiliwr a ddywedodd wrtho ei hun, pa beth a wnaf canys y mae fy arglwydd yn dwyn yr orchwiliaeth oddi arnaf&lpunctel; ni fedraf gloddio, a chardotta &s;ydd gywilyddus gennif.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gwnn beth a wnaf, fel pan i'm bwrier all|an o'r orchwiliaeth, y derbyniant fi iw tai.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac wedi iddo alw p&ocirc;b vn o ddyledw&ycirc;r ei arglwydd, efe a ddywedodd wrth y cyntaf, pa faint &s;ydd arnat o ddyled i'm harglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a ddywedodd, can me&s;ur o olew: ac efe a ddywedodd wrtho, cymmer dy &s;crife~ ac ei|&s;tedd ynebrwydd, ac y&s;crifenna ddec a daugain.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y dywedodd efe wrth vn arall, pa faint o ddyl&ecirc;d &s;ydd arnat ti&lpunctel; ac efe a ddywedodd, can me&s;ur o wenith: yna y ddywedodd wrtho, cymmer dy &s;crifen ac y&s;crifenna bedwar vgain.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r Arglwydd a ganmolodd y gorchwili|wr anghyfiawn, am iddo wneuthur yn gall, o blegit y mae plant y b&ycirc;d hwn yn gallach yn eu cenhedlaethau eu hun, n&acirc; phlant y goleuni.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac yr wyfi yn dywedyd, gwnewch i chwi gyfeillion o'r golud twyllodrus, fel pan fo ei|&s;ieu arnoch, i'ch derbyniant i'r tragywyddol be|byll.&lindx;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y n&ecirc;b &s;ydd ffyddlon yn y lleiaf, &s;ydd ffyddlon hefyd mewn llawer: a'r n&ecirc;b &s;ydd ang|hyfiawn yn y lleiaf, &s;ydd anghyfiawn hefyd mewn llawer.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny, oni buoch ffyddlon yn y golud anghyfiawn, pwy a ymddyried i chwi am y gwir [olud&lpunctel;]</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac oni buoch ffyddlon yn yr eiddo arall, pwy a rydd i chwi 'r eiddoch eich hun&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ni ddichon<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 6.24.</NOTE> vn gw&acirc;s wa&s;anaethu dau arglwydd: canys naill ai efe a ga&s;&acirc; vn, ac a g&acirc;r y llall: ai efe a l&ycirc;n wrth y naill, ac a ddirmy|ga 'r llall: ni ellwch chwi wa&s;anaethu Duw a golud [byddol.]</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r Phari&s;&aelig;aid hefyd y rhai oeddynt gy|byddion a glyw&s;ant y pethau hynn oll, ac a'i gwatwara&s;ant ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna efe a ddywedodd wrthynt: chwy|chwi yw y rhai ydych yn eich cyfiawnhau eich hun ger bronn dynion: eithr Duw a &wcirc;yr eich calonnau: canys y peth &s;ydd vchel g&ycirc;d a dyni|on, &s;ydd ffiaidd ger bron Duw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 11.12.</NOTE> gyfraith, a' <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span">phwydi [a barhaodd] hyd Ioan: ac er hynny o am&s;er y pregethwyd teyrnas Dduw, a phawb &s;ydd yn ymmwthio iddi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 5.18.</NOTE> haws yw i nef a daiar fyned heibio, nag i vn tippin o'r gyfraith ballu.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y mae<NOTE N="*" PLACE="marg">Math 5 32. &amp; 19.9. 1. Cor. 7.11.</NOTE> pwy bynnag a ollyngo ymmaith ei wraig, ac a briodo vn ar all, yn godinebu: a phwy bynnag a briodo hon a ollyngwyd ym|maith oddi wrth ei g&wcirc;r, y mae efe yn godinebu.</P>
<P N="19">&rindx; <HI>19</HI> Yr oedd rhyw &wcirc;r goludog, ac yn gwi&s;co porphor a &s;idan main, ac yn cymmeryd ei fyd yn ddainteithol ac yn fwythus beunydd.<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl y Sul cyntaf wedi y Drindod.</NOTE></P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr oedd hefyd ryw gardottyn a elwyd Lazarus, yr hwn a orwedde wrth ei borth ef yn gornwydlyd,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac yn chwe~nychu cael ei borthi &acirc;'r briw|&s;ion y rhai a &s;yrthie oddi ar fwrdd y g&wcirc;r cyfoe|thog: ond y c&wcirc;n a ddaethant ac a lyfa&s;ant ei gornwydydd ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A darfu i'r cardottyn farw, ac efe a dduc|pwyd gan yr angelion i fynwes Abraham, a'r g&wcirc;r goludog a fu farw hefyd, ac a gladdwyd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe yn vffern mewn poenau wrth go|di ei olwg, a ganfu Abraham o hirbell, a Laza|rus yn ei fynwes.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna efe a lefodd, gan ddywedyd, y t&acirc;d Abraham, trugarh&acirc; wrthif, a danfon Lazarus i drochi pen ei f&ycirc;s mewn dwfr, ac i oeri fy-nha|fod: canys fe a'm poenir yn y fflam hon.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac Abraham a ddywedodd, h&acirc; f&acirc;b, coffa i ti dderbyn dy wynfyd yn dy fywyd: ac felly La|zarus ei adfyd: ac yn awr y diddenir ef, ac y poe|nir dithe.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac heb law hyn oll y mae gagendor we|di go&s;od rhyngom ni a chwi, fel na allo y rhai a fynnent dramwy oddi ymma attoch chwi, na dyfod oddi yna ymma.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> [Yntef] a ddywedodd, attolwg i ti d&acirc;d, etto danfon ef i d&ycirc; fy nh&acirc;d.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> [Canys] y mae i mi bump o frodyr: fel y te&s;tiolaetho iddynt hwy, rhag dyfod o honynt hwythau hefyd i'r lle poenus hwn.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Abraham a ddywedodd wrtho, y mae ganddynt Mo&s;es a'r prophwydi, gwrandawant
<PB REF="498"><GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="474" REF="498"><GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="499">arnynt hwy.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yntef a ddywedodd, n&acirc;g e, y t&acirc;d Abra|ham, eithr os aiff vn o'r meirw attynt, hwy a edi|ferh&acirc;nt.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> [Yna Abraham] a ddywedodd wrtho: oni wrandawant ar Mo&s;es a'r prophwydi, ni chre|dent pe code vn oddi wrth y meirw.&lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn erchi iw ddi&s;cyblion na rwy&s;trent neu na thr&auml;|gwyddent y naill y llall 3 a maddeu o honynt iw gy|lidd 6 gan ddangos mor gref iw ffydd 10 ac mor w&acirc; yw dyn o honaw ei hun, Cri&s;t yn iachau d&ecirc;c o rai gwahan-glei&s;ion, 20 ac yn mynegu am ddiwed y byd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y dywedodd efe wrth ei ddi&s;cyblion,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 18.7. Marc. 9.42.</NOTE> ni all amgenach na dyfod rhwy&s;trau, ond gwae ef trwy 'r hwn y deuant.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gwell fydde iddo pe rhoddid maen me|lin o amgylch ei wddf ef, a'i daflu i'r m&ocirc;r, n&acirc;g i|ddo rwy&s;tro vn o'r rhai bychain hynn,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Edrychwch arnoch eich hunain,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 18.21.</NOTE> os gw|na dy frawd yn dy erbyn, cerydda ef: ac os edi|farh&acirc; efe, maddeu iddo,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac er iddo wneuthur yn dy erbyn &s;aith|waith yn y dydd, a throi attat &s;aith-waith yn y dydd, a dywedyd, y mae yn edifar genif: madde iddo.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna 'r Apo&s;tolion a ddyweda&s;ant wrth yr Arglwydd, anghwanega i ni ffydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 17.20.</NOTE> pe bydde gennych ffydd gymmaint a gronyn o h&acirc;d mw|&s;tard, a dywedyd o honoch wrth y Sycam|orw&ycirc;dden hon, ymddadwreiddia, ac ymblanna yn y m&ocirc;r: efe a vfuddhae i chwi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pwy o honoch chwi, ac iddo w&acirc;s yn are|dig, neu yn porthi anifeiliaid, a ddywed wrtho yn y ma~ pa~ dd&ecirc;l o'r maes, d&ocirc;s, ac ei&s;tedd i lawr&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond yn hytrach a ddywed wrtho, arlwya i mi i &s;wpperu, ac ymwregy&s;a, a gwa&s;anaetha fi nes i mi fwytta, ac yfed: ac wedi hynny y bw|yttei, ac yr &ycirc;fi dithe.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A ddiolche efe i'r gw&acirc;s hwnnw am wneu|thur o h&ocirc;no y pethau a orchymyne&s;id iddo&lpunctel; nid wyf yn tybied.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Felly chwithau hefyd, gwedi i chwi wne|uthur y cwbl oll a'r a orchymynwyd i chwi, dywedwch, gwei&s;ion anfuddiol ydym: o blegit yr hynn a ddyle&s;em ei wneuthur a wnaethom.</P>
<P N="11">&rindx; <HI>11</HI> A digwyddodd, ar efe yn myned i Ieru|&s;alem,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl y xiiii. Sul wedi y Drindod.</NOTE> fyned o honaw ef trwy ganol Samaria a Galil&aelig;a.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A phan oedd efe yn myned i mewn i ryw dref, y cyfarfu ag ef ddec o w&ycirc;r gwahan-gleifi|on: y rhai a &s;afa&s;ant o hirbell,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ar a goda&s;ant eu llef, gan ddywedyd, Ie&s;u y mei&s;tr, trugarha wrthym.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A phan welodd efe [hwynt] efe a ddywe|dodd wrthynt: ewch,<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefu. 14.2.</NOTE> ymddango&s;wch i'r offei|riaid. Ac fe a ddarfu a hwy yn myned eu gw|neuthur yn iach.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac vn o honynt, pan welodd ddarfod ei fachau, a ddychwelodd, gan foliannu Duw &acirc; llef vchel.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a &s;yrthiodd ar ei wyneb wrth ei draed ef, gan roddi diolch iddo, a hwnnw oedd Samariad.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna 'r Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd: oni l&acirc;nhauwyd deg&lpunctel; a pha le y mae 'r naw [e|raill?]</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ni ch&acirc;ed n&ecirc;b a ddaeth i roddi gogoniant i Dduw, ond yr e&s;tron hwn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a ddywedodd wrtho: cyfot, a d&ocirc;s ymmaith, dy ffydd a'th iachaodd.&lindx;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A phan ofynnodd y Phari&s;&aelig;aid iddo, pa bryd y deue deyrnas Dduw, efe a attebodd i|ddynt, ac a ddywedodd: ni ddaw teyrnas Dduw wrth ei di&s;gwil.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac ni ddywedant, wele ymma, neu we|le accw, canys wele, y mae genych deyrnas Dduw o'ch mewn.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac efe a ddywedodd wrth ei ddi&s;cyblion: yr am&s;er a ddaw, pan ddymunoch weled vn o ddyddiau M&acirc;b y d&ycirc;n: ac nis cewch eu gweled.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A hwy a<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 24.23. Marc. 13.21.</NOTE> ddywedant wrthych, wele ymma, neu wele accw: [eithr] nac ewch, ac na chanlynwch [hwynt.]</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys megis y fellden yr hon a ddi&s;|cleirio o'r naill fann dann y nef, a lewyrcha yn y fann arall dan y nef: felly y bydd M&acirc;b y d&ycirc;n yn ei ddydd ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Eithr yn gyntaf rhaid iddo ef ddioddef llawer, a'i ddiy&s;tyru gan y genhedlaeth hen.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A megis y bu yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 7.5. Math. 24 38. 1. Petr. 3.20.</NOTE> nyddiau Noe, felly y bydd hefyd yn nyddiau M&acirc;b y d&ycirc;n.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Bwytta&s;ant, yfa&s;ant, gwreicca&s;ant, a g&wcirc;rha&s;ant, hyd y dydd yr aeth Noe i'r arch: y|na y daeth y diluw, ac au difethodd hwynt oll.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yn yr vn modd hefyd, fel y darfu yn ny|ddiau Lot: bwytta&s;ant, yfa&s;ant, pryna&s;ant, gwertha&s;ant, planna&s;ant, adeilada&s;ant.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 19.24.</NOTE> dydd yr aeth Lot allan o Sodoma, y glawiodd t&acirc;n, a brwm&s;t&acirc;n o'r nef, ac au dife|thodd hwynt oll.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Fel hyn y bydd y dydd, y dadcuddir M&acirc;b y d&ycirc;n.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yn y dydd hwnnw, y n&ecirc;b a fyddo ar y t&ycirc;, ai ddodrefn o fewn y t&ycirc;, na dde&s;cynned iw cym|mer yd hwynt: a'r vn modd, y n&ecirc;b a fyddo yn y maes, na ddychweled yn ei &ocirc;l.</P>
<P N="32"><HI>32</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 19 26. Pen. 9 24. Math. 10.39. Marc. 8 35. Ioan. 12.25. Mat. 24.40.41.</NOTE> Meddyliwch am wraig Lot.</P>
<P N="33"><HI>33</HI>* Pwy bynnag a gei&s;io gadw ei ennioes, ai cyll: a phwy bynnag ai cyll, ai bywha hi.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Y n&ocirc;s honno* meddaf i chwi y bydd dau yn yr vn gwely: vn a gymmerir, a'r llall a ade|wir.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Dwy a fyddant yn malu yn yr vn lle: vn a gymmerir, a'r llall a adewir.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Dau a fyddant yn y maes: vn a gym|merir, a'r llall a adewir.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yna gan atteb y dyweda&s;ant wrtho ef: pa le Arglwydd&lpunctel; ac efe a ddywedodd wrthynt: pa le bynnag y byddo 'r corph, yno yr ymga&s;cl yr eryrod.</P>
</DIV3>
<PB N="475" REF="499">
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn dy&s;cu i ni weddio trwy &s;iampl y weddw or|thrymmedig, 13 a'r Publican go&s;tyngedig, 13 yn dderbyn plant atto, 18 yn atteb y llywydd yr hwn a fynne gael nef ond ni fynne ymmadel ai olud 28 yn atteb Petr, 31 yn rhybuddio y ddeuddec am ei ddioddefaint, 35 ac yn roi ei olwg i vn dall.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC efe a ddywedodd hefyd ddammeg wr|thynt, y bydde yn rhaid gweddio b&ocirc;b am|&s;er heb ddeffygio,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gan ddywedyd, yr oedd rhyw farn-&wcirc;r yn rhyw ddinas, yr hwn nid ofne Dduw, ac ni pharche dd&ycirc;n.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr oedd hefyd yn y ddinas honno ryw wraig weddw, yr hon a ddaeth atto ef gan ddy|wedyd: dial fi ar fyng-wrthwynebwr.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe ni's gwnai dros am&s;er [h&icirc;r:] ei|thr wedi hynny y dywedodd wrtho ei hun: er nad ofnaf Dduw, ac er na pharchaf dd&ycirc;n:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Er hynny, am f&ocirc;d y weddw hon yn fy mli|no i, dialaf hi rhag iddi hi yn y diwedd ddyfod, a'm blino i.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd, gwrande|wch beth a ddywed y barn-&wcirc;r anghyfiawn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac oni ddial Duw ei etholedigion &s;ydd yn llefain arno ddydd a n&ocirc;s, er iddo ymaros yn eu hachos hwynt?</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr wyf yn dywedyd i chwi, y dial efe hwynt ar fr&ycirc;s: ond pan dd&ecirc;l M&acirc;b y d&ycirc;n, a gaiff efe ffydd ar y ddaiar&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> &rindx; Ac efe a ddywedodd y ddammeg hon, wrth y rhai oeddynt yn coelio eu b&ocirc;d eu hunain yn gyfiawn,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl y xi. Sul we|di y Drin|dod.</NOTE> ac yn diy&s;tyru eraill.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Dau &wcirc;r a aethant i fynu i'r Deml i we|ddio: vn yn Phari&s;aead, a'r llall yn Bublican.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y Phari&s;aead o'i &s;efyll a weddiodd yn|ddo ei hun fel hyn: &ocirc; Dduw yr wyf yn diolch i ti nad ydwyf fel dynion eraill [y rhai ydynt] draw&s;ion, anghyfiawn, odineb-w&ycirc;r: neu fel y Publican hwn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yr ydwyf yn ymprydio ddwy-waith yn yr wythnos, yr ydwyf yn degymmu cymmaint oll a feddaf.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r Publican yn &s;efyll o hirbell, ni cho|de ei olwg tu a'r nef, eithr curodd ei ddwyfron, gan ddywedyd, &ocirc; Dduw, bydd drugarog wr|thif bechadur.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Aeth meddaf i chwi, hwn iw d&ycirc; wedi ei gyfiawnhau yn fwy n&acirc;'r llall, canys pwy byn|nac a'i derchafo ei hun a o&s;tyngir, a'r n&ecirc;b a'i go|&s;tyngo ei hun, a dderchefir.&lindx;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A hwy<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 19.13.</NOTE> a dduga&s;ant atto ef blant, fel y cyffyrdde efe &acirc; hwynt: pan welodd ei ddi&s;cybli|on ef hyn, eu ceryddu a wnaethant.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac wedi i'r Ie&s;u eu galw hwynt atto, e|fe a ddywedodd: gadewch i'r plant ddyfod atta|fi, ar na waherddwch hwynt: canys i'r cyfryw y perthyn teyrnas Dduw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yn wir meddaf i chwi, pwy bynnac ni dderbynio deyrn<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">s Dduw fel plentyn, ni chaiff efe fyned i mewn iddi.<NOTE PLACE="marg">Math. 19.16. Mar. 10.17.</NOTE></P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna vn or llywodraeth-w&ycirc;r a ofynnodd iddo, gan ddywedyd, Athro da, gan wneuthur pa beth yr eti&s;eddafi fywyd tragywyddol&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrtho, pa ham i'm gelwi yn dda&lpunctel; nid oes n&ecirc;b yn dda ond vn, [hwnnw yw] Duw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gwyddo&s;t y gorchymynnion:<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.13.</NOTE> na odi|neba: na ladd: na ladratta: na ddwg gam-de|&s;tiolaeth: anrhydedda dy d&acirc;d a'th fam.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac efe a ddywedodd, hyn oll a gedwais o'm ieuengtid.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A phan glywodd yr Ie&s;u hyn, efe a ddy|wedodd wrtho: y mae vn peth etto yn &ocirc;l i ti: gwerth hyn oll &s;ydd eiddot, a dod i'r tlodion, a thydi a gei dry&s;&s;or yn y nef: a thyret, canlyn fi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ond pan glybu efe y pethau hyn, efe a aeth yn athri&s;t: canys yr oedd efe yn gyfoethog iawn.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pan welodd yr Ie&s;u ei fyned ef yn a|thri&s;t, efe a ddywedodd: morr anhawdd yr aiff y rhai y mae golud ganddynt i deyrnas Dduw?</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys haws yw i gamel fyned trwy grau y nodwydd ddur, nag i'r goludog fyned i deyrnas Dduw.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna y rhai a glybu [hyn] a ddyweda|&s;ant: pwy gan hynny a all f&ocirc;d yn gadwedig&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac efe a ddywedodd, y pethau &s;ydd am|ho&s;&s;ibl g&ycirc;d &acirc; dynion, &s;ydd bo&s;&s;ibl g&ycirc;d &acirc; Duw.</P>
<P N="28"><HI>28</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 19.27. Marc. 10.28.</NOTE> Yna y dywedodd Petr, wele, ni a adaw|&s;om y cwbl oll, ac a'th ganlyna&s;om di.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, yn w&icirc;r me|ddaf i chwi, nid oes n&ecirc;b a'r a adawodd d&ycirc;, neu ri|eni, neu frodyr, neu wraig, neu blant, er mwyn teyrnas Dduw,</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ar ni's derbyn fwy o lawer y pryd hwn, ac yn y b&ycirc;d a ddaw fywyd tragywyddol.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> &rindx; A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl ar y Sul a elwir Quin|quage&s;ima. <HI>Math. 20.17. Marc. 10.32.</HI></NOTE> Ie&s;u a gymmerth atto y deu|ddec, ac a ddywedodd wrthynt: wele, ni yn my|ned i Ieru&s;alem, a chyflawni<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> pod peth ar &s;ydd yn &s;crife~nedic trwy yr prophwydi am f&acirc;b y d&ycirc;n</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Canys efe a roddir i'r cenhedloedd, ac a watworir, ac a ddirmygir, ac a boerir arno.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac wedi iddynt ei fflangellu y lladdant ef, eithr efe a gyfid y trydydd dydd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac ni ddehalla&s;ant hwy ddim o'r pethau hyn, a'r gair hwn oedd guddiedig iddynt, ac ni wybuant y pethau a ddywetpwyd.</P>
<P N="35"><HI>35</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 20.29. Mar. 10.46.</NOTE> Ac fe a ddigwyddodd, ac efe yn ne&s;au at Iericho, i ryw ddyn dall ei&s;tedd ger llaw yr ffordd, yn cardotta.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A phan glybu efe y dyrfa yn myned hel|bio, efe a ofynnodd, pa beth oedd hyn.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac hwy a ddyweda&s;ant iddo mai Ie&s;u o Nazareth oedd yn myned heibio.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yna y llefodd efe gan ddywedyd, Ie&s;u f&acirc;b Dafydd, trugarh&acirc; wrthif.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A'r rhai a oeddynt yn myned o'r blaen a'i &s;twrdia&s;ant ef i dewi, yntef a lefodd fwy-fwy m&acirc;b Dafydd trugarh&acirc; wrthif.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ar Ie&s;u a &s;afodd, ac a orchymynnodd ef ddwyn ef atto, a phan ddaeth yn agos, efe a o|fynnodd iddo,</P>
<PB REF="500">
<P N="41"><HI>41</HI> Gan ddywedyd, pa beth a fynni i mi ei wneuthyd i ti&lpunctel; yntef a ddywedodd, Arglwydd cael fyng-olwg.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrtho, cymmer dy olwg: dy ffydd a'th iachaodd.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ac allan o law y cafodd efe ei olwg, ac a'i canlynodd ef, gan ogoneddu Duw, a'r holl bobl pan wel&s;ant [hyn] a roe&s;ant foliant i Dduw.&lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Edifeirwch Zachaeus, 12 y rhagor rhwng y dec gw&acirc;s y rhai a gaw&s;ant y dec darn arian, 28 Cri&s;t yn marchogaeth i Ieru&s;alem, 45 yn bwrw allan y pryn-wyr a'r gwerth-wyr, 47 a'r Iddewon yn cei|&s;io ei ddifetha ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC efe a ddaeth i mewn, ac a aeth trwy Ie|richo.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac wele, ryw &wcirc;r a'i enw Zacheus, a hwn oedd bennaf o'r Publicanod, ac yr oedd efe yn gyfoethog.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a gei&s;iodd weled pwy oedd yr Ie|&s;u, ac ni alle gan y dyrfa, am ei f&ocirc;d efe yn fy|chan o gorpholaeth.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Am hynny efe a redodd o'r blaen, ac a ddringodd i &s;icomorwydden, fel y galle ei we|led ef: canys yr oedd efe i ddyfod y ffordd honno.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phan ddaeth yr Ie&s;u i'r lle [hwnnw,] efe a edrychodd, ac a ddywedodd wrtho ef, Zacheus de&s;cyn ar frys, canys rhaid i mi heddyw aros yn dy d&ycirc; di.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y de&s;cynnodd efe ar ffrw&s;t, ac a'i der|bynniodd ef yn llawen.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A phawb, pan wel&s;ant hyn a wrwgnacha|&s;ant gan ddywedyd, ei f&ocirc;d efe wedi myned i mewn i letteua at dd&ycirc;n pechadurus.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A Zacheus a &s;afodd, ac a ddywedodd wrth yr Arglwydd, wele Arglwydd, yr ydwyf yn rho|ddi hanner fy na i'r tlodion: ac os dygum ddim oddi ar neb trwy dwyll, mi a'i talaf ar ei bedwerydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrtho, heddyw y daeth iechydwriaeth i'r t&ycirc; hwn, am ei f&ocirc;d yntef hefyd yn f&acirc;b i Abraham.</P>
<P N="10"><HI>10</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 18.11.</NOTE> Canys M&acirc;b y d&ycirc;n a ddaeth i gei&s;io, ac i gadw yr hyn a golla&s;id.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A hwy yn gwrando ar y pethau hyn, efe a aeth rhagddo, ac a ddywedodd ddammeg, am ei f&ocirc;d efe yn agos at Ieru&s;alem, ac am iddynt dy|bied yr ymddango&s;e teyrnas Dduw yn y fan.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny y dywedodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 25.14.</NOTE> rhyw &wcirc;r bon|heddig a wnaeth daith i wl&acirc;d bell, i dderbyn i|ddo deyrnas, ac i ddyfod trachefn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac wedi iddo alw ei dd&ecirc;c gw&acirc;s, efe a roddes ddec punt, ac a ddywedodd wrthynt, marchnattewch hyd oni ddelwyf.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eithr ei ddina&s;-w&ycirc;r a'i ca&s;&acirc;&s;ant ef, ac a an|fona&s;ant gennadwriaeth ar ei &ocirc;l ef, gan ddywe|dyd: ni fynnwn ni mo hwn i deyrna&s;u arnom.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac fe a ddarfu pan ddaeth efe yn ei &ocirc;l we|di derbyn ei deyrnas, yna y gorchymynnodd efe alw y gwei&s;ion hynny atto i'r rhai y rhodda&s;e efe yr arian, fel y galle gael gwybod pa faint a elwa&s;e p&ocirc;b vn wrth farchnatta.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y cyntaf a ddaeth, gan ddywedyd, argl|wydd, dy bunt a enillodd ddec punt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yntef a ddywedodd wrtho ef, wele &ocirc; w&acirc;s da, am i ti f&ocirc;d yn ffyddlon yn ychydic, cym|mer awdurdod ar dd&ecirc;c dinas.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r a&icirc;l a ddaeth gan ddywedyd, arglw|ydd dy bunt di a wnaeth bum punt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a ddywedodd wrth hwnnw, bydd dithe lywodraeth-&wcirc;r ar bum dinas.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r llall a ddaeth, gan ddywedyd, argl|wydd, wele dy bunt, yr hon a roddais i gadw mewn cadach.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys mi a'th ofnais, am dy f&ocirc;d yn &wcirc;r to&s;t, yn cymmeryd y peth ni roddai&s;t i lawr, ar yn medi y peth ni hauai&s;t.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yntef a ddywedodd wrtho ef, o'th enau dy hun y barnaf di, ty di w&acirc;s drwg, tydi a wy|ddit fy m&ocirc;d i yn &wcirc;r to&s;t, yn cymmeryd i fynu y peth ni roddais i lawr, ac yn medi y peth ni ha|uais,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Paham gan hynny na roddai&s;t ti fy ari|an i'r bwrdd [cyfnewid,] fel y galla&s;wn i eu ca|el hwynt pan ddelwn, g&ycirc;d &acirc; mael&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac efe a ddywedodd wrth y rhai oedd yn &s;efyll ger llaw: dygwch oddi arno ef y bunt, a rhoddwch hii'r hwn &s;ydd a d&ecirc;cpunt ganddo.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> (A hwy a ddyweda&s;ant wrtho, arglw|ydd, y mae ganddo efe dd&ecirc;c punt)</P>
<P N="26"><HI>26</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 8.18. Math. 13.12. Mar. 4.25.</NOTE> Canys yr wyf yn dywedyd i chwi, y rhoddir i bob vn y byddo ganddo: a dygir oddi ar yr hwn ni byddo ganddo yr hyn fydd ganddo.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A hefyd, dygwch ymma fyng-elynion hynny y rhai ni fynnent i mi deyrna&s;u arnynt, a lleddwch hwynt o'm blaen i.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac wedi iddo ddywedyd y pethau hyn, efe a aeth o'r blaen gan fyned i fynu i Ieru&s;a|lem.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 21.1. Mar. 11.1.</NOTE> digwyddodd, pan ddaeth efe yn agos at Bethphage a Bethania, i'r mynydd yr hwn a elwir Oliwydd: efe a anfonodd ddau a'i ddi&s;cy|blion,</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Gan ddywedyd, ewch i'r dref yr hon &s;ydd ar [eich] cyfer; a phan ddeloch iddi, chwi a gewch ebol yn rhwym, ar yr hwn nid ei&s;teddodd d&ycirc;n erioed: gollyngwch ef a dygwch ymma.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac os gofyn n&ecirc;b i chwi, pa ham yr ydych yn ei ollwng ef&lpunctel; dywedwch wrtho fel hyn: am f&ocirc;d yn rhaid i'r Arglwydd wrtho.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna y rhai a dda<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">fona&s;id a aethant ym|maith, ac a ga<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&s;ant fel y dyweda&s;e efe wr|thynt.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac fel yr oeddynt yn gollwng yr ebol, ei berchennogion a ddyweda&s;ant wrthynt, pa ham yr ydych yn gollwng yr ebol&lpunctel;</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac hwy a ddyweda&s;ant, am f&ocirc;d yn rha<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d i'r Arglwydd wrtho ef.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 21.7. Ioh. 12.14.</NOTE> hwy a'i duga&s;ant ef ar yr Ie&s;u, ac wedi iddynt fwrw eu <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">illad yr ebol, hwynt hwy a ddoda&s;ant yr Ie&s;u <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">no ef.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac efe yn myned, tana&s;ant eu dillad ar
<PB N="476" REF="500">h&ycirc;d y ffordd.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac weithian pan ddaeth efe yn agos at dde&s;cynfa mynydd Oliwydd, y dechreuodd yr holl liaws ddi&s;cyblion gan lawenydd, glodfori Duw &acirc; llef vchel, am yr holl wrthiau a wel&s;ent,</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Gan ddywedyd, be~digedic yw yr Brenin hwnnw yr hwn &s;ydd yn dyfod yn enw yr Argl|wydd: tangnheddyf yn y nef, a gogoniant yn yr vchelder.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Yna rhai o'r Phari&s;&aelig;aid o'r dyrfa a ddy|weda&s;ant wrtho ef, Athro, cerydda dy ddi&s;cy|blion.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac efe a attebodd ac a ddywedodd wrth|ynt, pe tawe y rhai hyn, y cerrig a lefent.</P>
<P N="41">&rindx; <HI>41</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl y decfed Sul ar ol y Drindod. <HI>Pen. 21.5. Math. 24.1. Mar. 13.1.</HI></NOTE> Ac wedi iddo ef ddyfod yn agos, pan welodd efe y ddinas, efe a wylodd tro&s;ti,</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Gan ddywedyd, canys pe gwypit ti o'r lleiaf yn dy ddydd hwn y pethau a berthynant i'th heddwch: eithr y maent yn awr yn guddie|dic rhagot.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Canys fe a ddaw y dyddiau arnat, a'th e|lynion a fwriant glawdd o'th amgylch, ac a'th amgylchant, ac a'th warchaeant o b&ocirc;b parth.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ac a'th wn&acirc;nt yn g&ycirc;dwa&s;tad &acirc;'r ddaiar a'th blant y rhai ydynt o'th fewn: ac ni adawant ynot faen ar faen, am nad adwaenit am&s;er dy ymweliad.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 21.13. Mar. 11.17.</NOTE> efe a aeth i mewn i'r Deml, ac a ddechreuodd daflu alla~ y rhai oeddynt yn gwer|thu, ac yn prynu ynddi,</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Gan ddywedyd wrthynt, y mae yn &s;cri|fennedig,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 56.7. Iere. 7.11.</NOTE> t&ycirc; gweddi yw fy nh&ycirc; i: a chwi a'i gwnaethoch yn ogof lladron.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Ac yr oedd efe beunydd yn dy&s;cu yn y Deml,&lindx; a'r arch-offeiriaid, a'r &s;crifennyddi|on, a phennaethiaid y bobl, a gei&s;ia&s;ant ei ddife|tha ef.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ond ni fedrent wneuthur dim iddo ef, ca|nys yr holl bobl a l&ycirc;na&s;ant [wrtho] pan glyw|&s;ant ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn go&s;tegu yr arch-offeiriaid gan ofyn, o ba le yr oedd bedydd loan, 9 Yn dangos ar ddammeg y winllan ddini&s;tr yr Iddewon. 22 Yn rhoi atteb do|eth am y deyrn-ged, 27 Ac am yr adgyfodiad. 46 Ac yn dangos rhagrith yr &s;crifennyddion.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 21.23. Mar. 11.27.28.</NOTE> digwyddodd ar vn o'r dyddiau hynny, ac efe yn dy&s;cu 'r bobl yn y Deml, ac yn pregethu 'r Efengyl, yr arch-offeiriaid, a'r &s;cri|fenyddion, g&ycirc;d a'r pennaethiaid a ddaethant at|to ef,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac a lefara&s;ant wrtho, gan ddywedyd, dy|wet i ni drwy ba awdurdod yr wyt yn gwneu|thur y pethau hyn&lpunctel; neu pwy yw yr hwn a ro|ddes i ti yr awdurdod hon&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A chan atteb efe a ddywedodd wrthynt, a minne a ofynnaf i chwithau vn peth: dywed|wch chwithau i mi:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Bedydd Ioan ai o'r nef yr ydoedd, ai o ddynion?</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A hwy a re&s;ymma&s;ant yn eu plith eu hu|nain gan ddywedyd: os dywedwn mai o'r nef: efe a ddywed, pa ham gan hynny na chredech ef?</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac os dywedwn mai o ddynion, yr holl bobl a'n llabyddiant ni, canys y mae yn &s;iccr ganddynt fod Ioan yn brophwyd,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac am hynny hwy a atteba&s;ant na's gwy|ddent o ba le [yr oedd.]</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna 'r Ie&s;u a ddywedodd wrthynt, ac nid wyf finne yn dywedyd i chwithau trwy ba aw|durdod y gwnafi y pethau hyn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 5.1. Iere. 2.21. Math. 21.33. Mar. 12.1.</NOTE> efe a ddechreuodd ddywedyd y ddam|meg hon wrth y bobl.* Rhyw &wcirc;r a blannodd winllan, ac a'i go&s;ododd hi i lafur-w&ycirc;r,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac mewn am&s;er, efe a anfonodd ei w&acirc;s at y llafur-w&ycirc;r, fel y rhoddent [iddo] o ffrwyth y winllan: a'r llafur-w&ycirc;r a'i cura&s;ant ef, ac a'i anfona&s;ant ymmaith yn wag-law.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a anfonodd w&acirc;s arall: a hwy a gura&s;ant, ac a amharcha&s;ant hwn hefyd, ac a'i hanfona&s;ant ymmaith yn wag-law.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A thrachefn efe a anfonodd y trydydd: ac wedi iddynt glwyfo hwn, hwy a'i bwria&s;ant ef allan.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y dywedodd arglwydd y winllan, pa beth a wnaf&lpunctel; mi a anfonaf fy annwyl f&acirc;b, fe a alle pan welant, y parchant ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A phan welodd y llafur-w&ycirc;r ef, ymre&s;ym|mu a'u gilydd a wnaethant, gan ddywedyd: hwn yw yr etifedd: deuwch, lladdwn ef, fel y byddo yr etifeddiaeth yn eiddom ni.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A hwy a'i bwria&s;ant ef allan o'r winllan, ac a'i lladda&s;ant ef: pa beth gan hynny a wna Arglwydd y winllan iddynt&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Efe a ddaw, ac a ddifetha y llafur-w&ycirc;r hyn, ac a rydd ei winllan i eraill, a phan glyw|&s;ant hwy hyn dyweda&s;ant, na atto Duw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a edrychodd arnynt, ac a ddywe|dodd: pa beth yntef yw hyn a &s;crifennwyd: y<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 118.22. E&s;ai. 28.16. Act. 4.11. 1. Petr. 2.7.</NOTE> maen yr hwn a wrthododd yr adailad-w&ycirc;r a wnaethpwyd yn ben congl.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pwy bynnag a &s;yrthio ar y maen hwn|nw a ddryllir, ac ar bwy bynnag y &s;yrthio, efe ai m&acirc;l ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna yr arch-offeiriaid, a'r &s;crifennyddi|on a gei&s;ia&s;ant roddi dwylo arno yn y pryd hyn|ny: ond yr ydoedd arnynt ofn y bobl: canys gwybuant mai yn eu herbyn hwynt y dyweda|&s;e efe y ddammeg honno.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac am hynny hwy a<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 22.16. Mar. 12.13.</NOTE> yrra&s;ant gynllwyn|w&ycirc;r y rhai a gymmerent arnynt eu bod yn gy|fiawn iw ddi&s;gwil ef, fel y dalient ef yn ei yma|drodd, iw roddi ym meddiant ac awdurdod y rhaglaw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A gofynna&s;ant iddo ef, gan ddywedyd, Athro, ni a wyddom y dywedi, ac y dy&s;ci di yn iniawn, ac nad ydwyt ti yn derbyn wyneb, ond yn dy&s;cu ffordd Dduw yn iniawn.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ai cyfraithlon i ni roddi teyrn-ged i Cae|&s;ar ai nid yw?</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe yn deall eu cyfrwy&s;dra hwynt, a ddywedodd wrthynt a pa ham y temtiwch fi&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Dango&s;wch i mi geiniog, pwy piau y
<PB REF="501">llun a'r &s;crifen &s;ydd arni&lpunctel; a chan atteb y dywe|da&s;ant Cae&s;ar.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna efe a ddywedodd wrthynt,<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf 13.7.</NOTE> rhodd|wch gan hynny 'r eiddo Cae&s;ar i Cae&s;ar, a'r ei|ddo Duw i Dduw.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac felly ni alla&s;ant feio ar ei eiriau ef gerbron y bobl: a chan ryfeddu wrth ei attebi|on ef, hwynt hwy a daw&s;ant.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna rhai o'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 22.23. Marc. 12.18.</NOTE> Saducaeaid (y rhai &s;y yn gwadu b&ocirc;b adgyfodiad) a ddaethant atto ef, ac a ofynna&s;ant iddo,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Gan ddywedyd, Athro,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 25.5.</NOTE> Mo&s;es a &s;cri|fennodd ini, os bydde farw brawd neb ag iddo wraig, a marw o honaw ef yn ddi-blant, fod iw frawd gymmeryd ei wraig ef, a chodi h&acirc;d iw frawd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Felly, yr ydoedd &s;aith o frodyr, a'r hynaf a gymmerth wraig, ac a fu farw yn ddi-blant.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A'r ail a gymmerth y wraig, ac a fu yn|tef farw yn ddi-blant.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna, y trydydd a'i cymmerth hi: ac felly y &s;aith hynny a fuant feirw, ac ni adaw&s;ant blant, eithr buant feirw.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yn ddiweddaf oll, y bu farw y wraig he|fyd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Felly, yn yr adgyfodiad, gwraig i bwy vn o honynt fydd hi&lpunctel; canys y &s;aith ai caw&s;ant hi yn wraig.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yna yr attebodd yr Ie&s;u gan ddywedyd wrthynt, plant y b&ycirc;d hwn &s;y yn gwreica, ac yn gwra.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Eithr y rhai a fyddo teilwng i gael y b&ycirc;d hwnnw, a'r adgyfodiad oddi wrth y meirw, ni wreic&acirc;nt ac ni wrant:</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac hefyd ni allant feirw mwy: canys cyd&s;tad ydynt a'r angelion, a phlant Duw yd|ynt, am eu b&ocirc;d yn blant yr adgyfodiad.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac y cyfid y meirw,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 3.6.</NOTE> Mo&s;es a ddango|&s;odd wrth y berth, lle y mae efe yn dywedyd: Ar|glwydd Dduw Abraham, a Duw I&s;aac, a Duw Iacob.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Canys nid yw efe Dduw y meirw, ond y byw: canys pawb &s;ydd fyw iddo ef.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Yna rhai o'r &s;crifennyddion gan atteb a ddyweda&s;ant: Athro, da y dywedai&s;t.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac ni feiddiodd n&ecirc;b mwyach ofyn dim iddo ef.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 22.44. Mar. 12.35.</NOTE> efe a ddywedodd wrthynt, pa fodd y maent yn dywedyd f&ocirc;d Cri&s;t yn f&acirc;b Dafydd&lpunctel;</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ac y mae Dafydd ei hun yn dywedyd yn llyfr y P&s;almau:<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 110.1.</NOTE> yr Arglwydd a ddywedodd wrth fy Arglwydd, ei&s;tedd ar fy neheu-law,</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Hyd oni o&s;odwyf dy elynion yn faingc i'th traed&lpunctel;</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Am hynny a Dafydd yn ei alw ef yn ARglwydd, pa fodd y mae efe yn f&acirc;b iddo&lpunctel;</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ac efe a ddywedodd wrth ei ddi&s;cyblion, a'r holl bobl yn ei glywed,</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ymochelwch rhag yr &s;crifennyddion,<NOTE PLACE="marg">Pen. 11.43. Math. 23, 6. Mar. 12.38.</NOTE> y rhai a fynnant fyned mewn dillad llei&s;ion: ac a garant gyfarch iddynt yn y marchnadoedd: a'r ei&s;teddleoedd vchaf yn y Synagogau: a'r lle|oedd pennaf yn y gwleddoedd.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Y rhai ydynt yn difa tai gwragedd gwe|ddwon ac yn rhith h&icirc;r wedd&icirc;o, y rhai hyn a dder|byniant farn fwy.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn canmol offrwm y weddw dlawd. 5 Yn pro|phwydo am ddini&s;tr Ieru&s;alem. 8 Am ddyfodiad gau athrawon. 9 Ac arwyddion blinder a diwedd y byd. 37 Ac arfer Cri&s;t tra fu efe yn Ieru&s;alem.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 12.41.</NOTE> fel yr ydoedd efe yn edrych, efe o gan|fu y rhai goludog yn bwrw eu rhoddion i'r try&s;&s;or-d&ycirc;.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a ganfu hefyd ryw wraig weddw dlawd yn bwrw yno ddwy hatling.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a ddywedodd, yn w&icirc;r meddaf i chwi, y weddw dlawd hon a fwriodd fwy i me|wn n&acirc; hwynt oll.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys hwy oll o'u gweddillion a fwria|&s;ant yr hyn a roddent i Dduw: a hon a fwriodd o'i phrinder hyn oll a fedde.</P>
<P N="5"><HI>5</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 24.1. Mar. 13.1.</NOTE> Yna, a rhai yn dywedyd am y Deml fel yr addurnie&s;id hi &acirc; meini gwychio~, a rhoddion, efe a ddywedodd,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ai ar y pethau hyn yr ydych chwi yn e|drych&lpunctel; fe a ddaw y dyddiau pan na adawer maen ar faen a'r na fwrier i lawr.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y gofynna&s;ant iddo gan ddywedyd, Athro, pa bryd y bydd y pethau hynn&lpunctel; a pha ar|wydd fydd pan dd&ecirc;l y pethau hynn&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 5.6. 2. The&s;&s;. 2.3.</NOTE> Ac efe a ddywedodd, mogelwch rhac eich twyllo: canys llawer a ddaw yn fy enw i, gan ddywedyd, myfi yw [Cri&s;t,] a'r am&s;er hwnnw &s;ydd yn ne&s;au, am hynny na chanly|nwch hwynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A phan glywoch [&s;&ocirc;n] am ryfeloedd a therfy&s;coedd, nac ofnwch: canys rhaid i'r pe|thau hynn f&ocirc;d yn gyntaf: ond ni ddaw y diwedd yn y man.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y dywedodd efe wrthynt, cenedl a gyfyd yn erbyn cenedl, a theyrnas yn erbyn te|yrnas.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 24.7. Mar. 13.8.</NOTE> daiar-grynfau mawrion a fyddant yn amryw leoedd, a newyn, a heintiau, a dy|chrynedigaethau, ac ar wyddio~ mawrion o'r nef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Eithr, o flaen hynn oll y rhodda~t eu dwy|lo arnoch, ac [a'ch] erlidiant, gan eich rhoddi yn y Synagogau, ac mewn carcharau, a'ch dwyn ger bron brenhinoedd a llywodraethw&ycirc;r er mwyn fy enw i.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A hyn a dry i chwi yn de&s;tiolaeth.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am hynny<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 12.12. Math. 10.19. Mar. 13.11.</NOTE> rhoddwch eich br&ycirc;d ar na fyfyrioch, pa beth a atteboch.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys mi a roddaf i chwi enau a doethi|neb, y rhai nis gall eich holl wrthwynebw&ycirc;r, na dywedyd yn eu herbyn, na'i gwrthwynebu.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Bradychir chwi hefyd gan eich rhieni a'ch brodyr, a'ch cenedl, a'ch cymdeithion, a [rhai] o honoch a laddant.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A ch&acirc;s fyddwch gan bawb er mwyn fy enw i.</P>
<PB N="477" REF="501">
<P N="18"><HI>18</HI> Eithr<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.30.</NOTE> ni chyll blewyn o'ch pen chwi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Meddiannwch eich eneidiau trwy eich amynedd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Math, 24.15. Marc. 13.14. Dan. 9.27.</NOTE> phan weloch amgylchynu Ieru&s;a|lem &acirc; lluoedd, yna gwybyddwch f&ocirc;d ei anghy|fannedd-dra hi yn agos.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna ffoed y rhai &s;y yn Iudaea i'r myny|ddoedd: ac elant y rhai a fyddo yn ei chanol hi ymmaith: a'r rhai a fyddo yn y meu&s;ydd nac e|elont i mewn iddi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys dyddiau 'r dial yw y rhai hyn fel y cyflawner cwbl ag &s;ydd &s;crifennedig.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Gwae y rhai beichiogio~ a'r mamhaethod yn y dyddiau hynny: canys angen mawr fydd yn y wl&acirc;d hon, a digofaint wrth y bobl hynn.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A hwy a &s;yrthiant ar f&icirc;n y cleddyf, a cha|ethgludir hwynt at b&ocirc;b cenhedlaeth: ac Ieru|&s;alem a &s;ethrir gan y cenhedloedd, hyd oni chy|flawner am&s;er y cenhedloedd.</P>
<P N="25">&rindx; <HI>25</HI><NOTE N="*" PLACE="marg"><HI>Yr Efengyl yr ail Sul o Adfent.</HI> E&s;ai. 13.10. Ezech. 32.7. Math. 24.29. Marc. 13.24.</NOTE> Yna y bydd arwyddion yn yr haul, a'r &s;&ecirc;r, ac ar y ddaiar ing cenhedloedd gan gyfing gyngor, am fod y m&ocirc;r a'r rhyferthwy yn dad&s;ei|nio,</P>
<P N="26"><HI>26</HI> [A] bod dynion yn llewygu gan ofn a di&s;gwil am y pethau a ddeuant ar y b&ycirc;d, o blegit nerth y nefoedd a &s;iglir.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac yna y gwelant Fab y d&ycirc;n yn dyfod yn y cwmwl mewn gallu a gogoniant mawr.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A phan ddechreuo 'r pethau hynn ddyfod, edrychwch, a chodwch eich pennau i fynu:<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 8.23.</NOTE> ca|nys y mae eich ymwared yn ne&s;au.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt y ddam|meg [hon:] edrychwch ar y ffigu&s;-bren, a'r holl brennau,</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Pan ddeiliant hwy weithian, chwychwi yn gweled a &wcirc;yddoch o honoch eich hun fod y cynhaiaf yn agos.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Felly chwithau, pan weloch wneuthur y pethau hyn, gwybyddwch fod teyrnas Dduw yn agos.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yn wir meddaf i chwi, nid aiff yr oes hon heibio, nes gwneuthur y pethau [hyn] oll.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Y nef a'r ddaiar a &acirc;nt heibio, ond fyng|eiriau maufi nid &acirc;nt heibio. &lindx;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Edrychwch arnoch eich hunain, rhag gorchfygu eich calo~nau &acirc; glothineb, &acirc; meddw|dod, &acirc; gofalon y b&ycirc;d hwn, a dyfod y dydd hwn|nw arnoch yn ddi&s;ymmwth.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Canys efe a ddaw fel magl ar wartha pawb oll a'r &s;ydd yn trigo ar wyneb yr holl ddaiar.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Gwiliwch gan hynny, a gweddiwch b&ocirc;b am&s;er ar eich cyfrif yn deilwng i ddiangc rhag y pethau hyn oll y rhai a ddeuant, ac i &s;efyll ger bron M&acirc;b y d&ycirc;n.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A lliw dydd yr ydoedd efe yn athrawia|ethu yn y deml: a'r n&ocirc;s gan fyned allan yr ar|ho&s;e efe yn y mynydd a elwyd [mynydd] Oli|wydd.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A'r holl bobl a ddeuent y boreu atto ef iw glywed yn y Deml.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="22" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr Iddewo~ yn bwriadu pa fodd y difethent Gri&s;t. 7 Yn|tef yn bwytta ei Ba&s;c, ac yn ordeinio ei &s;wpper. 24 Y di&s;cyblion yn ymry&s;on pwy a ga&s;&s;e fod yn fwyaf. 42 Cri&s;t yn gweddio ar y mynydd. 47 Y modd y y bradychwyd ef, y daliwyd ef, y dygwyd i dy yr arch|offeiriad, 66 Y gwadodd Petr ef, 67 Ac yr aed ag ef o flaen y cyngor.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl y mercher ne&s;af o flaen y Pa&s;c. <HI>Math. 26.1. Marc. 14.1.</HI></NOTE> Gwyl y bara croiw oedd yn agos, yr hon a elwir y Pa&s;c.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r arch-offeiriaid a'r &s;crifennyddion a gei&s;ia&s;ant, pa fodd y difethent ef, o blegit yr oedd arnynt ofn y bobl.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A Satan a aeth i mewn Iudas yr hwn a gyfenwid I&s;cariot, yr hwn oedd o rifedi 'r deu|ddec.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a aeth ymmaith, ac a ymddiddanodd &acirc;'r arch-offeiriaid a'r lywodraethw&ycirc;r, pa fodd y bradyche efe ef iddynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac yr oedd yn llawen ganddynt, a hw|ynt hwy a gydtuna&s;ant ar roddi arian iddo.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a addawodd, ac a gei&s;iodd am&s;er cy|faddas iw fradychu ef iddynt yn ab&s;en y bobl.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.17. Marc. 14.13.</NOTE> yna y daeth dydd y bara croiw, ar yr hwn yr ydoedd rhaid offrwm y Pa&s;c.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a anfonodd Petr ac Ioan, gan ddy|wedyd: ewch, paratoiwch i ni'r Pa&s;c, fel y ga|llom ei fwytta.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A hwy a ddyweda&s;ant wrtho ef, pa le y mynni i ni ei baratoi [ef.]</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, wele, gwe|di eich myned i mewn i'r ddinas, y cyferfydd &acirc; chwi dd&ycirc;n yn dwyn &s;tened ddwfr, canlynwch ef i'r t&ycirc;r yr &ecirc;l efe i mewn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A dywedwch wrth &wcirc;r y t&ycirc;, y mae yr A|thro yn ddywedyd wrthit ti, pa le y mae yr &s;ta|fell lle y bwytawyf y Pa&s;c g&ycirc;d &acirc;'m di&s;cyblio~&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna efe a ddengys i chwi &s;tafell fawr we|di ei threfnu, paratoiwch yno.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna yr aethant, ac a gaw&s;ant fel y dywe|da&s;e efe wrthynt, ac a baratoa&s;ant y Pa&s;c.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.20. Mar. 14.17.18.</NOTE> wedi dyfod yr awr, efe a ei&s;teddodd i lawr a'r deuddec Apo&s;tl g&ycirc;d ag ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt: mi a ddei|&s;yfais yn fawr fwytta 'r Pa&s;c hwn g&ycirc;d &acirc; chwi, cyn dioddef o honof.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys yr ydwyf yn dywedyd i chwi na fwyttaf i mwy o honaw, hyd oni cyflawner yn nheyrnas Dduw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac wedi iddo gymmeryd y cwppan a rhoddi diolch, efe a ddywedodd, cymmerwch hwn a rhennwch yn eich plith.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys yr wyf yn dywedyd i chwi nad yfaf mwy o ffrwyth y winwydden, hyd oni dd&ecirc;l teyrnas Dduw.</P>
<P N="19"><HI>19</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.26. Marc. 14.22. 1. Cor. 11.24.</NOTE> Ac wedi iddo efe gymmeeryd y bara, a diolch, efe [ai] torrodd, ac ai rhoddodd iddynt gan ddywedyd: hwn yw fyng-horph yr hwn yr ydys yn ei roddi tro&s;och gwnewch hyn er coffa am danaf.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yn yr vn modd hefyd wedi iddo &s;wpperu [y roddes efe] y cwppan, gan ddywedyd: y
<PB REF="502">cwppan hwn yw 'r te&s;tament newydd yn fyng|waed i, yr hwn yr ydys yn ei dywallt tro&s;och.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Eithr wele,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 13.8. P&s;al. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">1 9.</NOTE> llaw yr hwn a'm bradycha i &s;ydd g&ycirc;d &acirc; myfi ar y bwrdd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac yn w&icirc;r y mae M&acirc;b y d&ycirc;n yn myned megis y mae yn derfynedig: eithra gwae yr d&ycirc;n hwnnw trwy 'r hwn y bradychir ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna y dechreua&s;a~t ymofyn yn eu plith eu hun, pwy o honynt oedd yr hwn a wnai hynny.</P>
<P N="24">&rindx; <HI>24</HI> Ac fe a<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl ddigwyl Sanct Bar|tholomew. <HI>Math. 20.25. mar. 10.24.</HI></NOTE> gyfododd cynnen yn eu plith, pwy o honynt a dybygid ei f&ocirc;d yn fwyaf.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, y mae bren|hinoedd y cenhedloedd yn arglwyddiaethu ar|nynt, a'r rhai &s;y mewn awdurdod arnynt a el|wir yn bendefigion.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ond na [byddwch] chwi felly: eithr y mwyaf yn eich plith bydded megis y lleiaf, a'r llywydd megis yr hwn a fyddo yn gweini.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Canys pwy vn fwyaf, ai 'r hwn &s;ydd yn ei&s;tedd ar y bwrdd, ai 'r hwn &s;ydd yn gwa&s;anae|thu&lpunctel; ond mwyaf yr hwn &s;ydd yn ei&s;tedd&lpunctel; eithr yr ydwyfi yn eich my&s;c fel vn yn gwa&s;a|naethu.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A chwy-chwi yw y rhai a arho&s;a&s;och g&ycirc;d &acirc; mi yn fy-mhrofedigaethau.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac yr wyfi yn ordeinio i chwi deyrnas megis yr ordeiniodd fy Nh&acirc;d i minne.</P>
<P N="30"><HI>30</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 19.28.</NOTE> Fel y bwyttaoch, ac yr yfoch ar fy|mwrdd i yn fy nheyrnas, ac yr ei&s;teddoch ar or|&s;eddfeudd, a barnu deuddec-llwyth I&s;rael. &lindx;</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd: Simon, Simon, wele<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Petr. 5.8.</NOTE> Satan a'ch cei&s;iodd chwi i'ch nithio fel gwenith.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Eithr mi a weddiais tro&s;ot na ddiffygie dy ffydd di: gan hynny, dithe, pan i'th droer ca|darnh&acirc; dy frodyr.</P>
<P N="33"><HI>33</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.34. Mar. 14.29, 31. ioan. 13.38.</NOTE> Ac efe a ddywedodd wrtho, &ocirc; Arglw|ydd, yr ydwyfi yn barod i fyned g&ycirc;d &acirc; thi i gar|char ac i angeu.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yntef a ddywedodd: yr wyf yn dywedyd i ti Petr, na ch&acirc;n y ceiliog heddyw, cyn i ti wadu dair gwaith yr adweini fi.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.9.</NOTE> pan eich anfonais heb bwrs, na chod nac e&s;cidiau, a fu arnoch ei&s;ieu dim&lpunctel; a hwy a ddyweda&s;ant, na ddo ddim.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yna y dywedodd efe wrthynt: ond yn awr y n&ecirc;b &s;ydd ganddo bwrs cymmered, a'r vn modd g&ocirc;d, a'r n&ecirc;b nid oes ganodd, gwerthed ei bais, a phryned gleddyf.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Canys yr wyf yn dywedyd i chwi fod yn rhaid cyflawni ynofi yr &s;crifen honno,<NOTE PLACE="marg">E&s;ay. 53.12.</NOTE> a ch&ycirc;d &acirc;'r anwir y cyfriwyd ef: canys y mae diwedd i'r pethau [a &s;crifennwyd] o honofi.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A hwy a ddyweda&s;ant, Arglwydd, wele ddau gleddyf ymma: ac efe a ddywedodd wr|thynt, digon yw.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.36. mar. 14.32. ioan. 18.1.</NOTE> wedi iddo fyned allan, efe a aeth (fel y bydde arferol) i fynydd Oliwydd, a'i ddi&s;cy|blion a'i canlyna&s;ant ef.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26 41. mar. 14.38.</NOTE> phan ddaeth efe i'r man hwnnw, efe a ddywedodd wrthynt, gweddiwch nad eloch mewn profedigaeth.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac efe a dynnwyd oddi wrthynt tu ag er|gid carreg: ac wedi iddo fyned ar ei liniau, efe a weddiodd,</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Gan ddywedyd, fy Nh&acirc;d, os ewylly&s;i gymmeryd y cwppan hwn oddi wrthif, er hyn|ny, nid fy ewyllys i, ond dy ewyllys di a gy|flawner.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ac angel o'r nef a ymmdango&s;odd iddo ef, iw gadarnhau.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Eithr efe mewn ymdrech [meddwl] a weddiodd yn ddyfalach, a'i chwys ef oedd fel da|grau gwaed yn de&s;cyn i lawr ar y ddaiar.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A phan gododd efe o'i weddi, a dyfod at ei ddi&s;cyblion, efe a'u cafodd hwynt yn cy&s;cu gan dri&s;twch.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, pa ham yr ydych yn cy&s;cu&lpunctel; codwch, a gweddiwch nad e|loch mewn profedigaeth.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.47. mar. 14.43. ioan. 18.3.</NOTE> efe etto yn ymddiddan, wele 'r dyr|fa a hwn a elwyr Iudas vn o'r deuddec a aeth o'i blaen hwynt, ac a ne&s;aodd at yr Ie&s;u iw gu|&s;anu ef.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrtho, Iudas, ai &acirc; chu&s;an y bradychi di F&acirc;b y d&ycirc;n&lpunctel;</P>
<P N="49"><HI>49</HI> A phan welodd y rhai oedd yn ei gylch ef y peth oedd ar ddyfod, hwynt hwy a ddyweda|&s;a~t wrtho, &ocirc; Arglwydd, a darawn ni &acirc; chleddyf.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ac vn o honynt a darawodd w&acirc;s yr arch|offeiriad, ac a dorrodd ymmaith ei glu&s;t ddehau ef.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Yna 'r Ie&s;u a attebodd gan ddywedyd, goddefwch hyd hyn: ac efe gan gyffwrdd &acirc;'i glu&s;t a'i iachaodd ef.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrth y rhai a dda|ethent atto ef [nid amgen na'r] arch-offeiriaid a phennaethiaid y Deml, a'r henuriaid, ai fel at leidr y daethoch chwi allan &acirc; chleddyfau, ac &acirc; ffynn&lpunctel;</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Pan oeddwn beunydd g&ycirc;d &acirc; chwi yn y Deml nid e&s;tynna&s;och ddwylo i'm herbyn, eithr hon yw eich awr chwi, a gallu 'r tywyllwch.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Yna y * cymmera&s;ant ef, ac yr aethant ag ef: ac a'i duga&s;ant ef i d&ycirc; 'r arch-offeiriad, a Phetr a'i canlynodd ef o hir-bell.</P>
<P N="55"><HI>55</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.69. mar. 14.66. ioan. 18.25.</NOTE> Ac wedi iddynt gynnen t&acirc;n yng-hanol y ll&ycirc;s a ch&ycirc;d ei&s;tedd o honynt i lawr, yr ei&s;tedd|odd Petr hefyd yn eu plith.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> A phan ganfu rhyw langces ef yn ei&s;tedd wrth y t&acirc;n, a dal &s;ylw arno, hi a ddywedodd, hwn hefyd oedd g&ycirc;d ag ef.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Ac yntef a wadodd gan ddywedyd, &ocirc; wraig nid adwen ef.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Ac ychydig wedi, vn arall a'i gwelodd [ef,] ac a ddywedodd, a thithe wyt [vn] o ho|nynt, a Phetr a ddywedodd, &ocirc; dd&ycirc;n nid ydwyf.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Ac yng-hylch pen yr awr yn &ocirc;l hynny. vn arall a daerodd gan ddywedyd, yn wir yr yd|oedd y d&ycirc;n hwn g&ycirc;d ag ef, canys Galil&aelig;ad yw efe.</P>
<PB N="478" REF="502">
<P N="60"><HI>60</HI> A Phetr a ddywedodd, y dyn ni's gwn beth yr wyt yn ei ddywedyd: ac yn y man, ac efe etto yn llefaru, y canodd y ceiliog.</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Yna y troes yr Arglwydd, ac yr edrychodd ar Petr: a Phetr a feddyliodd am ymadrodd yr Arglwydd, fel y dyweda&s;e efe wrtho,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.34. ioan. 13.38.</NOTE> cyn canu 'r ceiliog y gwedi fi dair gwaith.</P>
<P N="62"><HI>62</HI> Ac wedi i Petr fyned allan, efe a &wcirc;ylodd yn chwerw.</P>
<P N="63"><HI>63</HI> A'r rhai a ddalia&s;ant yr Ie&s;u, a'i gwat|wara&s;ant [ef] gan ei daro.</P>
<P N="64"><HI>64</HI> Ac wedi iddynt guddio ei lygaid ef, ta|raw&s;ant ef ar ei wyneb, gan ofyn iddo, a dy|wedyd, prophwyda pwy a'th darawodd.</P>
<P N="65"><HI>65</HI> A llawer eraill a ddyweda&s;ant yn ei er|byn ef gan gablu.</P>
<P N="66"><HI>66</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 27.1. mar. 15.1. ioan. 18.28.</NOTE> phan ddyddh&acirc;odd hi yr ymgynhu|llodd henuriaid y bobl a'r arch-offeiriaid, a'r &s;crifennyddion: ac a'i duga&s;ant ef iw cyngor,</P>
<P N="67"><HI>67</HI> Gan ddywedyd, ai ti yw Cri&s;t&lpunctel; dywet i ni, ac efe a ddywedodd wrthynt: pe dywedwn i chwi, ni's credech:</P>
<P N="68"><HI>68</HI> Ac os gofynnaf [i chwi] nid attebwch fi, ac ni'm gollyngwch ymmaith.</P>
<P N="69"><HI>69</HI> Yn &ocirc;l hyn y bydd M&acirc;b y d&ycirc;n yn ei&s;tedd ar ddeheu-law gallu Duw.</P>
<P N="70"><HI>70</HI> A hwy oll a ddyweda&s;ant, a ydwyt ti gan hynny yn F&acirc;b Duw&lpunctel; ac efe a ddywedodd wrthynt, yr ydych chwi yn dywedyd fy m&ocirc;d.</P>
<P N="71"><HI>71</HI> Yna y dyweda&s;ant, pa raid i ni mwy wrth de&s;tiolaeth&lpunctel; canys clyw&s;om ein hunain o'i enau ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="23" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y modd y dygwyd Cri&s;t o flaen Pilat a Herod, 18 Y dewi&s;wyd Barabbas oi flaen ef. 26 Y gwnaed i Simon ddwyn ei groes ef, 27 Ac atteb Cri&s;t i'r gwragedd galarus. 33 Y modd y dioddefodd Cri&s;t gan weddio tros ei elynion, 35 Ac y claddwyd ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; YNa y<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr efengyl ddydd Iau cyn y Pa&s;c.</NOTE> cyfododd yr holl liaws, ac a'i duga&s;ant ef at Pilatus.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac a ddechreua&s;ant achwyn arno, gan ddywedyd, nyni a gaw&s;om hwn yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 27.1. Math. 22.21. mar. 12.17.</NOTE> g&wcirc;yrdroi 'r bobl, ac yn gwahardd talu teyrn-ged i Cae&s;ar, gan ddywedyd mai efe yw Cri&s;t Frenin.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 27.11. marc. 15.2. ioan. 18.33.</NOTE> Pilatus a ofynnodd iddo gan ddy|wedyd, ai ti yw Brenin yr Iddewon&lpunctel; ac efe a at|tebodd, ac a ddywedodd, yr wyt ti yn dywedyd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y dywedodd Pilatus wrth yr arch|offeiriaid, a'r bobl, nid ydwyfi yn cael dim bai ar y d&ycirc;n hwn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac hwy a fuant daerach gan ddywedyd, y mae efe yn cyffroi 'r bobl, gan ddy&s;cu trwy holl Iudaea, wedi dechreu o Galil&aelig;a hyd ymma.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A phan glybu Pilatus &s;&ocirc;n a'm Galil&aelig;a, efe a ofynnodd ai Galil&aelig;ad ydoedd efe.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A phan &wcirc;ybu efe ei fod ef o lywodraeth Herod, efe a'i hanfonodd ef at Herod, yr hwn oedd y ddyddiau hynny yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A phan welodd Herod yr Ie&s;u, efe a la|wennychodd yn fawr, am ei f&ocirc;d yn ewylly&s;io ei weled ef er y&s;talm o am&s;er, o blegit iddo glywed llawer am dano ef, ac yr ydoedd efe yn gobei|thio cael gweled rhyw ryfeddod ganddo.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a ofynnodd iddo lawer o chwed|lau, eithr nid attebodd efe ddim iddo ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r arch-offeiriaid, a'r &s;crifennyddion a &s;afa&s;ant, ac a achwyna&s;ant arno ef yn haerllyg.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A Herod, a'i filw&ycirc;r, wedi iddo ei ddiy&s;ty|ru ef, a'i watwar, a'i wi&s;co &acirc; gwi&s;c glaerwen, a'i danfonodd ef trachefn at Pilatus.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r dydd hwnnw y cymmododd Herod &acirc; Philatus? canys gelynion oeddynt o'r blaen iw gilydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna Pilatus, wedi galw yng-h&ycirc;d yr arch-offeiriaid, a'r llywiawd-w&ycirc;r a'r bobl,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 27.23. marc. 15.14.</NOTE> ddywedodd wrthynt, chwy-chwi a dduga&s;och y d&ycirc;n hwn attafi, fel vn a fydde yn gwyr-droi y bobl, ac wele, mi a'i holais ef yn eich g&wcirc;ydd chwi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 18.38. &amp; 19.4.</NOTE> ac ni chefais yn y d&ycirc;n hwn yr vn o'r beiau yr ydych chwi yn ei gyhuddo ef am danynt:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Na Herod chwaith: canys anfonais chwi atto ef, ac wele ni wnaed iddo ef ddim yn haeddu marwolaeth.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny mi a'i ceryddaf ef, ac a'i goll|yngaf ymmaith.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> (Canys yr ydoedd yn rhaid iddo ollwng vn yn rhydd iddynt ar yr &wcirc;yl)</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna 'r holl dyrfa a lefodd ar vn-waith, gan ddywedyd, ymmaith ag ef, a gollwng i ni yn rhydd Barabbas:</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yr hwn am ryw derfy&s;c a llofruddiaeth a wneuthid yn y ddinas a fwria&s;id yng-har|char.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A Philatus a ymddiddanodd &acirc; hwynt drachefn mewn ewyllys i ollwng yr Ie&s;u yn rhydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A hwy a wrth-lefa&s;ant, gan ddywedyd, croe&s;-hoelia, croe&s;-hoelia ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac yntef a ddywedodd wrthynt y drydydd waith, eithr pa ddrwg a wnaeth efe&lpunctel; ni chefais i achos marwolaeth ynddo: am hynny wedi i mi ei go&s;pi ef, mi a'i gollyngaf ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Hwythau a fuant daerion &acirc; llefain vchel, gan erchi ei groe&s;-hoelio ef: a'u llefain hwynt a'r arch-offeiriaid a orfuant.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna Pilatus a farnodd wneuthur eu dymuniad hwynt.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac ai gollyngodd ef yn rhydd iddynt, yr hwn am derfy&s;c a llofruddiaeth a fwria&s;it yng|harchar, yr hwn a ofynna&s;ant: ac a roddodd yr Ie&s;u iw hewyllys hwynt.</P>
<P N="26"><HI>26</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 27.31. mar. 15.21.</NOTE> A phan oeddynt yn ei ddwyn ef ym|maith, dalia&s;ant vn Simon o Cyrene, yn dyfod o'r wl&acirc;d, ac a ddoda&s;ant y groes arno ef iw dwyn ar &ocirc;l yr Ie&s;u.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A thyrfa fawr o bobl, ac o wragedd oedd|ynt yn ei ganlyn ef, y rhai oeddynt yn cwyn|fan, ac yn galaru o'i blegit ef.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A'r Ie&s;u a droes attynt gan ddywedyd, merched Ieru&s;alem, nac &wcirc;ylwch o'm hachos i, eithr &wcirc;ylwch o'ch achos eich hunain a'ch plant.</P>
<PB REF="503">
<P N="29"><HI>29</HI> Canys wele, fe a ddaw yr dyddiau y dy|wedant, gwyn eu byd y rhai amhlantadwy a'r crothau y rhai ni heppilia&s;ant, a'r bronnau y rhai ni roe&s;ant &s;ugn.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna y dechreuant ddywedyd wrth y my|nyddoedd,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai 2.19. O&s;e. 10.3.</NOTE> &s;yrthiwch arnom: ac wrth y bryn|niau cuddiwch ni.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Gwele. 6.16. 1. Petr. 4.17.</NOTE> os gwnant hyn i'r prenn &icirc;r, pa beth a wnair i'r crin&lpunctel;</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac fe a<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 27.38. Marc. 15.27. Ioan. 19.18.</NOTE> ddygwyd dau eraill, y rhai [oe|ddynt] ddrwg weithredw&ycirc;r iw rhoi iw marwo|laeth g&ycirc;d ag ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A phan ddaethant i'r lle a elwir y Ben|glogfa, yna y croe&s;-hoelia&s;ant ef a'r drwgwei|thredw&ycirc;r: vn ar ei ddeheulaw, a'r llall ar ei law a&s;wy.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd, o D&acirc;d, maddeu iddynt: canys ni wyddant pa beth y maent yn ei wneuthur. Ac hwynt hwy a ranna&s;ant ei ddillad ef, ac a fwria&s;ant goel-bren.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A'r bobl a &s;afa&s;ant yn edrych: a'r pen|naethiaid hefyd a'i gwatwara&s;ant ef, gan ddy|wedyd, efe a waredodd rai eraill, gwareded ei hun os hwn yw Cri&s;t detholedig Duw.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A'r milw&ycirc;r hefyd a'i gwatwara&s;ant ef gan ddyfod atto, a chynnig iddo finegr,</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Gan ddywedyd, os ty di yw Brenin yr Iddewon, gwaret dy hun.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac yr ydoedd ei &s;crifen ef wedi ei &s;crifen|nu vwch ei benn, a llythyrennau Groeg, La|din, ac Ebrew: <HI>HWN YW BRENIN YR IDDEWON.</HI></P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac vn o'r drwg-ddynion a'r a gro&s;-hoeli|a&s;id a'i cablodd ef, gan ddyweydy, os ty di yw Cri&s;t, gwaeret ty hun a ninnau.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A'r llall a attebodd, ac a'i ceryddodd ef gan ddywedyd, ond ydwyt ti yn ofni Duw am dy f&ocirc;d dan yr vn farn&lpunctel;</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A nyni yn ddiau [a go&s;pir] yn gyfiawn canys yr ydym yn derbyn yr hyn &s;ydd addas am yr hyn a wnaethom, eithr ni waeth hwn ddim anghymhe&s;ur.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ac efe a ddywedodd wrth yr Ie&s;u, Ar|glwydd coffa fi pan ddelech i'th deyrnas.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrcho, yn w&icirc;r meddaf i ti, heddyw y byddi di g&ycirc;d &acirc; mi ym|mharadwys.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ac yr ydoedd hi yng-hylch y chweched awr: a thywyllwch a fu ar yr holl ddaiar hyd y nawfed awr.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A'r haul a dywyllodd, a llenn y Deml a rwygodd yn ei chanol.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> A'r Ie&s;u gan lefain &acirc; llef vchel a ddywe|dodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 31.5.</NOTE> fy-Nh&acirc;d, i'th ddwylo yr wyf yn rhoddi fy y&s;pryd: ac wedi iddo ddywedyd hyn, efe a drengodd.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A phan welodd y Canwriad y peth a fu, efe a ogoneddodd Dduw, gan ddywedyd, yn w&icirc;r, yr oedd y g&wcirc;r hwn yn gyfiawn.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> A'r holl dyrfa y rhai a ddaethe~t yng-h&ycirc;d i edrych, wrth weled y pethau a fu, a ddychwela|&s;ant gan guro eu dwyfronnau.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Ai holl gydnabod ef a &s;afa&s;ant o hirbell, a'r gwragedd y rhai ai canlyna&s;ent ef o r Gali|laea, oeddynt yn edrych ar y pethau hyn.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 27.57. Marc. 15.43. Ioan. 19.38.</NOTE> wele g&wcirc;r a elwid Io&s;eph, cyng-h&ocirc;rwr, g&wcirc;r da a chyfiawn,</P>
<P N="51"><HI>51</HI> (Yr hwn ni chyttuna&s;e ai cyngor, ac ai gweithred hwynt) o Arimathea dinas yr Idde|won: yr hwn oedd hefyd yn di&s;gwil am deyr|nas Dduw.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Hwn a ddaeth at Pilatus, ac a ofynnodd gorph yr Ie&s;u.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Ac wedi iddo ei dynnu ef i lawr, efe ai amd&ocirc;dd ef mewn lliain main, ac ai rhoddes mewn bedd wedi ei dorri o'r graig, yn yr hwn ni rodda&s;id d&ycirc;n erioed.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Ac dydd hwnnw oedd darparwyl, a'r Sabboth yn canlyn.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> A'r gwragedd hefyd y rhai a ddaethent g&ycirc;d ag ef o Galil&aelig;a, ac oeddynt yn canlyn a wel&s;ant y bedd, a pha fodd y rhoda&s;id ei gorph ef.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Ac wedi eu dychwelyd hwynt, hwy a ba|ratoa&s;ant ber-aroglau, ac ennaint: ac a ophy|wy&s;a&s;ant ar y Sabboth yn &ocirc;l y gorchymyn. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="24" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dyfodiad y gwragedd i'r bedd. 13 Ymddango&s;iad Cri&s;t i'r ddau ddi&s;cybl y rhai oeddynt yn myned tu ag Emmaus. 36 Y modd yr ymddango&s;odd efe yn ddi&s;ymmwth ym my&s;c y di&s;cyblion. 44 Y gorchy|myn a'r addewid a roddes efe iddynt hwy. 50 Y modd y derchafodd efe i'r nef. 53 Ac y bu ymwreddiad ei ddi&s;cyblion ef wedi hynny.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YDydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 28.1. Marc. 16.1. Ioan. 20.1.</NOTE> cyntaf o'r wythnos ar y cynddydd hwynt hwy a ddaethant i'r bedd gan ddwyn y p&ecirc;r-argolau y rhai a baratoe&s;ent, a rhai gyd ag hwynt.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac hwy a gaw&s;ant y maen wedi ei dreiglo ymmaith oddi wrth y bedd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac wedi iddynt fyned i mewn, ni chaw|&s;ant gorph yr Arglwydd Ie&s;u.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac fe a ddarfu a hwy wedi &s;ynnu am y peth hyn, wele, dau &wcirc;r a &s;afa&s;ant wrthynt hwy mewn gwi&s;coedd di&s;claer.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac wedi iddynt ofni yn go&s;twng eu hwy|nebau tu a'r ddaiar, hwynt hwy a ddywed&acirc;&s;ant wrthynt, pa ham y cei&s;iwch chwi y byw ym my&s;c y meirw&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Nid ydyw efe ymma, ond efe a gododd: cofiwch<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 9.22. Matth. 17.2. Marc. 9.31.</NOTE> pa fodd y dywedodd wrthych, ac efe etto yn Galil&aelig;a,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gan ddywedyd, rhai yw rhoi M&acirc;b y d&ycirc;n yn nwylo dynion pechadurus, a'i groe&s;-hoelio, a'r trydydd dydd adgyfodi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A chofia&s;ant ei eiriau ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Dychwela&s;ant hefyd oddi wrth y bedd, a mynega&s;a~t hyn oll i'r vn ar dd&ecirc;c, ac i'r lleill oll.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A Mair Fagdalen, ar Ioanna, a Mair [mam] Iaco, ac eraill gyd &acirc; hwynt, oedd y rhai a ddyweda&s;ant y pethau hyn wrth yr Apo&s;toli|on.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Eithr, fel gwegi oedd ganddynt eu gei|riau
<PB N="479" REF="503">hwy, ac ni's creda&s;ant hwynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna Petr a gododd i fynu, ac a redodd i'r bedd, ac a edrychodd i mewn, ac a welodd y lliain wedi eu rhoddi o'r nailltu, ac a aeth i mewn gan ryfeddu rhyngddo ag ef ei hun am y peth a ddarfua&s;e.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> &rindx; Ac wele,<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl 'ar ddie llun Pa&s;c. <HI>Mar. 16.12.</HI></NOTE> dau o honynt a aethant y dydd hwnnw i dref a'i henw Emmaus, yr hon oedd yng-hylch trugain &s;t&acirc;d oddi wrth Iereu&s;a|lem.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac yr oeddynt hwy yn ymddiddan &acirc;'i gi|lydd am yr holl bethau a ddigwydda&s;e.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac fel yr oeddynt yn ymddiddan, ac yn ymofyn &acirc;'i gilydd, yr Ie&s;u yntef a ne&s;&s;aodd, ac a aeth g&ycirc;d &acirc; hwynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eithr eu llygaid hwynt a attaliwyd fel na's adwaenent ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, pa ryw y|madroddion yw y rhai hyn &s;ydd gennych wrth eu gilydd dan rodio? a [pha ham] yr ydych yn dri&s;t&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r naill (a'i enw Cleophas) a attebodd, ac a ddywedodd wrtho, a ydwyt ti-yn vnic yn ymdeithudd yn Ieru&s;alem, ac ni &wcirc;yddo&s;t y pe|thau a ddarfu yn y dyddiau hyn ynddi hi?</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, pa bethau? hwythau a ddywelda&s;ant wrtho: yr hyn [a wna|ethpwyd] i Ie&s;u o Nazareth yr hwn oedd &wcirc;r a oedd brophwyd galluoc mewn gweithred a gair ger bron Duw a'r holl bobl.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r modd y rhoddes yr arch-offeiriaid a'n llywodraeth-w&ycirc;r ni ef i farn marwolaeth, ac a'i croe&s;-hoelia&s;ant ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ond yr oeddem ni yn gobeithio mai efe oedd yr hwn a warede 'r I&s;rael: ac heb law hyn|ny, hwn yw yr trydydd dydd er pan wnaeth|pwyd y pethau hyn.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A hefyd rhai o'r gwragedd o'n plith ni a'n dychrynna&s;ant ni, y rhai a ddaethant yn foreu at y bedd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A phan na chaw&s;ant ei gorph ef hwynt hwy a ddaethant gan ddywedyd, weled o ho|nynt weledigaeth o angelion, y rhai a ddyweda|&s;ant ei f&ocirc;d efe yn fyw.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A rhai o'r rhai oedd gyd &acirc; nyni a aethant at y bedd, ac a gaw&s;ant fel y dyweda&s;e yr gwra|gedd, ond ni wel&s;ant ef,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y dywedodd efe wrthynt: &ocirc; ynfydi|on a hwyrftydic o galon i gredu 'r holl bethau a ddywedodd y prophwydi.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ond oedd raid i Gri&s;t ddioddef y pethau hyn, ac wedi hynny myned iw ogoniant&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A chan ddechreu ar Mo&s;es a'r holl brophwydi efe a agorodd iddynt yn yr holl &s;cry|thyrau y pethau oeddynt &s;crifemedig o honaw ef.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac yr oeddynt yn ne&s;au i'r dref i'r hon yr oeddynt yn myned: ac yn lef a gymmerth arno ei f&ocirc;d yn myned ym-mhellach.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac hwy a'i cymmella&s;ant ef gan ddywe|dyd, aros gyd &acirc; ni, canys y mae hi yn hwyrhau, a'r dydd yn darfod: ac efe a aeth i mewn i aros g&ycirc;d ag hwynt.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A darfu ag efe yn ei&s;tedd g&ycirc;d ag hwynt, efe gan gymmeryd bara a'i torrodd, ac a'i rho|ddes iddynt.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna 'r agorwyd eu llygaid hwynt, ac yr adnabuant ef: ac efe a ddifannodd allan o'u golwg hwynt.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A hwy a ddyweda&s;ant wrth eu gilydd, o|nid oedd ein calonnau ni yn llo&s;ci ynom tra y|doedd efe yn ymddidan &acirc; nyni ar y ffordd&lpunctel; a thra'r ydoedd efe yn agoryd i ni 'r &s;crythyrau?</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A hwy a goda&s;ant yr awr honno, ac a ddychwela&s;ant i Ieru&s;alem, ac a gaw&s;ant yr vn ar dd&ecirc;c wedi ymga&s;clu yng-h&ycirc;d, a'r &s;awl oedd g&ycirc;d &acirc; hwynt,</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac a ddyweda&s;ant, yr Arglwydd a gy|fododd yn w&icirc;r, ac a ymddango&s;odd i Simon.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Yna y mynega&s;ant y pethau [a wnae|the&s;id,] ar y ffordd, a pha fodd yr abnabuant ef wrth doriad y bara. &lindx;</P>
<P N="36"><HI>36</HI> &rindx;<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl ddydd mawrth Pa&s;c. <HI>Mar. 16.14. Ioh. 20.19.</HI></NOTE> Ac hwy yn dywedyd y pethau hyn, yr Ie&s;u a &s;afodd yn eu canol hwynt, ac a ddy|wedodd wrthynt: tangnheddyf i chwi.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Hwythau wedi brawychu, ac ofni a dybi|a&s;ant weled o honynt y&s;pryd.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Dywedodd yntef wrthynt, pa ham i'ch trallodir, a pha ham y mae traw&s;-feddyliau yn codi yn eich calonnau?</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Edrychwch fy nwylo a'm traed, mai my|fi yw efe: teimlwch fi a gwelwch: canys nid o|es i y&s;pryd gnawd, ac e&s;cyrn fel y gwelwch f&ocirc;d i mi.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac wedi iddo ddywedyd hyn, efe a ddang|o&s;odd iddynt ei ddwylo a'i draed.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Tra yr oeddynt hwy etto heb gredu gan lawenydd, ac yn rhyfeddu, efe a ddywedodd wr|thynt hwy: a oes gennych ymma ddim bwyd&lpunctel;</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A hwy a roe&s;ant iddo ef ddarn o by&s;co|dyn wedi ei ro&s;tio, ac o ddil m&ecirc;l.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yntef a'i cymmerodd, ac a'i bwyttaodd yn eu g&wcirc;ydd hwynt.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt: y rhai hyn yw yr geiriau a ddywedais i wrthych chwi, pan oeddwn etto g&ycirc;d &acirc; chwi, b&ocirc;d yn rhaid cyflawni p&ocirc;b pech &s;ydd yn &s;crifennedic am danaf yng|hyfraith Mo&s;es, a'r prophwydi, a'r P&s;almau.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Yna yr agorodd efe eu deall hwynt, fel y dehallent yr &s;cythyrau.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, felly y mae yn &s;crifennedig, ac felly yr oedd raid i Gri&s;t ddi|oddef, a chyfodi o feirw y trydydd dydd:</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A phregethu edifeirwch, a maddeuant pechodau yn ei enw ef ym-mhlith y cenhedlo|edd oll, gan ddechreu yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac yr ydych chwi yn dy&s;tion o'r pethau hyn. &lindx;</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Ac wele, mi a anfonaf<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioh. 15.26. Act. 1.4.</NOTE> addewid fy Nh&acirc;d i chwi: arho&s;wch yn ninas Ieru&s;alem, hyd oni wi&s;cer chwi &acirc; nerth o'r vchelder.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ac efe a'u dug hwynt allan hyd Betha|nia,
<PB REF="504">ac a gododd ei ddwylaw, ac a'i bendithiodd hwynt.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ac fe a ddarfu, tra yr oedd efe yn eu ben|dithio hwynt,<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 16.9. Gwerth. 9.</NOTE> ymadel o honaw ef oddi wr|thynt: ac efe a dducpwyd i fynu i'r nef.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> A hwy wedi iddynt ei addoli ef a ddy|chwela&s;ant i Ieru&s;alem &acirc; llawenydd mawr.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Ac yr oeddynt yn oe&s;tadol yn y Deml, yn moli, ac yn clodfori Duw. <HI>Amen.</HI></P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn Efengyl yn &ocirc;l S. Luc.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="John" TYPE="book">
<HEAD>Cy&s;&s;egr-lan Efengyl Ie&s;u Gri&s;t yn ol S. IOAN.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Duwdab, dyndab, a &s;wydd Ie&s;us Gri&s;t, 15 Te&s;tiola|eth Ioan, 39 Galwedigaeth Andreas, Petr, Phi|lip, a Nathanael.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>_Y</HI> &rindx; N y dechreuad yr o|edd y gair,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl ar ddydd na|dalic Cri&s;t.</NOTE> a'r gair oedd gyd &acirc; Duw, a Duw o|edd y gair.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Hwn oedd yn y dechreuad gyd &acirc; Duw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Trwyddo ef<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> y gwnaeth-pwyd pob peth, ac hebddo ef ni wnaed dim a'r a wnaeth|pwyd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ynddo ef yr oedd bywyd, a'r bywyd oedd oleuni dynion.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r goleuni a lewyrchodd yn yr ty|wyllwch, a'r tywyllwch nid oedd yn ei amgy|ffred.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr ydoedd g&wcirc;r wedi ei anfon oddi wrth Dduw, a'i enw Ioan.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Hwn a ddaeth yn de&s;tiolaeth, fel y te&s;tiola|ethe efe am y goleuni, fel y crede pawb trwy|ddo ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Nid efe oedd y goeluni hwnnw, eithr i de|&s;tiolaethu am y goleuni.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> [Hwnnw] oedd y gw&icirc;r oleuni, yr hwn &s;ydd yn goleuo pob d&ycirc;n a'r y &s;ydd yn dyfod i'r b&ycirc;d.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yn y b&ycirc;d yr oedd efe,<NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 11.3. Rhuf 1.21. Act. 14.15.</NOTE> a'r b&ycirc;d a wnaeth|pwyd trwyddo ef: a'r b&ycirc;d * nid adnabu ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> At ei eiddo ei hun y daeth efe, a'i eiddo ei hun ni's derbynnia&s;ant ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ond cynnifer a'r a'i derbynnia&s;ant ef, e|fe o roddes iddynt allu i fod yn feibion i Dduw, [&s;ef] i'r &s;awl a gredent yn ei enw ef,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y rhai ni aned o waed, nac o ewyllys y cnawd, nac o ewyllys g&wcirc;r, eithr o Dduw,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 1.16. Luc. 2.7.</NOTE> gair a wnaethpwyd yn gnawd, ac a drigodd yn ein plith ni, (ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 17.2. 2. Pet. 1.17.</NOTE> ni a wel&s;om ei ogoniant ef, megis gogoniant yr vnic-ganedic [Fab yn dyfod] oddi wrth y Tad)<NOTE N="*" PLACE="marg">Col. 1.19. &amp; 2.9.</NOTE> yn llawn gr&acirc;s, a gwirionedd. &lindx;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ioan a de&s;tiolaethodd am dano ef, ac a lefodd, gan ddywedyd: hwn oedd yr vn a ddy|wedais am dano,<NOTE N="*" PLACE="marg">I&s;od. g. 30.</NOTE> yr hwn &s;ydd yn dyfod ar fy &ocirc;l i, a aeth o'm blaen i, canys yr oedd efe o'm bla|en i.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac o'i gyflawnder ef nyni oll a dderbyn|nia&s;om, a gr&acirc;s am r&acirc;s.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys y gyfraith a roddwyd trwy Mo|&s;es, [ond] gr&acirc;s a gwirionedd a daeth trwy Ie|&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="18"><HI>18</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Tit. 6.16. 1. Ioh. 4.12.</NOTE> Ni welodd neb Dduw er ioed: yr v|nic-enedic Fab, yr hwn &s;ydd ym monwes y T&acirc;d, hwnnw a'i hy&s;py&s;odd [ef.]</P>
<P N="19"><HI>19</HI> &rindx; A hyn yw te&s;tiolaeth Ioan,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl y pedwerydd Sul o'r Ad|fent.</NOTE> pan anfo|nodd yr Iddewon offeiriaid, a Lefiaid o Ieru&s;a|lem i ofyn iddo, pwy ydwyt ti&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna efe a gyffe&s;&s;odd, ac ni wadodd, ac efe a oddefodd, nid<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 13.25.</NOTE> myfi yw 'r Cri&s;t.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A hwyntau <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> ofynna&s;ant iddo, beth yn|tef&lpunctel; a'i Elias ydwyt ti&lpunctel; dywedodd yntef, Na|g&ecirc;, a'i<NOTE N="*" PLACE="marg">Mal. 4.5. Deut. 18.15.</NOTE> prophwydydwyt ti&lpunctel; ac efe a attebodd, Na-g&ecirc;.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y dyweda&s;ant wrtho ef, pwy yd|wyt ti, fel y rhoddom ni atteb i'r rhai a'n han|fonodd ni&lpunctel; beth meddi di am danat dy hun&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Eb yr efe, myfi [ydwyf] llef vn yn gwei|ddi yn y diffaethwch, Iniawnwch ffordd yr Arglwydd, fel y dywedodd<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 40.3. Math. 3.3. Luc. 3.4.</NOTE> E&s;ay y proph|wyd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r rhai a anfona&s;id oeddynt o'r Phari|&s;&aelig;aid,</P>
<PB N="480" REF="504">
<P N="25"><HI>25</HI> A hwynt a ofynna&s;ant iddo ef, ac a ddy|weda&s;ant wrtho, pa ham gan hynny yr ydwyt ti yn bedyddio, onid ydwyt ti y Cri&s;t, na Eli|as, na'r prophwyd&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ioan a'u hattebodd hwynt, ga~ ddywedyd: Myfi &s;y yn bedyddio &acirc; dwfr, ond y mae vn yn &s;efyll yn eich plith chwi, yr hwn nid adwae|noch.</P>
<P N="27"><HI>27</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 3.11.</NOTE> Efe yw 'r hwn &s;ydd yn dyfod ar fy &ocirc;l i, yr hwn a daeth o'm blaen i, yr hwn nid ydwyfi deilwng i ddattod carre ei e&s;cid.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Y pethau hyn a wnaed yn Bethabara y tu hwnt i'r Iorddonen, lle yr oedd Ioan yn be|dyddio. &lindx;</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Trannoeth Ioan a ganfu yr Ie&s;u yn dyfod atto ef, ac efe a ddywedodd, wele oen Duw yr hwn &s;ydd yn tynnu ymmaith becho|dau yr b&ycirc;d.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Hwn yw efe, am yr hwn y dywedais, ar<NOTE N="*" PLACE="marg">Vchod. g. 15.</NOTE> fy &ocirc;l y mae g&wcirc;r yn dyfod, yr hwn a wnaed yn gynt n&acirc; mi, canys yr oedd efe o'm blaen i.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac nid adwaenwn i mo honaw ef: eithr fel yr amlygid ef i I&s;rael, am hynny y daethum i, gan fedyddio &acirc; dwfr,</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac Ioan a de&s;tiolaethodd, gan ddywe|dyd: yn ddiau<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 3.16. Marc. 1.10. Luc. 3.22.</NOTE> mi a welais yr Y&s;pryd yn de&s;|cyn megis colommen o'r n&ecirc;f, ac efe a arho&s;odd arno ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A nid adwaenwn i ef, ond yr hwn a'm hanfonodd i fedyddio &acirc; dwfr, efe a ddyweda&s;&s;e wrthif: ar yr hwn y gwelech yr Y&s;pryd yn de&s;|cyn, ac yn aros arno, hwnnw yw yr vn &s;ydd yn bedyddio &acirc;'r Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac mi a welais, ae a de&s;tiolaethais, mai hwn yw Mab Duw.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Trannoeth y &s;afodd Ioan eil-waith, a dau o'i ddi&s;cyblion:</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A phan welodd efe yr Ie&s;u yn rhodio, efe a ddywedodd, Wele'r oen Duw.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A'r ddau ddi&s;cybl a'i clyw&s;ant ef yn llefa|ru, ac a ganlyna&s;ant yr Ie&s;u.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yna Ie&s;u a droes, a phan welodd hwynt yn ei ganlyn ef, efe a ddywedodd wrthynt, Beth yr ydych chwi yn ei gei&s;io&lpunctel; a hwynt a ddywe|da&s;ant wrtho ef. Rabbi (yr hyn oi ddeongli yw Athro) pa le yr ydwyt ti yn trigo&lpunctel;</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Efe a ddywedodd wrthynt, deuwch, a gwelwch, hwyntau a ddaethant, ac a wel&s;ant lle yr oedd efe yn trigo, ac a ar ho&s;a&s;ant gyd ag ef y diwrnod hwnnw, ac yr oedd hi yng-hylch y ddecfed awr.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Andreas, brawd Simon Petr oedd vn o'r ddau a glyw&s;ent [hynny] gan Ioan, ac ill dilyna&s;ent ef.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Hwn yn gyntaf a gafodd ei frawd ei hun Simon, ac a ddywedodd wrtho: Nyni a gaw|&s;om y Me&s;&s;ias, yr hwn o'i dd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ongli yw Cri&s;t.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ac efe ai dug ef at yr Ie&s;u, a'r Ie&s;u a e|drychodd arno ef [ac] a ddywedodd: Ti ydwyt Simon mab Iona a ti a elwir Cephas, yr hwn o'i ddeongli yw craig.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Trannoeth yr ewylly&s;iodd yr Ie&s;u fyned i Galil&aelig;a, ac efe a gafodd Philip, ac a ddywe|dodd wrtho, Dilyn fi,</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A Philip oedd o Beth-&s;aidd, o ddinas Andreas, a Phetr.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Philip a gafodd Nathanael, ac a ddywe|dodd wrtho, nyni a gaw&s;om Ie&s;u fab Io&s;eph hwnnw o Nazareth, am yr hwn yr &s;crifennodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 49.10. deut. 18.18. E&s;ay. 40.10. &amp; 42.10. &amp; 45.8. Iere. 23.5. Ezec. 34.23. &amp; 3724. Dan. 9, 24,</NOTE> Mo&s;es yn y gyfraith, *a'r prophwydi.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> A Nathanael a ddywedodd wrtho ef, a ddichon dim d&acirc; ddyfod o Nazareth&lpunctel; Philip a ddywedodd wrtho ef, Tyret ti a gw&ecirc;l.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Ie&s;u a ganfu Nathanael yn dyfod atto ef, ac a ddywedodd am dano: wele I&s;raeliad yn w&icirc;r, yn yr hwn nid oes dwyll.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Nathanael a ddywedodd wrtho, pa fodd i'm hadwaeno&s;t&lpunctel; Ie&s;u a attebodd, ac a ddywe|dodd wrtho, Cyn i Philip dy alw di pan oeddit tann y ffigu&s;-bren, mi a'th welais di.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Nathanael a attebodd, ac a ddywedodd wrtho ef: Rabbi, ti ydwyt Fab Duw, ti ydwyt Frenin I&s;rael.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wrtho ef: o herwydd i mi ddywedyd wrthit ti, Mi a'th welais di tann y figu&s;-bren, yr ydwyt ti yn cre|du, ti a gei weled pethau mwy n&acirc;'r rhai hyn.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ac efe a ddywedodd wrtho, yn w&icirc;r, yn w&icirc;r meddaf i chwi, ar &ocirc;l hyn y gw&ecirc;lwch y n&ecirc;f yn agored, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 28.12.</NOTE> angelion Duw yn e&s;cyn, ac yn de&s;cyn ar Fab y d&ycirc;n.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>8 Cri&s;t yn troi'r dwfr yn w&icirc;n. 14 Yn gyrru y pryn-wyr a'r gwerth-wyr o'r deml, 19 Ac yn eu rhac-rybuddio am ei farwolaeth, ai ail-gyfodiad mewn dammeg am ddini&s;trio y deml ai hadaliadu mewn tridiau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; A'R trydydd dydd y gwnaed priodas yn Cana Gallilaea:<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl yr ail Sul ar &ocirc;l yr Y&s;twyll.</NOTE> a mam yr Ie&s;u oedd yno.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Galwyd yr Ie&s;u hefyd, a'i ddi&s;cyblion i'r briodas.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A phan ballodd y gw&icirc;n, mam yr Ie&s;u a ddywedodd wrtho ef, Nid oes ganddynt morr gw&icirc;n.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ie&s;u a ddywedodd wrthi hi, Beth &s;ydd i mi [a wnelwyf] &acirc; thi wraig&lpunctel; ni ddaeth fy awr i etto.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ei fam ef a ddywedodd wrth y gwa&s;ana|eth-w&ycirc;r, Beth hynna a ddywedo efe wrthych, gwnewch.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yr oedd yno chwech o ddyfr-le&s;tri mei|ni, wedi eu go&s;od yn &ocirc;l defod puredigaeth yr Iddewon, y rhai a ddalient bob vn ddau ffircyn, neu dri.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ie&s;u a ddywedodd wrthynt, llenwch y dyfr-le&s;tri o ddwfr: a hwynt a'u llanwa&s;ant hyd yr ymyl.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, Gollyng|wch yn awr, a dygwch ac lywodraeth-wr y wledd: a hwy a dduga&s;ant.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pan brofodd llywodraeth-wr y wledd y dwfr yr hwn a wnaethid yn win, (canys ni
<PB REF="505">wydde efe o ba le y caw&s;id: onid y gwa&s;anaeth|w&ycirc;r y rhai a ollynga&s;ent y dwfr a &wcirc;yddent) lly|wodraeth-wr y wl&ecirc;dd a alwodd ar y priod-fab,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac a ddywedodd wrtho ef, pob dyn a e&s;yd y gwin d&acirc; yn gyntaf, a phan yfont yn dda, yna vn a fyddo gwaeth: tithe a gedwai&s;t y gwin d&acirc; hyd yr awr hon.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Hyn o ddechreu gwrthiau a wnaeth yr Ie&s;u yn Cana Galil&aelig;a, ac a eglurodd ei ogo|niant, a'i ddi&s;cyblion a greda&s;ant ynddo. &lindx;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Wedi hynny efe a aeth i wared i Caper|naum, efe a'i fam, a'i frodyr, a'i ddi&s;cyblion, ac nid arho&s;a&s;ant yno nemmor o ddyddiau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A Pha&s;c yr Iddewon oedd yn agos, am hynny 'r aeth yr Ie&s;u i fynu i Ieru&s;alem.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A efe<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 21.12. Mar. 11.15. Luc. 19.45.</NOTE> a gafodd yn y Deml rai yn gwer|thu &ycirc;chen, a defaid, a cholomennod, a newid|w&ycirc;r arian yn ei&s;tedd [yno.]</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan wnaeth efe fflangell o reffynnau, efe a'u gyrrodd hwynt oll allan o'r Deml, y de|faid hefyd, a'r &ycirc;chen, ac a dywalltodd arian y ne|wid-w&ycirc;r, ac a ddymchwelodd y byrddau.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a ddywedodd wrth y rhai oeddynt yn gwerthu colomennod, dygwch y rhai hyn oddi ymma: na wnewch d&ycirc; fy Nh&acirc;d i yn d&ycirc;n mar|chnat.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'i ddi&s;cyblion ef a gofia&s;ant fod yn &s;cri|fennedic,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 69.9.</NOTE> Z&ecirc;l dy d&ycirc; di a'm hy&s;&s;odd i.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yna 'r Iddewon a atteba&s;ant, ac a ddy|weda&s;ant wrtho ef: pa arwydd a ddango&s;t di i ni, gan i ti wneuthur y peth hyn&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ie&s;u a attebodd ac a ddywedodd wrth|ynt,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.61. &amp; 27.40. Mar. 14.58. &amp; 15.29.</NOTE> dini&s;triwch y Deml ho~, ac mewn tri-diau y cyfodaf hi trachefn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna 'r Iddewon a ddyweda&s;ant, chwe blynedd a deugain y buwyd yn adailadu y Deml hon: ac a gyfodit ti hi mewn tri-diau&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ond efe a ddyweda&s;e am deml ei gorph.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Am hynny pan gyfododd efe o feirw, ei ddi&s;cyblion ef a gofia&s;ant iddo ef ddywedyd hyn wrthynt hwy: a hwynt a greda&s;ant yr &s;crythur, a'r gair yr hwn a ddyweda&s;e yr Ie&s;u.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A phan oedd efe yn Ieru&s;alem ar y Pa&s;c yn yr &wcirc;yl, llawer a greda&s;ant yn ei enw ef, wrth weled y gwrthiau y rhai a wnaethe efe.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ond nid ymddyriedodd yr Ie&s;u iddynt am dano ei hun, am yr adwaene efe hwynt oll,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac am nad oedd rhaid iddo wrth neb i de|&s;tiolaethu am dd&ycirc;n, o herwydd yr oedd efe yn gwybod beth oedd mewn d&ycirc;n.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>3 Cri&s;t yn addy&s;cu Nicodemus yng-hylch yr adenedi|gaeth. 15 Am ffydd. 16 Am &s;erch Duw er ll&ecirc;s i'r byd, 23 Dy&s;ceidiaeth, a bedydd Ioan. 28 A'r de&s;ti|olaeth a ddug efe am Gri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; AC yr oedd d&ycirc;n o'r Phari&s;&aelig;aid,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl ar Sul y Drindod.</NOTE> a'i enw Nicodemus, pennaeth yr Iddewon.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Hwn a ddaeth at yr Ie&s;u liw n&ocirc;s, ac a ddy|wedodd wrtho ef, Rabbi, nyni a wyddom mai dy&s;cawdur ydwyt ti wedi dyfod oddi wrth Dduw: canys nid alle neb wneuthur y gwr|thiau hyn y rhai yr ydwyt ti yn eu gwneuthur, oni bai fod Duw gyd ag ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wrtho ef, yn wir, yn wir meddaf i ti, oddi eithr geni d&ycirc;n trachefn, ni ddichon efe weled teyrnas Dduw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Nicodemus a ddywedodd wrtho ef, pa fodd y dichon d&ycirc;n ei eni, ac efe yn h&ocirc;n&lpunctel; a ddi|chon efe fyned i groth ei fam trachefn a'i eni&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd, yn w&icirc;r yn w&icirc;r meddaf i ti, oddi eithr gem d&ycirc;n o ddwfr. ac o'r Y&s;pryd, ni ddichon efe fyned i mewn i de|yrnas Dduw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr hyn a aned o'r cnawd &s;ydd gnawd, a'r hyn a aned o'r Y&s;pryd &s;ydd y&s;pryd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Na ryfedda di ddywedyd o honofi wrthit y bydd rhai eich geni chwi trachefn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y mae y gwynt yn chwythu lle y mynno, a thi a glywi ei &s;&wcirc;n ef, ond ni wyddo&s;t o ba l&ecirc; y mae yn dyfod, nac i ba l&ecirc; yr aiff: felly y mae pawb a'r a aned o'r Y&s;pryd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Nicodemus a attebodd, at a ddywedodd wrtho, pa fodd y dichon y pethau hyn fod&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ie&s;u a attebodd, a a ddywedodd wrtho, a wytti yn ddy&s;cawdur yn I&s;rael, ac ni &wcirc;yddo&s;t ti y pethau hyn?</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r meddafi ti, mai yr hyn a wyddom yr ydym yn ei ddywedyd, a'r hyn a wel&s;om yr ydym yn ei de&s;tiolaethu, ond nid yd|ych yn derbyn ein te&s;tiolaeth ni.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Os dywedais i chwi bethau daiarol, a chwithau nid ydych yn credu, pa fodd y credech pe dywedwn i chwi bethau nefol&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac ni e&s;cynnodd neb i'r n&ecirc;f, oddi eithr yr hwn a dde&s;cynnodd o'r nef, [&s;ef] Mab y d&ycirc;n yr hwn &s;ydd yn y nef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 21.9.</NOTE> megis y derchafodd Mo&s;es y &s;arph yn y diffaethwch, felly y bydd rhaid derchafu M&acirc;b y d&ycirc;n.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Fel na choller pwy bynnac a gredo yn|ddo ef, onid caffael o honaw fywyd tragywy|ddol. &lindx;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> &rindx; 16 Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl ddydd llun y Sulgwyn. <HI>1. Ioan. 4.9.</HI></NOTE> felly y c&acirc;rodd Duw y b&ycirc;d, fel y rhoddodd efe ei vni-genedic fab, fel na choller n&ecirc;b a'r y &s;ydd yn cr&ecirc;du ynddo ef, eithr caffael o honaw ef fywyd tragywyddol.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O blegit<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 9.39. &amp; 12.47.</NOTE> ni ddanfonodd Duw ei f&acirc;b i'r b&ycirc;d i farnu yr b&ycirc;d, onid i iachau yr b&ycirc;d trwy|ddo ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Nid ydys yn barnu yr hwn a gr&ecirc;do ynddo ef, ond yr hwn nid yw yn credu a farnwyd eu|&s;us, am na chredodd yn enw vni-genedic fab Duw.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A hyn yw 'r farnedigaeth, dyfod goleu|ni i'r b&ycirc;d, a charn o ddynion dywyllwch yn fwyn&acirc;'r goleuni, o herwydd bod eu gweithre|doedd hwy yn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">drwg.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> O herwyd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> pod vn a'r &s;ydd yn gwneu|thur drwg &s;y yn ce&s;&s;au y goleuni, ac ni ddaw i'r goleuni, rhac argyoeddi ei weithredoedd.</P>
<PB N="481" REF="505">
<P N="21"><HI>21</HI> Ond yr hwn &s;ydd yn gwneuthur gwiri|onedd a ddaw i'r goleuni, fel yr eglurheuir ei weithredoedd ef, mai yn Nuw y gwnaed hwynt. &lindx;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Wedi hyn y daeth yr Ie&s;u a'i ddi&s;cybli|on i wlad Iudaea, ac yno yr arho&s;odd efe gyd &acirc; hwynt,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 4.1.</NOTE> ac y bedyddiodd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac yr oedd Ioan hefyd yn bedyddio yn Ainon ger llaw Salim, canys dyfroedd lawer oeddynt yno: a hwynt a ddaethant, ac fe a u be|dyddiwyd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys ni fwria&s;id Ioan etto yng-harchar.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y bu y mofyn rhwng di&s;cyblion Io|an a'r Iddewon yng-hylch puredigaeth.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A hwy a ddaethant at Ioan, ac a ddywe|da&s;ant wrtho ef, Rabbi, yr hwn oedd gyd &acirc; thi y tu hwnt i'r Iorddonen, am yr hwn y te&s;tiolae|thai&s;t: wele y mae efe yn bedyddio, a phawb &s;y yn dyfod atto ef.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ioan a attebodd, ac a ddywedodd, ni ddi|con d&ycirc;n dderbyn dim, oni roddir iddo ef o'r ne|foedd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Chwy-chwi eich hunain ydych fy nhy&s;ti|on i, ddywedyd o honofi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 1.20.</NOTE> nid myfi yw Cri&s;t, ei|thr fy mod wedi fy anfon o'i flaen ef.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> yr hwn y mae iddo briod-ferch yw 'r priod-fab: ond cyfaill y priod-fab yr hwn &s;ydd yn &s;efyll, ac yn ei glywed ef, &s;ydd yn llaweny|chu yn ddirfawr o blegit llef y priod-fab: fy lla|wenydd hwn maufi gan hynny a gyflawnwyd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Rhaid ydyw iddo ef gynnyddu, ac i min|ne leiha&ucirc;.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yr hwn a ddaeth oddivchod &s;ydd goru|wch pawb oll, yr hwn fydd o'r ddaiar, &s;ydd o'r ddaiar, ac am ddaiar y mae yn ymadrodd: yr hwn a ddaeth o'r nef &s;ydd goruwch pawb.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A'r hyn a welodd efe, ac a glywodd, hyn|ny y mae efe yn ei de&s;tiolaethu: ond nid yw neb yn derbhyn ei de&s;tiolaeth ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yr hwn a dderbynniodd ei de&s;tiolaeth ef a &s;eliodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 3.4.</NOTE> fod Duw yn gyw&icirc;r.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Canys yr hwn a anfonodd Duw &s;ydd yn llefaru geiriau Duw: o blegit nid wrth fe&s;ur y mae Duw yn rhoddi [iddo ef] yr Y&s;pryd.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Y mae y T&acirc;d yn caru y M&acirc;b,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 11.27.</NOTE> ac efe a roddodd bob peth yn ei law ef.</P>
<P N="36"><HI>36</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Abacuc. 2.4. Ioh. 5.10.</NOTE> Yr hwn &s;ydd yn credu yn y M&acirc;b, y mae iddo fywyd tragywyddol: a'r hwn &s;ydd yn ang|hredu 'r M&acirc;b ni w&ecirc;l efe y bywyd, eithr y mae di|gofaint Duw yn aros arno ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>3 Ymddiddan Cri&s;t a'r wraig o Samaria, 34 Ei fawr ferch ef ar ei D&acirc;d a'i gynhaiaf, 39 troad y Samariaid, 45 A'r Galil&aelig;aid i' ffydd, 47 Efe yn iach&acirc;u mab y llywiawdur.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Phan &wcirc;ybu 'r Arglwydd glywed o'r Phari&s;&aelig;aid ddarfod i'r Ie&s;u wneuthur a bedyddio mwy o ddi&s;cyblion nag Ioan,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> (Er na fedyddia&s;e efe ei hun: eithr ei ddi&s;|cyblion)</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Efe a adawodd Iuda, ac a aeth eil-waith i Galil&aelig;a.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac yr ydoedd yn rhaid iddo ef fyned trwy Samaria.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna efe a ddaeth i ddinas yn Samaria a elwid Sichar, gerllaw y rhan-d&icirc;r<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 33.19. &amp; 48.22. Io&s;ua 24.32.</NOTE> yr hon a rodda&s;e Iacob iw f&acirc;b Io&s;eph.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yno yr oedd ffynnon Iacob, yna 'r Ie|&s;u yn ddeffygiol gan y daith a ei&s;teddodd felly ar y ffynnon: yng-hylch y chweched awr ydo|edd hi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Daeth gwraig o Samaria i dynnu dwfr, a'r Ie&s;u a ddywedodd wrthi hi, dyro i mi ddiod.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys ei ddi&s;cyblion ef a aethent i'r ddi|nas i brynu bwyd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna 'r wraig o Samaria a ddywedodd wrtho ef, pa fodd gan dy fod ti yn Iddew y go|fynni di ddiod i mi yr hon ydwyf wraig o Sa|maria&lpunctel; o blegit nid yw yr Iddewon yn ymgy|feillach &acirc;'r Samariaid.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wrthi, pes adwaenit ti ddawn Duw, a phwy yw yr ywn &s;ydd yn dywedyd wrthit, dyro i mi ddiod, ty|di a ofynna&s;id iddo ef, ac efe a rodda&s;e i ti ddwfr bywiol.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y wraig a ddywedodd wrtho, Arglw|ydd, nid oes gennit ti ddim i godi dwfr, a'r py|dew &s;ydd ddwfn: o ba l&ecirc; gan hynny y mae gen|nit ti ddwfr bywiol&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'i mwy ydwyt ti na'n t&acirc;d Iacob, yr hwn a roddodd i ni y pydew, ac efe ei hun a yfodd o honaw, a'i feibion, a'i anifeiliaid&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wrthi hi, pwy bynnac a yfo o'r dwfr hwn a &s;ycheda tra|chefn:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ond pwy bynnac a yfo o'r dwfr yr hwn a roddwyfi iddo, ni &s;ycheda yn dragywydd, eithr y dwfr yr hwn a roddwyfi iddo, a fydd ynddo yn ffynnon o ddwfr yn tarddu i fywyd tragywy|ddol.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y wraig a ddywedodd wrtho, Arglwydd, moes i mi y dwfr hwnnw, fel na &s;ychedwyf, ac na ddelwyf ymma i ddynnu [dwfr.]</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ie&s;u a ddywedodd wrthi hi, dos, galw dy wr, a thyret ymma.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y wraig a attebodd, ac a ddywedodd, nid oes i mi &wcirc;r. Ie&s;u a ddywedodd wrthi hi, d&acirc; y dywedai&s;t, nid oes gennif &wcirc;r.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys bu i ti bump o w&ycirc;r, ac yn awr yr hwn &s;ydd eiddot ti, nid yw &wcirc;ri ti: hyn a ddywe|dai&s;t yn wir.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y wraig a ddywedodd wrtho ef, Arglw|ydd, myfi a welaf mai prophwyd ydwyt ti.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ein tadau a addola&s;ant yn y mynydd hwn, ac meddwch chwithau<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 12.6.</NOTE> yn Ieru&s;alem y mae 'r lle y dyler addoli.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ie&s;u a ddywedodd wrthi hi, &ocirc; wraig, cre|da fi, fod yr awr yn dyfod, pryd nac addoloch y Tad yn y mynydd hwn, nac yn Ier&s;ualem.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Chwychwi ydych yn addoli<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Bren. 17.29.</NOTE> y peth ni wyddoch, ninnau ydym yn addoli y peth a wy|ddom, canys iechydwriaeth &s;ydd o'r Iddewon.</P>
<PB REF="506">
<P N="23"><HI>23</HI> Ond dyfod y mae 'r awr, ac yn awr y mae hi, pan addolo y gwir addol-w&ycirc;r y T&acirc;d mewn y&s;pryd, a gwirionedd: canys y Tad a fynn y cy|fryw rai iw addoli ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cor. 3.17.</NOTE> Duw &s;ydd Y&s;pryd, a'r &s;awl a'i haddo|lant ef, rhaid yw iddynt ei addoli ef mewn y|&s;pryd, a gwirionedd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Y wraig a ddywedodd wrtho ef, min wn y daw Me&s;&s;ias yr hwn a elwir Cri&s;t, pan ddelo hwnnw, efe a fynega i ni bob peth.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ie&s;u a ddywedodd wrthi hi, myfi ydwyf [hwnnw] yr hwn &s;ydd yn ymddiddan &acirc; thi.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac ar hynny ei ddi&s;cyblion ef a ddae|thant, ac a ryfedda&s;ant ei fod ef yn ymddiddan &acirc; gwraig: er hynny ni ddywedodd neb, beth a gei&s;i, neu pa ham yr ydwyt yn ymddiddan &acirc; hi?</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna 'r wraig a adawodd ei dwfr-le&s;tr, ac a aeth i'r ddinas, ac a ddywedodd wrth y dynion hynny,</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Deuwch, gwelwch ddyn yr hwn a ddy|wedodd i mi yr hyn oll a'r a wneuthym, onid efe yw Cri&s;t&lpunctel;</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yna hwynt a aethant o'r ddinas, ac a ddaethant atto ef.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yn y cyfam&s;er, ei ddi&s;cyblion ef a attoly|ga&s;ant iddo ef gan ddywedyd, Rabbi, bwyta.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, y mae ge|nifi fwyd iw fwyta, yr hwn ni wyddoch oddi wr|tho.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna y di&s;cyblion a ddyweda&s;ant wrth ei gilydd, a ddug neb fwyd iddo ef&lpunctel;</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ie&s;u a ddywedodd wrthynt, fy mwyd i iw gwneuthur o honofi ewyllys yr hwn a'm hanfonodd, a gorphen ei waith ef.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Onid ydych chwi yn dywedyd, y mae et|to bedwar-mis, ac [yna] y daw 'r cynhaiaf&lpunctel; we|le yr ydwyfi yn dywedyd wrthych, derchefwch eich llygaid, a gw&ecirc;lwch y gwledydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 9.37. Luc. 10.2.</NOTE> canys gwynnion ydynt eu&s;us i'r cynhaiaf.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A'r hwn a fedo a dderbyn gyflog, ac a ga&s;cl ffrwyth i fywyd tragywyddol, fel y cydla|wenycho yr hwn a hauo, a'r hwn a fedo.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Canys yn hyn y mae 'r gair yn w&icirc;r, mai vn a haua, ac arall a feda.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Myfi a'ch anfonais chwi i fedi yr hyn ni lafuria&s;och: eraill a lafuria&s;ant, a chwithau a a|ethoch i mewn iw llafur hwynt.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Yna llawer o'r Samariaid, o'r ddinas honno a greda&s;ant ynddo ef, o herwydd gair y wraig yr hon oedd yn te&s;tiolaethu, efe a ddywe|dodd i mi 'r hyn oll a'r a wneuthym.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A phan ddaeth y Samariaid atto ef, hwynt a attolyga&s;ant iddo ef aros gyd &acirc; hwy: ac efe a arho&s;odd yno ddeu-ddydd.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A mwy o lawer a greda&s;ant ynddo ef, o blegit ei air ei hun.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A hwy a ddyweda&s;ant wrth y wraig, nid ydym ni weithian yn credu o blegit dy yma|drodd di, canys nyni a'i clyw&s;om ef ein hunain, ac a &wcirc;yddom mai hwn yn ddiau yw Cri&s;t Ia|chawdur y byd.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Felly ym mhen y ddeu-ddydd efe a aeth ymmaith oddi yno, ac a aeth i Galil&aelig;a.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Canys Ie&s;u ei hun<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 13.57. Marc. 6.4. Luc. 4.24.</NOTE> a de&s;tiolaetha&s;e, na chae prophwyd anrhydedd yn ei wlad ei hun.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A phan ddaeth efe i Galil&aelig;a, y Galil&aelig;aid y rhai a wel&s;ent yr hyn oll a'r a wnaethe efe yn Ieru&s;alem ar yr &wcirc;yl a'i derbynnia&s;ant ef, canys hwynt hwy a ddaethent i'r &wcirc;yl.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> &rindx; A'r Ie&s;u a ddaeth trachefn i<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl y xxi. Sul ar &ocirc;l y Drin|dod. <HI>Pen. 2.1.</HI></NOTE> Cana Galil&aelig;a lle y gwnaethe efe y dwfr yn w&icirc;n: ac yr oedd rhyw bendefig, ac iddo fab yn glaf yn Ca|pernaum.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Pan glybu efe ddyfod Ie&s;u o Iudaea yn Galil&aelig;a, efe a aeth atto ef, ac a attolygodd iddo ddyfod i wared, ac iachau ei fab ef: canys yr o|edd efe ym mron marw.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Yna Ie&s;u a ddywedodd wrtho ef, oni welwch chwi arwyddion, a rhyfeddodau ni chre|dwch.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Y pendefig a ddywedodd wrtho ef, &ocirc; Argl|wydd, tyret ti i wared cynn marw fy machgen.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ie&s;u a ddywedodd wrtho ef, dos ym|maith, y mae dy fab yn fyw, a'r dyn a gredodd y gair yr hwn a ddyweda&s;e Ie&s;u wrtho ef, ac efe a aeth ymmaith.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Ac yn awr pan oedd efe yn myned i wa|red, ei wei&s;ion ef a gyfarfuant ag ef, ac a fynega|&s;ant gan ddywedyd: y mae dy fachgen yn fyw.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Yna efe a ofynnodd iddynt yr awr y gwellhae&s;e arno: a hwy a ddyweda&s;ant wrtho, mai doe y &s;eithfed awr y gadawodd y cr&ycirc;d ef.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Yna y gwybu 'r tad, mai yr awr honno oedd hi yn yr hon y dyweda&s;e Ie&s;u wrtho ef: y mae dy fab di 'n fyw, ac efe a gredodd a'i holl d&ycirc;.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Dymma 'r ail arwydd yr hwn a wnaeth Ie&s;u trachefn, wedi iddo ef ddyfod o Iudaea i Galil&aelig;a. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>8 Ie&s;u yn iachau y dyn a fua&s;e glaf amyn dwy flynedd deugain, 10 yr Iddewon yn ei gyhuddo ef, 19 Cri&s;t yn atteb tro&s;to ei hun, ac yn eu hargyoeddu hwy, 32 yn dangos drwy de&s;tiolaeth ei Dad, 33 ac Ioan, 36 a'i weithredoedd ei hun, 39 a'r Scruthyr l&acirc;n, pwy yw efe.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">VVEdi hyn<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 23.3. Deut. 16.1.</NOTE> yr oedd g&wcirc;yl yr Iddewon, ac Ie&s;u a aeth i fynu i Ieru&s;alem.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac y mae yn Ieru&s;alem wrth<NOTE N="*" PLACE="marg">Nehem. 3.1. &amp; 32. &amp; 12.39.</NOTE> [borth] y defaid lynn a elwir yn Hebr&aelig;-aec Bethe&s;da, ac iddo bum porth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yn y rhai hyn yr oedd lliaws mawr o glei|fion, o ddeillion, o gloffion, a gwywedigion yn gorwedd, [ac] yn di&s;gwil am gynhyrfiad y dwfr.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys angel a dde&s;cynne ar am&s;erau i'r llyn, a'r dwfr a gynhyrfe: yna pwy bynnac yn gyntaf ar &ocirc;l cynhyrfiad y dwfr a dde&s;cynne i mewn, a iachauid o ba ryw glefyd bynnac a fy|dde arno.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac yr oedd yno ryw ddyn yr hwn a fua&s;e yn glaf am yn dwy deugain o flynyddoedd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pan welodd yr Ie&s;u ef yn gorwedd, a gwybod gael o honaw ef lawer o am&s;er bellach,
<PB N="482" REF="506">efe a ddywedodd wrtho, a fynni di dy wneuthur yn iach&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r claf a attebodd iddo, Arglwydd, nid oes gennif neb pan gynhyrfer y dwfr a'm bw|rio fi i'r llynn: onid tra fyddwyf yn dyfod, a|rall a dde&s;cyn o'm blaen.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ie&s;u a ddywedodd wrtho ef, cyfot, cyfot dy wely, a rhodia.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac yn ebrwydd y gwnaed y d&ycirc;n yn iach, ac efe a gododd ei wely, ac a rodiodd, a'r Sab|both oedd y diwrnod hwnnw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny 'r Iddewon a ddyweda&s;ant wrth yr hwn a wnaethyd yn iach, [dydd] Sab|both yw hi,* ni ddylit ti godi dy wely.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Efe a attebodd iddynt, yr hwn a'm hia|ch&acirc;odd fi, efe a ddywedodd wrthif: cyfot dy we|ly, a rhodia.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna hwynt a ofynna&s;ant iddo ef, pwy yd|yw 'r d&ycirc;n yr hwn a ddywedodd wrthit ti cyfot dy wely, a rhodia&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r hwn a iachau&s;id ni &wcirc;ydde pwy oedd efe: canys yr Ie&s;u a gilia&s;e o'r dyrfa yr hon oedd yn y fann [honno.]</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Wedi hynny Ie&s;u a'i cafodd ef yn y Deml, ac a ddywedodd wrtho, wele ti a iachau|wyd: na phecha mwyach rhac digwyddo peth a fyddo gwaeth i ti.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y d&ycirc;n a aeth ymmaith, ac a fynegodd i'r Iddewon, mai Ie&s;u oedd efe yr hwn a'i gwnae|the ef yn iach.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny 'r Iddewon a erlidia&s;ant Ie|&s;u, ac a gei&s;ia&s;ant ei ladd ef, o blegit iddo ef w|neuthur hyn ar y Sabboth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ond Ie&s;u ai hattebodd hwynt, y mae fy Nh&acirc;d yn gweithio hyd yn hyn, ac yr ydwyf fin|ne yn gweithio.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O herwydd hynny 'r Iddewon a gei&s;ia|&s;ant yn fwy ei ladd ef, nid yn vnic o blegit iddo ef dorri 'r Sabboth, ond am iddo ef ddywedyd mai Duw oedd ei D&acirc;d, gan ei wneuthur ei hun yn gy&s;tal &acirc; Duw.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wrthynt, yn w&icirc;r, yn w&icirc;r meddaf i chwi, ni ddich|on y Mab wneuthur dim o honaw ei hunain, eithr yr hyn a welo efe y T&acirc;d yn ei wneuthur, canys beth bynnac y mae efe yn ei wneuthur hynny y mae y Mab hefyd yn ei wneuthur.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Canys y T&acirc;d &s;ydd yn caru y M&acirc;b, ac yn dangos iddo 'r hyn oll y mae efe yn ei wneuthur, ac efe a ddengis iddo ef weithredoedd mwy n&acirc; 'r rhai hyn, fel y rhyfeddoch chwi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> O blegit megis y mae y T&acirc;d yn cyfodi y rhai meirw, ac yn bywh&acirc;u: felly y mae 'r M&acirc;b hefyd yn bywhau y neb a fynno.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys y T&acirc;d nid yw yn barnu neb: eithr efe a roddes bob barn i'r Mab.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Fel yr anrhydedde pawb y Mab, fel y maent yn anrhydeddu y T&acirc;d, yr hwn nid yw yn anrhydeddu y Mab, nid yw yn anrhydeddu y Tad, yr hwn a'i hanfonodd ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r meddaf i chwi, y neb &s;ydd yn gwrando fyng-air, ac yn cr&ecirc;du i'r hwn a'm hanfonodd i a gaiff fywyd tragywyddol, ac ni ddaw i farn, eithr efe a aeth trwodd o farwola|eth i fywyd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yn wir, yn w&icirc;r meddaf i chwi, yr awr a ddaw ac y mae hi eu&s;us pan glywo y meirw lef Mab Duw, a'r rhai a glywant a fyddant byw.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys megis y mae gan y Tad fywyd ynddo ei hunan, felly y rhoddes efe i'r M&acirc;b he|fyd, fod ganddo fywyd ynddo ei hun.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac efe a roddes iddo ef allu i wneuthur barn, o herwydd ei fod efe yn Fab d&ycirc;n,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Na ryfeddwch er hyn, canys yr awr a ddaw yn yr hon y caiff pawb oll a'r a ydynt yn y beddau glywed ei lef ef.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A'r rhai a wnaethant ddaioni a ddeuant allan i adgyfodiad y bywyd: ond y rhai a wnae|thant ddrygioni i adgyfodiad barn.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ni allaf fi wneuthur dim o honof fy hu|nan, fel y clywyf y barnaf, a'm barn &s;ydd gyfi|awn: canys nid ydwyf yn cei&s;io fy ewyllys fy hunan, onid ewyllys y Tad yr hwn a'm hanfo|nodd i.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Os myfi a de&s;tiolaethwn am danaf fy hunan, ni bydde fy nhe&s;tiolaeth i yn w&icirc;r.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Arall &s;ydd yn te&s;tiolaethu o honofi, ac mi a wn mai gwir yw y de&s;tiolaeth yr hon y mae efe yn ei de&s;tiolaethu o honofi.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Chwy chwi<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 1.27.</NOTE> a anfona&s;och at Ioan, ac efe a de&s;tiolaethodd o'r gwirionedd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ond nid ydwyfi yn derbyn te&s;tiolaeth oddi wrth dd&ycirc;n: eithr dywedyd yr ydwyf y pe|thau hyn, fel i'ch gwaredid chwi.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Efe oedd gannwyll yn llo&s;ci, ac yn go|leuo: ac ennyd awr y mynnech chwi laweny|chu yn ei oleuni ef.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ond y mae gennifi de&s;tiolaeth fwy nag Ioan: canys y gweithredoedd y rhai a roddes y T&acirc;d i mi iw gorphen, y gweithredoedd hynny y rhai 'r ydwyfi yn eu gwneuthur &s;y 'n te&s;tiolae|thu o honofi, mai 'r T&acirc;d a'm hanfonodd i.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A'r T&acirc;d yr hwn a'm hanfonodd i, efe a de&s;tiolaethodd am danafi: ond ni wrandaw&s;och chwi ar ei lais ef vn am&s;er, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 3.17. &amp; 17.5.</NOTE> ni wel&s;och ei wedd ef.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac nid oes gennych chwi mo'i air ef yn aros ynoch: canys nid ydych chwi yn credu yn yr hwn a anfonodd efe.</P>
<P N="39"><HI>39</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 17.18.</NOTE> Chwiliwch yr &s;crythyrau, canys yr yd|ych chwi yn tybied gael ynddynt fywyd tragy|wyddol, a hwynt hwy ydynt yn te&s;tiolaethu o honofi.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ond ni fynnwch chwi ddyfod attafi, fel y caffech chwi fywyd.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Nid ydwyfi yn derbyn gogoniant oddi wrth ddynion.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ond myfi a'ch adwen chwi, nad oes ga|riad Duw ynoch.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Myfi a ddaethym yn enw fy Nh&acirc;d, ac ni dderbynnia&s;och chwi mo honof: os daw arall yn ei enw ei hun, ef a dderbyniwch chwi.</P>
<PB REF="507">
<P N="44"><HI>44</HI> Pa fodd y gellwch chwi gredu, y rhai ydych yn derbyn gogoniant gan ei gilydd, ac heb gei&s;io y gogoniant yr hwn &s;ydd oddi wrth Dduw yn vnic?</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Na thybiwch y cyhuddafi chwi wrth y T&acirc;d: y mae a'ch cyhudda chwi, [&s;ef] Mo&s;es: yn yr hwn yr ydych yn gobeithio.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Canys pe chreda&s;ech chwi i Mo&s;es, chwi a greda&s;ech i minne: o blegit am danafi yr &s;cri|fennodd efe.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Ond os chwi ni chredwch iw &s;crifenna|dau ef, pa fodd y credwch i'm geiriau maufi&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>10 Ie&s;u yn porthi pum mil o ddynion &acirc; phum torth, ac &acirc; dau by&s;codyn. 15 Efe yn myned ymmaith, rhag iddynt ei wneuthur ef yn frenyn. 26 Efe yn argyoe|ddi cnawdol wrandawyr ei air ef. 41 Bod y rhai cnawdol yn ymrwy&s;tro wrtho ef. 63 Nad yw y cnawd yn le&s;&s;au dim.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">VVEdi y pethau hyn yr aeth Ie&s;u tros f&ocirc;r Galil&aelig;a [hwnnw yw] Tiberias.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A thyrfa fawr a'i canlynodd ef, o blegit hwynt a wel&s;ent ei arwyddion y rhai a wnaethe efe ar y cleifion.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna Ie&s;u a aeth i fynu i'r mynydd, ac efe a ei&s;teddodd yno gyd &acirc;'i ddy&s;cyblion.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r Pa&s;c, g&wcirc;yl yr Iddewo~, oedd yn agos.</P>
<P N="5">&rindx; <HI>5</HI> Yna Ie&s;u<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 23.5. Deut. 16.1. <HI>Yr Efengyl y xxv. Sul ar ol y Drin|dod.</HI> Math. 14.16. Marc. 6.37. Luc. 9.13.</NOTE> a dderchafodd [ei] lygaid, ac a ganfu fod tyrfa fawr yn dyfod atto ef, efe a ddywedodd wrth Philip, o ba l&ecirc; y prynwn ni fara, fel y caffo y rhai hyn fwytta&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> (Ae efe a ddyweda&s;e hyn iw brofi ef, canys efe a &wcirc;ydded beth a wnai efe)</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Philip ai hattebodd ef, gwerth dau cant ceiniog o fara nid yw ddigon iddynt hwy, fel y gallo pob vn o honynt gymmer yd ychydig.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna vn oi ddi&s;cyblion a ddywedodd wr|tho ef, Andreas brawd Simon Petr,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y mae ymma ryw fachgennyn, yr hwn &s;ydd ganddo bump torth o haidd, a dau by&s;co|dyn: ond beth yw hyn rhwng cynnifer&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd, perwch i'r dynion ei&s;tedd i lawer: (ac yr oedd gla&s;-wellt lawer yn y fann honno) yna 'r gw&ycirc;r a ei&s;tedda&s;ant i lawr yng-hylch pum mil o nifer.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna 'r Ie&s;u a gymmerth y bara ac a ddi|olchodd, [ac] ai rhannodd i'r di&s;cyblio~, a'r di&s;cy|blion i'r rhai oeddynt yn ei&s;tedd: felly hefyd o'r py&s;cod cymmaint ac a fynnent.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac wedi eu digoni hwynt, efe a ddywe|dodd wrth ei ddi&s;cyblion, ce&s;clwch y briw-fwyd yr hwn &s;ydd yng-weddill, fel na choller dim.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna hwynt ai ca&s;cla&s;ant, ac a lawna&s;ant ddeuddec ba&s;ced o'r briw-fwyd o'r pump torth haidd, y rhai a weddilla&s;id gan y &s;awl a fwytaw|&s;ent.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y dynion pan wel&s;ant hwy yr ar|wydd a wnaethe 'r Ie&s;u a ddyweda&s;ant, diau mai hwn yw 'r prophwyd yr hwn oedd ar ddy|fod i'r b&ycirc;d. &lindx;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pan &wcirc;ybu 'r Ie&s;u eu bod hwy ar fedr dy|fod, ai gymmeryd ef, fel y gwnaent ef yn frenin, efe a giliodd eil-waith i'r mynydd ei hunan.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A phan hwyrhaodd hi, ei ddi&s;cyblion ef a aethant i wared at y m&ocirc;r,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac a<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 14.25. Marc. 6.47.</NOTE> aethant i fynu i long, [ac] a ddae|thant tros y m&ocirc;r i Capernaum: ac yn awr yr oedd hi wedi tywyllu, ac ni ddaethe 'r Ie&s;u at|tynt hwy.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r m&ocirc;r gan wynt mawr yn chwythu a ymgododd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Wedi iddynt rwyforio yng-hylch pump ar hugain, neu dd&ecirc;c ar hugain o &s;tadiau, hwynt a wel&s;ant yr Ie&s;u yn rhodio ar y m&ocirc;r, ac yn ne&s;|&s;au at y llong, yna hwynt a ofna&s;ant.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ond efe a ddywedodd wrthynt, myfi yd|wyf, nac ofnwch.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna hwynt a fynnent ei dderbyn ef i'r llong, ac yn ebrwydd yr oedd y llong wrth y t&icirc;r i'r hwn yr oeddynt yn myned.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Trannoeth y dyrfa yr hon oedd yn &s;efyll ar y tu hwnt i'r m&ocirc;r a welodd nad oedd yno long, onid yr vn honno i'r hon yr aethe ei ddi&s;cyblion ef, ac nad aethe 'r Ie&s;u gyd a'i ddi&s;cyblion i'r llong, eithr darfod iw ddi&s;cyblion ef fyned eu hunain.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Eithr llongau eraill a ddaethent tro&s;odd o Tiberias yn gyfagos i'r fann lle y bwytaw|&s;ent hwy fara, wedi i'r Arglwydd roddi diolch.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A pha~ welodd y dyrfa nad oedd Ie&s;u yno, nai ddi&s;cyblion, hwy a gymmera&s;ant longau, ac a ddae thant i Capernaum, dann gei&s;io 'r Ie&s;u.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Pan gaw&s;ant hwy ef ar tu hwnt i'r m&ocirc;r, hwynt a ddyweda&s;ant wrtho ef, Rabbi, pa bryd y daetho&s;t ti ymma&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ie&s;u a'u hattebodd hwynt, ac a ddywe|dodd, yn w&icirc;r, yn wir meddaf i chwi, yr ydych chwi yn fyng-hei&s;io i, nid o herwydd i chwi w&ecirc;|led y gwrthiau, eithr bwyta o honoch o'r bara, a'ch digoni.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Na lafuriwch am y bwyd 'r hwn a dder|fydd, eithr am y bwyd yr hwn a b&ecirc;ru i fywyd tragywyddol, yr hwn a ddyru Mab y d&ycirc;n i chwi, canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 1.32. Math. 3.17. &amp; 17.5.</NOTE> hwn a &s;eliodd Duw Tad.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna y dyweda&s;ant wrtho ef, pa beth a wnawn ni, fel y gallom wneuthur gweithredo|edd Duw&lpunctel;</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wrth|ynt, dymma waith Duw, &s;ef credu o honoch chwi yn yr hwn a anfonodd efe.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Am hynny hwynt a ddyweda&s;ant wrtho ef, pa arwydd yr ydwyt ti yn ei wneuthur, fel y gwelom, ac y credom i ti&lpunctel; pa beth yr wyt ti yn ei weithredu?</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ein tadau ni a fwytaw&s;ant Manna yn yr anialwch, fel y mae<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Ioan. 3.24. Exod. 16.14. Num. 11.7. P&s;al. 78.25. Doeth. 16.20.</NOTE> yn &s;crifennedic: efe a ro|ddodd iddynt fara o'r nefoedd i fwytta.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna Ie&s;u a ddywedodd wrthynt, yn wir, yn wir meddaf i chwi, nid Mo&s;es a roddodd i chwi fara o'r n&ecirc;f, eithr fy Nhad &s;ydd yn rhoddi i chwi y gw&icirc;r fara o'r n&ecirc;f.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Canys bara Duw ydyw, yr hwn &s;ydd yn dyfod i wared o'r nef, ac yn rhoddi bywyd i'r b&ycirc;d.</P>
<PB N="483" REF="507">
<P N="34"><HI>34</HI> Yna hwynt a ddyweda&s;ant wrtho ef, Ar|glwydd, dyro di i ni y bara hwnnw yn oe&s;tadol.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrthynt hwy, myfi ydwyf fara y bywyd, yr hwn &s;ydd yn dy|fod attafi ni newyna, a'r hwn &s;ydd yn credu yn|ofi ni &s;ycheda byth.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ond mi a ddywedais wrthych, i chwi fyng-weled i hefyd, ac na chreda&s;och.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yr hyn oll y mae 'r Tad yn ei roddi i mi, a ddaw attafi, a'r hwn a ddelo attafi ni fwriaf ymmaith.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Canys myfi a dde&s;cynnais o'r nef, nid i wneuthur fy ewyllys fy hun, onid ewyllys yr hwn a'm hanfonodd.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Dymma ewyllys y Tad yr hwn a'm hanfonodd, &s;ef na chollwn ddim o'r hyn oll a ro|ddodd efe i mi, eithr ei adgyfodi ef yn y dydd diweddaf.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac dymma ewyllys yr hwn a'm hanfo|nodd fi, &s;ef cael o bawb a'r y &s;ydd yn gweled y Mab, ac yn credu ynddo ef fywyd tragywyddol: ac myfi ai hadgyfodaf ef yn yn dydd diweddaf.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Yr Iddewon a furmuria&s;ant yna yn ei erbyn ef, o herwydd iddo ef ddywedyd, myfi yd|wyf y bara yr hwn a ddaeth i wared o'r nef.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ac hwy a ddyweda&s;ant, ond hwn yw 'r Ie&s;u mab Io&s;eph, tad a mam yr hwn a adwae|nom ni&lpunctel; pa fodd gan hynny y mae hwn yn dy|wedyd, o'r nef y de&s;cynnais&lpunctel;</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Yna 'r Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wrthynt: na furmuriwch wrth ei gilydd.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Ni ddichon neb ddyfod attafi, oddi eithr i'r Tad yr hwn a'm hanfonodd ei lu&s;co ef: a minne a'i hadgyfodaf ef y dydd diweddaf.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ay. 54.13. iere. 31.33.</NOTE> mae yn &s;crifennedic yn y prophwydi, a phawb fyddant wedi eu dy&s;cu gan Dduw: pawb gan hynny a'r a glywodd, ac a addy&s;ced gan y Tad &s;ydd yn dyfod attafi,</P>
<P N="46"><HI>46</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 11.27.</NOTE> Nid o herwydd i neb weled y Tad, eithr yr hwn &s;ydd o Dduw: efe a welodd y Tad.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r meddaf i chwi, yr hwn &s;ydd yn credu ynofi &s;ydd ganddo fywyd tragy|wyddol.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Myfi ydwyf bara y bywyd.</P>
<P N="49"><HI>49</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 16.15.</NOTE> Eich tadau chwi a fwytaw&s;ant y Man|na yn yr anialwch, ac a fuant feirw.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Hwn yw 'r bara yr hwn &s;ydd yn dyfod i wared o'r nef: os bwytu neb o honaw, ni bydd efe farw.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Myfi ydwyf y bara bywiol yr hwn a ddaeth i wared o'r nef: os bwytu neb o'r bara hwn, efe fydd byw yn dragywydd: a'r bara yr hwn a roddafi yw, fyng-hnawd i yr hwn a ro|ddaf tros fywyd y b&ycirc;d.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Yna 'r Iddewon a ymry&s;ona&s;ant b&ocirc;b vn &acirc;'i gilydd gan ddywedyd: pa fodd y dichon hwn roddi i ni [ei] gnawd iw fwyta&lpunctel;</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Yna 'r Ie&s;u a ddywedodd wrthynt, yn w&icirc;r, yn w&icirc;r meddaf i chwi, oni fwytewch gna|wd Mab y d&ycirc;n, ac [oni] yfwch ei waed ef, ni chewch fywyd ynoch.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Yr hwn &s;ydd yn bwyta fyng-hnawd, ac yn yfed fyng-waed a gaiff fywyd tragywyddol: ac myfi a'i hadgyfodaf ef y dydd diweddaf.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Canys fyng-hnawd i &s;ydd fwyd yn ddi|au, a'm gwaed i &s;ydd ddiod yn wir.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Yr hwn &s;ydd yn bwyta fyng-hnawd i, ac yn yfed fyng-waed, &s;ydd yn aros ynofi, a minne ynodo yntef.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Fel yr anfonodd y Tad byw fi, felly 'r ydwyf inne yn byw drwy 'r Tad: a'r hwn a'm bwytu fi, yntef fydd byw trwofi:</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Dymma 'r bara 'r hwn &s;ydd yn dyfod i wared o'r nefoedd: nid megis y bwytaodd eich tadau chwi Manna, ac y buant feirw, y neb a fwyttu y bara hwn a fydd byw yn dragywydd.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Hyn a ddywedodd efe yn y &s;ynagog wrth ddy&s;cu yn Capernaum.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Yna llawer o'i ddi&s;cyblion ef y rhai oedd|ynt yn clywed a ddyweda&s;ant: caled yw 'r yma|drodd hyn, pwy a ddichon wrando arno ef&lpunctel;</P>
<P N="61"><HI>61</HI> Pan &wcirc;ybu 'r Ie&s;u ynddo ei hunan iw ddi&s;cyblion furmurio o herwydd y peth hyn, efe a ddywedodd wrthynt, a ydyw hyn yn eich rhw|y&s;tro chwi&lpunctel;</P>
<P N="62"><HI>62</HI> Beth os gwelwch<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 3.13.</NOTE> Fab y dyn yn der|chafu lle yr oedd efe o'r blaen?</P>
<P N="63"><HI>63</HI> Yr Y&s;pryd &s;ydd yn bywhau, y cnawd nid yw yn lle&s;&s;au dim, y geiriau y rhai 'r ydwyfi yn eu llefaru wrthych ydynt y&s;pryd, a bywyd.</P>
<P N="64"><HI>64</HI> Ond y mae rhai o honoch y rhai nid yd|ynt yn credu, canys Ie&s;u a &wcirc;ydded o'r dechre|uad, pwy oedd y rhai nid oeddynt yn credu, a phwy [oedd] yr hwn a'i bradyche ef.</P>
<P N="65"><HI>65</HI> Ac efe a ddywedodd, am hynny y dywe|dais wrthych, na ddichon neb ddyfod attafi, oddi eithr rhoddi iddo ef [hynny] oddi wrth fy Nh&acirc;d.</P>
<P N="66"><HI>66</HI> Wedi hyn llawer o'i ddi&s;cyblion ef a ae|thant yn eu h&ocirc;l, ac ni rodia&s;ant mwyach gyd ag ef.</P>
<P N="67"><HI>67</HI> Am hynny 'r Ie&s;u a ddywedodd wrth y deuddec, a fynnwch chwithau hefyd fyned ym|maith&lpunctel;</P>
<P N="68"><HI>68</HI> Yna Simon Petr a'i hattebodd ef, &ocirc; Ar|glwydd at bwy 'r awn ni&lpunctel; gennit ti y mae gei|riau bywyd tragywyddol.</P>
<P N="69"><HI>69</HI> Ac yr ydym ni yn credu,<NOTE N="*" PLACE="marg">Mat. 16.16.</NOTE> ac yn gwybod mai tydi ydwyt Cri&s;t Mab y Duw byw.</P>
<P N="70"><HI>70</HI> Ie&s;u a'u hattebodd hwynt, onid chwy|chwi y deuddec a ddewi&s;ais, ac o honoch chwi y mae vn yn ddiafol&lpunctel;</P>
<P N="71"><HI>71</HI> Ac efe a ddyweda&s;e am Iudas I&s;cariot [mab] Simon: canys hwn oedd ar fedr ei fra|dychu ef, er ei fod efe yn vn o'r deuddec.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>6 Ie&s;u yn argyoeddu ymgymmeriad ei geraint. 12 Am|ryw dyb am Gri&s;t ym mhlith y bobl. 17 Efe yn dang|os pa ddelw 'r adweinir y gwirionedd. 20 Y camw|edd a wnaent ag ef. 47 Y Phari&s;&aelig;aid yn ceryddu y &s;wyddogion am na ddalient ef, 52 Ac yn rhoddi &s;enn i Nicodemus am ddadleu gyd ag ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC ar &ocirc;l y pethau hyn, Ie&s;u a rodiodd i Ga|lilaea, canys ni fynne efe orymddaith yn
<PB REF="508">Iud&aelig;a: o blegit yr Iddewon a gei&s;ient ei ladd ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A g&wcirc;yl yr Iddewon [&s;ef] g&wcirc;yl y<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 23.34.</NOTE> pebyll oedd yn agos.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny ei frodyr ef a ddywed&acirc;&s;ant wrtho, cerdda ymmaith oddi ymma, a dos di i Iudaea, fel y gwelo dy ddi&s;cyblion dy weithre|doedd di y rhai yr ydwyt yn eu gwneuthur.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gan nad oes neb a wn&acirc; ddim yn y dirgel, ac yntef yn cei&s;io bod yn enwoc: od wyt ti yn gwneuthur y pethau hyn eglura dy hun i'r byd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys nid oedd ei frodyr yn credu yn|ddo.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna 'r Ie&s;u a ddywedodd wrthynt hwy, ni ddaeth fy am&s;er i etto: ond eich am&s;er chwi &s;ydd yn wa&s;tat yn barod.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ni ddichon y byd eich ca&s;&acirc;u chwi, ond efe a'm ca&s;&acirc; i: o herwydd fy mod i yn te&s;tiolaethu am dano, am fod ei weithredoedd ef yn ddrwg.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ewch chwi i fynu i'r &wcirc;yl hon, nid &acirc;fi i fy|nu etto i'r &wcirc;yl hon: o blegit ni<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 8.20.</NOTE> chyflawnwyd fy am&s;er i etto.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pan ddywedodd efe y pethau hyn wrthynt hwy, efe a arho&s;odd yn Galil&aelig;a.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A chyn-gynted, ac yr aeth ei frodyr ef i fynu, yna yntef a aeth i fynu i'r &wcirc;yl, nid yn o|leu, onid megis yn ddirgel.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna 'r Iddewon a'i cei&s;i&acirc;&s;ant ef yn yr &wcirc;yl, ac a ddywed&acirc;&s;ant, pa le y mae efe?</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A murmur mawr oedd a'm dano ef ym my&s;c y dyrfa: rhai a ddywedent mai g&wcirc;r da oedd efe, eraill a ddywedent, nad&ecirc;, eithr y mae efe yn twyllo 'r bobl.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Er hynny ni lefarodd neb yn eglur am dano ef rhag ofn yr Iddewon.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac yn awr pan ddarfu hanner yr &wcirc;yl, Ie|&s;u a aeth i fynu i'r Deml, ac a ddy&s;codd [y bobl.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r Iddewon a ryfedd&acirc;&s;ant gan ddywe|dyd: pa fodd y g&wcirc;yr hwn yr Scrythurau, [ac yntef er ioed] heb ddy&s;cu&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gan hynny 'r Ie&s;u a'u hattebodd hw|ynt, ac a ddywedodd: fy ny&s;ceidiaeth nid yw eiddo maufi, eithr eiddo yr hwn a'm hanfonodd fi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Os ewylly&s;ia neb wneuthur ei ewyllys ef, efe a gaiff &wcirc;ybod am y ddy&s;ceidiaeth, pa vn ai o Dduw y mae hi, ai myfi o honof fy hun &s;ydd yn llefaru.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y mae yr hwn &s;ydd yn llefaru o honaw ei hun yn cei&s;io ei ogoniant ei hun, ond yr hwn &s;ydd yn cei&s;io gogoniant yr hwn a'i hanfonodd, hwnnw &s;ydd gywir, ac anghyfiawnder nid oes ynddo ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Oni roddes<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 24 3.</NOTE> Mo&s;es i chwi gyfraith, ac nid oes neb o honoch yn gwneuthur y gyfra|ith, a pha ham yr ydych yn cei&s;io fy lladd i&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y bobl a attebodd, ac a ddywedodd, y mae gennit ti gythrael: pwy &s;ydd yn cei&s;io dy ladd di&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yr Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wr|thynt hwythau, vn weithred a wneuthym i, ac y mae yn rhyfedd gennych oll.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Mo&s;es am hynny a roddes i chwi<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 12.3.</NOTE> en|waediad, (nid o herwydd ei fod o Mo&s;es eithr o'r<NOTE N="*" PLACE="marg">gen. 17.10.</NOTE> tadau,) ac yr ydych chwi yn enwaedu ar dd&ycirc;n ar y Sabboth.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Os yw d&ycirc;n yn derbyn enwaediad ar y Sabboth heb dorri y Sabboth, a ydych chwi yn llidiog wrthifi am wneuthur d&ycirc;n ei gyd yn iach ar y Sabboth&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 1.16.</NOTE> fernwch wrth y golwg, eithr bern|wch farn gyfiawn.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y dywedodd rhai o'r Ieru&s;alomita|niaid: onid hwn yw yr hwn y maent hwy yn cei|&s;io ei ladd?</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac wele y mae yn llefaru ar gyhoedd, ac nid ydynt yn dywedyd dim wrtho ef: a &wcirc;ybu y pennaethiaid mewn gwirionedd mai hwn &s;ydd Gri&s;t yn wir&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Eithr nyni a wyddom o ba le y mae hwn, a phan ddel Cri&s;t ni &wcirc;yr neb o ba le y mae.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Am hynny yr Ie&s;u yn athrawiaethu yn y deml a lefodd, ac a ddywedodd, chwi a'm had|waenoch i, ac a &wcirc;yddoch o ba le yr ydwyfi, ac ni ddaethym i o honof fy hun, eithr y mae yn gy|wir yr hwn am hanfonodd i, yr hwn nid adwae|noch chwi.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ond myfi a'i hadwen: o blegit o honaw ef yr ydwyfi, ac efe am hanfonodd i.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Am hynny hwynt hwy a gei&s;ia&s;ant ei ddal, ond ni o&s;ododd neb law arno ef, am na dda|ethe ei awr ef etto.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A llawer o'r bobl a greda&s;ant ynddo ef, ac a ddywed&acirc;&s;ant: pan ddelo Chri&s;t a wna efe fwy o arwyddion n&acirc;'r rhai hyn y rhai a wnaeth hwn&lpunctel;</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Y Phari&s;&aelig;aid a glyw&s;ant y bobl yn grwgnach hyn am dano ef, a'r Phari&s;&aelig;aid a'r arch-offeiriaid a anfona&s;ant &s;wyddogion iw ddal ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Am hynny y dywedodd yr Ie&s;u wrthynt hwy, yr wyfi ychydig o am&s;er gyd &acirc; chwi, yna yr wyf yn myned at yr hwn a'm hanfonodd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Chwi<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 13.33.</NOTE> a'm cei&s;iwch, ac ni'm cewch, ac lle yr ydwyfi ni ellwch chwi ddyfod.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Am hynny y dywedodd yr Iddewon yn eu my&s;c eu hun: i ba le yr aiff hwn fel na cha|ffom ni ef&lpunctel; a aiff efe at y rhai a wa&s;carwyd ym my&s;c y Groegiaid, ac a ddy&s;c efe y Groegi|aid&lpunctel;</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Pa ymadrodd yw hwn a ddywedodd efe? chwi a'm cei&s;iwch, ac ni'm cewch, ac lle yr yd|wyfi ni ellwch chwi ddyfod.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac ar y<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 23.36.</NOTE> dydd mawr diwethaf o'r &wcirc;yl yr Ie&s;u a &s;afodd, ac a lefodd gan ddywedyd, od oes ar neb &s;yched, deued attafi, ac yfed.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yr hwn &s;ydd yn credu ynofi (megis y dy|wedodd yr &s;crythyr) afonydd o ddwfr bywiol a ddilifant o'i groth ef.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> (A hyn a ddywedodd efe am yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioel. 2.28. act. 2.17.</NOTE> Y&s;pryd,
<PB N="484" REF="508">yr hwn a gae y rhai a gred<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">t ynddo ef ei dder|byn: canys etto ni bua&s;e yr Y&s;pryd gl&acirc;n, am na ogonedda&s;id yr Ie&s;u etto)</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Am hynny llawer o'r bobl, wedi clywed yr ymmadrodd [hwn] a ddyweda&s;ant, yn wir hwn yw 'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 18.15.</NOTE> prophwyd.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Eraill a ddyweda&s;ant, hwn yw Cri&s;t, ac eraill a ddyweda&s;ant, ai o'r Galil&aelig;a y daw Cri&s;t&lpunctel;</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ond ydyw yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Mich. 5.2. math. 2.5.</NOTE> &s;crythyr yn dywedyd, mai o h&acirc;d Dafydd, ac o dref Bethlehem lle y bu Dafydd, y daw Cri&s;t&lpunctel;</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Felly yr aeth ymbleidio ym my&s;c y bobl o'i blegit ef.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A rhai o honynt a fynna&s;ent ei ddal ef, ond ni o&s;ododd neb ddwylo ar<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">o ef.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Felly y daeth y &s;wyddogion at yr arch|offeiriaid a'r Phari&s;&aelig;aid, ac hwynt hwy a ddy|weda&s;ant wrthynt hwy: pa ham na dduga&s;och chwi ef&lpunctel;</P>
<P N="46"><HI>46</HI> A'r &s;wyddogion a atteba&s;ant, ni lefarodd d&ycirc;n er ioed fel y d&ycirc;n hwn.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Yna y Phari&s;&aelig;aid a atteba&s;ant, a hudw|yd chwithau?</P>
<P N="48"><HI>48</HI> A gredodd neb o'r pennaethiaid ynddo ef, neu o'r Phari&s;&aelig;aid&lpunctel;</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Eithr y gwerin hyn y rhai ni &wcirc;yddant y gyfraith &s;ydd felldigedig.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Nicodemus a ddywedod wrthynt, (yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 3.2.</NOTE> hwn a ddaethe at yr Ie&s;u [liw] nos, ac oedd vn o honynt hwy)</P>
<P N="51"><HI>51</HI> A ydyw ein<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 17.8. &amp; 19.15.</NOTE> cyfraith ni yn barnu neb oddieithr clywed ganddo ef yn gyntaf, a g&wcirc;y|bod beth a wnaeth efe&lpunctel;</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Hwythau a atteba&s;ant, ac a ddyweda|&s;ant wrtho ef: a ydwyt tithe o Galil&aelig;a&lpunctel; chwi|lia a gw&ecirc;l na chododd prophwyd o Galil&aelig;a.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Ac fe aeth pob vn iw d&ycirc;.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y wraig a ddaliwyd mewn godineb yn cael barn drugarog gan Gri&s;t, yr hwn yw goleuad y byd. 14 O ba le yr oedd Cri&s;t, i ba le yr ae efe, a pha de&s;tiolaeth a barn oedd iddo ef. 32 Pwy &s;ydd rydd, a phwy &s;ydd gaeth, a pha beth a ddigwydd i b&ocirc;b vn o'r ddau. 46 puredd a gwybodaeth Cri&s;t. 59 Yr hwn hefyd &s;ydd yn cilio rhag niwed corphorol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'R Ie&s;u a aeth i fynydd yr Oliwydd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac a ddaeth trachefn y boreu i'r deml, a'r holl bobl a ddaethant atto ef: yntef gan ei&s;|tedd a'u dy&s;codd hwynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna 'r &s;crifennyddion a'r Phari&s;&aelig;aid a dduga&s;ant atto ef wraig yr hon a ddalia&s;id me|wn godineb: ac wedi ei go&s;od hi yn y canol,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Hwynt hwy a ddyweda&s;ant wrtho ef: &ocirc; Athro, y wraig hon a ddaliwyd ar y weithred yn godinebu:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 20.10.</NOTE> Mo&s;es yn y gyfraith a orchymynnodd i ni labyddio y cyfryw: beth gan hynny yr wyt ti yn ei ddywedyd&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A hyn a ddyweda&s;ant hwy gan ei demptio ef, fel y caent hwy [fodd] iw gyhuddo ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond fel yr oeddynt hwy yn parhau yn gofyn iddo ef, efe gan yminiawnni a ddywe|dodd wrthynt hwy yr hwn &s;ydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Dent. 17.6.</NOTE> yn ddibechod o honoch chwi tafled y garreg atti hi yn gyn|taf.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a ymgrymmodd eilwaith, ac a &s;cri|fennodd ar y ddaiar.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Hwythau pan glyw&s;ant hyn, wedi hefyd eu hargyoeddu gan eu cydwybod, a aethant allan y naill ar &ocirc;l y llall, gan ddechreu o'r hynaf hyd yr olaf: a gadawyd yr Ie&s;u yn vnic a'r wraig yn &s;efyll yn y canol.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A phan yminiawnodd yr Ie&s;u, ac na welodd efe neb, ond y wraig, efe a ddywedodd wrthi hi: mae y rhai a'th gyhudda&s;ant di&lpunctel; oni chondemnodd neb di&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Hithe a ddywedodd, neb &ocirc; Arglwydd: a dywedodd yr Ie&s;u wrthi hi: nid wyf finne yn dy gondemno di, d&ocirc;s, ac na phecha mwyach.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y llefarodd yr Ie&s;u wrthynt tra|chefn gan ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 1.5. &amp; 9.5.</NOTE> goleuni y hyd ydwyf fi, yr hwn, a'm dilyno i, ni rodia mewn tywyllwch, eithr efe a gaiff oleuni y bywyd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny y Phari&s;&aelig;aid a ddyweda&s;ant wrtho ef, tydi ydwyt yn te&s;tiolaethu am danat dy hun, nid gwir yw dy de&s;tiolaeth.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wr|thynt hwy, er i mi de&s;tiolaethu am danaf fy hun gwir yw fy nhe&s;tiolaeth: o blegit mi a wn o ba le y daethym, ac i ba le yr ydwyf yn my|ned, chwithau ni's gwyddoch o ba le yr wyfi yn dyfod, nac i ba le yr wyfi yn myned.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yr ydych chwi yn barnu yn &ocirc;l y cnawd nid ydwyfi yn barnu neb.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac os wyfi yn barnu, y mae fy marn i yn gywir: o blegit nid wyfi yn vnic, ond myfi a'r Tad yr hwn a'm hanfonodd i.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y mae hefyd yn &s;crifennedig yn eich<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 17.6. &amp; 19.15. math. 18.16. 2. cor. 13.1. heb. 10.28.</NOTE> cyfraith chwi, mai gwir yw te&s;tiolaeth dau dd&ycirc;n.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Myfi yw yr hwn fydd yn te&s;tiolaethu am danafi, ac y mae y Tad yr hwn a'm hanfo|nodd i yn te&s;tiolaethu am danafi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am hynny hwynt hwy a ddyweda&s;ant wrtho ef: pa le y mae dy Dad&lpunctel; yr Ie&s;u a atte|bodd nid adwaenoch na myfi, na'm T&acirc;d, ped adwaenech chwi fi, chwi a adwaenech fy Nhad hefyd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y geiriau hyn a lefarodd yr Ie&s;u yn y try&s;&s;or-d&ycirc; wrth athrawiaethu yn y Deml, ac ni ddaliodd ned ef, am na ddaethe ei awr ef etto.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y dywedodd yr Ie&s;u wrthynt hwy trachefn, yr wyfi yn myned ymmaith, ac chwi am cei&s;iwch i, ac a fyddwch feirw yn eich pe|chod: lle yr wyfi yn myned ni ellwch chwi ddy|fod.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Am hynny y ddywedodd yr Iddewon a ladd efe ef ei hun&lpunctel; gan ei fod yn dywedyd, lle yr wyfi yn myned, ni ellwch chwi ddyfod.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yntef a ddywedodd wrthynt hwy, chwy|chwi
<PB REF="509">ydych oddi i&s;od, minne wyf oddi vchod, chwy-chwi ydych o'r byd hwn, minne nid wyf o'r byd hwn.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Am hynny y dywedais wrthych, y bydd|wch chwi feirw yn eich pechodau: o blegit oni chredwch chwi mai myfi ydwyf [efe,] chwi a fyddwch feirw yn eich pechodau.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y dyweda&s;ant wrtho ef, pwy wyt ti&lpunctel; a'r Ie&s;u a ddywedodd wrthynt hwy: yr hyn yr ydwyf yn ei ddywedyd wrthych o'r de|chreuad.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y mae gennyfi lawer iw dywedyd a'i barnu am danoch chwi, eithr cywir yw yr hwn a'm hanfonodd i, a'r hyn a glywais inne ganddo ef, hynny yr wyfi yn eu mynegu i'r byd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ni wyddent hwy mai am y Tad yr oedd efe yn dywedyd wrthynt hwy.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Am hynny, dywedodd yr Ie&s;u wrthynt hwy, pan dderchafoch chwi Fab y d&ycirc;n, yna y ce|wch chwi wybod mai myfi ydwyf [efe,] ac nad wyfi yn gwneuthur dim o honof fy hun, ond megis i'm dy&s;codd fy Nhad, [felly] yr wyf yn llefaru.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac y mae yr hwn a'm hanfonodd i gyd &acirc;'m fi, ni'm gadawodd y Tad fi yn vnic: o ble|git yr wyfi yn gwneuthur b&ocirc;b am&s;er yr hyn &s;ydd foddlon ganddo ef.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Fel yr oedd efe yn llefaru hyn, llawer a greda&s;ant ynddo ef.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna dywedodd yr Ie&s;u wrth yr Iddewo~, y rhai oeddynt yn credu ynddo ef: os arho&s;wch chwi yn fyng-air maufi, chwi a fyddwch yn wir ddy&s;cyblion i mi:</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac chwi a gewch wybod y gwirionedd, a'r gwirionedd a'ch rhyddha chwi:</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Hwythau a atteba&s;ant iddo ef, h&acirc;d Abra|ham ydym ni, ac ni wa&s;anaetha&s;om ni neb er ioed: pa fodd yr wyt ti yn dywedyd, chwi a wneir yn rhyddion&lpunctel;</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yr Ie&s;u a attebodd iddynt hwy, yn w&icirc;r, yn wir meddaf i chwi, pwy<NOTE N="*" PLACE="marg">Rom. 6.16. 2. pet. 2.19.</NOTE> bynnag &s;ydd yn gwneuthur pechod, y mae efe yn w&acirc;s i bechod.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac nid yw y gw&acirc;s yn parhau yn t&ycirc; byth, y mab &s;ydd yn parhau byth.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Os y mab gan hynny a'ch rhyddh&acirc; chwi, gwir ryddion fyddwch chwi.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Mi a wn mai h&acirc;d Abraham ydych chwi, ond yr ydych chwi yn cei&s;io fy llad i am nad yw fyng-air i yn genni ynoch chwi.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yr wyfi yn traethu yr hyn a welais gyd &acirc;'m Tad i, ac yr ydych chwithau yn gwneuthur yr hyn a welloch gyd &acirc;'ch tad chwi.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Hwythau a atteba&s;ant, ac a ddyweda&s;ant wrtho ef: ein tad ni yw Abraham. Dywed|odd yr Ie&s;u wrthynt hwythau, pe plant Abra|ham fyddech chwi, gweithredoedd Abraham hefyd a wnaech chwi.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Eithr yn awr yr ydych chwi yn cei&s;io fy lladd i, d&ycirc;n a ddywedais i chwi y gwirionedd yr hwn a glywais i gan fy Nhad: hyn ni wnaeth Abraham.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Yr ydych chwi yn gwneuthur gweith|redoedd eich tad chwi, hwythau a ddyweda|&s;ant wrtho ef: nid trwy butteindra y cenhed|lwyd ni, vn Tad &s;ydd gennyn [&s;ef] Duw.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Yna y dywedodd yr Ie&s;u wrthynt hwy, pe Duw fydde eich Tad, chwi a'm careth i: ca|nys oddi wrth Dduw y deilliais, ac y daethym i: o blegit nid o honof fy hun y daethym i, ond efe a'm hanfonodd i.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Pa ham nad adwaenoch fy lleferydd i? an: na ellwch wrando fy ymadrodd i.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> O'r<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Ioan. 3.8.</NOTE> tad diafol yr ydych chwi, a thrach|wantau eich tad a fynnwch chwi eu gwneu|thur: llofrudd oedd efe o'r dechreuad, ac ni &s;a|fodd yn y gwirionedd: o blegit nid oes wirio|nedd ynddo ef: pan yw yn dywedyd celwydd, o'r eiddo ei hun y mae yn dywedyd: canys y mae yn gelwyddog, ac yn dad iddo hefyd.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ac am fy mod i yn dywedyd y gwirio|nedd, nid ydych yn credu i mi.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> &rindx; Pwy o honoch chwi a'm argyoedda i o bechod, od wyfi yn dywedyd y gwir,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl y pummed Sul o'r gra|wys.</NOTE> pa ham nad ydych chwi yn credu i mi&lpunctel;</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Ioan. 4.6.</NOTE> mae yr hwn &s;ydd o Dduw yn gw|rando geiriau Duw, a'm hynny nid ydych chwi yn gwrando, am nad ydych o Dduw.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Yna 'r attebodd yr Iddewon, ac y dywe|da&s;ant wrtho ef, ond da yr ydym ni yn dywe|dyd mai Samaritan wyt ti, a bod gennit gythrael&lpunctel;</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Yr Ie&s;u a attebodd, nid oes gennif gy|thrael, ond yr wyf yn perchi fy Nhad, ac yr yd|ych chwithau yn fy amherchi inne.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ac nid wyfi yn cei&s;io fyng-ogoniant fy hun, y mae a gais, ac a farn.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Yn wir, yn wir, meddaf i chwi, os ceidw neb fy ymadrodd mau fi, ni wel efe farwolaeth byth.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Yna y dywedodd yr Iddewon wrtho ef, yr awron y gwybuom fod gennit gythrael: bu Abraham farw a'r prophwydi, ac meddi di os ceidw neb fy ymadrodd i nid ar chwaetha efe far|wolaeth byth.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> A'i mwy wyt ti n&acirc;'n tad Abraham&lpunctel; yr hwn fu farw, a'r prophwydi fuant feirw: pwy yr wyt ti yn dy wneuthur dy hun&lpunctel;</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Attebodd yr Ie&s;u, os myfi &s;ydd yn fyng-ogoneddu fy hun nid yw fyng-ogoniant ddim: fy Nhad yw yr hwn &s;ydd yn fyng-ogoneddu i yr hwn yr ydych chwi yn dywedyd mai eich Duw chwi yw efe.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> Ond nid adnabuoch chwi ef, eithr myfi a'i hadwen ef, ac os dywedaf nad adwen ef, mi a fyddaf fel chwithau yn gelwyddog, ond mi a'i hadwen ef, ac yr wyfyn cadw ei air ef.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Gorfoledd oedd gan eich tad Abraham weled fy nydd mau fi, ac efe a welodd, ac a la|wenychodd.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Yna y dywedodd yr Iddewon wrtho ef, nid wyt ti dd&ecirc;c a deugain etto, ac a welai&s;t ti Abraham&lpunctel;</P>
<PB N="485" REF="509">
<P N="58"><HI>58</HI> Dywedodd yr Ie&s;u wrthynt, yn wir yn wir meddaf i chwi, cyn bod Abraham yr wyfi.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> Yna hwynt hwy a goda&s;ant gerrig iw taflu atto ef, a'r Ie&s;u a ymguddiodd, ac a aeth allan o'r Deml, &lindx; gan ddyfod trwy eu canol hwynt, ac felly yr aeth efe heibio.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t ar y Sabboth yn rhoddi ei olwg i vn a ane&s;id yn ddall, 13 y Phari&s;&aelig;aid wedi holi hwn a'i rieni yn ei e&s;cymuno ef allan o'r Synagog, 35 Cri&s;t yn ei dderbyn ef, ac yn ei ddy&s;cu, 39 gan ddangos peth o'r achos y daeth efe i'r byd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC wrth fyned heibio efe a ganfu ddyn dall o'i enedigaeth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'i ddi&s;cyblion a ofynna&s;ant iddo ef gan ddywedyd, Rabbi: pwy a bechodd ai hwn, ai ei rieni ef, iw eni ef yn ddall&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr Ie&s;u a attebodd, nid hwn a bechodd nai rieni chwaith, ond fel yr amlygid gweithre|doedd Duw ynddo ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Rhaid i mi weithio gwaith yr hwn am hanfonodd tra ydyw hi yn ddydd, y mae y nos yn dyfod pan ni ddichon neb weithio.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Tra yr ydwyfi yn y byd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 1.9.</NOTE> goleuni y byd ydwyfi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Wedi iddo ef ddywedyd hyn, efe a boe|rodd ar lawr, ac a wnaeth glai o'r poeryn, ac a i|rodd y clai ar lygaid y dall.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a ddywedodd wrtho ef, dos ac y|molch yn llyn Siloe, (yr hwn a gyfieithir am|fonedig) felly yr aeth efe, ac a ymolchodd, ac a ddaeth yn gweled.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y cymydogion, a'r rhai a'i gwel&s;ent ef o'r blaen mai dall oedd efe, a ddyweda&s;ant: o|nid hwn yw yr hwn oedd yn ei&s;tedd, ac yn car|dotta&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Rhai a ddyweda&s;ant, hwn yw [efe,] ac e|raill, y mae efe yn vebyg iddo ef: yntef a ddy|wedodd, myfi yw [efe.]</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y dyweda&s;ant wrtho ef: pa fodd yr agorwyd dy lygaid&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yntef a ddywedodd, d&ycirc;n a elwir Ie&s;u a wnaeth glai, ac a &icirc;rodd fy llygaid i, ac a ddywe|dodd wrthyfi: dos i'r llyn Siloe, ac ymolch, ac wedi i mi fyned ac ymolchi, mi a gefais fyng|olwg eil-waith.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y dyweda&s;ant wrtho ef, pa le y mae efe&lpunctel; dywedodd yntef, ni wn i.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Hwynt hwy a'i duga&s;ant ef at y Phari&s;&aelig;|aid yr hwn gynt a fua&s;e yn ddall.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A Sabboth oedd hi pan wnaethe yr Ie|&s;u y clai, ac agoryd ei lygaid ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny y gofynnodd y Phari&s;&aelig;aid iddo ef trachefn, pa fodd y caw&s;e efe ei olwg eil|waith: yntef a ddywedodd wrthynt hwy, clai a o&s;ododd efe ar fy llygaid, ac mi a ymolchais, ac yr wyfi yn gweled.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna rhai o'r Phari&s;&aelig;aid a ddyweda&s;ant, nid yw y d&ycirc;n hwn o Dduw gan nad yw yn cadw y Sabboth: eraill a ddyweda&s;ant, pa fodd y gall d&ycirc;n pechadurus wneuthur y cyfryw ar|wyddion&lpunctel; ac yr oedd ymbleidio yn eu my&s;c hwynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Dyweda&s;ant drachefn wrth y dall: beth yr wyt ti yn ei ddywedyd am dano ef, am ago|ryd o honaw ef dy lygaid di&lpunctel; yntef a ddywe|dodd, mai prophwyd yw efe.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Am hynny ni chrede yr Iddewon am dano ef ei fod efe yn ddall, a chael o honaw ef ei olwg drachefn, nes galw o honynt ei rieni ef yr hwn a gaw&s;e ei olwg drachefn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac hwynt hwy a ofynna&s;ant iddynt hwy gan ddywedyd, a'i hwn yw eich mab chwi yr hwn yr ydych chwi yn dywedyd ei eni yn ddall&lpunctel; pa fodd gan hynny y mae efe yn gweled yn awr&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ei rieni ef a atteba&s;ant iddynt hwy, ac a ddyweda&s;ant: nyni a wyddom mai hwn yw ein mab ni, a'i e ni ef yn ddall.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ond pa fodd y mae efe yn gweled yr awron, ni's gwyddom ni: neu pwy a agorodd ei lygaid ef ni's gwyddom ni: y mae efe mewn oe|dran, gofynnwch iddo ef, efe a ddywed am da|no ei hun.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Hyn a ddywedodd ei rieni ef am eu bod yn ofni yr Iddewon: o blegit yr Iddewon a or|deinia&s;ent eu&s;ys os cyfaddefe neb ef yn Gri&s;t, yr e&s;cymunid ef allan o'r Synagog.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Am hynny y dywedodd ei rieni ef, y mae efe mewn oedran, gofynnwch iddo ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Am hynny hwynt hwy a alwa&s;ant eil|waith y d&ycirc;n yr hwn a fua&s;e ddall<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">c a ddyweda|&s;ant wrtho ef: dod y gogoniant i Dduw, nyni a wyddom mai pechadur yw y d&ycirc;n hwn.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna yntef a attebodd, ac a ddywedodd, ni wn i a ydyw efe bechadur, vn peth a wn i, lle yr oeddwn i yn ddall, yr wyfi yn awr yn gweled.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Hwythau a ddyweda&s;ant wrtho ef dra|chefn, beth a wnaeth efe i ti&lpunctel; pa fodd yr agorodd efe dy lygaid ti&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Efe a attebodd iddynt hwy, myfi a ddy|wedais i chwi eu&s;ys, ac ni wrandaw&s;och: pa ham yr ydych yn ewylly&s;io clywed trachefn? a ydych chwithau yn ewylly&s;io myned yn ddi&s;cy|blion iddo ef&lpunctel;</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Hwythau a'i difenwa&s;ant ef, ac a ddywe|da&s;ant, bydd di ddi&s;cybl iddo ef, di&s;cyblion Mo|&s;es ydym ni.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Nyni a wyddom lefaru o Dduw wrth Mo&s;es, ond ni wyddom ni o ba le y mae hwn.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Y d&ycirc;n a attebodd, ac a ddywedodd wr|thynt hwy: yn hyn y mae rhyfeddod, na wy|ddoch o ba le y mae efe, ac efe a agorodd fy lly|gaid i.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac nyni a wyddom nad yw Duw yn gwrando pechaduriaid, ond os ydyw neb yn dduwiol, ac yn gwneuthur ei ewyllys ef, hwnnw y mae efe yn ei wrando.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ni chlywyd er ioed agoryd o neb lygaid vn a enid yn ddall.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Pe hwn ni bydde o Dduw, ni alle efe wneuthur dim.</P>
<PB REF="510">
<P N="34"><HI>34</HI> Hwythau a atteba&s;ant, ac a ddyweda|&s;ant wrtho ef: mewn pechodau y ganwyd ti oll, ac a wytti yn ein dy&s;cu ni? ac hwynt hwy a'i bwria&s;ant ef allan.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Clybu yr Ie&s;u fwrw o honynt hwy ef allan, a phan ei cafodd ef, efe a ddywedodd wr|tho ef: a wyt ti yn credu ym Mab Duw&lpunctel;</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yntef a attebodd, ac a ddywedodd: pwy yw efe &ocirc; Arglwydd, fel y credwyf ynddo ef&lpunctel;</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrtho ef, ti a'i gwelai&s;t ef, a'r hwn &s;ydd yn llefaru wrthit yw efe.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yntef a ddywedodd, yr wyfi yn credu (&ocirc; Arglwydd,) ac efe a'i addolodd ef.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd, i farnedigaeth y daethym i i'r byd hwn, fel y gwele y rhai nid y|dynt yn gweled, ac yr ele y rhai &s;ydd yn gweled yn ddeillion.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A rhai o'r Phari&s;&aelig;aid y rhai oeddynt gyd ag ef a glyw&s;ant hyn, ac a ddyweda&s;ant wrtho ef: ai deillion ydym ninnau&lpunctel;</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Dywedodd yr Ie&s;u wrthynt hwy, pe deillion fyddech, ni bydde arnoch bechod: eithr yn awr (meddwch chwi) yr ydym ni yn gwe|led: am hynny y mae eich pechod yn parhau.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am y bugail, 7 a'r drws, 13 a'r gw&acirc;s cyflog, 19 ymry&s;on yng-hylch Cri&s;t, 31 amcanu ei laby|ddio, 39 a'i ddal.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; YR w&icirc;r yn w&icirc;r meddaf i chwi yr hwn nid yw yn myned i mewn drwy yr drws i gorlan y defaid,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl ar ddie Mawrth y Sul-gwyn.</NOTE> eithr &s;ydd yn dringo ffordd a|rall, lleidr ac y&s;pailiwr yw efe.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ond yr hwn &s;ydd yn myned i mewn drwy 'r drws, yw bugail y defaid.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> I hwn y mae y dry&s;&s;or yn agoryd, ac y mae yr defaid yn gwrando ar ei lais ef: ac y mae efe yn galw ei ddefaid ei hun erbyn eu henw, ac yn eu harwain hwy allan.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac wedi iddo yrru allan ei ddefaid ei hun, efe a aiff o'u blaen hwynt, a'r defaid a'i canly|nant ef, am iddynt adnabod ei lais ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A d&ycirc;n dieithr ni's canlynant, eithr ciliant oddi wrtho, am nad adwaenant lais y dieithri|aid.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y ddammeg hon a ddywedodd yr Ie&s;u wrthynt, ond hwy ni wybuant, pa bethau oedd y rhai hyn a ddyweda&s;e efe wrthynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y dywedodd yr Ie&s;u wrthynt eil|waith, yn wir yn w&icirc;r meddaf i chwi, myfi yw drws y defaid.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cynifer oll, ac a ddaethant o'm blaen i, lla|dron ac y&s;pail-w&ycirc;r ynt, eithr ni wrandawodd y defaid arnynt.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Myfi yw 'r drws, os aiff neb i mewn drw|ofi, efe a fydd gadwedic: ac efe a aiff i mewn, ac allan, ac a gaiff borfa.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Nid yw lleidr yn dyfod ond i ladratta, ac i ladd, ac i dde&s;truwio, myfi a ddaethym er mwyn cael o honynt fywyd, a'i gael yn hela|ethach. &lindx;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> &rindx;<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl yr ail Sul ar &ocirc;l y Pa&s;c. <HI>E&s;a. 40.11. Ezec. 34.23.</HI></NOTE> Myfi yw 'r bugail da: bugail da a rydd ei enioes dros ei ddefaid.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Eithr gw&acirc;s cyflog, a'r hwn nid yw fu|gail, yr hwn nid eiddo y defaid, &s;ydd yn gweled y blaidd yn dyfod, ac yn gadel y defaid, ac yn ci|lio, a'r blaidd &s;ydd yn &s;clyfio, ac yn tarfu y de|faid.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y mae y gw&acirc;s cyflog yn ffoi, am ei fod yn w&acirc;s cyflog, ac heb ofalu am y defaid.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Myfi yw y bugail da, ac mi a adwen fy mau fi, ac am adwaenir gan fy mau fi, fel yr ed|wyn y Tad fy fi, felly yr adwaen i y T&acirc;d.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac yr ydwyf fi yn rhoddi fy enioes dros [fy] nefaid.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y mae gennifi hefyd ddefaid eraill, y rhai nid ynt o'r gorlan hon, rhaid i mi areilio y rhai hynny, a hwy a wrandawant fy llais,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 37.22.</NOTE> ac fe fydd vn gorlan, ac vn bugail. &lindx;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am hynny y mae y T&acirc;d yn fyng-haru i,<NOTE N="*" PLACE="marg">Phil. 2.7.</NOTE> am fy mod i yn dodi fy enioes, fel y cymmer|wyf eil-waith hi:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Nid yw neb yn ei dwyn oddi arnaf, ond ei rhoddi hi yr ydwyfi o honof fy hun: ac y mae i mi feddiant iw rhoddi hi, ac y mae i mi feddiant iw chymmeryd trachefn,<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 2.24.</NOTE> y gorchymyn hwn a dderbyniais i gan y T&acirc;d.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y bu eil-waith ymrafael rhwng yr Iddewon am yr ymadroddion hyn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A llawer o honynt a ddywed&acirc;&s;ant, y mae cythrael ganodo, ac y mae yn ynfydu: pa ham y gwrandewch chwi ef&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Eraill a ddywed&acirc;&s;ant: nid yw y rhain eiriau vn a chythrael ynddo, a all y cythrael ago|ryd llygaid y deillion&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac yna yr oedd y gy&s;&s;egr-&wcirc;yl yn Ieru&s;a|lem, a'r gaiaf oedd hi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r Ie&s;u a rodie yn y Deml ym mhorth Salomon.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Am hynny y daeth yr Iddewon yn ei gylch ef, ac y dywed&acirc;&s;ant wrtho, pa h&ycirc;d y peri i ni ammau&lpunctel; os dy di yw Cri&s;t, dywet i ni yn eg|lur.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A'r Ie&s;u a attebodd: dywedais i chwi, ac nid ydych yn credu y gweithredoedd yr wyfi yn eu gwneuthur yn enw fy Nh&acirc;d, y mae y rhai hyn yn te&s;tiolaethu o honofi.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ond chwi nid ydych yn credu: canys nid ydych chwi o'm defaid i, fel y dywedais i chwi.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Y mae fy nefaid i yn gwrando fy llais i, a mi a'u hadwaen hwynt, a hwy a'm canly|nant i.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac yr ydwyf finne yn rhoddi iddynt fy|wyd tragywyddol, ac ni chyfyrgollant byth, ac ni ddwg neb hwynt o'm llaw i.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Fy Nh&acirc;d i yr hwn a'u roddes hwynt i mi &s;ydd fwy n&acirc; neb oll: ac ni's gall neb eu dwyn hwy o law fy Nh&acirc;d.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Myfi a'r T&acirc;d vn ydym.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Am hynny, y cododd yr Iddewon eil|waith gerrig iw labyddio ef.</P>
<PB N="486" REF="510">
<P N="32"><HI>32</HI> A'r Ie&s;u a attebodd iddynt: llawer o wei|thredoedd da a ddango&s;ais i chwi oddi wrth fy Nh&acirc;d: am ba vn o'r gweithredoedd hynny yr ydych yn fy llabyddio&lpunctel;</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A'r Iddewon a atteba&s;ant iddo gan ddy|wedyd, nid ydym yn dy labyddio am weithred dda, eithr am gabledigaeth: ac am dy fod ti yr hwn wyt dd&ycirc;n yn dy wneuthur dy hun yn Dduw.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A'r Ie&s;u a attebodd iddynt: onid yw yn &s;crifennedic yn eich deddf chwi&lpunctel;<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 82.6.</NOTE> mi a ddywe|dais, duwiau ydych.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Os galwodd efe hwynt yn dduwiau, at y rhai y daeth gair Duw, ac ni ellir ddatod yr &s;crythur:</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A ddywedwch chwi mai cablu yr ydwyf fi, (yr hwn a &s;ancteiddiodd y Tad, ac a ddanfo|nodd i'r byd) am i mi ddywedyd, Mab Duw ydwyf&lpunctel;</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Onid wyfi yn gwneuthur gweithredo|edd fy Nhad, na chredwch i mi.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ond os myfi &s;ydd yn gwneuthur, er na chredwch i mi, credwch i'r gweithredoedd: fel y gwybyddoch ac y credoch, fod y Tad ynof fi a minne ynddo yntef.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Am hynny y cei&s;ia&s;ant ei ddala ef eil|waith, ac efe a aeth allan o'u dwylo hwynt.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac efe a aeth trachefn tros yr Iorddonen i'r lle y bua&s;e Ioan yn gyntaf yn bedyddio, ac a arho&s;odd yno.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> A llawer a ddaethant atto, ac a ddywed&acirc;|&s;ant: ni wnaeth Ioan ddim gwyrthiau, ond pob peth a'r a ddywedodd efe am hwn, oeddynt w&icirc;r.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A llawer yno a gred&acirc;&s;ant ynddo.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Marwolaeth Lazarus, a'i ail-gyfodiad. 50 Prophwydo|liaeth Caiphas.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yr oedd vn yn glaf, a'i enw oedd Laza|rus o Bethania, tref Mair a'i chwaer Martha,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Mair [hon] ydoedd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 12.3. Math. 26.7.</NOTE> yr hon a eneiniodd yr Arglwydd ag olew, ac a &s;ychodd ei draed ef &acirc;i gwallt yr hon yr oedd ei brawd Lazarus yn glaf.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny y danfonodd ei chwiorydd ef at [yr Ie&s;u] gan ddywedyd: Arglwydd, wele, y mae yr hwn &s;ydd hof gennit yn glaf.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r Ie&s;u pan glybu [hyn] a ddywedodd, nid yw y clefyd hwnnw i farwolaeth, eithr er gogoniant Duw, fel y gogonedder Mab Duw drwy hynny.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A hoff oedd gan yr Ie&s;u Fartha, a'i chwa|er, a Lazarus.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny, er cynted y clybu ei fod ef yn glaf, yna yr arho&s;odd efe ddau ddydd yn y lle yr oedd efe.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Wedi hynny y dywedodd wrth ei ddi&s;cy|blion: awn eil-waith i Iudaea.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna ei ddi&s;cyblion a ddyweda&s;ant wrtho. Rabbi, yn awr y<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 7.30. &amp; 8.59. &amp; 10 31.</NOTE> cei&s;iodd yr Iddewon dy laby|ddio, ac a wyt ti yn myned yno drachefn&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r Ie&s;u a attebodd: onid oes deuddec awr o ddydd&lpunctel; os rhodia neb y dydd ni thramg|wydda, am ei fod yn gweled goleuad y byd hwn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ond os rhodia neb y nos efe a dramg|wydda am nad oes goleuad ynddo.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Hyn a lefarodd efe, ac wedi hyn efe a ddy|wedodd wrthynt, y mae ein cyfaill Lazarus yn huno, ond yr wyfi yn myned iw ddeffroi ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y di&s;cyblion yna a ddyweda&s;ant wrtho, Arglwydd os huno y mae, efe a fydd gwych.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond yr Ie&s;u a ddyweda&s;e hyn am ei fa|rwolaeth ef, a hwy a dybia&s;ent mai am hun cw&s;c yr oedd efe yn dywedyd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y dywedodd yr Ie&s;u wrthynt yn eg|lur, bu farw Lazarus.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac y mae yn llawen gennif nad oeddwn i yno, fel y credoch, ond awn atto ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y dywedodd Thomas yr hwn a el|wir Didimus wrth ei gyd-ddi&s;cyblion, awn ninnau hefyd i farw gyd ag ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y daeth yr Ie&s;u, ac a'i cafodd ef wedi gorwedd bellach bedwar diwrnod yn y bedd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> (A Bethania oedd yn agos i Ieru&s;alem, yng-hylch pymthec &s;tad oddi wrthi)</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A llawer o'r Iddewon a ddaethant at Martha a Mair i iw cy&s;&s;uro am eu brawd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac er cynted y clybu Martha ddyfod o'r Ie&s;u, hi a aeth iw gyfarfod: ond Mair a ei&s;te|ddodd gartref.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y dywedodd Martha wrth yr Ie&s;u: Arglwydd, pe bua&s;it ti ymma, ni fua&s;e farw mo'm brawd:</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Eithr mi a wn hefyd yr awron: pa beth bynnac a ddymunech gan Dduw, y dyru Duw i ti.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrthi: fe gyfyd dy frawd di eil-waith.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Dywedodd Martha wrtho: mi a wn y cyfyd efe eil-waith yn yr adgyfodiad y dydd di|weddaf.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Dywedodd yr Ie&s;u wrthi: myfi yw 'r cyfodiad a'r bywyd: y neb a gredo ynof, er iddo farw fydd byw.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A phwy bynnac &s;ydd yn fyw ac yn credu ynofi ni bydd marw byth: a ydwyt ti yn credu hyn&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Hi a ddywedodd: ydwyf Arglwydd, yr wyfi yn credu mai ti yw y Cri&s;t Mab Duw, yr hwn oedd i ddyfod i'r byd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac wedi iddi ddywedyd hynny, hi a aeth ymmaith, ac a alwodd yn ddirgel ei chwaer Mair gan ddywedyd, fe ddaeth yr Athro, ac y mae yn galw am danat.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Pan glybu hi, hi a gododd yn ebrwydd, ac a ddaeth atto ef.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Canys ni ddaethe yr Ie&s;u etto i'r dref, ond yr oedd efe yn y lle yr aethe Martha i gyfar|fod ag ef.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna yr Iddewon, y rhai oeddynt gyd &acirc; hi yn y t&ycirc; yn ei chy&s;&s;uro hi, pan wel&s;ant Mair
<PB REF="511">yn codi yn ebrwydd, ac yn myned allan, a'i can|lyn&acirc;&s;ant hi, gan ddywedyd: y mae hi yn my|ned ac y bedd i &wcirc;ylo yno.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna wedi dyfod Mair lle yr oedd yr Ie|&s;u, pan welodd hi ef, hi a &s;yrthiodd i lawr wrth ei draed ef, gan ddywedyd wrtho: Arglwydd pe bua&s;it ti ymma, ni bua&s;e fy mrawd farw.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A phan welodd yr Ie&s;u hi yn &wcirc;ylo, a'r Iddewon [hefyd] y rhai a ddaethent gyd &acirc; hi yn &wcirc;ylo, efe a riddfanodd yn yr y&s;pryd, ac a ym|gynhyrfodd, ac a ddywedodd:</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Pa le y rhoe&s;och chwi ef&lpunctel; yna y dywe|d&acirc;&s;ant wrtho: Arglwydd, tyret, a gw&ecirc;l.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Y'r Ie&s;u a wylodd.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Am hynny y dywedodd yr Iddewon, we|le, fel yr oedd efe yn ei garu ef.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Eithr rhai o honynt a ddywed&acirc;&s;ant: oni alla&s;e hwn, yr hwn a agorodd lygaid y dall beri na bua&s;e hwn farw&lpunctel;</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yna yr Ie&s;u a riddfannodd eilwaith yn|ddo ei hun, ac a ddaeth at y bedd, ac ogof oedd, a charreg a ddoda&s;id arno.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Dywedodd yr Ie&s;u: codwch y garreg a Martha chwaer yr hwn a fua&s;e farw, a ddy|wedodd wrtho: Arglwydd, y mae efe weithi|an yn drewi, herwydd y mae [yn farw] er ys pedwar diwrnod.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrthi: oni ddywe|dais i ti, pes credit, y ceit ti weled gogoniant Duw&lpunctel;</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Yna y cod&acirc;&s;ant y garreg lle yr oedd y marw wedi ei ofod: a'r Ie&s;u gan godi ei olwg i fynu a ddywedodd, y Tad, yr wyf yn diolch i ti, am wrando o honot arnaf.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ond mi a &wcirc;yddwn dy fod ti yn fyng|wrando bob am&s;er, eithr er mwyn y bobl y rhai ydynt yn &s;efyll o'm hamgylch, y dywedais, fel y credant mai ty di a'm hanfonai&s;t i.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ac wedi iddo ddywedyd hyn: efe a le|fodd &acirc; llef vchel: Lazarus, tyret allan.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Yna yr hwn a fua&s;e farw a ddaeth allan, yn rhwym ei draed a'i ddwylo mewn amdo, a'i wyneb a rwyma&s;id &acirc; napcyn, a dywedodd yr Ie&s;u wrthynt, gollyngwch ef, a gedwch iddo fyned ymmaith.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Yna llawer o'r Iddewon y rhai a ddae|thent ac Mair, ac a wel&s;ent y pethau a wnaethe yr Ie&s;u, a gred&acirc;&s;ant ynddo ef.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Eithr rhai o honynt a aethant ymmaith at y Phari&s;aeaid, ac a ddywed&acirc;&s;ant iddynt y pe|thau a wnaethe yr Ie&s;u.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Yna yr arch-offeiriaid, a'r Phari&s;aeaid a ga&s;cla&s;ant gyngor, ac a ddyweda&s;ant, Pa beth a wnawn? Canys y mae y d&ycirc;n ymma yn gw|neuthur llawer o arwyddion.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Os gadawn ni ef felly, pawb a gredant iddo, ac fe a ddaw y Rhufeiniaid, ac a ddifethant ein lle ni a'n cenedl.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Yna Caiphas vn o honynt, yr hwn oedd arch-offeiriad y flwyddyn honno, a ddywedodd wrthynt: nid ydych chwi yn g&wcirc;ybod dim:</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Nac yn y&s;tyried, mai buddiol yw i ni farw o vn d&ycirc;n dros y bobl: ac na chyfyrgoller y ge|nedl oll.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Hyn a ddywedodd efe, nid o honaw ei hun, eithr am ei fod yn arch-offeiriad y flwy|ddyn honno, efe a brophwydodd y bydde yr Ie&s;u farw dros y genedl:</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Ac nid tros y genedl honno yn vnic, eithr hefyd er ca&s;clu yng-hyd blant Duw, y rhai a wa&s;cara&s;id.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Yna o'r dydd hwnnw allan y cyd-ym|gynghora&s;ant am ei ladd ef.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Am hynny ni rodiodd yr Ie&s;u mwy yn amlwg ym my&s;c yr Iddewon, ond efe a aeth oddi yno i'r wlad yr hon &s;ydd yn agos i'r ania|lwch, i ddinas a elwir Ephraim, ac a arh&ocirc;dd yno gyd &acirc;'i ddi&s;cyblion.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> A Pha&s;c yr Iddewon oedd yn agos, a llawer a aethant o'r wl&acirc;d honno i fynu i Ie|ru&s;alem o flaen y Pa&s;c, iw hymlanhau eu hu|nain.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Yna y cei&s;i&acirc;&s;ant yr Ie&s;u, a dywedodd y naill wrth y llall yn &s;efyll yn y Deml, beth a dybiwch chwi, gan na ddaeth efe i'r &wcirc;yl&lpunctel;</P>
<P N="57"><HI>57</HI> A'r arch-offeiriaid a'r Phari&s;aeaid a roe|&s;ent orchymyn os gwydde neb pa le yr oedd efe, ar fynegu, i gael ei ddal ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Mair yn eneinio traed yr Ie&s;u ag enaint. 4 Iudas yn grwgnach. 10 Yr Iddewon yn cei&s;io dal Cri&s;t a La|zarus. 14 Ie&s;u yn marchogeth yr a&s;&s;yn. 28 Gogo|nedd Cri&s;t o'r nef. 42 Rhai yn credu ac heb gyffe&s;u.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.6. Marc. 14.3.</NOTE> yr Ie&s;u chwe diwrnod cyn y Pa&s;c a ddaeth i Bethania lle yr oedd Lazarus yr hwn a fua&s;e farw, yr hwn a goda&s;e efe o farw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yno y gwnaethant iddo ef &s;wpper, a Mar|tha oedd yn gwa&s;anaethu: a Lazarus oedd vn o'r rhai a ei&s;teddent gyd ag ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y cymmerth Mair bwys o enaint nard gwlyb, gwerthfawr, ac a eneiniodd draed yr Ie&s;u, ac a &s;ychodd eu draed ef &acirc;'i gwalt, a'r t&ycirc; a lanwyd gan aroglau yr enaint.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Am hynny y dywedodd vn o'i ddi&s;cyblion ef [&s;ef] Iudas [mab] Simon I&s;cariotes yr hwn oedd ar ei fradychu ef,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pa ham na werthid yr enaint hwn er try|chant ceiniog, ai roddi i'r tlodion?</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a ddywedodd hyn, nid o herwydd ei fod yn gofalu dros y tlodion, ond am ei fod efe yn lleidr, ac yn cadw yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 13.29.</NOTE> pwrs, ac yn arwain yr hyn a roddid ynddo.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd: gedwch iddi, er|byn dydd fyng-hladdedigaeth y cadwodd hi hyn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys yr ydych chwi yn cael y tlodion bob am&s;er gyd &acirc; chwi, ond ni'm cewch fi bob am&s;er.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Felly tyrfa fawr o'r Iddewon a wybu ei fod efe yno, ac a ddaethant nid er mwyn yr Ie|&s;u yn vnic, ond er mwyn gweled Lazarus he|fyd, yr hwn a goda&s;e efe o feirw.</P>
<PB N="488" REF="511">
<P N="10"><HI>10</HI> Yna yr ymgynghorodd yr arch-offeiri|aid am ladd Lazarus hefyd:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am fyned o lawer o'r Iddewon ymmaith o'i achos ef, a chredu yn yr Ie&s;u.</P>
<P N="12"><HI>12</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 21.8. Marc. 11.8. Luc. 19.35.</NOTE> Trannoeth tyrfa fawr, yr hon a ddae|the i'r &wcirc;yl, pan glyw&s;ant ddyfod o Ie&s;u i Ieru|&s;alem,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Hwy a gymmera&s;ant geingciau o'r palm|w&ycirc;dd, ac a aethant allan i gyfarfod ag ef, ac a le|fa&s;ant, <HI>Ho&s;anna,</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 118.26.</NOTE> bendigedic yw 'r neb &s;ydd yn dyfod yn enw yr Arglwydd, yn Frenin ar I|&s;rael.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r Ie&s;u a gafodd a&s;&s;ynnau, ac a ei&s;te|ddodd arni, megis y mae yn &s;crifennedic:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Nac ofna&ocirc; ferch Sion:<NOTE N="*" PLACE="marg">Zach. 9.9.</NOTE> wele, dy Fre|nin yn dyfod gan ei&s;tedd ar ebol a&s;&s;yn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac ni &wcirc;ybu ei ddi&s;cyblion ef beth oedd hyn ar y cyntaf, eithr wedi gogoneddu yr Ie&s;u, yna y cofi&acirc;&s;ant fod y pethau hyn yn &s;crifenne|dic am dano, ac iddynt wneuthur hyn iddo.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r dyrfa yr hon oedd gyd ag ef pan al|wodd efe Lazarus o'r bedd, a'i godi ef o farw, a ddug de&s;tiolaeth.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Am hynny, y daeth y dyrfa hefyd i gyfar|fod ag ef, am glywed o honynt iddo wneuthur yr arwydd hwn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r Phari&s;&aelig;aid a ddywed&acirc;&s;ant yn eu plith eu hunain, a welwchi nad ydych chwi yn tyccio dim&lpunctel; wele y mae y byd [oll] yn myned ar ei &ocirc;l ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac yr oedd rhai Groegiaid o'r rhai dda|ethent i fynu i addoli ar yr &wcirc;yl.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r rhai hynny a ddaethant at Philip yr hwn oedd o Beth&s;aida yn Galil&aelig;a, ac a ofynn&acirc;|&s;ant iddo, gan ddywedyd, arglwydd: ni a ewy|lly&s;iem weled yr Ie&s;u.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac Philip a ddaeth, ac a ddywedodd i Andreas, Andreas hefyd a Philip a ddywed&acirc;|&s;ant i'r Ie&s;u.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r Ie&s;u a attebodd iddynt, fe ddaeth yr awr y gogoneddir Mab y d&ycirc;n.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r meddaf i chwi: oni &s;yrth y gronyn gwenith i'r ddaiar a marw, hwnnw a erys yn vnic, eithr os bydd efe marw, efe a ddwg lawer o ffrwyth.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.39. Marc. 8.35. Luc. 9.24.</NOTE> neb a garo ei enioes a'i cyll hi, a'r neb a ga&s;&acirc;o ei enioes yn y byd hwn, a'i ceidw hi i fy|wyd tragywyddol.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Os gwa&s;anaetha neb fi, dilyned fi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 17.24.</NOTE> a pha le bynnac y byddwyf fi, yna y bydd fyng|weinidog i hefyd: ac os gwa&s;anaetha neb fi, y Tad a'i hanrhydedda ef.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Y mae fy enaid yr awr hon yn drallodus, a pha beth a ddywedaf, &ocirc; Dad gwaret fi rhag yr awr hon, eithr er mwyn hyn y daethym i'r awr hon.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Oh Dad gogonedda dy enw, yna y da|eth llef o'r nef: [&s;ef] mi a'i gogoneddais, ac a'i gogoneddaf eil-waith.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A'r dyrfa yr hon oedd yn &s;efyll, ac yn cly|wed, a ddywedodd mai taran oedd: eraill a ddy|wed&acirc;&s;ant, Angel a ymddiddanodd ag ef.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A'r Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd, nid o'm hachos i y bu y llais hwn: ond o'ch achos chwi.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yn awr y mae barn y byd hwn: yn awr y bwrir allan dywy&s;og y byd hwn.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A minne os derchefir fi oddi ar y ddaiar, a dynnaf bawb attaf fy hun.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A hyn a ddywedodd efe, gan arwyddo, o ba angeu y bydde farw.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A'r dyrfa a attebodd iddo, ni a glyw&s;om<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 89.36. Ezech. 37.25.</NOTE> o'r ddeddf fod Cri&s;t yn aros yn dragywyddol: pa wedd wrth hynny y dywedi di fod yn rhaid der|chafu Mab y d&ycirc;n&lpunctel; pwy ydyw hwnnw, Mab y dyn&lpunctel;</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrthynt, etto y|chydig ennyd y mae y<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 1.9.</NOTE> goleuni gyd &acirc; chwi: rhodiwch tra fyddo i chwi oleuni, rhag i'r tywy|llwch eich goddiwes, a'r hwn &s;ydd yn rhodio mewn tywyllwch, ni &wcirc;yr i ba le yr &ecirc;l.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Tra fyddo gennych oleuni credwch yn y goleuni, fel y byddoch blant y goleuni, hyn a ddywedodd yr Ie&s;u, ac efe a ymadawodd, ac a ymguddiodd rhagddynt.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac er gwneuthur o honaw ef gymmaint o wrthiau yn eu gwydd hwynt, ni chred&acirc;&s;ant ynddo.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Fel y cyflawnid ymadrodd<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 53.1.</NOTE> E&s;aias y prophwyd, yr hwn a ddywedodd efe: &ocirc; Arglw|ydd pwy a gred ein ymadrodd ni? ac i bwy y datguddiwyd braich yr Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Am hynny ni allent gredu, am i E&s;aias ddywedyd eil-waith.</P>
<P N="40"><HI>40</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 6.9. Math. 13.14. Marc. 4.12. Luc. 8.10. Act. 28.26. Rom. 11.8.</NOTE> Efe a ddallodd eu llygaid, ac a gale|dodd eu calon, fel na's gwelent &acirc;'u llygaid, na deall &acirc;'u calon, nac ymchwelyd, ac i mi eu hia|ch&acirc;u hwynt.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Y pethau hyn a ddywedodd E&s;aias, pan welodd ei ogoniant ef, a phan lefarodd am dano ef.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Er hynny llawer o'r pennaduriaid a gre|da&s;ant ynddo, ond o blegit y Phari&s;&aelig;aid, ni chy|ffe&s;a&s;ant rhag eu rhoi allan o'r Synagog.</P>
<P N="43"><HI>43</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 5.41.</NOTE> Canys hwy a garent foliant dynion yn fwy n&acirc; moliant Duw.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A'r Ie&s;u a lefodd, ac a ddywedodd: yr hwn &s;ydd yn credu ynof fi, nid ynof fi y mae efe yn credu, ond yn yr hwn a'm danfonodd i.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A'r hwn &s;ydd yn fyng-weled i &s;ydd yn gweled yr hwn a'm anfonodd i.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Mi a ddaethym<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 3.19.</NOTE> yn oleuni i'r byd, fel na'd arho&s;e neb mewn tywyllwch a'r y &s;ydd yn credu ynof fi.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Ac os clyw neb fyng-eiriau, ac ni chred, nid ydwyf fi yn ei farnu ef, am na ddaethym i farnu y byd, eithr i achub y byd.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Y &s;awl a'm dirmygo i, ac ni dderbyn fyng|eiriau, y mae iddo ef vn a'i barn: y<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 16.16.</NOTE> gair a ddy|wedais i, hwnnw a'i barn ef yn y dydd diweddaf.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Canys ni leferais i o honof fy hun, ond y Tad yr hwn a'm hanfonodd i, efe a orchymyn|nodd
<PB REF="512">i mi beth a ddywedwn, a pheth a lefarwn.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> A mi a wn fod ei orchymyn ef yn fywyd tragywyddol, am hynny y pethau yr wyfi yn eu llefaru, felly yr wyf yn llefaru, fel y dywedodd y T&acirc;d wrthif.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cri&s;t yn golchi traed yr Apo&s;tolion, 6 yr ymddi|ddan a fu rhyngddo &acirc; Phetr, 18 bradychiad Cri&s;t, 35 drwy gariad perffaith yr adwaenir di&s;cyblion Cri&s;t, 37 hyder Petr a'i wendid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CYn<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.1. Marc. 14.1. Luc. 22.1.</NOTE> g&wcirc;yl y Pa&s;c, yr Ie&s;u yn g&wcirc;ybod dy|fod ei awr i fyned o'r byd ymma at y Tad, [ac] yn caru yr eiddo y rhai oeddynt yn y b&ycirc;d, hyd y diwedd y carodd efe hwynt.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A hwynt ar &s;wpper (wedi i ddiafol eu&s;us yrru yng-halon Iudas [fab] Simon I&s;cario|tes, ei fradychu ef)</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr Ie&s;u yn g&wcirc;ybod roddi o'r Tad bob peth oll yn ei ddwylo ef, a'i fod wedi dyfod oddi wrth Dduw, ac yn myned at Dduw,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Efe a gyfododd oddi a'r ei &s;wpper, ac a fwriodd heibio ei gochl-wi&s;c, a chan gymmeryd tywel, efe a ymwregy&s;odd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Wedi hynny efe a dywalltodd ddwfr i'r cawg, ac a ddechreuodd olchi traed y di&s;cybli|on, a'u &s;ychu &acirc;'r lliain, &acirc;'r hwn y gwregy&s;a&s;id ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y daeth efe at Simon Petr, ac yntef a ddywedodd wrtho, &ocirc; Arglwydd, a'i tydi a olchi fy nrhaed i&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r Ie&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wr|tho, y peth yr wyf fi yn ei wneuthur, ni wyddo&s;t di yr awron: eithr ti a gei &wcirc;ybod yn &ocirc;l hyn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Petr a ddywedodd wrtho: ni chei olchi fy nrhaed i byth, ac attebodd yr Ie&s;u iddo: oni ol|chaf dy di, nid oes i ti gyfran gyd &acirc; myfi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Simon Petr a ddywedodd wrtho: &ocirc; Ar|glwydd, nid fy nrhaed i yn vnic, ond fy nwy|law, am pen hefyd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrtho, yr hwn a olchwyd, nid rhaid iddo ond golchi ei draed, ei|thr y mae yn l&acirc;n oll: a<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 15.3.</NOTE> chwithau ydych yn l&acirc;n, ond nid bob vn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys efe a &wcirc;ydde pwy a'i bradyche ef, ac am hynny y dywedodd: nid ydych chwi yn l&acirc;n bob vn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Felly wedi iddo olchi eu traed hwy, a chymmeryd ei gochl-wi&s;c am dano, gan ei&s;tedd ail-waith y dywedodd wrthynt, a &wcirc;yddoch chwi pa beth a wnaethum i chwi&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yr ydych chwi yn fyng-alwi, yr Athro, yr Arglwydd: a da y dywedwch: o herwydd, yr wyfi [felly.]</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am hynny, os myfi yn Arglwydd, ac yn Athro, a olchais eich traed chwi, chwithau a ddylech hefyd olchi traed eu gilydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys mi a ddodais &s;iampl i chwi i wneuthur o honoch fel y gwneuthum i chwi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 15.20. Math. 10.24. Luc. 6.40.</NOTE> wir, yn w&icirc;r meddaf i chwi: nid yw 'r gw&acirc;s yn fwy n&acirc;'i arglwydd, na'r cennadwr yn fwy n&acirc;'r hwn a'i danfonodd ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Os g&wcirc;yddoch y pethau hyn, gwyn eich b&ycirc;d, os chwi a'u gwnewch hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Nid wyfi yn dywedyd am danoch oll, mi a wn pwy a etholais, ond er cyflawni yr &s;cry|thur, [&s;ef:]<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 40.9.</NOTE> hwn &s;ydd yn bwyta bara gyd &acirc; mi, a gododd ei &s;odl yn fy erbyn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Bellach yr wyf yn dywedyd wrthych, cyn ei ddyfod, fel gwedi y d&ecirc;l y credoch mai my|fi yw efe.</P>
<P N="20"><HI>20</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.40. Luc. 10.16.</NOTE> Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r meddaf i chwi: yr hwn &s;ydd yn derbyn y neb a ddanfonwyfi, &s;ydd yn fy nerbyn i, a'r hwn &s;ydd yn fy nerbyn i, &s;ydd yn derbyn y neb am danfonodd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Wedi i'r Ie&s;u ddywedyd hyn, efe a gy|ffroiwyd yn yr y&s;pryd, ac a de&s;tiolaethodd, ac a ddywedodd, yn w&icirc;r, yn w&icirc;r, meddaf i chwi, mai vn o honoch a'm bradycha fi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.21. Marc. 14.18. Luc. 22.21.</NOTE> Am hynny yr edrychodd y di&s;cyblion ar ei gilydd, gan ammau am bwy y dyweda&s;e efe.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna vn o'i ddi&s;cyblion ef, oedd yn pwy|&s;o ar fonwes yr Ie&s;u, [&s;ef] yr hwn yr oedd Ie|&s;u yn ei garu.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac fe a amneidiodd Simon Petr ar hwn, i ofyn, pwy oedd yr hwn a ddyweda&s;e efe am dano.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac yntef yn pwy&s;o ar fynwes Ie&s;u, a ddywedodd wrtho, &ocirc; Arglwydd, pwy yw efe.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A'r Ie&s;u a attebodd, hwnnw yw efe i'r hwn y rhoddaf fi dammaid wedi ei wlychu, ac wedi iddo wlychu y tammaid efe a'i rhoddodd i Iudas [fab] Simon I&s;cariotes.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac ar &ocirc;l y tammaid yr aeth Satan i mewn iddo, ac yna y dywedodd yr Ie&s;u wrtho: a wne|lech, gwna ar frys.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac ni wydde neb o'r rhai oeddynt yn ei|&s;tedd, am ba beth y dyweda&s;e efe hynny wrtho.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Canys rhai oedd yn tybied, mai am fod y g&ocirc;d gyd ag Iudas, y dyweda&s;e Ie&s;u wrtho: pryn y pethau &s;ydd anghenrhaid i ni erbyn yr &wcirc;yl, neu ar ddodi o honaw ef beth i'r tlodion.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac yntef wedi derbyn y tammaid, a aeth allan yn ebrwydd: ac yr oedd hi yn nos.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac wedi iddo fyned allan, yr Ie&s;u a ddy|wedodd, yn awr y gogoneddwyd Mab y d&ycirc;n, a Duw a ogoneddwyd ynddo ef.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Os gogoneddwyd Duw ynddo ef, Duw hefyd a'i gogonedda ef ynddo ei hun, ac yn ebrwydd y gogonedda efe ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> O blant bychain etto yr wyf ennyd fe|chan gyd &acirc; chwi, chwi a'm cei&s;iwch, ac fel<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 7.34.</NOTE> y dywedais wrth yr Iddewon, yr ydwyf yn dywe|dyd wrthych chwi hefyd yr awron: i'r lle yr yd|wyf fi yn myned ni ellwch chwi ddyfod.</P>
<P N="34"><HI>34</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Lef. 19.18. Math. 22.39. Ioan. 4.21.</NOTE> Gorchymyn newydd yr wyf yn ei ro|ddi i chwi, ar garu o honoch ei gilydd, fel y ce|rais i chwi, ar garu o honoch ei gilydd felly.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Wrth hyn yr adnebydd pawb eich bod yn ddi&s;cyblion i mi, os bydd cariad rhwng pawb o honoch a'i gilydd.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A Simon Petr a ddywedodd wrtho: &ocirc; Arglwydd i ba le yr ydwyt ti yn myned, yr Ie&s;u a attebodd iddo,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.33. Marc. 14.29.</NOTE> lle yr ydwyfi yn myned ni elli
<PB N="489" REF="512">di yr awron fyng-hanlyn: eithr yn &ocirc;l hyn i'm canlyni,</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Petr a ddywedodd wrtho: &ocirc; Arglwydd, pa ham na allaf fi dy ganlyn yr awron&lpunctel; mi a ro|ddaf fy einioes dro&s;ot.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yr Ie&s;u a'i hattebodd, a roddi di dy eini|oes dro&s;ofi&lpunctel; yn w&icirc;r, yn w&icirc;r meddaf i ti: ni ch&acirc;n y ceiliog nes i ti fyng-wadu dair gwaith.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ie&s;u yn cy&s;&s;uro ei ddi&s;cyblion erbyn blinder. 6 Yn dangos mai efe yw 'r ffordd at y Tad. 16 Yn addo yr Y&s;pryd gl&acirc;n iddynt. 21 Ac yn eu rhybuddio am ei fynediad at y Tad.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; NA thralloder eich calon:<NOTE PLACE="marg">Yr Efyngil ar ddigwyl Philip ac Iaco.</NOTE> yr ydych yn credu yn Nuw, credwch ynofi hefyd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yn nh&ycirc; fy Nhad y mae llawer o drigfan|nau, a phe amgen mi a ddyweda&s;wn i chwi, yr wyfi yn myned i baratoi lle i chwi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A phan elwyf, a pharatoi lle i chwi, mi a ddeuaf eilwaith ac a'ch cymmeraf ataf fy hun: fel lle yr wyfi, y byddoch chwithau hefyd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A chwi a &wcirc;yddoch i ba le yr wyfi yn my|ned, a'r ffordd a &wcirc;yddoch.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Dywedodd Thomas wrtho: &ocirc; Arglwydd, ni &wcirc;yddom ni i ba le yr aei di, am hynny pa wedd y gallwn ni &wcirc;ybod y ffordd&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrtho ef. Myfi yw y ffordd, a'r gwirionedd, a'r bywyd: nid yw neb yn dyfod at y Tad, ond trwof fi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pes adnaba&s;ech fi, fy Nhad hefyd a adna|ba&s;ech: ac weithian yr adwaenoch ef, a chwi a'i gwel&s;och ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Dywedodd Philip wrtho: &ocirc; Arglwydd, dangos i ni y Tad, a digon i ni [hynny.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr Ie&s;u a ddywedodd, a ydwyf gyhyd o am&s;er gyd &acirc; chwi, ac ni adnabuoch fi&lpunctel; Philip, y neb a'm gwelodd i, a welodd y Tad, pa wedd wrth hynny y dywedi di&lpunctel; dangos i ni y Tad.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Onid wyt yn credu fy m&ocirc;d i yn y Tad, a'r Tad ynof-inne&lpunctel; y geiriau y rhai yr wyfi yn eu traethu wrthych, nid o honofi fy hun yr wyf yn eu traethu, ond y Tad yr hwn &s;ydd yn aros ynof efe &s;ydd yn gwneuthur y gweithredoedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Credwch fi, fy mod i yn y Tad, a'r Tad ynof-inne: ond &ecirc;, credwch fi er mwyn y gwei|thredoedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yn w&icirc;r yn w&icirc;r meddaf i chwi yr hwn a gredo ynofi, y gweithredoedd yr wyfi yn eu gw|neuthur, yntef a'u gwna, a mwy n&acirc;'r rhai hyn|ny a wna efe: canys at y Tad yr wyf yn myned.</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 7.7. Marc. 11.14. loa. 16.2.3.</NOTE> A pha beth bynnac a ofynnoch yn fy e|nw, hynny a wnaf, fel y gogonedder y Tad yn y Mab.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Os gofynnwch ddim yn fy enw i, mi a'i gwnaf. &lindx;</P>
<P N="15">&rindx; <HI>15</HI> O cherwch fi,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl ar ddyddy Sulgwyn.</NOTE> cedwch fyng-orchymyn|nion.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A mi a weddiaf ar y Tad, ac efe a rydd i chwi ddiddanwr arall, i aros gyd &acirc; chwi yn dra|gywyddol:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y&s;pryd y gwirionedd yr hwn ni ddichon y byd ei dderbyn, am nad yw yn ei weled, ac am nad yw yn ei adnabod ef. Ond chwi a'r had|waenoch ef, o herwydd y mae yn aros gyd &acirc; chwi, ac ynoch y bydd efe,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Nis gadawaf chwi yn ymddifaid, mi a ddeuaf attoch chwi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Etto ennyd bach, a'r byd ni'm gw&ecirc;l mwy: eithr chwi a'm gwelwch: canys byw wyfi, a byw fyddwch chwithau.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y dydd hwnnw y g&wcirc;ybyddwch fy mod i yn fy Nhad, a chwi ynofi, a mine ynoch chwi|thau.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y neb &s;ydd a'm gorchymynnion i gan|ddo, ac yn eu cadw hwynt, efe yw 'r hwn &s;ydd yn fyng-haru i: a'r &s;awl &s;ydd yn fyng-haru i a gerir gan fy Nhad i, a minne a'i caraf ef, ac a'm hegluraf fy h&ucirc;n iddo ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Dywedodd Iudas wrtho: (nid yr I&s;ca|riotes) &ocirc; Arglwydd, pa beth yw 'r achos yr eg|luri dy hun i ni, ac nid i'r b&ycirc;d&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r Ie&s;u a attebodd ac a ddywedodd wr|tho: os c&acirc;r neb fi, efe a geidw fyng-air, a'm T&acirc;d di c&acirc;r yntef: a nyni a ddeuwn atto, ac a arho&s;wn gyd ag ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y neb ni'm c&acirc;r i, ni cheidw mo'm geiri|au, a'r gair a glyw&s;och, nid eiddo fi ydyw, ond eiddo y T&acirc;d yr hwn a'm hanfonodd i.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Hyn a ddywedais wrthych yn aros gyd &acirc; chwi.</P>
<P N="26"><HI>26</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 15.20.</NOTE> Eithr y diddanudd [&s;ef] yr Y&s;pryd gl&acirc;n, yr hwn a enfyn y T&acirc;d yn fy enw i, hwnnw a ddy&s;c i chwi bob peth, ac a eilw bob peth yn eich cof chwi, a'r a ddywedais i wrthych.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yr wyf yn gadel i chwi dangnheddyf, fy nhangneddyf yr ydwyf yn ei rhoddi i chwi, nid fel y mae y byd yn rhoddi yr wyf fi yn rhoddi, na thralloder eich calon, ac nac ofned.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Clyw&s;och fel y dywedais wrthych: yr wyf yn myned ymmaith, a deuaf attoch, pe ca|ra&s;ech fi, llawena&s;ech, am i mi ddywedyd: yr wyf yn myned at y T&acirc;d: canys y mae fy Nh&acirc;d yn fwy n&acirc; myfi.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac yr awr hon y dywedais i chwi cyn ei ddyfod, fel y credoch pan ddelo.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yn &ocirc;l hyn ni ddywedaf nemmawr wrth|ych: canys tywy&s;og y byd hwn &s;ydd yn dyfod, ond nid yw efe yn cael dim ynofi.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ond fel y gwypo yr b&ycirc;d fy mod i yn ca|ru y Tad, ac megis y gorchymynnodd y T&acirc;d i mi, felly yr wyf yn gwneuthur. &lindx; Codwch, awn oddi ymma.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Parabl Cri&s;t am y win-wydden a'i changhenhau. 9 Am gariad perffaith. 17 Am y byd hwn. 24 Am weithre|doedd Cri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; MYfi yw 'r w&icirc;r win-wydden,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl ar ddigwyl Marc.</NOTE> a'm Tad yw 'r llafurwr.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pob<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 15.13.</NOTE> cangen heb ddwyn ffrwyth ynofi, y mae efe yn ei thynnu ymmaith: a phob vn a ddygo ffrwyth, efe a'i gl&acirc;nh&acirc;, fel y dygo fwy o ffrwyth,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 13.10.</NOTE> awr yr ydych chwi yn l&acirc;n gan y
<PB REF="513">gair a leferais i wrthych.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Arho&s;wch ynof, a mi ynoch, fel na all cang|en ddwyn ffrwyth o honi ei hun, [&s;ef] onid erys yn y win-wydden, felly ni [ellwch] chwithau, onid arho&s;wch ynof.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Myfi yw 'r win-wydden, chwithau yw 'r canghennau: yr hwn a arho&s;o ynof, a minne ynddo yntef, hwnnw a dd&wcirc;g ffrwyth lawer. Canys hebof fi ni ellwch chwi wneuthur dim.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Os<NOTE N="*" PLACE="marg">Colo&s;&s;. 1.23.</NOTE> neb nid erys ynof fi, efe a deflir all|an fel cangen, ac a wywa: a [rhai] a'i ca&s;clant, ac a'i bwriant yn t&acirc;n, ac a lo&s;cir.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O's archo&s;wch ynof, ac os erys fyng-eiri|au ynoch,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 3.22.</NOTE> beth bynnac a ewylly&s;ioch gofyn|nwch, ac fe a'i gwneir i chwi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yn hyn y gogoneddir fy Nh&acirc;d ar ddwyn o honoch ffrwyth lawer: a'ch gwneuthur yn ddi&s;cyblion i mi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Fel y carodd y T&acirc;d fi, felly y cerais chwi|thau, arho&s;wch yn fyng-hariad.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Os cedwch fyng-orchymynnion, chwi a arho&s;wch yn fyng-hariad: fel y cedwais i or|chymynnion fy Nh&acirc;d, ac yr wyf yn aros yn ei gariad ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Hyn a ddywedais wrthych, fel yr arh&ocirc;&s;o fy llawenydd ynoch, a bod eich llawenydd yn gyflawn. &lindx;</P>
<P N="12">&rindx; <HI>12</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl ar ddigwyl S. Barnabe.</NOTE> Dymma fyng-orchymyn i, ar i chwi garu eu gilydd, fel y cerais chwi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 13.34. 1. the&s;&s;. 4.9. 1. Ioan. 3.1.</NOTE> Cariad mwy n&acirc; hyn nid oes gan neb, na rhoi o vn ei einioes dros ei gyfeillion.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Chwy chwi fyddwch fyng-hyfeillion, os gwnewch pa bethau bynnac yr wyf yn eu gor|chymyn i chwi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Nid ydwyf yn eich galw yn wei&s;io~ mwy, am nas g&wcirc;yr gw&acirc;s beth y mae ei Arglwydd yn ei wneuthur, ond mi a'ch gelwais chwi 'n gyfei|llion, canys pob peth a'r a glywais ga~ fy Nh&acirc;d, a hy&s;py&s;ais i chwi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Nid chwy chwi am dewi&s;&acirc;&s;och i, ond my|fi a'ch dewi&s;ais chwi, ac a'ch ordeiniais i fyned i ddwyn ffrwyth, a bod i'ch ffrwyth aros: a pha beth bynnac ar a ofynnoch i'r T&acirc;d yn fy enw, efe a'i rhydd i chwi. &lindx;</P>
<P N="1">&rindx; <HI>17</HI> Hyn yr wyf yn ei orchymyn i chwi,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl ar ddigwyl Simon a ac Iudas.</NOTE> ga|ru o honoch eu gilydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Os y b&ycirc;d a'ch ca&s;&acirc;, g&wcirc;ybyddwch ga&s;|hau o honaw fy fi o'ch blaen chwi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Pe bua&s;ech o'r b&ycirc;d, y b&ycirc;d a gara&s;e yr ei|ddo, eithr am nad ydych o'r b&ycirc;d, ond i mi eich dewis o'r byd, am hynny y mae y byd yn eich ca&s;au chwi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Cofiwch yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 13.16. Math. 24. &amp; 24.9. Luc. 6.40.</NOTE> ymadrodd a ddywedais i wrthych, nad yw gw&acirc;s yn fwy n&acirc;i arglwydd, os erlidi&acirc;&s;ant fi, hwy a'ch erlidiant chwithau: os cadw&acirc;&s;ant fyng-orchymyn i, hwy a gad|want yr eiddoch chwithau.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Eithr<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 16.4.</NOTE> hyn oll a wn&acirc;nt i chwi er mwyn fy enw i, am nad adwaenant yr hwn a'm hanfo|nodd i.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Oni bai ddarfod i mi ddyfod ac ymddi|ddan &acirc; hwynt, ni bydde arnynt bechod: ond yr awr hon nid oes ganddynt ddim i e&s;cu&s;odi eu pechod.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y &s;awl &s;ydd yn fyng-ha&s;au i, &s;ydd yn ca|&s;au fy Nh&acirc;d hefyd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pe bua&s;wn heb wneuthur gweithredo|edd yn eu plith hwy, y rhai ni wnaeth neb arall, ni bua&s;e arnynt bechod, ond yr awr hon, hwy a wel&s;ant, ac a'm ca&s;&acirc;&s;ant i, a'm T&acirc;d.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Eithr fel y cyflawnid yr gair yr hwn &s;ydd &s;crifennedic yn eu cyfraith hwynt:<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 35.19.</NOTE> hwy a'm ca&s;&acirc;&s;ant yn ddi-achos.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ond pan dd&ecirc;l<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 24. Ioan. 14.</NOTE> y diddanwr yr hwn a an|fonaf i chwi oddi wrth y T&acirc;d, [&s;ef] Y&s;pryd y gwirionedd yr hwn a ddeillia oddi wrth y T&acirc;d, hwnnw a de&s;tiolaetha o honofi.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A chwithau hefyd a de&s;tiolaethwch, a'm eich bod o'r dechreuad gyd &acirc; mi. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am y Y&s;pryd gl&acirc;n, a'i rinwedd mewn pregethwyr yn erbyn pechod. 17 Am dderchafiad Cri&s;t. 23 Am weddio yn enw Cri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Pethau hyn a ddywedais i chwi, rhag i chwi ymrwy&s;tro.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Hwy a'ch bwriant chwi allan o'u &s;ynago|gau, ac fe a ddaw 'r am&s;er i bwy bynnac a'ch lla|ddo, dybied ei fod yn gwneuthur gwa&s;anaeth i Dduw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Hyn a wnant i chwi, am na's adnabuant y T&acirc;d, na mi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Eithr hyn a ddywedais wrthych, fel pan dd&ecirc;l yr awr, y cofioch ddarfod i mi ddywedyd i chwi: hyn [o bethau] ni ddywedais i yn y de|chreu, am fy mod gyd &acirc; chwi.</P>
<P N="5">&rindx; <HI>5</HI> Ac yn awr yr wyf yn myned at y neb a'm anfonodd,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl y pedwerydd Sul ar ol y Pa&s;c.</NOTE> ac nid yw neb o honoch yn gofyn i mi, I ba le yr aei di&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr am i mi ddywedyd hyn wrthych, tri|&s;twch a lanwodd eich calon.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond yr wyfi yn dywedyd gwirionedd i chwi, buddiol yw i chwi fy myned i ymmaith. Canys onid &acirc;fi, ni ddaw y diddanudd hwnnw attoch, eithr os mi a &acirc;f, mi a'i hanfonaf ef attoch.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A phan dd&ecirc;l, efe a argyoedda y b&ycirc;d o be|chod, o gyfiawnder a barn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O bechod: am nad ydynt yn credu ynofi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O gyfiawnder, am fy m&ocirc;d yn myned at y T&acirc;d, ac ni'm gwelwch fi mwyach.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O farn, am ddarfod barnu pennaeth y b&ycirc;d hwn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y mae gennif etto lawer o bethau iw dy|wedyd wrthych, ond yn awr ni ellwch eu dwyn hwynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond pan dd&ecirc;l efe [&s;ef] Y&s;pryd y gwiri|onedd, efe a'ch tywys chwi i bob gwirionedd oll, canys ni lefara o honaw ei hun, ond pa bethau bynnac a glyw efe a lefara, ac a ddengys i chwi y pethau &s;ydd i ddyfod.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Efe a'm gogonedda i, canys efe a gym|mer o'r eiddof, ac a'i mynega i chwi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y pethau oll &s;y yn eiddo 'r T&acirc;d, ydynt
<PB N="490" REF="513">eiddof finne, am hynny y dywedais: y cymmere o'r eiddof, ac a'i mynege i chwi. &lindx;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> &rindx; Ychydig o ennyd,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl y trydydd Sul ar &ocirc;l y Pa&s;c.</NOTE> ac ni'm gwelwch, ac eilwaith ychydig ennyd, a chwi a'm gwel|wch, am fy mod yn myned at y T&acirc;d.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A rhai o'i ddi&s;cyblion ef a ddyweda&s;ant wrth eu gilydd, beth yw hyn y mae efe yn ei ddy|wedyd wrthym&lpunctel; ychydig o ennyd, ac ni'm gwe|lwch, ac eil-waith ychydig o ennyd, a chwi a'm gwelwch, ac, am fy mod i yn myned at y T&acirc;d.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac hwy a ddywed&acirc;&s;ant, beth ydyw hyn, mae efe yn ei ddywedyd, ychydig o ennyd&lpunctel; Ni wyddom ni beth y mae efe yn ei ddywedyd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A gwybu yr Ie&s;u fod yn eu bryd hwy ofyn iddo, ac efe a ddywedodd wrthynt: ymofyn yr ydych &acirc;'u gilydd, am ddywedyd o honof hyn, ychydig o ennyd, ac ni'm gwelwch, ac eil|waith ychydig o ennyd, a chwi a'm gwelwch&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yn wir yn wir meddaf i chwi, chwi a &wcirc;y|lwch, ac a al&ecirc;rwch, a'r b&ycirc;d a lawen&ycirc;cha: eithr chwi a fyddwch dr&icirc;&s;tion, ond eich tri&s;twch a droir yn llawenydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Gwraig wrth e&s;cor plentyn a fydd me|wn tri&s;tyd am ddyfod ei hawr, eithr wedi geni iddi y plentyn, ni chofia ei gofid mwyach, gan lawenydd geni dyn i'r b&ycirc;d.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Chwithau hefyd ydych mewn tri&s;twch yn awr, eithr mi a ymwelaf &acirc; chwi eil-waith, a'ch calon a l&acirc;wenycha, a'ch llaw&ecirc;nydd ni dd&wcirc;g neb oddi arnoch. &lindx;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y dydd hwnnw nid ymofynnwch ddim &acirc; myfi: &rindx; Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r meddaf i chwi,<NOTE N="*" PLACE="marg"><HI>Yr Efengyl y pummed Sul ar &ocirc;l y Pa&s;c.</HI> Math. 7.7. &amp; 21.22. marc. 11.24. luc. 11.9. ioan. 14.13. iaco. 1.15.</NOTE> pa bethau bynnac a ofynnoch i'm Tad yn fy enw, efe a'u rhydd i chwi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ni ofynna&s;och ddim hyd yn hyn yn fy enw i, gofynnwch a chwi a gewch, fel y byddo eich llawenydd yn gyflawn.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Y pethau hyn a draethais wrthych mewn damhegion, fe ddaw yr awr pan na adroddwyf mewn damhegion wrthych, eithr y mynegwyf yn eglur i chwi am y Tad.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y dydd hwnnw y gofynnwch yn fy enw, ac nid wyf yn dywedyd i chwi y gweddiaf ar y Tad tro&s;och.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Canys y T&acirc;d a'ch c&acirc;r chwi, am i chwi fyng-haru i, a chredu fy<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 17.8.</NOTE> nyfod oddi wrth Dduw.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Daethum allan oddi wrth y Tad, a dae|thym i'r b&ycirc;d: trachefn yr wyf yn gadel y b&ycirc;d, ac yn myned at y T&acirc;d.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ei ddi&s;cyblion a ddyweda&s;ant wrtho wele, yr wyt yn awr yn dywedyd yn eglur, ac nid ydwyt yn dywedyd vn ddammeg.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yn awr y gwyddom, y gwyddo&s;t b&ocirc;b peth oll, ac nad rhaid i ti, ymofyn o neb a thi: trwy hyn y credwn ddyfod o honot oddi wrth Dduw.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A'r Ie&s;u a'u hattebodd hwynt, a ydych chwi yn credu yn awr.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Wele yr awr yn dyfod, ac hi a ddaeth eu|&s;us, pa~ i'ch gwa&s;cerir bawb at yr eiddo, ac chwi a'm gadewch fi yn vnic, ac etto nid vnic wyf, am fod y Tad gyd &acirc; mi.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Y pethau hyn a ddywedais wrthych i gael o honoch dangneddyf ynof, gorthrymder a gewch yn y b&ycirc;d, eithr cymmerwch gy&s;ur, myfi a orchfygais y byd. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gweddi Cri&s;t at Dduw Tad yn gyntaf am ogoniant iw enw. 9 Yna dros ei ddi&s;cyblion. 20 A thros yr holl eglwys.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Pethau hyn a lefarodd yr Ie&s;u, ac efe a go|dodd ei lygaid i'r nef, ac a ddywedodd. Y T&acirc;d, daeth yr a wr, gogonedda dy Fab, fel y go|goneddo yr Fab dithe.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel y rhoddai&s;t iddo feddia~t ar b&ocirc;b cnawd, i roddi o honaw ef fywyd tragywyddol i b&ocirc;b vn a'r a roddai&s;t iddo.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A hyn yw 'r bywyd tragywyddol, dy ad|nabod ti yn vnic w&icirc;r Dduw, a'r hwn a anfonai&s;t ti, Ie&s;u Cri&s;t.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Mi a'th ogoneddais di ar y ddaiar, mi a gwblheais y gwaith a roddai&s;t i'm iw wneu|thur.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac yr awron gogonedda fi (&ocirc; D&acirc;d) gyd &acirc; thi dy hun, &acirc;'r gogoniant yr hwn oedd i mi gyd &acirc; thi cyn b&ocirc;d y b&ycirc;d.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eglurais dy enw i'r dynion, a ddodai&s;t i mi o'r b&ycirc;d: eiddot ti oeddynt, ac i mi y dodai&s;t hwynt, a hwy a gadwa&s;ant dy air di.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr awr hon y gwyddant, fod y pethau oll a roddai&s;t i mi oddi wrthit ti.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys y geiriau a roddai&s;t i mi a roddais iddynt, y rhai a gymmera&s;ant hwy, ac a &wcirc;ydd|ant yn w&icirc;r ddyfod<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 16.27.</NOTE> o honof oddi wrthit ti, ac a gred&acirc;&s;ant mai tydi a'm hanfonodd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Tro&s;tynt hwy yr &wcirc;yf fi yn gweddio, nid tros y b&ycirc;d yr wyf yn gweddio, ond tros y rhai a roddai&s;t i mi, canys eiddot ydynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r eiddofi oll &s;ydd eiddot ti, a'r eidot ti &s;ydd eiddofi, ac mi a ogoneddwyd ynddynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac nid &wcirc;yf mwyach yn y b&ycirc;d, ond y rhai hyn &s;ydd yn y b&ycirc;d, a myfi &s;ydd yn dyfot attat y T&acirc;d &s;ancteiddiol, cadw drwy dy enw, y rhai a roddai&s;t i mi, fel y byddont vn megis ninnau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Tra fum gyd &acirc; hwynt yn y b&ycirc;d, mi a'u cedwais yn dy enw: y rha&icirc; a roddai&s;t i mi a ged|wais,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 18.9.</NOTE> ac ni chollwyd vn o honynt, ond mab y cyfyrgoll, er cyflawni yr &s;crythur.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yr awr hon yr ydwyf yn dyfod attat,<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 109.8. act. 1.1.16.</NOTE> a'r pethau hyn yr wyf yn eu llefaru yn y byd, i gael o honynt fy llawenydd yn gyflawn ynddynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Dodais iddynt dy air, a'r b&ycirc;d ai ca&s;&acirc;odd, am nad ydynt o'r b&ycirc;d, fel nad wyf finne o'r b&ycirc;d.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Nid wyf yn gweddio ar i ti eu tynnu hwynt o'r b&ycirc;d, eithr ar i ti eu cadw hwynt rhag y Drwg.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Nid ynt hwy o'r b&ycirc;d, megis ac nid wyf finne o'r byd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Sancteiddia hwynt &acirc;'th wirionedd, dy air yw 'r gwirionedd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Fel yr anfonai&s;t fi i'r b&ycirc;d, felly yr anfo|nais i hwythau i'r b&ycirc;d.</P>
<PB REF="514">
<P N="19"><HI>19</HI> Ac er eu mwyn hwy yr wyf yn fy &s;anc|teiddo fy hun, fel y byddo hwynt wedi eu &s;ancteiddio yn y gwirionedd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Nid tro&s;tynt hwy yn vnic yr wyf yn gwe|ddio, eithr tros y rhai hefyd a gredant ynof trwy eu hymmadrodd hwynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Fel y byddant oll yn vn, fel yr wyt ti y T&acirc;d ynof fi a minne ynot ti, fel y byddont hwy|thau yn vn ynom ni, fel y credo y b&ycirc;d mai dy di a'm hanfonodd i.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac mi a roddais iddynt hwy y gogoniant a roddai&s;t i mi, fel y byddont vn megis yr ydym ni vn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Myfi ynddynt hwy, a 'thithe ynof fi, fel y b&ocirc;nt berffaith yn vn: fel y g&wcirc;ybyddo y b&ycirc;d mai tydi a'm hanfonodd: a'th fod ti yn eu caru hw|ynt, megis y cerai&s;t fi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y T&acirc;d, ewylly&s;io yr wyf, am y rhai a roddai&s;t ti i mi, eu b&ocirc;d hwy gyd &acirc; mi lle y bwyf fi, fel y gwelant fyng-ogoniant a roddai&s;t i mi, canys cerai&s;t fi cyn &s;eiliad y b&ycirc;d.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> T&acirc;d cyfiawn, nid adnabu y b&ycirc;d mo ho|not, eithr mi a'th adnabum, a'r rhai hyn a &wcirc;y|buant mai dy di a'm hanfonodd i.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Mi a y&s;py&s;ais iddynt dy enw, ac a'i y&s;py|&s;af: fel y byddo y cariad &acirc;'r hwn y cerai&s;t fi yn|ddynt hwy, a minne ynddynt hwy.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Bradychiad Cri&s;t. 10 Cleddyf Petr. 17 Petr yn gwa|du Gri&s;t, Pilat yn ymre&s;ymmu &acirc;'r Iddewon, ac &acirc; Cri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; GWedi<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Efengyl y dydd gwener ne&s;af o flaen y Pa&s;c. <HI>Math. 26.36. marc. 14.32. luc. 22.39.</HI></NOTE> i'r Ie&s;u ddywedyd y geiriau hyn, efe a aeth allan a'i ddi&s;cyblion tros afon Cedron, lle yr oedd gardd, i'r hon yr aeth efe a'i ddi&s;cyblion.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac Iudas hefyd yr hwn a'i bradychodd ef a adwaene y lle hwnnw, canys mynych y cyn|mwera&s;e yr Ie&s;u a'i ddi&s;cyblion yno.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac Iudas (wedi iddo gael byddin [atto,] a &s;wyddogion gan yr arch-offeiriaid a'r Phari|&s;aeaid) a ddaeth yno &acirc;<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.47. mar. 14.43. luc. 22.47.</NOTE> lanternau, &acirc; ffaglau, ac arfau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r Ie&s;u yn g&wcirc;ybod pob peth a ddele iddo, a aeth allan, ac a ddywedodd wrthynt: pwy yr ydych yn ei gei&s;io&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Hwy a atteba&s;ant iddo, Ie&s;u o Nazareth yr Ie&s;u a ddywedodd wrthynt: myfi yw [hwn|nw,] ac yr oedd Iudas hefyd yr hwn a'i brady|chodd ef yn &s;efyll gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A chyn-gynted, ac y dywedodd efe wrth|ynt, myfi yw [hwnnw,] hwy a aethant yn &wcirc;y&s;c eu cefnau, ac a &s;yrthia&s;ant i lawr.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr ail waith efe a ofynnodd iddynt, pwy yr ydych yn ei gei&s;io? hwythau a ddyweda&s;ant, Ie&s;u o Nazareth.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr Ie&s;u a attebodd, dywedais wrthych mai fy fi yw [hwnnw,] gan hynny, os myfi a gei&s;iwch, gedwch i'r rhain fyned ymmaith.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Er cyflawni y gair yr hwn a ddyweda&s;e efe,<NOTE PLACE="marg">Ioan 17.12.</NOTE> o'r rhai hyn a roddai&s;t i mi, ni chollais vn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eithr Simon Petr yr hwn oedd a chle|ddyf ganddo, a'i tynnodd, ac a darawodd w&acirc;s yr arch-offeiriad, ac a dorrodd ei glu&s;t ddehau ef. ac enw y gw&acirc;s oedd Malchus.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r Ie&s;u a ddywedodd wrth Petr, d&ocirc;d dy gleddyf yn y wain, y cwppan a roddes y Tad i mi, onid yfaf o hwnnw&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y fyddin, a'r penciwdod, a &s;wy|ddogion yr Iddewon a ddali&acirc;&s;ant yr Ie&s;u, ac a'i rhwym&acirc;&s;ant ef:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac hwy a'i duga&s;ant at Annas, canys (chwegrwn Caiphas yr hwn oedd arch-offei|riad y flwyddyn honno) ydoedd efe.</P>
<P N="14"><HI>14</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 11.50.</NOTE> Caiphas hefyd oedd yr hwn a gyng|hora&s;e i'r Iddewon, mai angenrheidiol oedd farw vn d&ycirc;n tros y bobl.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.57. marc. 14.54. luc. 22.54.</NOTE> Simon Petr a di&s;cybl arall oedd yn canlyn yr Ie&s;u: a'r arch-offeiriad a adwaene y di&s;cybl hwnnw, ac efe a aeth i mewn gyd &acirc;'r Ie&s;u i neuadd yr arch-offeiriad.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A Phetr a &s;afodd allan wrth y drws, a'r di&s;cybl arall a aeth allan yr hwn oedd adnaby|ddus i'r arch-offeiriad, ac a ymddiddanodd &acirc;'r dry&s;ores, ac a ddug Petr i mewn.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y dywedodd y llangces yr hon oedd borthores wrth Petr, onid wyt tithe yn vn o ddi&s;cyblion y d&ycirc;n ymma&lpunctel; ac efe a ddywedodd: nac wyf.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r gwei&s;ion a'r gweinidogion oeddynt yn &s;efyll yno wedi gwneuthur t&acirc;n gl&ocirc;, ac yn ymdwymno, canys oer ydoedd hi, ac yr oedd Petr yn &s;efyll yn ymdwymno gyd &acirc; hwynt he|fyd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r arch-offeiriad a ofynnodd i'r Ie&s;u am ei ddi&s;cyblion, ac am ei athrawiaeth.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r Ie&s;u a attebodd iddo: myfi a leferais ar o&s;teg yn y b&ycirc;d, myfi a athrawiaethais yn oe|&s;tadol yn y &s;ynagog, ac yn y Deml, lle y dele yr Iddewon oll yng-h&ycirc;d, ac ni ddywedais ddim yn guddiedig,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Pa ham yr ydwyt yn gofyn i mi&lpunctel; gofyn i'r rhai a'm clyw&s;a~t, beth a ddywedais wrthynt, wele hwy a &wcirc;yddant beth a ddywedais i.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Wedi iddo ddywedyd y pethau hyn, vn o'r weinidogion a'r a oedd yn &s;efyll ger llaw a gernodiodd yr Ie&s;u, gan ddywedyd: ai felly yr wyt ti yn atteb yr arch-offeiriad&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r Ie&s;u a attebodd iddo, os dywedais yn ddr&wcirc;g, te&s;tiolaetha o'r dr&wcirc;g, ac os da, pa ham yr wyt yn fy nharo i&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac Annas a'i hanfona&s;e ef yn rhwym at Caiphas yr arch-offeiriad.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.66. marc. 14.54. luc. 22.55.</NOTE> Simon Petr oedd yn &s;efyll, ac yn ymdwymno, ac hwy a ddyweda&s;ant wrtho, onid wyt tithe vn o'i ddi&s;cyblon ef&lpunctel; yntef a wadodd, ac a ddywedodd: nag wyf.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna vn o wei&s;ion yr arch-offeiriad c&acirc;r i'r hwn y torra&s;e Petr ei glu&s;t a ddywedodd, oni welais i di gyd ag ef yn yr ardd&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A Phetr a wadodd trachefn, ac yn y man y canodd y ceiliog.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna y<NOTE N="*" PLACE="marg">Math 27.1. marc. 15.1. luc. 23.1.</NOTE> dug&acirc;&s;ant yr Ie&s;u oddi wrth
<PB N="491" REF="514">Caiphas i'r dadleu-d&ycirc;, a'r boreu ydoedd, ac nid aethant hwy i mewn i'r dadleu-d&ycirc; rhag eu ho|logi, fel y gellent fwytta y Pa&s;c.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna Pilat a aeth allan attynt, ac a ddy|wedodd: pa achwyn &s;ydd gennwch yn erbyn y d&ycirc;n hwn&lpunctel;</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Hwy a atteba&s;ant, ac a ddy weda&s;ant wr|tho, oni bai ei fod efe yn ddrwg-weithudd, ni ddoda&s;em ni ef attat ti.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Am hynny y dywedodd Pilat wrthynt, cymmerwch chwi ef, a bernwch ef wrth eich cy|fraith chwi, yna yr Iddewon a ddyweda&s;ant wrtho, nid rhydd i ni ladd neb.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Fel y cyflawnid gair yr Ie&s;u, yr hwn a ddyweda&s;e,<NOTE PLACE="marg">Math. 20.19.</NOTE> i arwyddo o ba angeu y bydde efe fa|rw.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 27.11. marc. 15.2. luc. 23.3.</NOTE> Philat a aeth eil-waith i'r dadleu|d&ycirc;, ac a alwodd yr Ie&s;u, ac a ddywedodd wrtho: ai ti yw Brenin yr Iddewon?</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yr Ie&s;u a attebodd iddo: ai o honot dy hun yr ydwyt yn dywedyd hyn&lpunctel; ai eraill a'i my|naga&s;ant i ti am danafi&lpunctel;</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Pilat a attebodd, ai Iddew wyf fi&lpunctel; dy genedl dy hun, a'r arch-offeiriaid a'th ddoda&s;ant i mi: beth a wnaetho&s;t di&lpunctel;</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yr Ie&s;u a attebodd: nid yw fy mrenhi|niaeth o'r b&ycirc;d hwn, pette fy mrehiniaeth i o'r byd hwn, fyng-wa&s;anaethw&ycirc;r i a ymdrechent, fel na'm rhoddid i'r Iddewon. Ond yn awr nid yw fy mrenhiniaeth oddi ymma.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yna y dywedodd Pilat, wrth hynny ai brenin wyt ti? yr Ie&s;u a attebodd, tydi ydwyt yn dywedyd mai brenin wyfi: er mwyn hyn i'm ganed, ac er mwyn hyn y daethym i'r b&ycirc;d i ddw|yn te&s;tiolaeth i'r gwirionedd: pwy bynnac &s;ydd o'r gwirionedd &s;ydd yn gwrando fy lleferydd.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Pilat a ddywedodd wrtho, beth yw gwi|rionedd&lpunctel; ac wedi iddo ddywedyd hyn efe a aeth allan eil-waith at yr Iddewon, ac a ddywedodd wrthynt: nid wyfi yn cael dim achos ynddo ef.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 27.15. marc. 15.6. luc. 23.17.</NOTE> mae gennwch chwi ddefod, i mi oll|wng i chwi vn yn rhydd y Pa&s;c, felly a ewylly|&s;iwch i mi ollwng yn rhydd i chwi Frenin yr Iddewon?</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Yna y llefa&s;ant eil-waith oll gan ddy|wedyd, nid hwn, ond Barabbas: a'r Barabbas hwnnw oedd leidr.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Curo, a gwatwar yr Ie&s;u. 9 Wedi i Pilat holi Cri&s;t, a'r Idd&ecirc;won, efe a ddododd Cri&s;t iddynt iw groe&s;-hoelio, 24 Bwrw coel-brennau am ei wi&s;c ef. 26 Efe yn cynghori Mair ei fam ac Ioan efangylwr. 30 Dio|ddefaint Cri&s;t, 38 A'i gladdedigaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y cymmerodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 7.27. mar, 15.17.</NOTE> Pilat yr Ie&s;u, ac a'i fflanghellodd ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r mil-w&ycirc;r a bletha&s;ant goron o ddrain, ac a'i go&s;oda&s;ant ar ei ben, ac a roe&s;ant gochl|wi&s;c o borphor am dano,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac a ddywed&acirc;&s;ant: henffych well, Brenin yr Iddewon, ac a roe&s;ant iddo gernodiau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A Philat a aeth allan trachefn attynt, ac a ddywedodd wrthynt: wele, yr wyfi yn ei ddwyn ef allan i chwi, fel y gwypoch nad wyfi yn cael ynddo ef vn bai.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna yr aeth yr Ie&s;u allan, yn arwain co|ron o ddrain a'r wi&s;c borphor, a [Philat] a ddy|wedodd wrthynt, wele y d&ycirc;n.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna yr arch-offeiriaid a'r &s;wyddogio~ pan wel&s;ant ef, a lef&acirc;&s;ant gan ddywedyd: croe&s;-ho|elia, croe&s;-hoelia ef: Pilat a ddywedodd wrth|ynt: cymmerwch chwi ef, a chroe&s;-hoeliwch canys nid wyfi yn cael ynddo vn bai.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr Iddewon a atteba&s;ant iddo, y mae gen|nym ni gyfraith, ac wrth ein cyfraith ni efe a ddyle farw, am iddo ei wneuthur ei hun yn Fab Duw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A phan glybu Pilat yr ymadrodd hwn|nw, efe a ofnodd yn fwy:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac a aeth trachefn i'r dadleu-d&ycirc;, ac a ddy|wedodd wrth yr Ie&s;u: o ba le yr wyt ti: ond ni roes yr Ie&s;u atteb iddo.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna Pilat a ddywedodd wrtho, oni ddy|wedi di wrthif fi&lpunctel; oni &wcirc;yddo&s;t di fod i mi awdur|dod i'th groe&s;-hoelio di, ac awdurdod i'th oll|wng&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yr Ie&s;u a attebodd, ni bydde i ti ddim aw|durdod arnafi oni bai ei ddodi i ti oddi vchod: am hynny y neb a'm rhoddes i ti, &s;ydd yn fwy ei be|chod.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O hynny allan y cei&s;iodd Pilat ei ollwng ef yn rhydd: a'r Iddewon a lefa&s;ant gan ddy|wedyd, os gollyngi di hwn, nid wyt ti yn gare|dig i Cae&s;ar: pwy bynnac a'i gwnel ei hun yn frenin, y mae efe yn dywedyd yn erbyn Cae&s;ar.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pan glybu Pilat yr ymadrodd hwn, efe a ddug allan yr Ie&s;u, ac a ei&s;teddodd ar yr or|&s;edd-faingc yn y lle a elwir <HI>Litho&s;trotos,</HI> ac yn Hebriw <HI>Gabbatha.</HI></P>
<P N="14"><HI>14</HI> A darparwyl y Pa&s;c oedd hi, yng-hylch y chweched awr, ac efe a ddywedodd wrth yr Iddewon, wele eich Brenin.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Hwythau a lef&acirc;&s;ant, ymmaith ag ef, ym|maith ag ef, croe&s;-hoelia ef, Pilat a ddywedodd wrthynt: a groe&s;-holiaf fi eich Brenin chwi&lpunctel; a'r arch-offeiriaid a atteba&s;ant, nid oes i ni vn brenin ond Cae&s;ar.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna efe a'i dodes ef iddynt iw groes-ho|elio, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 27.31. marc. 15.20. luc. 23.26.</NOTE> hwy a gymmera&s;ant yr Ie&s;u, ac a'i du|ga&s;ant ymmaith.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe gan ddwyn ei groes a ddaeth i le a elwid y Benglogfa, ac a elwir yn Hebriw Golgatha.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Lle y croe&s;-hoelia&s;ant ef a dau eraill, vn o b&ocirc;b tu, a'r Ie&s;u yn y canol.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A Philat a &s;crifennodd y titl, ac a'i dododd ar y groes, a'r hyn a &s;crifenna&s;id oedd, <HI>IESV O NAZARETH, BRENIN YR IDDEWON.</HI></P>
<P N="20"><HI>20</HI> A llawer o'r Iddewon a ddarllena&s;ant y titl hwn, canys agos i'r ddinas oedd y lle y cro|e&s;-hoelia&s;id Ie&s;u: ac yr oedd wedi ei &s;crifennu yn Hebriw, Groeg a Lladin.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yno arch-offeiriaid yr Iddewon a ddy|wed&acirc;&s;ant wrth Pilat, na &s;crifenna, Brenin yr
<PB REF="515">Iddewon, eithr ei fod yn dywedyd, Brenin yr Iddewon yd wyfi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pilat a attebodd, yr hyn a &s;crifennais a &s;crifennais.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 27.35. marc. 15.21. luc. 23.33.</NOTE> mil-w&ycirc;r pan ddarfu iddynt gro&s;|hoelio yr Ie&s;u, a gymmera&s;ant ei ddillad (ac a'i gwnaethant yn bedair rhann i b&ocirc;b milwr) a'i bais ef: a'i bais oedd ddi-wn&icirc;ad, wedi ei gw&ecirc;u o'r cwr vchaf oll.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac hwy a ddywed&acirc;&s;ant yn eu plith eu hun: na thorrwn hi, ond bwriwn goel-brennau pwy a'i caiff hi: i gyflawni yr &s;crythur gan ddy|wedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 22.18.</NOTE> hwy a rann&acirc;&s;ant fy nillad iddynt, a'm fy mhais y bwri&acirc;&s;ant goelbrennau: a'r mil|w&ycirc;r a wnaethant hyn.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac yr oedd yn &s;efyll wrth groes yr Ie&s;u, ei fam ef, a chwaer ei fam, a Mair Cleophas, a Mair Fagdalen.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A phan welodd Ie&s;u ei fam a'r di&s;cybl yr hwn a gare efe yn &s;efyll ger llaw, efe a ddywe|dodd wrth ei fam, &ocirc; wraig, wele dy fab.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac wedi hynny y dywedodd wrth y di&s;|cybl: wele dy fam, ac o'r awr honno y cymme|rodd y di&s;cybl hi iw gartref.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yn &ocirc;l hynny pan &wcirc;ybu yr Ie&s;u fod pob peth wedi ei derfynu: er cyflawni<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 69.22.</NOTE> yr &s;crythy|rau, efe a ddywedodd, y mae &s;yched arnaf.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac yr oedd lle&s;tr wedi ei o&s;od yn llawn o finegr, a hwy a lanw&acirc;&s;ant &s;pong o finegr, ac a'i rhodda&s;ant yng-hylch Y&s;op, ac a'i doda&s;ant wrth ei enau ef.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac wedi i'r Ie&s;u gymmeryd y finegr efe a ddywedodd, gorphennwyd, a chan ogwyddo ei ben efe a rhoddes i fynu yr y&s;pryd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A'r Iddewon, rhag aros o'r cyrph ar y groes dros y Sabboth, (canys darpar-&wcirc;yl y Pa&s;c ydoedd hi, a mawr oedd y Sabboth hwn|nw) a ddei&s;yfia&s;ant ar Pilat gael torri eu he&s;|ceiriau hwynt, a'i tynnu i lawr.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna y mil-w&ycirc;r a ddaethant, ac a dorra|&s;ant e&s;ceiriau y cyntaf, a'r llall yr hwn a groe&s;|hoelia&s;id gyd ag ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Eithr pan ddaethant at yr Ie&s;u a'i weled wedi marw eu&s;ys, ni thorra&s;ant ei e&s;ceiriau ef.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ond vn o'r mil-w&ycirc;r a frathodd ei y&s;ilys ef &acirc; gwaiw-ffon, ac yn y fan gwaed a dwfr a ddaeth allan.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A'r hwn a'i gwelodd &s;ydd yn te&s;tiolaethu, a gwir yw ei de&s;tiolaeth ef, ac efe a &wcirc;yr ei fod yn dywedyd gwir, fel y credoch chwithau.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Canys y pethau hyn a wnaethpwyd, fel y cyflawnid yr &s;crythur.<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 12.46. num. 9.12.</NOTE> Ni ddryllir a&s;cwrn o honaw ef.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac eil-waith &s;crythur arall &s;ydd yn dy|wedyd.<NOTE N="*" PLACE="marg">Zach. 12.10.</NOTE> Hwy a edrychant ar yr hwn a wan&acirc;|&s;ant.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 27.57. marc. 15.42. luc. 23.50.</NOTE> yn &ocirc;l hyn Io&s;eph o Arimathaea, (yr hwn oedd ddi&s;cybl i'r Ie&s;u, eithr yn guddiedic rhag ofn yr Iddewon, a ddei&s;yfiodd ar Pilat gael tynnu i lawr gorph yr Ie&s;u: a Philat a gennadh&acirc;odd iddo. Yna y daeth efe, ac a ddug ymmaith gorph yr Ie&s;u.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac fe ddaeth Nicodemus hefyd yr hwn yn gyntaf a<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 3.2.</NOTE> ddaethe at yr Ie&s;u o h&ycirc;d nos, ac a ddug Myrr, ac Aloes yng-hymmy&s;c, tu a than|pwys.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Yna y cymmera&s;ant gorph yr Ie&s;u, ac a'i rhwyma&s;ant mewn llieiniau gyd ag arogl|au, fel y mae arfer yr Iddewon i gladdu.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac yn y fangre lle y croe&s;-hoelia&s;id ef yr oedd gardd, a bedd newydd yn yr ardd, yn yr hwn ni ddoda&s;id d&ycirc;n er ioed.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ac yno, rhag ne&s;ed oedd darpar-&wcirc;yl yr Iddewon, (am fod y bedd hwnnw yn agos,) y rhodda&s;ant yr Ie&s;u. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Mair Magdalen, ac Ioan a Phetr yn dyfod ar y bedd. 12 Cy&s;ur yr angelion iddynt. 14 Ie&s;u yn ymddangos i Fair Fagdalen. 19 Ac i'r di&s;cyblion ddwy-waith, gan gadarnhau ffydd Thomas y waith olaf.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; A'R<NOTE N="*" PLACE="marg"><HI>Yr Efengyl ddydd y Pa&s;c.</HI> Marc. 16.1. luc. 24.11.</NOTE> dydd cyntaf o'r Sabboth, Mair Magdalen a ddaeth y boreu, ac hi eto yn dywyll at y bedd, ac a weles y maen wedi ei dreiglo oddi ar y bedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna y rhedodd hi, ac a ddaeth at Simon Petr, a'r di&s;cybl arall yr hwn yr oedd yr Ie&s;u yn ei garu, ac a ddywedodd wrthynt, hwy a ddy|g&acirc;&s;ant yr Arglwydd o'r bedd, ac mi &wcirc;yddom ni pa le y go&s;oda&s;ant ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna Petr a aeth allan, a'r di&s;cybl arall, ac hwy a ddaethant at y bedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac a red&acirc;&s;ant ill dau ar vn-waith, a'r di&s;|cibl arall a redodd o flaen Petr, ac a ddaeth yn gyntaf at y bedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phan grymmodd, efe a ganfu y llieini|au wedi eu go&s;od, ac er hynny nid aeth efe i mewn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y daeth Simon Petr gan ei ganlyn ef, ac a aeth i mewn i'r bedd, ac a ganfu y lliain wedi ei o&s;od [yno,]</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r foled yr hon oedd am ei ben ef, heb fod gyd &acirc;'r lliain, ond o'r naill-du wedi ei phly|gu mewn lle arall.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna yr aeth y di&s;cybl arall i mewn hefyd, yr hwn a ddaethe yn gyntaf at y bedd, ac a we|lodd, ac a gredodd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys hyd yn hyn ni &wcirc;yddent yr &s;cry|thur, &s;ef bod yn rhaid iddo gyfodi i fynu oddi wrth y meirw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r di&s;cyblion a aethant eil-waith a|dref. &lindx;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ond Mair a &s;afodd yn &wcirc;ylo wrth y bedd oddi allan,<NOTE PLACE="marg">Math. 28.1. marc. 16.5.</NOTE> ac fel yr oedd hi yn &wcirc;ylo hi a ymo&s;t|yngodd i'r bedd:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac a welodd ddau angel mewn [gwi&s;|coedd] gwynnion yn ei&s;tedd, vn wrth ben, a'r llall wrth draed, lle y doda&s;id corph yr Ie&s;u.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Hwy a ddyweda&s;ant wrthi, &ocirc; wraig, pa ham yr wyli&lpunctel; a hi a ddywedodd wrthynt: am ddwyn o honynt hwy fy Arglwydd, ac ni wn pa le y doda&s;ant ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac wedi dywedyd o honi hyn, hi a droes
<PB N="492" REF="515">drach ei chefn, ac a welodd yr Ie&s;u yn &s;efyll, ac ni &wcirc;ydde hi mai yr Ie&s;u oedd efe.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yr Ie&s;u a ddywedodd wrthi, &ocirc; wraig pa ham yr &wcirc;yli? pwy yr wyt yn ei gei&s;io&lpunctel; hithe yn tybied mai gardd-wr oedd efe, a ddywedodd wr|tho: arglwydd os dy di a aetho&s;t ag ef ym|maith, dywet i mi pa le y dodai&s;t ef, a mi a'i co|daf ef ymmaith.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yr Ie&s;u a ddywedodd wrthi, Mair: hi|the a droes, ac a ddywedodd wrtho, Rabboni yr hyn &s;ydd gymmaint a phe dywedid, Athro.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yr Ie&s;u a ddywedodd wrthi: na chy|ffwrdd &acirc; mi, o blegit na dderchefais etto at fy Nh&acirc;d, eithr dos at fy mrodyr a dywet wrthynt, yr wyf yn derchafu at fy Nh&acirc;d i a'ch T&acirc;d chwi|thau, a'm Duw i, a'ch Duw chwithau.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Mair Magdalen a ddaeth gan fynegu i'r di&s;cyblion, weled o honi hi yr Arglwydd, a dywedyd o honaw ef hyn wrthi hi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> &rindx; Yna<NOTE N="*" PLACE="marg"><HI>Yr Efengyl y Sul cyntaf ar &ocirc;l y Pa&s;c.</HI> Mar. 16.14. Luc. 24.36. 1. Cor. 15.5.</NOTE> pan aeth hi yn hwyr y dydd cyntaf hwnnw o'r Sabboth, yr oedd y di&s;cybli|on wedi ymga&s;clu yng-h&ycirc;d a'r dry&s;au yn gae|ad rhag ofn yr Iddewon, yr Ie&s;u a ddaeth, ac a &s;afodd yn eu plith, ac a ddywedodd wrthynt: Tangneddyf i chwi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac wedi iddo ddywedyd hyn, efe a ddang|o&s;odd iddynt ei ddwylaw, a'i y&s;tlys, yna wrth weled yr Arglwydd, y di&s;cyblion a lawenhych&acirc;|&s;ant.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y dywedodd yr Ie&s;u wrthynt eil|waith, Tangneddyf i chwi, megis y danfonodd fy Nh&acirc;d fi, felly yr ydwyf finne yn eich anfon chwithau.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac wedi iddo ddywedyd hyn, efe a anhed|lodd arnynt, ac a ddywedodd wrthynt. Cym|merwch yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> I bwy bynnac y<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 18.18.</NOTE> maddeuoch eu pecho|dau, maddeuwyd iddynt, i bwy bynnac yr atta|lioch, hwy a attaliwyd. &lindx;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> &rindx; Eithr Thomas vn o'r deuddec yr hwn a elwir Didimus nid oedd gyd &acirc; hwynt,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl ar ddie-gwyl Thomas.</NOTE> pan dda|ethe yr Ie&s;u.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A'r di&s;cyblion eraill a ddyweda&s;ant wr|tho: ni a wel&s;om yr Arglwydd: yntef a ddywe|dodd wrthynt, oni welwyf yn ei ddwylaw &ocirc;l yr hoelion, a dodi fy m&ycirc;s yn &ocirc;l yr hoelion, a dodi fy llaw yn ei y&s;tlys ef, ni chredaf fi.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac ar ben yr wyth niwrnod, yr oedd ei ddi&s;cyblion ef i mewn eil-waith, a Thomas gyd &acirc; hwynt, yr Ie&s;u a ddaeth a'r dry&s;au yn ga|ead, ac a &s;afodd yn eu canol, ac a ddywedodd, Tangneddyf i chwi.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Wedi hynny y dywedodd efe wrth Tho|mas, moes ymma dy f&ycirc;s, a gw&ecirc;l fy nwylaw, ac e&s;tyn dy law, a d&ocirc;d yn fy y&s;tlys, ac na fydd an|ghredadyn, ond cred&acirc;dyn.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A Thomas a attebodd, ac a ddywedodd wrtho: fy Arglwydd a'm Duw.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yr Ie&s;u a ddywedodd wrtho: Thomas, am i ti weled y credai&s;t: bendigedic yw y rhai ni wel&s;ant, ac a gred&acirc;&s;ant.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A llawer hefyd o arwyddion eraill a wnaeth yr Ie&s;u yng-&wcirc;ydd ei ddi&s;cyblion,<NOTE PLACE="marg">Ioan. 21.25.</NOTE> y rhai nid ynt &s;crifennedic yn y llyfr hwn.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Eithr y pethau hyn a &s;crifennwyd fel y credech fod Ie&s;u Gri&s;t yn Fab Duw, ac i chwi gan gredu, gael bywyd trwy ei enw ef. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y di&s;cyblion yn py&s;cotta yn ofer nes ymddangos o Gri&s;t iddynt, ac yn py&s;cotta wrth archiad Cri&s;t, ac yn ffynnu, 13 yr Ie&s;u yn torri y bara a'r py&s;cod, 15 Ie&s;u yn gorchymyn porthi ei ddefaid, 18 ac yn dangos i Betr y bydde raid iddo ddioddef hefyd, 20 Geiriau Cri&s;t a Phetr yng-hylch Ioan Efengyl-wr.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWedi hynny yr ymddango&s;odd yr Ie&s;u eil-waith iw ddi&s;cyblion wrth f&ocirc;r Tiberi|as: ac fel hyn yr ymddango&s;odd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Simon Petr a Thomas, hwn a elwir Didymus, a Nathanael yr hwn oedd o Cana yn Galil&aelig;a, a [meibion] Zebed&ecirc;us a dau eraill o'i ddi&s;cyblion ef oeddynt yng-h&ycirc;d.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A dywedodd Simon Petr wrthynt, mi a &acirc;f i by&s;cotta: hwythau a ddyweda&s;ant, ninnau a awn gyd &acirc; thi, ac hwy a aethant, ac yn y man hwy a ddring&acirc;&s;ant i'r llong, ac ni ddalia&s;ant hwy ddim y n&ocirc;s honno.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac yn awr wedi dyfod y boreu, yr Ie&s;u a &s;afodd ar y lann: ond ni &wcirc;ydde y di&s;cyblion mai Ie&s;u ydoedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna Ie&s;u a ddywedodd wrthynt, &ocirc; blant a oes gennwch ddim bwyd&lpunctel; atteba&s;ant iddo, nac oes.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yntef a ddywedodd wrthynt, bwriwch a|llan y rhwyd i'r tu dehau i'r llong, a chwi a ge|wch, felly y bwria&s;ant allan, ac ni allent ei thyn|nu rhag maint lliaws y py&s;cod.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y dywedodd y di&s;cybl yr hwn yr oedd Ie&s;u yn ei garu wrth Petr: yr Arglwydd yw efe, yna Simon Petr pan glybu mai yr Arglw|ydd oedd, a wregy&s;odd ei amwi&s;c (canys noeth oedd efe,) ac a'i bwriodd ei hun i'r m&ocirc;r.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr y di&s;cyblion eraill a ddaethant mewn llong, (o blegit nid oeddynt bell oddi wrth dir ond yng-hylch dau-cant cufydd) dan dynnu y rhwyd [yn llawn] py&s;cot,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A chyn gynted y daethant i d&icirc;r, hwy a we|lent farwar a phy&s;cod wedi eu dodi arnynt, a bara.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr Ie&s;u a ddywedodd wrthynt, Moe&s;|wch ymma [rai] o'r py&s;cod a ddalia&s;och yr aw|ron.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Simon Petr a e&s;cynnodd, ac a dynnodd y rhwyd i dir yn llawn o by&s;cod mawrion, cant a thri ar dd&ecirc;c a deugain, ac er bod cymmaint, ni thorodd y rhwyd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yr Ie&s;u a ddywedodd wrthynt, dewch cinniewch, ac ni feiddie vn o'r di&s;cyblion ofyn i|ddo, pwy wyt ti&lpunctel; am eu bod yn g&wcirc;ybod mai yr Arglwydd oedd efe.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna y daeth yr Ie&s;u, ar a gymmerth fa|ra, ac a'i dodes iddynt, a'r py&s;cod yr vn modd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Dymma yr awr hon y drydedd waith yr ymddango&s;od Ie&s;u iw ddi&s;cyblion, wedi iddo
<PB REF="516">adgyfodi o feirw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac wedi iddynt gini&acirc;wa, Ie&s;u a ddywe|dodd wrth Simon Petr, Simon [Mab] Io|na, a wyt ti yn fyng-haru i, yn fwy nag y [mae] y rhai hyn&lpunctel; efe a ddywedodd, ydwyf, Arglw|ydd: ti a &wcirc;yddo&s;t y caraf di: yna y dywedodd wrtho, portha fy &wcirc;yn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a ddywedodd wrtho eil-waith, Si|mon [Mab] Iona, a wyt ti yn fyng-haru i&lpunctel; yntef a ddywedodd wrtho, ydwyf Arglwydd, ti a &wcirc;yddo&s;t fy m&ocirc;d yn dy garu: efe a ddywedodd wr|tho, portha fy nefaid.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a ddywedodd wrtho y drydedd waith, Simon [Mab] Iona, a wyt ti yn fyng|haru i? [a] Phetr a dri&s;t&acirc;odd, am iddo ddywe|dyd wrtho y drydedd waith, a wyt ti yn fyng|haru i&lpunctel; ac efe a ddywedodd wrtho: Arglwydd ti a &wcirc;yddo&s;t bob peth, ti a &wcirc;yddo&s;t y caraf di, Ie|&s;u a ddywedodd wrtho: portha fy nefaid.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yn w&icirc;r, yn wir meddaf i ti, pan oeddit langach ti a ymwregy&s;it, ac a rodiit lle mynnit, eithr pan fych h&ecirc;n, ti a e&s;tynni dy ddwylaw, ac a|rall a'th wregy&s;a, ac a'th arwain lle ni byddo e|wyllys gennit.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A hyn a ddywedodd efe gan arwyddo, drwy ba fath angeu y gogonedde efe Dduw, ac wedi iddo ddywedyd hyn, efe a ddywedodd wr|tho, canlyn fi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yna y troes Petr, ac y gwelodd y di&s;cy|bl yr hwn yr oedd yr Ie&s;u yn ei garu yn canlyn, yr hwn hefyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 13.23.</NOTE> a bwy&s;a&s;e ar ei fron ef ar &s;wp|per, ac a ddyweda&s;e: Arglwydd pwy yw hwnnw a'th fradycha di&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Gan hynny pan welodd Petr hwn, efe a ddywedodd wrth Ie&s;u, Arglwydd, beth [am] hwn&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> &rindx; Yr Ie&s;u a ddywedodd wrtho: os e|wylly&s;iaf iddo aros oni ddelwyf,<NOTE PLACE="marg">Yr Efengyl ar ddigwy Ioan Efan|gyl-wr.</NOTE> beth [yw hyn|ny] i ti&lpunctel; canlyn di fy-fi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yna yr aeth y gair hwn ym mhlith y bro|dyr, na fydde y di&s;cybl hwnnw farw: eithr ni ddyweda&s;e Ie&s;u wrtho na fydde efe farw, ond, os ewylly&s;iaf iddo aros oni ddelwyf, beth [yw hynny] i ti&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Dymma y di&s;cybl hwnnw, yr hwn &s;ydd yn te&s;tiolaethu am y pethau hyn, ac a &s;crifen|nodd y pethau hyn, ac ni a &wcirc;yddom fod ei de&s;tio|laeth ef yn w&icirc;r.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac y mae hefyd lawer o bethau eraill a wnaeth yr Ie&s;u, y rhai pe &s;crifennid bob yn vn,<NOTE PLACE="marg">Ioan. 20.30.</NOTE> ac vn, nid wyf yn tybied y cynhwy&s;e y b&ycirc;d y lly|frau a &s;crifennid, <HI>Amen.</HI> &lindx;</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn y &s;anctaidd Efengyl yn &ocirc;l S. Ioan.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Acts" TYPE="book">
<HEAD>Actau neu vveithredoedd yr Apo&s;tolion.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Geiriau Cri&s;t a'i angelion wrth yr Apo&s;tolion, 9 der|chafiad Cri&s;t, 15 dewis Matthias.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_MI &rindx; a orphennais y traethawd cyntaf &ocirc; Theophilus am yr holl bethau y rhai a ddechre|uodd yr Ie&s;u eu gwneu|thur a'u dy&s;cu,<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol ar ddigwyl y Derchafel.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Hyd y dydd y der|byniwyd ef i fynu, wedi iddo trwy yr Y&s;pryd gl&acirc;n roddi gorchymyn i'r Apo&s;tolion y rhai a e|chola&s;e efe.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> I'r rhai, wedi iddo ef ddioddef yr ymdda~g|o&s;odd efe yn fyw trwy lawer o arwyddion &s;iccr, gan fod yn weledig iddynt tros ddeugain nhiwrnod, ac yn ymddiddan yng-hylch pethau o deyrnas Dduw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 24.49.</NOTE> Ac wrth gyttal &acirc; hwynt, efe a orchymyn|odd iddynt, nad elent ymmaith o Ieru&s;alem, ei|thr di&s;gwil am addewid y Tad,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 14.25.</NOTE> yr hwn (eb efe) a glyw&s;och gennifi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 2.2. Math. 3.11. Mar. 1.8. Luc. 3.16.</NOTE> Canys Ioan yn ddiau a fedyddiodd &acirc; dwfr, ond chwi a fedyddir &acirc;'r Y&s;pryd gl&acirc;n cyn nemmawr o ddyddiau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny wedi dy fod o honynt yng-hyd,
<PB N="493" REF="516">y gofynna&s;ant iddo gan ddywedyd: Arglwydd ai 'r pryd hyn y rhoddi trachefn y frenhiniaeth i I&s;rael&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt, ni pher|thyn i chwi &wcirc;ybod yr am&s;eroedd na'r prydiau y rhai a o&s;odes y Tad yn ei feddiant ei hun.</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 2.2.</NOTE> Eithr chwi a dderbynniwch rinwedd yr Y&s;pryd gl&acirc;n, wedi y delo efe arnoch: a chwi a fyddwch dy&s;tion i mi yn Ieru&s;alem, ac yn holl Iudaea, a Samaria ac hyd eithafoedd y ddaiar.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 24.51.</NOTE> wedi iddo ddywedyd hyn, a hwyntwy yn edrych, y cyfodwyd ef i fynu, ac wybren a'i cymmerodd ef i fynu o'u golwg hwy.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac fel yr oeddynt yn tremmu yn graff tu a'r nef ac efe yn myned, wele, dau &wcirc;r a &s;afa&s;ant ger llaw iddynt mewn gwi&s;c wenn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y rhai a ddyweda&s;ant: chwi w&ycirc;r o Gali|laea, pa ham y &s;efwch yn edrych tu a'r nef&lpunctel; yr Ie|&s;u hwn, yr hwn a gymmerwyd i fynu oddi wrth|ych i'r nef, a ddaw yr vn modd ac y gwel&s;och ef yn myned i'r nef. &lindx;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y troe&s;ant i Ieru&s;alem o'r mynydd a elwir [mynydd] Olewydd yr hwn &s;ydd yn a|gos i Ieru&s;alem, &s;ef taith [diwrnod] Sabboth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac wedi dyfod i mewn, yr aethant i'r llofft lle yr oeddynt hwy yn aros, &s;ef Petr, ac Iaco, ac Ioan, ac Andreas, Philip a Thomas, Bartho|lomew a Mathew, Iaco [mab] Alpheus, a Si|mon Zelotes, ac Iudas [brawd] Iaco.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r rhai hyn oll yn gytunol oeddynt yn parhau mewn gweddi ac ymbil, yng-hyd &acirc;'r gwragedd, ac &acirc; Mair mam Ie&s;u, a chyd &acirc;'i fro|dyr ef.<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol ar ddigwyl Matthias.</NOTE></P>
<P N="15">&rindx; <HI>15</HI> A'r dyddiau hynny Petr yn cyfodi i fy|nu yng-hanol y di&s;cyblion a ddywedodd (ac yr oedd o rifedi pobl yn yr vn lle yng-hylch vgain [a] chant)</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ha w&ycirc;r, frodyr, yr oedd yn rhaid cyflawni yr &s;crythur ymma, yr hon y rhagddywedodd<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 41.9. Ioan. 13.17.</NOTE> yr Y&s;pryd gl&acirc;n trwy enau Dafydd am Iudas, yr hwn a fu flaenor i'r rhai a ddalia&s;ant yr Ie&s;u,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys cyfrifwyd ef yn ein plith ni, ac efe a gaw&s;e rann o'r weinidogaeth hon.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac efe a feddiannodd faes gobrwy anwi|redd, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 27.5.</NOTE> wedi ymgrogi efe a dorrodd yn ddwy|ran yn ei ganol, a'i holl ymy&s;caroedd a dywallt|wyd allan.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac y mae hyn yn eglur i holl bre&s;&s;wyl|w&ycirc;r Ieru&s;alem, hyd oni elwir y maes hwn, &acirc;'u tafod priodol hwy, Aceldama, hyn yw, maes y gwaed.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Canys &s;crifennedic yw yn llyfr y P&s;al|mau, bydded ei drigfan ef yn ddiffaethwch, ac na<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 69.25. &amp; 109.7.</NOTE> bydded a drigo ynddi, a chymmered arall ei e&s;cobaeth ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Am hynny y mae yn rhaid (o'r gw&ycirc;r a fu yn ein cymdeithas ni yr holl am&s;er yr aeth yr Arglwydd Ie&s;u i mewn ac allan yn ein plith ni,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Gan ddechreu o fedydd Ioan, hyd y dydd yn yr hwn y cymmerwyd ef i fynu oddi wrth|ym ni) bod vn gyd &acirc; ni yn dy&s;t o'r ailgyfodiad ef,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac hwy a o&s;oda&s;ant ddau ger bron, Io|&s;eph yr hwn a henwid Ber&s;abas ac a gyfenwid Iu&s;tus, a Matthias.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A chan weddio hwy a ddyweda&s;ant: Ty|di Arglwydd yr hwn a &wcirc;yddo&s;t galo~nau pawb, dangos pavn o'r ddau hyn a etholai&s;t,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> I dderbyn &s;wydd y weinidogaeth hon, a'r Apo&s;toliaeth o'r hon y cyfeiliornodd Iudas, i fyned iw le ei hun.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac hwy a fwria&s;ant goel-brennau, ac ar Matthias y &s;yrthiodd y coel-bren, ac efe a gy|frifwyd gyd &acirc;'r vn Apo&s;tl ar dd&ecirc;c. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr Y&s;pryd gl&acirc;n yn dyfod ar ddull tafodau, 7 Gwei|thred yr Y&s;pryd gl&acirc;n. 14 Petr yn atteb yn erbyn cabl-wyr yr Y&s;pryd. 41 Cynnydd yr eglwys: buch|edd, ac ymddygiad y ffyddloniad.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; VVEdi dyfod dydd y Penteco&s;t yr oeddynt hwy oll yn gytun yn yr vn-lle.<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol ar y Sul|gwyn.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac yn ddi&s;ymmwth fe ddaeth &s;wn o'r nef, fel gwth gwynt yn rhuthro, ac a lanwodd yr holl d&ycirc; lle yr oeddynt yn ei&s;tedd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A thafodau gwahannedic a ymddango&s;a|&s;ant iddynt fel t&acirc;n, ac efe a ei&s;teddodd ar bob vn o honynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A hwy a gyflawnwyd oll &acirc;'r Y&s;pryd gl&acirc;n, ac a ddechreua&s;ant lefaru &acirc; thafodau eraill me|gis y rhoddes yr Y&s;pryd iddynt lefaru.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac yr oedd yn trigo yn Ieru&s;alem Idde|won bucheddol, o bob cenedl dann y nef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Wedi myned y gair o hynn, y daeth lli|aws yng-hyd, ac a &s;ynnodd, o blegit bod pawb yn eu clywed hwy yn llefaru yn ei dafod-iaith ei hun.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Synnodd hefyd ar bawb, a rhyfeddu a wnaethant gan ddywedyd wrth ei gilydd, wele onid yw y rhai hyn oll &s;y yn llefaru o Galil&aelig;a?</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pa wedd gan hynny yr ydym ni yn eu clywed hwynt, pawb yn ein tafod-iaith ein hu|nain yn yr hon ein ganed ni&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> P&acirc;rthiaid, Mediaid, Elamidiad, a thrigo|lion Me&s;opotamia, ac Iudaea, a Chappadocia, a Phontus, ac A&s;ia,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Phrygia, a Phamphilia, yr Aipht, a rhan|nau Libya yr hon &s;ydd ger-llaw Cyrene, a diei|thriaid o Rufein-w&ycirc;r, yn Iddewon, ac yn bro&s;e|lytiaid,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Cretiaid ac Arabiaid, yr ydym ni yn eu clywed hwynt yn traethu mawrion weithredo|edd Duw, yn ein tafod-iaith ein hun. &lindx;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A hwy a ryfedd&acirc;&s;ant eu gyd oll, ac a &s;yn|na&s;ant gan ddywedyd y naill wrth y llall: beth a all hyn fod&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac eraill yn gwatwar a ddywed&acirc;&s;ant, mai llawn o win m&ecirc;lus oeddynt hwy.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eithr Petr yn &s;efyll gyd &acirc;'r vn ar dd&ecirc;c, a gyfododd ei leferydd, ac a ddywedodd wrthynt, &ocirc; w&ycirc;r, Iddewon, a chwi oll &s;ydd yn trigo yn Ie|ru&s;alem bydded y&s;py&s;ol hyn i chwi, a chlu&s;tym|wrandewch &acirc;'m geiriau:</P>
<PB REF="517">
<P N="15"><HI>15</HI> Canys nid yw y rhai hyn yn feddwon fel yr ydych chwi yn tybied, o blegit y drydedd awr o'r dydd yw hi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eithr dymma y peth a ddywetpwyd trwy y prophwyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioel. 2.18. E&s;ai. 24.3.</NOTE> Ioel:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac fe fydd yn y dyddiau diweddaf (medd Duw) y tywalltaf o'm Hy&s;pryd ar bob cnawd, a'ch meibion a'ch merched a brophwydant, a'ch gw&ycirc;r ieuaingc a welant weledigaethau, a'ch hynaf-gw&ycirc;r a freuddwydiant freuddwydion.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac ar fyng-wei&s;ion, ac ar fy llaw-forwy|nion y tywalltaf o'm Hy&s;pryd yn y dyddiau hynny, a hwy a brophwydant.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac mi a roddaf ryfeddodau yn y nef vch|od, ac arwyddion yn y ddaiar i fod, gwaed, a th&acirc;n, a tharth mwg.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr haul a droir yn dywyllwch, a'r lloer yn waed, cyn i ddydd mawr ac eglur yr Arglw|ydd ddyfod.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A bydd: pwy bynnag a alwo ar enw yr Arglwydd fydd yn gadwedic.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ha w&ycirc;r I&s;rael, clywch y geiriau hyn, Ie|&s;u hwnnw o Nazareth g&wcirc;r profedic gan Dduw yn eich plith trwy weithredoedd nerthol, a rhy|feddodau, ac arwyddion, y rhai a wnaeth Duw trwyddo ef yn eich my&s;c chwi, fel y gwyddoch chwi,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Hwn wedi ei roddi trwy derfynedic gyngor a rhag&wcirc;ybodaeth Duw, a gymmera|&s;och chwi: ac wedi i chwi trwy ddwylo anwir ei hoelio, a ladda&s;och chwi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yr hwn a gyfodes Duw i fynu gan ry|ddhau gofidiau angeu, canys amho&s;&s;ibl oedd i hwnnw ei attal ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> O blegit Dafydd a ddywed am dano:<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 16.9.</NOTE> yr Arglwydd a welais ger fy mron yn oe&s;tad: &s;ef ar fy nehaulaw y mae fel na'm y&s;coger.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Am hynny y llawenh&acirc;odd fyng-halon, ac y gorfoleddodd fy nhafod, ac y gorphywys fyng-nhawd hefyd mewn gobaith:</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am na adewi fy enaid yn vffern, ac na oddefi i'th Sanct weled llygredigaeth.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Gwnaetho&s;t yn hy&s;pys i mi ffyrdd y by|wyd: Ti a'm cyflawni o lawenydd &acirc;'th wyneb|[pryd.]</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ha w&ycirc;r frodyr, mi a gaf yn hyf ddywedyd wrthych am y patriarch Dafydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 13.36. 1. Bren. 2.10.</NOTE> ei farw ef, a'i gladdu, a bod ei feddrod gyd &acirc; ni hyd y dydd heddyw.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Am hynny ac efe yn brophwyd, ac yn g&wcirc;ybod dyngu o Dduw<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 132.11.</NOTE> lw, mai o ffrwyth ei lwyn ef o herwydd y cnawd y cyfode efe Gri&s;t i ei&s;tedd ar ei or&s;eddfa ef,</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac efe yn g&wcirc;ybod o'r blaen a ddywedodd am gyfodiad Cri&s;t: na adaw&s;id ei<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 13.55. P&s;al. 16.10.</NOTE> enaid yn vffern, ac na wel&s;e ei gnawd lygredigaeth:</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yr Ie&s;u hwn a gyfododd Duw i fynu, i'r hyn yr ydym ni oll yn dy&s;tion.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Gan ei gyfodi ef fel hyn drwy ddehau|law Dduw, ac iddo dderbyn gan y Tad yr adde|wid am yr Y&s;pryd gl&acirc;n, efe a dywalltodd yr hyn ymma a welwch, ac a glywch y pryd hyn.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> O blegit ni dderchafodd Dafydd i'r ne|foedd, ond y mae efe yn dywedyd ei hun,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 110.1.</NOTE> yr Ar|glwydd a ddywedodd wrth fy Arglwydd, ei|&s;tedd ar fy neheu-law,</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Oni o&s;odwyf dy elynion yn droed-faingc i'th draed.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Am hynny gwybydded holl d&ycirc; I&s;rael yn ddiogel ddarfod i Dduw ei wneuthur ef yn Ar|glwydd, ac yn Gri&s;t, &s;ef yr Ie&s;u hwn a groe&s;|hoelia&s;och chwi.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Wedi clywed y geiriau hyn y cydbigid hwy yn eu calonnau, ac y dywed&acirc;&s;ant wrth Petr, a'r apo&s;tolion eraill, ha w&ycirc;r frodyr, beth a wnawn ni&lpunctel;</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Yna y dywedodd Petr wrthynt: edifar|hewch, a bedyddier pawb o honoch yn enw yr Ie&s;u Gri&s;t er maddeuant pechodau, a chwi a dderbyniwch ddawn yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Canys i chwi y mae yr addewid, ac i'ch plant, i bawb ym mhell, pa rai hynnac a alwo yr Arglwydd ein Duw ni.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac &acirc; llawer o ymadroddion eraill y te|&s;tiolaethodd ac y cynghorodd, gan ddywedyd, ymgedwch rhag y genhedlaeth anhydyn hon.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Am hynny y rhai a dderbynia&s;ant yn e|wylly&s;car ei air ef, a fedyddiwyd, a chwan|negwyd at [yr Eglwys] y dydd hwnnw yng|hylch tair mil o eneidiau.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ac yr oeddynt yn parhau yn athrawiaeth yr apo&s;tolion, &acirc; chymdeithas, ac yn torri bara, ac mewn gweddiau.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ac ofn a gyfodes ar bawb, a llawer o ry|feddodau ac arwyddion a wnaethpwyd gan yr apo&s;tolion.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A phawb a'r a gred&acirc;&s;ant oeddynt yn vn lle, a phob peth ganddynt yn gyffredin.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Ac hwy a werth&acirc;&s;ant eu meddiannau, a'u da, ac a'u rhanna&s;ant i bawb, fel yr oedd yr ei&s;ieu ar neb.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Ac yr oeddynt yn parhau beunydd yn y Deml yn gytun, gan dorri bara o d&ycirc; i d&ycirc;, a chan gymmeryd bwyd mewn llawenydd, a &s;ymledd calon:</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Gan foli Duw, a chael ffafor gan yr holl bobl, a'r Arglwydd a chwanegodd at yr Egl|wys beunydd y rhai fyddent gadwedig.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iach&acirc;ad y cloff efrydd, 12 Petr yn pregethu Cri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PEtr hefyd ac Ioan a aethant i fynu i'r Deml yng-hyd, ar yr awr weddi, [&s;ef] y nawfed.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A rhyw &wcirc;r, yr hwn oedd gloff o groth ei fam, a ddygid, yr hwn a ddodent beunydd wrth borth y Deml yr hwn a elwid [y porth] pryd|ferth, i ofyn elu&s;en gan y rhai a elent i mewn i'r Deml.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A phan welodd efe Petr ac Ioan ar fyned i'r Deml, efe a ddei&s;yfiodd gael elu&s;en.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A Phetr yn dal &s;ulw arno gyd ag Ioan a ddywedodd: edrych arnom ni.</P>
<PB N="494" REF="517">
<P N="5"><HI>5</HI> Ac efe a graffodd arnynt, gan obeithio derbyn rhyw beth ganddynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y dywedodd Petr, arian ac aur nid oes gennif, eithr yr hyn &s;ydd gennif, hynny yr wyf yn ei roddi i ti: yn enw yr Ie&s;u Gri&s;t o Nazareth, cyfot a rhodia.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A chan ei gymmeryd erbyn ei ddehaulaw efe a'i cyfododd ef i fynu, ac yn ebrwydd ei draed ef a'i fferau a gadarnhauwyd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A chan neidio i fynu efe a &s;afodd, ac a rodi|odd, ac a aeth gyd &acirc; hwy i'r Deml, gan rodio, a neidio, a moli Duw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r holl bobl a'i gwelodd ef yn rhodio, ac yn moli Duw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yr oeddynt yn ei adnabod ef, mai efe o|edd y neb a ei&s;tedda&s;e wrth borth prydferth y Deml am elu&s;en, ac hwy a lanwyd o ofn a &s;yn|nedigaeth, am y peth a ddigwydda&s;e iddo.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac fel yr oedd yr efrydd hwnnw a iachau|&s;id, yn attal Petr a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Ioan, y rhedodd yr holl bobl yn &s;ynnedig attynt i'r porth a elwir [porth] Sa|lomon.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A phan welodd Petr hyn, efe a attebodd y bobl, &ocirc; w&ycirc;r o I&s;rael, pa ham yr ydych yn rhy|feddu am hyn&lpunctel; a pha ham yr ydych yn hull|dremmu arnom ni, fel pe trwy ein nerth neu ein duwioldeb ni y gwnaethem i hwn gerdded&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Duw Abraham, ac I&s;aac, ac Iacob,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 5.30.</NOTE> Duw ein tadau ni, a ogoneddodd ei Fab Ie&s;u, yr hwn a fradycha&s;och chwi, ac a wada&s;och ger bron Pilat, pan farnodd efe ef iw ryddhau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eithr chwi a wada&s;och y Sanct, a'r cyfi|awn, ac a ddei&s;yfia&s;och roddi i chwi &wcirc;r [a sedd] yn llofrudd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A chwi a ladda&s;och dywy&s;og y bywyd, yr hwn a godes Duw o feirw, o'r hyn yr ydym ni yn dy&s;tion.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A thrwy ffydd yn ei enw ef, y nerthodd ei enw ef hwn, yr hwn a welwch, ac a adwaenoch: &s;ef y ffydd yr hon [fydd] drwyddo ef, a roes i|ddo ef yr iechyd hwn yn eich g&wcirc;ydd chwi oll.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac yn awr frodyr mi a wn i chwi wneu|thur [hynny] trwy anwybod: fel y [gwnaeth] eich pendefigion chwi hefyd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Eithr y pethau a ragfynegodd Duw trwy enau ei brophwydi oll, y dioddefe Cri&s;t, a gyflawnodd efe fel hyn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am hynny edifarhewch, a dychwelwch, fel y deleuer eich pechodau, pan ddelo yr am&s;e|roedd i orphywys o olwg yr Arglwydd,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A phan anfono efe Ie&s;u Gri&s;t yr hwn a bregethwyd o'r blaen i chwi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yr hwn &s;ydd raid i'r nef ei dderbyn, hyd yr am&s;eroedd yr adnewyddir pob peth, y rhai a ddywedodd Duw o'r blaen drwy enau ei holl &s;anctaidd brophwydi ef erioed.</P>
<P N="22"><HI>22</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 7.37. Deut. 18.15.</NOTE> Canys Mo&s;es a ddywedodd wrth y ta|dau, yr Arglwydd eich Duw a gyfyd i chwi brophwyd o'ch brodyr fel myfi: arno ef y gwran|dewch ym mhob peth a ddyweto wrthych.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys bydd, pa enaid bynnac ni wran|dawo ar y prophwyd hwnnw, efe a dde&s;truwir o blith y bobl.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A'r holl brophwydi hefyd o Samuel, ac o hynny allan, cynnifer ac a lefara&s;ant, a fyne|ga&s;ant o'r blaen am y dyddiau hyn.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Chwy-chwi ydych blant y prophwydi a'r cyfammod, yr hwn a wnaeth Duw a'n ta|dau ni, gan ddywedyd wrth Abraham:<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 12.3. Gal. 3.8.</NOTE> yn dy had ti hefyd y be~dithir holl dylwythau y ddaiar.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Duw gan gyfodi ei Fab Ie&s;u, a'i gyr|rodd ef i chwi yn gyntaf i'ch bendithio fel y tro|ech bob vn o honoch oddi wrth eich drygioni.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Carchar yr Apo&s;tolion, 8 pregeth Petr, 19 at|teb yr Apo&s;tolion i'r &s;wy ddogion, 24 gweddi, ac vndeb yr eglwys.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC fel yr oeddynt yn llefaru wrth y bobl, yr offeiriaid a llywydd y Deml, a'r Sa|ducaeaid a ddaethant arnynt hwy,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac yr oedd yn flin ganddynt eu bod yn dy&s;|cu y bobl, ac yn pregethu yn [enw] yr Ie&s;u yr adgyfodiad o feirw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac hwy a o&s;oda&s;ant ddwylo arnynt hwy, ac a'u doda&s;ant mewn dalfa hyd trannoeth, her|wydd hwyr oedd erbyn hynny.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Eithr llawer o'r rhai a glyw&s;ent y gair a greda&s;ant, a rhifedi y gw&ycirc;r a wnaed yng-hylch pum mil.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A digwyddodd drannoeth ddarfod iw lly|wodraeth-w&ycirc;r hwy, a'r henuriaid, a'r &s;crifenny|ddion, ymgynnull i Ieru&s;alem,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac Annas yr arch-offeiriad, a Chaiphas, ac Ioan, ac Alexander a chymaint oll ac oe|ddynt o genedl yr arch-offeiriaid.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac wedi iddynt eu go&s;od yn y canol, hwy a ofynna&s;ant: trwy ba awdurdod, neu ym mha enw y gwnaethoch chwi hyn&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna Petr yn gyflawn o'r Y&s;pryd gl&acirc;n a ddywedodd wrthynt, [chwy-chwi] bennaethi|aid y bobl, a henuriaid I&s;rael,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Od ydys yn ein holi ni heddyw, am [y] weithred dda i'r dyn claf, [&s;ef] pa wedd yr ia|chauwyd ef,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Bydded y&s;py&s;ol i chwi oll, ac i bawb o bobl I&s;rael, mai trwy enw Ie&s;u Gri&s;t o Naza|reth yr hwn a groe&s;-hoelia&s;och chwi, a'r hwn a gyfodes Duw o feirw: trwy hwn y &s;afodd hwn ger eich bron chwi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 118.22. E&s;ai. 28.16. Math. 21.42. Mar. 12.10. Luc. 20.17. Rufein 9.33. 1. Pet. 2.7.</NOTE> Dymma y maen hwnnw a ly&s;wyd ge~|nych chwi yr adeilad-w&ycirc;r, ac a wnaed yn ben i'r gongl.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac nid oes iechydwriaeth yn neb arall, o blegit ni roddwyd enw arall da~ y nef ym mhlith dynion drwy yr hwn y mae yn rhaid ein hiachau</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A phan wel&s;ant hyder Petr ac Ioan, a g&wcirc;ybod eu bod yn anllythrennoc, ac yn anny&s;|cedig, rhyfeddu a wnaethant, ac hwy a &wcirc;yddent eu bod hwy gyd &acirc;'r Ie&s;u.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac wrth weled hefyd y d&ycirc;n a iachau&s;id yn &s;efyll gyd &acirc; hwynt, ni allent ddywedyd dim yn [eu] herbyn:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Eithr wedi gorchymyn iddynt fyned a|llan
<PB REF="518">o'r gynghorfa, hwy a ymgynghor&acirc;&s;ant yn eu plith eu hunain,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gan ddywedyd, beth a wnawn ni i'r dy|nion hyn? canys arwydd eglur a wnaed trw|yddynt hwy, yr hwn &s;ydd hy&s;pys i bawb a'r &s;ydd yn pre&s;&s;wylio yn Ieru&s;ale~, ac ni allwn ni wadu.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Eithr rhag ei danu ym mhellach ym my&s;c y bobl, bygythiwn hwynt yn do&s;t, na lefa|rant mwy wrth neb yn yr enw hwn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac hwy a'u galwa&s;ant hwy, ac a orchym|myna&s;ant na lefarent, ac na ddy&s;cent ddim oll yn enw yr Ie&s;u.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Eithr Petr ac Ioan a'u hatteba&s;ant, ac a ddyweda&s;ant wrthynt, pa vn &s;ydd gyfiawn ger bron Duw, ai gwrando arnoch chwi, ynte yn hytrach ar Dduw&lpunctel; bernwch chwi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Canys ni allwn na ddywedom y pethau a wel&s;om, ac a glyw&s;om.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac hwythau gan eu bygwth a'u gollyng|a&s;ant heb gael neb iw co&s;pi hwynt, o blegit y bobl, am fod pawb oll yn gogoneddu Duw am yr hyn a wnaethid.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys yr oedd y dyn vwch-law deu|gain oed, ar yr hwn y gwnaethid yr arwydd ie|chydwriaeth.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A hwynt wedi eu gollwng ymmaith a ddaethant at yr eiddynt, ac a ddango&s;a&s;ant y pe|thau a ddyweda&s;e yr arch-offeiriaid a'r henuri|aid wrthynt.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Hwythau pan glyw&s;ant, a gyfoda&s;ant eu lleferydd o vn-fryd at Dduw, ac a ddyweda&s;ant &ocirc; Arglwydd ty di yw y Duw yr hwn a wnae|tho&s;t nef a daiar, y m&ocirc;r ac oll y &s;ydd ynddynt,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yr hwn trwy yr Y&s;pryd gl&acirc;n yng-enau dy w&acirc;s Dafydd, a ddywedai&s;t,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 2.1.</NOTE> pa ham y ter|fy&s;codd y cenhedloedd, ac y myfyriodd y bobl o|feredd&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y &s;afodd brenhinoedd y ddaiar i fynu, ac yr ymga&s;clodd y pennaethiaid yng-hyd, yn er|byn yr Arglwydd, ac yn erbyn ei Gri&s;t ef&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Canys mewn gwirionedd yn y ddinas hon yr ymgynhullodd yn erbyn dy Sanct Fab Ie&s;u, yr hwn a eneiniai&s;t, Herod, a Phontius Pilat gyd &acirc;'r cenhedloedd, a phobl I&s;rael,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> I wneuthur beth bynnac a ddarfu i'th law di, a'th gyngor eu rhagderfynu iw gwneuthur.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac yn awr Arglwydd, edrych ar eu by|gythion hwy, a chaniadh&acirc; i'th wei&s;ion draethu dy air di, &acirc; phob hyder.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Trwy e&s;tyn o honot dy law i iachau, ac fel y gwneler arwyddion a rhyfeddodau trwy enw dy &s;anctaidd Fab Ie&s;u.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac wedi iddynt weddio, y lle yr oeddent wedi ymgynnull ynddo a &s;ymmuoodd, ac hwy a lanwyd oll o'r Y&s;pryd gl&acirc;n, ac hwy a draetha|&s;ant air Duw yn hyderus.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac i'r lliaws a oedd yn credu yr oedd vn galon, ac vn enaid, ac ni ddywedodd yr vn o ho|nynt am yr hyn a fedde, ei fod yn ei eiddo ei hun, ond pob peth oedd rhyngddynt yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 2.44.</NOTE> gyffredin.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A'r Apo&s;tolion trwy nerth mawr a ro|dda&s;ant de&s;tiolaeth o adgyfodiad yr Arglwydd Ie&s;u, a gr&acirc;s mawr oedd arnynt hwy oll.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Canys nid oedd neb yn eu plith, ac ei&s;ieu arno, &s;ef pob vn a'r a oedd yn perchennogi tiro|edd neu dai, a'u gwertha&s;ant, ac a dduga&s;ant werth y pethau a wertha&s;id,</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac a'i go&s;oda&s;ant wrth draed yr Apo&s;to|lion: a rhannwyd beunydd i bawb yn &ocirc;l ei ei&s;ieu.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yna Io&s;eph yr hwn a gyfenwid Barna|bas gan yr Apo&s;tolion (yr hyn y w o'i gyfieithu mab y diddanwch) yn Lefiad, ac o genedl yn Cypriad,</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac efe yn berchen tir a'r gwerthodd, ac a ddug yr arian, ac a'i go&s;odes wrth draed yr Ape|&s;tolion.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Co&s;p am gelwydd, 12 a chy&s;&s;egr-ledrad Ananias a'i wraig, 14 Cynnydd yr eglwis, 17 Carchar yr Apo&s;tolion, 19 yr angel yn eu gwaredu, 20 hwyn|tau yn pregethu, 34 cyngor Gamaliel.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y'R oedd rhyw wr a'i enw Ananias gyd &acirc; Sapphira ei wraig a wertha&s;e dir,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac a ddarn-guddiodd [ran] o'r gwerth, a'i wraig yn gwybod, ac a ddug y rhan arall, ac a'i go&s;ododd wrch draed yr Apo&s;tolion.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y dywedodd Petr, Ananias, pa ham y llanwodd Satan dy galon i beri i ti ddywe|dyd celwydd wrth yr Y&s;pryd gl&acirc;n, a darn-gu|ddio [rhan] o werth y tir?</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Tra ydoedd yn aros, onid i ti yr oedd yn a|ros? ac wedi ei werthu, onid oedd yn dy feddi|ant di: a pha ham y go&s;odai&s;t dy feddwl ar y peth hyn&lpunctel; ni ddywedai&s;t di gelwydd wrth ddy|nion, ond wrth Dduw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Pan glybu Ananias y geiriau hyn, efe a &s;yrthiodd ilawr, ac a drengodd: a daeth ofn mawr ar bawb a glybu hyn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ar gw&ycirc;r ieuaingc a gyfoda&s;ant, ac a'i cym|mera&s;ant ef, ac a'i duga&s;ant, ac a'i cladda&s;ant.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y bu megis y&s;paid tair awr, a'i wraig a ddaeth i mewn, heb &wcirc;ybod dim a'r a wnaethid.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yna y dywedodd Petr wrthi: dywet i mi, ai er hyn a hyn y gwertha&s;och chwi y t&icirc;r&lpunctel; hithe a ddywedodd, ie er hynny.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A Phetr a ddywedodd wrthi pa ham y dar|fu i chwi gydtuno rhyngoch i demtio Y&s;pryd yr Arglwydd&lpunctel; edrych wrth y drws [&ocirc;l] traed y rhai a gladda&s;ant dy &wcirc;r di, a hwy a'th ddygant dithe allan.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yna yn y man hi a &s;yrthiodd wrth ei draed ef, ac a drengodd, a'r gw&ycirc;r ieuaingc a dda|ethant i mewn, ac a'i caw&s;ant hi yn farw, ac a'i cyfoda&s;ant, ac a'i cladda&s;ant yn ymyl ei g&wcirc;r.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac ofn mawr a gyfodes ar yr holl egl|wys, ac ar bawb oll a glybu hyn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> &rindx; Eithr drwy ddwylaw yr Apo&s;tolion y gwnaed arwyddion,<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol ar ddigwyl Sanct Bar|tholomew.</NOTE> a llawer o ryfeddodau ym mhlith y bobl, ac yr oeddynt oll yn gytun ym mhorth Salomon.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond ni feiddie neb o'r lleill ymgy&s;&s;ylltu &acirc; hwynt, eithr y bobl oedd yn eu mawrhau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A lliaws o'r rhai a greda&s;a~t yn yr Arglwydd
<PB N="495" REF="518">yn w&ycirc;r a gwragedd a gynnydda&s;ant fwy-fwy.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Hyd oni ddygent y cleifion i'r heolydd au go&s;od mewn gwelyau a glythau, fel y cy&s;|code cy&s;cod Petr rai o honynt pan ddele efe [heibio.]</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A lliaws a ddaeth hefyd yng-hyd o'r di|na&s;oedd cyfagos i Ieru&s;alem gan ddwyn rhai cleifion, a rhai a drallodid gan y&s;prydion aflan, y rhai a iachauwyd oll. &lindx;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y cyfodes yr arch-offeiriad, a phawb oll a'r a oedd gyd ag ef, (yr hon yw here&s;i y Sa|ducaeaid) ac yr oeddynt yn llawn llid.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac hwy a ddoda&s;ant eu dwylo ar yr Apo|&s;tolion, ac a'u rhoe&s;ant yn y carchar cyffredin.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Eithr angel yr Arglwydd o h&ycirc;d nos, a a|gorodd ddry&s;au y carchar, ac a'u dug hwynt all|an: ac a ddywedodd,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ewch a &s;efwch yn y deml, a lleferwch wrth y bobl oll, eiriau y fuchedd hon.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Pan glyw&s;ant hwy y pethau hyn, hwy a aethant yn foreu i'r Deml, ac a ddy&s;ca&s;ant, a'r arch-offeiriad a ddaeth, a'r rhai oeddynt gyd ag ef a alwa&s;ant yng-hyd y cyngor, a holl henuri|aid plant yr I&s;rael, ac a ddanfona&s;ant i'r car|char i beri eu dwyn hwy [ger bron.]</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A phan ddaeth y &s;wyddogion, ni chaw|&s;ant hwy yn y carchar, eithr hwy a ddychwela|&s;ant, ac a fynega&s;ant,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Gan ddywedyd: yn wir ni a gaw&s;om y carchar wedi ei gaeu o'r fath &s;iccraf, a'r ceidwaid yn &s;efyll allan gyferbyn &acirc;'r dry&s;au, eithr pan a|gora&s;om, ni chaw&s;om neb i mewn.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pan glybu yr arch-offeiriad, a llywodra|ethw&ycirc;r y Deml, a'r offeiriaid pennaf yr ymadro|ddion hyn, ammau a wnaethant yn eu cylch hwy, beth a ddoe o hyn.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y daeth vn ac a fynegodd iddynt, gan ddywedyd: wele, y mae y gw&ycirc;r a ddoda|&s;och yng-harchar yn &s;efyll yn y Deml, ac yn dy&s;cu y bobl.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna yr aeth y pen&s;wyddog, efe a'i &s;wydd|w&ycirc;r, ac a'u dug hwy yn ddi anfodd (o blegit yr o|edd arnynt ofn y bobl rhag eu llabyddio)</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac wedi eu dwyn hwy, y go&s;odwyd hwy o flaen y cyngor, a'r arch-offeiriad a ofynnodd iddynt,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Gan ddywedyd: oni rybuddia&s;om chwy|chwi yn fynych na phregethech yn yr enw hwn|nw? ac wele, chwi a lanwa&s;och Ieru&s;alem &acirc;'ch athrawiaeth, ac a fynnwch ddwyn arnom ni waed y d&ycirc;n hwnnw.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna Petr a'r Apo&s;tolion gan atteb a ddyweda&s;ant: rhaid yw vfyddhau i Dduw yn fwy nag i ddynion.</P>
<P N="30"><HI>30</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen 3.13.</NOTE> Duw ein tadau ni a gyfododd i fynu Ie&s;u yr hwn a ladda&s;och chwi, ac a groe&s;-hoeli|a&s;och ar bren.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Hwn a dderchafodd Duw &acirc;'i ddehau|law, yn dywy&s;og, ac yn iachawdur i rodd i edifei|rwch i I&s;rael, a maddeuant pechodau.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A nyni ydym dy&s;tion iddo o'r pethau hyn, a'r Y&s;pryd gl&acirc;n hefyd, yr hwn a roddes Duw i'r rhai a vfuddh&acirc;nt iddo ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Pan glyw&s;a~t hwythau hyn, hwy a ffrom|ma&s;ant, ac a ymgynghora&s;ant am eu lladd hw|ynt.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yna y cyfododd yn y cyngor vn Phari|&s;aead, ai enw Gamaliel, doctor o'r gyfraith, par|chedig gan yr holl bobl, ac a archodd fyned alla~ &acirc;'r Apo&s;tolion dros ennyd fechan.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt: ha-w&ycirc;r, o I&s;rael, edrychwch arnoch eich hunain, pa beth a wneloch am y dynion hyn.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Canys cyn hynn o am&s;er y cyfodes vn Theudas yn dywedyd ei fod yntef yn rhyw vn mawr, ac at hwn yr ymga&s;clodd rhifedi o w&ycirc;r yng-hylch pedwar cant, ac ef a laddwyd, a hw|ynt oll a oeddynt yn coelio iddo a wa&s;carwyd, ac a wnaed yn ddiddim.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yn &ocirc;l hwn y cyfodes Iudas o Galil&aelig;a yn am&s;er y deyrn-ged, ac efe a droes lawer o bobl ar ei &ocirc;l, efe hefyd a ddarfu am dano, a chym|maint oll ac a gytuna&s;ant ag ef a wa&s;carwyd.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Am hynny yn awr meddaf wrthych: pei|diwch &acirc;'r dynion hyn, a gadewch iddynt: ca|nys os o ddynion y mae hyn o gyngor neu wei|thred, efe a ddiflanna:</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac os o Dduw y mae, ni ellwch chwi ei ddattod ef rhag eich cael yn rhyfelw&ycirc;r yn erbyn Duw.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> A chytuno ag ef a wnaethant, ac wedi i|ddynt alw yr Apo&s;tolion attynt, au curo, hwy a orchymynna&s;ant iddynt na lefarent yn enw yr Ie&s;u, ac a'u gollynga&s;ant ymmaith.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Hwyth&acirc;u a aethant allan o olwg y cyng|or yn llawen, am eu cyfrif hwynt yn deilwng i ddwyn ammarch er mwyn enw yr Ie&s;u.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A beunydd yn y Deml, ac o d&ycirc; i d&ycirc; ni pheidia&s;ant &acirc; dy&s;cu, ac &acirc; phregethu Ie&s;u Gri&s;t.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Vrddiad &s;aith o ddiaconiaid yn yr Eglwys, dy&s;c Ste|phan. 11 A'i gyhuddiad.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN y dyddiau hynny pan amlhaodd y di&s;|cyblion y cyfodes murmur gan y Groegi|aid yn erbyn yr Hebr&aelig;aid, am ddirmygu eu gwragedd gweddwon hwy, yn y weinidogaeth feunyddol.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna 'r deudd&ecirc;c a alwa&s;ant yng-hyd y lliaws di&s;cyblion, ac a ddyweda&s;ant: nid yw gymhe|&s;ur i ni adel gair Duw, a gwa&s;anaethu byr|ddau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny frodyr, edrychwch yn eich plith am &s;aith o w&ycirc;r o air da, llawn o'r Y&s;pryd gl&acirc;n, a doethineb, y rhai a o&s;odom yn hyn o orchwyl.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Eithr nyni a barhawn mewn gweddi, a gweinidogaeth y gair.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A bodlo~ fu gan yr holl dyrfa yr ymadrodd ymma, a hwy a ethola&s;ant Stephan g&wcirc;r llawn o ffydd ac o'r Y&s;pryd gl&acirc;n, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 21.8.</NOTE> Philip, a Phro|chorus, Nicanor, a Thimon, a Pharmenas, a Nicholas y pro&s;elyc o Antiochia.</P>
<PB REF="519">
<P N="6"><HI>6</HI> Y rhai a o&s;oda&s;ant hwy ger bron yr Apo|&s;tolion, ac wedi iddynt weddio, hwy a o&s;oda&s;ant eu dwylo arnynt hwy.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna y cynnyddodd gair Duw, ac yr aml|haodd rhifedi y di&s;cyblion yn ddirfawr yn Ie|ru&s;alem, a llawer o'r offeiriaid a vfuddha&s;ant i'r ffydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr Stephan yn llawn ffydd, a nerth, a wnaeth refeddodau a gwyrthiau mawr ym my&s;c y bobl.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y cyfodes rhai o'r &s;ynagog a elwir Libertiniaid, a Cyreniaid, ac o Alexandria, ac o'r rhai &s;y o Cilicia, ac A&s;ia, ac a ymddadleua|&s;ant &acirc; Stephan.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac ni allent wrthwynebu y doethineb, na'r Y&s;pryd, drwy yr hwn yr ymadroddodd efe.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna y go&s;oda&s;ant w&ycirc;r i ddywedyd, nyni a'i clyw&s;om ef yn dywedyd geiriau cablaidd yn erbyn Mo&s;es a Duw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac hwy a gyffroa&s;ant y bobl, a'r henuri|aid, a'r &s;crifennyddion, ac a ruthr&acirc;&s;ant iddo, ac a'i cippia&s;ant ef, ac a'i duga&s;ant at y cyngor.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A hwy a o&s;od&acirc;&s;ant gau dy&s;tion y rhai a ddywedent: nid yw y dyn hwn yn peidio a dy|wedyd cabl eiriau yn erbyn y lle &s;anctaidd hwn, a'r gyfraith:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys nyni a'i clyw&s;om ef yn dywedyd, yr Ie&s;u hwn o Nazareth a dde&s;truwia y lle ym|ma, ac a newidia y defodau a roddes Mo&s;es i ni.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A phan edrychodd y rhai oeddynt yn ei|&s;tedd yn y cyngor arno ef oll, hwy a welent ei wyneb fel wyneb angel.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Atteb Stephan. 58 A'i labyddiad.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y dywedodd yr arch-offeiriad, A ydyw y pethau hyn felly&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yntef a ddywedodd: ha-w&ycirc;r, frodyr, a thadau, gwrandewch:<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 12.4.</NOTE> Duw y gogoniant a ymddango&s;odd i'n tad Abraham pan oedd ym Me&s;opotamia, cyn iddo drigo yn Charran,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac a ddywedodd wrtho: d&ocirc;s allan o'th wl&acirc;d, ac oddi wrth dy d&ycirc;lwyth, a thyret i'r t&icirc;r yr hwn a ddango&s;wyf i ti.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y daeth efe allan o dir y Caldeaid, ac y pre&s;&s;wyliodd yn Charran: yn &ocirc;l hynny wedi marw ei dad, efe a'i dug ef oddi yno i'r tir ym|ma yn yr hwn yr ydych chwi yn pre&s;&s;wylio yr awr hon.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac ni roes iddo etifeddiaeth ynddo, naddo led troed, ac efe a addawodd ei ddodi iddo iw fe|ddiannu, ac iw h&acirc;d yn ei &ocirc;l, pryd nad oedd plen|tyn iddo.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A Duw a lefarodd fel hyn, d&ycirc;<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 15.13.</NOTE> h&acirc;d ti a fydd drigiannol mewn tir e&s;tron, lle y caethi|wir, ac y drygir ef bedwar cant mhlynedd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Eithr y genhedlaeth yr hon a wa&s;anae|thant a go&s;paf fi (medd Duw,) ac wedi hynny yr &acirc;nt allan, ac a'm gwa&s;anaethant i yn y lle hwn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 17.9. &amp; 21.3.</NOTE> Ac efe a roddes iddo gyfammod yr en|waediad, ac felly [Abraham] a genhedlodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 25.24.</NOTE> I&s;aac, ac a'i henwaedodd ef yn yr wythfed dydd: ac I&s;aac a genhedlodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 29.33.</NOTE> Iacob, ac Iacob a genhedlodd y deuddec * Patriarch.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r Patrieirch gan genfigennu a werth&acirc;|&s;ant<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 30.5.</NOTE> Io&s;eph i'r Aipht: ond yr oedd Duw gyd ag ef,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac a'i hachubodd ef o'i holl gyfyngde|rau, ac a<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 35.23. gen. 37 28. gen. 41.37.</NOTE> roes iddo hawddgarwch a doethineb yng-olwg Pharao brenin yr Aipht, ac efe a'i gwnaeth ef yn llywodraethwr ar yr Aipht, ac ar ei holl d&ycirc;.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac fe ddaeth newyn dros holl dir yr Aipht a Chanaan, a gorthrymder mawr, a'n ta|dau ni chaent lynniaeth.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ond pan<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 42.1.</NOTE> glybu Iacob fod &ycirc;d yn yr Aipht, yn gyntaf efe a ddanfonodd ein tadau ni:</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 45.4.</NOTE> A'r ail waith yr adnabuwyd Io&s;eph gan ei frodyr, a chenedl Io&s;eph a aeth yn hy&s;pys i Pharao.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna yr anfonodd Io&s;eph, ac a gyrchodd ei dad Iacob a'i holl genedl, pymthec enaid a thrugain.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y daeth<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 46.5. gen. 49.33.</NOTE> Iacob i wared i'r Aipht, ac efe a fu farw a'n tadau hefyd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac hwy a &s;ymmudwyd i Sichem, ac a ddodwyd yn y bedd yr hwn a bryna&s;e Abraham<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 23.16.</NOTE> er arian gan feibion Emor [tad] Sichem.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A phan ne&s;aodd am&s;er yr addewid yr hwn a dynga&s;e Duw i Abraham, y bobl a<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 1.7.</NOTE> gynny|ddodd, ac a amlh&acirc;odd yn yr Aipht:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Hyd oni gyfodes brenin arall, yr hwn nid adwaene m'o Io&s;eph.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Hwn a fu ddichellgar wrth ein cenedl ni, ac a ddrygodd ein tadau, gan beri iddynt fwrw allan eu plant fel na heppilient.</P>
<P N="20"><HI>20</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 2.2.</NOTE> Y pryd hyn y ganwyd Mo&s;es yr hwn oedd hawddgar gan Dduw, ac a fagwyd dri m&icirc;s yn nh&ycirc; ei d&acirc;d.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac wedi ei fwrw allan, merch Pharao a'i cyfodes ef i fynu, ac a'i magodd ef yn fab iddi ei hun.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A Mo&s;es oedd ddy&s;cedic yn holl ddoethi|neb yr Aiphtiaid, ac oedd nerthol mewn geiriau a gweithredoedd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A phan oedd efe yn ddeugain mlwydd llawn o oed, daeth yn ei feddwl ef ymweled &acirc;'i frodyr plant yr I&s;rael.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A phan welodd efe vn yn cael cam,<NOTE PLACE="marg">Exod. 2.11.</NOTE> efe a'i hamddeffynnod, ac a ddialodd gam yr hwn a or|thrymma&s;id, gan daro yr Aipht-wr.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac efe a dybia&s;e fod ei frodyr yn deall, fod Duw yn dodi iechydwriaeth iddynt trwy ei law ef, eithr hwynt ni ddealla&s;ant.</P>
<P N="26"><HI>26</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 2.13.</NOTE> A'r dydd ne&s;af yr ymddango&s;odd efe iddynt, a hwynt yn cynhennu, ac a fynna&s;e w|neuthur cymmod rhyngddynt, gan ddywedyd, ha w&ycirc;r, brodyr ydych chwi, pa ham y gwnewch gam &acirc;'i gylydd&lpunctel;</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Eithr yr hwn oedd yn gwneuthur cam &acirc;'i gymmydog, ar cilgwthiodd ef gan ddywedyd, pwy a'th o&s;ododd di yn dywy&s;og, ac yn farn-wr arnom ni&lpunctel;</P>
<PB N="496" REF="519">
<P N="28"><HI>28</HI> A leddi di fyfi, fel y lleddai&s;t yr Aiphti|wr ddoe&lpunctel;</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna y ffoes Mo&s;es ar y gair hwnnw, ac y bu ddieithr yn nhir Madian: lle y cenhed|lodd efe ddau o feibion.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac wedi cyflawni daugain mhlynedd yr ymddango&s;odd Angel yr Arglwydd iddo me|wn fflam d&acirc;n [mewn] perth yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Exo. 3.2.</NOTE> anialwch mynydd Sina.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A Mo&s;es pan welodd, a fu ryfedd ganddo y golwg, a phan ne&s;&s;aodd efe i y&s;tyried, fe a dda|eth llef yr Arglwydd atto ef [gan ddywedyd]</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Myfi yw Duw dy dadau, Duw Abraha~, Duw I&s;aac, a Duw Iacob, a Mo&s;es a ddy|chrynnwyd; ac ni feiddie ei y&s;tyried.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna y dywedodd yr Arglwydd wrtho, dattot dy e&s;cidiau oddi am dy draed, canys y lle yn yr hwn yr wyt yn &s;efyll &s;ydd dir &s;anctaidd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Gan weled y gwelais ddryg-fyd fy mhobl y rhai &s;y yn yr. Aipht, ac mi a glywais eu gridd|fan, ac mi a dde&s;cynnais iw gwared hwy, ty|rer tithe yn awr mi a'th anfonaf di i'r Aipht.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Y Mo&s;es ymma yr hwn a wrthod&acirc;&s;ant gan ddywes yn, pwy a'th roddes di yn dywy|&s;og, ac yn farn wr&lpunctel; hwn a anfonodd Duw yn dywy&s;og, ac yn waredwr trwy law yr angel, yr hwn a ymddango&s;odd iddo yn y berth.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Hwn a'u harweiniodd hwynt allan, gan wneuthur rhyfeddodau a gwyr<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">hiau yn nh&icirc;r yr Aipht, ac yny m&ocirc;r c&ocirc;ch, ac yn y diffaethwch<NOTE N="*" PLACE="marg">Exo. 7.8, 9, 10, 11, 14. pen.</NOTE> ddeugain mhlynedd.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Dymma y Mo&s;es, yr hwn a ddywedodd wrth feibion yr I&s;rael:<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 3.22. deut. 18.15.</NOTE> yr Arglwydd eich Duw a gyfyd i chwi brophwyd o'ch brodyr, fol myfi, gwrandewch hwnnw.</P>
<P N="38"><HI>38</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 19.2.</NOTE> Hwn yw efe a fu yn y gynnulleidfa yn y diffaethwch, gyd a'r angel yr hwn a ymddi|ddanodd ag ef ym mynydd Sina, ac a'n tadau ni, yr hwn a dderbyniodd ymadroddion bywiol iw rhoddi i ni.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Yr hwn ni fynne ein tadau fod yn vfudd iddo, eithr gwrthoda&s;ant [ef,] a throa&s;ant yn eu calonnau i'r Aipht:</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Gan ddywedyd wrth Aaron:<NOTE PLACE="marg">Exod. 32.1.</NOTE> gwna i ni dduwiau i'u blaenori ni, o blegit ni &wcirc;yddom ni beth a ddarfu i'r Mo&s;es ymma yr hwn a'n dug ni allan o wl&acirc;d yr Aipht.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac hwy a wnaethant l&ocirc; yn y dyddiau hyn|ny, ac a offrymma&s;ant aberth i'r ddelw, ac a ym|lawenha&s;ant yng-weithredoedd eu dwylo.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Yna y tr&ocirc;dd Duw, ac a'u rhoddes hwy i fynu i wa&s;anaethu ll<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> y nef, fel y mae yn &s;cri|fennedic yn llyfr y prophwydi: a offrymma&s;och chwi i mi ebyrth, ac offrymmau yn yr anialwch ddeugain mhlynedd, [ohwi]<NOTE N="*" PLACE="marg">Amos. 5.25.</NOTE> t&ycirc; I&s;rael&lpunctel;</P>
<P N="43"><HI>43</HI> A chwy-chwi a gynnne<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&agrave;&s;och babell Moloch, a &s;eren eich Duw Remphan, lluniau y rhai a wnaethoch iw haddoli, minne a'th &s;ym|mudaf chwi tu hwnt i Babilon.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Yr oedd Tabernacl y de&s;tiolaeth ym mhlith ein tadau yn yr an<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">alwch, fel y gorchy|mynna&s;e yr hwn a ddyweda&s;e wrth<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 25.40. heb. 8.5.</NOTE> Mo&s;es am ei wneuthuref yn &ocirc;l y portreiad a wel&s;e.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Yr hwn a ddarfu i'n tadau ni ei gymme|ryd,<NOTE PLACE="marg">Io&s;ua. 3.14.</NOTE> a'i ddwyn i mewn gyd ag Ie&s;u i berchen|nogaeth y cenhedloedd, y rhai a ddarfu i Dduw eu taflu allan o flaen ein tadau, hyd yn nyddiau Dafydd,</P>
<P N="46"><HI>46</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 7.2. p&s;al. 132.5. 1. cron. 17.12. 1. bren. 6.1.</NOTE> Yr hwn a gafodd ffafor ger bron Duw, ac a ddymunodd gael tabernacl i Dduw Iacob.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Eithr Salomon a adailadodd d&ycirc; iddo ef.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ond nid yw y Goruchaf yn trigo me|wn temlau o waith dwylo, fel y dywed y proph|wyd:</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Y nef [yw] fyng-or&s;edd-faingc,<NOTE PLACE="marg">Pen. 17.24. i&s;ai. 66.1.</NOTE> a'r ddaiar yw troedfaingc fy nhraed. Pa d&ycirc; a adailedwch i mi, medd yr Arglwydd, a pha le fydd i'm gor|phwy&s;fa i&lpunctel;</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Ond fy llaw i a wnaeth hyn oll&lpunctel;</P>
<P N="51"><HI>51</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 9.26. ezech. 44.9.</NOTE> O chwi a'r gwarrau &s;ythion, a'r galon, ac a'r clu&s;tiau ddienwaedol, yr ydych chwi yn oe&s;tad yn gwrthwynebu yr Y<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">pryd gl&acirc;n, megis eich tadau, felly chwithau.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Pa vn o r prophwydi ni ddarfu i'ch tadau chwi ei erlid&lpunctel; ac hwy a ladd&acirc;&s;ant y rhai oeddynt yn rhagfynegu dyfodiad y Cyfiawn, i'r hwn y buoch chwi frad-w&ycirc;r a llofruddion.</P>
<P N="53"><HI>53</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 19.16. galat. 3.19.</NOTE> Y rhai a gymmera&s;och y gyfraith drwy ordinh&acirc;d angelion, ac ni's cadwa&s;och.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> A phan glyw&s;ant y pethau hyn ffrom|ma&s;ant yn eu calonnau, ac e&s;cyrnyg&acirc;&s;ant ddannedd arno.</P>
<P N="55"><HI>55</HI> &rindx; Ac efe yn gyflawn o'r Y&s;pryd gl&acirc;n,<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol ar ddigwyl Stephan.</NOTE> a edry chodd yn ddyfal tu &acirc;'r nef, ac a welodd o|goniant Duw, ac Ie&s;u yn &s;efyll ar ddehau-law Duw.</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Ac efe a ddywedodd: wele, mi a welaf y nefoedd yn agored, a Mab y d&ycirc;n yn ei&s;tedd ar ddehau-law Duw.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Yna y gwaedda&s;ant &acirc; llef fawr, ac y caea|&s;ant eu clu&s;tiau, ac y rhuthra&s;ant ar vn-waith arno.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Ac a'i bwria&s;ant allan o'r ddinas, ac a'i la|byddia&s;ant: a'r ty&s;tion a rodd&acirc;&s;ant eu dillad wrth draed dyn ieuangc a elwid Saul.</P>
<P N="59"><HI>59</HI> A hwy a labyddia&s;ant Stephan, ac efe yn galu ar [Dduw,] ac yn dywedyd: Arglwydd Ie&s;u derbyn fy Y&s;pryd.</P>
<P N="60"><HI>60</HI> Ac efe a o&s;tyngodd ar ei liniau, ac a le|fodd &acirc; llef vchel:<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 5.45. luc. 23.34. 1. cor. 4.12.</NOTE> Arglwydd na ddod y pechod hyn yn eu herbyn, ac wedi iddo ddywedyd hyn, efe a hunodd. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Creulondeb Saul. 4 Gwa&s;caru yr Apo&s;tolion. 15 Dodi yr Y&s;pryd gl&acirc;n, 18 Am Simon Magus. 38 Philip yn bedyddio yr Efnuch.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Saul oedd yn cyduno iw ladd ef, a'r pryd hynny y bu <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rlid mawr ar yr eglwys yr hon oedd yn Ieru&s;alem: a phawb a wa&s;carwyd trwy wl&acirc;d Iudaea a Samaria, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> yr Apo&s;to|lion.</P>
<PB REF="520">
<P N="2"><HI>2</HI> A gw&ycirc;r bucheddol a gyd-ddugalant Ste|phan, ac a wnaethant alar mawr am dano ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Eithr Saul oedd yn anrheithio yr eglw|ys, gan fyned i mewn i b&ocirc;b t&ycirc;, a chan dynnu allan w&ycirc;r, a gwragedd, efe a'u rhoddes yng-harchar.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r rhai a wa&s;cara&s;id, a drammwya&s;ant gan bregethu y gair.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yna yr aeth Philip i ddinas Samaria, ac a bregethodd Gri&s;t iddynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r bobl yn gytunol a ddaliodd ar y pe|thau a ddywede Philip wrthynt, gan glywed a gweled yr ar wyddion a wnaethe efe.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys yr y&s;prydion aflan a aethant allan o lawer o'r rhai yr oeddent yn eu perchennogi, gan lefain &acirc; llef vchel: a llawer yn gleifion o'r parlys, ac yn gloffion a iachawyd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yr oedd llawenydd mawr yn y ddinas honno.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna yr oedd rhyw &wcirc;r a'i enw Simon, yr hwn a arfera&s;e o'r blaen &s;wyno yn y ddinas honno, ac a huda&s;e bobl Samaria: gan ddy|wedyd ei [fod] ei hun yn rhyw vn mawr.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ar yr hwn yr oedd pawb o'r lleiaf i'r mwyaf yn gwrando gan ddywedyd: mawr rinwedd Dduw yw hwn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yr oeddynt a'u coel arno, o herwydd iddo yn hir o am&s;er eu hudo hwy &acirc; &s;wyni|on.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Eithr, cyn gyflymmed, ac y cred&acirc;&s;ant i Philip yn pregethuy pethau a berthynent i de|yrnas nef, ac i enw Ie&s;u Gri&s;t, hwy a fedyddi|wyd yn w&ycirc;r, ac yn wragedd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yntef Simon a gredodd hefyd, ac a fedyddiwyd, ac a ddilynodd Philip, ac fe &s;yn|nodd arno wrth weled gwneuthur rhyfeddo|dau a gwyrthiau mawrion.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> &rindx; A phan glybu yr Apo&s;tolion y rhai oeddynt yn Ieru&s;alem dderbyn o Samaria air Duw,<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol ar ddydd Ma|wrth y Sul gwyn.</NOTE> hwy a anfon&acirc;&s;ant attynt Petr ac Ioan.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y rhai wedi iddynt ddyfod a weddia&s;ant tro&s;tynt, ar dderbyn o honynt yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> O blegit ni ddaethe efe eto ar yr vn o ho|nynt, ond hwy a fedyddia&s;id yn vnic yn enw yr Arglwydd Ie&s;u.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y doda&s;ant eu dwylaw arnynt, ac hwy a dderbynia&s;ant yr Y&s;pryd gl&acirc;n. &lindx;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A phan ganfu Simon mai trwy o&s;odiad dwylaw 'r Apo&s;tolio~y rhoddid yr Y&s;pryd gl&acirc;n, efe a gynnygiodd iddynt arian:</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gan ddywedyd, rhoddwch i minne he|fyd yr awdurdod hon, fel ar bwy bynnac y go|&s;odwyf fy nwylo y derbynio efe yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Eithr Petr a ddywedodd wrtho, Bydded dy arian gyd &acirc; thi, i dde&s;truw, am i ti dybied y meddiennir dawn Duw trwy arian.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Nid oes i ti na rhan, na chyfran yn y gorchwyl hyn: o blegit nid yw dy galon di yn iniawn ger bron Duw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Edifarh&acirc; gan hynny am dy ddrygioni hyn, a gweddia Dduw, ac f&ecirc; faddeuir ond odid i ti feddyl-fryd dy galon.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys mi a'th welaf mewn bu&s;tl chwe|rwder, ac mewn rhwymedigaith anwiredd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A Simon gan atteb a ddywedodd, gwe|ddiwch chwi dro&s;of fi ar yr Arglwydd, na dde|lo dim arnaf o'r hyn a ddywed&acirc;&s;och.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Eithr hwynt hwy wedi iddynt dy&s;tio a llefaru gair yr Arglwydd, a ddychwela&s;ant i Ieru&s;alem, ac a bregeth&acirc;&s;ant yr Efengyl yn llawer o drefi Samaria.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac angel yr Arglwydd a lefarodd wrth Philip gan ddywedyd: cyfot, a dos tu a'r deau, i'r ffordd yr hon &s;ydd yn myned i wared o Ie|ru&s;alem i Gaza: yr hon &s;ydd anghyfannedd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac efe a gyfododd ac a &acirc;eth, ae wele ryw efnuch o Ethiopia, rhaglaw Candaces brenhi|nes yr Ethiopiaid, yr hwn oedd yn llywodrae|thu ei holl dry&s;&s;or hi: ae a ddaethe i Ieru&s;alem i addoli.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac fel yroedd efe yn dychwelyd gan ei&s;|tedd yn ei gerbyd, efe a ddarllennodd E&s;ay y prophwyd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna y dywedodd yr Y&s;pryd wrth Philip, dos yn n&ecirc;s, ac ymwa&s;c &acirc;'r cerbyd ymma.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A Philip a redodd atto, ac a'i clybu yn darllen y prophwyd E&s;ay, ac a ddywedodd: a wyt ti yn deall yr hyn yr wyt yn ei dda<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">llen&lpunctel;</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac efe a ddywedodd, pa wedd y gallaf oni bydd rhyw vn i'm cyfarwyddo&lpunctel; ac efe a ddy|munodd ar Philip ddyfod i fynu, ac ei&s;tedd gyd ag ef.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A'r lle o'r Scrythur yr oedd efe yn ei ddarllen oedd hwn.<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 53.7.</NOTE> Efe a arweinid fel dafad i'r lladdfa, ac fel oen mud ger bron ti gneifi|wr, felly nid agorodd efe ei enau.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yn ei o&s;tyngiad y derchafwyd ei farn, a phwy a draetha ei oes ef, canys dygir ei fywyd oddi ar y ddaiar.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Yna yr attebodd yr efnuch wrth Philip, ac a ddywedodd, am bwy attolwg i ti y dywed y prophwyd hyn, ai am dano ei hun, ai am ryw vn arall&lpunctel;</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Yna yr agores Philip ei enau, ac a dde|chreuodd ar y &s;crythur honno, ac a bregethodd iddo yr Ie&s;u.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac fel yr oeddynt yn myned ar h&ycirc;d y ffordd hwy a ddaetha~t at ryw ddwfr, a'r efnuch a ddywedodd, wele ddwfr, beth &s;ydd yn lluddio fy meddyddio?</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A Philip a ddywedodd, os wyt yn credu o'th holl galon, fe a ellir: a chan atteb y dy|wedod; yr wyf yn credu fod Ie&s;u Gri&s;t yn Fab Duw.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac efe a orchymynnodd attal y cerbyd, ac hwy a aethant i wared ill dau i'r dwfr, Philip a'r efnuch, ac efe a'i bedyddiodd ef.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac wedi iddynt ddyfod i fynu or dwfr, Y&s;pryd yr Arglwydd a gymmerth Philip ym|maith, ac ni welodd yr efnuch m'o honaw mwy|ach, ond efe a aeth ar h&ycirc;d ei ffordd yn llawen.</P>
<PB N="497" REF="520">
<P N="40"><HI>40</HI> A Philip a gaed [eil-waith] yn Azotus, ac efe a aeth drwy y wl&acirc;d, ac a bregethodd ym mhob dinas oni ddaeth i C&aelig;&s;area.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Saul yn troi i'r ffydd. 33 Petr yn iachau Aeneas. 40 Ac yn cyfodi Tabitha.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Epi&s;tol ar ddygwyl Pawl. <HI>Rufei. 9.5. gala. 1.33.</HI></NOTE> Saul etto yn chwythu bygythiadau a chelanedd yn erbyn dy&s;cyblion yr Arglw|ydd, a aeth at yr arch-offeiriad:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac a dei&s;yfiodd lythyrau ganddo i Dda|ma&s;cus at y Synagogau, fel o chae efe na gw&ycirc;r na gwragedd yn b&ocirc;d o'r ffydd hon, y galle efe eu dwyn yn rhwym i Ieru&s;alem.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac fe ddarfu (fel yr oedd efe ar ei daith) iddo ddyfod yn gyfagos i Ddama&s;cus, ac fe a lewyr|chodd o'i amgylch yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 22.6. 1. cor. 15.18.</NOTE> ddi&s;ymmwth oleuni o'r nef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a &s;yrthiodd ar y ddaiar, ac a glybu lais yn dywedyd wrtho, Saul, Saul, pa ham yr ydwyt yn fy erlid i&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yntef a ddywedodd, pwy wyt ti Arglw|ydd&lpunctel; a'r Arglwydd a ddywedodd: myfi yw Ie|&s;u yr hwn yr wyt ti yn ei erlid, anhawdd yw i ti wingo yn erbyn y &s;wmbwl.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yntef yn crynnu, ac yn ofni a ddywedodd, Arglwydd beth a fynni di i mi ei wneuthur&lpunctel; a'r Arglwydd a ddywedodd, cyfot dos i'r ddinas, ac fe a ddywedir i ti pa beth a fydd rhaid i ti ei wneuthur.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r gw&ycirc;r y rhai oeddynt yn cyd-teithio ag ef, a &s;afa&s;ant yn &s;ynn, gan glywed y llais, ac heb weled neb.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A Saul a gyfododd oddi ar y ddaiar, a phan agorodd efe ei lygaid, ni wele efe neb: eithr hwy a'i tywy&s;a&s;ant ef erbyn ei law, ac a'i duga&s;ant ef i mewn i Ddama&s;cus.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a fu dri-diau heb weled, ac ni wna|eth na bwyta nac yfed.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yr oedd yn Dama&s;cus ryw ddi&s;cybl a'i enw Ananias, wrth yr hwn y dywedodd yr Arglwydd mewn gweledigaeth: Ananias, ac yntef a ddywedodd, wele fi Arglwydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd wrtho, cy|fot a dos i'r heol a elwir Iniawn, a chais yn nh&ycirc; Iudas vn ai enw Saul o Thar&s;us: canys wele, y mae yn gweddio.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac yntef a wele drwy weledigaeth &wcirc;r a'i enw Ananias yn dyfod i mewn, ac yn dodi ei ddwylaw arno, fel y gwele eil-waith.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna yr attebodd Ananias, &ocirc; Arglwydd, clywais gan lawer am y g&wcirc;r hwnnw, faint o ddrygau a wnaeth efe i'th &s;ainct di yn Ieru&s;ale~.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Hefyd y mae ganddo ymma awdurdod oddi wrth yr arch-offeiriaid i rwymo pawb a al|wo ar dy enw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A dywedodd yr Arglwydd wrtho: dos ymmaith, canys y mae hwn yn lle&s;tr etholedic i mi, i ddwyn fy enw ger bron y cenhedloedd, a brenhinoedd, a phlant I&s;rael.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys mi a ddango&s;af iddo, pa bethau eu maint y bydd rhaid iddo ef eu dioddef er mw|yn fy enw i.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna Ananias a aeth ymmaith, ac a aeth i mewn i'r t&ycirc;, ac a o&s;ododd ei ddwylo arno, ac a ddywedodd, y brawd Saul, yr Arglwydd Ie|&s;u am hanfonodd (yr hwn a ymddango&s;odd i ti ar y ffordd wrth ddyfod) fel y gwelech eil-waith ac i'th lanwer &acirc;'r Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac yn ebrwydd y de&s;cynnodd oddi wrth ei olwg megis cenn, ac efe a gafodd ei olwg yn y man, ac efe a gyfododd, ac a fedyddiwyd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac wedi iddo gymmeryd bwyd, efe a gryfh&acirc;odd, yna y bu Saul ennyd o ddyddiau gyd &acirc;'r di&s;cyblio~ y rhai oedd ynt yn Dama&s;cus.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac efe yn ebrwydd a bregethodd Gri&s;t yn y Synagogau, mai Mab Duw ydoedd efe.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A phawb a'r a'i clybu ef a &s;ynna&s;ant, ac a ddyweda&s;ant, ond dymma efe yr hwn oedd yn difetha y rhai a alwent ar yr enw hwn yn Ieru|&s;alem, ac a ddaeth ymma er mwyn hyn [&s;ef] iw dwyn hwynt yn rhwym at yr arch-offeiriaid?</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Eithr, Saul a gynnyddodd fwy-fwy o nerth, ac a orchfygodd yr Iddewon y rhai oedd|ynt yn pre&s;&s;wylio yn Dama&s;cus, gan gadarn|hau mai hwn yw Cri&s;t. &lindx;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac wedi cyflawni llawer o ddyddiau, y cyd ymgynghorodd yr Iddewon am ei ladd ef:</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Eithr eu cydfwriad hwy a &wcirc;ybu Saul, a hwy a* ddi&s;gwilia&s;ant y pyrth ddydd a n&ocirc;s iw ladd ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y di&s;cyblion a'i cymmer&acirc;&s;ant ef o h&ycirc;d n&ocirc;s, ac a'i danfona&s;ant dros y mur gan ei oll|wng i wared mewn ba&s;ced.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A phan ddaeth Saul i Ieru&s;alem, efe a gei&s;iodd ymwa&s;cu a'r di&s;cyblion, ac yr oeddynt oll yn ei ofni ef, heb gredu ei fod efe yn ddi&s;cybl.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Eithr Barnabas a'i cymmerodd ef, ac ai dug at yr Apo&s;tolion, ac a fynegodd iddynt pa fodd y gwel&s;e efe yr Arglwydd ar y ffordd, ac ymddiddan o honaw ag ef: ac mor hyderus fua&s;e efe yn Dama&s;cus yn enw yr Ie&s;u.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac yr oedd efe yn myned i mewn, ac all|an gyd &acirc; hwynt yn Ieru&s;alem:</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac a lefarodd yn eofn yn enw yr Ar|glwydd Ie&s;u, ac efe a ymddiddanodd, ac a ym|ddadleuodd yn erbyn y Grog-w&ycirc;r, a hwynt a gei&s;ia&s;ant ei ladd ef:</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yr hwn beth pan &wcirc;ybu y brodyr, hwy a'i duga&s;ant ef i Cae&s;area, ac a'i gyrra&s;ant ef i Thar&s;us.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna yr oedd yr eglwy&s;i yn cael hedd|wch trwy holl Iudaea, Galil&aelig;a, a Samaria, a hwy a adailadwyd gan rodio yn yr Arglwydd, ac a amlhauwyd drwy ddiddanwch yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Bu hefyd i Petr, fel yr oedd yn trammwy trwy bob [gwl&acirc;d] iddo ef ddyfod hefyd at y &s;ainct y rhai oeddynt yn trigo yn Lyda.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac yno y cafodd efe ryw &wcirc;r a'i enw Ae|neas, yr hwn a fua&s;e wyth mlynedd yn gorw|edd yn ei wely, ac oedd yn glaf o'r parlys.</P>
<PB REF="521">
<P N="34"><HI>34</HI> A Phetr a ddywedodd wrtho, Ananias: Ie&s;u Gri&s;t &s;ydd i'th iachau, cyfot, a gwna dy wely, ac efe a gyfododd yn ebrwydd.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A phawb a'i gwelodd o'r rhai a bre&s;&s;wy|lient yn Lyda a Saron, ac a ymchwela&s;ant ac yr Arglwydd.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Hefyd yr oedd yn Ioppa ryw ddi&s;cybles a'i henw Tabitha, (yr hon os cyfieithir a elwir Dorcas) yr hon oedd gyfoethog o weithredo|edd da, ac elu&s;enau y rhai a wnaethe hi.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac fe a ddarfu y dyddiau hynny iddi hi o glefyd farw, ac wedi iddynt ei golchi, hwy a'i doda&s;ant mewn lloft.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac o herwydd bod Lyda yn agos i Iop|pa, y di&s;cyblion (yn clywed fod Petr yno) a anfona&s;ant ddau &wcirc;r atto ef, i ddei&s;yf, nad oede efe ddyfod hyd attynt hwy.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A Phetr a gyfodes, ac a ddaeth gyd &acirc; hwynt, ac wedi iddo ddyfod, hwy a'i dduga&s;ant i'r lloft, ac yr oedd yr holl wragedd gweddwon yn &s;efyll o'i amgylch yn &wcirc;ylo, ac yn dangos y pei&s;iau a'r gwi&s;coedd a wnaethe Dorcas tra ydoedd hi gyd &acirc;hwynt.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Yna Petr a'u bwriodd hwy allan oll, ac o o&s;tyngodd ar ei liniau, ac a weddiodd: ac a droes at y corph, ac a ddywedodd, Tabitha, cy|fot, ac hi a agorodd ei llygaid, o phan welodd hi Petr, hi a ei&s;teddodd i fynu.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac efe a roddodd ei law iddi, ac a'i cyfo|dodd hii fynu, ac efe a alwodd y &s;ainct, a'r gw|ragedd gweddwon, ac efe a'i dango&s;odd hi yn fyw,</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A [hyn] fu hy&s;pys dros holl Ioppa, a llawer a greda&s;ant yn yr Arglwydd.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> A bu i Petr aros yn Ioppa lawer o ddy|ddiau gyd ag vn Simon barcer.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Gweledigaeth Cornelius. 11 Gweledigaeth Petr. 18 Petr yn myned at Gornelius. 34 Yn pregethu i'r cenhedloedd, ac am dde&s;cyn o'r Y&s;pryd gl&acirc;n arnynt. 44 Yn eu bedyddio hwynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YR oedd rhyw &wcirc;r yn Cae&s;area a'i enw Cor|nelius canwriad o'r hon a elwid yr Italaidd fyddin.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> [G&wcirc;r] &s;anctaidd, yn ofni Duw yng-hyd a'i holl d&ycirc;, ac yn rhoddi llawer o elu&s;enau i'r bobl:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe yn gweddio Duw yn oe&s;tadol, a welodd yn eglur mewn gweledigaeth yng-hylch y nawfed awr o'r dydd, Angel Duw yn dyfod i mewn, ac yn dywedyd wrtho, Corneli|us.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac yntef yn craffu arno ef, ac wedi ei ofni a ddywedodd: beth yw [hynny] Arglwydd, ac efe a ddywedodd wrtho, yr weddiau, a'th elu|&s;enau a dderchafa&s;ant yn goffadwriaeth ger bron Duw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac yn awr anfon di w&ycirc;r i Ioppa, a galw am Simon yr hwn a gyfenwir Petr.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Efe &s;ydd yn lleteua gyd ag vn Simon barcer, t&ycirc; 'r hwn &s;ydd wrth y m&ocirc;r: efe a ddywed i ti pa beth a ddylit ti ei wneuthur.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A phan ymadawodd yr angel yr hwn oedd yn ymddiddan &acirc; Chornelius, efe a alwodd ar ddau o'i wei&s;ion, a mil-wr duwiol o'r rhai oeddynt yn ei wa&s;anaethu ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pan fynegodd efe iddynt hwy b&ocirc;b peth, efe a'u hanfonodd hwynt i Ioppa.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A thrannoeth fel yr oeddynt hwy yn ym|deithio, ac yn ne&s;&s;au i'r ddinas, Petr a aeth i fy|nu ar y t&ycirc; i weddio yng-hylch y chweched awr.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac fe a ddaeth arno ef newyn mawr, ac efe a chwennyche gael bwyd, ac a hwynt yn pa|ratoi iddo, fe &s;yrthiodd arno ef lewyg.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a wele y nef yn agored, a rhyw le&s;tr yn de&s;cyn arno fel llen-lliain fawr, wedi rhwymo ei phedair congl, ac wedi ei gollwng hyd y ddaiar:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yn yr hon yr oedd holl anifeiliaid pedwar carnol y ddaiar, a'r bwy&s;t-filod, a'r ymlu&s;ciaid, ac ehediaid y nef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac fe ddaeth llef atto: cyfot Petr, lladd, a bwyta.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A Phetr a ddywedodd: nid felly Ar|glwydd: canys ni fwyteais i er ioed ddim cy|ffredin nac aflan.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r llef [a ddywedodd] wrtho yr ail waith: y peth a lanh&acirc;odd Duw na alw di yn gyffredin.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A hyn a wnaed dair gwaith, a derbynni|wyd y lle&s;tr eil-waith i'r nef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac yna yr oedd Petr yn ammau ynddo ei hun, pa beth oedd y weledigaeth yr hon a wel&s;e: wele y gw&ycirc;r a anfona&s;id atto oddi wrth Cornelius, a ddaethant hyd y porth, gan ymo|fyn am d&ycirc; Simon:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac wedi iddynt alw, hwy a ofynna&s;ant, a oedd Simon yr hwn a gyfenwyd Petr yn lle|teua yno&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Fel yr oedd Petr yn meddwl am y we|ledigaeth, y dywedodd yr Y&s;pryd wrtho: wele dry-w&ycirc;r yn dy gei&s;io:</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Am hynny cyfot, dos i wared, ac yn ddi|ammau cerdda gyd &acirc; hwynt, am i mi eu hanfon hwynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y de&s;cynnodd Petr at y gw&ycirc;r a an|fona&s;id atto oddiwrth Cornelius, ac a ddywe|dodd: wele, myfi yw yr hwn yr ydych chwi yn ei gei&s;io, beth yw yr achos am yr hon y daeth|och?</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Hwythau a ddyweda&s;ant: Cornelius y canwriad, g&wcirc;r cyfiawn, yn ofni Duw, ac a gair da iddo gan holl genedl yr Iddewon, a ry|buddiwyd gan yr angel &s;anctaidd, i ddanfon am danat iw d&ycirc;, ac i wrando geiriau gennit ti.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Am hynny efe a'u galwodd hwynt i mewn, ac a'u lleteuodd: a thrannoeth yr aeth Petr ymmaith gyd &acirc; hwy, a rhai o'r brodyr o Ioppa a aethant gyd ag ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A thrannoeth yr aethant i mewn i C&aelig;|&s;area, ac yr oedd Cornelius yn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">i&s;gwil am da|nynt, ac efe a alwa&s;e ei geraint ai annwyl gy|feillion.</P>
<PB N="498" REF="521">
<P N="25"><HI>25</HI> Ac fe ddarfu fel yr oedd Petr yn dyfod i mewn, ddyfod o Cornelius i gyfarfod ag ef, ac efe a &s;yrthiodd wrth ei draed ef, ac a addolodd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Eithr Petr a'i cyfododd ef i fynu, gan ddywedyd: cyfot, d&ycirc;n wyf finne hefyd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A thann ymddiddan ag ef, efe a ddaeth i mewn, ac a gafodd lawer wedi ymgynnull yng-hyd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac efe a ddywedodd wrthynt: chwy|chwi a wyddoch nad yw gyfreithlon i Iddew ywwa&s;cu, neu ne&s;au at alltud: eithr Duw a ddango&s;odd i mi, na alwn neb yn gyffredin neu yn aflan.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Am hynny y daethym attoch yn ddi-nag, o herwydd pa ham y gofynnaf, am ba achos y danfona&s;och am danaf&lpunctel;</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A dywedodd Cornelius: er ys pedwar diwrnod hyd yr awr hon o'r dydd yr oeddwn yn ymprydio, ar y nawfed awr y gweddiais yn fy|nh&ycirc;: ac wele, fe a &s;afodd g&wcirc;r ger fy mron &acirc; gwi&s;c ddi&s;claer,</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac a ddywedodd: Cornelius, dy weddi|au di a wrandawyd, a'th elu&s;enau &ycirc;nt mewn co|ffa ger bron Duw.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Am hynny anfon i Ioppa, a galw ymma Simon yr hwn a gyfenwir Petr, y mae hwn yn lleteua yn nh&ycirc; Simon y barcer yng-lann y m&ocirc;r, yr hwn pan ddelo attat, a lefara i ti.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna y danfonais yn ebrwydd attat, a thi a wnaetho&s;t yn dda am ddyfod, ac yr awr hon yr ydym ni oll ger bron Duw, i wrando o honom bob peth a'r a orchymynnwyd i ti gan Dduw.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> &rindx; Yna yr agorodd Petr ei enau, ac a ddywedodd, yn wir yr wyf yn deall, nad yw Duw yn<NOTE N="*" PLACE="marg"><HI>Yr Epy&s;tol ar ddydd llun y Sul|gwyn.</HI> Deut. 10.17. 2. Cro. 19.7. Rufein. 2.11. Gala. 2.6. Ephe&s;. 6.9. Coll 3.25. 1. Pet. 1.17.</NOTE> derbyn wyneb neb.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Eithr ym mhob cenhedlaeth y neb a'i hofno ef, ac a wnelo gyfiawnder, &s;ydd gymme|radwy ganddo ef.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yr hwn ymadrodd a ddanfonodd Duw i feibion yr I&s;rael, gan bregethu tangneddyf yn Ie&s;u Gri&s;t, yr hwn &s;ydd Arglwydd pawb oll.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Chwy-chwi a &wcirc;yddoch y peth a fu yn holl Iudaea, gan<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 4.14.</NOTE> ddechreu yn Galil&aelig;a, wedi y bedydd a bregethodd Ioan,</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Y modd y darfu i Dduw eneinio Ie&s;u o Nazareth &acirc;'r Y&s;pryd gl&acirc;n, ac &acirc; nerth, yr hwn a gerddodd o amgylch gan wneuthur gweithre|doedd da, ac iachau pawb a'r a oeddynt wedi eu dwyn tann feddiant diafol: canys Duw oedd gyd ag ef.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac yr ydym ni yn dy&s;tion o'r pethau oll a wnaeth efe yng-wlad yr Iddewon, ac yn Ieru|&s;alem, yr hwn a ladda&s;ant hwy, ac a grog&acirc;&s;ant ar bren:</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Hwnnw a ddarfu i Dduw ei gyfodi y trydydd dydd, ac a wnaeth ei fod yn amlwg,</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Nid i'r bobl oll, eithr i'r ty&s;tion ethole|dig o'r blaen gan Dduw, [&s;ef] i ni y rhai a fwy|ta&s;om, ac a yfa&s;om gyd ag ef, wedi ei gyfodi o|ddi wrth y meirw.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ac efe a orchymynuodd i ni bregethu i'r bobl, a dwyn te&s;tiolaeth mai efe yw hwn a or|deiniwyd gan Dduw yn farn-wr byw a meirw.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Gyd &acirc; hwn mae yr holl<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 15.9. Ierem. 31.34. Mich. 7.18.</NOTE> brophwydi yn te&s;tiolaethu, fod i bawb a gredo ynddo ef gael maddeuant am eu pechodau yn ei enw ef.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Tra fu Petr yn dywedyd y geiriau hyn, de&s;cynnodd yr Y&s;pryd gl&acirc;n ar bawb a glyw|&s;ant y gair.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> A'r rhai o'r enwaediad a oeddent yn cre|du, ac a ddaethent gyd &acirc; Phetr, a &s;ynna&s;ant, am dywallt yr Y&s;pryd gl&acirc;n ar y cenhedloedd he|fyd.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Canys hwy a'u clyw&s;ant hwynt yn y|madrodd &acirc; thafodau, ac yn mawrhygu Duw, y|na yr attebodd Petr,</P>
<P N="47"><HI>47</HI> A all neb luddio dwfr, fel na fedyddier y rhai hyn, y rhai a dderbynia&s;ant yr Y&s;pryd gl&acirc;n fel ninnau&lpunctel;</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Ac efe a orchymynnodd eu bedyddio hwynt yn enw yr Arglwydd: yna y dei&s;yfia&s;ant arno aros tros enyd o ddyddiau.&lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Petr yn bodloni y rhai o'r enwaediad, 22 Barnabas a Phaul yn pregethu yn Antiochia, 28 Agabus yn dangos y doe drudaniaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YR Apo&s;tolion a'r brodyr oeddynt yn Iudaea a glyw&s;ant ddarfod i'r cenhedloedd hefyd dderbyn gair Duw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Wedi dyfod Petr i fynu i Ieru&s;alem, y rhai o'r enwaediad a ymry&s;ona&s;ant yn ei erbyn ef,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gan ddywedyd: ti a aetho&s;t i mewn at w&ycirc;r dienwaediol, ac a fwyt&ecirc;ai&s;t gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A Phetr a ddechreuodd, ac a eglurodd [bob peth] mewn trefn iddynt, gan ddywedyd:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Myfi oeddwn yn gweddio yn ninas Iop|pa, ac mewn llewyg y gwelais weledigaeth, [&s;ef] rhyw le&s;tr vnwedd a llen-lliain fawr yn de&s;cyn, wedi ei gollwng o'r nef erbyn ei phe|dair congl, ac hi a ddaeth hyd attaf fi:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yn yr hwn pan edrychais, yr y&s;tyriais, ac mi a welais, bedwar carnolion y ddaiar, a bwy|&s;t-filod, ac ymlu&s;ciaid, ac ehediaid y nef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac mi a glywais lef yn dywedyd wrthif, cyfot Petr, lladd, a bwyta.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac mi a ddywedais, na [wnaf] Arglwydd: canys dim cyffredin nac aflan nid aeth er ioed yn fyng-enau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eithr y llais a'm hattebodd i eil-waith o'r nef: yr hyn a lanhaodd Duw, na alw di yn gy|ffredin.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A hynny a wnaed dair gwaith, a'r holl bethau a gymmerwyd i fynu i'r nef trachefn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac wele yn y man, y daeth try-w&ycirc;r i'r t&ycirc; (lle yr oeddwn) wedi eu gyrru o Cae&s;area attaf.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac archodd yr Y&s;pryd i mi fyned gyd &acirc; hwynt heb ammeu dim, a'r chwe brodyr hyn a ddaethant gyd &acirc; mi, ac ni a ddaethom i d&ycirc; y gwr.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yr hwn a ddango&s;odd i ni y modd y gwel|&s;e
<PB REF="522">yntef angel yn ei d&ycirc;, yr hwn a &s;afodd, ac a ddy|wedodd wrtho: Anfon ryw rai i Ioppa, a galw am Simon a gyfenwir Petr.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Efe a draetha eiriau wrthit trwy y rhai i'th iachauir di a'th holl d&ycirc;.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac a myfi yn dechreu llefaru, y daeth yr Y&s;pryd gl&acirc;n arnynt,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 2.4.</NOTE> megis arnom ninnau yn y dechreuad.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y cofiais air yr Arglwydd, y modd y dyweda&s;e efe:<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 1.5. Math. 3.11. Mar. 1.8. Luc. 3.16. Ioan. 2.26.</NOTE> Ioan a fedyddiodd &acirc; dwfr, ei|thr chwi a fedyddir &acirc;'r Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yn gymmaint gan hynny a rhoddi o Dduw iddynt y cyfryw ddawn, ac a roddes i ninnau pan greda&s;om yn yr Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t: pwy oeddwn i, i luddio Duw&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pan glyw&s;ant hwy hyn, di&s;tawi a wnae|thant, a gogoneddu Duw, gan ddywedyd, rho|ddes Duw gan hynny i'r cenhedloedd hefyd e|difeirwch i fywyd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Hefyd y rhai a<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 8.1.</NOTE> wa&s;cara&s;id o herwydd y blinder a goda&s;e yng-hylch Stephan, a ddae|thant hyd yn Phenice, a Cyprus, ac Antiochia, heb pregethu y gair i neb, ond i'r Iddewon yn vnic.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A rhai o honynt yn w&ycirc;r o Cyprus, ac &ocirc; Cirene, pan ddaethant i Antiochia, a lefara&s;ant wrth y Groegiaid, gan bregethu yr Arglwydd Ie&s;u.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A llaw yr Arglwydd oedd gyd &acirc; hwynt, a nifer mawr a gredodd, ac a dr&ocirc;dd at yr Ar|glwydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> &rindx; Ac felly y daeth y gair o'r pethau i glu&s;tiau yr eglwys yr hon oedd yn Ieru&s;alem,<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol ar ddigwyl Barnabe.</NOTE> a hwy a anfona&s;ant Barnabas, i fyned hyd An|tiochia.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yr hwn pan ddaeth, a gweled gr&acirc;s Duw, a fu lawen ganddo, ac a gynghorodd bawb oll, trwy lwyr-fryd calon i barhau yn yr Arglwydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys g&wcirc;r da oedd efe, yn llawn o'r Y&s;|pryd gl&acirc;n, a ffydd: a llawer o bobl a chwaneg|wyd i'r Arglwydd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna yr aeth Barnabas i Thar&s;us i gei|&s;io Saul, ac wedi iddo ei gael, efe a'i dug i An|tiochia.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A darfu hefyd iddynt flwyddyn gyfan gynniwer yn yr eglwys [honno,]ac yr oeddynt yn dy&s;cu tyrfa fawr: a'r di&s;cyblion yn Antiochia a alwyd yn Gri&s;tianogion yn gyntaf.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> &para; Ac yn yr am&s;er hwnnw y daeth pro|phwydi o Ieru&s;alem i Antiochia.<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol ar ddigwyl Iaco.</NOTE></P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac vn o honynt a gyfododd a'i enw Aga|bus, ac a arwyddoc&acirc;odd drwy yr Y&s;pryd, y by|dde newyn mawr dros yr holl f&ycirc;d, yr hyn a fu rann Claudius Cae&s;ar.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna pob vn o'r di&s;cyblion yn &ocirc;l ei allu, a fwriada&s;ant anfon cymmorth i'r brodyr, y rhai oeddynt yn pre&s;&s;wylio yn Iud&aelig;a.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yr hyn beth a wnaethant, gan ddan|fon at yr henuriaid drwy law Barnabas a Saul.&lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Herod yn erlid y Chri&s;tianogion, yn lladd Iacob, ac yn carcharu Petr, 7 yr angel yn gwared Petr, 20 dig, gwagedd, ac angeu Herod.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&Dagger; Y Pryd hynny yr e&s;tynnodd Herod Frenin [ei] ddwylo i orthrymmu rhai o'r egl|wys.<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol ddigwyl Petr.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys efe a laddodd Iacob brawd Ioan &acirc;'r cleddyf.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A phan welodd fod yn dda gan yr Idde|won hyn, efe a chwanegodd ddala Petr he|fyd &para; (a dyddiau y bara croiw ydoedd hi)</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr hwn a ddaliodd efe, ac a o&s;ododd yng|harchar, ac a'i rhoddodd at bedwar pedwar o fil|w&ycirc;r iw gadw, gan feddwl ar &ocirc;l y Pa&s;c ei ddwyn ef allan i'r bobl.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly y cadwyd Petr yn y carchar, a gwe|ddi ddyfal a wnaeth yr eglwys at Dduw dro&s;to ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A phan oedd Herod a'i fr&ycirc;d ar ei ddwyn ef allan, y nos hon y cy&s;codd Petr rhwng dau fi|lwr, wedi ei rwymo &acirc; dwy gadwyn, a'r gwil|wyr oeddyni yn cadw y carchar gyferbyn &acirc;'r dr&wcirc;s.</P>
<P N="7"><HI>7</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 5.19.</NOTE> Ac wele, Angel yr Arglwydd a ddaeth ar eu huchaf, a llewyrch a oleuodd yn y carchar: ac efe a darawodd Petr ar ei y&s;tlys, ac a'i cyfo|dodd ef, gan ddywedyd: cyfot yn fuan, a'r cad|wyni a &s;yrthia&s;ant oddi am ei ddwylo ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A dywedodd yr Angel wrtho, ymwregy|&s;a, a chae dy e&s;cidiau: ac felly y gwnaeth efe, yna y dywedodd, gwi&s;c dy ddillad am danat, a chan|lyn fi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A Phetr a ddaeth allan, ac a'i canlynodd ef, ac ni's gwybu mai gwir oedd y peth a wna|ethid gan yr Angel, onid efe a dybiodd mai gwe|led gweledigaeth yr oedd efe.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eithr wedi myned o honynt heb law y gyntaf a'r ail wiliadwriaeth, hwy a ddaetha~t i'r porth haiarn, yr hwn &s;ydd yn arwain i'r ddinas, yr hwn a ymagorodd iddynt o'i waith ei hun: ac wedi eu myned allan, hwy a aethant ar h&ycirc;d vn heol, a'r Angel a aeth yn ebrwydd oddi wrtho.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna Petr wedi dyfod atto ei hun a ddy|wedodd, yn awr y gwn yn wir, i'r Arglwydd anfon ei Angel, a'm gwared fi allan o law He|rod, ac oddi wrth di&s;gwiliad holl bobl yr Idde|won.&Dagger;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac wedi iddo gymmeryd pwyll, efe a ddaeth i d&ycirc; Mair, mam Ioan yr hwn oedd a'i gyfenw Marcus, lle yr oedd llawer wedi ym|ga&s;clu, ac yn gweddio.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac wedi i Petr guro drws y porth, mor|wyn a ddaeth allan i wrando, a'i henw Rhode.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr hon pan adnabu lais Petr, hid ago|rodd y drws gan lawenydd, eithr hi a redodd i mewn, ac a ddywedodd fod Petr yn &s;efyll o fla|en y porth.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Hwythau a ddyweda&s;ant wrthi, yr wyt ti wedi ynfydu, a hithe a daerodd mar felly yr o|edd, eithr hwy a ddyweda&s;ant, ei Angel ef yw.</P>
<PB N="499" REF="522">
<P N="16"><HI>16</HI> A Phetr a barh&acirc;odd yn curo, ac wedi i|ddynt agori, hwy a'i gwel&s;ant ef, ac a &s;ynna&s;ant.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a amneidiodd arnynt &acirc;'i law am dewi, ac a ddango&s;odd iddynt pa wedd y duga&s;e yr Arglwydd ef allan o'r carchar: ac efe a ddy|wedodd, dango&s;wch hyn i Iaco, ac i'r brodyr, ac efe a aeth allan; ac a aeth i le arall.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A phan ddyddh&acirc;odd hi, yr oedd trallod nid bychan ym mhlith y mil-w&ycirc;r, pa beth a dda|ethe o Betr.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Eithr Herod, pan gei&s;iodd ef, ac na's ca|fodd, efe a holodd y ceidwaid, ac a orchymyn|nodd eu cymmeryd hwy ymmaith: yntef a aeth i wared o Iudaea i Cae&s;area, ac a arho&s;odd yno.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Eithr Herod oedd lidiog yn erbyn gw&ycirc;r Tyrus a Sidon, a hwynt a ddaethant yn gy|tun atto, ac wedi ennill Bla&s;tus yr hwn oedd &s;tafellydd y brenin, hwy a ddei&s;yfia&s;ant dang|neddyf: am fod eu gwl&acirc;d hwynt yn cael ei chyn|haliaeth o dir y brenin.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac ar y dydd nodedic yr ymwi&s;codd He|rod yn ei ddillad brenhinol, ac yn ei&s;tedd ar yr or&s;eddfaingc efe a ymadroddodd wrthynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A'r bobl a roe&s;ant waedd, lleferydd Duw, ac nid d&ycirc;n.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac allan o law y tarawodd angel yr Ar|glwydd ef, am na roe&s;e y gogonedd i Dduw, a chan bryfed yn ei y&s;u, efe a drengodd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A gair Duw a gynnyddodd, ac a aml|h&acirc;odd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna Barnabas, a Saul a ddychwel&acirc;|&s;ant o Ieru&s;alem, wedi cyflawni eu &s;wydd, a chan gymmeryd gyd &acirc; hwynt Ioan hefyd yr hwn a gyfenwid Marc.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am Sergius Paulus: am Elymas a Barie&s;u. 16 Pregeth Paul. 46 Hyder Paul a Barnbas.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YR oedd hefyd yn yr eglwys yr hon ydoedd yn Antiochia rai prophwydi a doctoriaid &s;ef Barnabas, a Simon yr hwn a elwid Niger, a Lucius o Cyrene, a Manahen brawd-maeth Herod y Tetrarch, a Saul.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel yr oeddynt hwy yn gwa&s;anaethu yr Arglwydd, ac yn ymprydio, y dy wedodd yr Y&s;|pryd gl&acirc;n, Neillduwch i mi Barnabas a Saul i'r gwaith y gelwais hwynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna wedi iddynt ymprydio, a gweddio, a dodi eu dwylo arnynt, y gollynga&s;ant hwy ym|maith.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A hwythau wedi eu danfon ymmaith gan yr Y&s;pryd gl&acirc;n a ddaethant i wared i Seleu|cia, ac oddi yno y mordwya&s;ant i Cyprus.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phan ddaethant i Salamis y pregetha|&s;ant air Duw yn &s;ynagogau yr Iddewon: ac yr oedd Ioan hefyd yn weinidog iddynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac wedi iddynt gerdded yr ynys hyd Pa|phus, hwy a gaw&s;ant ryw &s;wyn-wr, gau bro|phwyd o Iddew, ai enw Barie&s;u:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr hwn oedd gyd &acirc;'r rhaglaw Sergius Paulus [yr hwn oedd] &wcirc;r call: ac efe a alwodd atto Barnabas a Saul, ac a ddei&s;yfiodd gael clywed gair Duw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac Elymas y &s;wyn-wr (&s;ef felly y deong|lir ei enw) ai lluddiodd hwynt, gan gei&s;io troi y rhaglaw o'r ffydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna Saul (yr hwn hefyd a elwir Paul) yn llawn o'r Y&s;pryd gl&acirc;n, ac yn edrych yn graff arno ef,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A ddywedodd: &ocirc; [vn] llawn o bob dich|ell a phob dryg-waith, mab diafol, a gelyn pob cyfiawnder, oni pheidi a g&wcirc;yro iniawn ffydd yr Arglwydd&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yn awr, wele law yr Arglwydd arnat, a thi a fyddi ddall heb weled yr haul dros am&s;er ac yn ddiattreg y &s;yrthiodd arno niwlen, a thy|wyllwch, ac a aeth o amgylch i gei&s;io a'i harwei|nie mewn llaw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y rhaglaw pan welodd yr hyn a wnaethid a gredodd, gan ryfeddu wrth ddy&s;cei|diaeth yr Arglwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A Phaul a'r rhai oeddynt gyd ag ef, we|di myned ymmaith o Paphus, a ddaethant i Perga yn Pamphylia, eithr Ioan a ymada|wodd &acirc; hwynt, ac a ddychwelodd i Ieru&s;alem.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac wedi iddynt fyned allan o Perga, y daethant i Antiochia [dinas] o Pi&s;idia, ac hwy a aethant i mewn i'r Synagog ar y dydd Sab|both, ac a ei&s;tdda&s;ant:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac yn &ocirc;l llith o'r ddeddf, a'r prophwydi, rheolw&ycirc;r y Synagog a anfona&s;ant attynt, gan ddywedyd, ha w&ycirc;r frodyr, od oes gennych air o gyngor i'r bobl: traethwch.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yna y cyfododd Paul i fynu gan amnai|dio &acirc;'i law am o&s;teg ac a ddywedodd: &ocirc; wyr o I&s;rael, a'r &s;awl &s;ydd yn ofni Duw, gwra~dewch.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Duw y bobl hyn o I&s;rael, a etholodd ein tadau, ac a dderchafodd y bobl pan oeddynt yn pre&s;&s;wylio yng-wlad yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 1.9, &amp; 13.14. &amp; 16.1.</NOTE> Aipht, ac &acirc;* braich v|chel y dug efe hwynt oddi yno allan.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac yng-hylch [y&s;paid] deugain mhly|nedd, y goddefodd efe eu harferau hwynt yn yr anialwch.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac wedi iddo ddini&s;trio &s;aith genedl yn nhir Canaan, &acirc; choel-bren y<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua. 14.1. barn. 3.9.</NOTE> parthodd efe dir y rhai hynny iddynt hwy.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac wedi hynny yng-hylch pen pedwar cant a d&ecirc;c a deugain o flynyddoedd y rhoddes efe farn-w&ycirc;r iddynt hyd yn am&s;er Samuel y prophwyd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac yn &ocirc;l hynny<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 8.5. &amp; 9.15. &amp; 10.1.</NOTE> y dymuna&s;ant frenin, ac fe roddes Duw iddynt Saul fab Cis, g&wcirc;r o lwyth Beniamin, ddeugain mhlynedd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac wedi ei ddi&s;wyddo ef y cyfododd<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 16.13.</NOTE> efe Dafydd yn frenin iddynt, am ba vn y ty&s;tiodd efe gan ddywedyd: Cefais Ddafydd <HI>fab</HI> Ie&s;&s;e, g&wcirc;r wrth [fodd] fyng-halon, yr hwn a gyflaw|na fy holl ewyllys.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> O<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 89.21. e&s;ai. 11.1. Mala. 3.1. math. 3.1. mar. 1.2. luc. 3.2. math. 3.11. marc. 1.7. ioan. 1.20.</NOTE> h&acirc;d hwn y cyfodes Duw yn &ocirc;l ei a|ddewid i I&s;rael yr iachawdr Ie&s;u:</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A phan bregethodd* Ioan yn gyntaf o flaen ei ddyfodiad ef fedydd edifeirwch i holl bobl I&s;rael,</P>
<PB REF="523">
<P N="25"><HI>25</HI> Ac wedi i Ioan gyflawni ei redfa efe a ddywedodd, pwy yr ydych yn tybied fy mod i&lpunctel; nid myfi yw [efe,] eithr wele y mae yn dyfod ar fy &ocirc;l yr hwn nid wyf deilwng i ddattod e&s;cidiau ei draed.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ha-w&wcirc;r frodyr, plant o genhedlaeth A|braham, a pha rai bynnac yn eich plith &s;ydd yn ofni Duw, i chwi y danfonwyd gair yr iechyd|wriaeth hyn.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> O blegit pre&s;&s;wylw&ycirc;r Ieru&s;alem a'u ty|wy &s;ogion heb adnabod hwn, na lleferydd y pro|phwydi y rhai a ddarllenid bob Sabboth [ai] cyflawna&s;ant gan farnu [hwn.]</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac heb gael ynddo ddim achos angeu a<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 27.22. marc. 15.13. luc. 3.23. ion. 19.6.</NOTE> ddymuna&s;ant ar Pilat ei ladd ef.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac wedi iddynt gwblhau pob peth a'r a &s;crifenna&s;id am dano ef y de&s;cynna&s;ant ef oddi ar y pren, ac y dodwyd ef mewn monwent.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> (Eithr Duw a'i<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 28.2. marc. 16.6. luc. 246. ioan. 20.13.</NOTE> cyfododd ef i fynu oddi wrth y meirw)</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yr hwn a welwyd lawer dydd gan y rhai a ddaethe yng-hyd gyd ag ef o Galil&aelig;a i Ieru&s;alem, ac &s;ydd in dy&s;tion o honaw i lawer o bobl:</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A nyni ydym yn pregethu i chwi yr adde|wid a wnaed i'r tadau, ddarfod i Dduw ei gy|flawni iw plant hwy, &s;ef nyni, gan iddo gyfodi Ie&s;u:</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Megis yr &s;crifennir yn yr ail p&s;alm,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al 2.7. hebr. 1.5. &amp; 5.5</NOTE> Ti yw fy Mab i, myfi heddyw a'th genhedlais.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac am iddo ef ei gyfodi ef o'r meirw, nid i ddychwelyd mwy i lygredigaeth, y dywedodd fel hynn:<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 55.3. pen. 2.31.</NOTE> Dodaf i chwi &s;anctaidd ddi&s;igl [dru|gareddau] Dafydd.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac am hynny y mae yn dywedyd mewn lle arall.<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 16.11.</NOTE> Ni adewi i'th Sanct weled llygredi|gaeth.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Canys Dafydd, wedi iddo wa&s;anaethu trwy ewyllys Duw yn ei oes, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 2.29. 1. bren. 2.10.</NOTE> hunodd, ac a o&s;odwyd gyd &acirc;i dadau, ac a welodd lygrediga|eth:</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Eithr yr hwn a gyfodes Duw, ni welodd lygredigaeth.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Am hynny bydded hy&s;pys i chwi, ha w&ycirc;r frodyr, mai trwy hwnnw yr ydys yn pregethu i chwi faddeuant am bechodau.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A thrwy hwn y cyfiawnheir pob vn a'r &s;ydd yn credu ynddo oddi wrth y pethau oll y rhai nis gallent gael eu cyflawni drwy gyfraith Mo&s;es.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Gwiliwch am hynny rhag dyfod arnoch y peth a ddywedir yn y prophwydi.</P>
<P N="41"><HI>41</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1 Iaba. 1.5.</NOTE> Edrychwch &ocirc; ddirmyg-w&ycirc;r a rhyfedd|wch, a diflennwch ymmaith: canys yr wyf yn gwneuthur gweithred yn eich dyddiau, gwaith nis credwch er i neb ei ddangos i chwi.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Ac wedi eu dyfod hwy allan o Syna|gog yr Iddewon, yr attolygodd y cenhedloedd bregethu o honynt y geiriau hyn iddynt y Sab|both ne&s;af.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ac wedi gollwng y gynnulleidfa, llawer o'r Iddewon ac o'r pro&s;elytiaid bucheddol a ganlyna&s;ant Paul a Barnabas, y rhai gan lefa|ru wrthynt a gyngh&ocirc;ra&s;ant iddynt aros yng-r&acirc;s Duw.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A'r ail Sabboth y daeth yr holl ddinas agos i wrando gair Duw.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Eithr pan welwyd y bobl, yr Iddewon a lanwyd o genfigen, ac a wrthwyneba&s;ant y gei|riau a lefara&s;e Paul, gan ddywedyd yn eu her|byn a'u cablu.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Yna y llefarodd Paul a Barnabas yn hyf, ac hwy a ddywed&acirc;&s;ant, rhaid oedd egluro i chwi air Duw yn gyntaf, eithr gan i chwi ei wrthod, a'ch barnu eich hunain yn anheilwng o fywyd tragywyddol: wele, nyni yn troi at y cenhedloedd.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Canys felly y gorchymynnodd yr Argl|wydd i ni [gan ddywedyd,]<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai, 49.6.</NOTE> Go&s;odais di yn o|leuad i'r cenhedloedd i fod o honaw yn iechyd|wriaeth hyd eithaf y ddaiar.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> A phan glybu y cenhedloedd, lawenhau a wnaethant, a gogoneddu gair yr Arglwydd, ac fe a gredodd pob cyfryw vn ac a ordeinia&s;id i fywyd tragywyddol.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> Felly, gair Duw a ddygwyd drwy gwbl o'r wl&acirc;d honno.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> A'r Iddewon a annoga&s;ant rai o'r gwra|gedd bucheddol anrhydeddus, a phennaethiaid y ddinas, ac a goda&s;ant erlid yn erbyn Paul a Barnabas, ac hwy a'u gyrra&s;ant allan o'u terfy|nau hwynt.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Hwyntau a<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 18.6. math. 10.14. mar. 6.11. luc. 9.5.</NOTE> e&s;cydwa&s;ant y llwch oddi wrth eu traed yn eu herbyn hwy, ac a ddaethant i Iconium.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> A'r di&s;cyblion a gyflawnwyd o lawe|nydd, ac o'r Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Rhwyddeb gair Duw. 6 Erlid yr Ap&s;tolion. 10 Iachau y cloff efrydd. 12 Cam addoli yr Apo&s;tolion, 19 Lla|byddio Paul agos hyd angeu. 21 Trafel yr Apo&s;tolio~.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC fe ddarfu iddynt ill dau yn Icomum fyned yng-hyd i Synagog yr Iddewon, a llefaru fel y credodd lliaws mawr o'r Idde|won, ac o'r Groeg-w&ycirc;r hefyd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ond yr Iddewon anghredadwy a gyffro|e&s;ant, ac a lygr&acirc;&s;ant feddyliau y cenhedloedd yn erbyn y brodyr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny yr arho&s;a&s;ant [yno] am&s;er mawr, gan lefaru yn hyderus yn yr Arglwydd, yr hwn a roddes de&s;tiolaeth i air ei r&acirc;d ef, ac a roddes wneuthur arwyddion a rhyfeddodau trwy eu dwylo hwynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y rhannwyd cynnulleidfa y ddinas, rhai oedd gyd &acirc;'r Iddewon, a rhai gyd &acirc;'r Apo|&s;tolion.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phan wnaethpwyd rhuthr gan y cen|hedloedd, a'r Iddewon a'r llywodraethw&ycirc;r iw hamherchi hwynt, ac iw llabyddio:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Deall hynny a wnaethant, a chilio i Ly|&s;ira, a Derba, dina&s;oedd o Lycaoma, ac i'r wlad o bob tu.</P>
<PB N="500" REF="523">
<P N="7"><HI>7</HI> Ac yno y pregetha&s;ant yr Efengyl.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yr oedd gwr yn ei&s;tedd yn Ly&s;tra yn ddiffrwyth ei draed, yr hwn oedd yn efrydd o groth ei fam, ac ni cherdda&s;e eri<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ed.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Hwn a glybu Paul yn pregethu, yr hwn wrth edrych arno, a gweled fo<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ganddo ffydd i gael iechyd;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A ddywedodd &acirc; llef vchel: &s;af yn dy ini|awn &s;efyll ar dy draed, ac efe a neidiodd <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> fyny, ac a rodiodd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna pan welodd y dyrfa y peth a wna<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">|the Paul, hwy a god&acirc;&s;ant eu llef gan ddy we|dyd yn iaith Lycaonia: duwiau a dde&s;cynna|&s;ant attom yn rhith dynion.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac hwy a alwa&s;ant Bar<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">abas yn Iupi|ter, a Phaul yn Mercurius: o blegit efe oedd yr ymadroddwr pennaf.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna offeiriad Iupiter yr hwn oedd o fla|en eu dinas, a ddug deirw a garlantau ger bron y pyrth, ac a fynna&s;e gyd &acirc;'r bobl abert<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">u.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr hwn beth pan glybu yr Apo&s;tolio<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Barnabas a Phaul hwy a rwyg&acirc;&s;ant tu dillad. ac a neidia&s;ant ym mhlith y bobl gan lefain,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A dywedyd, ha w&ycirc;r, pa ham y gwnewch chwi hynny&lpunctel; dynion hefyd ydyni ninnau, yn gorfod goddef fel chwithau, ac yn pregethu i chwi ar i chwi droi oddi wrth y pethau gweigio~ ymma at Dduw byw, yr hwn<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 1.1. P&s;al. 146.5. Gwele. 14.7. P&s;al. 81.13. Rufein. 1.14.</NOTE> a wnaeth nef a daiar, a'r m&ocirc;r, a hob peth oll a'r &s;ydd ynddynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yr hwn a* adawodd yn yr oe&s;oedd gynt i'r holl ge~hedlaethau gerdded eu ffyrdd en hunain.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Er hynny, ni adawodd efe mo honaw ei hun yn ddi-dy&s;t, gan wneuthur daioni, a rhoddi glaw o'r nefoedd i ni, a thymhorau ffrwythlon, a llenwi ein calonnau ni &acirc; llynniaeth, ac &acirc; llaw|enydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A thra fuant yn traethu y pethau hyn, braidd yr attalia&s;ant y bobl rhag aberthu i|ddynt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna y daeth Iddewon o Antiochia, ac I|conium, y rhai wedi iddynt gynghori y dyrfa, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 11.25.</NOTE> llabyddio Paul a'i llu&s;ca&s;ant allan o'r ddinas gan tybied ei fod efe yn farw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac fel yr oedd y di&s;cyblion yn &s;efyll o'i amgylch, efe a gyfododd, ac a aeth i'r ddinas, a thrannoeth efe a aeth allan, ac a ddaeth i Derbe efe a Barnabas.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A phan bregeth&acirc;&s;ant i'r ddinas honno, ac ennill llawer o ddi&s;cyblion, hwy a ddychwel&acirc;|&s;ant i Ly&s;tra, ac Iconium, ac Antiochia,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Gan gadarnhau calonnau y di&s;cyblion, a'u cynghori i aros yny ffydd: ac mai trwy la|wer o gy&s;tudd y mae yn rhaid i ni fyned i deyr|nas Dduw.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac wedi ordeinio o honynt henuriaid i|ddynt ym mhob eglwys trwy etholedigaeth, a gweddio, at ymprydio, hwy a'i gorchymynna|&s;ant i'r Arglwydd yr hwn y credent ynddo.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac wedi iddynt fyned tros Pi&s;idia, y daethant i Pamphilia.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac wedi pregethu y gair yn Perga, y da|ethant i wared i Attalia.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac oddi yno y mordwya&s;ant i Antiochia,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 13.3.</NOTE> o'r lle y gorchymynna&s;id hwynt i r&acirc;s Duw er mwyn y gorchwyl a gyflawn&acirc;&s;ent hwy.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac wedi iddynt ddyfod a cha&s;clu yr egl|wys yng-hyd; adrodd a wnaethant faint y gwei|thredo<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dd a wnaethe Duw drwyddynt hwy, ac iddo ef ago<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">yd i'r cenhedloedd ddrws y ffydd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac yno yr arho&s;a&s;ant hwy dros hir o am|&s;er gyd&acirc;r di&s;cyblion.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ymry&s;on yng-hylch enwaedi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d, 35. Pabl a Barna|bas yn pregethu yn Antiochia, 39. Paul a Barna|bas yn ym<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">del.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y daeth rhai i wared o Iudaea, ac a ddy&s;|ca&s;ant y brodyr [gan ddywedyd:] onid en|waedir chwi yn &ocirc;l deddf Mo&s;es, ni ellwch fod yn gadwedic.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A phan ydoedd ymry&s;on a oedlau nid by|chan gan Paul a Barnabas yn e<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> herbyn hwy, fe gytunwyd fyned o Paul a Barnabas, ac e|raill o honynt hwy i fynu i Ieru&s;alem at yr A|po&s;tolion a'r henuriaid yng-hylch y cwe&s;tiwn ymma.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna wedi eu danfon hwy ymmaith gan yr eglwys, teithia&s;ant trwy Ph&aelig;nice a Sama|ria gan fynegu troad y cenhedloedd: ac hwy a wnaethant lawenydd mawr i'r brodyr oll.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A phan ddaethant i Ieru&s;alem, &acirc;'u derbyn gan yr eglwys, a'r Apo&s;tolion, a'r henuriaid, hwy a adrodd&acirc;&s;ant y pethau oll a wnaethe Duw trwyddynt hwy.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ond fe gyfododd [ebr hwy] rhai o &s;ect y Phari&s;&aelig;aid yr rhai oeddynt yn credu, gan ddy|wedyd: mai rhaid iddynt eu henwaedu, a gor|chymyn cadw deddf Mo&s;es.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y daeth yr Apo&s;tolion a'r henuriaid i edrych ar yr ymadrodd hwn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac wedi bod ymddadlau mawr, y cyfododd Petr, ac y dywedodd wrthynt,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 10.20.</NOTE> ha-w&ycirc;r frodyr, chwi a &wcirc;yddoch ddarfod i Dduw er ys talm yn ein plith ni fy ethol i, fel y cae y cenhedloedd drwy fyng-enau i glywed gair yr Efengyl, a chredu.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A Duw adnabydd-&wcirc;r calon, a de&s;tiolae|thodd gyd &acirc; hwynt gan roddi iddynt yr Y&s;pryd glan fel i ninnau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac ni wnaeth efe ddim gwahaniad rhyng|om ni ag hwynt, gan iddo<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 10.45. 1. Cor. 1.2. Math. 23.4.</NOTE> trwy ffydd lanhau eu calonnau hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yn awr pa ham yr ydych chwi yn tem|tio Duw, gan ddodi iau ar warrau y di&s;cyblion, yr hon ni allodd na'n tadau, na ninnau ei dwyn?</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Eithr credu yr ydym, trwy r&acirc;s yr Argl|wydd Ie&s;u Gri&s;t ein bod ni yn gadwedic fel hwythau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna y di&s;tawodd yr holl dyrfa, ac y gwra~|daw&s;ant Barnabas, a Phaul yn mynegu pa arwyddion a rhyfeddodau eu maint a wnaethe Duw ym mhlith y cenhedloedd trwyddynt hwy</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac wedi iddynt o&s;tegu, attebodd Iaco a
<PB REF="524">dywedodd: ha-w&ycirc;r frodyr gwrandewch fi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Mynegodd Simon i chwi pa wedd yr ymwelodd Duw gyntaf, i gymmeryd pobl iw enw ef o'r cenhedloedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac &acirc; hyn y cyduna geiriau y prophwy|di: megis y mae yn &s;crife<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">edic:</P>
<P N="16"><HI>16</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Amon. 9.11.</NOTE> Yn &ocirc;l hyn y dychwelaf, ac yr adnewy|ddaf Tabernacl Dafydd yr hwn a &s;yrthia&s;e, ac a gyweiriaf ei adwyau, ac ai cyfodaf ail-waith.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Fel y cei&s;io dynion eraill yr Arglwydd a'r holl genhedloedd ar ba rai y galwyd fy enw, medd yr Arglwydd yr hwn &s;ydd yn gwneuthur yr holl bethau hyn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y&s;pys i Dduw yw ei weithredoedd oll, er cyn yr oe&s;oedd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O herwydd paham, yr ydwy fi yn barnu na ddylid cyffroi y rhai o'r cenhedloedd a droa|&s;ant at Dduw:</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Eithr &s;crifennu o honom ni attynt ar ymgadw o honynt oddi wrth halogrwydd del|wau, a godineb, a'r peth a dagwyd, a gwaed.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys y mae i Mo&s;es ym mhob dinas, er yr hen am&s;eroedd rhai a'r pregethant ef, yn y Synagogau [lle] y darllennir ef bob Sabboth.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y gwelodd yr Apo&s;tolion yn dda a'r henuriaid, yng-hyd a'r holl eglwys anfon gw&ycirc;r etholedic o honynt i Antiochia gyd &acirc; Phaul a Barnabas, [&s;ef] Iudas a gyfenwir Bar&s;abas, a Silas, y gw&ycirc;r rhagoraf ym my&s;c y brodyr:</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Gan &s;crifennu gyd &acirc; hwynt fel hyn, yr Apo&s;tolion a'r henuriaid a'r brodyr, at y brodyr y rhai &s;y o'r cenhedloedd yn Antiochia, a Syria, a Cilicia yn danfon annerch.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yn gymmaint a chlywed o honom ni i rai a aethant allan oddi wrthym ni eich cyffroi chwi &acirc; geiriau, gan rwy&s;tro eich meddyliau, a dywedyd: rhaid i chwi eich enwaedu a chadw y ddeddf, i'r rhai ni orchymynna&s;em ni [hynny]</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ni a wel&s;om yn dda wedi i ni ymga&s;clu yng-hyd, anfon trwy gytundeb attoch w&ycirc;r etholedic gyd &acirc;'n hannwyl Barnabas a Phaul:</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Gw&ycirc;r a roe&s;ant eu bywyd er mwyn enw ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ni a anfona&s;om Iudas a Silas y rhai a fynegant i chwi yr vn rhyw bethau ar eu [ta|fod] leferydd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys gwelwyd yn dda i'r Y&s;pryd gl&acirc;n a ninnau, na ddodem arnoch faich amgenach na'r pethau angenrheidiol hyn.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Bod i chwi ymgadw oddi wrth y pethau a offrymmir i ddelwau, a gwaed, a'r peth a dag|wyd, a godineb, oddi wrth y pethau hyn, os chwi a ymgedwch, da y gwnewch: byddwch iach.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac wedi eu gollwng ymmaith, y dae|thant i Antiochia, ac yn &ocirc;l cael y dyrfa yng-hyd, hwy a roe&s;ant y llythyr [iddynt.]</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac wedi iddynt ddarllen, llawenychu a wnaethant am y cyngor.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Iudas hefyd a Silas y rhai oeddynt hwythau yn brophwydi, ai cynghora&s;ant a llaw|er o ymadrodd, ac a gadarnh&acirc;&s;ant y brodyr.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac wedi iddynt aros yno ennyd o am&s;er, hwy a ollyngwyd mewn heddwch gan y brodyr at yr Apo&s;tolion.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Er hy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ny Silas a welodd yn dda aros [yno;]</P>
<P N="35"><HI>35</HI> A Ph<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">l a Ba<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nabas a a<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">e&s;ant yn Antiochia, gan ddy&s;cu, ac efengylu g<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ir yr Ar|glwydd gyd &acirc; lliaws e<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">aill.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> G<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">di ennyd o ddyddiau y dywedodd Paul wrth Barnabas, dychwelwn, ac ymwel|wn &acirc;'n b<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">odyr y<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> mhob dinas yn y <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">hai y pre|getha&s;om ai<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> yr Arglwydd [i weled] pa fodd y ma<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nt hwy.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A Barnabas a gynghorodd gymmeryd gyd &acirc; hwynt Ioan yr hwn a elwir Marcus.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ond ni wele Paul yn addas ei gymme|ryd ef yn eu cymdeithas, yr hwn a dynna&s;e oddi wrthynt o Pa<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">philia, ac nid aethe gyd &acirc; hwynt i'r gwaith.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac yna yr aeth cymmaint o ddigter rhyngddynt hyd oni ymadawodd y naill &acirc;'r llall, a Barnabas a gymmerth Marcus gydag ef, ac a foriodd i Cyprus.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Eithr Paul a ddewi&s;odd Silas, ac a a|eth ymmaith wedi ei orthymyn o'r brodyr i r&acirc;s Duw.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac efe a dia~mwyodd trwy Syria a Ci|licia, gan gadarnhau yr eglwys.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Paul yn enwaedu Timotheus, 9 gweledigaeth Paul, 14 Troad Lydia i'r ffydd, 18 Paul yn bwrw a|llan y&s;pryd drwg, 22 curo, a charcharu Paul a Si|las, a'u rhyfedd ryddhaad.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y daeth efe i Derbe, ac i Ly&s;tra, ac we|le, yr oedd yno ryw ddi&s;cybl a'i enw<NOTE N="*" PLACE="marg">Rufein. 16.21. Phil. 2.19. 1. The&s;&s;. 3.2.</NOTE> Ti|motheus mab i ryw wraig yr hon oedd yn credu o Iudaea, ac o dad yr hwn oedd Roeg-wr.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Hwn oedd yn cael gair da gan y brodyr y rhai oeddynt yn Ly&s;tra ac Iconium.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Paul a fynne iddo ef ddyfod gyd ag ef, ac ai cymmerth, ac o achos yr Iddewon y rhai oe|ddynt yn y lleodd hynny efe a'i hen waedodd ef, canys pawb a &wcirc;ydde mai Groeg-wr oedd ei dad ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac fel yr oeddynt yn ymddaith trwy y di|na&s;oedd, hwy a roe&s;ant arnynt gadw yr pyngci|au a ordeinia&s;e yr Apo&s;tolion a'r henuriaid, y rhai oeddynt yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly y cadarnhawyd yr eglwy&s;i yn y ffydd, ac hwy a amlhawyd o rifedi beunydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac wedi iddynt drammwy trwy Phrigia, a gwlad Galatia, gwaharddwyd iddynt gan yr Y&s;pryd gl&acirc;n bregethu y gair yn A&s;ia:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan ddaethant i Mi&s;ia hwy a gei&s;ia&s;ant fyned i Bithinia, eithr ni adawodd Y&s;pryd yr Ie&s;u iddynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A myned a wnaethant heb law Mi&s;ia i wared i Troas.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac fe a ymddango&s;oddi Paul welediga|eth liw nos, rhyw &wcirc;r o Macedonia a &s;afe, ac a weddie arno, gan ddywedyd: tyret tro&s;odd i
<PB N="501" REF="524">Macedonia, a chymmorth ni.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Er cynted y gwelodd efe y weledigaeth, ni a gei&s;ia&s;om fyned i Macedonia, gan weled ar|wyddion diogel, mai yr Arglwydd a'n galwa&s;e ni, i bregethu yr efengyl [yno.]</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac ni a aethom ymmaith o Troas, ac a gyrcha&s;om yn iniawn i Samothracia, a thran|noeth i Neapolis.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac oddi yno i Philippi yr hon &s;ydd brif ddinas ym mharthau Macedonia, dinas rydd, ac ni a arho&s;a&s;om yn y ddinas honno dalm o ddyddiau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r dydd Sabboth yr aethom allan o'r ddinas i lan yr afon, lle byddid arferol o weddio, lle yr ei&s;tedda&s;om gyd &acirc; rhai gwragedd a ddae|thent yng-hyd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A rhyw wraig a elwid Lydia, yr hon oedd yn gwerthu porphor o ddinas y Thiatiriaid, yr hon oedd yn gwa&s;anaethu Duw, a wrandawodd arnom, yr hon a agora&s;e yr Arglwydd ei chalon i y&s;tirio ar y pethau a ddyweda&s;e Paul.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac wedi ei bedyddio hi a'i theulu, hi a ddy|munodd, gan ddywedyd: os ydych yn fy marnu i yn ffyddlawn i'r Arglwydd, dewch i mewn i'm t&ycirc;, ac arho&s;wch: a hi a'n daliodd ni [yno.]</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac fel yr oeddem ni yn myned i weddio, fe ddaeth llangces ac ynddi y&s;pryd dewindeb i gyfarfod &acirc; ni, yr hon oedd yn peri llawer o elw iw mei&s;triaid wrth ddewiniaeth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Hon yn dilyn Paul a ninne, gan ddywe|dyd: y dynion hyn yw gwei&s;ion y Duw go|ruchaf, y rhai &s;y yn dangos i chwi ffordd ie|chydwriaeth.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A hynny a wnaeth hi lawer o ddyddiau, a Phaul yn flin ganddo hyn, a ddychwelodd ac a ddywedodd wrth yr y&s;pryd: gorchymyn yr wyf i ti drwy enw Ie&s;u Gri&s;t fyned allan o honi: ac efe a aeth allan yr awr honno.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna pan welodd ei me&s;tred hi fyned hei|bio obaith eu helw, hwy a ddalia&s;ant Paul a Silas, ac au llu&s;ca&s;ant hwy i'r farchnadfa ac y &s;wyddogion:</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac hwy ai rhoe&s;ant hwy at y llywodra|ethw&ycirc;r, ac a ddyweda&s;ant: y mae y dynion hyn yn blino ein dinas ni, a hwythau yn Iddewon,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac yn pregethu defodau y rhai nid ydynt rydd i nyni eu derbyn, na'u harfer, y rhai ydym Rufain-w&ycirc;r.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y cyfododd y dyrfa yng-hyd yn eu herbyn hwy, a'r llywodraeth-w&ycirc;r a ddryllia|&s;ant eu dillad hwy, ac a orchymynna&s;ant eu cu|ro &acirc; gwiail.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac wedi dodi llawer gwiale~nod iddynt, hwy a'u tafla&s;ant i garchar: ga~ orchymyn i geid|wad y carchar, eu cadw hwynt yn ddiogel.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yr hwn pan gafodd y fath orchymyn au bwriodd hwy i'r carchar ne&s;af i mewn, ac a w|naeth eu traed yn &s;iccr yn y cyffion,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac fel yr oedd Paul a Silas ganol nos yn gweddio, hwy a gana&s;ant hymnau i Dduw, a'r carcharorion a'u clyw&s;ant hwy.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac yn ddy&s;ymmwth y bu daiar-gryn mawr, hyd oni &s;iglodd &s;eiliau y carchar, ac yn e|brwydd yr agorodd y dry&s;au oll, a rhwymau pawb a aethant yn rhyddion.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A phan ddeffr&ocirc;dd ceidwad y carchar a chanfod dry&s;au y carchar yn agored, efe a dyn|nodd ei gleddyf, ac a amcanodd ei ladd ei hun: gan dybied ddiangc y carcharorion.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna y llefodd Paul &acirc; llef vchel, gan ddy|wedyd, na wna niwed i ti dy hun, canys yr ydym ni ymma oll.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Felly y galwodd efe am oleuad, ac y rhu|throdd i mewn, ac a &s;yrthiodd yn ddychrynnedic o flaen Paul a Silas.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac efe au dug hwynt allan, ac a ddywe|dodd, o fei&s;tred beth &s;ydd raid i mi ei wneuthur i fod yn gadwedig&lpunctel;</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna y dywed&acirc;&s;ant hwy, cred yn yr Arg|lwydd Ie&s;u Gri&s;t, a chadwedig fyddi di a'th deulu.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A hwy a lefara&s;ant iddo air yr Arglwydd, ac i bawb oll a'r a oedd yn ei d&ycirc; ef.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac efe a'u cymmerth hwy yr awr honno o'r n&ocirc;s, ac a olchodd eu briwiau, ac efe yn y man a fedyddwyd a'i holl deulu.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ac wedi iddo fyned &acirc; hwynt iw d&ycirc;, efe a huliodd ford, ac efe a lawenychodd yn Nuw wedi credu yn Nuw a'i holl d&ycirc;.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Wedi dyddhau, y llywodraethw&ycirc;r a an|fona&s;ant gennadau, gan ddywedyd: gollwng ymmaith y dynion yna.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Yna yr adroddodd ceidwad y carchar y geiriau hyn i Paul: y llywodraeth-w&ycirc;r a anfo|na&s;ant i'ch gollwng chwi, yn awr gan hynny cerddwch ymmaith: ewch mewn heddwch.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yna y dywedodd Paul wrthynt: wedi darfod iddynt ein curo yn amlwg heb ein bar|nu, a ninnau yn Rhufeinw&ycirc;r, hwy a'n bwria&s;a~t ni i garchar, ac yr awr hon a fynnant hwy ein bwrw ni allan yn ddirgel&lpunctel; nid felly: ond de|uant eu hunain a dygant ni allan.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> A'r cennadon a fyneg&acirc;&s;ant y geiriau hyn i'r llywodraeth-w&ycirc;r, ac hwy a ofna&s;ant pan glyw&s;ant mai Rhufeiniaid oeddynt.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Yna y daethant, ac yr attolyga&s;ant ar|nynt, ac a'u doda&s;ant allan, ac a ddei&s;yfia&s;ant arnynt fyned allan o'r ddinas.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac wedi iddynt ddyfod allan o'r carchar, hwy a aethant i mewn at Lydia, a pha~ gaw&s;ant weled y brodyr, diddana&s;ant hwynt, ac aethant ymmaith.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Paul yn myned i The&s;&s;alonica. 15 Ac i Athen, ac yn ymre&s;ymmu yno: ac yn pregethu i'r Atheniaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC fel yr oeddynt yn trammwy trwy Am|phipolis ac Apollonia, hwy a ddaethant i The&s;&s;alonica, lle yr oedd Synagog i'r Iddewo~.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A Phaul yn &ocirc;l ei arfer a aeth i mewn at|tynt, ac a ymre&s;ymmodd &acirc; hwynt (tros dri Sabboth) o'r &s;crythurau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gan egluro a dangos o flaen eu llygaid
<PB REF="525">hwy mai rhaid oedd i Gri&s;t ddioddef, a chyfodi oddi wrth y meirw, ac mai hwn yw y Cri&s;t Ie|&s;u yr vn yr wyfi yn ei bregethu i chwi [eb efe.]</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A rhai o honynt a greda&s;ant, ac a ymwa&s;|ca&s;ant &acirc; Phaul a Silas, ac o'r Groeg-w&ycirc;r bu|cheddol lliaws mawr, ac o'r gwragedd goref nid ychydig.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Eithr yr Iddewon anghredadwy, yn cen|figennu, a gymmera&s;ant attynt ryw ddynion &s;celer o gyrwydriaid, a chan ga&s;clu tyrfa hwy a wnaethant flinder i'r ddinas, ac a o&s;oda&s;ant ar d&ycirc; Ia&s;on, ac a gei&s;ia&s;ant eu dwyn hwynt allan at y bobl.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A phan na chaw&s;ant hwynt, hwy a lu&s;ca|&s;ant Ia&s;on, a rhai o'r brodyr, at bennaethiaid y ddinas, gan lefain: dymma y rhai &s;y yn dym|chwelyd llywodraeth y b&ycirc;d, wele, ac ymma y maent hwy.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y rhai hyn a ddarfu i Ia&s;on eu derbyn, ac y maent oll yn gwneuthur yn erbyn cyfraith Cae&s;ar: gan ddywedyd fod brenin arall [&s;ef] Ie&s;u.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac hwy a gyffroe&s;ant y dyrfa, a llywodra|eth-w&ycirc;r y ddinas hefyd, wrth glywed hyn ymma.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac wedi iddynt gael &s;iccrwydd gan Ia&s;on a'r llaill, hwynt a'u gollynga&s;ant hwy.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r brodyr yn ebrwydd a anfona&s;ant Paul a Silas hefyd a h&ycirc;d n&ocirc;s i Beraea: y rhai wedi eu dyfod a aethant i Synagog yr Idde|won.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Boneddigeiddiach n&acirc;'r rhai oeddynt yn The&s;&s;alonica oedd y rhai hyn: y rhai a gymme|ra&s;ant y gair trwy bob parodrwydd oll,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 5.39.</NOTE> gan chwilio beunydd yr &s;crythyrau, ai felly yr oedd y peth&acirc;u hyn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Felly llawer o honynt a greda&s;ant: ac o'r gwragedd one&s;t, o'r Groegiaid, a'r gw&ycirc;r he|fyd nid ychydig.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A chyn gynted ag y clybu yr Iddewon o The&s;&s;alonica, fod pregethu gair Duw gan Paul yn Beraea hefyd, hwy a ddaethant yno hefyd gan gyffroi y dyrfa.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac yn bry&s;ur y brodyr a ddanfona&s;ant Paul ymmaith i fyned [fel pette] i'r m&ocirc;r, ond Silas a Thimotheus a arho&s;a&s;ant yno yn oe|&s;tad.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A chyfarwyddw&ycirc;r Paul a'i duga&s;ant ef hyd Athen: ac wedi derbyn gorchymyn at Si|las a Thimotheus ar iddynt ddyfod ar ffrw&s;t atto, hwy a aethant ymmaith.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A thra fu Paul yn aros am danynt yn Athen, ei y&s;pryd a ennynnodd ynddo wrth we|led y ddinas wedi ymroi i eulynnod.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O herwydd hyn yr ymddadleuodd efe &acirc;'r Iddewon, ac &acirc;'r rhai defo&s;ionol yn y Syna|gogau, a beunydd yn y farchnad, &acirc; phwy byn|nac a gyfarfydde ag ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A rhyw Philo&s;ophyddion o'r Epicurae|aid, ac o'r Stoiciaid a ymry&s;on&acirc;&s;ant ag ef: a rhai a ddywedent: pa beth a fynny &s;iarad-wr hwn ei ddyweddyd&lpunctel; ac eraill [a ddywedent,] cy|ffelyb ei fod efe yn pregethu cythriliaid dieithr am bregethu o honaw ef iddynt Ie&s;u, a'r adgy|fodiad.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac hwy a'i dalia&s;ant ef, ac a'i duga&s;ant i Areopagus gan ddywedyd: a allwn ni gael g&wcirc;ybod beth yw y ddy&s;cnewydd yna, a drae|thir gennit&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> O blegit yr wyt ti yn dwyn rhyw bethau dieithr i'n clu&s;tiau ni: am hynny ni a fynnwn &wcirc;ybod beth a fyn y pethau hyn&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> (Canys yr holl Atheniaid, a'r dieithred y rhai oeddynt yn ymdaith yno, nid oeddynt yn cymmeryd hamdden i ddim arall, ond y naill ai i ddywedyd, ai i glywed rhyw newydd)</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y &s;afodd Paul yng-hanol Areopa|gus, ac a ddywedodd: ha w&ycirc;r Atheniaid mi a'ch gwelaf chwi ym mhob peth yn goel-fuche|ddol:</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys wrth ddyfod heibio ac edrych ar eich addoliaeth, mi a gefais allor yn yr hon yr &s;crifenna&s;id: <HI>I'R DVW YR HWN NID AD|WAENIR:</HI> yr hwn yr ydych chwi yn ei addoli heb ei adnabod, hwnnw yr wyf fi yn ei ddangos i chwi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Duw yr hwn a wnaeth y byd a'r hyn &s;ydd ynddo oll, efe yn Arglwydd nef a ddaiar<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 7.48.</NOTE> nid yw yn aros mewn temlau o waith dwylo:</P>
<P N="25"><HI>25</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 5.8.</NOTE> Ac ni wa&s;anaethir ef &acirc; dwylo dynio~, fel pe bai arno ei&s;ieu dim, gan ei fod efe yn rhoddi i bawb fywyd, ac anadl, a phob peth oll:</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac efe a wnaeth holl genhedlaeth dynion o vn gwaed i bre&s;&s;wylio ar wyneb y ddaiar oll, wedi iddo bennu yr am&s;eroedd go&s;odedig, a do|di terfynau iw pre&s;&s;wylfod hwynt:</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Fel y cei&s;ient yr Arglwydd, os bydde i|ddynt gan balfalu ei gael, er nad yw efe yn ddi|au neppell oddi wrth bob vn o honom.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> O blegit ynddo ef yr ydym ni yn byw, yn &s;ymmud, ac yn bod, megis y dywedodd rhai o'ch Poetau chwi eich hunain: canys ei genhedla|eth hefyd ydym ni.</P>
<P N="29"><HI>29</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 40.19.</NOTE> Can hynny, am ein bod yn genhedlaeth i Dduw, ni ddylem ni dybied fod duwdod yn de|byg i aur, ac arian, neu i faen, [&s;ef] cerfiad cel|fyddyd a dychymmyg d&ycirc;n.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac yn am&s;eroedd yr an&wcirc;ybod hyn, nid o|edd Duw yn cymmeryd arno weled, [eithr] yn awr y mae efe yn dangos i bob dyn ym mhob man, er mwyn edifarhau.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> O herwydd iddo ef o&s;od dydd yn yr hwn y barna efe y byd yn gyfiawn, drwy y g&wcirc;r yr hwn a ordeiniodd efe, gan ddodi ffydd i bawb trwy ei adgyfodi ef o feirw.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A phan glyw&s;ant &s;&ocirc;n am adgyfodiad y meirw, rhai a watw&acirc;ra&s;ant, ac eraill a ddywe|d&acirc;&s;ant, ni a'th wrand&acirc;wn trachefn am hyn.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Felly Paul a aeth ymmaith o'u plith hwynt.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Er hynny rhai a lyn&acirc;&s;ant wrtho, ac a greda&s;ant, ym mhlith pa rai yr oedd Dioni|&s;ius
<PB N="502" REF="525">Areopagita, a gwraig a enwid D&acirc;maris, ac eraill gyd &acirc; hwynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Paul yn gweithio &acirc;'i ddwylo. 4 Yn Pregethu yn Co|rynth, ac yn ymre&s;ymmu. 24 Clod Apollos, Aquila a Phri&s;cilla.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN &ocirc;n hyn, Paul a ymadawodd ag Athen, ac a ddaeth i Corynth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac wedi cael gafael ar Iddew a'i enw<NOTE N="*" PLACE="marg">Rufein. 16.3.</NOTE> Anuila yr hwn a hanoedd o Pontus wedi dyfod yn hwyr o'r Ital ai wraig Pri&s;cilla (am orthym|myn o Elaudius i'r Iddewon oll fyned allan o Rufain) efe a ddaeth attynt:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A chan ei fod o'r vn gelfyddyd, efe a arh|oes, ac a weithiodd gyd a hwynt: a'u celfyddyd ydoedd gwneuthur pebyll.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac efe a ymre&s;ymmodd yn y Synagog b&ocirc;b Sabboth, ac efe a gynghorodd yr Idde|won a'r Groegiaid.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac wedi dyfod Silas a Thimotheus o Macedonia, Paul a yrrwyd gan yr Y&s;pryd i de|&s;tiolaethu i'r Iddewon, mai Ie&s;u oedd Cri&s;t.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A hwyntau yn gwrthwynebu, ac yn cab|lu, efe a<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 13.51. math. 10.14.</NOTE> e&s;cydwodd ei ddillad, ac a ddywedodd wrthynt, bydded eich gwaed ar eith pen eich hunain: yr wyfi yn lan, yn &ocirc;l hyn yr &acirc;f ac y cen|hedloedd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a aeth oddi yno, ac a aeth i mewn i d&ycirc; vn a enwid Iu&s;tus yr hwn oedd yn gwa&s;a|naethu Duw, t&ycirc; yr hwn oedd yn gyfagos i'r Synagog.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac [vn] <NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 1.14.</NOTE> Cri&s;pus pen-&s;ynagogydd a gre|dodd yn yr Arglwydd, a'i holl d&ycirc;: a llawer o'r Corinthiaid wrth ei wrando a gred&acirc;&s;ant, ac a fe|dyddiwyd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r Arglwydd a ddywedodd liw nos wrth Paul trwy weledigaeth, nac ofna, eithr traetha, ac na thaw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys yr wyfi gyd &acirc; thi, ac ni e&s;yd neb arnat i wneuthur niwed i ti: herwydd y mae i mi bobl lawer yn y ddinas hon.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a arhoes flwyddyn a chwe-mis yno, yn dy&s;cu iddynt air Duw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Eithr Pan oedd Gal-lio yn rhaglaw o Achaia, y cyfododd yr Iddewon yn vnfryd yn erbyn Paul, ac a'i duga&s;ant ef i'r frawdle:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gan ddywedyd: y mae hwn yn annog dynion i addoli Duw yn erbyn y ddeddf.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac fel yr oedd Paul yn amcanu agoryd ei enau, y dywedodd Gal-lio wrth yr Iddewon: pe bua&s;e gam, neu ddrwg weithred (&ocirc; Idde|won,) mi a gyd ddygwn &acirc; chwi wrth re&s;wm.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Eithr os yw 'r ymrafael am ymadrodd, ac enwau, ac am eich deddf chwi, edrychwch eich hunain: canys ni byddaf fi farn-wr am y peth|au hynny.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a'u gyrrodd hwynt o'r frawdle.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna y Groeg-w&ycirc;r oll a gymmera&s;ant So&s;thenes y pen-&s;ynagogydd, ac a'i taraw&s;ant o flaen y frawdle, ac nid oedd Gal-lio yn gofalu am ddim o'r pethau hynny.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac wedi i Paul aros yn chwaneg lawer o ddyddiau, efe a gymmerodd ei gennad gan y brodyr, ac a fordwyodd i Syria, a Phri&s;cilla, ac Aquila gyd ag ef, gwedi iddo eillio ei ben yn Cenchrea: canys efe a wnaethe<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 21.24. num. 6.18.</NOTE> adduned.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe a ddaeth i Ephe&s;us, ac au gadaw|odd hwynt yno, eithr efe a aeth i'r Synagog, ac a ymre&s;ymmodd &acirc;'r Iddewon.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A phan gei&s;ia&s;ant ganddo aros yn hwy gyd &acirc; hwynt, ni chaniattae efe [hynny:]</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Eithr efe a gymmerodd ei gennad gan|ddynt gan ddywedyd, y mae yn angenrhaid i mi gadwyr wyl hon &s;ydd yn agos yn Ieru&s;a|lem, ond<NOTE N="*" PLACE="marg">1 Cor. 4.19. iaco. 4.15.</NOTE> os myn Duw mi a ddeuaf yn fy &ocirc;l attoch eil waith: ac efe a aeth ymmaith o E|phe&s;us.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac wedi iddo ddyfod i wared i Ca&s;ar<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">a, efe a aeth i fynu i [Ieru&s;alem,] ac a gyfarchodd yr eglwys, ac a ddaeth i wared i Antiochia.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac wedi iddo aros yno ennyd, efe a aeth ymmaith; gan drammwy trwy wlad Galacia, a Phrygia, a chadarnhau yr holl ddi&s;cyblion.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Eithr rhyw Iddew, a'i enw<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 1.12.</NOTE> Apollos yr hwn a ane&s;id yn Alexandria, g&wcirc;r ymadrodd|us, cardarn yn yr y &s;crythyrau a ddaeth i Ephe|&s;us:</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Hwn oedd wedi dechreu dy&s;cu iddo ffordd yr Arglwydd, ac yn boeth ei y&s;pryd, efe a drae|thodd, ae a athrawodd yn ddiwyd bethau yr Ar|glwydd, ac ni wydde ond bedydd Ioan.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A hwn a ddechreuodd draethu yn hyd&ecirc;|rus yn y Synagog: a phan glybu<NOTE N="*" PLACE="marg">Rufe. 16.3.</NOTE> Aquila a Phry&s;cilla hwn, hwy ai cymmera&s;ant ef attynt, ac a agora&s;ant ffordd Dduw yn fanylach.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A phan ewylly&s;iodd efe fyned i Achaia, y brodyr gan ei annog ef, a &s;crifenna&s;ant at y di&s;cyblion iw dderbyn ef, ac wedi iddo fyned y|no, efe a wnaeth lawer o le&s;&acirc;d i'r rhai a gred&acirc;|&s;ent trwy r&acirc;s.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys efe a geryddodd yr Iddewon ar o&s;teg yn ddirfing, gan ddangos trwy yr &s;cry|thyrau mai Ie&s;u yw Cri&s;t.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am fedydd a derbyniad yr Y&s;pryd gl&acirc;n, 9 Yr Iddewon yn cablu dy&s;cedidiaith Paul. 13 Rhai yn con&s;urio yn enw 'r Ie&s;u. 24 Am Ddemetrius y gof arian, a Diana. 35 Y&s;colhaig y ddinas yn go&s;tegu y bobl.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC fe ddarfu tra fu Apollos yn Corinth, dra~mwy o Paul drwy y parthau vchaf a'i ddyfod i Ephe&s;us, ac wedi cael rhyw ddi&s;cyblio~ efe a ddywedodd wrthynt,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A dderbynia&s;och chwi 'r Y&s;pryd gl&acirc;n gan i chwi gredu, a hwy a ddywed&acirc;&s;ant wrtho: ni chlyw&s;om ni chwaith, a oes Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y dywedodd wrthynt, I ba ryw beth gan hynny y bedyddiwyd chwi&lpunctel; hwythau a ddy|wed&acirc;&s;ant: i fedydd Ioan.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A dywedodd Paul,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 1.5. &amp; 2.2.11.16. math. 3.11. mar. 1.8. luc. 3.16. ioan. 1.26.</NOTE> Ioan yn ddiau a fe|dyddiodd &acirc; bedydd edifeirwch: gan ddywedyd wyth y bobl am gredu o honynt yn yr hwn oedd yn dyfod ar ei &ocirc;l ef, &s;ef yn Cri&s;t Ie&s;u.</P>
<PB REF="526">
<P N="5"><HI>5</HI> A phan glyw&s;ant hwy [hyn,] hwy a fe|dyddiwyd yn enw yr Arglwydd Ie&s;u.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac wedi i Paul ddodi ei ddwylaw arnynt, yr Y&s;pryd gl&acirc;n a ddaeth arnynt, ac hwy a drae|th&acirc;&s;ant &acirc; thafodau, ac a brophwyda&s;ant.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r gw&ycirc;r hyn oll oeddynt yng-hylch deu|ddec.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Hefyd efe a aeth i mewn i'r Synagog, ac a draethodd yn eofn gan ymre&s;ymmu &acirc; chyng|hori dros dri mis, bethau [a berthynent] i deyr|nas Dduw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eithr pan oedd rhai wedi caledu, fel na chredent, gan ddywedyd drwg am ffordd [yr Ar|glwydd] wrth y gynnulleidfa, efe a dynnodd ymmaith oddi wrthynt, ac efe a ddo&s;parthodd y di&s;cyblion gan ymre&s;ymmu beunydd yn y&s;col vn Tyrannus.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A hyn a fu dros ddwy flynedd, oni ddar|fu i bawb a oedd yn trigo yn A&s;ia yn Iddewon a Groegiaid glywed gair yr Arglwydd Ie&s;u.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A Duw a wnaeth wyrthiau rhyfedd trwy ddwylo Paul,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Hyd oni ddygid cadachau a chwr&s;iau oddi wrth ei gorph ef at y cleifion, a'r clefydau a ymadawent a hwynt, a'r y&s;prydion drwg a aent allan o honynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna rhai o'r Iddewon cyrwydraid [y rhai oeddynt] gon&s;ur-w&ycirc;r a gymmera&s;ant ar|nynt henwi vwch ben y rhai a feddiannid gan y&s;prydion drwg enw yr Arglwydd Ie&s;u, gan ddywedyd, yr ydym ni yn eich con&s;urio trwy yr Ie&s;u yr hwn y mae Paul yn ei bregethu.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> (Ac yr oedd &s;aith o rai yn feibion i Sce|fa arch-offeiriad [yr hwn oedd] Iddew yn gw|neuthur hyn)</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r y&s;pryd drwg a attebodd, ac a ddywe|dodd, yr Ie&s;u a adwen, a Phaul a adwen: ond pwy ydych chwi&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ar dyn yr hwn yr oedd yr y&s;pryd drwg ynddo a ruthrodd arnynt, ac a'u gorchfygodd, ac a fu drwm yn eu herbyn hyd oni ffoe&s;ant hwy allan o'r t&ycirc; hwnnw yn noethion, ac yn archolle|dig.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A hynny a fu hynod gan yr holl Idde|won a'r Groegiaid y rhai oeddynt yn pre&s;&s;wy|lio yn Ephe&s;us, ac ofn a &s;yrthiodd arnynt oll, ac enw yr Arglwydd Ie&s;u a fawrygwyd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A llawer o'r rhai oeddynt yn credu, a ddaethant gan gyffe&s;&s;u, a chan fynegu eu gwei|thredoedd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Llawer hefyd o'r rhai oeddynt yn arferu y manwl gelfyddodau hynny, a ddyg&acirc;&s;a~t eu lly|frau, ac a'u llo&s;ca&s;ant yng-&wcirc;ydd yr holl [bobl:] pris y rhain wedi ei gyfryf a gaed yn ddeng-mil a deugain o geinhiogau.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Felly mor gadarn y tyfodd gair yr Ar|glwydd, ac y nerthodd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Gwedi cyflawni hyn, Paul a arfaethodd yn yr Y&s;pryd, gan drammwy trwy Macedonia, ac Achaia fyned i Ieru&s;ale~: gan ddywedyd, pan ddelwyf fi yno, rhaid i mi hefyd weled Rhufain,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac wedi anfon i Macedonia ddau o'r rhai oeddynt yn gweini iddo [&s;ef] Timotheus ac Era&s;tus, efe a arhoes yn A&s;ia dros am&s;er.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac yn yr am&s;er hynny, a cyfodes trallod nid bychan o blegit ffordd [yr Arglwydd]</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys rhyw wr a'i enw Demetrius, gof arian yr hwn a wnaethe demlau arian Dia|na, ac oedd yn peri elw nid bychan i'r crefft-w&ycirc;r:</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Y rhai wedi iddo eu galw yng-hyd, a'r rhai fydde yn gweithio y cyfryw bethau hefyd, efe a ddywedodd wrthynt, ha-w&ycirc;r, chwi a &wcirc;y|ddoch mai wrth y gwaith hwn y mae ein golud ni.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Chwi a welwch hefyd, ac a glywch, ddarfod i'r Paul hwn nid yn vnic yn Ephe&s;us, onid tros A&s;ia oll gynghori a throi lliaws ma|wr, gan i ddywedyd: nad duwiau yw y rhai a wnair &acirc; dwylo:</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac nid i ni yn vnic y mae hyn yn enbyd rhag dyfod y rhan hon mewn dirmyg, eithr rhag diy&s;tyru teml y dduwies fawr Diana, a rhag de&s;truwio ei mawrhydi hi, yr hon y mae A&s;ia oll, a'r byd yn ei haddoli.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A phan glyw&s;ant hwy hyn, a'u gwneu|thur yn llawn digofaint; hwy a lefa&s;ant gan ddywedyd, mawr yw Diana yr Ephe&s;iaid.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A llanwyd yr holl ddinas o wradwydd, ac ar vn-waith y rhuthr&acirc;&s;ant i'r or&s;eddfa, ac a ddalia&s;ant<NOTE N="*" PLACE="marg">Kufein, 16.23. 1. cor. 1.1.14. Col. 4.10.</NOTE> Gaius, ac* Ari&s;tarchus Macedo|niaid cydymdeithion Paul.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A phan oedd Paul yn ewylly&s;io myned i mewn ym my&s;c y bobl, ni adawodd y di&s;cybli|on iddo.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Rhai hefyd o bennaethiaid A&s;ia y rhai oeddynt gyfeillion iddo a yrr&acirc;&s;ant atto i ddei|&s;yf arno, nad ymrodde efe i fyned i'r or&s;edd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac eraill a lef&acirc;&s;ant beth arall: canys y gynnulledfa oedd yn gymmy&s;c, &acirc;'r rhan fwyaf ni &wcirc;yddent pa ham y daethent yng-h&ycirc;d.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ac hwy a dynna&s;anat allau o'r dyrfa vn Alexander, a'r Iddewo~ yn ei yrru ef ym mlaen) yr hwn Alexander gan amneidio &acirc;'r law am o&s;teg, a fynna&s;e yme&s;cu&s;odi wrth y bobl.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Eithr pan wybuant mai Iddew oedd efe, rhodda&s;ant oll vn llef megis dros ddwy awr, gan lefain, mawr yw Diana yr Ephe&s;iaid.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac yna y&s;colhaig [y ddinas] wedi iddo lonyddu y bobl, a ddywedodd: ha-w&ycirc;r yr Ephe|&s;iaid, pa ddyn &s;ydd ni's g&wcirc;yr fod dinas yr E|phe&s;iaid yn cadw teml y dduwies fawr Diana, a'r [ddelw] yr hon a dde&s;cynnodd oddi wrth Iupiter&lpunctel;</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A chan na ellir dywedyd yn erbyn hyn, rhaid i chwi fod yn llonydd, ac na wnelech ddim yn ddibwyll.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Canys chwi a dduga&s;och ymma y gw&ycirc;r hyn, y rhai nid ydynt, nac yn y&s;peilw&ycirc;r temlau, nac yn cablu eich duwies.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> O achos pa ham od eos gan Demetrius, na chan y crefft-w&ycirc;r y rhai &s;y gyd ag ef, vn ha|wl
<PB N="503" REF="526">yn erbyn neb, y mae cyfraith yw chael, ac y mae rhaglawiaid, rhodded pawb yn erbyn ei gilydd.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac os gofynnwch ddim am bethau eraill, mewn cynnulleidfa gyfreithlawn y terfynir [hynny.]</P>
<P N="40"><HI>40</HI> O herwydd enbyd yw rhag ein ce<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">yddu am y derfy&s;c heddyw i am nod oes vn achos i ni iw rhoi dro&s;om am yr ymgyrchfa hon.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac wedi iddo ddywedyd hyn, efe a oll|yngodd y dyrfa ymmaith.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Paul yn myned i Macedonia, ac i d&icirc;r Groec. 7 Arlwy &s;wpper yr Arglwydd. 9 Cwymp Eutichus, a'i ddade|briad i fywyd. 13 Teithiau yr Apo&s;tolion o le i le. 18 Paul yn dangos ei gyflwr yn ei &s;wydd, a'i ddini|weidrwydd. 28 Cyngor i eglwy&s;-wyr. 36 Paul yn gweddio, ac yn cymmeryd ei gennad.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC wedi darfod y derfy&s;c galwodd Paul y di&s;cyblion atto, ac y cyfarchodd iddynt, ac efe a aeth ymmaith i fyned i Macedo|nia.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac wedi iddo fyned tros y parthau hynny, a'i cynghori hwynt &acirc; llawer o ymadrodd, yr aeth efe i [dir] Groec.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac yn &ocirc;l darfod iddo fwrw tri mis yno, wedi i'r Iddewon gynllwyn iddo, ac efe yn my|ned i Syria, efe a welodd yn dda ddychwelyd trwy Macedonia.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A chydymdeithiodd ag ef hyd yn A&s;ia, Sopater o Berea: ac Ari&s;tarchus, a Secun|dus, o The&s;&s;alonia, a Gaius o Derbea, a Thi|motheus, a Tytichus, a Trophimus hefyd o A&s;ia:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y rhai hyn a aethant o'r blaen, ac a arho|&s;a&s;ant am danom yn Troas.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A ninnau a fordwya&s;om ymmaith oddi wrth Philippi yn &ocirc;l dyddiau y bara croiw, ac a ddaethom i Troas o fewn pum diwrnod, lle yr arho&s;a&s;om &s;aith niwrnod.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r dydd cyntaf o'r Sabboth wedi i'r di&s;|cyblion ddyfod yng-hyd i dorri bara, Paul a bregethodd iddynt, ac am ei fod ar fedr myned ymmaith drannoeth, efe a barh&acirc;odd yn llefaru hyd hanner n&ocirc;s.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yr oedd llawer o ganhwyllau yn y lloft lle yr oeddynt wedi ymga&s;clu.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac fel yr oedd rhyw &wcirc;r ieuangc a'i enw Eutichus yn ei&s;tedd mewn ffene&s;tr, wedi ei orchfygu &acirc; thrymgw&s;c, tra yr oedd Paul yn ymre&s;ymmu yn hir, wedi ei yrru gan gw&s;c efe a &s;yrthiodd i lawr o'r drydedd lofft, ac efe a gy|fodwyd i fynu yn farw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pan ddaeth Paul i wared, efe &acirc; &s;yrthiodd arno ef, ac a'i cofleidiodd, gan ddywedyd: na chyffroed arnoch: canys y mae ei enaid ynddo ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Felly wedi iddo fyned i fynu a thorri ba|ra, a chymmeryd bwyd, efe a lefarodd hyd y bo|reu, ac felly yr aeth ymmaith,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac hwy a ddug&acirc;&s;ant y bachgen yn fyw, ac hwy a gy&s;&s;urwyd yr ddirfawr.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond nyni a aethom i'r llong, ac ahwy|lia&s;om i A&s;&s;os, oddi yn oi dderbyn Paul: canys felly yr ordeinia&s;e efe ar fedr myned ei hun ar ei draed.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A phan ddaeth efe attom ni i A&s;&s;os, ei dderbyn a wnaethwn, a myned i Mitylene.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A morio a wnaethom oddi yno, a dyfod trannoeth gyferbyn &acirc; Chios, a thradwy y tiria|&s;om yn Samos, ac a arho&s;a&s;om yn Trogilium, a'r ail dydd yr aethom i Miletum.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> O blegit Paul a amcana&s;e hwylio heb law Ephe&s;us, fel na hydde iddo dreulio am&s;er yn A&s;ia, canys bry&s;&s;io yr oedd i edrych a alle efe fod yn Ieru&s;alem erbyn dydd y Sul-gwyn.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O herwydd pa achos, efe a ddanfonodd o Miletum i Ephe&s;us, ac a alwoed yng-hyd he|nuriaid yr eglwys.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y rhai, pan ddaethant atto ef, efe a ddy|wedodd wrthynt: Chwi a wyddoch er y dydd cyntaf y daethym i A&s;ia, pa fodd y bum i gyd &acirc; chwi dros yr holl am&s;er,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yn gwa&s;anaethu yr Arglwydd mewn p&ocirc;b go&s;tyngeiddrwydd, a llawer o ddagrau a phrofedigaethau: &ycirc; rhai a ddigwydd&acirc;&s;ant i mi trwy gynllwyn yr Iddewon.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac na ochelais ddim o'r pethau oeddynt fuddiol i chwi, na's mynegais i chwi, ac na's dy&s;cais i chwi, yn oleu, ac o d&ycirc; i d&ycirc;:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Gan de&s;tiolaethu i'r Iddewon, ac i'r Groegiaid hefyd, yr edifeirwch yr hwn &s;ydd yn Nuw, a'r ffydd yn ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac yn awr, wele fi yn rhwym yn yr Y&s;|pryd yn myned i Ieru&s;alem, heb &wcirc;ybod beth a dderfydd i mi yno:</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Eithr bod yr Y&s;pryd gl&acirc;n yn ty&s;tio i mi ym mhob tref, gan ddywedyd: fod rhwymau a blinderoedd yn fy aros.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ond nid wyfi yn gwneuthur cyfrif o ddim, ac nid cu gennif fy enioes fy hun, os gallaf orphen fyng-yrfa trwy lawenydd, a'r weinidogaeth yr hon a dderbyniais gan yr Ar|glwydd Ie&s;u, i de&s;tiolaethu am Efengyl gr&acirc;s Duw.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac yr awr hon, wele: mi a wn na chewch chwi oll (ym my&s;c y rhai y bum i yn trammwy, i bregethu teyrnas Dduw) weled fy &wcirc;yneb i mwy ond hyn.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Am hynny heddyw yr ydwyf yn eich cymmeryd chwi yn dy&s;tion, mae gl&acirc;n ydwyfi oddi wrth waed pawb oll.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Canys nid arbedais fynegu i chwi holl gyngor Duw.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Edrychwch gan hynny arnoch eich hu|nain, ac ar yr holl braidd, i'r hwn y gwnaethyr y&s;pryd gl&acirc;n chwi yn olyg-w&ycirc;r, i fugeilio egl|wys Dduw, yr hon a brynodd efe &acirc;'i briod waed.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Myfi a wn hyn, yn &ocirc;l i mi ymadel, y daw bleiddiau trymmion yn eich plith, nid ei|ri&ecirc;chant y praidd,</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac o'ch my&s;c chwi eich hunain y cyfyd
<PB REF="527">gw&ycirc;r, y rhai a draethant bethau g&wcirc;yr-draws, i dynnu di&s;cyblion ar eu h&ocirc;l.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Am hynny gwiliwch, a meddyliwch na pheidials ddydd a n&ocirc;s dros dair blynedd a rhy|buddio p&ocirc;b vn [o honoch] &acirc; dagrau.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A'r awr hon frodyr, yr ydwyf yn eich gorchymyn i Dduw, ac i air ei <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">as ef, yr hwn a all adeiladu chwaneg, a rhoddi i chwi etife|ddiaeth gyd &acirc;'r rhai a &s;ancteiddiwyd oll.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ni chwennychais nac arian, nac aur, na gwi&s;c neb.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Ie chwi a &wcirc;yddoch eich hunain, wneu|thur o'r dwylo hyn wa&s;anaeth am yr hyn oedd raid i mi,<NOTE PLACE="marg">1 Cor. 4.12. 1. the&s;&s;. 2.9. 2 the&s;&s;. 3.8.</NOTE> a'r rhai oeddynt gyd &acirc; mi.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Mi o ddango&s;ais i chwi b&ocirc;b peth, fod yn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">haid cynnal y gweiniaid trwy lafurio fel hyn: a choffa geiriau yr Ie&s;u, ddywedyd o honaw ef, mai dedwyddach yw rhoddi n&acirc; derbyn.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ac wedi iddo draethu y [geiriau] hyn, gan roddi eu liniau ar lawr, efe a weddiodd gyd &acirc; hwynt oll.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Yna pawb a &wcirc;yla&s;ant yn ddirfawr, a hwy a ruthr&acirc;&s;ant yng-wddf Paul, ac a'i cu&s;a|na&s;ant ef:</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Gan ofidio yn bennaf am y gair a ddy|weda&s;e efe, na chaent weled ei wyneb ef mwy: ac hwy a'r hebryng&acirc;&s;ant ef i'r lleng.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Taith Paul. 8 Merched Philip yn brophwyde&s;&s;au. 10 Agabus yn prophwydo o garchar Paul. 13 Paul er hynny yn myned rhagddo yn hyf. 20 Cyngor y brodyr Paul. 30 Yr Iddewon yn bwrw Paul allan o Deml lern&s;alem, yn ei guro, a cyn ei garcharu. 39 Paul yn danos ei hanes.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Ac yn &ocirc;l i ni o&s;od allan, wedi ymadel &acirc; hwynt, ni a ddaethom ag iniawn-gyrch i Coos a thranoeth i Rodos, ac oddi yno i P&acirc;|tara.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A phan gaw&s;om long yn hwylio i Phe|nice, ni a ddringa&s;om iddi, ac a aethom ymma|ith.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac wedi ymddangos o Cyprus i nyni, ni a'i gadaw&s;om, ar y llaw a&s;&s;wy, ac a hwylia&s;om tu &acirc; Syria, ac a diria&s;om yn Tyrus, canys yno yr oeddid yn dadlwytho y llong.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac ni a arho&s;a&s;om yno &s;aith niwrnod, gan gael di&s;cyblion, y rhai a ddango&s;odd i Paul trwy yr Y&s;pryd, nad ele i Ieru&s;alem.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac wedi gorphen y dyddiau hynny, ni a aethom ymmaith, a hwyntwy oll, a'u gwragedd a'u plant a'n hebrynga&s;ant, onid, aethom allan o'r ddinas, ac ni a o&s;tynga&s;om ar ein gliniau ar y traeth, ac a weddia&s;om.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac wedi cyfarch ei gilydd, ni a ddring&s;om i'r llong: a hwyntau a ddychwela&s;ant adref.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac wedi i ni hwylio, ni a ddaethom i wa|red o Tyrus i Ptolemais, ac a gyfarcha&s;om i'r brodyr, ac a driga&s;om vn diwrnod gyd &acirc; hw|ynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A thrannoeth Paul a ninnau y rhai oedd|em gyd ag ef, a ddaethom i C&aelig;&s;area, ac a aeth|om i mewn i d&ycirc;<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 6.5.</NOTE> Philip yr efengylwr, yr hwn oedd vn o'r &s;aith, ac a arho&s;a&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">m gyd ag ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac iddo ef yr oedd pedair merched o for|wynion yn prophwydo.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac fel yr oeddem ni yn aro<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> yno Iawer a ddyddiau, fe ddaeth o Iudaea i wared b<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ophwyd a'i enw Agabus:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan ddaeth efe attom ni, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> chymme|ryd gwr<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">gys Paul, a r<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wy<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> [ei]<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dwylaw [a'i] draed, efe a ddy<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">dodd hyn a ddywed yr Y&s;pryd gl&acirc;n, fel hyn y rhwyma yr Iddewon yn Ieru&s;alem y g&wcirc;r yr hwn a biau y gwregys hwn, ac a'i dodant i ddwylo y cenhedloedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac wedi clywed o honom hyn, nyni a'r rhai oeddynt yn yr vn fan a ddei&s;yfia&s;om nad ele efe i fynu i Ieru&s;alem.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yna yr attebodd Paul, pa beth a wnewch chwi yn &wcirc;ylo, ac yn dolurio fyng-halon&punctel; canys parot wyfi, nid i'm rhwymo yn unic, ond i farw hefyd yn Ieru&s;alem er mwyn enw yr Arglw|ydd Ie&s;u.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A phan nad oedd yn cyd&s;einio &acirc; ni, ni a bedia&s;om, gan ddywedyd, bydded <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wyllys yr Arglwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Hefyd yn &ocirc;l y dyddiau hynny, nyni a gymmera&s;om ein bei<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">hiau, ac a ddaethom i fy|nui Ieru&s;alem.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A rhai o'r di&s;cyblion o C&aelig;&s;area a ddaeth|ant gyd &acirc; ni, ac a dduga&s;ant gyd &acirc; hwynt vn Mn<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&s;on o Gyprus h&ecirc;n ddi&s;cy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">l, gyd &acirc;'r hwn y llet<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">uem.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A phan ddaethom i Ieru&s;alem, y brodyr a'n derbynia&s;ant y<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> llawen.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r dydd ne&s;af yr aeth Paul i mewn at Iaco gyd &acirc; ni, a'r holl henuriaid oeddynt we|di ymga&s;clu.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac wedi iddo gofleidio y rhai hyn, efe a fynegodd iddynt o fe&s;ur vn, ac vn b&ocirc;b peth a'r a wnaeth Duw trwy ei weinidogaeth ef ym mhlith cenhedloedd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A phan glyw&s;ant, hwy a roe&s;ant ogoni|ant i'r Arglwydd, ac a ddyweda&s;ant wrtho: Ti a weli frawd, pa &s;awl myrddiwn o'r Iddewon a gred&acirc;&s;ant, ac y maent oll yn dwyn zel i'r ddeddf.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Eithr hwy a glwy&s;ant am danat ti, dy fod yn dy&s;cu yr Iddewon oll y rhai &s;ydd ym my&s;c y cenhedloedd i ymwrthod &acirc; Mo&s;es: ac yn dywedyd, na ddylent hwy enwaedu ar eu plant, na rhodio yn &ocirc;l y defodau.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pa beth wrth hynny&lpunctel; rhaid yw i'r dyr|fa ddyfod yng-hyd: canys hwy o glywant dy ddyfod ymma.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Can hynny gwna y peth a ddywedom wrthit, y mae ymma bedwar-gw&ycirc;r a wnaeth|ant adduned:</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Cymmer hwynt a glanh&acirc; dy hun gyd &acirc; hwynt, gwna draul arnynt, fel yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 28.18. num. 6.18.</NOTE> eilliant eu pe~nau, ac y g&wcirc;ypo pawb am y pethau a glyw|&s;ant am danat ti, nad ydynt ddim, ond dyfot ti yn rhodio gan gadw y ddeddf.</P>
<PB N="504" REF="527">
<P N="25"><HI>25</HI> Ac am y cenhedloedd &s;y yn credu, ni a &s;crifenna&s;m, ac a gwbl gytun&acirc;&s;om, na byddo iddynt gadw y cyfryw beth: eithr ymochel o ho|nynt rhag y peth a offrymmwyd i'r eulynnod, a rhag gwaed, a rhag peth tagedig, a rhag put|teindra.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Yna Paul a gymmerth y gw&ycirc;r hynny, a thrannoeth yr ymlanh&acirc;odd gyd &acirc;hwynt, ac efe a aeth i mewn i'r Deml: gan y&s;py&s;u gyflawni dyddiau y glanh&acirc;d,<NOTE PLACE="marg">Num. 6.18.</NOTE> hyd oni offrymmid offrwm dros bob vn o honynt.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac wedi gorphen y &s;aith niwrnod, rhyw Iddewon o A&s;ia pan wel&s;ant ef yn y Deml, a gyffroe&s;ant yr holl bobl, ac a roe&s;ant eu dwylaw arno,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Gan lefain, ha-w&ycirc;r o I&s;rael, cymhorth|wch: dymma y d&ycirc;n yr hwn &s;ydd yn dy&s;cu ym mhob man yn erbyn y bobl, a'r gyfraith, a'r lle ymma: hefyd y mae efe wedi dwyn Groegiaid i mewn i'r Deml, ac wedi halogi y lle &s;anctaidd hwn.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Canys hwy a wel&s;ent o'r blaen Trophi|mus o Ephe&s;us gyd ag ef yn ddinas, yr hwn yr oeddynt hwy yn tybied ddarfod i Paul ei ddwyn i mewn i'r Deml.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A'r holl ddinas a gyffr&ocirc;dd, a'r bobl a re|dodd yng-hyd, ac hwy a ymafela&s;ant yn Paul, ac a'i tynna&s;ant allan o'r Deml, ac ar fr&ycirc;s y cae|wyd y dry&s;au.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac fel yr oeddynt hwy yn cei&s;io ei ladd ef, y daeth y gair at ben-capten y llu, fod holl Ieru&s;alem wedi cyffroi.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac yn y fan efe a gymmerodd filw&ycirc;r, a chanwriaid, ac a redodd i wared attynt: a hwy|thau pan wel&s;ant y pencapten a'r mil-w&ycirc;r a bei|dia&s;ant &acirc; tharo Paul.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Yna y daeth y pe~capten, ac a'i daliodd ef, ac a archodd ei rwymo ef &acirc; dwy gadwyn, ac a of|ynnodd, pwy oedd efe, a pha beth a wnaethe efe?</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A rhai o'r dyrfa a lefent hyn, eraill beth a|rall, ac am na's galle gael &s;iccrwydd gan y der|fy&s;c, efe a orchymynnodd fyned ag ef i'r ca&s;tell.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac wedi ei ddyfod ef i'r gri&s;iau, fe orfu i'r milw&ycirc;r ei ddwyn ef, rhag trais y dyrfa.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Canys llu o bobl a ganlynodd, gan floe|ddio, ymmaith ag ef.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A phan oeddyd ar ddwyn Paul i'r ca&s;tell, efe a ddywedodd wrth y pen-capten: a gaf fi ymddiddan dim &acirc; thi&lpunctel; yntef a ddywedodd: a fe|dri di Roeg&lpunctel;</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ond ty-di ydyw yr Aiphti-wr yr hwn (er ys dyddiau) a gyfodai&s;t derfy&s;c, ac a dywy|&s;ai&s;t bedair mil o w&ycirc;r llofruddioc i'r diffaeth|wch&lpunctel;</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Yna y dywedodd Paul: yn w&icirc;r, Iddew &wcirc;yfi, dine&s;ydd o Thar&s;us, nid dinas anenwoc o Cilicia: ac yr wyfi yn dei&s;yf arnat ti, dod gen|nad i mi, i lefaru wrth y bobl.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac wedi iddo ef roi cennad, fe &s;afodd Paul ar y gri&s;iau, ac a amneidiodd &acirc; llaw ar y bobl, ac wedi gwneuthur di&s;tawrwydd mawr, efe a lefarodd wrthynt yn Hebrae-aec, gan ddy|wedyd,</P>
</DIV3>
<DIV3 N="22" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Paul yn dangos ei h&acirc;nes, 25 yn diangc rhag el fflangellu am ei fod yn Rhufeiniad.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">HA w&ycirc;r, frodyr a thadau, gwrandewch fy amddeffyn wrthych yr awr hon.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A phan glyw&s;ant mai yn Hebrae-aec yr o|edd efe yn llefaru wrthynt, hwy a roe&s;ant iddo o&s;teg gwell, ac efe a ddywedodd:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> G&wcirc;r wyfi yn w&icirc;r o Iddew, yr hwn a aned yn Thar&s;us yn Cilicia, ac wedi fy meithrin yn y ddinas hon wrth draed Gamaliel, ac wedi fy athrawu yn &ocirc;l dull perffaith ddeddf y tadau, yn dwyn z&ecirc;l i Dduw, fel yr ydych chwithau oll heddyw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A mi a erlidiais ffordd y fuchedd hon hyd angeu,<NOTE PLACE="marg">Pen. 8.3<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"></NOTE> gan rwymo a bwrw yng-harchar w&ycirc;r a gwragedd:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fel ymae yr arch-offeiriad yn dy&s;t i mi, a'r holl henaduriaeth, gan y rhai hefyd y derby|niais lythyrau at y brodyr, ac yr aethym i Dda|ma&s;cus, i ddwyn y rhai oeddynt yno, yn rhwym i Ieru&s;alem iw poeni.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr fel yr oeddwn yn myned yn agos i Ddama&s;cus yng-hylch hanner dydd, mawr o|leuni o'r nef a ddi&s;cleiriodd yn ddi&s;ymmwth o'm hamgylch.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A mi a &s;yrthiais ar y ddaiar, ac a glywais lais yn dywedyd wrthif fi: Saul, Saul, paham yr wyt yn fy erlid&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A minnau a attebais: pwy wyt ti&ocirc; Ar|glwydd&lpunctel; yntef a ddywedodd wrthif; myfi yw Ie&s;u o Nazareth yr hwn yr wyt ti yn ei erlid.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Hefyd, y rhai oeddynt gyd&acirc; myfi a wel|&s;ant y goleuad yn ddiau, ac a ofna&s;ant, ond ni chlyw&s;ant hwy mo lais yr hwn oedd yn ymddi|ddan &acirc; mi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yna y dywedais: beth a wnaf &ocirc; Arglw|ydd&lpunctel; a'r Arglwydd a ddywedodd wrthif: cyfot, a dos i Ddama&s;cus, ac yno y mynegir i ti bob peth a'r ordeiniwyd i ti ei wneuthur.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan na allwn weled gan ogoniant y goleuad hwnnw, mi a dywy&s;wyd erbyn fy llaw, [ac] mi a ddaethym i Ddama&s;cus.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac vn Ananias gwr duwiol yn &ocirc;l y ddeddf, ac iddo air da gan yr Iddewon oll ar oe|ddynt yn pre&s;&s;wylio [yno,]</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A ddaeth attaf, ac a &s;afodd ger llaw gan ddywedyd: y brawd Saul, gw&ecirc;l, ac mi a edry|chais arno yn yr awr honno.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac yntef a ddywedodd: Duw ein tadau ni a'th ddewi&s;odd di i &wcirc;ybod ei e wyllys ef, ac i weled y cyfiawn hwnnw, ac i glywed lleferydd ei enau ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys ti a fyddi dy&s;t iddo wrth bob dyn, o'r [pethau] a welai&s;t, ac a glywal&s;t.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac yr awron, beth yr wyt yn ei aros&lpunctel; cy|fot, cymmer fedydd, a golch ymmaith dy becho|dau gan alw ar enw yr Arglwydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A darfit wedi i mi ddyfot yn fy &ocirc;l i Ieru|&s;alem,
<PB REF="528">fel yr oeddwn yn gweddio yn y Deml, imi &s;yrthio mewn llewyg:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A gweled o honof ef yn dywedyd wr|thif: bry&s;ia, a dos yn fuan ymmaith o Ieru&s;a|lem: o herwydd ni chymmerant dy de&s;tiolaeth am danaf fi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A minne a ddywedais, &ocirc;Arglwydd, hwy a &wcirc;yddant fy mod i yn carcharu, ac yn baeddu ym mhob Synagog y rhai a gred&acirc;&s;ant ynot ti:</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A phan dywalltwyd gwaed Stephan dy ferthyr di, yr oeddwn i yn &s;efyll ger llaw, ac yn cytuno iw ladd ef, a mi a gedwais ddillad y rhai a'i lladda&s;ant ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, dos ym|maith, canys mi a'th anfonaf ym mhell at y cen|hedloedd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A hwy a'i gwrandaw&s;ant ef hyd y gair hwn: yna y cyfoda&s;ant eu llef, ac a ddywed&acirc;|&s;ant, ymmaith a'r cyfryw vn oddi ar y ddaiar, canys nid iawn ei fod efe yn fyw.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac fel yr oeddynt yn llefain, ac yn bwrw eu dillad, ac yn taflu llwch yn yr awyr,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y pen-capten a orchymynnodd ei ddwyn ef i'r ca&s;tell, ac a archodd ei fflangellu ef, a'i ho|li, fel y gwydde am ba achos y llefent arno ef.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A phan rwyma&s;ant ef &acirc; llinynnau, y dy|wedodd Paul wrth y canwriad yr hwn oedd yn &s;efyll ger ei law, a'i rhydd i chwi fflangellu Rhufein-wr, ac heb ei farnu hefyd&lpunctel;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A phan glybu y canwriad, efe a aeth, ac a fynegodd i'r pen-capten gan ddywedyd: e|drych beth a wnelych, canys Rufeiniad yw y d&ycirc;n hwn.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yna y daeth y pen-capten, ac a ddywe|dodd wrtho, dywed imi, ai Rhufeiniad wyt ti&lpunctel; ac efe a ddywedodd, ie.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A'r pen-capten a attebodd, &acirc; &s;wm mawr o arian y prynais i y ddina&s;-fraint hon, Paul a ddywedodd: a minne hefyd a aned felly.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A'r holw&ycirc;r a ymadaw&s;ant ag ef yn y man, a'r pen-capten hefyd a ofnodd pan wybu efe, ei fod ef yn Rhufeiniad, am ddarfod iddo ei rwymo ef.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A thrannoeth o herwydd ei fod efe yn cei|&s;io g&wcirc;ybodaeth ddiogel pa ham y cyhuddid ef gan yr Iddwon, efe a'i gollyngodd o'r rhwy|mau, ac a archodd i'r arch-offeiriaid a'u cyngor oll ddyfod [yno,] ac efe a ddug Paul, ac a'i go|&s;ododd ger eu bron hwy.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="23" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Yr arch-offeiriad yn peri taro Paul, a'i atteb yntef am ei daro, 7 ymrafael rhwng y Phar&s;&aelig;aid a'r Sadu|caeid, 11 yr angel yn cy&s;&s;uro Paul i fyned i Ru|fain, 12 adduned greulon yn erbyn Paul. 16. Nai Paul yn dangos iddo ei berigl, ac i'r capten he|fyd, 24 Paul yn myned at Phelix &acirc; gwyr arfog; a llythyrau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PAul yn edrych yn graff ar y cynghoriaid a ddywedodd: ha w&ycirc;r, frodyr, mi a wa&s;anae|thais Dduw mewn pob cydwybod dda hyd y dydd heddyw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna Ananias yr arch-offeiriad a archodd i'r rhai oedd yn &s;efyll yn ei ymmyl, ei daro ef ar ei enau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna y dywedodd Paul wrtho: Duw a'th deru di bared gorwyn: canys a ydwyt ti yn ei|&s;tedd yn fy marnu yn &ocirc;l y ddeddf, ac yn gorchy|myn fy nharo yn erbyn y ddeddf&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yna y dywedodd y &s;efyll-w&ycirc;r wrtho, a ge|bli di arch-offeiriad Duw?</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A dywedodd Paul, &ocirc; frodyr, ni wybum mai arch-offeiriad oedd efe: canys &s;crifenne|dic yw:<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 22.28.</NOTE> na felldithia bennaeth dy bobl.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A phan &wcirc;ybu Paul fod y naill ran o'r Sa|duc&aelig;aid, a'r parch arall o'r Phari&s;&aelig;aid, efe a le|fodd y y cyngor, ha w&ycirc;r frodyr,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 24.21. Phil.3.51.</NOTE> Phari&s;&aelig;ad wyfi, a mab i Phari&s;&aelig;ad, ac am obaith adgyfo|diad y meirw, yr ydis yn fy marnu.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A phan ddywedodd e fe hyn, y cyfodes ym|ry&s;on mawr rhwng y Phari&s;aeaid, a'r Saducae|aid, a'r dyrfa a aeth yn ddwy-ran.</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 22.23.</NOTE> Canys y Saducaeaid a ddywedant na'd oes adgyfodiad, nac angel, nac y&s;pryd: a'r Pha|ri&s;&aelig;aid &s;y yn addef pob vn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y bu llefain mawr, a'r &s;crifennyddi|on o du y Phari&s;aeaid a gyfoda&s;ant i fynu, ac a ymry&s;ona&s;ant gan ddywedyd: nid ydym ni yn cael dim dr&wcirc;g yn y d&ycirc;n hwn, ac os bu i y&s;pryd neu angel ymddiddan ag ef, nac ymry&s;onwn &acirc; Duw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac wedi cyfodi terfy&s;c mawr, y pen-cap|ten a ofnodd rhag tynnu Paul yn ddrylliau ganddynt, ac a archodd i'r mil-w&ycirc;r &s;yned i wa|red a'i ddwyn ef o'u plith hwynt, a'i ddwyn i'r ca&s;t&ecirc;ll.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yr ail nos yr Arglwydd yn &s;efyll gyd ag efa ddywedodd, Paul, cymmer gy&s;&s;ur: canys fel y darfu i ti ddwyn te&s;tiolaeth o honof yn Ie|ru&s;alem, felly y mae yn rhaid i ti de&s;tiolaethu yn Rhufain hefyd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A phan aeth hi yn ddydd: rhai o'r Idde|won a gyfarfuant, ac a wnaethant ddiofryd, gan ddywedyd: na fwyt&acirc;ent, ac nac yfent, nes lladd o honynt Paul.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yr oedd mwy n&acirc; deugain o'r rhai a wnaethent y cyd-fwriad hwn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A hwy a aethant ac yr arch-offeiriaid a'r henuriaid, ac a ddyweda&s;ant: darfu i mi ein dio|frydu ein hunain i ddiofrydedd na archwaethom ddim nes ini ladd Paul.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yn awr gan hynny y&s;py&s;wch gyd &acirc;'r cyngor i'r pen-capten, fod iddo ei ddwyn ef y fo|ru attoch, fel pe byddech chwi ar fedr cael g&wcirc;y|bod yn fanylach ei hanes ef, a ninnau cyn y delo efe yn agos, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dym barod iw ladd ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eithr pan glybu mab chwaer Paul y cynilwyn ymma, efe gan ddyfod i mewn i'r ca|&s;tell a fynegodd i Paul.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A Phaul a alwodd vn o'r canwriaid atto, ac a ddywedodd: dwg y g&wcirc;r ieuangc hwn at y pen capten: canys y mae ganddo beth iw fynegi iddo.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac efe a'i cymmerth, ac a'i dug at y pen|capten,
<PB N="505" REF="528">ac a ddywedodd: Paul y carcharor a'm galwodd i <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word">, ac a ddymunodd arnaf ddwyn y g&wcirc;r ieuangc ymma atat, yr hwn &s;ydd ganddo beth iw adrodd <GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">hit.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yna<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> y pe<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">apten ai cymm<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">th erbyn e<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> law, ac a aeth ag ef o'<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">ill<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">u, ac a ofynno<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d iddo, Beth &s;ydd gennit <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> fynegu <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span">&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac ef<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> ddywedodd, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"> a gyd|fwriada&s;ant ddei&s;yf arnat ddwyn o honot Paul y for<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> i fynu ir cyngor, fel pe bydde yn eu bryd hwy ymmofyn yn fanylach yn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">i gylch ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ond na choelia di hwynt, canys y mae mwy n&acirc; deugain wr o honynt yn cynllwyn iddo wedi rhoddi ddiofryd na bwy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">a nac yfed nes ei ladd ef: ne yn awr y maent hwy yn barod, yn di&s;gwil pa addewid [a g&acirc;nt] gennit ti.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna y p<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n-capten a ollyngodd y g&wcirc;r ie|uangc ymmaith, ac a orchymyn<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">odd iddo na fy|nyge i neb, ddywedyd o honaw y cyfryw bethau wrtho.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a alwodd atto ddau o gannwriaid, ac a orchymynnodd iddynt baratoi dau ca~t o fil|wyr i fyned hyd yn Cae&s;area, a dec a thrugain o w&ycirc;rmeirch, a deu-ca~t o ffynwed&ycirc;r, wedi y dry|dedd awr o'r nos.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A pheri y&s;crubliaid yn barod i gael o Paul farchogaeth, i fyned ag ef ac Phelix y rhaglaw yn ddiogel.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Gan &s;crifennu llythyr ar yr y&s;tyriaeth ymma.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Claudius Ly&s;ias yn anfon annerch at yr ardderchoccaf rhag law Phelix.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Myfi yn dyfod gyd &acirc; byddin a achubais y g&wcirc;r hwn, yr hwn a ddalia&s;id gan yr Idde|won, ac ydoedd debyg iw ladd gandynt, gan ddeall ei fod ef yn rhufeiniad.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A chan ewylly&s;io g&wcirc;ybod am ba achos yr achwynenc arno ef, mi ai dygym ef iw cyng|or hwynt.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yna y deallais achwyn arno am arholion o'u cyfraith hwy, ac nad oedd arno ef vn bai a haedde nac angeu, na charchar.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A phan ddango&s;wyd i mi fod yr Idde|won yn cynllwyn i'r g&wcirc;r, mi a'i gyrrais ef attaf ar frys, ac a rybuddiais ei gyhudd-w&ycirc;r ef, os o|edd ganddynt ddim yn ei erbyn ef, ei ddywedyd ger dy fron di: bydd iach.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yna y milw&ycirc;r megis y gorchymynna&s;id iddynt a gymmera&s;ant Paul, ac a'i duga&s;ant o h&ycirc;d nos i Antipatris.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A thrannoeth gan adel i'r gw&ycirc;r meirch fyned gyd ag ef, hwy a ddychwela&s;ant i'r ca&s;tell.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Y rhai pan ddaethant i Cae&s;area, a dodi y llythyr at y rhaglaw, a o&s;oda&s;ant Paul hefyd ger ei fron ef.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Felly wedi darfod i 'r rhaglaw ddarllen, ac ymofyn o ba wlad yr oedd, a g&wcirc;ybod ei fod ef o Cilicia,</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Efe a ddywedodd: mi a'th wrandawaf di pan ddelo dy gyhuddwyr: ac efe a orchymyn|nodd ei gadw ef yn nadleu-d&ycirc; Herod.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="24" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Araith Tertulus, a'r Iddewon. 10 Atteb Paul iddynt, Phelix yn oedi gwrando y cwbl, ac yn rhoddi Paul yn y carchar.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn ol pum nhiwrnod y daeth Ananias yr arch-offeiriad i wared, a'r henuriaid, ac vn Te<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">ulus areith-wr gyd ag ef, ac a ymddango|&s;a&s;ant ger bron y rhaglaw yn erbyn Paul.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac wedi ei alw e<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">, Tertulus a ddechreuodd achwyn rhagdd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ef, gan ddywedyd;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gan ein bod ni yn cael trwot ti heddwch mawr (&ocirc; ardderchoccaf Phelix) a gwneuthur llawer a ddaioni i'r genhedlaeth hon trwy dy ragweledia<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> di, yr ydym ni yn cwbl gydnabod hyn oll ym mhob man, g&ycirc;d &acirc; phob diolch.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A rhac i mi dy attal yn rhy-hir, yr ydwyfi yn dei&s;yf arnat o'th hynaw&s;edd, wrando arnom ychydig.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O blegit nyni a gaw&s;om y g&wcirc;r hwn yn bl&acirc;, ac yn cyfodi terfy&s;c ym my&s;c yr holl Idde|won drwy y byd, ac yn be~ ar &s;ect y Nazareniaid.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr hwn a fynna&s;e halogi y Deml hefyd, ac a ddalia&s;om ni, ac a fynna&s;em ei farnu yn &ocirc;l ein cyfraith,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Eithr Ly&s;ias y pen-capten a ddaeth rhyng|om ni ag ef, a thrwy orthreth mawr a'i dug ef allan o'n dwylo ni:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac a archodd iw gyhudd-w&ycirc;r ddyfod ger dy fron di, gan yr hwn (os mynni ymofyn) y gelly gael g&wcirc;ybod dy hun yr holl bethau hyn o'r rhai yr ydym ni yn achwyn rhagddo ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r Iddewon a gyd&s;ynia&s;ant hefyd, gan ddywedyd, fod y pethau y modd hynny.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yna yr attebodd Paul wedi i'r rhag|law amneidio arno i ddywedyd, gan i mi &wcirc;y|bod dy fod ti yn farn-wr lawer o flynyddoedd i'r genedl hon, mi am handdeffynnaf fy hun yn hy|fach.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys ti a elli &wcirc;ybod nad oes tros deu|ddec diwrnod er pan aethym i fynu i addoli yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac ni chaw&s;ant fi yn y Deml yn ymddad|leu &acirc; neb, nac yn gwneuthur cyffro ar y dyrfa yn y Synagogau, nac yn y ddinas.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac ni allant brofi y pethau y maent yn achwyn arnaf am danynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ond hyn yr ydwyf yn ei gyffe&s;&s;u i ti, mai (yn &ocirc;l y ffordd a alwant yn her&s;i) felly yr wyf yn addoli Duw fy nhadau, gan gredu yn yr holl bethau fy &s;crifennedic yn y ddeddf a'r proph|wydi:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac yn gobeithio ar Dduw, y bydd adgy|fodiad y meirw (yr hyn y maent hwy hefyd yn edrych am dano) i'r cyfiawnion, ac i'r angyfiaw|nion.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac am hyn yr wyf fi yn ymegnio, cael o honof gydwybod l&acirc;n yn oe&s;tad tu ag at Dduw a dynion.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac yn &ocirc;l llawer o flynyddoedd y dae|thym i roddi elu&s;eni i'm cenhedlaeth, ar offrym|mau:</P>
<PB REF="529">
<P N="18"><HI>18</HI> Yn hyn rhai o'r Iddewon o Au~a a'm caw&s;ant wedi fyng-lanhau yn y Deml, nid gyd &acirc; thorf na therfy&s;c.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y rhai hyn a ddyla&s;ent fod o'th flaen di i achwyn, pe buae&s; ganddynt ddim i'm herbyn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Neu dyweded y rhain ymma, a gaw|&s;ant hwy ddim anghyfiawn ynof, tra ydwyt yn &s;efyll o flaen y cyngor,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Eithr yr vn llef hon, a lefais pan oeddwn yn &s;efyll yn eu my&s;c hwynt: am adgyfodiad y meirw i'm gelwir heddyw gennwch i farn.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pan glybu Phelix y pethau hyn, efe a'u hoedodd hwynt heibio: gan ddywedyd: pan ga|ffyf fi &wcirc;ybod yn well berthyna&s;au y ffordd hon, wedi i Ly&s;ias y pencapten ddyfod i wared, mi a fynnaf &wcirc;ybod eich matter chwi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac efe a archodd i'r Canwriad gadw Paul, a gadel iddo gael e&s;mwythdra, ac na le|&s;teirie neb o'r eiddo ef iw wa&s;anaethu, ac i ddy|fod atto ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac yn &ocirc;l talm o ddyddiau, y daeth Phelix gyd &acirc;'i wraig Dru&s;illa yr ho~ ydoedd Iddewes, ac a alwodd am Paul, ac a'i gwrandawodd ef yng-hylch y ffydd yr hon [&s;ydd] yng-Hri&s;t.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac fel yr oedd efe yn traethu, am gyfi|awnder, a diweirdeb, a'r farn a fydd, Phelix a ofnodd ac a attebodd: dos ymmaith tros hyn: eithr pan gaffwyf fi am&s;er cyfaddas, mi a alwaf am danat.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac yr oedd efe yn gobeithio hefyd y cae efe arian gan Paul er ei ollwng, o herwydd pa ham efe a anfonodd am dano yn fynychach, ac a chwedleuodd ag ef.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac wedi darfod dwy flynedd y daeth Por|cius Ffe&s;tus yn lle Phelix: a Phelix yn cei&s;io ennill bodd yr Iddewon a adawodd Paul yn rhwym.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="25" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Achwyn ar Paul ger bron Ffe&s;tus. 8 Efe yn atteb dro|&s;to ei hun. 11 Ac yn appelio at Cae&s;ar. 13 Ffe&s;tus yn adrodd wrth frenin Agrippa gyflwr Paul. 24 A Phaul yn dyfod ger bron Agrippa.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa pan ddaeth Ffe&s;tus i'r dalaith y try|dydd dydd, efe a aeth i fynu o Cae&s;area i Ie|ru&s;alem.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yna yr ymddango&s;odd yr arch-offeriaid a phennaethiaid yr Iddewon ger ei fron ef yn er|byn Paul, ac a ymbilia&s;ant ag ef,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gan gei&s;io ffafr yn ei erbyn ef, fel y cyr|che efe ef i Ieru&s;alem: gan wneuthur cynllwyn iw ladd ef ar y ffordd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A Ffe&s;tus a attebodd, y cedwid Paul yn Cae&s;area, ac yr ae efe ei hun yno ar fyder.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y neb a allo yn eich my&s;c chwi (ebr efe) deued gyd &acirc; ni, ac os bydd dim drwg yn y g&wcirc;r hwnnw, cyhudded ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a aeth i wared i C&aelig;&s;arae, pryd na thriga&s;e efe gyd &acirc; hwynt dwch-law d&ecirc;ng-nhi|wrnod, a thrannoeth efe a ei&s;teddodd yn yr or&s;edd ac a archodd ddwyn Paul atto.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A phan ddaeth efe, yr Iddewon y rhai a ddaethe~t o Ieru&s;alem i wared, a &s;afa&s;ant o am|gylch ac a dduga&s;ant lawer o achwynion trymmion yn erbyn Paul y rhai nis gallent eu profi,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yntef yn atteb, na phecha&s;e efe ddim nac yn erbyn cyfraith yr Iddewon, nac yn erbyn y deml, nac yn erbyn C&aelig;&s;ar.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eithr Ffe&s;tus yn chwennych dangos ffafr i'r Iddewon a a<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">ebodd, ac a ddywed<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dd wrth Paul, a fynni di ddyfod i fynu i Ieru&s;alem i'th farnu yno ger fy mron i am y pethau hyn&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A Phaul a ddywedodd: o flaen gor&s;edd|faingc C&aelig;&s;ar yr wyfi yn &s;efyll, lle y mae yn rhaid fy marnu, ni wnaethum i ddim cam &acirc;'r Idde<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">on negis y g&wcirc;yddo&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> di yn dda.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> C<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nys os gwneuthum ddim cam, na dim yn haeddu angeu, ai wrthodaf farw: eithr onid oes dim o'r pethau y maent i'm cyhuddo, ni ddi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ho~ neb fy rhoddi iddynt: appelio yr wyf at Cae&s;ar.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yna Ffe&s;tus wedi darfod iddo ymddi|ddan a'r cyngor a attebodd: a appeliai&s;t di at Cae&s;ar&lpunctel; at Cae&s;ar y cei di fyned.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac wedi darfod talm o ddyddiau, Agrip|pa frenin, a Bernice a ddaethant i C&aelig;&s;arae i gyfarch Ffe&s;tus.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac wedi iddynt aros yno lawer o ddyddi|au, Ffe&s;tus a fynegodd i'r brenin hanes Paul, gan ddywedyd: y mae [ymma] ryw wr wedi ei adel yng-harchar gan Phelix.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am yr hwn pan ddaethym i Ieru&s;alem yr y&s;py&s;odd yr arch-offeiriaid a henuriaid yr Iddewon i mi, gau ddei&s;yf cael barn yn ei er|byn ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> I'r rhain yr attebais, nad oedd arferol i Rufein-w&ycirc;r roddi neb iw ddifetha, nes cael o'r cyhuddol ei gyhudd-w&ycirc;r yn ei wyneb, a chael lle iw amddeffyn ei hun rhag y cwyn.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O blegit hynny, pan ddaethant ymma, yr ail dydd heb wneuthur ymaros pan ei&s;te|ddais ar y faingc, mi a erchais ddyfod &acirc;'r g&wcirc;r ger fy mron.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ar ba vn (pan &s;afodd y cyhudd-w&ycirc;r i fy|nu) ni roe&s;ant ddim achwyn o'r pethau yr oedd|wn i yn tybied.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ond yr oedd ganddynt rai ymofynion o'r coelfuchedd ei hunain, ac am vn Ie&s;u a fu farw, yr hwn a daere Paul ei fod yn fyw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A minne o herwydd fy mod yn ammau y fath gwe&s;tiwn, a ofynnais iddo ef, a fynne efe fy|ned i Ieru&s;alem a'i farnu yno am y pethau hyn.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ond gan i Paul appelio iw gadw i wy|byddiaeth Augu&s;tus, mi a erchais ei gadw ef hyd oni anfonwn ef at Cae&s;ar.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yna Agrippa a ddywedodd wrth Ffe|&s;tus, minne a ewylly&s;iwn glywed y d&ycirc;n, yntef a ddywedodd, ti a gei ei glywed ef y foru.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A thrannoeth pan ddaeth Agrippa a Bernice a rhwy&s;c fawr, a myned i mewn i'r or|&s;edd &acirc;'r pen-capteniaid, a phendefigion y ddi|nas wrth orchymyn Ffe&s;tus, fe a gyrchwyd Paul.</P>
<PB N="506" REF="529">
<P N="24"><HI>24</HI> A Ffe&s;tus a ddywedodd: &ocirc; frenin Agrip|pa, a chwithau oll &s;ydd gyd &acirc; ni yn bre&s;ennol, chwi a welwch y d&ycirc;n hwn o blegit pa vn y gal|wodd holl dyrfa yr Iddewon arnaf, yn Ieru|&s;alem ac ymma, gan lefain, na ddyle efe fyw yn hwy.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Eithr myfi heb gael ynddo ddim a hae|dde angeu, ac yntef wedi appelio ac Augu&s;tus, a fernais [yn oref] ei ddanfon ef.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Am yr hwn [&wcirc;r] nid oes gennif ddim &s;iccrwydd yw &s;crifennu at [fy] arglwydd, o her|wydd pa ham mi &acirc;'i dugym ef attoch chwi, ac yn henwedic attat ti &ocirc; frenin Agrippa, fel y ca|ffwyf wedi ei holi ef beth iw &s;crifennu.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Canys allan o re&s;wm y gwelaf fi anfon carcharor, ac heb y&s;py&s;u y matterion [&s;y] yn ei erbyn ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="26" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Paul yn dangos i Agrippa ddull ei alwedigaeth, 24 barn ehud Ffe&s;tus, ac atteb Paul iddi, 28 Agrippa ym mron credu.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y dywedodd Agrippa wrth Paul, y mae cennad i ti i ddywedyd tro&s;ot dy hu|nan, yna Paul, gan e&s;tyn ei law, a'i amddeffyn|nodd ei hun:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dedwydd yr wyfi yn bwrw fy mod fy hun (&ocirc; frenin Agrippa) am gael o honofi heddyw fy amddeffyn fy hun ger dy fron di, am yr holl bethau i'm cyhuddir gan yr Iddewon:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac yn bendifaddeu, am dy fod ti yn g&wcirc;y|bod oddi wrth yr holl ddefodau a'r holion &s;ydd ym mhlith yr Iddewon: am hynny yr ydwyf yn attolygu i ti fyng-wrando yn oddefgar.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac am fy muchedd o'm mebyd, yr h<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n a ddechreuwyd ym my&s;c fyng-henedl yn Ieru|&s;alem, yr Iddewon oll a &wcirc;yddant oddi wrthi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y rhai a'm hadwaenent i o'r cyntaf (os myn|nant de&s;tiolaethu) fy mod i yn byw yn &ocirc;l y &s;ect fanylaf o'n crefydd hi, yn Phari&s;&aelig;ad.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yn awr, yr wyfi yn &s;efyll i'm barnu am: obaith yr addewid, yr hwn a wnaed gan Dduw i'n tadau ni.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> I'r hwn y mae ein deuddec llwyth ni gan wa&s;anaethu Duw eb dorr ddydd a nos, yn go|beithio dyfod, o achos yr hon obaith yr ydwyf wedi i'r Iddewon (&ocirc; frenin Agrippa) achwyn arnaf.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pa ham&lpunctel; ai anghredadwy yw gennych chwi, y cyfyd Duw y meirw eil-waith?</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A minne yn wir a dybia&s;wn fod yn rhaid i mi wneuthur llawer yn erbyn enw Ie&s;u o Na|zareth.</P>
<P N="10"><HI>10</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 8.3.</NOTE> Yr hwn beth a wnaethym yn Ieru&s;a|lem, a llawer o'r &s;ainct a gaeais i mewn carcha|rau, wedi cael awdurdod gan yr arch-offeiriaid, ac wrth eu difetha, mi a roddais farn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac myfi yn eu co&s;pi yn fynych ym mhob Synagog, a'u cymhellai i gablu, a chan ynfy|du yn eu herbyn yn fwy, mi a'u herlidiais hyd y dina&s;oedd dieithr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac yn hyn, fel yr oeddwn yr myned<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 9.2.</NOTE> i Ddama&s;cus, ac awdurdod, a chennad yr arch-offeiriaid,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ar hanner dydd (&ocirc; frenin) ar y ffordd y gwelais oleuni o'r nef yn ddi&s;claerach n&acirc;'r haul yn tywynnu o'm hamgylch, a'r rhai oddynt yn myned gyd &acirc; mi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac wedi i ni oll &s;yrthio ar y ddaiar, mi a glywais leferydd yn llefaru wrthif, ac yn dy|wedyd yn Hebr&aelig;-aec, Saul, Saul, pa ham yr ydwyt yn fy erlid i&lpunctel; caled yw i ti wingo yn er|byn y &s;wmbylau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna y dywedais inne, pwy wyt ti, &ocirc; Ar|glwydd&lpunctel; ac efe a ddywedodd: myfi yw Ie&s;u yr hwn yr wyt ti yn ei erlid.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eithr cyfot, a &s;af ar dy draed: canys o a|chos hyn yr ymddango&s;ais i ti, er mwyn dy o&s;od ti yn weinidog, ac yn dy&s;t o'r pethau a welai&s;t, ac o'r pethau yr ymddango&s;af i ti ynddynt:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gan dy wared di oddi wrth y bobl a'r cenhedloedd, at ba rai yr ydwyf yn dy anfon di yr awron:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Fel yr agorech eu llygaid, i droi oddi wrth y tywyllwch i'r goleuad, ac o feddiant Sa|tan at Dduw, er mwyn cael o honynt faddeuant am bechodau, a chyfran ym my&s;c y rhai a &s;anc|teiddiwyd trwy ffydd, yr hon &s;ydd ynof fi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am ba achos (&ocirc; frenin Agrippa) ni bum anufydd i'r weledigaeth nefol:</P>
<P N="20"><HI>20</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 9.22.</NOTE> Eithr mi a bregethais yn gyntaf i'r rhai yn Dama&s;cus, ac yn Ieru&s;alem, a thros wlad Iudaea oll, ac i'r cenhedloedd i edifarhau, a dych|welyd at Dduw, gan wneuthur gweithredoedd addas i edifeirwch.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> O arhos y pethau hyn yr Iddewon wedi fy nal i yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 21.30,</NOTE> y Deml, a gei&s;ia&s;ant fy lladd i &acirc;'u dwylo [eu hun.]</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Er hyn, a Duw 'im cymmerth, yr wyfi ond yn aros hyd yvydd hwn, gan de&s;tiolaethu i fychan a mawr ac heb ddywedyd dim ond a ddy|weda&s;e y prophwydi a Mo&s;es o'r blaen, y dele~t:</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y dioddefe Cri&s;t, ac y bydde yn gyntaf o adgyfo<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">iad y meirw, ac y dango&s;e oleuad i'r bobl hyn, ac i'r cenhedloedd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac fel yr oedd efe yn rhoddi tro&s;io fel hyn, Ffe&s;tus a ddywedodd &acirc; llef vchel, Paul yr wyt ti yn ynfydu, llawer o ddy&s;c &s;ydd yn dy yr|ru di yn ynfyd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yna y dywedodd yntef, o ardderchoccaf Ffe&s;tus, nid wyfi ynfyd, eithr geiriau gwirio|nedd a &s;obrwydd yr wyfi yn eu hadrodd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys y brenin a &wcirc;yr hyn ger bron yr hwn wyf yn ymadrodd yn hyf, o herwydd yr wyf yn tybied na'd oes dim o hyn yn guddiedic iddo: o blegit ni wnaethpwyd hyn mewn congl.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Oh frenin Agrippa, a wyt ti yn credu i'r prophwydi&lpunctel; nif a wn dy fod yn credu.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Agrippa a ddywedodd wrth Paul, yr wyc o fewn ychydig i'm hennill i fod yn Gri&s;tion.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A phaul a ddywedodd: mi a ddymunwn gan Duw o fewn ychydig, ac yn gwbl oll, fod nid tydi yn vnic, onid pawb a'r &s;ydd yn fyng|wrando
<PB REF="530">heddyw, yn gyfryw ag wyfi i, ond y rhwymau hyn.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac wedi iddo ddywedyd hyn, y brenin, a'r rhaglaw, a Bernice a gyfod&acirc;&s;ant, a'r rhai oe|ddynt yn ei&s;tedd gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac wedi iddynt fyned o'r neilltu, hwy a ddyweda&s;ant wrth eu gilydd: nid yw 'r dyn hwn yn gwneuthur dim i haeddu angeu na char|char.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna y dywedodd Agrippa wrth Ffe&s;tus, fe alla&s;id gollwng y d&ycirc;n ymma ymmaith, oni bua&s;e iddo appelio at Cae&s;ar.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="27" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Taith Paul a'i gyfeillion tu a Rhufain, a'u peryglon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Gwedi darfod cytuno i forio o honom i'r Ital, hwy a roe&s;ant Paul a rhyw garcha|rorion eraill at Ganwriad yr hwn a enwid Iu|lius, o fyddin Augu&s;tus,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 11.25.</NOTE> dringo a wnaethom i long o Adramyt|tium, ar fedr hwylio i duedd A&s;ia, ac ni a gych|wnna&s;om, a chyd &acirc; ni yr oedd Ari&s;tarchus o Macedonia o [wlad] The&s;&s;alonia.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A thrannoeth ni a diria&s;om yn Sydon, ac Iulius gan fod yn gymmwyna&s;car wrth Paul, a roddes iddo gennad i fyned at ei gyfei|llion, i gael ymgeledd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac yn myned oddi yno, nyni a hwylia&s;om tann Cyprus, am fod y gwynt i'n herbyn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac wedi hwylio o honom tros y m&ocirc;r ger llaw Cilicia a Pamphilia, nyni a ddaethom i Myra [dinas] o Lycia.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yno y canwriad yn cael llong o Alex|andria yn myned i'r Ital, a'n go&s;odes ni ynddi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac wedi i ni hwylio yn anniben lawer o ddyddiau, a dyfod yn brin ger llaw Guidum, am na adawe y gwynt i ni: ni a hwylia&s;om is law Creta, ger llaw Salm&ocirc;ne,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A braidd yr hwylia&s;om heibio iddi, ac ni a ddaetho~ i ryw le a alwa~t y porth laddoedd pryd|ferth, at ba rai yr oedd dinas La&s;aea yn gyfagos.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac yn &ocirc;l hir o am&s;er, pan oedd yn enbyd morwriaeth, a darfod hefyd yr ympryd, Paul a'u cyngorodd hwynt, gan ddywedyd wrthynt:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O'ch w&ycirc;r, mi a welaf y bydd yr hynt hon drwy niwed a cholled fawr, nid am y llwyth a'r llong yn vnic, eithr ein heinioes ni hefyd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Er hynny ei gyd, mwy y credodd y can|wriad i lywydd y llong, ac t'r mei&s;tr, nag i'r pe|thau a ddyweda&s;e Paul.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A phan nad oedd y porthladd yn dda i ai&acirc;|fu, yr rhan fwyaf o honynt a ymgynghora&s;ant, forio oddi yno os bydde fodd i allu dyfod i Phae|nice, a gai&acirc;fu yno, yr hwn &s;ydd borthladd yn Creta, ar gyfer y deau-orllewin a gogledd-or|llewin.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A phan chwythodd y deheu-wynt, hwynt hwy a dybia&s;ant gaffael eu meddwl, ac wedi i|ddynt gychwyn, hwy a hwylia&s;ant yn agos i Creta.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ond cyn nemmawr y cyfododd yn ei herbyn hi dymhe&s;tl-wynt yr hwn a elwir Euro|clyddon.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A phan ddaliwyd y llong, ac na alle wrth|ladd y gwynt, nyni a ymroe&s;om, ac ni a ddyg|wyd [gyd &acirc;'r gwynt.]</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A phan daflwyd ni goris ynys fach a el|wir Clauda, braidd y galla&s;om gael y b&acirc;d:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yr hwn &acirc; goda&s;ant i fynu, ac hwy a gyd|gynhorthwyafant gan gylchu y llong, ac ofni a wnaethant rhag taro ar &s;ugn-draeth: ac hwy a o&s;tynga&s;ant yr hwyl, ac felly y dygwyd hwynt,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A phan gyfododd garw-for tyme&s;tlog dra~noeth arnom ni, hwy a y&s;cafnhau&s;ant y llo~g.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r trydydd dydd y bwria&s;om &acirc;'n dwylo ein hunain daclau y llong allan.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A phan na'd ymddango&s;odd na haul, na &s;&ecirc;r, dros lawer o ddyddiau, a thyme&s;tl nid by|chan ar ein gwartha, dygwyd pob gobaith oddi arnom y byddem ni gadwedig.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A phan fua&s;e bellach hir ympryd, yna y &s;afodd Paul yn eu canol hwy, ac a ddywedodd, &ocirc;ch w&ycirc;r, chwi a ddyla&s;ech wrando arnafi a phei|dio a chychwyn o Creta, a diangc rhag y pe|ricl a'r golled ymma.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac yr awr hon yr wyfi yn eich rhybuddio chwi ar fod yn dda eich cy&s;&s;ur can na chollir by|wyd vn o honoch ond y llong yn vnic.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys angel Duw yr hwn a'm piau, a'r hwn yr wyf yn ei addoli, a &s;afodd yn fy ymyl y n&ocirc;s hon,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Gan ddywedyd: nac ofna Paul, rhaid i ti &s;efyll ger bron Cae&s;ar, ac wele, fe roddes Duw i ti y rhai oll y fydd yn morio gyd &acirc; thi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Am hynny cymmerwch gy&s;&s;ur (&ocirc; w&ycirc;r) canys yr wyf fi yn credu i Dduw y bydd fel y traethodd efe wrthif:</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ond y mae yn rhaid i ni ddyfod i ryw ynys.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac wedi dyfod y bedwaredd nos ar dd&ecirc;c, fel yr oeddem yn morio yn Adria yng-hylch hanner nos, y morwyr a dybia&s;ant eu bod yn ne&s;|hau i ryw dir.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac hwy a blymia&s;ant, ac a'i caw&s;ant yn vgain gwryd, ac wedi myned ychydig pellach hwy a blymia&s;ant eilwaith, ac a gaw&s;ant bym|thec gwryd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac hwy yn ofni rhag &s;yrthio mewn lleo|edd geirwo~, hwy a fwria&s;ant allan bedair angor o'r llyw, ac a ddei&s;yfia&s;ant ei myned hi ynddydd</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac fel yr oedd y llong-w&ycirc;r yn amcanu ymadel &acirc;'r llong, wedi bwrw y bad i wared i'r m&ocirc;r, fel pe bua&s;e yn eu bryd fwrw allan ango|rau o'r pen blaen hefyd,</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Dywedodd Paul wrth y cawriad, a'r milw&ycirc;r, onid erys y rhai hyn yn y llong, ni ell|wch chwi fod yn gadwedig.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yna y torrodd y milw&ycirc;r raffau y b&acirc;d, ac a adaw&s;ant iddo fyned ymmaith.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A thra fu hi y dyddhau, Paul a eiriolodd ar bawb gymmeryd bwyd, gan ddywedyd: dymma y pedwerydd dydd ar dd&ecirc;c gan ddi&s;g|wil, yr arhoe&s;och ar eich cychlwnc heb gymme|ryd
<PB N="507" REF="530">ddim [bwyd.]</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Am hynny fyng-hyngor i i chwi yw cymmeryd bwyd: o blegit hynny fydd eich ie|chydwriaeth chwi: canys ni &s;yrth blewyn o ben vn o honoch chwi.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac wedi iddo ddywedyd hyn, gan gym|meryd bara, efe a ddiolchodd i Dduw yn eu g&wcirc;ydd hwynt oll, ac a'i torodd, ac a ddechreuodd fwyta.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A phawb oll wedi myned yn gy&s;&s;urol, a gymmera&s;ant fwyd hwythau.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ac yr oedd o honom ni oll yn y llong, ddau cant, ac vn ar bymthec a thrugain o eneidiau.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac wedi cael digon o fwyd, hwy a y&s;cafn|hau&s;ant y llong, gan fwrw y gwenith i'r m&ocirc;r.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Ac wedi ei myned hi yn ddydd, ni adna|buant hwy y tir, ond hwy a ganfua&s;ant ryw gil|fach, ac iddi dorlan, lle y meddylia&s;ant (os gall|ent) wthio y llong i mewn.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Ac wedi iddynt godi yr angorau, yr ym|roe&s;ant i'r mor, ac a ollynga&s;ant yn rhydd rwy|mau y llyw, ac a goda&s;ant yr hwyl i'r gwynt, ac a gei&s;ia&s;ant y lann.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Ac wedi i ni &s;yrthio ar draethell dau-for, a gwthio y llong, y pen blaen a lynodd heb allu &s;ymudo, eithr y pen &ocirc;l a ddrylliodd gan nerth y tonnau.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> A chyngor y milw&ycirc;r oedd lladd y car|charorion, rhag i vn o honynt wedi nofio allan ddiangc ymmaith.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Ond y Cannwriad yn ewylly&s;io cadw Paul a rwy&s;trodd iddynt eu hamcan, ac a arch|odd i bawb a'r a fedre nofio, gan ymfwrw yn gyntaf i'r m&ocirc;r, ddiangc i dir.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> A'r lleill [a aethant] rai ar y&s;tyllod, ac e|raill o'r ryw ddrylliau o'r llong, ac felly y daeth pawb i dir yn ddiangol.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="28" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y wiber yn brathu Paul, a barn yr e&s;troniaid am hynny. 7 Paul yn iachau tad Publius ac eraill. 16 Paul yn dyfod i mewn i Rufain, 17 Yn dywedyd ei hanes wrth yr Iddewon yno. 23 Yn pregethu y gair i me|wn ac allan.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC wedi iddynt ddiangc yn iach i'r la~n, yna y gwybuant mai Melita y gelwid yr ynys.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ar Barbariaid a ddango&s;a&s;ant i ni fwy|neidd-dra nid bychan, o blegit hwy a gynneua|&s;ant d&acirc;n, ac a'n derbynnia&s;ant ni oll rhag y ga|fod gynnyrchiol, a rhag yr oerni.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac wedi cynnull o Paul ddyrnaid o fri|wydd, ai dodi ar y t&acirc;n, gwiber a ddaeth allan rhag y gwres, ac a ruthrodd iw law ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A phan welodd y Barbariaid y pryf yn cro|gi wrth ei law ef: hwy a ddwyeda&s;ant wrth eu gilydd, yn &s;iccr llawruddiog yw y dyn ymma, yr hwn er ei ddiangc ar y m&ocirc;r nis gad dialedd i fyw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Eithr efe a e&s;cydwodd y pryf yn t&acirc;n ac ni oddefodd ddim niwed.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ond yr oeddynt hwy yn di&s;gwil ido ef chwyddo, a &s;yrthio yn ddi&s;ymmwth yn farw, ac wedi darfod iddynt hir ddi&s;gwil, ac heb weled niwed yn digwyddo iddo ef, hwy a newidia|&s;ant, ac a ddyweda&s;ant, ei fod efe yn Dduw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yng-hylch y man hwnnw yr oedd tyddyn i bennaeth yr ynys, ei enw oedd Publius, yr hwn a'n cymmerth ni dri-diau, ac a'n lleteuodd yn garedig.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac fe a ddigwyddodd, fod tad Publius yn glaf o gryd a gwaedlif, at yr hwn pan aeth Paul i mewn a gweddio, a dodi ei ddwylo arno, efe a'i iachaodd ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac wedi gwneuthur hyn, eraill hefyd o'r ynys y rhai yr oedd heintiau arynt a ddaethant atto, ac hwy a iachawyd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y rhai a'n parcha&s;ant ni ag vrddas mawr, ac wrth longi o honom, hwy a'n llwytha&s;ant &acirc; pethau angenrheidiol.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac ar ben y tri-mis yr aethom mewn llong o Alexandria, yr hon a aiafa&s;e yn yr ynys, a'i harwydd hi oedd Ca&s;tor a Pholux.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac wedi ein dyfod ni i Syracu&s;a y triga|&s;om [yno] dri-diau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac oddi yno y cyrcha&s;om o amgylch, ac a ddaethom i Rhegium, ac yn &ocirc;l vn dydd y chwy|thodd y dehau-wynt, ac y daethom yr ail dydd i Puteol.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yna y caw&s;om frodyr, ac fe a ddymuned arnom aros gyd &acirc; hwynt &s;aith niwrnod, ac felly ni a ddaethom tu a Rhufain.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac oddi yno pan glybu 'r brodyr oddi wr|thym, hwy a ddaethant i gyfarfod &acirc; ni hyd ym marchnad Appiphorum, a'r tair Tafarn, y rhai pan welodd Paul, efe a ddiolchodd i Duw, ac a gymmerodd gy&s;&s;ur.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eithr pan ddaethom i Rufain, y Can|wriad a roddes y carcharorion at y capten u|chaf, ond fe adawyd Paul i aros o'r neilldu gyd &acirc; milwr yr hwn oedd yn ei gadw ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ar ben y trydydd dydd fe ddarfu i Paul alw yng-hyd bennaethiaid yr Iddewon, ac wedi eu hymgynnull y dywedodd efe wrthynt (&ocirc; w&ycirc;r frodyr) myfi, er na wnaethym ddim yn erbyn y bobl, na defodau y tadau, a roddwyd yn garcha|ror o Ieru&s;alem i ddwylo y Rhufein-w&ycirc;r.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y rhai wedi darfod fy holi, a fynna&s;ent fyng-ollwng ymmaith, am nad oedd dim achos angeu ynof.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Eithr am fod yr Iddewo~ yn dywedyd yn erbyn hyn, mi a yrrwyd i appelio at Cae&s;ar, nid am fod gennif ddim i achwyn ar fyng-henedl.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac am yr achos ymma y gelwais am da|noch chwi, i'ch gweled, ac i ymddiddan &acirc; chwi, canys am obaith yr I&s;rael i'm rhwymwyd &acirc;'r gadwyn hon.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A hwythau a ddyweda&s;ant wrtho, ni chaw&s;om ni na llythyrau o Iudaea am danat, ac ni ddaeth neb o'r brodyr i ddywedyd nac lefaru dim drwg am danat.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ond ni a fynnem glywed gennit ti, beth yw dy feddwl, o blegit mae yn y&s;pys gan bawb am y &s;ect hon, fod ym mhob man yn dywedyd yn ei herbyn hi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac wedi iddynt nodi diwrnod iddo,
<PB REF="531">llawer a ddaeth atto ef iw lett&ycirc;, i'r rhai yr eglu|rodd ac y te&s;tiolaethodd efe am deyrnas Dduw, gan gynghori iddynt y pethau a berthynent am Ie&s;u Gri&s;t, o gyfraith Mo&s;es, a'r prophwydi, o'r boreu hyd yr hwyr.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A rhai a greda&s;ant i'r pethau a ddyweda|&s;id, ac eraill ni chred&acirc;&s;ant.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A phryd nad oeddynt yn cydgordio yn eu plith eu hunain, ymadel a wnaethant, wedi i Paul ddywedyd y gair hwn, Da yn wir y llefa|rodd yr Y&s;pryd gl&acirc;n wrth ein tadau drwy E&s;ai|as brophwyd:</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Gan ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 6.9. math. 13.14. marc. 4.12. luc. 8.10. ion. 12.10. ru&s;cin. 11.8.</NOTE> dos at y bobl ymma, a dy|wet, yn clywed y clywch, ac ni ddeallwch, ac yn gweled y gwelwch, ac ni chanfyddwch.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Canys br&acirc;&s;-hawyd calon y bobl hyn, a thrwm y clyw&s;ant &acirc;'u clu&s;tiau, a'u llygaid a ga|ea&s;ant, rhag iddynt weled &acirc;'u llygaid, na chly|wed &acirc;'u clu&s;tiau, na deall &acirc;'u calonnau, a dych|welyd fel yr iachawn hwynt.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Bydded hy&s;pys i chwi, ddanfon iechyd|wriaeth Dduw i'r cenhedloedd, ac hwy ai gwra~|dawant.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A phan ddarfu iddo ddywedyd hyn, yr I|ddewon a aethant allan, a llawer o ymrafaelion ganddynt.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A Phaul a arhoes gwbl o ddwy flynedd yn ei d&ycirc; ardrethol, ac a dderbynniodd bawb a'r a ddaeth i mewn atto,</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Gan bregethu teyrnas Dduw, a dy&s;cu y pethau a berthynent am yr Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t &acirc; phob hyder, heb ei wahardd.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Diwedd Gweithredoedd yr Apo&s;tolion.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Romans" TYPE="book">
<HEAD>&leaf; Epi&s;tol Paul yr Apo&s;tol at y RHVFEINIAID.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Y mae Paul yn dangos gan bwy, ac i ba beth y galwyd ef. 13 Ei barawd ewyllys ef i ymweled &acirc; hwynt. 16 Pa beth yw 'r Efengyl. 20 Mwyniant y creadu|riaid, ac i ba beth y gwnaethpwyd hwy. 21. 24 Ang|haredigrwydd, drygioni, a phoen yr annuwiol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_PAVL gwa&s;anaethwr Ie&s;u Gri&s;t,<NOTE PLACE="marg">Act. 13.2.</NOTE> yr hwn a alwyd yn Apo&s;tol, <HI>ac</HI> a nailltuwyd i Efeng|yl Dduw,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> (Yr hon a ragadd|aw&s;e efe trwy ei bro|phwydi yn yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Deur 18.15. act. 3.22.</NOTE> &s;cry|thurau &s;anctaidd)</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am ei Fab Ie&s;u Gri&s;t ein Arglwydd ni (yr hwn a ddaeth o h&acirc;d Dafydd o ran y cnawd:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac a egurwyd yn nerthol yn Fab Duw, yn &ocirc;l Y&s;pryd &s;ancteiddiad, trwy adgyfodiad y meirw)</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Trwy 'r hwn y derbynnia&s;om ni r&acirc;s ac Apo&s;toliaeth (fel y bydde vfydd-dod i'r ffydd) yn ei enw ef ym mhlith yr holl genhedloedd,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ym my&s;c y rhai yr ydych chwi hefyd yn alwedigion Ie&s;u Gri&s;t:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Attoch oll y rhai &s;y yn Rhufein yn ann|wyl ga~ Dduw wedi eich galw [i fod] yn &s;ainct:<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 1.2. galath. 1.3. 2. tim. 1.2.</NOTE> Gr&acirc;s fyddo i chwi, a thangneddyf gan Dduw ein Tad, a chan yr Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yn gyntaf yr wyf yn diolch i'm Duw trwy Ie&s;u Gri&s;t tro&s;och-chwi oll, o blegit bod eich ffydd chwi yn gyhoeddus tros yr holl f&ycirc;d.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys Duw &s;ydd yn dy&s;t i mi (yr hwn yr ydwyf yn ei wa&s;anaethu yn fy y&s;pryd yn E|fengyl ei Fab ef) fy mod yn ddibaid yn gwneu|thur coffa am danoch</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yn oe&s;tadol yn fyng-weddiau, gan ddei|&s;yf cael o honof ryw am&s;er weithiau rwyddhynt ryw fodd trwy ewyllys Duw, i ddyfod attoch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen 15.23.</NOTE> Canys y mae yn hir gennif nes eich gweled, fel y gallwyf gyfrannu i chwi ryw ddawn y&s;prydol, i'ch cadarnhau:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Hynny yw, i ymgy&s;&s;uro gyd &acirc; chwi trwy ffydd ei gilydd: [&s;ef] yr eiddoch chwi a minne.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac ni fynnwn i &ocirc; frodyr na's gwyddech arfaethu o honof yn fynych ddyfod attoch, (eithr mi a luddiwyd hyd yn hyn) fel y caffwn beth ffrwyth hefyd yn eich plith chwithau, megis y mae i mi ym-mhlith y cenhedloedd eraill.</P>
<PB N="508" REF="531">
<P N="14"><HI>14</HI> Dyled-&wcirc;r ydwyf i'r Groegiaid, ac i'r Barbariaid hefyd, i'r doethion, ac i'r annoethi|on hefyd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny, hyd y gallwyf, parod ydwyf i bregethu yr Efengyl i chwithau hefyd y rhai ydych yn Rhufain.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys nid cywilyddus gennif Efen|gyl Gri&s;t, o blegit<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Co. 1.18.</NOTE> gallu Duw yw hi i iechyd|wriaeth, i bob vn ar &s;ydd yn credu: i'r Iddew yn gyntaf, a hefyd i'r Groeg-wr.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys trwyddi hi y datcuddir cyfiawn|der Duw o ffydd i ffydd: megis y mae yn &s;crifennedig.<NOTE N="*" PLACE="marg">Habac. 2.4. galat. 3.11. heb. 10.38.</NOTE> y cyfiawn fydd byw trwy ffydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys digofaint Duw a ddatcuddiwyd o'r nef yn erbyn pob annuwioldeb, ac ang-hyfi|awnder dynion, y rhai ydynt yn attal y gwir i|onedd mewn ang-hyfiawnder.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys cymmaint ac a ellir ei &wcirc;ybod am Dduw &s;ydd amlwg ynddynt hwy: canys Duw a'i hamlygodd iddynt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> O blegit ei anweledigion bethau ef, [nid amgen] ei allu tragywyddol a'i dduwdod y rhai a ddehellir wrth y pethau a wnaed o gre|ddwriaeth y byd, megis y byddent hwy yn ddie&s;cus.</P>
<P N="21"><HI>21</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe. 4.11.</NOTE> O blegit hwynt hwy yn adnabod Duw, ni roe&s;ant ogonia~t iddo megis i Dduw, ac ni ddiolcha&s;ant iddo, eithr ofer fuant yn eu rhe&s;ymmau, a'u calon anneallgar ydoedd yn llawn tywyllwch.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pan dybient eu bod eu hunain yn ddoe|thion, ffyliaid oeddent.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys hwynt hwy a newidia&s;ant ogo|niant yr anllygredic Dduw, i lun delw lygre|dic ddyn, ac ehediaid, ac anifeiliaid pedwar car|nol, ac ymlu&s;ciaid.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> O herwydd pa ham y rhoes Duw hwy i fynu yn nhrachwantau eu calonnau, i aflendid, i amherchi eu cyrph eu hun yn eu plith eu hu|nain:</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Y rhai a droa&s;ant wirionedd Duw yn gelwydd, ac a addola&s;ant, ac a wa&s;anaetha&s;a~t y creadur yn fwy n&acirc;'r Creawdr yr hwn &s;ydd fen|digedic yn oes oe&s;oedd, Amen.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> O blegit hynny y rhoddes Duw hwynt i fynu i wyniau gwarthus: canys eu gwragedd hwy a newidia&s;ant yr arfer anianol i'r hon &s;ydd yn erbyn anian.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac yn gyffelyb hefyd y gw&ycirc;r gan adel yr arfer naturiol o'r wraig, a ymlo&s;cent yn eu ha|wydd iw gilydd, gan i'r gwrywaid wneuthur yr hyn oedd warthus &acirc; gwrywaid, a derbyn yn|ddynt eu hunain y cyfryw d&acirc;l tros eu cyfeilior|ni, ac ydoedd raid.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys megis ni bu wiw ganddynt hwy adnabod Duw, felly y rhoddes Duw hwynt i fynu i feddwl amghymmeradwy i wneuthur y pethau nid oeddynt weddaidd,</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Yn llawn o bob anghyfiawnder, godineb anwiredd, cribddoeiliaeth, drygioni: yn llawn cenfigen, llofruddiaeth, cynnen, twyll, drwg|anwydau:</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Yn hy&s;tingw&ycirc;r, yn athrodw&ycirc;r, yn g&acirc;s ganddynt Dduw, yn drahaus, yn feilchion, yn ffro&s;tw&ycirc;r yn ddychymmygw&ycirc;r drygioni, yn a|nufydd iw rhieni.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yn angall, yn rhai yn torri ammod, yn angharedig, yn anghymmodlon, yn anhruga|rogion.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Rhai yn g&wcirc;ybod cyfraith Dduw (fod y rhai &s;y yn gwneuthur y cyfryw bethau, yn hau|ddu marwolaeth) [ydynt] nid yn vnic yn gw|neuthur y pethau hyn, eithr hefyd yn cyd&s;ynnio &acirc;'r rhai &s;y yn eu gwneuthur hwynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae yn gyrru ofn ar ragrithwyr a barn Duw. 7 Yn cy|&s;&s;uro y ffyddloniaid. 12 Ac er mwyn curo i lawr pob e&s;cus, y mae efe yn profi bod pawb yn bechaduriaid. 15 Y cenhedloedd wrth gydwybod, 17 A'r Iddewon wrth y ddeddf &s;erifennedic.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AM hynny die&s;cus wyt ti &ocirc; ddyn, pwy byn|nac wyt yn barnu:<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 7.1. 1. cor. 4.5.</NOTE> canys yn yr hyn yr wyt yn barnu arall, yr wyt yn dy gondemnio dy hun: canys ti yr hwn wyt yn barnu arall, wyt yn gwneuthur yr vn pethau.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Eithr g&wcirc;yddom fod barn Duw yn &ocirc;l gwi|rionedd yn erbyn y rhai a wn&acirc;nt gyfryw be|thau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac a wyt ti yn tybied hyn, &ocirc; ddyn yr hwn wyt yn barnu y rhai &s;y yn gwneuthur y cy|fryw bethau, a [thi] yn gwneuthur yr vn rhyw, y diengi di rhag barn Duw&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Neu a wyt ti yn diy&s;tyru golud ei ddaioni ef, a'i<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Pet 3.9.</NOTE> ddioddefgarwch, a'i ymaros, heb gydna|bod fod daioni Duw yn dy dywys di i edifeir|wch&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Eithr ty-di yn &ocirc;l dy galedrwydd, a'th galon ddiedifeiriol,<NOTE N="*" PLACE="marg">Iac. 5.3.</NOTE> wyt yn tyrru i ti dy hu~ ddigofaint erbyn dydd y digofaint, a dadcuddiad cyfiawn farn Dduw,</P>
<P N="6"><HI>6</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al 62.12. gwel. 22.12. math. 16.26.</NOTE> Yr hwn a rydd i bawb yn &ocirc;l ei weithre|doedd:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Sef, bywyd tragywyddol i'r rhai gan bar|hau yn gwneuthur daioni, a gei&s;iant ogoniant, ac anrhydedd, ac anllygredigaeth,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr i'r rhai &s;y yn gynhennus, ac nid yd|ynt yn vfyddhau y gwirionedd, eithr ydynt yn vfyddhau anwiredd, [y bydd] llid a digofaint.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Trallod ac ing fydd ar b&ocirc;b enaid a wna ddrwg, i'r Iddew yn gyntaf, ac hefyd i'r Gro|eg-&wcirc;r.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eithr i b&ocirc;b vn a wna ddaioni y bydd go|goniant, ac anrhydedd, a thangneddyf, i'r I|ddew yn gyntaf, ac hefyd i'r Groeg-&wcirc;r.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys nid oes<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 10.17. 2. chron. 19.7. iob. 34.19. act. 10.34.</NOTE> dderbyn wyneb ger bron Duw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O blegit pa &s;awl bynnac a becha&s;ant yn ddi-ddeddf a gyfrgollir hefyd yn ddi-ddeddf a pha &s;awl bynnac a becha&s;ant yn y ddeddf, hwy a fernir wrth y ddeddf.</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 7 21. iac. 1.21.</NOTE> (Canys nid gwranda-w&ycirc;r y ddeddf yd|ynt gyfiawn ger bron Duw: eithr gwneuthur|w&ycirc;r y ddeddf a gyfiawnheuir.</P>
<PB REF="532">
<P N="14"><HI>14</HI> O blegit pan wnelo y cenhedloedd, y rhai nid yw 'r ddeddf ganddynt wrth naturiaeth y pethau &s;y yn y ddeddf, hwynt hwy heb fod deddf ganddynt, ydynt ddeddf iddynt eu hunain:</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y rhai ydynt yn dangos gweithred y ddeddf yn &s;crifennedig yn eu calonnau, a'u cyd|wybod hefyd yn cyd-te&s;tiolaethu, a'u meddyli|au yn cyhuddo eu gilydd, neu yn e&s;cu&s;odi)</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yn y dydd pan farno Duw ddirgeloedd dynio~ trwy Ie&s;u Gri&s;t, yn ol fy Efengyl maufi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Wele, Iddew i'th elwir di, ac yr wyt yn gorphywys yn y ddeddf, at yn ymlawenhau yn-Nuw,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac yn g&wcirc;ybod ei ewyllys ef, ac yn dar|bod pethau rhagorol, o herwydd dy addy&s;cu gan y ddeddf.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac yr wyt yn coelio dy fod yn dywy&s;og i'r deillion, yn llewyrch i'r rhai ydynt mewn ty|wyllwch,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yn athro i'r amhwyllogion, yn ddy&s;|cawdwr i'r rhai anny&s;cedig, a che~nit ffurf gwy|bodaeth, a gwirionedd yn y ddeddf.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ty di gan hynny yr hwn wyt yn addy&s;|cu arall oni'th ddy&s;ci dy hun&lpunctel; ti yr hwn wyt yn dywedyd, na ledratter, a ledretti di&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yr hwn wyt yn dywedyd, na odineber, a odinebi di&lpunctel; ti yr hwn &s;ydd g&acirc;s gennit ddelwau, a gy&s;&s;egr-y&s;peili di&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ti yr hwn wyt yn ymhoffi yn y ddeddf, trwy dorri 'r ddeddf a ddianrhydeddi di Dduw&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys enw Duw ym mhlith y cenhed|loedd a geblir o'ch plegit chwi,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 52.5. czech. 36.20.</NOTE> megis y mae yn &s;crifennedic.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys enwaediad yn wir a wna l&ecirc;s os cedwi y ddeddf; eithr os tro&s;&s;eddwr y ddeddf fyddi, aeth dy enwaediad yn ddienwaediad.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Am hynny os y dienwaediad a geidw gyfreithiau y ddeddf, oni chyfrifir ei ddienwa|ediad ef yn enwaediau?</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac oni bydd i'r dienwaediad, yr vn &s;ydd wrth naturiaeth (os ceidw y ddeddf) dy farnu di yr hwn wrth y llythyren, a'r enwaediad, wyt yn dro&s;&s;eddwr y ddeddf?</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys nid yw efe yn Iddew, yr hwn &s;ydd yn [vnic] yn yr amlwg: ac nid enwaedi|ad yw yr hwn &s;ydd yn [vnic] yn yr amlwg yn y cnawd:</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Eithr efe &s;ydd Iddew yr hwn &s;ydd [felly] yn y dirgel, (ac enwaediad y galon [&s;ydd] yn yr y&s;pryd, nid yn y llythyren) yr hwn [y mae] ei glod nid o ddynion, ond o Dduw,</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Wedi i Paul addef fod peth rhagorfraint i'r Iddewon. o blegit rhydd a dianwadal addewid Duw. 9 Y mae efe yn profi wrth yr &s;crythurau f&ocirc;d yr Iddewon a'r cenhedloedd yn bechaduriaid. 21 A b&ocirc;d eu cyfiawn|had hwy trwy r&acirc;s, nid trwy weithredoedd. 31 Ac er hynny na ddidymmwyd y ddeddf a'r gyfraith.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PA ragoriaeth gan hynny &s;ydd i'r Iddew&lpunctel; neu pa fudd fydd o'r enwaediad&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Lawer ym mh&ocirc;b rhyw fodd: canys yn gyn|taf ymddyriedwyd iddynt hwy am eiriau Duw,<NOTE PLACE="marg">Rom. 9.4.</NOTE></P>
<P N="3"><HI>3</HI> O blegit beth os anghredodd rhai, a wna eu anghredyniaeth hwy ffydd Dduw yn ddir|ym&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Na atto Duw, eithr bydded Duw yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Iohn. 3.33. p&s;al. 116.11. p&s;al. 51.4.</NOTE> gywir,* a ph&ocirc;b d&ycirc;n yn gelwydddc: megis yr &s;crifennwyd, fel i'th gyfiawnhauer yn dy eiriau, ac y gorfyddech pan i'th farner,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Eithr os e<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> anwiredd ni chenmyl wirio|nedd Duw, pa beth a ddywedwn: a ydyw Duw yn anghyfiawn. yr hwn &s;ydd yn dwyn digo|faint; (dywedyd yr ydwyf fel d&ycirc;n)</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Na atto Duw: pe amgen, pa fodd y bar|na Duw y byd&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys os bu gwirionedd Duw helaeth|ach trwy fyng-helwydd i iw ogoniant ef, pa ham mwyach i'm bernir inne fel pechadur&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A nid (megis ein ceblit, ac megis y dy|wed rhai ein b&ocirc;d yn dywedyd) gwnawn ddrwg, fel y d&ecirc;l da o honaw, y rhai &s;y gyfiawn eu bar|nedigaeth.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Beth am hynny&lpunctel; a ydym ni fwy rhago|rol? nac [ydym] ddim: canys profa&s;om eu&s;us f&ocirc;d pawb, yr Iddewon a'r Groeg-w&ycirc;r tann bechod.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Megis y mae yn &s;crifennedig,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 14.2. &amp; 53.2.</NOTE> nid oes yn gyfiawn gymmaint ag vn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Nid oes n&ecirc;b yn deall, nid oes n&ecirc;b yn ymgais &acirc; Duw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gwyr&acirc;&s;ant oll, hwy a aethant oll yn an|fuddiol, nid oes n&ecirc;b yn gwneuthur daioni, nac oes n&ecirc;b.</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 5.10.</NOTE> Bedd agored yw eu gwddf:<NOTE N="*" PLACE="marg">p&s;al. 14.15.</NOTE> twyll|a&s;ant &acirc;'u tafodau,<NOTE N="*" PLACE="marg">p&s;al. 140.3.</NOTE> gwenwyn lindis &s;ydd tann eu gwefu&s;au hwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">p&s;al. 10.7,</NOTE> Y rhai y mae eu genau yn llawn mell|dith a chwerwedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 59.7. diha. 1.16.</NOTE> Buan yw eu traed i ollwng gwaed.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> De&s;truw, ac aflwydd &s;ydd ar eu ffyrdd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac nid adnabuont ffordd tangneddyf.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Nid oes ofn Duw ger bron eu llygaid.<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 36.1.</NOTE></P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gwyddom hefyd mai pa bethau bynnac a ddywed y ddeddf, mai wrth y rhai &s;y tann y ddeddf y dywed hi: fel y cae&ecirc;r p&ocirc;b genau, ac fel y byddo yr holl fyd tann [farn] Duw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gal. 2.16.</NOTE> Am hynny gan weithredoedd y cnawd ni chyfiawnheuir vn cnawd yn ei olwg ef, o ble|git gan y ddeddf y [mae] adnabod pechod.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac yr awr hon yr eglurwyd cyfiawnder Duw heb y ddeddf, gan gael te&s;tiolaeth gan y ddeddf a'r prophwydi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Sef cyfiawnder Duw trwy ffydd Ie|&s;u Gri&s;t i bawb, ac ar bawb a gredant: canys nid oes gwahaniaeth.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> O blegit pawb a becha&s;ant, ac a ydynt yn &ocirc;l am ogoniant Duw.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A hwy a gyfiawnheuir yn rh&acirc;d trwy ei r&acirc;s ef, trwy 'r prynnedigaeth &s;ydd yng-Hri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yr hwn a o&s;odes Duw yn iawn trwy ffydd yn ei waed ef, i ddangos ei gyfiawnder ef trwy faddeuant y pechodau a oeddent gynt,</P>
<PB N="509" REF="532">
<P N="26"><HI>26</HI> Trwy ddioddefiad Duw i ddangos y pr&ycirc;d hynny ei gyfiawnder, fel y bydde efe yn gyfiawn, ac yn cyfiawnhau y n&ecirc;b &s;ydd o ffydd Ie&s;u.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Pa le gan hynny [y mae] yr gorfoledd&lpunctel; ef a gaewyd allan. Trwy pa ddeddf&lpunctel; ai [deddf] y gweithredoedd&lpunctel; na-g&ecirc;, eithr trwy ddeddf ffydd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yr ydym ni yn meddwl gan hyn, fod yn cyfiawnhau d&ycirc;n trwy ffydd heb weithredoedd y ddeddf.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ai i'r Iddewon y mae Duw yn vnic, o|nid i'r cenhedloedd hefyd&lpunctel; yn wir [y mae] efe i'r cenhedloedd hefyd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Canys vn Duw ydyw yr hwn a gyfi|awnh&acirc; yr enwaediad o'r ffydd, a dienwaediad trwy ffydd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Am hynny a ydym ni yn gwneuthur y ddeddf yn ddirym trwy 'r ffydd&lpunctel; na atto Duw: yr ydym yn hytrach yn cadarnhau y ddeddf.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1.7. Y mae efe yn dangos f&ocirc;d cyfiawnh&acirc;d yn ddawn gr&acirc;s trwy &s;iampl Abraham, a the&s;tiolaeth Dafydd. 15 a hefyd wrth naturiaeth y ddeddf a ffydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PA beth gan hynny a ddywedwn gael o A|braham ein t&acirc;d yn &ocirc;l y cnawd?</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys os Abraham a gyfiawnhawyd trwy weithredoedd, y mae iddo orfoledd, eithr nid ger bron Duw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys pa beth a ddywed yr Scrythur<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 15.6. gal. 3.6.</NOTE> Credodd Abraham i Dduw, a chyfrifwyd iddo yn gyfiawnder.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac i'r n&ecirc;b a weithia ni chyfrifir y gwobr o r&acirc;s, onid o ddyled.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Eithr i'r neb ni weithia, onid credu yn yr hwn &s;ydd yn cyfiawnhau yr anwir, ei ffydd ef a gyfrifir yn gyfiawnder.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Megis y mae Dafydd yn dadca~ dedwydd|wch y d&ycirc;n, yr hwn y mae Duw yn cyfrif iddo gyfiawnder, heb weithreddoedd [gan ddywedyd]</P>
<P N="7"><HI>7</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 32.1.</NOTE> Dedwydd [yw] y rhai, y maddeuwyd eu hanwireddau, a'r rhai y cuddiwyd eu pecho|dau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> &rindx; Dedwydd [yw] y g&wcirc;r nid yw yr Ar|glwydd yn cyfrif pechod iddo.<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tl ar ddydd calan neu yr enwa|ediad.</NOTE></P>
<P N="9"><HI>9</HI> [A ddaeth] y dedwyddywch hyn ar yr en|waediad hefyd&lpunctel; canys yr ydym yn dywedyd, [o darfod] cyfrif ffydd i Abraham yn gyfiawn|der.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pa fodd y cyfrifwyd hi&lpunctel; ai pan oedd yn yr enwaediad, ynte yn y dienwaediad&lpunctel; nid yn yr enwaediad, onid yn y dienwaediad.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 17.11.</NOTE> Ac efe a gymmerth arwydd yr enwaedi|ad yn in&s;el cyfiawnder y ffydd, yr hon [oedd ganddo] yn y dienwaediad, fel y bydde efe yn d&acirc;d pawb a gr&ecirc;dent yn y dienwaediad, fel y cyfrifid yn gyfiawnder iddynt hwy hefyd,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac yn d&acirc;d yr enwaediad, nid iddynt hwy yn vnic, y rhai [ydynt] o'r enwaediad, onid i'r &s;awl hefyd a gerddant lwybrau ffydd ein t&acirc;d A|braham, yr hon oedd yn y dienwaediad.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys nid trwy y gyfraith [y daeth] yr addewid i Abraham, neu iw h&acirc;d y bydde efe yn etifedd y byd, eithr trwy gyfiawnder ffydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys os y rhai &s;ydd o'r ddeddf, yw 'r etifeddion, gwnaed ffydd yn ofer, a'r addewid yn ddirym. &lindx;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O blegit y mae y ddeddf yn peri digo|faint, canys lle nid oes deddf, nid oes gamwedd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny o ffydd [y mae yr etifeddiaeth] fel y d&ecirc;l trwy r&acirc;s, a b&ocirc;d yr addewid yn &s;iccr i'r holl h&acirc;d: &s;ef nid yn vnic i'r hwn &s;ydd o'r ddeddf: onid hefyd i'r hwn &s;ydd o ffydd Abraham yr hwn yw ein t&acirc;d ni &ocirc;ll,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> (Megis y mae yn &s;crifennedic,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 17.4.</NOTE> mi a'th wnaethym yn d&acirc;d llawer o genhedloedd) ger bron y neb y credodd efe iddo [&s;ef] Duw yr hwn &s;ydd yn bywhau y meirw, ac &s;ydd yn galw y pethau nid ydynt, fel pe byddent.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yr hwn yn erbyn gobaith, a gredodd tann obaith, fel y bydde yn d&acirc;d cenhedloedd lawer, yn &ocirc;l yr hyn a ddyweda&s;id,<NOTE PLACE="marg">Gen. 15.5.</NOTE> felly y bydd dy h&acirc;d di.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac efe yn ddiegwan o ffydd nid y&s;tyriodd ei gorph ei hunan yr hwn oedd weithian wedi marweiddio, ar yng-hylch can-mlwydd oed, na marweidd-dra bru Sara.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac nid amheuodd efe addewid Duw drwy ang-hredyniaeth, eithr ef a nerthwyd yn y ffydd, gan roddi gogoniant i Dduw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac yn gwbl &s;iccr ganddo, ei fod yn abl i wneuthur yr hyn o addaw&s;e.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac am hynny y cyfrifwyd iddo yn gyfi|awnder.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac nid &s;crifennwyd hynny er ei fwyn ef yn vnic, i gyfrif hyn iddo yn gyfiawnder,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Eithr hefyd erom ninnau, i'r rhai y cy|frifir [yn gyfiawnder,] y rhai ydym yn credu yn yr hwn a gyfodes Ie&s;u ein Harglwydd o feirw.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yr hwn a draddodwyd tros ein pechodau ni, ac a gyfodwyd er ein cyfiawnh&acirc;d.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Mae efe yn mynegu ffrwyth ffydd. 7 Y mae efe yn y&s;py&s;u cariad, ac vfydd-dod Cri&s;t, yn hwn yw &s;ail a &s;ylfaen ffydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AM hynny gan ein cyfiawnhau trwy ff&ycirc;dd y mae gennym heddwch tu ag at Dduw trwy ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="2"><HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe. 2.18.</NOTE> Trwy 'r hwn hefyd y mae i ni ddyfodfa trwy ffydd i'r gr&acirc;s hyn, yn yr hwn yr ydym yn &s;efyll, ac yn ymlawenychu tann obaith gogoni|ant Duw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac nid [hynny] yn vnic, eithr hefyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Iac. 1.2.</NOTE> yr ydym yn ymlawenychu mewn gorthrymderau gan &wcirc;ybod fod gorthrymder yn peri dioddefga|rwch,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A dioddefgarwch brofiad, a phrofiad oba|ith:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A gobaith ni chywilyddia, am fod cariad Duw wedi ei dywallt yn ein calonnau, trwy yr Y&s;pr&ycirc;d gl&acirc;n yr hwn a roddwyd i ni,</P>
<PB REF="533">
<P N="6"><HI>6</HI> Canys Cri&s;t pan oeddem ni yn ddinerth, yn yr am&s;er a fu farw tros<NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 9.15. 1. pet. 3.18.</NOTE> rai annuwiol.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Diau mai braidd y bydd n&ecirc;b farw tros vn cyfiawn, er hynny tros [vn] da fe alle y bydde vn farw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr y mae Duw yn eglurhau ei gariad, tu ag attom, (o blegit a nyni etto yn bechaduri|aid) marw o Gri&s;t tro&s;om.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Mwy ynte o lawer gan ein cyfiawnhau ni trwy ei waed ef, i'n hachubir rhag digofaint trwyddo ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys os pan oeddem elynion, i'n hedd|ychwyd &acirc; Duw trwy farwolaeth ei F&acirc;b ef, mwy o lawer wedi ein heddychu, i'n achubir trwy ei fywyd ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac nid [hynny] yn vnic, eithr ymlawe|nychu yr ydym hefyd yn Nuw trwy ein Har|glwydd Ie&s;u Gri&s;t, gan yr hwn yr awr hon y derbynia&s;om y cymmod.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny megis trwy vn d&ycirc;n y daeth pechod i'r b&ycirc;d, a marwolaeth trwy bechod, ac felly yr aeth marwolaeih ar b&ocirc;b d&ycirc;n, yn gym|maint a phechu o bawb.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys hyd am&s;er y ddeddf yr oedd pech|od yn y byd: eithr ni chyfrifir pechod, pryd nad oes ddeddf.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eithr teyrna&s;odd marwolaeth o Adda hyd Mo&s;es, arnynt hwy hefyd y rhai ni phecha|&s;ant yn &ocirc;l cyffelybiaeth camwedd Adda, yr hwn yw ffurf yr vn a ddeue.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Eithr nid yw 'r dawn felly megis y mae 'r camwedd: o blegit os trwy gamwedd vn y bu feirw llawer, mwy o lawer yr amlhauodd gr&acirc;s Duw, a'r dawn trwy r&acirc;s yr vn d&ycirc;n Ie&s;u Gri&s;t i laweroedd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac nid yw 'r dawn [fel yr hyn a ddaeth] trwy 'r vn a bechodd: canys y farn a [ddaeth] o'r vn [camwedd] i gondemniad: eithr y dawn &s;ydd o gamweddau lawer i gyfiawnh&acirc;d.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys os trwy gamwedd vn y teyrna|&s;odd angeu trwy vn, mwy o lawer y teyrna&s;a y rhai a dderbynia&s;ant y llio&s;ogrwydd o r&acirc;s, ac o ddawn y cyfiawnder, ym mywyd, trwy yr vn, Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys yr vn modd megis trwy gam|wedd vn [y daeth y bai] ar bob d&ycirc;n i gondem|niad, felly trwy gyfiawnh&acirc;d vn, [y rhodded gr&acirc;s] i b&ocirc;b d&ycirc;n, er cyfiawnh&acirc;d bywyd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O blegit megis trwy anufydd-dod vn d&ycirc;n, y gwnaethpwyd llawer yn bechaduriaid: felly trwy vfydd-dod vn y gwneir llawer yn gyfiawn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Eithr y ddeddf a ddaeth i mewn, fel yr amlhaue y camwedd: eithr lle yr amlhauwyd pechod [yno] yr amlhaodd gr&acirc;s yn fwy o lawer</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Fel megis y teyrna&s;&s;odd pechod i angeu, felly hefyd y teyrna&s;e gr&acirc;s trwy gyfiawnder i fywyd tragywyddol, trwy Ie&s;u Gri&s;t ein Har|glwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Er mwyn na bydde i n&ecirc;b orfoleddu yn y cnawd, eithr yn hytrach ei ddaro&s;twng ef i'r y&s;pryd, 3 Y mae efe yn dangos wrth rinwodd a diwedd bedydd, 5 Fod ail-enedigaeth yn gy&s;&s;ylltiedig &acirc; chyfiawnder, ac em hynny y mae yn annog i fuchedd dduwiol, 21 Gan o&s;od yng-wydd dyn obr pechod a chyfiawnder.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">BEth wrth hynny a ddywedwn&lpunctel; a drigwn ni yn wa&s;tad mewn pechod, fel yr amlhauo gr&acirc;s&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Na atto Duw: y rhai [ydym yn] feirw i bechod, pa wedd y byddwn fyw etto ynddo ef?</P>
<P N="3"><HI>3</HI> &rindx; Oni wyddoch am danom [ni] oll y rhai a fedyddiwyd i Ie&s;u Gri&s;t,<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tl y chweched Sul ar &ocirc;l y Drindod. <HI>Gal. 3.27. colo&s;. 2.12.</HI></NOTE> ddarfod rin bedy|ddio iw farwolaeth ef&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI>* Claddwyd ni gan hynny gyd ag ef trwy fedydd i farwolaeth: fel megis y cyfodwyd Cri&s;t o feirw trwy ogoniant y t&acirc;d, felly y rho|diom ninnau hefyd mewn newydd-deb buchedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys os gwnaed ni yn gyd blanhigion i gyffelybiaeth ei farwolaeth ef, felly y byddwn [i gyffelybiaeth ei] adgyfodiad [ef,]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gan &wcirc;ybod hyn ddarfod croe&s;-hoelio ein h&ecirc;n ddyn ni gyd ag ef, er mwyn dirymmu corph pechod, fel rhag llaw na wa&s;anaethom bechod.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys y mae yr hwn fu farw yn rhydd oddi wrth bechod.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny os ydym ni yn feirw gyd &acirc; Chri&s;t, yr ydym ni yn credu y byddwn fyw he|fyd gyd ag ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gan &wcirc;ybod na bydd Cri&s;t yr hwn a gy|fodwyd, farw mwyach: ac nad arglwyddiae|tha marwolaeth arno mwyach.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys fel y bu efe farw, efe a fu farw vn-waith i bechod, ac fel [y mae yn] fyw, byw y mae i Dduw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Felly meddyliwch chwithau hefyd, eich meirw chwi i bechod, a'ch b&ocirc;d yn fyw i Dduw yng-Hri&s;t Ie&s;u ein Harglwydd. &lindx;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Na theyrna&s;ed gan hynny bechod yn eich corph marwol, fel yr vfuddhaoch iddo yn ei chwantau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac na roddwch eich aelodau yn arfau anghyfiawnder i bechod, eithr rhoddwch eich hunain i Dduw, megis rhai o feirw yn fyw, a [rhoddwch] eich aelodau yn arfau cyfiawnder i Dduw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys nid arglwyddiaetha pechod ar|noch chwi, o blegit nid ydych tann y ddeddf eithr tann r&acirc;s.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Beth am hynny? a bechwn ni o herwydd nad ydym ni tann y ddeddf eithr tann r&acirc;s&lpunctel; na atto Duw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Oni &wcirc;yddoch, mai i<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 8.34. 2. pet. 2.19.</NOTE> bwy bynnac y rho|ddwch eich hunain yn wei&s;ion i vfyddhau, eich bod yn wei&s;ion i'r hwn yr vfyddhaoch iddo, pwy bynnac ai [yn wei&s;ion] pechod i farwolaeth, ynte vfydd-dod i gyfiawnder&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ond i Dduw bo 'r diolch, gan eich bod [chwi gynt] yn wei&s;ion pechod, etto vfyddhau o honoch o'ch calonnau i'r ffurf honno o athra|wiaeth i'r hon i'ch traddodwyd.</P>
<PB N="510" REF="533">
<P N="18"><HI>18</HI> A chan eich rhyddhau [chwi] oddi wrth bechod, chwi a wnaethpwyd yn wei&s;ion cyfi|awnder.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> &rindx; Yn &ocirc;l dull dynol yr ydwyf yn dywe|dyd o blegit gwendid eich cnawd chwi:<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol y &s;eithfed Sul ar &ocirc;l y Drindod.</NOTE> canys megis ac y rhodda&s;och eich aelodau yn wei&s;ion i aflendid ac anwiredd, i [wneuthur] anwiredd, felly yr awr hon rhoddwch eich aelodau yn wei|&s;ion i gyfiawnder i &s;ancteiddrwydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Canys pan oeddech yn wei&s;ion pechod, yr oeddech yn rhyddion oddi wrth gyfiawnder.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Pa ffrwyth oedd i chwi y pryd hynny yn y cyfryw bethau y mae arnoch gywilydd o'u plegit yr awr hon&lpunctel; canys diwedd y pethau hyn|ny yw marwolaeth.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac yr awr hon wedi eich rhyddhau oddi wrth bechod, a'ch gwneuthur yn wei&s;ion i Dduw, y mae i chwi eich ffrwyth yn &s;anctei|ddrwydd, a'r diwedd yn fywyd tragywyddol.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys cyflog pechod yw marwolaeth: eithr dawn Duw yw bywyd tragywyddol trwy Ie&s;u Gri&s;t ein Harglwydd. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Ffrwyth y ddeddf, 6 a'r modd y gwaredodd Gri&s;t ni rhagddi, 16 gwendid y ffyddlonnion, 23 a'r ymladd peryglus rhwng y cnawd a'r y&s;pryd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">ONi wyddoch chwi frodyr (wrth y rhai &s;y yn gwybod y ddeddf yr wyf yn dywedyd) yr arglwyddiaetha y ddeddf ar dd&ycirc;n tra fyddo efe byw&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 7.39.</NOTE> Canys y wraig yr hon &s;ydd tann lywodra|eth g&wcirc;r &s;ydd yn rhwym wrth y ddeddf i'r g&wcirc;r tra fyddo efe byw: ond o bydd marw y g&wcirc;r, hi a ryddhawyd oddi wrth ddeddf y g&wcirc;r.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac felly os a'r g&wcirc;r yn fyw y bydd hi yn ei|ddo g&wcirc;r arall, hi a elwir yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 5.32.</NOTE> odinebus: eithr os marw fydd y g&wcirc;r, y mae hi yn rhydd oddi wrth y ddeddf, fel nad yw hi yn odinebus, er bod yn eiddo g&wcirc;r arall.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac felly chwithau fy-mrodyr ydych wedi meirw i'r ddeddf trwy gorph Cri&s;t, fel y by|ddech eiddo vn aral, [&s;ef] eiddo yr hwn a gyfod|wyd o feirw, fel y dygem ffrwyth i Dduw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys pan oeddem yn y cnawd, gwyniau pechodau y rhai oeddynt trwy [nerth] y ddeddf oeddynt mewn grym yn ein aelodau i ddwyn ffrwyth i farwolaeth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr yn awr y rhyddhawyd ni oddi wrth y ddeddf wedi ein meirw i'r peth i'n attalit, fel y gwa&s;anaethem yn newydd-deb y&s;pryd, ac nid yn hender y llythyren.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Beth gan hynny a ddywedwn&lpunctel; ai pechod yw 'r ddeddf? ymbell oedd: eithr nid adnabum i bechod, ond wrth y ddeddf: canys nid adnuba|&s;wn i drachwant, oni ddyweda&s;e 'r ddeddf,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.17. Deut. 5.21.</NOTE> na chwennych.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr fe a gymmerth pechod achly&s;ur wrth y gorchymyn, ac a weithiodd ynof bob tra|chwant.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys marw yw pechod heb y ddeddf, ei|thr myfi a fum gynt yn fyw heb y ddeddf: ond pan ddaeth y gorchymyn yr adfywiodd pechod, a minne fum farw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r gorchymyn hwn a [arlwya&s;it] i fy|wyd, a gafwyd i mi yn farwolaeth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys pechod a gymmerth achly&s;ur trwy 'r gorchymyn, ac a'm twyllodd, ac wrth hynny a'm lladdodd i.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac felly<NOTE N="*" PLACE="marg">1, Tim. 1.8.</NOTE> &s;anctaidd yw 'r ddeddf, a &s;anc|taidd yw 'r gorchymyn, a chyfiawn, a da.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gan hynny a wnaethpwyd y peth oedd dda yn farwolaeth i mi&lpunctel; na atto Duw: eithr pechod fel yr ymddango&s;e yn bechod, a weithi|odd farwolaeth ynof trwy 'r hyn &s;ydd yn dda, fel y bydde pechod yn dra phechadurus trwy 'r gor|chymyn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys gwyddom fod y ddeddf yn y&s;|prydol, a minnef yn gnawdol wedi fyng-wer|thu tann bechod.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys yr hyn yr wyf yn ei wneuthur nid yw foddlon gennif: canys nid yr hyn yr wyf yn ei ewylly&s;io yr wyf yn ei wneuthur: eithr yr hyn &s;ydd g&acirc;s gennif, hyn yr ydwyf yn ei wneu|thur.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac od wyf yn gwneuthur yr hyn nid wyf yn ei ewylly&s;io, yr ydwyf yn cyd&s;ynnio &acirc;'r ddeddf ei bod hi yn dda.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Felly yr awron nid myfi &s;ydd mwy yn gwneuthur hynny, eithr y pechod yr hwn &s;ydd yn trigo ynofi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys gwn nad oes ynofi, [&s;ef] yn fyng-hnawd i ddaioni yn trigo: o blegit yr ewylly&s;io &s;ydd yn barod gennif, eithr nid wyf yn medru gwneuthur yr hyn &s;ydd dda.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys nid wyf yn gwneuthur y peth da yr hwn yr wyf yn ei ewylly&s;io, onid y drwg yr hwn nid wyf yn ei ewylly&s;io: hynny yr wyf yn ei wneuthur.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Felly os yr hyn nid wyf yn ei ewylly&s;io hynny yr wyf yn ei wneuthur: nid myfi &s;ydd yn ei wneuthur, ond y pechod yr hwn &s;ydd yn trigo ynofi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Felly yr wyf yn cael y ddeddf, i mi yr hwn wyf yn ewylly&s;io gwneuthur da, mai drwg &s;ydd bre&s;ennol gyd &acirc; mi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys digrif gennif gyfraith Dduw, o herwydd y d&ycirc;n oddi mewn:</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Eithr yr wyf yn gweled deddf arall yn fy aelodau yn gwrthwynebu deddf fy meddwl, ac i'm caethiwo i ddeddf pechod, yr hon &s;ydd yn fy aelodau.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ys truan o ddyn wyfi: pwy am gwared oddi wrth corph y farwolaeth hon&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yr wyf yn diolch i Dduw trwy Ie&s;u Gri&s;t ein Harglwydd: canys felly yr wyfi yn fy meddwl yn gwa&s;anaethu deddf cyfraith Dduw, ond yn fyng-nhawd cyfraith pechod.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Diogelwch y ffyddloniaid, a ffrwyth yr Y&s;pryd gl&acirc;n yddynt hwy, 3 gwendit y ddeddf, a phwy a'i cw|plaodd hi, ac i ba beth, 5 O ba ryw wedd y dyle y ffyddloniaid f&ocirc;d, 6 ffrwyth yr y&s;pryd ynddynt hwy,
<PB REF="534">17 am obaith, 18 am ddioddefgarwch tann y groes, &s;ef ran adfyd er mwyn Cri&s;t, 28 am y cyd|gariad rhwng Duw a'r blant, 29 am ei ragwybo|daeth a'r ragluniaeth ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GAn hynny nid oes weithian ddamnediga|eth i'r rhai &s;y yng-Hri&s;t Ie&s;u, [&s;ef] y &s;awl nid ydynt yn rhodio yn &ocirc;l y cnawd, eithr ar &ocirc;l yr Y&s;pryd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys deddf Y&s;pryd y bywyt yng-Hri&s;t Ie&s;u a'm rhyddhaodd i oddi wrth ddeddf pe|chod a marwolaeth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys (yr hyn a ydoedd yn amho&s;&s;ibl i'r ddeddf pan ydoedd hi yn egwan o blegit y cnawd) Duw gan ddanfon ei F&acirc;b ei hun yng|hyffelybiaeth cnawd pechadurus, a [hynny] am bechod, a gondemnodd bechod yn y cnawd,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fel y cyflawnid cyfiawnder y ddeddf y|nom ni, y rhai ydym yn rhodio nid yn &ocirc;l y cnawd: eithr yn ol yr Y&s;pryd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys y rhai ydynt gnawdol, am bethau 'r cnawd yr ym&s;ynhwyrant: eithr y rhai &s;y yn &ocirc;l yr Y&s;pryd, am bethau 'r Y&s;pryd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys y mae &s;ynnwyr yr cnawd yn far|wolaeth, a &s;ynnwyr yr Y&s;pryd yn fywyd a thangneddyf.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O blegit &s;ynnwyr y cnawd &s;ydd elyniaeth yn erbyn Duw: am nad yw ddaro&s;tyngedic i ddeddf Duw: ac ni's dichon [fod.]</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny y &s;awl ydynt yn y cnawd ni a|llant ryngu bodd Duw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Weithian chwy-chwi nid ydych yn y cnawd, eithr yn yr Y&s;pryd, gan fod Y&s;pryd Duw yn trigo ynoch: ac od oes n&ecirc;b heb Y&s;|pryd Cri&s;t ganddo, nid yw hwnnw yn eiddo ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac os yw Cri&s;t ynoch, y mae 'r corph wedi marw, o blegit pechod: eithr yr Y&s;pryd yn fywyd er mwyn cyfiawnder.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac os Y&s;pryd yr hwn a gyfododd Ie&s;u o feirw &s;ydd yn trigo ynoch, yr hwn a gyfododd Gri&s;t o feirw, a fywoc&acirc; hefyd eich cyrph mar|wol chwi, trwy ei Y&s;pryd yr hwn &s;ydd yn trigo ynoch.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny &rindx; frodyr yr ydym [ni] yn ddyled-w&ycirc;r,<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol yr wythfed Sul ar &ocirc;l y Drin|dod.</NOTE> nid i'r cnawd, i fyw yn &ocirc;l y cnawd:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys os byw fyddwch yn &ocirc;l y cnawd, meirw fyddwch: eithr os marwhewch weithre|doedd y cnawd trwy 'r Y&s;pryd, byw fyddwch.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys cynnifer [ac] a dywy&s;er gan Y|&s;pryd Duw, y rhai hyn &s;y blant i Dduw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys ni dderbynia&s;och y&s;pryt caethi|wet i [beri] ofn trachefn, eithr derbynia&s;och Y|&s;pryd mabwy&s;iad trwy 'r hwn yr ydym yn lle|fain <HI>(Abba)</HI> D&acirc;d.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y mae yr Y&s;pryd hwn yn cyd-te&s;tiolae|thu &acirc;'n hy&s;pryd mi, ein bod ni yn blant i Dduw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Os ydym ni yn blant, [yr ydym] ni hefyd yn etifeddion, os yn etifeddion i Dduw, yna yn gyd-etifeddion &acirc; Chri&s;t:<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol y pedwerydd Sul ar &ocirc;l y Drindod.</NOTE> ac os cyd-ddioddefwn ag ef, fe a'n cyd-ogoneddir hefyd gyd ag ef. &lindx;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> &rindx; O blegit yr ydwyf yn bwrw nad yw gofidiau yr am&s;er yr awron yn cyd&s;tadlu y go|goniant a ddango&s;ir i ni.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys awydd-fryd y creatur &s;ydd yn di&s;|gwil am ddadcuddiad meibion Duw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Canys y mae y creatur yn ddaro&s;tyng|edic i wagedd nid i'i fodd, eithr o blegit yr hwn a'i daro&s;tyngodd,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Tann obaith y rhyddheir y creatur he|fyd o gaethiwed llygredigaeth i rydd-did gogo|niant meibion Duw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys gwyddom fod p&ocirc;b creatur yn cyd|ocheneidio &acirc; ni, ac yn cyd-ofidio hyd y pr&ycirc;d hyn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac nid yn vnic y [creatur] ond ninnau hefyd y &s;awl a gaw&s;om flaen-ffrwyth yr Y&s;|pryd, yr ydym ninnau yn ocheneidio ynom ein hunain gan ddi&s;gwil y mabwy&s;iad, [nid am|gen]<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 21.28.</NOTE> prynnedigaeth ein corph. &lindx;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys wrth obaith i'n iachauwyd: ei|thr yr hon a welir nid yw obaith: o blegit pa o|beithio a wna vn am y peth a w&ecirc;l&lpunctel;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ond os ydym yn gobeithio yr hyn ni welwn, yr ydym drwy ammynedd yn di&s;gwil am dano.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Felly hefyd y mae 'r Y&s;pryd yn cynnorth|wyo ein gweddio ni: canys ni wyddom pa beth a weddiwn fel y dylem, eithr y mae yr Y&s;pryd ei hun yn eiriol tro&s;om ag ocheneidiau annhrae|thadwy.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A'r hwn &s;ydd yn chwilio y calonnau, a &wcirc;yr beth yw meddwl yr Y&s;pryd, canys y mae efe yn&ocirc;l [ewyllys] Duw yn eiriol tros y &s;ainct.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A gwyddom fod pob peth yn gweithio i'r hyn goref i'r &s;awl a garant Dduw, &s;ef i'r rhai a alwyd wrth ei arfaeth ef.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Canys y rhai a rag&wcirc;ybu, a ragluniodd efe hefyd i fod yn vn ffurf &acirc; delw ei F&acirc;b ef, fel y bydde efe yn gyntafanedig ym mhlith brodyr lawer.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A'r rhai a ragluniodd efe, y rhai hynny a alwodd efe, a'r rhai a alwodd, y rhai hynny hefyd a gyfiawnhaodd efe, a'r rhai a gyfiawnhaodd e|fe, y rhai hynny hefyd a ogoneddodd efe.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Beth ynte a ddywedwn ni wrth y pethau hyn&lpunctel; os [yw] Duw gyd &acirc; ni, pwy a all fod i'n herbyn&lpunctel;</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Yr hwn nid arbedodd ei briod F&acirc;b, ond ei roddi ef dro&s;om ni oll i farwolaeth, pa wedd gyd ag ef na rydd efe i ni bob peth hefyd&lpunctel;</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Pwy a rydd ddim yn erbyn etholedigi|on Duw, Duw yw 'r hwn<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai 50.8.</NOTE> a gyfiawnh&acirc;.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Pwy a ddamna&lpunctel; Cri&s;t yw 'r hwn a fu farw, &icirc;e yn hytrach, yr [vn] a gyfodwyd tra|chefn, yr hwn hefyd &s;ydd ar ddeheu-law Duw, yr hwn hefyd &s;ydd yn eiriol tro&s;om ni.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Pwy a'n gwahana ni oddi wrth gariad Cri&s;t&lpunctel; a i gorthrymder, neu ing, neu ymlid, neu newyn, neu noethni neu enbydrwydd, neu gle|ddyf&lpunctel;</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Megis y mae yn &s;crifennedic: er dy fwyn di yr ydys yn ein lladd ni trwy 'r dydd: yr ydys yn ein cymmeryd ni fel defaid [iw]lladdfa</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Eithr yn y pethau hyn oll yr ydym ni yn
<PB N="511" REF="534">fwy na chwncwerw&ycirc;r trwy 'r hwn a'n carodd ni.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Canys y mae yn ddiogel gennif nad oes nac angeu, nac enioes, nac Angelion, na thwy|&s;ogaethau, na meddiannau, na phethau pre&s;en|nol, na phethau i ddyfod,</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Nac vchter, na dyfnder, nac vn creatur arall a all ein y&s;car ni oddi wrth gariad Duw yr hwn &s;ydd yng-Hri&s;t Ie&s;u ein Harglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Serch &s;anct Paul ar wyr ei wlad. 11 Y mod y mae Duw yn dewis rhai, ac yn gwrthod eraill. 24 Galwe|digaeth y cenhedloedd. 30 A gwrthodiad yr ldde|won.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWir yr wyf yn ei ddywedyd yng-Hri&s;t, nid wyf yn dywedyd celwydd (am cydwy|bod yn cydte&s;tiolaethu &acirc; mi yn yr Y&s;pryd gl&acirc;n)</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fod tri&s;tid mawr a dolur dibaid yn fyng|halon.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys ni a ddymunwn fod yn anathema oddi wrth Gri&s;t dros fy mrodyr, &s;ef fyng-henedl yn &ocirc;l y cnawd:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y rhai ydynt yr I&s;raeliaid, i ba rai [y per|thyn] y mabwy &s;iad, a'r gogonia~t, a'r cyfammo|dau, a dodiad y ddeddf, a gwa&s;anaeth [Duw,] a'r addewidion.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O ba rai yr hanoedd y tadau, ac o ba rai o herwydd y cnawd [yr hanoedd] Cri&s;t yr hwn &s;ydd yn Dduw vwch law &ocirc;ll yn fendigedic yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Er hynny amho&s;&s;ibl yw myned gair Duw yn ddi-rym, canys nid [ydynt] hwy oll yn I&s;raeliaid, a'r a [hanodd] o I&s;rael,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac nid ydynt hwy oll yn blant, o blegit eu bod o h&acirc;d Abraham: eithr yn I&s;aac y gelwir dy h&acirc;d di.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Hynny yw, nid y rhai fy yn blant y cnawd ydynt blant Duw: eithr plant yr addewid a gy|frifir yn h&acirc;d.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys gair addewid yw<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 18.10.</NOTE> hwn, yn yr am|&s;er hwn y deuaf, ac y bydd m&acirc;b i Sara.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac nid efe yn vnic a [&wcirc;ybu hyn] ond he|fyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 25.21.</NOTE> Rebecca wedi iddi feichiogi o vn [&s;ef] o'n t&acirc;d I&s;aac.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys etto cyn geni 'r [plant,] a phr&ycirc;d na wnaethent na drwg na da, (megis wrth etholedigaeth Duw y parhaue yr arfaeth nid o weithredoedd, eithr or hwn &s;ydd yn galw)</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y dywedwyd wrthi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 25.23.</NOTE> yr hynaf a wa&s;a|naetha yr ieuangaf.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Megis yr &s;crifennwyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Mala. 1.2.</NOTE> Iacob a gerais, ac E&s;au a ga&s;eais.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Beth a ddywedwn wrth hynny&lpunctel; a oes anghyfiawnder gan Dduw&lpunctel; ymbell oedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys y mae yn dywedyd wrth Mo&s;es,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 33.19.</NOTE> mi a drugarhaf wrth yr hwn y trugarhawyf, ac a do&s;turiaf wrth yr hwn y to&s;turiaf.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac felly nid yw ['r etholedigaeth ar law] yr hwn a ewylly&s;io, nac ar law yr hwn a r&ecirc;do, eithr ar law Duw yr hwn &s;ydd yn trugarhau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys y mae yr &s;crythur yn dywedyd wrth Pharao: I hynn ymma i'th gyffroais di, fel y dango&s;wn fy meddiant ynot ti, ac fel y dat|cenid fy enw trwy 'r holl ddaiar.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Am hynny wrth yr hwn y mynno y tru|garh&acirc; efe, a'r hwn a fynno, efe a'i caleda.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Dywedi gan hynny wrthif, pa ham y mae efe etto yn beio&lpunctel; canys pwy a wrthwyne|bodd ei ewyllys ef&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yn hytrach &ocirc; ddyn pwy wyt ti yr hwn a ddadleui yn erbyn Duw&lpunctel; a ddywed y<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 45.9. ierem. 18.6. dorth. 15.7.</NOTE> peth ffurfedic wrth yr hwn a'i ffurfiodd, pa ham i'm gwnaetho&s;t fel hyn.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Onid oes awdurdod i'r croch&ecirc;nydd ar y priodgi&s;t, i wneuthur o'r vn telpyn pridd vn lle|&s;tr i barch, ac arall i amharch?</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Beth os Duw yn ewylly&s;io dangos ei ddigofaint, a pheri adnabod ei feddiant, a ddio|ddef drwy hir ymaros lle&s;tri 'r digofaint y rhai a arlwywyd i golledigaeth&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac i beri gwybod golud ei ogoniant ar le&s;tri trugaredd, y rhai a arlwyodd efe i ogoni|ant&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> [Sef] nyni y rhai a alwodd efe, nid o'r Iddewon yn vnic, eithr hefyd o'r cenhedloedd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Megis hefyd y mae efe yn dywedyd yn Ho&s;ea,<NOTE PLACE="marg">*|O&s;e. 2.23.</NOTE> mi a alwaf yr hwn nid yw bobl i mi, yn bobl i mi: ar hon nid yw annwyl yn annwyl.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A bydd yn y lle y dywedwyd wrthynt<NOTE N="*" PLACE="marg">O&s;e. 1.10. 1. pet. 2.10.</NOTE> nid ydych yn bobl i mi, yno y gelwir hwy yn plant y Duw byw.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Hefyd y mae E&s;aias yn llefain am yr I&s;|rael,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 10.21.</NOTE> cyd bydde nifer plant I&s;rael fel tywod y m&ocirc;r, gweddill a achubir.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys efe a orphen ac a fyrh&acirc; air mewn cyfiawnder: canys yr Arglwydd a fyrh&acirc; air ar y ddaiar.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> A megis y dywedodd E&s;aias yn y blaen, oni bua&s;e i Arglwydd y lluoedd adel i ni h&acirc;d, gwnaethid ni fel Sodoma, a chyffelyb fua&s;em i Gomorra.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Beth gan hynny a ddywedwn&lpunctel; cael o'r cenhedloedd gyfiawnder y rhai ni ddilyna&s;ant gyfiawnder, &s;ef y cyfiawnder [yr hwn &s;ydd] o ffydd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Ac I&s;rael yr hwn a ddilynodd ddeddf cy|fiawnder, ni chyrhaeddodd ddeddf cyfiawnder.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Pa ham&lpunctel; am nas cei&s;ient &acirc; ffydd, eithr megis o weithredoedd y ddeddf: canys tramg|wydda&s;ant wrth faen y tramgwydd,</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Megis y mae yn &s;crifennedic:<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 8.14. &amp; 28.16. &amp; 118.22.</NOTE> wele fi yn go&s;od yn Sion faen tramgwydd, a chraig rhwy&s;tr; a ph&ocirc;p vn a gredo ynddo ni chrywily|ddir.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Achos cwymp yr Iddewon. 5 Y rhagor rhwng y cyfi|awnder &s;ydd o'r ddeddf neu yr gyfraith a'r hon &s;ydd o ffydd. 17 Bod ein ffydd ni yn dyfod o wrando gair Duw. 19 Dewi&s;iad y cenhedloedd a gwrthodi|ad yr Iddewon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">OH frodyr y mae gwir ewyllys fyng-halon a'm gweddi ar Dduw dros yr I&s;raeliaid, am iechydwriaeth.</P>
<PB REF="535">
<P N="2"><HI>2</HI> Canys yr wyf yn dy&s;t iddynt fod gan|ddynt z&ecirc;l Dduw, eithr nid ar &ocirc;l g&wcirc;ybodaeth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys hwynt hwy heb wybod cyfiawn|der Duw, ac yn cei&s;io go&s;od eu cyfiawnder eu hunain, nid ymo&s;tyngo&s;ant i gyfiawnder Duw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gala. 3.24.</NOTE> Canys Cri&s;t yw diwedd y ddeddf er cy|fiawnder i bob vn a gr&ecirc;do.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys y mae Mo&s;es yn do&s;p&acirc;rthu y cyfi|awnder &s;ydd o'r ddeddf,<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 18.5. ezech. 20.11. gal. 3.12.</NOTE> mai y d&ycirc;n a wn&ecirc;l y pe|thau hyn a fydd byw wrthynt.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr y mae y cyfiawnder &s;ydd o ffydd yn dywedyd fel hynn, na ddywed yn dy galon, pwy a e&s;cynn i'r n&ecirc;f&lpunctel; hynny yw dwyn Cri&s;t oddi vchod</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Neu pwy a dde&s;cyn i'r dyfnder&lpunctel; hynny yw dwyn Cri&s;t trachefn oddi wrth y meirw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr pa beth y mae efe yn ei ddywedyd?<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 30.12. deut. 30.14.</NOTE> mae 'r gair yn agos attat, yn dy enau, ac yn dy galon, hwn yw gair y ffydd yr hwn yr ydym ni yn ei bregethu,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Mai &rindx; os cyffe&s;&s;i &acirc;'th enau y'r Arglwydd Ie&s;u a chredu yn dy galon i Dduw ei gyfodi ef o feirw,<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol ar ddigwyl S. Andreas.</NOTE> iach fyddi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys &acirc;'r galon y credir i gyfiawnder, ac &acirc;'r genau y cyffe&s;&s;ir i iechydwriaeth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O blegit y mae 'r &s;crythur yn dywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 28.16.</NOTE> pwy bynnac a gr&ecirc;do ynddo ef ni chywily|ddir ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Can nad oes gwahaniaeth rhwng I|ddew, a groeg-wr, o blegit yr hwn &s;ydd Arglw|ydd ar bawb, &s;ydd oludog i bawb a'r a alwant arno ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ioel. 2.32. act. 2.21.</NOTE> Canys pwy bynnac a eilw ar enw yr Arglwydd cadwedig fydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eithr pa fodd y galwant ar yr hwn ni chreda&s;ant ynddo&lpunctel; a pha fodd y credant yn yr hwn ni chlyw&s;ant am dano&lpunctel; a pha fodd y cly|want heb bregeth-wr&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A pha fodd y pregethant, oddieithr eu da~|fon&lpunctel; megis y mae yn &s;crifennedic:<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 52.7. namm. 1.15.</NOTE> mor bryd|ferth yw traed y rhai &s;y yn efangelu tangne|ddyf, ac yn efangelu pethau daionus:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eithr, nid vfyddhau&s;ant hwy oll i'r E|fengyl,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 53.1. ioan. 11.38.</NOTE> canys y mae E&s;aias yn dywedyd: o Arglwydd pwy a gredodd i'r hyn a glywyd ge|nym ni?</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am hynny ffydd &s;ydd o glywed, a chly|wed [&s;ydd] gan air Duw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Eithr meddaf: oni chlyw&s;ant hwy&lpunctel; eu &s;wn<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 19.4.</NOTE> yn ddiau a aeth tros yr oll ddaiar, a'u gei|riau hyd derfynau y byd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Eithr meddaf: oni adnabu I&s;rael Dduw? yn gyntaf y mae Mo&s;es yn dywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 32.21.</NOTE> mi a ba|raf i chwi wynfydu wrth genedl nid yw gen|edl ac &acirc; chenedl angall i'ch diginf.</P>
<P N="20"><HI>20</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 65.1.</NOTE> Ac E&s;aias &s;ydd yn llyfa&s;u, ac yn dy|wedyd, caffwyd fi gan y rhai nid oeddynt yn fyng-hei&s;io, a gwnaed fi yn eglur i'r rhai nid oe|ddynt yn ymofyn amdanaf.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac wrth yr I&s;rael y mae yn dywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 65.2.</NOTE> yn h&ycirc;d y dydd yr e&s;tynnais fy nwylo at bobl anu|fydd, ac yn gwrth-ddywedyd. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae yn dangos na lwyr wrthododd Duw yr I&s;raeli|aid. 29 Am fod donniau Duw yn ddianwadal. 33 A bod barnedigaeth Dduw morr anchwiliadwy, ac morr ddirgel ag na ddichon neb ddyfod iddi hi.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AM hynny meddaf, a wrthododd Duw ei bobl&lpunctel; na atto Duw: canys minne hefyd wyf I&s;raeliad o h&acirc;d Abraham, o lwyth Benia|min.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ni wrthododd Duw ei bobl y rhai a ad|nabu efe yn y blaen, oni &wcirc;yddoch pa beth y mae yr &s;crythur yn ei ddywedyd am Elias&lpunctel; pa fodd y mae efe yn eiriol ar Dduw yn erbyn yr I&s;ra|el, gan ddywedyd?</P>
<P N="3"><HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 19.10.</NOTE> Oh Arglwydd, hwy a ladda&s;ant dy bro|phwydi, ac a gloddia&s;ant i'r llawr dy allorau: ac myfi a adawyd yn vnic, ac y maent yn cei&s;io fy einioes inne.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Eithr pa beth y mae atteb Duw yn ei ddywedyd wrtho&lpunctel;<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 19.18.</NOTE> gadewais i mi fy hun &s;aith mil o w&ycirc;r, y rhai ni phlyga&s;ant eu glinau i Baal.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly y pryd hyn y mae gweddill trwy 'r etholedigaeth o r&acirc;s.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac os o r&acirc;s nid o weithredoedd: os am|gen nid yw gr&acirc;s yn r&acirc;s mwyach, ac os o wei|thredoedd, nid yw yn r&acirc;s mwyach: pe amgen ni bydde gweithred mwy yn weithred.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Beth ynte&lpunctel; ni chafas I&s;rael yr hyn y mae yn ei gei&s;io: eithr yr eitholedigaeth a'i cafas, a'r lleill a galedwyd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Megis y mae yn &s;crifennedic:<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 6.9. math. 13-14. ioan. 12.40. act. 28.26.</NOTE> rhoddes Duw iddynt y&s;pryd trym-gw&s;c: llygaid fel na welant, a chlu&s;tiau fel na chlywant hyd y|dydd heddyw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac y mae Dafydd yn dywedyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 69.22.</NOTE> Byddet eu bord hwy yn fagl ac yn rhwyd ac yn rhwy&s;tr, ac yn daledigaeth iddynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Tywyller eu llygaid hwy fel na welant, a chrymma di eu cefnau bob am&s;er.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gan hynny meddaf, a dramgwydda&s;ant hwy fel y cwympent ymmaith? na atto Duw: eithr trwy eu cwymp hwy y daeth iechydwria|eth i'r cenhedloedd i yrru eiddigedd arnynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O herwydd pa ham os ydyw eu cwymp hwy yn olud i'r byd, a'u lleih&acirc;d hwy yn gyfoeth cenhedloedd, pa faint mwy y bydd eu cyfiawn|der hwy?</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys meddaf i chwi y cenhedloedd, yn gymmeint a'm b&ocirc;d i yn Apo&s;tol y cenhedloedd yr wyf yn mawrhau fy &s;wydd:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> [Er cei&s;io] yn rhyw fodd yrru eiddigedd os [fyng-hig am gwaed] fy hun ar achub rai o honynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys os eu gwrthodiad hwy yw cym|mod y byd, beth rydd eu derbynniad, onid by|wyt o feirw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys os y blaen-ffrwyth &s;ydd &s;anc|taidd [&s;anctaidd] hefyd [yw] 't clamp toes: ac os yw 'r gwreiddin yn &s;anctaidd, y canghennau
<PB N="512" REF="535">hefyd ydynt [&s;anctaidd.]</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac os torrwyd rhai o'r canghennau ym|maith, a'th impio dithe yr hwn oeddit yn olew|wydden wyllt arnynt yn eu lle hwynt, a'th wneuthur yn gyfrannog o'r gwreiddin, ac o fra&s;|der yr olew-wydden,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Na orfoledda yn erbyn y canghennau: ac os gorfoleddi, nid wyt ti yn dwynt y gwrei|ddin, eithr y gwreiddin dy di.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Tithe a ddywedi, fe a dorrwyd ymmaith y canghennau fel yr impid fi i mewn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Da: trwy anghredyniaeth y torrwyd hwynt ymmaith, a thithe &s;ydd yn &s;efyll trwy ffydd, na fydd vchel-fryd, eithr ofna.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys os Duw nid arbedodd y cang|hennau naturiol, [gwilia] rhag nad arbedo di|the chwaith.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Gw&ecirc;l am hynny gymmwynas, a tho|&s;ter Duw i'r rhai a gwympa&s;ant, to&s;ter: o|nid cymmwynas i ti os arho&s;&s;i yn ei gymmwy|nas ef: os amgen, torrir dithe hefyd ymmaith.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A hwyntau, oni arho&s;ant yn anghredy|niaeth, a impir i mewn: canys gall Duw eu himpio hwynt i mewn trachefn.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys os torrwyd ty-di allan o'r olew|wydden yr hon oedd wyllt wrth naturiaeth, a'th impio yn erbyn naturiaeth mewn gwir olew|wydden, pa gymmaint mwy y caiff y rhai &s;y wrth naturiaeth, wedi eu himpio yn eu holew|wydden eu hunain&lpunctel;.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys ni ewylly&s;iwn frodyr na &wcirc;yddech chwi y dirgelwch hyn, (rhag eich bod yn rh&ycirc; ddoethion ynoch eich hunain) mai o ran y daeth cyndynrwydd i i&s;rael, hyd oni dd&ecirc;le cyflawn|der y cenhedloedd i mewn.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac felly y bydd yr holl I&s;rael yn gadwe|dig fel y mae yn &s;crifennedic,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai 59.20. E&s;ai 27.9.</NOTE> y gwared-wr a ddaw allan o Sion, ac a dr&ycirc; ymmaith yr anwi|redd oddi wrth Iacob.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A hyn yw 'r ammod &s;ydd iddynt gennifi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ierem. 31.34. Heb. 8.8.</NOTE> pan ddugwyf ymmaith eu pechodau.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Felly tu ag at am yr Efengyl, y maent hwy yn elynnion o'ch plegit chwi: onid o her|wydd yr etholedigaeth, hwy a gerir er mwyn y tadau.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Canys diedifarus yw donniau, a galwe|digaeth Dduw.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Canys megis yr anghreda&s;och chwi gynt i Dduw, ac yr ydych yn awr wedi cael tru|garedd trwy eu anghrediniaeth hwy:</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Felly yr awr hon hwythau a anghreda|&s;ant y drugaredd [a ddango&s;wyd] i chwi, fel y caent hwythau hefyd drugaredd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Canys Duw a gaeuodd bawb mewn anghredyniaeth, fel y trugarhae wrth bawb oll.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> O ddyfnder golud doethineb a gwybo|daeth Duw, morr anchwiliadwy yw ei farnau ef, ac [morr] anfeidrol [yw] ei ffyrdd ef&lpunctel;</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai 40.13. 1. Cor. 2.16.</NOTE> pwy a &wcirc;ybu feddwl yr Arglw|ydd&lpunctel; neu pwy a fu yn gynghor-wr iddo&lpunctel;</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Neu pwy a roddes iddo ef yn gyntaf, ac fe a delir iddo ef.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Canys o honaw [ef,] a thrwyddo ef, ac ynddo ef y mae pob dim oll: iddo ef [y byddo] gogoniant yn oes oe&s;oedd. <HI>Amen.</HI></P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y modd y mae i amryw ddynion fyw yn eu hamryw al|wedigaethau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; AM hynny yr wyf yn attolwg i chwi frodyr er trugareddau Duw roddi o honoch eich cyrph yn aberth byw &s;anctaidd cymmeradwy i Dduw, [yr hwn yw] eich rhe|&s;ymmol wa&s;anaeth.<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol y Sul cyntaf ar &ocirc;l yr Y&s;t|wyll.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac na chyd ymffurfiwch &acirc;'r byd hwn, ei|thr ymnewidiwch gan adnewyddiad eich me|ddwl, fel y galloch<NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 5.17.</NOTE> brofi beth yw ewyllys Duw, [yr hon &s;ydd] dda, a chymmeradwy, a pherffaith.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys yr wyf yn dywedyd trwy y gr&acirc;s a roddwyd i mi wrth bob vn &s;ydd yn eich plith, na byddo i n&ecirc;b ddeall vwch-law y dyler deall, o|nid deall o honaw i fod yn &s;obr, fel y rhannodd Duw i bob vn<NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s; 4.7.</NOTE> fe&s;ur ffydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 12.11.</NOTE> Canys megis y mae i ni lawer o aelodau mewn vn corph, ac nad oes i'r holl aelodau yr vn &s;wydd:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly [ninneu er ein bod] yn llawer, y|dym vn corph yng-Hri&s;t, a ph&ocirc;b vn yn aelod iw gilydd. &lindx;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> &rindx;<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Epy&s;tol yr ail Sul ar &ocirc;l yr Y&s;twyll. <HI>1. Pet. 4.10.</HI></NOTE> A chan fod i ni amryw ddonniau yn &ocirc;l y gr&acirc;s a roddwydd i ni, os prophwydoliaeth [bydded] yn &ocirc;l cy&s;&s;ondeb y ffydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Neu os &s;wydd, [dilynwn] y &s;wydd: neu os athro [rhodded] athrawiaeth,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Neu os cynghorwr, [edryched ar] y cyng|or, yr hwn a gyfranno, [cyfranned] mewn &s;ymlrwydd, a lywodraetha, [gwnaed] yn ddie&s;|caelus: a drugarh&acirc;o, [gwnaed] yn llawen<NOTE PLACE="marg">Math. 6.2. 2 Cor. 9.7.</NOTE></P>
<P N="9"><HI>9</HI> Bydded cariad heb ragrith:<NOTE N="*" PLACE="marg">Amos 5.15.</NOTE> ca&s;ewch yr hyn &s;ydd ddrwg, a glynwch, wrth yr hyn &s;ydd dda.</P>
<P N="10"><HI>10</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 4.2. 1. Pet. 2.17.</NOTE> Mewn cariad brawdol byddwch garedig iw gilydd, ga~ flaenori eu gilydd yn rhoddi parch</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Heb fod yn ddiog mewn a&s;tudrwydd, yn frydion yn yr Y&s;pryd, yn gwa&s;anaethu yr Ar|glwydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yn llawen mewn gobaith, yn ddioddef|gar mewn cy&s;tudd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 18.1.</NOTE> yn barhaus mewn gweddi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 16.1.</NOTE> Yn cyfrannu wrth gyfreidiau 'r &s;ainct,<NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 13.2.</NOTE> ac yn dilyn rhoddi llet&ycirc;.</P>
<P N="14"><HI>14</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Pet. 4.9. Math. 5 44.</NOTE> Bendithiwch y rhai &s;y yn eich ymlit, bendithiwch meddaf, ac na felldithiwch.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Byddwch lawen gyd &acirc;'r llawen, ac yn &wcirc;ylo gyd &acirc;'r &wcirc;ylofus.<NOTE PLACE="marg">Dihar. 3.7.</NOTE></P>
<P N="16"><HI>16</HI> Byddwch yn vn fryd &acirc;'i gilydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr y Epy&s;tol y trydydd Sul ar &ocirc;l yr Y&s;t|wyll.</NOTE> na fy|ddwch vchel feddwl: eithr yn gydo&s;tyngedig &acirc;'r rhai i&s;elradd, &rindx; na fyddwch ddoethion ym eich t&ycirc;b eich hunain.<NOTE PLACE="marg">Dihar. 20.22.</NOTE></P>
<P N="17"><HI>17</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 5.39. 1. Pet. 3.9.</NOTE> Na thelwch i neb ddrwg am ddrwg: darperwch bethau one&s;t yng-olwg p&ocirc;b d&ycirc;n.</P>
<P N="18"><HI>18</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 6.7. Heb. 12.14. Math. 5.39.</NOTE> Os [yw] bo&s;&s;ibl hyd y mae ynoch chwi, byddwch heddychlawn &acirc; ph&ocirc;b d&ycirc;n.</P>
<PB REF="536">
<P N="19"><HI>19</HI> Nac ymddieIwch rai annwyl, onid rhodd|wch le i ddigofaint: canys y mae yn &s;crife~nedic:<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 3<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.35. Heb. 10.30. Dihar. 25.21.</NOTE> i mi y mae dial, mi a'i talaf, medd yr Arglwydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> * Am hynny os dy elyn a newyna, portha ef: os &s;ycheda, dod iddo ddiod, canys os gwnei hyn ti a bentyrri farmor am ei ben ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Na orchfyger di gan ddrygioni, eithr gorchfyga di ddrygioni trwy ddaioni.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae yn annog i vfuddhau &s;wyddogion, 8 gan ddi|lyn cariad perffaith, 11 a buchedd &s;ancteiddiol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx;<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Epy&s;tol y pedwerydd Sul ai &ocirc;l yr y&s;twyll. <HI><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">it. 3 1. 1. Pet. 2.13. Doeth. 6 3.</HI></NOTE> YMddaro&s;tynged pob [perchen] enaid i'r awdurdodau goruchel, am nad oes awdurdod onid oddi wrth Dduw, a'r awdurdo|dau &s;ydd, gan Dduw y maent wedi eu hordei|nio.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Am hynny pwy bynnac &s;ydd yn ymo&s;od yn erbyn yr awdurdod, &s;ydd yn gwrthwynebu ordeinh&acirc;d Duw: a'r rhai a wrthwynebant, a dderbyniant farnedigaeth iddynt eu hunain.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys tywy&s;ogion nid ydynt ofn i wei|thredoedd da, eithr i'r rhai drwg: a fynni nad of|nech y gallu? gwna 'r hyn &s;ydd dda: ac ti a gei glod ganddo.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys gwa&s;anaeth-&wcirc;r Duw ydyw er ll&ecirc;s i ti, eithr os gwnei'r hyn &s;ydd ddrwg, ofna am nad yw efe yn dwyn y cleddyf yn ofer: ca|nys gweinidog Duw yw efe, i ddial llid ar yr hwn a wn&ecirc;lo ddrwg.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Herwydd pa ham anghenraid yw ymdda|ro&s;twng nid yn vnic o herwydd llid, eithr er mwyn cydwybod.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys am hynny y telwch deyrn-g&ecirc;d: o blegit gwa&s;anaeth-w&ycirc;r Duw ydynt, yn ym|roi i'r peth ymma.</P>
<P N="7"><HI>7</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 22.21.</NOTE> Telwch gan hynny i bawb [eu] dyledi|on: teyrn-ged i'r n&ecirc;b [y byddo arnoch] deyrn|ged, toll i'r hwn [y byddo arnoch] doll: ofn i'r hwn [y byddo iawn] bod ofn, parch i'r hwn [a ddyle] barch.&lindx;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> &rindx; Na fyddwch yn nyl&ecirc;d neb: oddi eithr o garu pawb ei gilydd: canys yr hwn &s;ydd yn caru arall, a gyflawnodd y gyfraith.</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Epy&s;tol ar y Sul cyntaf o'r Adfent. <HI>Exod. 20.14. Deut. 5.18.</HI></NOTE> Canys hyn, na odineba, na ladd, na le|dratta, na ddwg gam de&s;tiolaeth: na thrachw|anta, ac os oes [vn] gorchymyn arall, y mae wedi ei gynnwys yn grynno yn yr ymadrodd hwn,<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 19.18. Math. 22.39. Marc. 12.31. Gal. 5.14. Iago. 2.8. 1. Tim. 1.5.</NOTE> c&acirc;r dy gymydog fel ti dy hun.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Cariad ni wna ddrwg i'r cymydog, * am hynny cariad yw cyflawnder y ddeddf.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A hynny gan weled yr am&s;er, [ei bod] hi weithian yn bryd i ddeffroi o gy&s;cu: canys yr awr hon y mae ein iechydwriaeth yn n&ecirc;s n&acirc; phan greda&s;o<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y n&ocirc;s a aeth heibio, a'r dydd &s;ydd yn ne|&s;au, am hynny bwriwn ymmaith weithredoedd y tywyllwch, a gwi&s;cwn arfau y goleuni.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Rhodiwn yn weddus [megis wrth] liw dydd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 21. 34.</NOTE> nid mewn cyfeddach a meddwdod, nid mewn cydorwedd ac anlladrwydd, nid mewn cynnenn, a chenfigen:</P>
<P N="14"><HI>14</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gal. 5.16. 1. Pct. 2.11.</NOTE> Eithr gwi&s;cwch am danoch yr Argl|wydd Ie&s;u Gri&s;t, ac na fydded eich gofal tros y cnawd er mwyn porthi ei chwantau.&lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>y mae yn cynghori na ddirmyger y gweiniaid o ffydd, 10 na farner neb am ei gydwybod mewn pethau cyffredin, 15 ond cyd-ddwyn o honom &acirc;'i gilydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YR vn &s;ydd wann o ffydd derbynniwch at|toch, [ond] nid i ymry&s;onnion dadleugar.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys y mae vn yn credu y gall fwyta p&ocirc;b peth: ac y mae arall yr hwn &s;ydd wann [ei ffydd] yn bwyta dail.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Na ddirmyged yr hwn &s;ydd yn bwyta, yr hwn nid yw yn bwyta: ac na farned yr vn ni fwytu, yr hwn &s;ydd yn bwyta: canys Duw a'i derbynniodd ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Iac. 4.12.</NOTE> Pwy wyt ti yr hwn wyt yn barnu gw&acirc;s g&wcirc;r arall&lpunctel; y mae efe yn &s;efyll neu yn cwympo iw arglwydd ei hun: ac efe a gynhelir, canys dichon Duw ei gynnal ef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y mae vn yn barnu fod dydd vwch law dydd, ac arall yn barnu fod p&ocirc;b dydd yn [ogyfu|wch,] bydded p&ocirc;b vn yn &s;iccr yn ei feddwl.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr hwn &s;ydd yn y&s;tyried dydd, i'r Arglw|ydd y mae yn y&s;tyried, a'r hwn nid yw yn y&s;ty|ried dydd, i'r Arglwydd y mae heb y&s;tyried, yr hwn &s;ydd yn bwyta i'r Arglwydd y mae yn bwyta, canys y mae yn diolch i Dduw, a'r hwn nid yw yn bwyta i'r Arglwydd y mae heb fwy|ta, ac y mae yn diolch i Dduw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys nid yw yr vn o honom yn byw iddo ei hun, ac nid yw yr vn yn marw iddo ei hun.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys os byw yr ydym, byw yr ydym i'r Arglwydd, os marw yr ydym, marw yr ydym i'r Arglwydd, am hynny pa vn bynnac yr y|dym a'i byw a'i marw, eiddo yr Arglwydd y|dym ni.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O blegit er mwyn hyn y bu farw Cri&s;t, ac yr adgyfodes, ac y bu fyw trachefn, fel yr argl|wyddiaethe ar y meirw a'r byw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pa ham gan hynny yr wyt ti yu barnu vy frawd&lpunctel; neu pa ham yr wyt yn dirmygu dy frawd&lpunctel; o herwydd ni a ymddango&s;wn oll ger bron gor&s;edd-faingc Cri&s;t.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys y mae yn &s;crifennedig, byw<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ay 45.23. Phil. 2.10.</NOTE> wy|fi medd yr Arglwydd: o blegit pob glin a blyga i mi, a phob tafod a gyffe&s;&s;a i Dduw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Felly ynte pob vn o honom a rydd gy|frif am dano ei hun i Dduw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny na farnwn mwyach n&ecirc;b ei gilydd, onid yn hytrach y&s;tyriwch hyn: na ro|ddo n&ecirc;b iw frawd achos tra~gwydd, neu rwy&s;tr.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Mi a wn, ac y mae yn &s;iccr gennif trwy 'r Arglwydd Ie&s;u, nad oes dim yn aflan o ho|naw ei hunan: onid yr vn &s;ydd yn tybied fod peth yn aflan, iddo ef y mae yn aflan.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Eithr os tri&s;teuir dy frawd o blegit bwyd nid wyt yr awr hon yn rhodio yn &ocirc;l cariad,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 8.11.</NOTE> na choll ef &acirc;'th fwyd, yr hwn y bu Cri&s;t farw tro&s;to.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Na chabler eich daioni chwi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys nid yw teyrnas Dduw fwyd a di|od,
<PB N="513" REF="536">onid, cyfiawnder, a thangneddyf, a llawe|nydd yn yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pwy bynnac gan hynny a wa&s;anaetho Gri&s;t yn y pethau hyn, &s;ydd gymmeradwy gan Dduw, a chanmoladwy gan ddynion.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Felly dilynwn ni y pethau &s;y o blegit tangneddyf: a'r pethau &s;y yn adeiliadu eu gi|lydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Na ddini&s;tria waith Duw er mwyn bwyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Tit. 1, 15.</NOTE> diau yw fod pob peth yn l&acirc;n: eithr drwg yw i'r dyn a fwytu drwy dramgwydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 8.13.</NOTE> Da yw na fwytaer cig, ac nad &ycirc;fer gw&icirc;n, na dim drwy 'r hyn y tramgwydder, neu y rhwy&s;trer, neu y gwanhaer dy frawd</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A oes ffydd gennit ti&lpunctel; bydded hi gyd &acirc; thi dy hun ger bron Duw: gwyn ei fyd yr vn nis barna ei hunan yn yr hyn y mae yn fodd|lawn iddo.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys yr vn a betru&s;a, os bwytu y mae yn farnedic, am nad yw efe yn bwyta o ffydd: pa beth bynnac nid yw o ffyd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">, pechod yw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Paul yn eu cyng-hori i gynnal ac i garu pawb ei gi|lydd wrth &s;iampl Cri&s;t. 9 A thrwy vnic drugaredd Dduw yr hon &s;ydd achos iechydwriaeth i'r ddwy|blaid. 14 Y mae efe yn dangos ei &s;erch iddynt hwy a'r eglwys. 30 Ac yn dymuno yr vn rhyw ganddynt hwy.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Nyni y rhai cedyrn a ddyl&ecirc;m ddwyn gwe~|did yr ang-hedyrn, ac nid ein boddhau ein hunain.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Am hynny boddhaed pawb o honom ei gy|mydog yn yr hyn &s;ydd dda i adeilad.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys Cri&s;t nis boddh&acirc;odd ei hunan, eithr megis y mae yn &s;crifennedic:<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 69.10.</NOTE> gwrad|wyddiad y rhai a'th wradwydda&s;ant di, a &s;yr|thiodd arnafi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> &rindx; Canys y pethau a &s;crifennwyd ym mlaen llaw,<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol ar yr ail Sul o'r Adfent.</NOTE> er addy&s;c i ni yr &s;crifennwyd hwy, fel y gallem trwy ammynedd a chy&s;&s;ur yr &s;cry|thurau gael gobaith.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A Duw yr ammynedd a'r cy&s;&s;ur a roddo i chwi<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 1.10.</NOTE> &s;ynnied yr vn peth [bawb] &acirc;'i gilydd yn &ocirc;l Cri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Megis o gytundeb, ac o vn genau y gall|och foliannu Duw, a Thad ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O herwydd pa ham derbynniwch bawb eu gilydd, megis y derbynniodd Cri&s;t ninnau i o|goniant Duw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yr wyf yn dywedyd wneuthur Ie&s;u Gri&s;t yn wenidog i'r enwaediad er mwyn gwi|rionedd Duw, er cadarnhau yr addewidion a [wnaethpwyd] i'r tadau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac fel y rhodde y cenhedloedd ogoniant i Dduw am ei drugaredd, fel y mae yn &s;crifen|nedig: am hyn i'th gyffe&s;&s;af ym mhlith y cen|hedloedd, ac y canaf i'th enw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A thrachefu y dywed:<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 32.43.</NOTE> ymlawenhewch genhedloedd gyd &acirc;'i bobl ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A thrachefn,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 117.1.</NOTE> molwch yr Arglwydd yr holl genhedloedd, a chydfolwch ef yr holl bo|bloedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A thrachefn E&s;aias a ddywed,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 11.10.</NOTE> fe fydd gwreiddin Ie&s;&s;e, a'r hwn a gyfyd i lywodraethu yr cenhedloedd, yn hwnnw y gobeitha y cen|hedloedd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A Duw 'r gobaith a'ch cyflawno o b&ocirc;b llawenydd a thangneddyf, gan gredu fel eich amlhaer yng-obaith trwy nerth yr Y&s;pryd gl&acirc;n.&lindx;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac y mae yn &s;iccr gennif fi fy hun am danoch chwi fy mrodyr, eich bod chwi yn llawn daioni ac yn gyflawn o bob gwybodaeth, ac y medrwch gynghori eu gilydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Er hynny frodyr mi a &s;crifennais attoch yn h&ycirc;fach, fel vn yn dwyn ar gof i chwi, trwy y gr&acirc;s a roddwyd i mi gan Dduw,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> I fod o honof yn wa&s;anaethwr Ie&s;u Gri&s;t ym my&s;c cenhedloedd, ga~ weithio trwy Efengyl Dduw, fel y bydde offrymmiad y cenhedloedd yn gymmeradwy, wedi ei &s;ancteiddio gan yr Y&s;yryd gl&acirc;n.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y mae i mi gan hynny a ymlawenych|wyf yng-Hri&s;t Ie&s;u, yng-hyfryw bethau, ac a [berthyn] i Dduw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Am na feiddiaf yngen am ddim, a'r nis gwnaeth Cri&s;t trwofi i [wneuthur] y cenhed|loed yn vfydd ar air a gweithred.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Trwy nerth arwyddion a rhyfeddodau gan nerth Y&s;pryd Duw: hyd pan o Ieru&s;alem ac o amgylch hyd Iilyricum y llenwais E|fengyl Cri&s;t.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac felly gan amgylchu i bregethu 'r E|fengyl nid lle yr henwid Cri&s;t, rhag bod i mi a|dailad ar &s;ail n&ecirc;b arall.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Eithr megis y mae yn &s;crifennedic:<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 52.14.</NOTE> y neb ni fynegwyd iddynt am dano ef, ai gwelant ef, a'r rhai ni chlyw&s;ant a ddeallant.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Am hynny hefyd im<NOTE N="*" PLACE="marg">Cap. 1.13. 1. the&s;&s;. 2.17.</NOTE> lluddiwyd i yn fy|nych i ddyfod attoch chwi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Eithr yr awr hon (am nad oes i mi le mwy yn yr ardalau hyn,<NOTE N="*" PLACE="marg">Cap. 1.10.</NOTE> a hefyd bod arnaf chwant er ys llawer o flynyddoedd i ddyfod attoch chwi)</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pan elwyf i Hi&s;paen, y deuaf attoch chwi: canys yr wyf yn gobeithio wrth fyned heibio y caf eich gweled, a'm hebrwng gennych yno, wedi i mi yn gyntaf gael fyng-wala o honoch.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac yr awr hon yr wyf yn myned i Ieru|&s;alem i weini i'r &s;ainct.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys rhyngodd bodd i'r [rhai o] Mace|donia ac Achaia, wneuthur rhyw gymmorth i'r &s;ainct tlodion y rai ydynt yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Canys rhyngodd bodd iddynt a'u dyled|w&ycirc;r ydynt:<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor 9. 11.</NOTE> o blegit os y cenhedloedd a gaw|&s;ant ran o'u pethau y&s;prydol hwynt, hwythau hefyd a ddylent weini iddynt bethau cnawdol.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yna wedi i mi orphen hyn, a &s;elio iddynt y ffrwyth hwn, mi a ddeuaf heboch i'r Hi&s;paen.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac mi a wn pan ddelwyf attoch, y deuaf &acirc; chyflawnder bendith Efengyl Gri&s;t.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Hefyd frodyr yr wyf yn attolwg er mwyn ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t, ac er cariad
<PB REF="537">yr Y&s;pryd,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cor. 1.11.</NOTE> ymegnio o honoch, gyd &acirc; mi me|wn gweddiau at Dduw tro&s;of,</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A'r fy rhyddhau oddi wrth y rhai &s;ydd yn annufydd yn Iudaea, ac i'm gweinidogaeth yr ho~ &s;ydd iw [gwneuthur] yn Ieru&s;alem, fod yn gymmeradwy gan y &s;ainct.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Fel y gallwyf ddyfod attoch mewn lla|wenydd trwy ewyllys Duw, ac ymlonni gyd &acirc; chwi.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A Duw 'r heddwch [fyddo] gyd &acirc; chwi oll. Amen.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Wedi annerch llawer, 17 Y mae yn eu rhybyddio i ochelud gau frodyr. 20 Gan weddio a diolch i Dduw tro&s;tynt hwy.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YR wyf yn gorchymyn i chwi Phoebe ein chwaer, yr hon &s;ydd wenidog i eglwys Cenchrea:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dderbyn o honoch hi yn yr Arglwydd me|gis y mae yn addas i &s;ainct, a'i chynnorthwyo ym mhob neges y byddo rhaid iddi wrth eich help: canys hi a gynnorthwyodd lawer, a minne hefyd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Anherchwch<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 18.2.</NOTE> Pry&s;cilla ac Aquila fyng|hydweith-w&ycirc;r yng-Hri&s;t Ie&s;u:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> (Y rhai a ddoda&s;ant i lawr eu gyddfau eu hunain tros fy mywyd i, i'r rhai nid wyfi yn v|nic yn diolch, onid hefyd holl eglwy&s;ydd y cen|hedloedd)</P>
<P N="5"><HI>5</HI> [Anherchwch] hefyd yr eglwys yr ho~ &s;ydd yn eu t&ycirc; hwy, anherchwch fy annwyl Epenetus yr hwn yw blaen-ffrwyth Achaia yng-Hri&s;t.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Anherchwch Mair yr hon a gymmerodd boen lawer dro&s;om ni.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Anherchwch Andronicus, ac Iunia fyng|heraint a'm cydgarcharorio~, y rhai &s;y hynod ym mhlith yr Apo&s;tolion, y rhai oeddynt yng-Hri&s;t cyn n&acirc; myfi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Anherchwch Amplias fy annwylyd yn yr Arglwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Anherchwch Vrbanus ein cydweith-wr ac Stachys fy annwylyd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Anherchwch Appelles y profedic yng-Hri&s;t, anherchwch y rhai &s;y o [d&ycirc;lwyth] Ari|&s;tobulus.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Anherchwch Herodian fyng-h&acirc;r: an|herchwch y rhai &s;y o [d&ycirc;lwyth] Narci&s;&s;us, y rhai ydynt yn yr Arglwydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Anherchwch Triphania a Thripho&s;a, y rhai a gymmera&s;ant boen yn yr Arglwydd: anherchwch yr annwyl Per&s;is, yr hon a gym|merodd boen lawer yn yr Arglwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Anherchwch Rufus etholedig yn yr Ar|glwydd, a'i fam ef a minne.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Anherchwch A&s;yncritus, Phlegontes, Herma, Patrobas, Mercurius, a'r brodyr y rhai [&s;y] gyd ag hwy.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Anherchwch Philologus ac Iulia, Ne|reus a'i chwaer, ac Olympa, a'r holl &s;ainct y rhai ydynt gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 16.20. 2. cor. 13.12. 1. per. 5.14.</NOTE> Anherchwch y naill y llall &acirc; chu&s;an &s;anctaidd: y mae eglwys Gri&s;t yn eich annerch.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac yr wyf yn attolwg i chwi frodyr e|drych yn graff ar y rhai &s;y yn peri ang-hydfod a rhwy&s;trau yn erbyn yr athrawiaeth a ddy&s;ca|&s;och<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Ioan. 10.</NOTE> ac ymogelwch rhagddynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys y rhai &s;y gyfryw nid ydynt yn gwa|&s;anaethu yr Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t, eithr eu boli|au en hunain, a thrwy eiriau t&ecirc;g, a gweniaith yn twyllo calonnau y rhai diddrwg.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys eich vfydd-dod chwi a ddaeth ar ll&ecirc;d at bawb &ocirc;ll: yr wyf yn llawen gan hynny am danoch, ac etto mi a ewylly&s;iaf eich bod yn ddoethion tu ag at ddaioni, ac yn ddiniwed tu ag at ddrygioni.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A Duw y tangneddyf a &s;athr Satan tann eich traed heb o hir: Gras ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t fyddo gyd &acirc; chwi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y mae<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 16.1.</NOTE> Timotheus fyng-hydweith-wr a Lucius, ac Ia&s;on, a So&s;ipater fyng-heraint yn eich annerch.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yr ydwyfi Tertius yn eich annerch yn yr Arglwydd, yr hwn a &s;crife~nodd yr Epi&s;tol hwn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y mae Gaius fy lletteu-wr a'r holl egl|wys yn eich annerch: y mae Era&s;tus gorch|wiliwr y ddinas yn eich annerch, a'r brawd Quartus.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Gr&acirc;s ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t a fyddo gyd &acirc; rhwi oll. Amen.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Iddo ef yr hwn a ddichon eich cadarn|hau,<NOTE PLACE="marg">Ephe&s; 3.20.</NOTE> yn &ocirc;l fy Efengyl a phregethiaid Ie&s;u Gri&s;t,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 3 9. colo&s;&s;. 1.26.</NOTE> gan ymddadcuddiad y dirgelwch, yr hwn oedd gyfrinachol er yn oes oe&s;oedd:</P>
<P N="26"><HI>26</HI> (Ac ar yr awr hon a eglurhawyd, ac a gy|hoeddwyd ym mhlith yr holl ge~hedloedd trwy &s;crythurau 'r prophwydi, wrth o rchymyn y tra|gywyddol Dduw er mwyn vfydd-dod ffydd)</P>
<P N="27"><HI>27</HI> I Dduw [meddaf] yr vnic ddoeth, by|dded y gogoniant trwy Ie&s;u Gri&s;t yn oes oe<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">|edd. Amen.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn Epi&s;tol <HI>Paul</HI> at y Rhufeiniaid, yr hwn a &s;crifennwyd o Corinth, <HI>ac a anfonwyd</HI> gyd &acirc; Phoebe, yr hon oedd wenidog yr eglwys yn Cenchrea.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="1 Corinthians" TYPE="book">
<PB N="514" REF="537">
<HEAD>Yr Epi&s;tol cyntaf i Sanct Paul at y Corinthiaid.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Paul yn annerch y Corinthiaid, ac yn diolch am y gr&acirc;s a rodda&s;e Duw iddynt. 10 Yn dymuno vndeb. 14 Yn dangos y rhai a fedyddia&s;e efe. 18 Beth yw &s;yn|nwyr bydol i'r Efengyl.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_PAul yr hwn a alwyd [i fod] yn Apo&s;tol Ie&s;u Gri&s;t, trwy ewyllys Duw, a'r brawd So&s;t|henes:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> At eglwys Dduw yr hon &s;ydd yn Corinth,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. The&s;. 4.7. ruf. 1.7. ephe. 1.1. colo&s;. 1.22. 2. tim. 1.9.</NOTE> at y rhai a &s;anc teiddi|wyd yng-Hri&s;t Ie&s;u, * y rhai a elwir yn &s;ainct gyd &acirc; phawb, a alwo ar enw yr Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t, ym mhob man o'r eiddynthwy a ninnau,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gr&acirc;s [fyddo] gyd &acirc; chwi, a thangneddyf gan Dduw ein Tad, a chan yr Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> &rindx; I'm Duw yr wyf yn diolch dro&s;och chwi yn oe&s;tad, am y gr&acirc;s Duw a rodded i chwi yn Ie&s;u Gri&s;t,<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol yr 18. Sul ar &ocirc;l y Drindod.</NOTE></P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am eich cyfoethogi ym mhob peth ynddo ef, mewn pob ymadrodd, a phob gwybodaeth:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Megis y cadarnhauwyd te&s;tiolaeth Cri&s;t ynoch,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Fel nad ydych chwi yn ddiffygiol o vn dawn<NOTE N="*" PLACE="marg">Tit. 2.11. philip. 3.20.</NOTE> gan ddi&s;gwil am ymddango&s;iad ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr hwn hefyd a'ch cadarnh&acirc; chwl hyd y diwedd yn ddiargyoeddus yn nydd ein Hargl|wydd Ie&s;u Gri&s;t.&lindx;</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. The&s;&s;. 5.24.</NOTE> Ffyddlawn yw Duw trwy yr hwn i'ch galwyd i gymdeithas ei Fab ef Ie&s;u Gri&s;t ein Harglwydd ni.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yr wyf yn atolwg i chwi frodyr, trwy enw ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t, ar ddy|wedyd o bawb o honoch chwi yr vn peth, ac na byddo ymbleidio yn eich plith, eithr bod o hon|och wediymgy&s;&s;ylltu yng-hyd, yn vn feddwl, ac yn vn arn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys fe ddango&s;wyd i mi am danoch chwi fy mrodyr, gan y rhal [&s;y o d&ycirc;] Cloe, fod cynhennau yn eich my&s;c chwi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Hyn yr ydwyf yn ei ddywedyd,<NOTE PLACE="marg">Act. 18.24.</NOTE> bod pob vn o honoch yn dywedyd, yr ydwyfi yn eiddo Paul, minne yn eiddo Apollos, minne yn eiddo Cephas, minne yn eiddo Cri&s;t.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">annwyd Cri&s;t&lpunctel; ai Paul a groes-hoe|liwyd tro&s;och? neu ai yn enw Paul i'ch by|dyddiwyd chwi&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr ydwyf yn diolch i Dduw, na fedyddi|ais i neb o honoch,<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 18.8.</NOTE> ond Cri&s;pus a Gaius,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Rhag i neb ddywedyd i mi fedyddio yn fy enw fy hunan.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Mi a fedyddiais hefyd dylwyth Stepha|nas, ac ni wn a fedyddiais i neb arall.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys ni anfonodd Cri&s;t fi i fedyddio, onid i efengylu,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gal. 5.4. 2. per. 1.16.</NOTE> nid mewn doethineb ymad|rodd, rhag gwneuthur croes Cri&s;t yn ofer:</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O herwydd pregethu y groes, nid yw ond ynfydrwydd gan y rhai colledig, eithr<NOTE N="*" PLACE="marg">Rom. 1.16.</NOTE> nerth Duw ydyw i ni y rhai &s;y gadwedig.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys &s;crifennedic yw,<NOTE PLACE="marg">E&s;ai. 29.14.</NOTE> mi a ddeleuaf ddoethineb y doethion, ac a fwriaf ymmaith ddeall y rhai dehallus.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Pa le y mae 'r doeth&lpunctel; mae 'r &s;crife~nudd&lpunctel; mae ymholudd y byd hwn&lpunctel; oni wnaeth Duw ddoethineb y byd hwn yn ynfydrwydd&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> O blegit gan yn noethineb Duw nad adnabu y byd trwy doethineb mo Dduw, fe welodd Duw yn dda trwy ffolineb pregethiad, gadw y rhai yn credu.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> O blegit y mae yr Iddewon yn gofyn arwydd, a'r Groeg-w&ycirc;r yn cei&s;io doethineb,<NOTE PLACE="marg">Mat. 12.38.</NOTE></P>
<P N="23"><HI>23</HI> Eithr yr ydym ni yn pregethu Cri&s;t wedi ei groe&s;-hoelio, i'r Iddewon yn dramgw|ydd, ac i'r Groeg-w&ycirc;r yn ffolineb,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ond i'r Addewon a'r Groeg-w&ycirc;r y rhai a alwyd, yn Gri&s;t, yn nerth Duw, ac yn ddoe|thineb Duw.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys ffolineb Duw &s;ydd ddoethach n&acirc; dynion: a gwendid Duw &s;ydd gryfach n&acirc; dy|nion.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Chwi a welwch eich galwedigaeth (fro|dyr) nad llawer o ddoethion yn ol y cnawd, nad llawer o gedyrn, nad llawer o foneddigion,</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Eithr Duw a etholodd ffol bethau y byd i wradwyddo y doethion, a gwael bethau y byd, a etholodd Duw i wradwyddo y cedyrn.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> A Duw a ddewi&s;odd y pethau di&s;tadl yn y byd, a'r pethau dirmygus, a'r pethau nid yd|ynt[ddim] er deleu y pethau ydynt [beth,]</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Fel na orfoledde vn cnawd ger ei fron ef.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Eithr yr ydych chwi &ocirc; honaw ef yng-Hri&s;t Ie&s;u, yr hwn a ddarfu i Dduw ei wneu|thur yn ddoethineh i ni, ac yn gyfiawnder, ac yn &s;ancteiddrwydd, ac yn ymwared.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Fel y mae yn &s;crifennedig,<NOTE PLACE="marg">Iere. 9.23.</NOTE> yr hwn a ymorfoleddo, ymorfoledded yn yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am ddull ei bregeth ef. 10 Am waith Y&s;pryd Duw yn y duwiol. 14 Am wr naturiol, beth a all efe heb yr Y&s;|pryd hwn.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A myfi (frodyr) pan ddatthym attoch ni ddaethym &acirc;<NOTE N="*" PLACE="marg">Cap. 1.17.</NOTE> godidogrwydd ymadrodd neu ddoethineb, gan fynegu i chwi de&s;tiolaeth Dduw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys ni fernais i mi &wcirc;ybod dim yn eich plith, ond Ie&s;u Gri&s;t, ac yntef wedi ei groe&s;|hoelio.</P>
<PB REF="538">
<P N="3"><HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 18.1.</NOTE> A mi a fum yn eich my&s;c mewn gwen|did, ac ofn, a dychryn mawr.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac ni bu fy ymadrodd na'm pregeth<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Per. 1.16.</NOTE> mewn geiriau i ddenu &acirc; doethineb ddynawl, ond yn e|glurh&acirc;d yr Y&s;pryd a nerth.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fel na bydde eich ffydd mewn doethineb dynion, ond mewn nerth Duw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A doethineb yr ydym ni yn ei thraethu ym my&s;c rhai perffaith, nid ddoethineb y byd hwn, na thywy&s;ogio~ y byd hwn y rhai &s;y yn diflannu:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Eithr yr ydym ni yn traethu doethineb Duw mewn dirgeledigaeth yr hon oedd guddi|edic, ac a ragordeiniodd Duw i'n gogoniant ni cyn bod y byd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr hon ni adnabu neb o dywy&s;ogion y byd hwn, o herwydd pes adwaena&s;ent ni chro|e&s;-hoelia&s;ent Arglwydd y gogoniant.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eithr fel y mae yn &s;crifennedic:<NOTE PLACE="marg">E&s;ai. 64.4.</NOTE> y pethau ni welodd llygad, ac ni chlywodd clu&s;t, ac ni dda|eth i galon d&ycirc;n: yr hyn a ddarparodd Duw i'r rhai a'i carant ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eithr Duw a'u heglurodd i ni trwy ei Y&s;|pryd, canys yr Y&s;pryd &s;ydd yn chwilio pob peth, ie dyfnion bethau Duw hefyd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys pa dd&ycirc;n a edwyn bethau d&ycirc;n, ond y&s;pryd d&ycirc;n yr hwn &s;ydd ynddo ef&lpunctel; felly yr vn|wedd, nid edwyn neb bethau Duw, ond Y&s;pryd Dduw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac nyni a dderbynia&s;om nid y&s;pryd y byd, ond yr Y&s;pryd yr hwn [&s;ydd] o Dduw, fel y gwypom y pethau a roddes Duw i ni.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yr hyn yr ydym ni hefyd yn eu traethu nid &acirc;r<NOTE N="*" PLACE="marg">Cap. 1.17.</NOTE> geiriau a ddy&s;cir gan ddoethineb dynol, ond a ddy&s;cir gan yr Y&s;pryd gl&acirc;n, gan gydfar|nu pethau y&s;prydol &acirc; phethau y&s;prydol.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eithr d&ycirc;n anianol nid yw yn deall y pe|thau &s;ydd o Y&s;pryd Duw, canys ffolineb ydynt ganddo ef, ac ni &wcirc;yr beth ydynt, o blegit yn y&s;|prydol y bernir hwynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ond yr hwn &s;ydd y&s;prydol, a &wcirc;yr farnn pob peth, ac ni fernir ef gan neb.</P>
<P N="16"><HI>16</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 40.13. doeth. 9.13. Ruf. 11.34.</NOTE> Canys pwy a wybu feddwl yr Arglw|ydd fel y cy&s;ur wydde efe ef&lpunctel; ond y mae gennym ni feddwl Cri&s;t.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Paul yn ceryddu anghytundeb. 8 Yn cyffelybu yr A|po&s;tolion i lafurwyr. 11 A phregethiad yr Efengyl i adailadaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Myfi (frodyr) ni allwn lefaru wrthych megis wrth rai y&s;prydol, ond megis rhai cnawdol, ac megis plant bychain yng-Hri&s;t.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Rhoddais Iaeth i chwi iw yfed, ac nid bwyd, am na's gallech [amgen,] ac ni's gellwch etto.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys cnawdol ydych chwi etto: canys tra fyddo yn eich plith chwi genfigen, ac ymry|&s;on a chynhennau, ond ydych chwi yn gnawdol, ac yn rhodio yn ddynol&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys tra dywedo vn, myfi ydwyf eiddo Paul, arall, myfi wyf eiddo Apollos, ond ydych chwi yn gnawdol&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys, pwy yw Paul? pwy yw Apollos&lpunctel; ond gweinidogion trwy y rhai y creda&s;och, a [hynny] fel y rhoddes yr Arglwydd i bawb&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Myfi a blennais, Apollos a ddyfrhaodd, ond Duw a roddes y cynnydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Felly nid yw yr hwn &s;ydd yn pla~nu ddim, na'r hwn &s;ydd yn dyfrhau, ond Duw yr hwn &s;ydd yn rhai y cynnydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr yr hwn &s;ydd yn plannu, a'r hwn &s;ydd yn dyfrhau ydynt vn,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 62.12. gal. 6.5.</NOTE> a phob vn a dderbyn ei briod wobr ei hun yn &ocirc;l ei lafur ei hun.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys cyd-weithw&ycirc;r i Dduw ydym ni, chwithau ydych lafur-waith, ac adeiladaeth Duw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yn &ocirc;l gr&acirc;s Duw, yr hwn a ddodwyd i mi, megis pen-&s;aer celfydd, go&s;odais i y &s;ail, ac y mae arall yn goruwch-adailadu, ond edryched pawb, pa wedd y mae yn goruwch-adailadu.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys ni all neb o&s;od &s;ail arall, amgen n&acirc;'r hwn a o&s;odwyd, yr hwn yw Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Os adailada neb ar y &s;eiliad hwn, aur, ari|an, meini gwerthfawr, coed, gwair [neu] &s;ofl,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gwaith Pawb a amlygir: canys y dydd a'i dengys: o blegit gan y t&acirc;n y dadcuddir, a'r t&acirc;n a brawf waith pawb, pa fath &s;ydd arno.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Os gwaith neb yr hwn a oruwch-adaila|do efe a erys, efe a dderbyn wobr.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Os llyf<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> gwaith neb, efe a gaiff golled, eithr efe a fydd cadwedic, ond er hynny megis trwy d&acirc;u.</P>
<P N="16"><HI>16</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cor. 6.16.</NOTE> Oni &wcirc;yddoch chwi, mai teml Dduw ydych, a bod Y&s;pryd Duw yn aros ynoch?</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Os llygra neb deml Dduw, Duw a lygra hwnnw: canys &s;anctaidd yw teml Dduw yr hon ydych chwi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Na thwylled neb ei hunan, od oes neb yn eich my&s;c yn tybied ei fod ei hun yn ddoeth yn y byd hwn: bydded ffol fel y byddo ddoeth.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys doethineb y byd hwn [&s;ydd] ffolineb gyd &acirc; Duw, o herwydd&s;crife~nedic yw,<NOTE N="*" PLACE="marg">Iob. 5.13.</NOTE> y mae efe yn dal y doethion yn eu cyfrwy&s;tra.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac eil-waith:<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 94.11.</NOTE> y mae yr Arglwydd yn adnabod meddyliau y doethion mai ofer, ydynt.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Am hynny, na orfoledded neb mewn dy|nion, canys pob peth oll &s;ydd eiddoch chwi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Os Paul, os Apollos, os Cephas, os y byd, os bywyd, os angeu, os pethau pre&s;ennol, os pethau a ddaw y maent yn eiddoch chwi oll,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A chwithau yn eiddo Cri&s;t, a Chri&s;t yn eiddo Duw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Swydd gwenidog eglwy&s;ig. 7. Nailldueth rhai yn y &s;wydd. 9 Dirmyg y gweinidogion, au buchedd a'u poen. 15 Paul yn dango<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ei <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> arnynt yn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> Tymoth<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">us attynt, 19. Ac yn addaw dyfod ei hun.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; CYmmered d&ycirc;n nyni fel hyn,<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol ar y trydydd Sul o'r Adfent.</NOTE> megis gweinidogion i Gri&s;t, a gorchwylwyr ar ddirgeledigaethau Duw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Am ben hyn, y gofynnir gan y gorchwyl|w&ycirc;r gael vn yn ffyddlon.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Eithr am danaf fi lleiaf <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> gennif, fy
<PB N="515" REF="538">marnu gennych chwi, neu gan farn d&ycirc;n: ac nid wyf chwaith yn fy marnu fy hunan.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys ni wn i fy mod yn euog o ddim, ond er hynny ni'm cyfiawnheuir, eithr yr Arglw|ydd yw yr hwn &s;ydd yn fy marnu.</P>
<P N="5"><HI>5</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 7.1. ruf. 2.1.</NOTE> Er mwyn hynny na fernwch ddim cyn yr am&s;er, oni ddelo yr Arglwydd yr hwn a oleua ddirgelion y tywyllwch, ac a eglura feddyliau y galon, ac yna y bydd y glod i bawb gan Dduw. &lindx;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r pethau hyn frodyr, a fwriais attaf fy hun, ac at Apollos yn &s;iampl, er eich mwyn chwi, fel y gallech ddy&s;cu gennym ni, na byddo i neb fod yn ddoethach nag y mae yn &s;crifenne|dic, fel na ymchwytho y naill yn erbyn y llall er mwyn neb.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pwy a'th nailltuodd di&lpunctel; beth hefyd &s;ydd gennit ar nas derbynnai&s;t&lpunctel; ac os derbynniai&s;t pa ham yr wyt ti yn ymorfoleddu megis na's derbynnia&s;it&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr awr hon yr ydych chwi yn llawn, yn awr yr aethoch yn gyfoethogion, teyrna&s;a&s;och hebom ni: ac &ocirc;ch Dduw na baech yn teyrna&s;u, fel y teyrna&s;em ninnau gyd &acirc; chwi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys tybied yr wyf, ddarfod i Dduw ein dangos ni yr Apo&s;tolion diweddaf, fel rhai we|di eu bwrw i angeu, am ein gwneuthur ni yn ddrych i'r b&ycirc;d, ac i'r angelion, ac i ddynion.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Nyni [ydym] ffyliaid er mwyn Cri&s;t, a chwithau yn ddoethion yng-Hri&s;t, nyni yn wei|niaid, a chwithau yn gryfion, chwy-chwi yn anrhydeddus, a ninnau yn ddirmygus.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Hyd yr awr hon yr ydym ni yn dwyn ne|wyn a &s;yched, ac yr ydym ni yn noethion, ac yn cael cernodiau, ac yn gyrwydrus.</P>
<P N="12"><HI>12</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 20 34. 1. the&s;&s;. 2.9. 2. the&s;&s;. 3.8.</NOTE> Ac yr ydym yn llafurio gan weithio &acirc;'n dwylo ein hunain, pan i'n difenwir yr ydym yn bendithio, pan i'n herlidir yr ydym yn dioddef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 5.44. luc. 23.34. act. 7.60.</NOTE> Pan i'n ceblir yr ydym yn gweddio, fel y&s;cubion y byd y gwnaethywyd ni, [a] &s;orod pob dim hyd yn hyn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Nid wyf fi yn &s;crifennu hyn i'ch gwrad|wyddo chwi, ond i'ch rhybuddio yr wyf fel fy mhlant annwyl.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys pe bydde i chwi ddeng-mil o a|thrawon yng-Hri&s;t, er hynny nid oes nemmawr o dadau: canys myfi a'ch cenhedlais yng-Hri&s;t Ie&s;u trwy yr Efengyl.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny yr wyf yn attolwg i chwi: byddwch ddilynwyr i mi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O blegit hyn yr anfonais attoch Timo|theus yr hwn yw fy annwyl fab a ffyddlawn yn yr Arglwydd, yr hwn a goffa i chwi fy ffyrd: yng-Hri&s;t, megis yr wyf ym-mhob man yn a|thrawiaethu yn yr eglwy&s;ydd oll.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y mae rhai wedi chwyddo megis na dde|lwn i mwy attoch.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Eithr mi a ddeuaf attoch ar fyrder,<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 18.21. Iac. 4.15.</NOTE> os ewylly&s;ia yr Arglwydd, ac a fynnaf &wcirc;ybod nid [yn vnic] eiriau y rhai &s;y yn chwyddo eithr [eu] gallu,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Canys nid yw teyrnas Dduw mewn gair, eithr mewn gallu.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Beth a ewylly&s;iwch&lpunctel; ai &acirc; gwialen y deuaf attoch, ynte &acirc; chariad, ac y&s;pryd addfw|ynder.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am lo&s;c-ach, &s;ef godineb o fewn cyfagos achau, ac am e&s;cymmundod. 8 Am gyfeillach &acirc; rhai drwg.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">MAe yr gair yn hollawl, fod yn eich plith odineb, a chyfryw odineb, ac na henwir vn-waith ym my&s;c y cenhedloedd: [&s;ef]<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit. 18.8.</NOTE> cael o vn wraig ei d&acirc;d.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac yr ydych chwi wedi ymchwyddo, ac ni alara&s;och yn hytrach, fel y tynnid o'ch my&s;c rhwi y neb a wnaeth y weithred hon.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys myfi yn ddiau fel ab&s;ennol yn y corph etto yn bre&s;ennol yn yr y&s;pryd, a fernais fel pe byddwn bre&s;ennol am yr hwn a wnaeth y peth hyn,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gwedi ichwi ymgynnull, a'm hy&s;pryd inne, yn enw ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t, gyd ag awdurdod ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ddodi y fath ddyn i Satan, er dini&s;tr ar y cnawd, fel y byddo yr y&s;pryd yn gadwedig yn nydd yr Arglwydd Ie&s;u.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Nid da yw eich gorfoledd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Gal. 5.9.</NOTE> oni wyddoch y &s;ura ychydig lefain yr holl does&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny gl&acirc;nheuwch yr h&ecirc;n lefein, fel y byddoch chwi does newydd, megis yr ydych ddilefeinllyd: canys Cri&s;t ein Pa&s;c ni a aberth|wyd tro&s;om ni.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny cadwn &wcirc;yl, nid &acirc;'r h&ecirc;n lefein, na lefein drygioni, ac anwiredd, ond &acirc; bara cro|iw purdeb a gwirionedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Mi a &s;crifennais attoch mewn llythyr, nad ymgymmy&s;cech &acirc; godinebw&ycirc;r:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac nid yn hollawl &acirc; godinebw&ycirc;r y byd hwn, neu &acirc;'r cybyddion, neu &acirc;'r cribddeil-w&ycirc;r, neu ag eulyn addolw&ycirc;r, pe felly rhaid fydde i rhwi fyned allan o'r byd:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ond yn awr mi a &s;crifennais attoch, na wneloch ymgyfeillach: os bydd neb a henwir yn frawd yn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dineb-&wcirc;r, neu yn feddw, neu yn eulyn addolwr, neu yn gabl-&wcirc;r, neu yn feddw, neu yn gribddeiliwr, gyd a'r cyfryw vn ni [ddy|llech] fwyta:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys beth &s;ydd i mi a farnwyf ar y rhai &s;y oddi allan&lpunctel; onid y rhai &s;y i mewn yr ydych chwi yn eu barnu&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Eithr Duw &s;ydd yn barnu y rhai oddi allan, bwriwch ymmaith gan hynny o'ch plith [y d&ycirc;n] drygionus hwn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Paul yn cerryddu y Cri&s;tianogion y rhai oeddynt yn ymgyfreithio o flaen yr Ang-hri&s;tianogion. 12 Am rydd-did Cri&s;tianogion, 16 ac am wa&s;anaeth Duw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A feiddia vn ohonoch yr hwn y mae iddo fatter ar y llall, ymgyfreithio o flaen y rhai anghyfiawn, ac nid yn hytrach o flaen y &s;ainct&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Oni &wcirc;yddoch chwi y barna y &s;ainct y byd&lpunctel;
<PB REF="539">os trwoch chwi y bernir y byd, ai anaddas yd|ych chwi i farnu y pethau lleiaf&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Oni wyddoch chwi y barnwn ni yr ange|lion, ac oni [farnwn ni] bethau bydol&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Os oes gennwch gan hynny farnau by|dol, dodwch ar y faingc y rhai gwaelaf yn yr eglwys.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Er cywilydd i chwi yr ydwyf yn dywe|dyd wrthych, onid oes vn g&wcirc;r doeth yn eich plith&lpunctel; nac vn a fedro farnu rhwng [vn] a'i frawd&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ond bod y brawd yn ymgyfreithio &acirc;'r brawd, a hynny ger bron y rhai angrhedadwy.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny y mae diffyg mawr yn eich plith gan eich bod yn ymgyfreithio &acirc;i gilydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 5.39. luc. 6.29. ruf. 12.19. 1. the&s;&s;. 4.6.</NOTE> pa ham yn gynt, nad ydych chwi yn dioddef cam? pa ham nad ydych yn gynt yn cymmeryd colled&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr chwy-chwi &s;ydd yn gwneuthur cam, ac yn gwneuthur colled, a hynny i'r brodyr.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Oni &wcirc;yddoch chwi, na chaiff y rhai ang|hyfiawn etifeddu teyrnas Dduw&lpunctel; Na thwyller chwi: ni chaiff na godinebw&ycirc;r, nac eulyn addol|w&ycirc;r, na thorw&ycirc;r priodas, na drythyll-w&ycirc;r, na'r rhai Sodomiaidd,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Na lladron, na chybyddion, na meddwo~, na difen-w&ycirc;r, na chribddeil-w&ycirc;r feddiannu te|yrnas Dduw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Tit. 3.3.</NOTE> hyn fu rhai o honoch chwi, eithr yr ydych chwi wedi eich golchi, eithr wedi eich &s;ancteiddio, eithr wedi eich cyfiawnhau yn enw yr arglwydd Ie&s;u, a thrwy Y&s;pryd ein Duw ni.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pob peth &s;ydd gyfreithlon i mi, ond nid yw pob peth yn lle&s;-hau, pob peth &s;ydd gyfre|ithlon i mi, ond ni byddaf fi gaeth i ddim.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y bwyd i'r bol, a'r bol i'r bwyd, a Duw a ddini&s;tria b&ocirc;b vn o'r ddau, ac nid yw y corph i odi|neb, ond i'r Arglwydd, a'r Arglwydd i'r corph.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys Duw a gyfododd yr Arglwydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 6.5.</NOTE> ac a'n cyfyd ninnau trwy ei nerth ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Oni &wcirc;yddoch chwi fod eich cyrph yn ae|lodau Cri&s;t&lpunctel; gan hynny a gymmeraf fi aelo|dau Cri&s;t a'u gwneuthur yn aelodau puttain&lpunctel; na atto Duw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Oni &wcirc;yddoch chwi fod yr hwn. &s;ydd yn cydio &acirc; phuttain yn vn corph&lpunctel;<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 2.24. math. 19.5. marc. 10.8. ephe&s;. 5.31.</NOTE> canys y ddau (eb efe) fyddant vn cnawd:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ond yr hwn a gy&s;ylltir &acirc;'r Arglwydd vn y&s;pryd yw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gochelwch odineb, pob pechod a wnelo d&ycirc;n, oddi alla~ ei gorph y mae: ond yr hwn a wna odineb &s;ydd yn pechu yn erbyn ei gorph ei hun.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Oni &wcirc;yddoch chwi* fod eich corph yn deml i'r Y&s;pryt gl&acirc;n ynoch, yr hwn yr ydych yn ei gael gan Dduw, ac nad ydych yn eiddoch chwi eich hunain&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Pet. 1.15.</NOTE> Canys er gwerth y prynwyd chwi: gan hynny gogoneddwch Dduw yn eich corph, ac yn eich y&s;pryd y rhai ydynt eiddo Duw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae &s;anct Paul yn y bennod ymma oll, yn atteb i'r Corinthiaid yng-hylch priodas, ac yn dangos pa les, a pha afles y mae priodas yn ei beri.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC am y pethau yr &s;crifenna&s;och attaf: da i ddyn na chyffyrdde &acirc; gwraig.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ond rhag godineb cymmered pob d&ycirc;n ei wraig ei hun, a phob [gwraig] ei g&wcirc;r ei hun.</P>
<P N="3"><HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Pet. 3.7.</NOTE> Rhodded y g&wcirc;r i'r wraig ddyledus ewyll|ys d&acirc;, a'r vn wedd y wraig i'r g&wcirc;r.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Nid oes i'r wraig feddiant ar ei chorph ei hun, ond i'r g&wcirc;r: ac yr vn-ffunyd nid oes i'r g&wcirc;r feddiant ar ei gorph ei hun, ond i'r wraig.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Na &s;iommwch ei gilydd, oni bydd peth trwy gydundeb tros am&s;er, i gael hamdden i ymprydio, ac i weddio: ac eil-waith deuwch yng-hyd rhag i Satan eich temptio, o blegit eich anlladrwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A hyn yr wyf yn ei ddywedyd o ymgeledd nid o orchymyn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys mynnwn fod pawb fel [yr wyf] finne, eithr y mae i bawb ei ddawn ei hun gan Dduw, i vn fel hyn, i arall modd arall.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Dywedyd yr wyf wrth y rhai heb eu prio|ei, a'r gweddwon, mai da iddynt pes arhoent megis fy-fi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eithr oni allant ymgynnal, priodant, ca|nys gwell yw priodi nag ymlo&s;ci.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac am y rhai &s;y wedi eu clymmu trwy briodas nid myfi &s;ydd yn gorchymyn, ond yr Arglwydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 5.32 &amp; 19.9. marc. 10.11. luc. 16.18.</NOTE> nac ymadawed y wraig oddi wrth ei g&wcirc;r.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac os ymedu hi, arhoed heb priodi, neu cymmoder hi &acirc;'i g&wcirc;r: ac na ollynged y g&wcirc;r ei wraig ymmaith.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac wrth y llall dywedyd yr wyfi, ac nid yr Arglwydd: os bydd i vn brawd wraig ang|rhedadwy, na wrthoded efe mo honi hi, a hith|au yn fodlon i aros gyd ag ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r wraig, yr hon y mae iddi &wcirc;r heb gredu, ac yntef yn fodlon i aros gyd &acirc; hi, na wrthoded hi ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys y g&wcirc;r di-gred a &s;ancteiddir trwy y wraig, a'r wraig ddi-gred a &s;ancteiddir trwy y g&wcirc;r: pe amgen aflan yn ddiau fydde eich plant, eithr yn awr &s;anctaidd ydynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Eithr os yr anghredadyn a ymedu, yma|dawed, nid yw y brawd neu y chwaer gaeth yn y cyfryw [bethau,] eithr Duw a'u galwodd ni mewn heddwch.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> O herwydd beth a wyddo&s;t ti (&ocirc; wraig) a gedwi di dy &wcirc;r&lpunctel; a pheth a wyddo&s;t ti (&ocirc; &wcirc;r) a gedwi di dy wraig&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ond megis y darfu i Dduw rannu i bawb, megis y darfu i'r Arglwydd alw pawb, felly rhodied, ac fel hyn yr wyf fi yn ordeinio yn yr eglwy&s;i oll.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Os galwyd neb wedi ei enwaedu&lpunctel; nac ad-gei&s;ied [ddienwaediad:] os galwyd neb mewn dienwaediad&lpunctel; nac enwaeder arno.</P>
<PB N="516" REF="539">
<P N="19"><HI>19</HI> Enwaediad nid yw ddim, a dienwaediad nid yw ddim, ond cadwedigaeth gorchymynni|on Duw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 4.1.</NOTE> Arho&s;ed pob vn yn yr alwedigaeth i'r hon y galwyd ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ai yn w&acirc;s i'th alwyd&lpunctel; na fydded gwa|eth gennit, etto os gelli gael bod yn rhydd, mwynha [hynny] yn hytrach.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys y neb a alwyd yn w&acirc;s yn yr Ar|glwydd &s;ydd rydd i'r Arglwydd: hefyd yr hwn a alwyd yn rhydd, gw&acirc;s yw i Gri&s;t.</P>
<P N="23"><HI>23</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen 6.20. 1. Pet. 1.18.</NOTE> Er gwerth i'ch prynwyd, na fyddwch wei&s;ion dynion.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y brodyr, arho&s;ed pob d&ycirc;n yn y [cy|flwr] y galwyd ef gyd &acirc; Duw.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Tu ag at am weryfon, nid oes gennif vn gorchymyn ga~ yr Arglwydd: eithr yr ydwyf yn rhoddi cyngor, fel vn a gafas drugaredd gan yr Arglwydd i fod yn ffyddlon.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Am hynny tybied yr wyf mai da ydyw, [&icirc;e] mai da ydyw tros yr angen rhaid pre&s;ennol, i dd&ycirc;n fod felly.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A wyt ti yn rhwym i wraig? na chais dy ollwng yn rhydd, a wyt ti yn rhydd oddi wrth wraig? na chais wraig.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Hefyd os priodai&s;t, ni phechai&s;t, ac os pri|oda gweryf, ni phechodd: er hynny y cyfryw a g&acirc;nt flinder yn y cnawd, eithr yr wyf yn eich ar|bed chwi.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Dywedyd yr wyfi hyn frodyr, am fod yr am&s;er yn fyrr, y mae yn &ocirc;l fod y rhai fy a gwra|gedd iddynt megis pe byddent hebddynt,</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A'r rhai a &wcirc;ylant megis heb &wcirc;ylo, a'r rhai a lawenh&acirc;nt fel heb lawenhau, a'r rhai a brynant fel heb feddu,</P>
<P N="31"><HI>31</HI> A'r rhai a arferant y byd hwn, megis heb ei gamarfer: canys y mae dull y byd hwn yn myned heibio.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Eithr mynnwn eich bod yn ddiofal, yr hwn &s;ydd heb priodi &s;ydd yn gofalu am bethau yr Arglwydd: pa wedd y gall fodloni yr Ar|glwydd:</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Ond y neb a wreic&acirc;odd &s;ydd yn gofalu am bethau y b&ycirc;d, pa wedd y bodlona ei wraig.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Y mae gwahaniaeth hefyd rhwng gwraig [g&wcirc;r] a morwyn, y mae yr hon &s;ydd heb briodi yn gofalu am y pethau &s;ydd yn perthyn i'r Ar|glwydd, fel y byddo hi &s;anctaidd mewn corph, ac y&s;pryd, ac y mae yr hon &s;ydd wedi priodi yn gofalu am bethau bydol, pa fodo y rhynga hi fodd i'r g&wcirc;r.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Hyn yr wyf yn ei ddywedyd er lle&s;&acirc;d i chwi, nid i fwrw o honof fagl i chwi, eithr fel y glynoch yn weddus, ac yn dda wrth yr Arglw|ydd yn ddiwahan.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Ond os bydd neb yn tybied fod yn beth anweddaidd yn erbyn ei weryf, od aiff hi tros flodau ei hoedran, a bod yn angenrhaid hynny, gwnaed a fynno, nid yw yn pechu, priodant.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Ond yr hwn a &s;afo yn &s;iccr yn ei galon, ac yn afraid iddo, ac a meddiant ganddo ar ei e|wyllys ei hun, ac a fwriadodd hyn yn ei galon, ar gadw o honaw ei weryf, da y mae yn gwneu|thur.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Ac am hynny, yr hwn &s;ydd yn [ei] rho|ddi yn briod iydd yn gwneuthur yn dda, a'r hwn nid yw yn ei rhoddi yn briod &s;ydd yn gwneu|thur yn well.</P>
<P N="39"><HI>39</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 7.2.</NOTE> Y mae gwraig yn rhwym trwy y gy|fraith tra fyddo byw ei g&wcirc;r, ond o bydd marw ei g&wcirc;r, y mae hi yn rhydd i briodi y neb a fynno, yn vnic yn yr Arglwydd.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Eithr dedwyddach yw hi er hynny os e|rys hi felly yn fy marn i,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. The&s;. 4.8.</NOTE> ac yr wyfi yn tybied fod gennif Y&s;pryd Duw.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am aberth i'r eulynnod neu y gau-dduwiau, 9 am gydwybod wan.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC am y pethau a offrymmer i eulynnod, ni a &wcirc;yddom fod gan bawb o honom &wcirc;ybo|daeth, gwybodaeth &s;ydd yn chwyddo, a chariad &s;ydd yn adailadu.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Eithr os yw neb yn tybyed ei fod yn gwy|bod dim, ni &wcirc;yr efe etto ddim fel y dyle &wcirc;ybod.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ond od oes neb yn caru Duw, fe a adwei|nir hwn ganddo ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Am fwyta yr hyn a aberthir i eulynnodd: ni a &wcirc;yddom nad yw eulyn ddim yn y byd, ac nad oes vn Duw onid vn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys er bod rhai a elwir yn dduwiau, yn y nef, ac yn y ddaiar (megis y mae duwiau law|er, ac arglwyddi lawer)</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Er hynny, nid oes i ni ond vn Duw, [&s;ef] y Tad, o ba vn y mae pob peth, a ninnau ynddo ef:<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 13.13. I&s;o. 12.3.</NOTE> ac vn Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t trwy yr hwn [y mae] pob peth, a ninnau trwyddo ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond nid yw yr &wcirc;ybodaeth [hon] gan bawb, canys rhai a chanddynt gyd-&wcirc;ybod o'r eulyn hyd y pryd hyn, &s;ydd yn bwyta fel peth a aberthwyd i'r eulyn, ar felly gan fod eu cydwy|bod yn wan yr halogir hi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr nid yw bwyd yn ein gwneuthur yn gymmeradwy gan Dduw, canys os byt&acirc;wn nid ydym ni ddim helaethach, ac onis byt&acirc;wn nid ydym ni ddim prinnach.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ond gochelwch rhag i'ch rhydd-did chwi fod yn dramgwydd i'r rhai &s;y weiniaid.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys os gw&ecirc;l neb dydi yr hwn wyt &acirc; gwybodaeth cennit yn ei&s;tedd i fwyta yn nheml yr eulynnod, onid ydys yn cadarnhau ei gydwybod ef, ac yntef yn wan, i fwyta y pethau a aberthwyd i eulynnod&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 14.1<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> Ac a ddifethir trwy dy wybodaeth di y brawd gwan, tros yr hwn y bu Cri&s;t farw&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Felly trwy bechu yn erbyn y brodyr, a chan guro eu gwan gydwybod hwynt, yr ydych chwi yn pechu yn erbyn Cri&s;t.</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 14.2<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> Ac am hynny os fy mrawd a ymrwy|&s;tra er bwyd, m fwyt&acirc;f fi gig fyth, rhag i mi be|ri i'm brawd ymrwy&s;tro.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae yn &s;&ocirc;n am ei alwedigaeth ei hun, a'i frodyr yr A|po&s;tolion,
<PB REF="540">7 bod i'r gweinidog eglwy&s;ic gael ei fywyd wrth er wenidoga<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">th, 16 bod yn rhaid pre|gethu, 24 dammeg o red<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">g gyrfa.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">ONid wyfi yn Apo&s;tl&lpunctel; onid wyfi yn rhydd&lpunctel; oni welais i Ie&s;u Gri&s;t ein Arglwydd&lpunctel; onid fyng-waith i ydych chwi yn yr Arglwydd?</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pe byddwn i heb fod yn Apo&s;tol i eraill, et|to yr wyfi i chwi: canys fel fy apo&s;toliaeth i y|dych yn yr Arglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Fy atteb i i'r rhai a'm holant, yw hyn:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Onid oes i ni awdurdod i fwyta ac i y|fed.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Onid oes i ni awdurdod i arwain o am|gylch wraig [a fydde] chwaer, fel yr Apo&s;tolion eraill, a brodyr yr Arglwydd, a Chephas&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ai myfi yn vnic a Barnabas &s;y heb fod gennym rydd-did na weithiom&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pwy erioed a ryfelodd ar ei draul ei hun&lpunctel; pwy &s;ydd yn plannu gwinllan, ac heb fwyta o'i ffrwyth hi&lpunctel; neu pwy &s;ydd yn porthi praidd, ac heb fwyta o &s;aeth y praidd&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'i yn ddynol yr wyfi yn dywedyd hyn&lpunctel; onid yw y ddeddf hefyd yn dy wedyd hyn&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys &s;crifennedic yw yn neddf Mo&s;es:<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 25.4. 1. 1 Tim. 5.18.</NOTE> na rwym &s;afn yr &ycirc;ch yr hwn &s;ydd yn dyrnu, a'i tros ychen y mae Duw yn gofalu?</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'i ynte yn hollawl er ein mwyn ni, y mae efe yn dywedyd hyn&lpunctel; er ein mwyn ni yn ddiau yr &s;crifennwyd, y dyle yr ardd-wr aredig mewn gobaith, ac y bydd yr hwn &s;y dd yn dyrnu tann obaith, yn gyfrannog o'i obaith.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ru&s;. 15.27.</NOTE> Os haua&s;om: chwi bethau y&s;prydol, a'i mawr yw, os nyni a fedwn eich pethau cna|wdol&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Os y'w eraill yn cael awdurdod arnoch, oni [ddylem] ni yn hytrach&lpunctel; er hynny nid ar|fera&s;om ni mo'r awdurdod hon: ond goddef yr ydym bob peth, rhag i ni roddi dim rhwy&s;tr i E|fengyl Gri&s;t.</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 18.1.</NOTE> Oni &wcirc;yddoch chwi fod y rhai y &s;y yn gwneuthur pethau cy&s;&s;ygredic, yn bwyta [pe|thau] o'r cy&s;&s;egr: ac y mae y rhai &s;y yn gwa&s;a|naethu yr allor, yn gyfrannogion o'r allor&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr vn wedd yr ordeiniodd yr Arglwydd, i'r rhai a bregethant yr Efengyl, fyw wrth yr E|fengyl.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ond nid arferais i ddim o hyn: ac nid &s;crifennais y pethau hyn, i gael gwneuthur hyn i mi: canys gwell fydde i mi farw n&acirc; gwneu|thur o neb fyng-orfoledd yn ofer.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> O blegit or pregethaf, nid oes i mi [a|chos] i orfoleddu, o herwydd anghenrhaid yw i mi, a gwae fyfi oni phregethaf.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys os gwnaf fi hyn o'm bodd, y mae i mi wobr: ond os o'm hanfodd, ymddyriedwyd i mi am orchwyl.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pa wobr &s;ydd i mi gan hynny&lpunctel; [cael] pan bregethwyf o&s;od o honof Efengyl Gri&s;t yn rh&acirc;d, fel na cham-arferwyf fy awdurdod yn yr Efengyl.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys er fy mod yn rhydd oddi wrth bawb, mi a'm gwneuthym fy hun yn weinidog i bawb, fel yr ennillwn fwy.</P>
<P N="20"><HI>20</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 16.3.</NOTE> Ac i'r Iddewon mi a aethym fel Iddew i ennill yr Iddewon, i'r rhai &s;y tann y ddeddf, fel [vn] tann y ddeddf, fel yr ennillwn y rhai &s;y tann y ddeddf:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> I'r rhai di ddeddf, fel [vn] di-ddeddf (a min|ne heb fod yn ddi-ddeddf i Dduw, ond tann y ddeddf i Gri&s;t) fel yr ennillwn y rhai di-ddeddf.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> I'r rhai gweiniaid yr aethym yn wann, fel yr ennillwn y gweiniaid: mi a ymwneuthym yn bob peth i bawb, fel y gallwn yn hollawl gadw rhai.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A hyn yr wyfi yn ei wneuthur er mwyn yr Efengyl: fel i'm gwneler yn gyfrannog o honi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> &rindx; Oni &wcirc;yddoch chwi am y rhai &s;y yn rhedeg mewn gyrfa, fod pawb yn rhedeg,<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol ar y Sul a elwir Septuage&s;i|ma.</NOTE> ond bod vn yn myned &acirc;'r gamp&lpunctel; felly rhedwch fel yr ennilloch.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Hefyd y mae pob vn a ymdrecho am gamp, yn ymgadw rhag pob dim, ac hwynt oll er mwyn cael coron ddarfodedic, a ninnau vn annarfodedic.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Am hynny yr wyfi felly yn rhedeg, nid ar amcan, felly yr wyf yn ymdrechu, nid fel vn yn curo yr awyr.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ond yr wyfi yn co&s;pi fyng-horph, ac yn ei ddaro&s;twng i wa&s;anaeth, rhag mewn vn modd wedi i mi bregethu i eraill, fy mod fy hu|nan yn anghymmeradwy.&lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae efe gan eu hofni hwynt &acirc; &s;iamplau eu henafiaid gynt, 14 yn eu hannog i ochelud gan-dduwiaeth, 23 a rhoddi rhwy&s;tr neu dramgwydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; HEfyd frodyr ni fynnwn na's gwyddech* fod ein tadau tann y cwmwl<NOTE N="*" PLACE="marg"><HI>Yr Epy&s;tol ar y ix. Sul yn &ocirc;l y Drin|dod.</HI> Exod. 13 21. Num. 9.19. Exod. 14 22. Fxod. 17.6. Num. 20.10.</NOTE> a'u my|ned oll trwy y m&ocirc;r,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'u bedyddio hwy oll i Mo&s;es yn y cwm|wl a'r m&ocirc;r:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A bwyta o bawb yr vn bwyd y&s;prydol,</P>
<P N="4"><HI>4</HI>* Ac yfed o bawb yr vn ddiod y&s;prydol (canys hwy a yfa&s;ant o'r graig y&s;prydol a oedd yn canlyn a'r graig oedd Cri&s;t)</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Eithr ni bu fodlon gan Dduw y rhan fwy|af o honynt:<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 26.65.</NOTE> canys cwympwyd hwynt yn y diffaethwch.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A hyn a wnaed yn &s;iampl i ni, fel na<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 11.5. P&s;al. 106.14.</NOTE> chwennychem ddrygioni, fel y chwennycha&s;ant hwy.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Na fyddwch chwithau addol-w&ycirc;r eulyn|nod, fel rhai o honynt hwy, megis y mae yn &s;cri|fennedic:<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 32.6.</NOTE> ei&s;teddodd y bobl i fwyta, ac i yfed, ac a gyfoda&s;ant i chwareu.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac na odinebwn ni,<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 25.9.</NOTE> fel y godinebodd rhai o honynt hwy, ac y &s;yrthiodd yn vn dydd dair m&icirc;l ar hugain.</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 21.6. P&s;al. 106.14.</NOTE> Ac na themtiwn Gri&s;t megis y temtiodd rhai o honynt hwy, ac eu de&s;truwiwyd ga~ &s;eirph</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac na rwgnechwch megis y grwgna|chodd rhai o honynt hwy,<NOTE PLACE="marg">Num. 24.37.</NOTE> ac e'u de&s;truwiwyd
<PB N="517" REF="540">gan y dini&s;trydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r pethau hyn oll a ddigwydda&s;ant yn &s;i|ampl iddynt hwy, ac a &s;crifennwyd yn rhybudd i ninnau, ar ba rai y daeth terfynau yr oe&s;oedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny yr hwn &s;ydd yn tybied ei fod yn &s;efyll, edryched na &s;yrthio.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Nid ymaflodd ynoch demta&s;iwn, onid vn dynol, eithr ffyddlon yw Duw yr hwn ni &acirc;d eich temtio vwch-law yr hyn a alloch, eithr gyd &acirc;'r tempta&s;iwn y gwna efe ddiangfa fel y gall|och ei ddwyn.&lindx;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am hynny fy annwylyd gochelwch add|oliad eulynod.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Dywedyd yr wyf fel wrth rai pwyllog: bernwch chwi beth yr wyf fi yn ei ddywedyd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Phiol y fendith yr hon a fendigwn, onid cymmun gwaed Cri&s;t yw&lpunctel; y bara yr hwn a dor|rwn, onid cymmu corph Cri&s;t yw&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O blegit nyni yn llawer ydym vn bara [ac]vn corph, canys yr ydym ni oll yn gyfran|nogion o'r vn bara.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Edrychwch ar I&s;rael yr hwn &s;ydd o her|wydd y cnawd, onid yw y rhai &s;y yn bwyta yr ebyrth yn gyfrannogion o'r allor&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Beth yr ydwyf yn ei ddywedyd wrth hynny&lpunctel; ai bod yr eulyn yn ddim, neu 'r peth a a|berthwyd i'r eu&s;yn yn ddim&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ond y pethau y mae y cenhedloedd yn eu haberthu i'r cythreuliaid y maent yn eu ha|berthu, ac nid i Dduw: ni fynnwn i chwi fod yn gyfrannogion o'r cythreuliaid.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ni ellwch yfed o phiol yr Arglwydd, a phiol y cythreuliaid: ni ellwch fod yn gyfran|nogion o fwrdd yr Arglwydd, a bord y cythreu|liaid.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A ydym ni yn annog yr Arglwydd: ddig&lpunctel; a ydym ni yn gadarnach nag ef&lpunctel;</P>
<P N="23"><HI>23</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Eccle&s;. 37.27.</NOTE> P&ocirc;b peth &s;ydd gyfreithlawn i mi eithr nid yw p&ocirc;b peth yn gwneuthur lle&s;&acirc;d: pob peth &s;ydd gyfreithlon i mi, eithr nid yw pob peth y n adeiladu.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Na chei&s;ied neb ei fudd ei hun: ond pawb yr eiddo arall.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Beth bynnag a werthir yn y gigf&acirc; bwy|tewch heb ofyn dim er mwyn cydwybod.</P>
<P N="26"><HI>26</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 24.1.</NOTE> Canys yr Arglwydd piau y ddaiar a'i chyflawnder oll.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Os bydd i neb o'r anffyddlonion eich gwahodd, a chwi yn myned, bwytewch beth bynnag a rodder ger eich bron, heb ymofyn dim er cydwybod.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Eithr os dywed neb wrthych: peth wedi ei offrymmu i eulyn yw hwn, na fwyta er mw|yn y neb a ddango&s;odd, ac er mwyn cydwybod: canys yr Arglwydd piau y ddaiar a'i chyflawn|der.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Cydwybod meddaf nid yr eiddo ti, ond arall: canys pa ham y bernir fy rhydd-did i gan gydwybod arall&lpunctel;</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac os myfi trwy ddiolch a gymmeraf gy|fran, pa ham i'm ceblir am y peth yr wyf yn ddi|olchgar.</P>
<P N="31"><HI>31</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Colo&s;&s;. 3.17.</NOTE> Am hynny pa vn bynnag a wneloch ai bwyta, ai yfed, ai peth arall, gwnewch bob peth er gogoniant i Dduw.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Byddwch ddiachos tramgwydd i'r I|ddewon, ac i'r cenhedloedd, ac i eglwys Dduw:</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Megis yr wyfi yn rhyngu bodd i bawb ym nh&ocirc;b p&ecirc;th, heb gei&s;io fy lle&s;ad fy hunan, ond lle&s;&acirc;d llaweroedd, fel y byddant gadwedig.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Beiau y Corinthiaid wrth weddio, pregethu, a dyfod i &s;wpper yr Arglwydd: 23 Ordeinh&acirc;d cyntaf y &s;wp|per hwn.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">BYddwch<NOTE N="*" PLACE="marg">2. The&s;&s;. 3.9.</NOTE> ddilyn-w&ycirc;r i mi, megis yr wyfi i Gri&s;t.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Eich clodfori yr wyf (frodyr) o herwydd i chwi gofio fy holl [athrawiaeth] a chadw y tra|ddodiadiau fel y troddodais i chwi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Hefyd mi a ewylly&s;iwn i chwi &wcirc;ybod<NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 5.2<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> fod Cri&s;t yn ben pob g&wcirc;r, a'r g&wcirc;r yn ben i'r wraig, a Duw yn ben i Gri&s;t.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pob g&wcirc;r yn gweddio neu yn prophwydo &acirc; gwi&s;c am ei ben, &s;ydd yn amherchi ei ben.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Eithr pob gwraig yn gweddio neu yn prophwydo yn bennoeth, &s;ydd yn amherchi ei phen: canys vn wedd yw, a phe bydde wedi ei heillio.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys oni wi&s;c gwraig am ei phen cneifi|er hi, ac os brwnt i wraig ei chneifio, neu ei hei|llio, gwi&s;ced.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys ni ddyle g&wcirc;r wi&s;co am ei ben am ei fod<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 5.1. &amp; 9.6.</NOTE> yn ddelw a gogonedd Duw, a'r wraig yw gogoniant ei g&wcirc;r.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys nid yw y g&wcirc;r o'r wraig, eithr y wraig &s;ydd o'r g&wcirc;r.</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 2.2<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> Ac ni wnaed y g&wcirc;r er mwyn y wraig, eithr y wraig er mwyn y g&wcirc;r.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny y dyle y wraig fod ganddi awdurdod ar ei phen er mwyn yr angelion.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Er hynny nid [yw] y g&wcirc;r heb y wraig, na'r wraig heb y g&wcirc;r yn yr Arglwydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys vn wedd ac [y mae] y wraig o'r g&wcirc;r, felly [y mae] y g&wcirc;r drwy y wraig a phob peth [&s;ydd] o Dduw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Bernwch ynoch eich hunain, ai hardd yw i wraig weddio Duw yn bennoeth&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ond yw naturiaeth yn dy&s;cu hyn i chwi, os gwalltlaes a fydd g&wcirc;r mai anhardd yw iddo.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac o'r gwrthwyneb, gogonedd yw i wraig fod yn wallt-laes: canys ei gwallt a ddodwyd yn orchgudd iddi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Od oes neb a fyn fod yn ymry&s;ongar, nid oes gennym ni gyfryw ddefod, na chan eglwy&s;i Duw.</P>
<P N="17">&rindx; <HI>17</HI> Hyn yr ydwyf yn ei ddywedyd heb eich canmol,<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol ar ddydd Iau cyn y Pa&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> eich b&ocirc;d yn ymgynnull nid i wellhau ond i waethygu.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys yn gyntaf pann ymgynhulloch yn yr eglwys, yr ydwyf yn clywed fod anghyd|fod yn eich my&s;c chwi, ac o rann yr wyfi yn credu.</P>
<PB REF="541">
<P N="19"><HI>19</HI> O herwydd rhaid yw bod yn eich my&s;c traw&s;-opinionau, megis y byddo yn eglur y rhai cymmeradwy yn eich plith chwi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Am hynny pan ddeloch yng-hyd, ni cheir bwytta &s;wpper yr Arglwydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys pawb a fwyttu ei &s;wpper ei hun o'r blaen, ac vn &s;ydd a newyn arno, ac arall &s;ydd yn feddw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Onid oes gennych dai i fwytta ac i y fed ynddynt&lpunctel; ai dyrmygu yr ydych chwi eglwys Dduw? ac a ydych chwi yn gwradwyddo y rhai nid oes ganddynt&lpunctel; pa beth a ddywedaf wr|thych&lpunctel; a ganmolaf i chwi yn hyn&lpunctel; na chanmolaf.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys gan yr ARglwydd y derbyniais y peth a draddodais i chwi, bod i'r Arglwydd Ie|&s;u y nos y bradychwyd ef, gymmeryd bara,</P>
<P N="24"><HI>24</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 26.26. marc. 14.22. Iuc. 22.19.</NOTE> A chan ddiolch efe a'i torrodd, ac a ddy|wedodd: cymmerwch bwytewch hwn yw fyng-horph yr hwn a dorrwyd tro&s;och, gwnewch hynn er coffa am danaf.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A'r vn modd [y cymmerodd efe] y cwp|pan wedi &s;wpper, gan ddywedyd, y cwppan hwn yw 'r te&s;tament newydd yn fyng-waed, gwenwch hynn cynifer gwaith bynnac yr yfoch er coffa am danaf.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys cynifer gwaith bynnac y bwyta|och y bara hwn, ac yr yfoch y cwppan hwn y dango&s;wch farwolaeth yr Arglwydd hyd oni ddelo.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Am hynny pwy bynnac a fwyt&acirc;o y bara hwn, ac a yfo gwppan yr Arglwydd yn anhei|lwng, euog fydd o gorph a gwaed yr Arglwydd.</P>
<P N="28"><HI>28</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cor. 13.5.</NOTE> Eithr profed d&ycirc;n ef ei hun, ac felly bwy|taed o'r bara, ac yfed o'r cwppan.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Canys yr hwn &s;ydd yn bwytta, ac yn yfed yn anheilwng, &s;ydd yn bwyta, ac yn yfed barne|digaeth iddo ei hun, am nad yw yn iawn farnu corph yr Arglwydd.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> O blegit hyn y mae llawer yn weiniaid ac yn lle&s;c yn eich my&s;c, a llawer yn huno.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Canys pe iawn farnem ni ein hunain, ni'n bernid.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Eithr pan ein bernir ein co&s;pir gan yr Arglwydd, rhag ein damnio gyd &acirc;'r b&ycirc;d.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Am hynny fy mrodyr, pan ddeloch yng-hyd i fwytta, arho&s;wch eu gylydd.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Eithr os bydd newyn ar neb, bwytaed gartref, rhag i chwi ymga&s;clu i farnedigaeth: ac am bethau eraill mi a'u trefnaf pan ddelwyf.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Bod amryw ddnoniau yn yr eglwys er lle&s;&acirc;d cyffredinol fel y mae amryw aelodau yn y corph.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; EIthr am y&s;prydol ddo~niau (frodyr) ni fynnwn i chwi na's gw&ycirc;ddech.<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol y decfed Sul <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">r ol y Drindod.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Chwi a &wcirc;yddoch mai cenhedloedd oedd|ech, y rhai a ddygid at eulynnod mudion, fel eich tywy&s;id.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny yr wyf yn y&s;py&s;u i chwi, nad oes neb<NOTE N="*" PLACE="marg">Marc. 9.39. ioan 13, 13. philip. 2.11.</NOTE> yn llefaru trwy Y&s;pryd Duw, yn ga|lw yr Ie&s;u yn e&s;cymmun-beth: ac nad oes neb a all ddywedyd yr Arglwydd Ie&s;u, eithr yn yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac y mae amryw ddonniau, eithr yr vn Y&s;pryd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac y mae amryw weinidogaethau, eithr yr vn Arglwydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac y mae amryw weithrediadau, ond yr vn Duw &s;ydd yn gweithredu pob peth ym mhawb.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Eithr eglurhad yr Y&s;pryd a roddir i bob vn er lle&s;-h&acirc;d.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Sef i vn y rhoddir trwy yr Y&s;pryd yma|drodd doethineb, ac i arall ymadrodd g&wcirc;yboda|eth trwy yr vn Y&s;pryd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac i arall ffydd trwy yr vn Y&s;pryd, ac i a|rall donniau i iachau trwy yr vn Y&s;pryd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac i arall wneuthur gwrthiau, i arall prophwydoliaeth, ac i arall iawn wahaniaeth y&s;prydoedd, ac i arall amryw dafodau, ac i arall gyfieithiad tafodau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 12.4. ephe&s;. 4.8.</NOTE> A'r holl bethau hyn a weithreda yr vn rhyw Y&s;pryd can rannu i bob vn ar nailldu me|gis yr ewylly&s;ia efe.&lindx;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys megis y mae vn corph ac iddo lawer o aelodau, a holl aelodau vn corph cyd ba|ent lawer, ydynt vn corph, felly [y mae] Cri&s;t hefyd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O herwydd trwy yr vn Y&s;pryd i'n bedy|ddiwyd yn vn corph, pa vn bynnag ai Iddewon ai Groegw&ycirc;r, ai caethion, ai rhyddion, ac ni a wnaethbwyd i fod yn yr vn Y&s;pryd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys nid yw y corph vn aelod, eithr llawer.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O dywed y troed, can nad wyf y llaw, nid wyf o'r corph, ai am hynny nid yw efe o'r corph&lpunctel;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Os dywed y glu&s;t, can nad wyf lygad, nid wyf o'r corph, ai am hynny nid yw hi o'r corph&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Os yr holl gorph fydde lygad, pa le y by|dde y clywed&lpunctel; neu os y cwbl fydde clywed, pa le [y bydde] yr arogliad&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Eithr yr awr hon Duw a o&s;ododd yr ae|lodau, pob vn o honynt yn y corph wrth ei ewy|llys ef,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys pe baent oll vn aelod, pa le y by|dde y corph&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr awr hon y mae aelodau lawer, eithr vn corph.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac ni all y llygad ddywedyd wrth y llaw, nid rhaid i mi wrthit, nac eil-waith y pen wrth y traed, nid rhaid i mi wrthych:</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Eithr yn fwy hytrach oll, yr aelodau hyn|ny a dybir eu bod yn waelaf, ydynt yn angen|rheidiaf.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r [aelodau] i'r corph y rhai a dybiwn yn amharchedicaf y go&s;odwn fwy o barch yn eu cylch, a'n haelodau anhardd &s;y &acirc; mwy hardd|wch ganddynt.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Sef afraid yw [hynny] i'n [haelodau] hardd ni, eithr Duw a gyd-dymherodd y corph, can roddi mwy o barch i'r [lle] yr oedd yn dde|ffygiol:</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Rhag bod anghydfod yn y corph, eithr
<PB N="518" REF="541">bod i'r aelodau ofalu tros eu gilydd yr vn peth.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Ac os doluria vn aelod, yr holl aelodau a gyd-ddoluriant, os anrhydeddir vn aelod, yr holl aelodau a gyd-lawenh&acirc;nt.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac chwi ydych yn gorph Cri&s;t, ac yn ae|lodau mewn rhann.</P>
<P N="28"><HI>28</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 4.11.</NOTE> A Duw a o&s;ododd rai yn yr eglwys, yn gyntaf Apo&s;tolion, yn ail prophwydi, yn dry|dydd athrawon, yna y rhai a wnaant wrthiau, wedi hynny doniau i iach&acirc;u, cynhorthwy-w&ycirc;r, llywodraeth-w&ycirc;r, rhywiogaethau ieithoedd.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ai Apo&s;tolion pawb&lpunctel; ai prophwydi pawb&lpunctel; ai athrawo~ pawb&lpunctel; a wna pawb wyrthiau?</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A oes gan bawb donniau i iachau&lpunctel; a yw pawb yn llefaru &acirc; thafodau? a yw pawb yn cy|fieithu&lpunctel;</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Eithr dei&s;yfiwch y donniau goref, ac etto yr wyf yn dangos i chwi ffordd dra rhagorol.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Naturiaeth, grym, a mawl cariad perffaith.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; PE llefarwn &acirc; thafodau dynion, ac ange|lion, a mi heb gariad gennif, yr wyf fel efydd yn &s;einio, neu cymbal yn tingcian.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A phe bydde gennif brophwydoliaeth, a gwybod o honof y dirgelion oll, a phob gwybo|daeth, a phe bae gennif yr holl ffydd, fel y gallwn &s;ymmudo<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 17.20. Luc. 17.6.</NOTE> mynyddoedd, ac heb fod gennif ga|riad, nid wyfi ddim.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A phe porthwn y tlodion &acirc;'m holl dda, a phe rhoddwn fyng-horph i'm llo&s;ci, a heb gari|ad gennif, ni wnai [hyn] ddim lle &s;&acirc;d i mi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Cariad &s;ydd ddioddefus, cariad &s;ydd gym|wna&s;car, cariad ni chenfigenna, cariad nid yw anhydyn, nid yw yn ymchwyddo:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Nid yw yn gwneuthur yn anweddaidd, nid yw yn cei&s;io yr eidi ei hunan, ni chythru|ddir, ni feddwl ddrwg:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Nid yw lawen am anghyfiawnder, onid cydlawenhau y mae &acirc;'r gwirionedd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y mae yn goddef pob dim, yn credu pob dim, yn gobeithio pob dim, yn ymaros &acirc; phob dim.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cariad byth ni chwymp ymmaith, er pa|llu prophwydoliaethau, a pheidio tafodau, a di|flannu g&wcirc;ybodaeth.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys o rann y gwyddom, ac o rann yr y|dym yn prophwydo,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eithr pan ddelo yr hyn &s;ydd berffaith, y|na yr hyn &s;ydd o rann a ddeleuir.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pan oeddwn yn fachgen, fel bachgen yr ymddiddanwn, fel bachgen y deallwn, fel bach|gen y meddyliwn: ond pan aethym yn &wcirc;r, mi a rois heibio fachgeneiddrwydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys gweled yr ydym yr awrhon trwy ddrych mewn dammeg, ac yna y gwelwn &wcirc;y|neb yn &wcirc;yneb: yn awr yr adwaen o ran, ond yna yr adnabyddaf megis i'm hadwaenir.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yr awr hon y mae yn aros, ffydd, gobaith, a chariad, y tri hyn, a'r mwyaf o'r rhai hyn yw cariad.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yng-hylch traethu iaith anheallgar, a phrophwydo mewn iaith eglur, er lle&s;-h&acirc;d i'r gynnulleidfa, a'r rha|goriaeth rhwng dieithr ieithoedd, a phrophwydoli|aeth, 30 trefn yng-hylch pregethu.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Dilynwch gariad, a dei&s;yfiwch [ddonniau] y&s;prydol, ac yn fwyaf fel y prophwydoch.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys yr hwn a lefaro &acirc; thafod [dieithr] nid wrth ddynion y mae yn llefaru, onid wrth Dduw: canys nid oes neb yn gwrando, er hyn|ny yn yr y&s;pryd y mae efe yn dywedyd dirgele|digaethau.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Eithr yr hwn &s;ydd yn prophwydo, &s;ydd yn llefaru wrth ddynion er adailad, ac er cyngor a chy&s;&s;ur.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr hwn &s;ydd yn llefaru mewn tafod [diei|thr] &s;ydd yn ei adailadu ei hunan, eithr yr hwn a brophwydo &s;ydd yn adailadu yr eglwys.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Mi a fynnwn pe llefarech chwi oll &acirc; tha|fodau [dieithr,] ond yn fwy pe prophwydech: canys mwy yw yr hwn &s;ydd yn prophwydo, n&acirc;'r hwn &s;ydd yn llefaru &acirc; thafodau, oddi eithr iddo [ei] gyfieithu, fel y gallo y gynnulleidfa dderbyn adailadaeth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yr awr hon frodyr, os deuaf attoch gan lefaru amrafael dafodau, pa le&s;&acirc;d a wnaf i chwi, oni ymddiddanaf &acirc; chwi trwy welediga|eth, neu trwy &wcirc;ybodaeth, neu trwy brophwy|doliaeth, neu trwy athrawiaeth&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Hefyd pethau dianadl pan roddant &s;ain, pa vn bynnac ai chwibangol, ai telyn, oni roddant waha<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">iaeth yn y &s;ain, pa wedd y gwyddir beth a genir ar y chwibangol, neu ar y delyn&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys os yr vdcorn a rydd lais anhynod, pwy a ymbaratoa i ryfel&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Felly chwithau oni ymmdiddenwch trwy dafodiaith gydnabyddus, pa wedd y deallir y peth a ddywedir, canys chwi a fyddwch yn &s;ia|rad i'r awyr&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y mae cymmaint o lei&s;iau (fel y dig|wydd) yn y byd, ac nid oes vn yn [aflafar.]</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny oni wn i rym y llais, myfi a fyddaf e&s;tron-iaithus i'r vn a fyddo yn ymddi|ddan: a'r neb a ymddiddano [a fydd] ddieithr|iaithus i minne.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A chwithau gan eich bod mewn awydd i y&s;prydoliaethau, cei&s;iwch ragori tu ag at adai|ladaeth yr eglwys.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny gweddied y tafod-wr ar allu o honaw ef [ei] gyfieithu.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Os myfi a weddiaf &acirc; thafod, y mae fy y&s;|pryd yn gweddio, ond y mae fy neall heb ffrwyth</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Beth gan hynny yw 'r [peth&lpunctel;] gweddi|af &acirc;'r Y&s;pryd, a gweddiaf &acirc;'r deall hefyd: canaf &acirc;'r Y&s;pryd, a chanaf &acirc;'r deall hefyd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys pan fendigech trwy yr Y&s;pryd, pa wedd y dywed yr hwn &s;ydd yn lle yr anny&s;|cedic am&ecirc;n, ar dy ddodiad diolch, gan na's g&wcirc;yr beth a ddywedi&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys da yr wyt ti yn diolch, onid nid yw y llall yn cael ei adailadau.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yr ydwyf yn diolch i'm Duw fy mod yn
<PB REF="542">llefaru &acirc; thafodau [dieithr] yn fwy n&acirc; chwi oll.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ond er hynny gwell gennif ddywedyd yn yr eglwys bump gair a'm deall, er mwyn dy&s;cu eraill, na d&ecirc;c mil o eiriau mewn tafod [dieithr.]</P>
<P N="20"><HI>20</HI> O frodyr, na fyddwch<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 18.3.</NOTE> fechgyn mewn deall, eithr mewn drygioni byddwch blant, ond mewn deall byddwch berffaith.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yn y ddeddf y mae yn &s;crifennedic, o her|wydd<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ay 28.11. Ierem. 5.15. Ezech. 3.6.</NOTE> trwy rai o ddieithr dafodiaeth, ac &acirc; gwe|fu&s;au e&s;tronol yr ymddiddanaf &acirc;'r bobl hyn, ac er hynny ni'm gwrandawant felly, medd yr Ar|glwydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Am hynny tafodau ydynt yn arwydd ni i'r rhai &s;y yn credu, ond i'r rhai anghredadwy: eithr prophwydoliaeth nid i'r angredadwy, eithr i'r rhai &s;ydd yn credu.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Am hynny pan dd&ecirc;l yr eglwys yng-hyd oll, a phawb yn llefaru &acirc; thafodau, a dyfod i mewn rai anny&s;cedic neu anghredadwy, oni ddywedant mai ynfydu yr ydych&lpunctel;</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Eithr pe prophwyde pawb, a dyfod i mewn o anghredadyn ne anny&s;cedic, efe a arg|yoeddid gan bawb, [ac] a fernid gan bawb.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac felly yr amlygid dirgeloedd ei galon, ac felly y &s;yrthie ar ei wyneb, ac yr addole Dduw, ac y dywede mai Duw &s;ydd ynoch yn ddiau.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Beth gan hynny yw [hyn] frodyr&lpunctel; pan ddeloch yng-hyd, pob vn &s;ydd ganddo p&s;alm, &s;ydd ganddo athrawiaeth, &s;ydd ganddo dafodia|eth, &s;ydd ganddo weledigaeth, &s;ydd ganddo gy|fieithiad, gwneler pob peth er adailadaeth.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Os llefara neb &acirc; thafod [dieithr gwne|ler] bob yn ddau, neu or' mwyaf [bod] yn dri, a [hynny] ar glych, a chyfieithed vn.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Oni bydd lladmerudd, tawed yn yr egl|wys, dyweded rhyngddo ag ef ei hun, ac &acirc; Duw</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Llefared y prophwydi [bob yn] ddau neu dri, a barned y llaill.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac os datguddir [dim i arall] yn ei&s;tedd [yno,] tawed y cyntaf.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Canys chwi a ellwch oll brophwydo bob vn ac vn, fel y dy&s;c o pawb, ac y cy&s;&s;urer pawb.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Ac y&s;prydoedd y prophwydi &s;y ddaro|&s;tyngedic i'r prophwydi.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Canys nid ydyw [Duw yn awdur] ym|ry&s;on, eithr tangneddyf: fel yn holl eglwy&s;ydd y &s;ainct [yr ydwyf yn dy&s;cu.]</P>
<P N="34"><HI>34</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Tim. 2.11.</NOTE> Tawed eich gwragedd yn yr eglwy&s;i, am na chanihadwyd iddynt lefaru, ond ymdda|ro&s;twng,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 3.16.</NOTE> megis ac y mae y gyfraith yn dywe|dyd.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Ac os mynnant ddy&s;cu dim, ymofyn|nant &acirc;'u gw&ycirc;r gartref, o blegit brwnt yw i wra|gedd lefaru yn yr eglwys.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> A'i oddi wrthych chwi yr aeth gair Duw [allan&lpunctel;] neu a'i attoch chwi yn vnic y daeth efe?</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Os ydyw neb yn tybied ei fod yn broph|wyd, ne yn y&s;prydol, cydnabydded y pethau yr wyf yn eu &s;crifennu attoch, eu bod yn orchy|nynnion yr Arglwydd.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Eithr od yw neb heb &wcirc;ybod, bydded heb &wcirc;ybod.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Am hynny frodyr, byddwch awyddus i brophwydo, ac na waherddwch lefaru &acirc; thafo|dau [dieithr.]</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Gwneler pob beth yn weddaidd, ac mewn trefn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ailgyfodiad y meirw, 4 ailgyfodiaid Cri&s;t, 24 gorchfygiad angeu, 34 dull yr ail gyfodiad cyffre|din, 57 diolch am ein goruchafiaeth y&s;prydol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx;<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Epy&s;tol y ar yr vnfed Sul ar ddeg yn &ocirc;l y Drindod. <HI>Gal. 1.11.</HI></NOTE> HEfyd yr ydwyf yn y&s;py&s;u i chwi (fro|dyr) yr Efengyl yr hon a bregethais i chwi, yr hon hefyd a dderbynia&s;och, ac yn yr hon yr ydych yn &s;efyll,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Trwy yr hon i'ch cedwir os ydych yn dal [yn eich cof] pa ymadrodd a bregethais i chwi, oddi eithr darfod i chwi gredu yn ofer.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys yn gyntaf mi a draddodais i chwi yr hyn a dderbyniais: farw o Gri&s;t tros ein pe|chodau, * yn &ocirc;l yr &s;crythyrau,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'i gladdu ef,<NOTE PLACE="marg">E&s;ay 53.5. 1. Pet. 2.24.</NOTE> ai'i gyfodi ef y trydydd dydd yn &ocirc;l yr &s;crythyrau,</P>
<P N="5"><HI>5</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 20.19. Act. 9.4.</NOTE> A'i weled ef gan Cephas, yna gan y deuddec.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Wedi hynny y gwelwyd ef gan fwy n&acirc; phum-cant brodyr [ar] vn-waith, o ba rai y mae rhai yn aros hyd yn hyn, eithr rhai a huna|&s;ant.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Wedi hynny y gwelwyd gan Iacob, yna gan yr holl Apo&s;tolion.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> * Ac yn ddiweddaf oll y gwelwyd gennif finne hefyd, fel vn anhymic.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys myfi ydwyf y lleiaf o'r Apo&s;tolion, yr hwn nid wyf addas i'm galw yn Apo&s;tol, am i mi erlid eglwys Dduw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eithr trwy r&acirc;s Duw yr wyf yr hyn yd|wyf, a'i r&acirc;s ef yr hwn &s;ydd ynof ni bu yn ofer, ond mi a lafuriais yn helaethach n&acirc; hwynt oll, ac nid myfi chwaith, ond gr&acirc;s Duw yr hwn &s;ydd gyd &acirc; mi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny pa vn bynnac, ai myfi, ai hwynt hwy, felly yr ydym yn pregethu, ac felly y creda&s;och chwi.&lindx;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac os pregethir cyfodi Cri&s;t o feirw, pa fodd y dywed rhai o'ch plith chwi, na oes adgy|fodiad y meirw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys onid oes adgyfodiad y meirw, ni chyfodwyd Cri&s;t chwaith.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac os Cri&s;t ni chyfodwyd, ofer yw ein pregeth ni, ac ofer hefyd yw eich ffydd chwithau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yna ein ceffir ni yn gau dy&s;tion yn erbyn Duw: canys ty&s;tia&s;om am Dduw, ddarfod i|ddo gyfodi Cri&s;t i fynu, yr hwn ni's cyfododd, o|ni chyfodir y meirw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys os y meirw ni chyfodir, Cri&s;t he|fyd ne chyfodwyd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac os Cri&s;t ni chyfodwyd; ofer yw eich ffydd chwi: yr ydych [yn aros] etto yn eich pe|chodau.</P>
<PB N="519" REF="542">
<P N="18"><HI>18</HI> Ac felly y rhai &s;y wedi huno yng-Hri&s;t a gyfrgollwyd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Os yn y byd ymma yn vnic y gobeithi|wn yng-Hri&s;t, truanaf o'r holl ddynio~ ydym ni.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Eithr yn awr Cri&s;t a gyfodwyd o'r mei|rw, [ac] a wnaed yn flaen-ffrwyth y rhai a hu|na&s;ant.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> O herwydd gan [fod] marwolaeth trwy dd&ycirc;n, trwy ddyn hefyd y [mae] adgyfodiad y meirw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> O blegit, megis yn Adda y mae pawb yn meirw, felly yng-Hri&s;t y bywheir pawb.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Eithr pob vn yn ei drefn ei hunan y blae~|ffrwyth yw Cri&s;t, wedi hynny y rhai ydynt ei|ddo Cri&s;t yn ei ddyfodiad ef.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yna y bydd y diwedd, wedi y rhoddo efe y deyrnas i Dduw a'r Tad, wedi iddo ddeleu pob pendefigaeth, a phob awdurdod a nerth.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys rhaid iddo deyrna&s;u<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 110.1. act. 2 34. heb. 1.13.</NOTE> oni o&s;tyngo ei elynion oll tann ei draed.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y gelyn diweddaf a ddini&s;trir fydd an|geu.</P>
<P N="27"><HI>27</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 8.6. heb. 2.8.</NOTE> Canys efe a ddaro&s;tyngodd bob dim ta~n ei draed ef, eithr pan yw yn dywedyd ddar|fod go&s;twng pob peth [iddo ef,] y mae yn am|lwg ei fod efe wedi ei ddieithro, yr hwn a ddaro|&s;tyngodd bob peth tano.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac wedi daro&s;twng pob dim iddo, yna y Mab ei hun hefyd a ddaro&s;tyng ir i'r hwn a dda|ro&s;tyngodd bob dim tano ef, fel y byddo Duw oll yn oll.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Os amgen, beth a wna y rhai a fedyddir tros y meirw, os y meirw ni chyfodir&lpunctel; a pha ham y bedyddir hwynt tros y meirw&lpunctel;</P>
<P N="30"><HI>30</HI> A pha ham ein peryglir bob awr&lpunctel;</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Yr wyf yn marw beunydd, gan eich gor|foledd yr hon &s;ydd gennif yng Hri&s;t Ie&s;u ein Harglwydd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Os yn ol dull d&ycirc;n yr ymleddais ag ani|feiliaid yn Ephe&s;us, pa le&s;-h&acirc;d &s;ydd i mi oni chyfodir y meirw&lpunctel; bwytawn ac yfwn, canys y foru ni a fyddwn feirw.<NOTE PLACE="marg">E&s;ai. 22.13. doeth. 2.6.</NOTE></P>
<P N="33"><HI>33</HI> Na cham-gymmerwch, ymadroddion drwg a lygrant foe&s;au da.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Deffroiwch yn gyfiawn, ac na phechwch, canys y mae rhai ni adwaenant Dduw: er cy|wilydd i chwi yr wyf yn dywedyd [hyn.]</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Eithr rhyw vn a ddywed: pa fodd y cyfo|dir y meirw&lpunctel; &acirc; pha ryw gorph y deuant&lpunctel;</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Oh ynfyd, y peth yr wyt ti yn ei hau, ni fywheuir oni bydd efe marw.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> A'r peth yr wyt yn ei hau: nid wyt yn hau y corph a fydd, eithr y gronyn noeth, fel y dig|wyddo o wenith, neu o ryw rawn eraill.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Eithr Duw a rydd iddo gorph, fel y by|ddo da ganddo ef, ac i bob hedyn ei gorph ei hun.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Nid pob cnawd &s;ydd vn rhyw gnawd, eithr vn [cnawd &s;ydd] i ddynion, arall i anifeili|aid, arall i by&s;cod, ac arall i adar.</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Y mae hefyd cyrph nefol, a chyrph daia|rol, ond arall yw gogoniant y rhai nefol, ac a|rall y rhai daiarol.</P>
<P N="41"><HI>41</HI> Arall [yw] gogoniant yr haul, arall [yw] gogoniant y lloer, arall [yw] gogoniant y &s;er: canys y mae rhagor rhwng &s;eren a &s;eren mewn gogoniant.</P>
<P N="42"><HI>42</HI> Felly y mae adgyfodiad y meirw: y corph a hauir mewn llygredigaeth, ac a gyfo|dir mewn anllygredigaeth.</P>
<P N="43"><HI>43</HI> Efe a hauir mewn ammarch, ac a gyfodir mewn gogoniant: efe a hauir mewn gwendid, ac a gyfodir mewn nerth: efe a hauir yn gorph anianol, ac a gyfodir yn gorph y&s;prydol.</P>
<P N="44"><HI>44</HI> Y mae corph anianol, ac y mae corph y&s;|prydol.</P>
<P N="45"><HI>45</HI> Felly y mae yn &s;crifennedic, y d&ycirc;n cyntaf<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 2.7.</NOTE> Adda a wnaed yn enaid byw, a'r Adda diwe|thaf yn y&s;pryd yn bywhau.</P>
<P N="46"><HI>46</HI> Er hynny, nid yr y&s;prydol &s;ydd yn gyn|taf eithr yr anianol, ac wedi hynny yr y&s;prydol.</P>
<P N="47"><HI>47</HI> Y d&ycirc;n cyntaf o'r ddaiar yn ddaiarol, yr all d&ycirc;n yr Arglwydd o'r nef.</P>
<P N="48"><HI>48</HI> Fel y mae y daiarol, felly y mae y rhai daiarol: a fel y mae y nefol, felly mae y rhai nefol.</P>
<P N="49"><HI>49</HI> A megis y duga&s;om ddelw y daiarol, felly y dygwn ddelw y nefol hefyd.</P>
<P N="50"><HI>50</HI> Eithr hyn meddaf (&ocirc; frodyr) na ddichon cig a gwaed etifeddu teyrnas Dduw: na lly|gredigaeth etifeddu anllygredigaeth.</P>
<P N="51"><HI>51</HI> Wele yr wyf yn dangos i chwi ddirge|lwch, ni hunwn ni oll, eithr mewn moment y newidir hi oll, ac ar droad yr amrant wrth yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 24.31. 1. the&s;&s;. 4.16.</NOTE> vdcorn diweddaf.</P>
<P N="52"><HI>52</HI> Canys yr vdcorn a gan, a'r meirw a gy|fodir yn anllygredic, a ninnau a newidir.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> O herwydd rhaid i'r llygradwy hwn wi&s;|co anllygredigaeth, ac i'r marwol hwn wi&s;co am marwolaeth.</P>
<P N="54"><HI>54</HI> Felly wedi i'r llygradwy hwn wi&s;co an|llygredigaeth, a'r marwol hwn wi&s;co ammar|wolaeth, yna y bydd yr ymadrodd yr hwn a &s;cri|fennwyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 25.8.</NOTE> Angeu a lyngcwyd mewn buddy|goliaeth.</P>
<P N="55"><HI>55</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ho&s;e. 13.14.</NOTE> O angeu, pa le y mae dy golyn&lpunctel; o vffern pa le mae dy fuddygoliaeth&lpunctel;</P>
<P N="56"><HI>56</HI> Colyn angeu yw pechod, a grym pechod [yw] y gyfraith.</P>
<P N="57"><HI>57</HI> Ond i Dduw y byddo 'r<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Ioan. 5.5.</NOTE> diolch yr hwn &s;ydd yn rhoddi i ni fuddygoliaeth trwy Ie&s;u Gri&s;t ein Harglwydd.</P>
<P N="58"><HI>58</HI> Am hynny fy annwyl frodyr byddwch &s;iccr, di&s;igl, ac helaethion yn oe&s;tadol yng|waith yr Arglwydd, gan &wcirc;ybod nad yw ofer eich llafur yn yr Arglwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yng-hylch ca&s;cl i'r brodyr o Ieru&s;alem, 10 Yng-hylch Timotheus, Apollo, ac eraill, ac anherchion caredic.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">HEfyd am y<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 11.29. &amp; 12.25. ruf. 12.13. act. 18.23.</NOTE> ga&s;cl i'r &s;ainct megis yr or|deiniais yn eglwy&s;i * Galatia, felly gwne|wch chwithau.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pob dydd cyntaf o'r wythnos rhodded pob
<PB REF="543" MS="y">vn o honoch heibio wrtho ei hun, gan roi yng|hadw yn &ocirc;l y llwyddiant a fyddo iddo, fel na by|ddo ca&s;cl pan ddelwyfi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac wedi y delwyf pa rai bynnac a ddango|&s;wch chwi yn gymmeradwy trwy lythyrau, y rhai hynny a ddanfonaf i ddwyn eich cardod i Ieru&s;alem.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac os bydd y peth yn haeddu i minne fy hun fyned, hwy a g&acirc;nt fyned gyd &acirc; mi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Eithr mi a ddeuaf attoch pen elwyf trwy Macedonia, (canys trwy Macedonia yr &acirc;f)</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac nid hwyrach yr arho&s;af neu y gai&acirc;faf gyd &acirc; chwi, fel i'm hebryngoch i ba le bynnac yr elwyf.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys nid ymwelaf &acirc; chwi yr awr hon ar fy hynt, ond yr wyf yn gobeithio 'r arhoaf ennyd gyd &acirc; chwi os canhiada yr Arglwydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Mi a arh&ocirc;f yn Ephe&s;us hyd y Sul-gwin.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys agorwyd i mi ddrws mawr a grymmus, ac [y mae] gwrthwynehw&ycirc;r lawer.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac os Timotheus a ddaw, edrychwch am ei fod yn ddiogel gyd &acirc; chwi: canys y mae yn gweithio gwaith yr Arglwydd fel finne.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny na ddiy&s;tyred neb ef, ond he|bryngwch ef mewn heddwch i ddyfod attafi: canys yr wyf yn ei ddi&s;gwil gyd &acirc;'r brodyr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Hefyd am y brawd Apollos, mi a ymbili|ais yn fawr ag ef am ddyfod attoch gyd &acirc;'r bro|dyr, eithr er dim nid oedd ei ewyllys ef i ddyfod yr awron, ond efe a ddaw pan gaffo ennyd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gwiliwch, &s;efwch yn y ffydd, ymwro|lwch, ymgryfhewch.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Bydded eich holl bethau chwi mewn ca|riad.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ond yr ydwyf yn attolwg i chwi frodyr (chwi a &wcirc;yddoch am deulu Stephanas eu bod yn flaen-ffrwyth Achaia, a darfod iddynt ymroi i weini i'r &s;ainct)</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Fod o honoch yn ymddaro&s;tyngedig i'r cyfryw, ac i bawb o'n cydweith-w&ycirc;r a'n cydla|fur-w&ycirc;r.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Llawen ydyw gennif ddyfodiad Ste|phanas, a Ffortunatus, ac Achaicus, canys hwy a gyflawna&s;ant eich diffyg chwi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys diddan&acirc;&s;ant fy y&s;pryd i, a'r eidd|och chwithau: cydnabyddwch gan hynny y cy|fryw rai.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y mae yr eglwy&s;i o A&s;ia yn eich annerch chwi: y mae Aquila a Phry&s;cilla gyd &acirc;'r egl|wys yr hon &s;ydd yn eu t&ycirc; yn eich annerch chwi yn fawr yn yr Arglwydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y mae y brodyr oll yn eich annerch,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 16.16.</NOTE> an|herchwch ei gilydd &acirc; chu&s;an &s;ancteiddiol.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Annerch, &acirc;'m llaw i Paul.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> O'd oes neb heb garu yr Arglwydd Ie|&s;u Gri&s;t: bydded ef Anathema maranatha.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Gr&acirc;s ein Harglwydd Ie&s;u Cri&s;t g&ycirc;d &acirc; chwi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Bydded fy &s;erch inne gyd &acirc; chwi oll yn Ie&s;u Gri&s;t. Amen.</P>
</DIV3>
<TAILNOTE>
<P><HI>Yr Epi&s;tol</HI> cyntaf at y Corinthiaid a &s;crifennwyd o Philippos, gyd &acirc; Stephanas, Ffortunatus, ac Achaicus, a Thimothus.</P>
</TAILNOTE>
</DIV2>
<DIV2 N="2 Corinthians" TYPE="book">
<HEAD>&leaf; Ail Epi&s;tol Paul at y CORINTHIAID.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae yn dangos fod ei gy&s;tudd yn A&s;ia yn ddiddanwch iddynt hwy. 17 Ac yn dangos nad o y&s;cafnder me|ddwl yr oed&acirc;&s;e efe ddyfod attynt pan addaw&s;e.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_PAUL Apo&s;tol Ie&s;u Gri&s;t, a'r brawd Ti|motheus trwy ewy|llys Duw at eglwys Dduw yr hon &s;ydd yn Corinth, gyd &acirc;'r holl &s;einctiau y rhai &s;y yn holl Achaia:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gr&acirc;s fyddo gyd &acirc; chwi, a thangneddyf gan Dduw ein T&acirc;d, a'r Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Bendigedic fyddo Duw T&acirc;d ein Hargl|wydd ni Ve&s;u Ghri&s;t,<NOTE PLACE="marg">Ephe&s;. 1.3. 1. pet. 1.3.</NOTE> T&acirc;d y trugareddau, a Duw holl ddiddanwch,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr hwn &s;ydd yn ein didd&acirc;nu ni yn ein holl orthrymder, fel y gallom ddidd&acirc;nu y rhai &s;y mewn dim gorthrymder, trwy y diddanwch ein diddenir ninnau gan Dduw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O blegit fel yr amlheir dioddefiadau Cri&s;t ynom, felly yr amlheir ein diddanwch ni trwy Gri&s;t.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Hefyd os cy&s;tuddir ni [y mae hynny] er diddanwch, ac iechydwriaeth i chwi, yr hon a weithir gan ymaros yn yr vn rhyw ddioddefia|dau, y rhai yr ydym ni hefyd yn eu dioddef: ac os diddenir ni, er diddanwch ac iechydwriaeth i chwi [y mae hynny.]</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac y mae ein gobaith yn &s;iccr am danoch, gan i ni &wcirc;ybod, mai megis yr ydych yn gyfran|nogion o'r dioddefiadau, felly [y byddwch] he|fyd o'r diddanwch.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys frodyr ni fynnem i chwi fod heb &wcirc;ybod, am ein cy&s;tudd a ddaeth i ni y A&s;ia, bw|y&s;o arnom yn anfeidrol vwch ben [ein] gallu, hyd onid oeddem yn ammeu na allem fyw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ond ni a dderbynia&s;om farn angeu ynom,
<PB N="520" REF="543" MS="y">fel na obeithiom ynom ein hunain, onid yn Nuw yr hwn &s;ydd yn cyfodi i fynu y meirw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr hwn a'n gwaredodd ni oddi wrth gy|fryw ddirfawr angeu, ac &s;y yn ein gwaredu: yn yr hwn yr ydym yn gobeitho y gwared efe rhag llaw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 15 30.</NOTE> Os chwy-chwi a gydweithiwch mewn gweddi tro&s;om, fel, am y rhoddiad a rodded i ni o herwydd llawer, y rhodder diolch gan lawer tro&s;om,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys ein gorfoledd ni yw hyn, [&s;ef,] te&s;tiolaeth ein cydwybod ni, o blegit mewn di|&s;ymlrwydd a duwiol burdeb, ac nid yn noethi|neb cnawdol, ond trwy r&acirc;s Duw, y bu i ni ein ymddwyn ein hunain yn y b&ycirc;d, ac yn enwedic yn eich my&s;c chwi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys nid ydym yn &s;crifennu amgen bethau attoch, nac yr ydych yn eu darllen, neu yr ydych yn eu cydnabod, ac yr ydwyf yn gobei|thio y cydnabyddwch hyd y diwedd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac megis y cydnabuoch ni, o rann ein b&ocirc;d yn orfolaeth i chwi, fel yr ydych chwithau i ninnau yn n&ycirc;dd yr Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac yn y gobaith hyn yr oeddwn yn e|wylly&s;io dyfod attoch y waith gyntaf, fel y ca|ffech ail gr&acirc;s.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A myned (heb eich llaw chwi i Macedo|nia, a dyfod trachefn o Macedonia attoch, a chael fy hebrwng gennwch i Iutaea.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gan hynny pan oeddwn yn amcanu fel hyn, a arferaid i o y&s;cafnder&lpunctel; neu a wyfi yn am|canu y petheu yr wyf yn amcanu, ar &ocirc;l y cnawd, fel y bydde gyd &acirc; mi &icirc;e, &icirc;e, ac nag &ecirc;, nag &ecirc;&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ond Duw &s;ydd ffyddlon, canys nid &icirc;e, ac nag&ecirc; ydoedd ein ymadrodd wrthych chwi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys Mab Duw Ie&s;u Gri&s;t yr hwn a bregethwyd yn eich plith genym ni, &s;ef myfi a Silfanus a Timotheus, nid ydoedd, &icirc;e, ac nage eithr ynddo ef ie ydoedd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> O blegit holl addewidion Duw ynddo ef ydynt, &icirc;e, ac ynddo ef [ydynt] Amen, er go|goniant Duw trwyddom ni.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A Duw [yw] 'r hwn a'n cadarnh&acirc; ni gyd &acirc; chwi yng-Hri&s;t, ac a'n en&ecirc;iniodd ni.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yr hwn hefyd a'n &s;eliodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe. 1.13.</NOTE> ac a roes wy&s;tleidiaeth yr y&s;pryd yn ein calonnau.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac yr &wcirc;yf fi yn galw Duw yn d&ycirc;&s;t i'm henaid, mai er eich arbed chwi na ddaethym etto i Corinth.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Nid am ein b&ocirc;d yn arglwyddiaethu ar eich ffydd chwi, ond yr ydym yn gyd-weithw&ycirc;r i'ch llawenydd: o blegit trwy ffydd yr ydych yn &s;efyll.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae yn dangos fod yr hwn a y&s;cymuna&s;id am lo&s;cach neu in&s;e&s;t yn beth achos na ddaethe efe attynt hwy. 6 Yn maddeu i hwnnw, gan ewylly&s;io eu cydundeb hwythau i hynny. 14 Yn diolch am ffynniant yr E|fengyl. 17 Ac yn amddeffyn ei athrawiaeth yn er|byn y gau athrawon.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">EIthr mi a fwriadais hyn ynof fy hunan, na ddelwn attoch trachefn mewn tri&s;twch.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O blegit os myfi a'ch tri&s;t&acirc;f chwi, pwy yw 'r hwn a'm llawenh&acirc; fi, ond yr hwn a dri&s;ta|wyd gennifi&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A mi a &s;crifennais hyn ymma attoch, rhag (pan ddelwn) cael o honof dri&s;twch ar dri&s;twch gan y rhai y dylwn ymlawenhau: gan obeitho am danoch oll, f&ocirc;d fy llawenydd i yn llawen|ydd i chwi oll.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys mewn gorthrymder mawr, a chy|fyngder calon yr &s;crifennais attoch &acirc; dagrau lawer, nid fel i'ch tri&s;taid chwi, eithr fel y gwy|byddech y cariad &s;y gennif yn enwedig i chwi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Os gwnaeth n&ecirc;b dri&s;tau, ni wnaeth efe i mi dri&s;tau, ond o rann, rhag i mi bwy&s;o arnoch chwi oll.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Digon [yw] i'r cyfryw [dd&ycirc;n] y cerydd ymma yr hwn a rodded iddo gan lawer.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Megis yn hytrach yng-wrthwyn&ecirc;b, y dy|lech chwi faddeu iddo a'i ddidd&acirc;nu, rhag llyng|cu y cyfryw gan ormod tri&s;twch.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny yr ydwyf yn attolwg i chwi, gadarnhau eich cariad arno.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys er mwyn hyn hefyd yr &s;crifennais, fel y cawn &wcirc;ybod profedigaeth am danoch, a fyddech vfydd ym mhob peth.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> I'r hwn yr ydychyn maddeu dim iddo, [yr wyf] finne: canys os maddeuais i ddim, i'r hwn y maddeuais er eich mwyn chwi [y madde|uais] yng-olwg Cri&s;t.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Rhag ein &s;iommi gan Satan: canys nid ydym heb &wcirc;ybod ei amcannion ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pan ddaethym i Troas i [bregethu] E|fengyl Gri&s;t, ac agoryd dr&wcirc;s i mi gan yr Ar|glwydd,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ni chefais lonydd yn fy y&s;pryd am na chefais Titus fy mrawd, eithr gan ganu yn iach iddynt, mi a euthym ymmaith i Macedonia.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ond i Dduw y byddo 'r diolch, yr hwn, yn oe&s;tad &s;ydd yn peri i ni orfoledd yng-Hri&s;t, ac &s;ydd yn eglurhau arogledd ei &wcirc;ybodaeth trwyddom ni ym mh&ocirc;b lle.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys per-arogl Cri&s;t ydym ni i Dduw, yn y rhai cadwedig, ac yn y rhai colledig.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> I'r naill yr [ydym] yn arogl marwola|eth i farwoleth, ac i'r lleill yn arogl bywyd i fy|wyd, a phwy &s;ydd ddigonol i hyn&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys nid ydym ni fel y mae llawer, yn gwneuthur twyll am air Duw, eithr megis o burdeb, eithr megis o Dduw, yng-wydd Duw yr ydym yn llefaru yng-Hri&s;t.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>I beidio ai ganmol ei hun y mae efe yn dangos fod ei gl&ocirc;d ef iw gweled yn y Corinthiaid. 6 A bod yr E|fengyl yn fwy gogoneddus n&acirc;'r gyfraith.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AI dechreu yr ydym ni ein canmol ein hu|nain trachefn&lpunctel; ai rhaid i ni fel i eraill wrth lythyrau canmoliaeth attoch chwi, neu canmo|liaeth oddi wrthych chwi&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ein llythr ni ydych chwi yn &s;crifennedig yn ein calonnau, yr hwn a ddeallir, ac a ddar|llenir gan b&ocirc;b d&ycirc;n.</P>
<PB REF="544" MS="y">
<P N="3"><HI>3</HI> Gan fod yn eglur eich b&ocirc;d chwi yn llythr Cri&s;t, yr hwn a roddowyd allan trwy ein gwei|nidogaeth ni, ac a &s;crifennwyd, nid ag ingc, ond ag Y&s;pryd Duw byw, nid mewn llechau cer|rig, eithr mewn cnawdol lechau y galon.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> &rindx; A chyfryw obaith &s;ydd gennym trwy Gri&s;t ar Dduw.<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol ar y deuddecfed Sul yn &ocirc;l y Drindod.</NOTE></P>
<P N="5"><HI>5</HI> Nid o herwydd ein b&ocirc;d yn ddigonol o ho|nom ein hunain i feddylio dim megis o honom ein hunain, eithr ein digonedd ni &s;ydd o Dduw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr hwn hefyd a'n gwnaeth ni yn weini|dogion y Te&s;tament newydd, nid i'r llythyren, ond i'r Y&s;pryd: canys y mae y llythyren yn lladd, a'r Y&s;pryd &s;ydd yn bywhau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac os oedd gweinidogaeth angeu yr hon a argraphwyd &acirc; llythyrennau ar lechau yn ogo|neddus, fel na alle plant yr I&s;rael edrych yn &wcirc;yneb Mo&s;es gan ogoniant ei wyneb-pryd, yr hwn [ogoniant] a ddeleuwyd,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Pa fodd nad mwy y bydd gweinidogaeth yr Y&s;pryd mewn gogoniant&lpunctel;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys os bu gweinidogaeth colledigaeth yn ogonoeddus, mwy o lawer y rhagora gwei|nidogaeth cyfiawnder mewn gogoniant. &lindx;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys yr hyn a ogoneddwyd, ni ogone|ddwyd yn y rhan hon, [&s;ef] hyd y perthyn i'r gogoniant ardderchog.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O blegit os yr hyn a ddeleuid ymmaith oedd yn ogoneddus, mwy o lawer [fydd] yr hyn a erys, yn ogoneddus.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Felly gan f&ocirc;d ge~nym gyfryw obaith, yr ydym yn arfer hyfder.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac nid ydym ni fel Mo&s;es, yr hwn a ro|dde orchudd ar ei wyneb, rhag i blant I&s;rael edrych ar ddiwedd yr hyn a ddeleuid.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am hynny y caledwyd eu meddwl hwy: canys hyd y dydd heddyw y mae y gorchudd hwnnw yn ar os heb ei dadguddio wrth ddar|llen yr h&ecirc;n De&s;tament, yr hwn yng-Hri&s;t a dyn|nir ymmaith.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Eithr hyd y dydd heddyw pan ddarllenir Mo&s;es, y rhoddir y gorchudd ar eu calonnau hwynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Er hynny pan ymchweler at yr Argl|wydd, y tynnir y gorchudd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yr awron yr Arglwydd yw 'r Y&s;pryd, a lle mae Y&s;pryd yr Arglwydd, yno y mae rhydd-did.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Eithr edrych yr ydym ni oll, megis me|wn drych, ar ogoniant yr Arglwydd ag wyneb a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ored, ac i'n newidir ni i'r vnrhyw ddelw, o ogoniant i ogoniant, megis gan Y&s;pryd yr Ar|glwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dywydrwydd Paul yn ei &s;wydd. 13 A'r acho&s;ion y rhai &s;y yn peri.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; AM hynny gan f&ocirc;d i ni y weinidogaeth hon, megis y caw&s;om drugaredd, nid ydym yn pallu.<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol ar ddydd gwyl Mathew 'r Apo&s;tol.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Eithr ni a wrthoda&s;om ddirgelwch gw|radwydd, heb rodio yn ddichellgar, nac arfer twyll am air Duw: eithr trwy eglurh&acirc;d y gwi|rionedd yr ydym yn ein canmol ein hun wrth b&ocirc;b cydwydobd d&ycirc;n ger bron Duw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac os yw ein Efengl ni yn guddiedic, yn y rhai colledig y mae yn guddiedic.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ym mha rai y dallodd Duw y b&ycirc;d hwn feddyliau yr anffyddlonion, rhag tywynnu iddynt lewyrch Efengyl gogoniant Cri&s;t, yr hwn yw delw Dduw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys nid ydym yn ein pregethu ein hu|nain, ond Cri&s;t Ie&s;u yr Arglwydd, a ninneu yn wei&s;ion i chwi er mwyn Ie&s;u.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys Duw yr hwn a orchymynnodd i'r goleuni lewyrchu o dywyllwch, [yw] yr hwn a lewyrchodd yn ein calonnau, i roddi goleuni gwybodaeth gogoniant Duw, yn &wcirc;yneb Ie|&s;u Gri&s;t.&lindx;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Eithr y try&s;&s;or hwn &s;ydd gennym mewn lle&s;tri pridd, fel y bydde arddechogrwydd y me|ddiant hwnnw o Dduw, ac nid o honom ni.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ym mh&ocirc;b man ein cy&s;tuddir, er hynny nid ydym mewn ing: y mae yn gaeth arnom, ond nid ydym gwbl heb obaith.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Wedi ein herlid, ond heb ein gwrthod, we|di ein taflu i lawr eithr heb ein difetha.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gan arwain bob am&s;er o amgylch yn y corph, farwolaeth yr Arglwydd Ie&s;u, fel yr eg|lurer hefyd fywyd Ie&s;u yn ein corph.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys yr ydys yn ein rhoddi ni y rhai ydym yn oe&s;tad i farwolaeth er mwyn Ie&s;u, fel yr eglurhaer hefyd fywyd Ie&s;u yn ein marwol gnawd ni.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac felly y mae angeu yn gweithio ynom ni, ac enioes ynoch chwithau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A chan f&ocirc;d i ni yr vn y&s;pryd ffydd, megis ac y mae yn &s;crifennedic, credais, ac am hynny y dywedais, ninnau hefyd ydym yn credu, ac am hynny y dywedwn,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gan &wcirc;ybod y bydd i'r hwn a gyfododd yr Arglwydd Ie&s;u, ein cyfodi ninnau hefyd trwy Ie&s;u, a'n go&s;od gyd &acirc; chwi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys p&ocirc;b peth &s;ydd er eich mwyn chwi, fel yr amlh&acirc;o yr helaethaf r&acirc;s trwy ddi|olch llawer er gogoniant i Dduw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny nid ydym ni yn ymollwng, eithr er llygru ein d&ycirc;n oddi allan, er hynny y d&ycirc;n oddi mewn a adnewyddir o ddydd i ddydd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O blegit y mae y&s;cafnder ein cy&s;tudd yr hwn ni pheru ond munyd, yn peri i ni yn rhago|rol [gael] rhagorol a thragywyddol bwys go|goniant.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Tra nid ydym yn y&s;tyried y pethau a welir ond y pethau ni welir: canys y pethau a welir &s;y am&s;erol, a'r pethau ni welir &s;y dragywyddol.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Mor fuddiol yw marwolaeth dduwiol i'r duwiol. 14 Mawredd gr&acirc;s Duw. 20 Swydd a braint eglwy&s;-wyr.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CAnys ni a wyddom os daiarol d&ycirc; ein pre&s;&s;|wylfod a ddotodir, f&ocirc;d i ni adeilad gan Dduw, [&s;ef] t&ycirc;, nid o waith llaw, [ond]tragy|wyddol yn y nefoedd.</P>
<PB N="521" REF="544" MS="y">
<P N="2"><HI>2</HI> Canys am hynny yr ydym yn ocheneidio gan ddei&s;yfio cael ein gwi&s;co <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> t&ycirc; yr hwn &s;ydd o'r n&ecirc;f.</P>
<P N="3"><HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gwel. 16.15.</NOTE> O blegit os gwi&s;cir ni, ni'n ceffir yn noethion.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys yn ddiau [nyni] y rhai &s;y yn y ba|bell hon ydym yn ocheneidio, ac yn llwythog am nad ewylly&s;iem ein dio&s;c, ond ymwi&s;co, fel y llyngcid yr hyn &s;ydd farwol gan fywyd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r hwn a'n creawdd ni i hyn yn Duw, yr hwn hefyd a roddodd i ni wy&s;tleidiaeth yr Y&s;pryd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny yr ydym bob am&s;er yn hyder os, ac yn g&wcirc;ybod tra fom gartref yn y corph, ein b&ocirc;d oddi cartref oddi wrth yr Arglwydd,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys wrth ffydd yr ydym yn rhodio, ac nid wrth y golwg.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Er hynny yr ydym yn hyderus, ac y mae yn fodlonach gennym fod oddi cartref o'r corph a chartrefu gyd &acirc;'r Arglwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny hefyd yr ydym yn chwennychu pa vn bynnag ai gartref y byddom, ai oddi car|tref, f&ocirc;d yn gymmeradwy ganddo ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">rhuf. 14.10.</NOTE> Canys rhaid yw i ni oll ymddangos ger bron brawdle Cri&s;t, fel y derbynio pob vn y pethau a [wnaethpwyd] yn y corph, yn &ocirc;l yr hyn a wnaeth, pa vn bynnag ai da ai drwg.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Felly gan i ni &wcirc;ybod ofn yr Arglwydd, yr ydym ni yn peri i ddynion gredu, ac ni a wn|aed yn hy&s;pus i Dduw, ac yr ydwyf yn gobei|thio hefyd ddarfod ein gwneuthur yn hy&s;pus yn eich cydwybodau chwi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys nid ydym yn ymganmol trach|efn wrthych, ond yn rhoddi i chwi achos gorfo|ledd o'n plegit ni, fel y caffoch [beth i atteb] yn erbyn y rhai &s;y a'u gorfoledd yn yr wyneb, ac nid yn y galon.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys os amhwyllo yr ydym, i Dduw yr ydym, ac os b&ocirc;d yn ein pwyll, i chwi [yr ydym]</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys y mae cariad Cri&s;t yn ein cym|hell, ni, gan i ni farnu hyn, os bu vn farw tros bawb, yna mai meirw oedd pawb.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a fu farw tros bawb, fel y bydde i'r rhai byw, na fyddent fyw rhag-llaw iddynt eu hunain, ond i'r hwn a fu farw tro&s;tynt, ac a adgyfododd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny o hyn allan, nid ydym yn ad|nabod n&ecirc;b yn &ocirc;l y cnawd, ac os buom ni hefyd yn adnabod Cri&s;t yn &ocirc;l y cnawd, er hynny o hyn allan nid ydym yn ei adnabod ef mwy [felly.]</P>
<P N="17"><HI>17</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gwel. 21.5.</NOTE> Gan hynny od oes n&ecirc;b yng-Hri&s;t [y mae efe] yn greadur newydd, yr h&ecirc;n bethau a aethant heibio, wele, gwnaethbwyd pob, peth yn newydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r cwbl &s;ydd o Dduw, yr hwn a'n cym|mododd ni ag ef ei hun trwy Ie&s;u Gri&s;t, ac a roddodd i ni weinidogaeth y cymmod.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys Duw oedd yng-Hri&s;t, yn cym|modi y b&ycirc;d ag ef ei hun, heb adliwio iddynt eu pechodau, ac a o&s;ododd ynom ni air y cymmod.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Am hynny yr ydym ni yn gennadau tros Gri&s;t, megis pe bydde Duw yn ymbil &acirc; chwi trwyddom ni: yr ydym yn attolwg i chwi tros Gri&s;t; cymmodwch &acirc; Duw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys efe a wnaeth yn bechod tro&s;om ni, yr hwn ni adnadu bechod, fel em gwnelid ni yn gyfiawnder Duw ynddo ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae efe yn eu hannog hwynt i amryw rinweddau rhago<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ol. 14. Ac yn anad dim i ochelyd ymgymha|ru a'r rhai anghredadwy.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FElly ninnau gan gydweithio ydym yn atto|lwg i chwi na dderbynioch r&acirc;s Duw yn am&s;er</P>
<P N="2"><HI>2</HI> (Canys medd efe,<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Epy&s;tol ar y Sul cyntaf o'r grawys. <HI>E&s;ai. 49.8.</HI></NOTE> yn am&s;er cymmerad|wy i' th wrandewais, ac yn nydd iechydwrieth i'th gynhorthwyais: wele yn awr yr am&s;er cym|meradwy, wele yn awr ddydd yr iechydwrieth)</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Heb roddi dim achos tramgwydd mewn dim, rhag beio ar y weinidogaeth.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Eithr gan ein go&s;od ein hun allan ym mhob peth * fel gweinidogion Duw, mewn ammynedd mawr, mewn cy&s;tudd, mewn angen, ac mewn cyfyngder,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Mewn gwialennodau, mewn carcharau, mewn terfy&s;cau, mewn poen, mewn gwilia|dwriaethau, mewn ymprydiau,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Mewn purdeb, mewn gwybodaeth, mewn ymaros, mewn tiriondeb yn yr Y&s;pryd gl&acirc;n, mewn cariad diragrith.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yng-air gwirionedd, yn nerth Duw, me|wn arfau cyfiawnder ar y llaw ddeheu, ac ar y llaw a&s;&s;wy.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Mewn parch ac ammarch, mewn cl&ocirc;d, ac anglod, megis twyllw&ycirc;r, ac <HI>er hynny</HI> yn gywir,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Megis anadnabyddus, ac [er hynny] yn adnabyddus, megis yn meirw; ac wele ni yn fyw, megis wedi ein co&s;pi, ac heb ein lladd,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Megis yn dri&s;tion, ac etto yn oe&s;tad yn llawen: megis yn dlodion, ac etto yn cyfoethogi llawer: megis heb ddim cennym, ac atto yn meddiannu p&ocirc;b peth.&lindx;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Oh y Corinthiaid, ein genau a agorwyd i chwi, ein calon a ehangwyd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ni chyfyngwyd arnoch ynom ni, eithr chwi a gyfyngwyd arnoch yn eich ymy&s;caro|edd eich hunain.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am yr vn gwobr, megis wrth <HI>fy</HI> mhlant yr wyf yn dywedyd, ymehengwch chwithau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Nac iauer chwi yn anghymharus gyd &acirc;'r anffyddlonion, canys pa gymdeithas &s;ydd rhwng cyfawnder, ac anghyfiawnder&lpunctel; a pha gyfeillach rhwng goleuni a thywyllwch&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A pha gy&s;&s;ondeb &s;ydd rhwng Cri&s;t a Belial&lpunctel; neu pa ran &s;ydd i'r credadwy, ac i'r anghredadwy.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A pha gydfod &s;ydd rhwng teml Dduw, ac eulynnod&lpunctel;<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 3.16. &amp; 6.19.</NOTE> canys chwi yw teml Dduw byw: fel y dywedodd Duw,<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 26.11.</NOTE> mi a bre&s;&s;wyliaf, ac a rodiaf yn eu my&s;c hwynt: a mi a fyddaf eu Duw hwynt, ac hwy a fyddant yn bobl i mi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ay 52.11.</NOTE> Am hynny deuwch allan o'u plith hwy, ac ymddidolwch, medd yr Arglwydd: ac na chy|ffyrddwch
<PB REF="545" MS="y">ddim afla~, yna mi a'ch derbyniaf chwi</P>
<P N="18"><HI>18</HI> * A mi a fyddaf yn D&acirc;d i chwi, a chwi a fyddwch yn feibion, ac yn ferched i mi: medd yr Arglwydd holl-alluoc.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae yn eu hannog i &s;ancteiddrwydd gan gofio iddynt addewidion Duw. 8 Yn yme&s;cu&s;odi am eu tri&s;tau hwynt. 13 Ac yn ddiolchgar yn coffau eu caredi|grwydd hwynt i Titus.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AM hynny, gan f&ocirc;d i ni yr addewidion hyn (annwylyd) yml&acirc;nhawn oddi wrth bob halogrwydd cnawd, ac y&s;pryd, gan berffeithio &s;ancteiddrwydd yn ofn Duw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Derbyniwch ni, ni wnaethom gam i n&ecirc;b, ni lygra&s;om n&ecirc;b, nid y&s;peilia&s;om n&ecirc;b.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Nid i'ch condemnio yr wyf yn dywedyd, canys mi a ddywedais o'r blaen eich b&ocirc;d yn ein calonnau ni, i gyd-farw, ac i gyd-fyw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y mae hyfder fy ymadrodd yn fawr wr|thych: y mae gennif orfoledd mawr ynoch: yr wyf yn llawn o ddiddanwch, ac yn dra-llawen yn ein holl orthrymder.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys wedi ein dyfod i Macedonia ni chai ein cnawd ni ddim llonydd, eithr ni a orth|rymmid o b&ocirc;b parth, rhyfeloedd oddi allan, ac ofn oddi mewn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr Duw, yr hwn a ddidd&acirc;na y rhai cy&s;tu|ddiedig, a'n diddanodd ni wrth ddyfodiad Titus</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac nid &acirc;i ddyfodiad ef yn vnic, ond hefyd &acirc;'r diddanwch y diddanwyd ef gennych chwi, pan fynegodd efe i ni eich awydd chwi, eich ga|lar, eich annwyl-&s;erch i mi, fel y llawenheais i yn fwy.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys er i mi eich tri&s;tau chwi mewn ly|thyr, nid yw edifar gennif, er b&ocirc;d yn edifar gen|nif: canys yr wyf yn gweled dri&s;tau o'r llythr hunnw chwi, er [b&ocirc;d hynny] tros am&s;er.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yn awr yr ydwyf yn llawen, nid am eich tri&s;tau, ond am eich tri&s;tau i edifeirwch, canys tri&s;tau a wnaethoch yn dduwiol, fel na chaw|&s;och niwed mewn dim gennym ni.</P>
<P N="10"><HI>10</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Pet. 2.15.</NOTE> Canys duwiol dri&s;twch a bair edifeir|wch er iechydwriaeth diedifarus: eithr bydol dri&s;twch a bair angeu.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys wele, pa ofal ei faint a weithiodd hyn ynoch chwi&lpunctel; [&s;ef] tri&s;tau o honoch yn ddu|wiol, &icirc;e pa amddeffyn, &icirc;e, pa ddigofaint, &icirc;e, pa ofn &icirc;e, pa chwant, &icirc;e, pa w&ycirc;nfydiaid, &icirc;e, pa ddial: ym mh&ocirc;b peth yr ymddango&s;a&s;och i fod yn bur yn y peth hyn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O herwydd pa ham, er &s;crifennu attoch, ni [&s;crifennais] o'i blegit ef a wnaethoedd y cam, nac o blegit yr hwn a gafodd y cam, ond er b&ocirc;d yn eglur i chwi, ein gofal am danoch ger bron Duw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny ni a ddiddanwyd o achos eich diddanwch chwi, eithr llawenach o lawer oe|ddem am lawenydd Titus, am lonni ei y&s;pryd ef gennych oll.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys os gorfoleddais ddim wrtho am danoch, ni'm cywilyddiwyd: eithr megis y dyweda&s;om wrthych b&ocirc;b dim mewn gwirio|nedd, felly hefyd yr oedd ein gorfoleddiad ni wrth Titus yn gywir.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac y mae ei galondid ef yn helaethach tu ag attoch, wrth gofio eich vfydd-dod chwi oll, pa f&ocirc;dd trwy ofn a dychryn, y derbynia&s;och ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny llawen wyf, am fod i mi hy|der arnoch ym mh&ocirc;b dim.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae efe yn eu hannog hwynt i fod yn hael i'r brodyr tlodion, gan ddwyn iddynt &s;iampl y Macedoniad, 9 A Chri&s;t ei hun: 24 Gan ddangos hefyd y galle fod ar y Cornithiaid eu hei&s;ieu hwythau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YR ydym hefyd yn y&s;py&s;u i chwi, (frodyr) y gr&acirc;s Duw a roddwyd yn eglwy&s;i Mace|donia.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys mewn mawr brofedigaeth cy|&s;tudd yr amlhaodd eu llawenydd hwynt, ai llw|<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">thaf dlodi a amlhaodd iw helaeth gymmw|yna&s;carwch hwynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys yn eu gallu (yr wyfi yn te&s;tiolae|thu) ac vwch-law eu gallu yr oeddent yn ewyll|y&s;car.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gan ddei&s;yfu arnom trwy lawer o ymbil, ar dderbyn o honom ni yr haelioni a'r cyfranniad [a roddent]i wa&s;anaethu 'r &s;einctiau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A [hyn a wnaethant] nid fel yr oeddem yn gobeitho, ond hwynthwy ai rhodda&s;ant eu hu|bain yn gyntaf i'r Arglwydd, ac yna i ninnau, trwy ewyllys Duw:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fel y dymuna&s;om ni a'r Titus, (megis y dechreua&s;e efe o'r blaen) felly hefyd orphen yr vn-rhyw haelioni yn eich plith chwi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny fel yr ydych yn amlhau yn mh&ocirc;b dim, mewn ffydd a gair, a gwybodaeth, ac ym mh&ocirc;b a&s;tudrwydd, ac yn eich cariad tu ag attom ni, [cei&s;iwch] amlhau hefyd yn y gr&acirc;s hyn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Nid o rann gorchymyn yr ydwyf yn dy|wedyd, ond o blegit diwydrwydd rhai eraill, a chan brofi gwirionedd eich cariad chwi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys chwi a adwaenoch r&acirc;s ein Har|glwydd Ie&s;u Gri&s;t, ac efe yn gyfoethog, ei fy|ned er eich mwyn chwi yn dlawd, fel y cyfoe|thogid chwi trwy ei dlodi ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yr ydwyf yn rhoddi cyngor yn hyn, canys da fydde hyn i chwi, y rhai a ddechreu|&s;och, nid yn vnic wneuthur, ond hefyd ewylly|&s;io er yr llynedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yn awr gorphennwch wneuthur hyn|ny hefyd, fel, megis yr oedd y parodrwydd i e|wyll&s;io, felly y byddo hefyd i gwblau o'r hyn &s;ydd gennych.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys os bydd yn gyntaf ewylly&s;car|wch, cymmeradwy yw, yn &ocirc;l yr hyn &s;ydd gan dd&ycirc;n'nid yn &ocirc;l yr hyn nid yw ganddo.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac nid i fod e&s;mwythdra i eraill, a chu|&s;tudd i chwithau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eithr mewn cymhwy&s;dra y mae eich he|laethrwydd chwi y pryd hyn, yn [diwallu] eu di|ffig hwy, fel y gallo hefyd eu helaethrwydd hw|ynt ddiwallu eich diffig chwithau, fel y byddo cymhwy&s;dra.</P>
<PB N="522" REF="545">
<P N="15"><HI>15</HI> Megis y mae yn &s;crifennedic,<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 16.18.</NOTE> yr hwn a ga&s;clodd lawer, nid oedd ganddo weddill, a'r hwn a ga&s;clodd ychydig, nid oedd arno ei&s;ieu.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac i Dduw y byddo 'r diolch, yr hwn a roddodd yng-halon Titus yr vn-rhyw ofal tro&s;och.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am iddo gymmeryd y dymuniad, a chan fod yn fwy gofalus, ddyfod attoch chwi oi waith ei hun.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac ni a ddanfona&s;om hefyd gyd ag ef y brawd yr hwn y mae ei gl&ocirc;d yn yr Efengyl, trwy 'r holl eglwy&s;i,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> (Ac nid [hynny] yn vnic, eithr hefyd efe a ddewi&s;wyd gan yr eglwy&s;i i gydymdeithio &acirc; ni a'r gr&acirc;s hyn, yr hwn yr ydym ni yn ei wa&s;a|naethu, o herwydd gogoniant yr Arglwydd, ac [amlygiad] eich ewylly&s;carwch chwithau)</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gan ymochelyd hyn, rhag i n&ecirc;b feio ar|nom yn yr helaethrwydd ymma, yr hwn yr y|dym ni yn ei wa&s;anaethu.</P>
<P N="21"><HI>21</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 12.17.</NOTE> Y rhai ydym yn rhagddarpar pethau one&s;t, nid yn vnic ger bron yr Arglwydd, ond hefyd o flaen dynion.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac ni a anfona&s;om gyd &acirc; hwynt ein brawd, yr hwn a brofa&s;om yn fynych o am&s;er, ei f&ocirc;d yn ddyfal yn llawer o bethau, ac yn awr yn ddyfa|lach o lawer, am y mawr ymddyried [&s;ydd gen|nif] ynoch.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Os [gofynnir] am Titus fyng-hydym|aeth [yw,] a chydweithydd tu ag attoch chwi: neu [am] ein brodyr, cennadau yr eglwy&s;i [y|dynt,] a gogoniant Cri&s;t.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Am hynny dango&s;wch tu ag attynt hwy ger bron yr eglwy&s;i, brofedigaeth o'ch cariad, ac o'n hymmffro&s;t ni am danoch chwi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae efe yn dangos yrru o honaw ef Titus, ac eraill at|tynt, fel y ceid hwynt yn barod, ac yn ewylly&s;car i gy|frannu, 7 yr hwn beth &s;ydd dda gan Dduw, 13 a moliannus iddo ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CAnys, tu ag at am y weinidogaeth i'r &s;ainct, afraid yw i mi &s;crifennu attoch.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O herwydd mi a adwen eich ewylly&s;car|wch chwi, [am] yr hwn yr wyf yn gorfoleddu am danoch wrth y Macedoniaid, f&ocirc;d Achaia yn barod er yr llynedd, a'r z&ecirc;l [a ddaeth] oddi wr|thych chwi a annogodd lawer.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A mi a ddanfonais y brodyr, rhag i'n gor|foledd ni am danoch f&ocirc;d yn ofer, yn y rhann hon, fel (megis y dywedais) y byddoch barod:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Rhag, os y Macedaniaid a ddeuant gyd &acirc; mi, a'ch cael chwi yn amharod, bod i ni (ni ddy|wedaf i chwi) gael cywilydd yn hyn o &s;ylwedd gorfoledd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O herwydd pa ham, mi a dybiais f&ocirc;d yn angenrhaid attolwg i'r brodyr ddyfod o'r blaen attoch, ac i gwplau o'r blaen eich bendith yr hon a ragfynegwyd, fel y bydde yn barod, megis fel bendith, nid fel o gymmell.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A hyn [a ddywedaf,] a hauo yn brin a f&ecirc;d hefyd yn brin, ac a hauo yn helaeth a f&ecirc;d hefyd yn helaeth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pob vn megis y mae yn amcanu yn ei ga|lon, felly gwnaed nid yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Dihar. 11.25. Ruf. 12.8. Eccle. 35.10.</NOTE> athri&s;t, neu wrth gym|mell, canys y mae yn hoff gan Dduw roddwr llawen.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac y mae Duw yn abl i beri i bob gr&acirc;s amlhau tu ag attoch, fel y galloch chwi (&acirc; ph&ocirc;b digonoldeb gennych, ym mh&ocirc;b dim, b&ocirc;b am&s;er) amlhau p&ocirc;b gweithred dda,</P>
<P N="19"><HI>19</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 112.9.</NOTE> Megis y mae yn &s;crifennedic, efe a wa&s;|carodd, [ac] a roddodd i'r toldion, y mae ei gyfi|awnder yn parhau yn dragywydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Hefyd yr hwn &s;ydd yn rhoddi h&acirc;d i'r hau|wr, rhodded hefyd fara yn ymborth, ac amlha|ued eich h&acirc;d, a chwaneged ffrwyth eich cyfi|awnder,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fel ym mh&ocirc;b ffordd i'ch cyfoethoger i b&ocirc;b cymmwyna&s;carwch, yr hyn a weithia trwy|ddom ni ddiolch i Dduw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys y mae gweinidogaeth y &s;wydd hon, nid yn vnic yn cyflawni angenrhaid y &s;ainct, ond hefyd yn amlhau, gan lawer diolch i Dduw, trwy brofiad y weinidogaeth hon,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> [Y rhai &s;y] yn moliannu Duw am eich cyd&s;ynniol ymo&s;twng i Efengyl Gri&s;t, ac am eich cymmwyna&s;car gyfranniad iddynt hwy, ac i bawl oll,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A thrwy eu gweddi hwythau y rhai y|dynt yn hiraethu am danoch chwi, am yr ar|dderchawg r&acirc;s Duw [yr hwn &s;ydd] ynoch.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac i Dduw y byddo 'r diolch am ei an|rhaethol roddiad.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae efe yn ei amddeffyn ei hun a'i hyder yn erbyn y gau-athrawon, 12 y rhai oeddynt yn eu canmol eu hun am lafur a phoen eraill.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">ONd myfi Paul ydwyf yn attolwg i chwi er addfwynder a chymme&s;urdeb Cri&s;t, yr hwn &wcirc;ydd yng-&wcirc;ydd [wyf] ddiy&s;tyr in eich plith, ac yn ab&s;ennol ydwyf yn hyderus arnoch.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A hyn yr ydwyf yn ei ddymuno, na orfyddo i mi fod yn hyd&ecirc;rus pan fyddwyf bre&s;ennol &acirc;'r vn rhyw hyder, ac yr ydys yn meddwl fy mod yn hyderus ar ryw rai, y &s;awl &s;y yn meddwl ein bod ni yn rhodio megis ar &ocirc;l y cnawd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> O blegit er ein b&ocirc;d yn rhodio yn y cnawd, etto nid ydym yn rhyfela ar &ocirc;l y cnawd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys arfau ein rhyfel ni nid ydynt gna|wdol, ond nerthol trwy Dduw i fwrw ce&s;till i'r llawr,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gan fwrw i lawr ddychymmygion, ph&ocirc;b vchel-beth a dderchefir yn erbyn g&wcirc;ybodaeth Duw, a chan gaethiwo pob meddwl i vfydd-dod Cri&s;t.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A che~nym yn barod ddial ar bob annufy|dd-dod, wedi y cyflawner eich vfydd-dod chwi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ai edrych yr ydych chwi ar bethau o her|wydd golwg&lpunctel; os ymddyried n&ecirc;b ynddo ei hun ei f&ocirc;d efe yn perthyn i Gri&s;t, y&s;tyried hyn tra|chefn o honaw ei hun, fel y mae efe yn perthyn i Gri&s;t, felly yr ydym ninuau yn perthyn i Gri&s;t.</P>
<PB REF="546">
<P N="8"><HI>8</HI> O blegit pe gorfoleddwn beth mwy am ein awdurdod, yr hon a roddodd yr Arglwydd i ni er adailad, ac nid er dini&s;tr i chwi, ni chywily|ddiwn,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Rhag tybied fy mod, megis yn eich ofni chwi &acirc; llythyrau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys y llythyrau (meddant hwy) &s;y drymmion a chedyrn, eithr pre&s;ennoldeb y corph &s;ydd wan, a'r ymadrodd yn ddibris.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Meddylied y cyfryw vn hyn, mai fel yr y|dym ar air drwy lythyrau yn ab&s;ennol, felly [yr ydym] hefyd mewn gweithred yn bre&s;ennol.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys ni feiddiwn ni ymyrryd neu ym|gyffelybu &acirc;'r rhai &s;y yn eu canmol eu hunain: eithr nid ydynt yn deall eu b&ocirc;d yn me&s;uro eu hunain wrthynt eu hunain, ac yn cyffelybu eu hunain ag hwynt eu hunain.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Eithr ni orfoleddwn ni yn anghymme&s;u|rol,<NOTE N="*" PLACE="marg">Fphe&s;. 9.7.</NOTE> ond yn &ocirc;l me&s;ur y rheol trwy yr hon y rhannodd Duw i ni fe&s;ur i gyrhaeddyd hyd at|toch chwithau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys nid ydym yn tra yme&s;tyn, megis pe na chyrrhaedda&s;em hyd attoch chwi: canys hyd attoch chwi hefyd y daethom ag Efengyl Gri&s;t.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Nid gan orfoleddu yn anghymme&s;ur, &s;ef am boen rhai eraill: eithr gan obeithio we|di y cynnyddd eich ffydd, gael ein mawrygu yn eich plich yn &ocirc;l ein me&s;ur yn helaeth.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Fel y gallwyf bregethu yr Efengyl tu hwynt i chwi: [ac] nid gorfoleddu am y pe|thau a baratoiwyd trwy reol neb ar all.</P>
<P N="17"><HI>17</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ierem. 9.24. 1. Cor. 1.31.</NOTE> Eithr yr hwn a orfoleddo, gorfoledded yn yr Arglwydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys nid yr hwn &s;ydd yn ei ganmol ei hun &s;ydd gymmeradwy, ond yr hwn y mae yr Arglwydd yn ei ganmol.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ei &s;erch ef i'r Corinthiaid, 5 ardderchogrwydd ei &s;wydd ef, 9 a'r boen a gafodd efe ynddi hi.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">OCh na oddefech ychydig fy anghallineb, eithr hefyd goddefwch fi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys eiddigus wyf am danoch, ag eiddi|gedd duwiol: o blegit darperais chwi i vn gwr, i'ch rhoddi chwi megis morwyn b&ucirc;r i Gri&s;t.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac yr wyf yn ofni rhag megis y twyllodd y<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 3.4.</NOTE> &s;arph Efa trwy ei chyfrwy&s;dra, felly b&ocirc;d lly|gru eich meddyliau chwithau i fyned oddi wrth y &s;emlrwydd &s;ydd yng-Hri&s;t.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O blegit, os yr hwn a ddaw a bregetha Ie&s;u arall, [amgen] n&acirc;'r vn a bregetha&s;om ni, neu os derbynniwch amgen Y&s;pryd nac a dder|bynnia&s;och, neu amgen Efengyl nac a dder|bynnia&s;och, t&ecirc;g y galla&s;ech ei ddioddef.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys yr yd wyf yn meddwl, na bum yn &ocirc;l i'r Apo&s;tolion pennaf.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac er fy m&ocirc;d yn anghymmen o ymadrodd, etto nid wyf felly mewn gwybodaeth, eithr yn eich plith chwi nyni a eglurhawyd yn hollawl ym mh&ocirc;b dim.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A wneuthum i fai am i mi y mo&s;twng fy hun fel y derchefid chwi&lpunctel; ac am i mi bregethu i chwi Efengyl Gri&s;t yn rh&acirc;d&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eglwy&s;i eraill a e&s;peillais gan gymme|ryd cyflog [ganddynt] i'ch gwa&s;anaethu chwi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A phan oeddwn yn bre&s;ennol gyd &acirc; chwi, ac arnaf ei&s;ieu, ni orme&s;ais ar neb, canys yr hyu oedd arnaf ei ei&s;ieu, a gyflawnodd y brodyr a ddaethant o Macedonia, ac ym mh&ocirc;b dim yr ym|gedwais, ac yr ymgadwaf<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 20.34.</NOTE> heb bwy&s;o arnoch.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y mae gwirionedd Cri&s;t ynof, na arga|eir y gorfoledd hyn yn fy erbyn yng-wledydd Achaia.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Pa ham? ai am na charaf chwi&lpunctel; Duw a'i g&wcirc;yr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Eithr yr hyn yr wyf yn ei wneuthur, hyn|ny a wnaf: fel y torwyf ymmaith achly&s;ur oddi wrth y rhai &s;y yn ewylly&s;io cael achly&s;ur, fel y ceffid hwy yn gyffelyb i ni, yn yr hyn yn maent yn gorfoleddu ynddo.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys y cyfryw gau Apo&s;tolion &s;y weithw&ycirc;r twyllodrus, wedi ymrithio yn Apo|&s;tolion Cri&s;t.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> ac nid rhyfedd, o blegit y mae Satan yntef yn ymrithio yn angel goleuni.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gan hynny nid mawr yw, er ymrithio ei weinidogion ef, fel gweinidogion cyfiawnder, y rhai y bydd eu diwedd yn &ocirc;l eu gweithredoedd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Trachefn meddaf, na thybied neb fy m&ocirc;d yn ff&ocirc;l: os amgen cymmerwch fi fel ff&ocirc;l, fel y gallwyf finne hefyd orfoleddu ychydig.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yr hyn yr wyf yn ei ddywedyd nid yd wyf yn ei ddywedyd yn &ocirc;l yr Arglwydd, eithr me|gis o anghallin&egrave;b yn hyn o &s;ylwedd gorfoledd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gan f&ocirc;d llawer yn gorfoleddu o herwydd y cnawd, minne a orfoleddaf hefyd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> &rindx; Canys yr ydych yn diodef ffyliaid yn llawen, gan fod eich hun yn &s;ynhwyrol.<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol ar y Sul a elwir Sexage&s;i|ma.</NOTE></P>
<P N="20"><HI>20</HI> Canys goddefwch pe caethiwe vn chwi, pe bai vn i'th llyngcu, pe bai vn yn dwyn oddi arnoch, pe bai vn yn ymdderchafu, pe tarawe vn chwi ar eich &wcirc;yneb.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Am amharch yr ydwyf yn dywedyd: me|gis ein bod yn weiniaid: eithr ym mha beth byn|nac y byddo neb hyf (yr wyf yn dywedyd yn ff&ocirc;l) hyf wyf inne hefyd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Phil. 3.6.</NOTE> Hebr&aelig;aid ydynt, felly finne: I&s;raeliaid ydynt, felly finne: h&acirc;d Abraha~ ydynt, felly finne:</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Gweinidogion Cri&s;t ydynt (yr ydwyf yn dywedyd yn ff&ocirc;l) mwy wyfi: mewn poen yn amlach: mewn archollion dros fe&s;ur: yng-har|char yn amlach, ym [mron] angeu yn fynych.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Gan yr Iddewon bum-waith y derbyn|niais ddeugain gwialennod ond vn.</P>
<P N="25"><HI>25</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 16.23. Act. 14.19.</NOTE> Tair gwaith i'm curwyd &acirc; gwiail, vn waith i'm llabyddiwyd, tair gwaith y torrodd llong arnaf, n&ocirc;s a dydd y bum yn y dyfn-f&ocirc;r.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Mewn teithiau y bum yn fynych ym mhe|ryglon llif-ddyfroedd, ym mheryglon lladron, ym mheryglon fyng-henedl [fy hun,] ym mheryglon gan y cenhedloedd, ym mheryglon yn y ddinas, ym mheryglon yn yr anialwch, ym
<PB N="523" REF="546">mheryglon ar y m&ocirc;r, ym mheryglon ym mhlith brodyr gau,</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Mewn blinder a lludded, mewn anhu|nedd yn fynych, mewn newyn a &s;yched, mewn ympryd yn fynech, mewn annwyd a noethni.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Heb law y pethau [&s;y yn digwydd] oddi allan, y mae yr ymo&s;od beunyddol arnaf, [&s;ef] y gofal tros yr h&ocirc;ll eglwy&s;i.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Pwy &s;y wann, nad wyf finne wann? pwy a dramgwyddir, na lo&s;cwyf finne?</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Os rhaid imi orfoleddu, mi a orfoleddaf yn y pethau &s;y yn perthyn i'm gwendid.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Duw, a Th&acirc;d ein Harglwydd ni Ie&s;u Gri&s;t yr hwn &s;ydd fendigedig yn oes oe&s;oedd a &wcirc;yrnad wyf yn dywedyd celwydd. &lindx;</P>
<P N="32"><HI>32</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 9.24.</NOTE> Yn Dama&s;cus llywiawdr y bobl dann frenin Aretas a barodd wilio dinas y Dama&s;ci|aid, gan ewylly&s;io fy nal i.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> A thrwy ffene&s;tr i'm gollyngwyd ar hyd y mur mewn ba&s;ced, ac y diengais o'i ddwylaw ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae efe yn dadcan ei ardderchog weledigaethau. 5 Yn gorfoleddu yn fwyaf yn ei wendid. 11 Yn dangos pa ham y dywedodd gymmaint iw glod. 20 Gan ofni y bydde rhaid iddo fod yn llymmach wrth rai o honynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NId cymmwys i mi yn ddiau orfoleddu: eithr mi a ddeuaf at weledigaethau, a dat|cuddiedigaethau yr Arglwydd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 9.3.</NOTE> Mi a adwaenwn ddyn yng-Hri&s;t, er ys rhagor i bedair blynedd ar dd&ecirc;c, (pa vn ai yn y corph, ni wn, ai allan o'r corph, ni wn: Duw a &wcirc;yr) yr hwn a gymmerwyd i fynn hyd &yacute; dry|dedd nef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ie mi a adwaenwn y cyfryw ddyn (pa vn ai yn y corph, ai allan o'r corph ni wn: Duw a &wcirc;yr)</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ei gymmeryd ef i fynu i baradwys, ac i|ddo glywed geiriau anhraethadwy, y rhai nid yw gyfreithlon i dd&ycirc;n eu hadrodd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Am hynny o beth y gorfoleddaf: ynof fy hun ni orfoleddaf, oddi eithr a'm fyng-gwen|did.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys pe gorfoleddwn, ni fyddwn ff&ocirc;l: canys dywedaf y gwir, eithr mi a arbedaf, rhac i neb fyddylied am danaf vwch law y mae yn gweled fy mod, neu yn clywed gennif.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A rhac tra-ymdderchafu o honof gan odi|dogrwyd y datguddiedigaethau, y rhoddwyd i mi &s;wmbwl yn y cnawd, cennad Satan im cer|nodio, rhac tra-ymdderchafu o honof.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am y peth hwn mi a attolygais i'r Argl|wydd dair gwaith, ar fod iddo ymadael a mi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac yntef a ddywedodd wrthif, digon i ti fyng r&acirc;s i: canys fy nerth i a berffeithir trwy wendid: yn llawen iawn gan hynny y gorfole|ddaf fi yn hytrach yn fyng-wendid, fel y trigo nerth Chri&s;t ynof.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny yr ymmddigrifh&acirc;f fi, mewn gwendid, mewn ammarch, mewn angen, me|wn erlid, [ac] mewn ing er mwyn Cri&s;t: ca|nys pan wyf wan, yna yr wyf gadarn.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ff&ocirc;l oeddwn orfoleddu: chwychwi a'm gyrra&s;och: canys dyla&s;wn gael fyng-hanmol ge~nych chwi: canys mewn dim nid oeddwn yn &ocirc;l i'r Apo&s;tolion pennaf, er nad wyf ddim.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Argoelion Apo&s;tol a weithredwyd yn eich plith chwi gan fawr ddioddefgarwch, gan arwyddion, a rhyfeddodau, a gwyrthieu.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys ym mha beth yr oeddech chwi yn is nag eglwy&s;i eraill, oddi eithr na fum i orme&s;ol arnoch&lpunctel; madeuwch i mi hyn o gam.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Wele, y drydedd waith yr wyfi yn barod i ddyfod attoch, ac etto ni byddaf orme&s;ol ar|noch, canys ni chei&s;iaf y pethau &s;ydd eiddoch, ond chwychwi: gan na ddyle y plant ga&s;clu try&s;&s;or i'r tadau ond y tadau i'r plant.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A myfi yn llawenaf oll a dreuliaf, ac a ymdreuliaf dros eich eneidiau: er pa fwyaf i'ch caraf, lleiaf i'm cerir.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eithr bydded na phwy&s;ais arnoch, ond gan f&ocirc;d yn gyfrwys, mi a'ch deliais trwy dwyll.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A gribddeiliais i chwi drwy neb o'r rhai a ddanfonais attoch&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Mi a ymbiliais a Titus, [am ddyfod] a chyd ag ef y danfonais y brawd arall: a e&s;peili|odd Titus chwi am ddim o'ch da? oni rodia&s;ant yn yr vnrhyw y&s;pryd, oni cherdda&s;ant yn yr vn|rhyw lwybrau&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Drachefn a ydych chwi yn tybied mai yme&s;cu&s;odi yr ydym ni wrthych&lpunctel; yr ydym yn dywedyd ger bron Duw yng-Hri&s;t: a'r cwbl (&ocirc; annwylyd) er adeiladeth i chwi.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Canys ofni yr wyf rhag pan ddelwyf na'ch caffwyf yn gyfryw rai ac a fynnwn: ac im ceffir finne i chwithau yn gyfryw vn ac ni fyn|nech: a rhac b&ocirc;d yn eich plith ymry&s;on, cenfi|gen, llid, cynhe~nau, ab&s;ennau, athrod, ymchwy|ddo, terfy&s;c:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Rhac pan ddelwyf drachefn f&ocirc;d i'm Duw fy naro&s;twng yn eich plith, a dwyn galar dros lawer, y rhai a becha&s;ant eu&s;us, ac ni chymme|ra&s;ant edifeirwch am yr aflendid a'r godineb a'r anlladrwydd a wnaethant.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Y mae efe yn bygwth y rhai anhydyn, 5 Ac yn dat|can beth yw ei feddiant ef wrth eu te&s;tiolaeth hwy eu hunain. 10 Hefyd y mae yn dangos beth yw effect yr epi&s;tol hwn. 11 Wedi darfod iddo eu hannog hwy i wneuthur a ddylent, y mae yn dymuno iddynt lwy|ddiant yn gwbl.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Drydedd waith hon yr ydwyf yn dyfod attoch,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 19.15. math. 18.10. ioan. 8.17. heb. 10.28.</NOTE> yng-enau dau neu dri o dy&s;tion y bydd &s;afadwy pob gair.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Rhagddywedais i chwi, a rhagddywedaf i chwi yr ail waith, megis pe bawn bre&s;ennol felly yr ydwyf yn &s;crifennu yn ab&s;ennol at y rhai ym mlaen llaw a becha&s;ant, ac ac bawb e|raill, os deuaf trachefn, nad arbedaf.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gan i chwi gei&s;io profiad o Gri&s;t yr hwn &s;ydd yn llefaru ynof, yr hwn tuag attoch chwi nid yw wann, eithr &s;ydd nerthoc ynoch.</P>
<PB REF="547">
<P N="4"><HI>4</HI> Canys er ei groe&s;-hoelio o ran gwendid, etto byw ydyw drwy nerth Duw: yr ydym ninnau hefyd yn weiniaid ynddo ef, eithr byw fyddwn gyd ag ef trwy nerth Duw tu ag at|toch chwi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Profwch eich hunain,<NOTE PLACE="marg">1. Cor. 11.28.</NOTE> a ydych yn y ffydd, chwillwch eich hunain, oni adwaenwch eich hu|nain, [&s;ef] b&ocirc;d Ie&s;u Gri&s;t ynoch, oddi eithr i chwi fod yn wrthodedig&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ond yr wyf yn gobeithio y gwybyddwch nad ydym ni yn ang-hymmeradwy.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac yr wyf yn attolwg i Dduw na wne|loch ddim drwg: nid er ein dangos ni yn gym|meradwy, ond er i chwi wneuthur yr hyn &s;ydd one&s;t, a'n bod ninnau megis yn rhai anghym|meradwy.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys ni allwn ni wneuthur dim yn er|byn y gwirionedd, ond tros y gwirionedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys llawen ydym ein bod ni yn weini|aid, a'ch bod chwithau yn gryfion: hyn hefyd a ddymunem, [&s;ef] eich perffeithrwydd chwi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny yr wyf yn ab&s;en yn &s;crifennu y pethau hyn, rhag i mi pen fyddwyf bre&s;ennol arfer o fod yn d&ocirc;&s;t, o herwydd yr awdurdod a roes yr Arglwydd i mi er adeilad, nid er di|ni&s;tr.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Bellach (frodyr) ewch yn iach, byddwch berffaith, ymgy&s;&s;urwch, &s;ynniwch yr vn peth, byddwch heddychol: a Duw y cariad a'r hedd|wch a fyddo gyd a chwi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Anherchwch eu gilydd &acirc;<NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 16.16. 1. cor. 16.28. 1. pet. 5.14.</NOTE> chu&s;an &s;anc|taidd: y mae 'r holl &s;einctiau yn erchi eich an|nerth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gr&acirc;s ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t, a cha|riad Duw, a chymmundeb yr Y&s;pryd gl&acirc;n fy|ddo gyd &acirc; chwi oll. Amen.</P>
</DIV3>
<TAILNOTE>
<P>Fe a &s;crifennwyd yr ail at y Corinthiaid o Philippi ym Macedonia, gyd &acirc; Thitus a Lucas.</P>
</TAILNOTE>
</DIV2>
<DIV2 N="Galatians" TYPE="book">
<HEAD>&leaf; Epi&s;tol Paul at y Galatiad.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Paul yn ceryddu y Galatiad am gynnwys Apo&s;tolion gau. 13 Yn dangos y modd y troes efe at Dduw, ai ymwreddiad yn ei lwydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_PAul<NOTE N="*" PLACE="marg">Tit. 1.8.</NOTE> Apo&s;tol, nid o ddynio~, na thrwy dd&ycirc;n, eithr trwy Ie&s;u Gri&s;t, a Duw T&acirc;d, yr hwn a'i cyfododd ef o feirw</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r brodyr oll y rhai &s;y gyd &acirc;mi, at eglwy&s;i Ga|latia,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gr&acirc;s [fyddo] gyd &acirc; chwi, a heddwch gan Dduw T&acirc;d, a'n Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr hwn a'i rhoddes ei hun dros ein pechodau er ein gwared<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 1.74.</NOTE> oddi wrth y byd drwg pre|&s;ennol yn &ograve;l ewyllys Duw a'n T&acirc;d ni:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> I'r hwn y byddo gogoniant yn oes oe&s;o|edd. Amen.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Rhyfedd yw gennif morr fuan (gan yma|del &acirc; Chri&s;t yr hwn a'ch galwa&s;e i r&acirc;s) i'ch &s;ym|mudwyd i Efengyl arall,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr hon nid yw arall, eithr bod rhai yn eich blino chwi, ac yn cei&s;io dattroi Efengyl Gri&s;t.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr pa vn bynnac ai nyni, ai angel o'r nef a bregetho i chwi amgen n&acirc; hyn a efengy|la&s;om i chwi, bydded anathema.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Megis y dyweda&s;om o'r blaen felly yr yd|wyf yn dywed yd etto yr awron, os efengyla neb i chwi amgen na'r hyn a dderbynnia&s;och, bydded anathema.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr awron ai annog [derbyn] dynion, yn|te Duw yr wyfi&lpunctel; neu ai cei&s;io yr wyfi ryngu bodd dynion&lpunctel; canys os etto y rhyngwn fodd dynion, ni fyddwn w&acirc;s i Gri&s;t.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 15.1.</NOTE> Weithiau frodyr, yr wyf yn y&s;py&s;u i chwi, am yr Efengyl a bregethais, nad dynol oedd hi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys nid ga~ dd&ycirc;n y derbyniais hi, nac i'm dy&s;cwyd, eithr trwy ddadguddiad Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O herwydd chwi a glyw&s;och pa wedd yr ymddugym i gynt yn y ddeddf Iddewig,<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 9.1.</NOTE> fel yr erlidiais i eglwys Dduw yn dra rhagorol, ac yr anrheithiais hi:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac y llwyddais yn yr Iddewig ddeddf yn fwy n&acirc; llawer o'm cyfoedion yn fyng-henedl fy hun, gan fod yn dwyn: nwy z&ecirc;l i draddodiadau fy nhadau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ond er cynted ag y gwelodd Duw yn dda, yr hwn a'm dewi&s;odd: o groth fy mam, ac a'm galwodd i drwy ei r&acirc;s ef,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> I ddadguddio ei Fab ef trwof fi, fel y pre|gethwn ef<NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe. 3.8.</NOTE> ym mlhith y cenhedloedd, yn gy|flym nid ymg ynghorais &acirc; chig a gwaed:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac nid aethym yn fy &ocirc;l i Ieru&s;alem at y rhai oeddynt o'm blaen i yn Apo&s;tolion, ond mi a aethym i Arabia, ac a ddychwelais eil-waith i Ddama&s;cus.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac wedi tair blynedd y daethym yn fy &ocirc;l i Ieru&s;alem i ymweled &acirc; Phetr, ac a arh&ocirc;ais gyd ag ef bymthec diwrnod.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac ni welais yr vn arall o'r Apo&s;tolion, ond Iaco brawd yr Arglwydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac am y pethau yr wyf yn eu &s;crifennu attoch, wele, ger bron Duw, nid wyf yn dywe|dyd celwydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yna y deuthym i derfynau Syria, a Ci|licia.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys ni'm adwaenid wrth [fy] wyneb yn eglwy&s;i yr Iddewon, y rhai oeddynt yng-Hri&s;t.</P>
<PB N="524" REF="547">
<P N="23"><HI>23</HI> Ond yn vnic hwy a glyw&s;ent yr vn oedd gynt yn ein herlid, yr awron y mae yn prege|thu y ffydd, yr hon y bu o'r blaen yn ei hanr hei|thio.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac a ogenedda&s;ent Dduw o'm plegit i.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yng hylch &s;wydd yr Apo&s;toliaeth, ac enwaediad, 11 yr ymry&s;on rhwng Paul a Phetr, 16 Athrawiaeth am ffydd, a gweithredoedd da, a'r ddeddf.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa wedi pedair blynedd ar dd&ecirc;c, yr aethym i fynu eil-waith i Ieru&s;alem, gyd &acirc; Bar|nabas, gan gymmeryd Titus hefyd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A thrwy weledigaeth yr euthym i fynu, ac mi a eglurais iddynt yr Efengyl yr hon yr wyf yn ei phregethu ym mhlith y cenhedloedd: * ond yn ddirgel i'r rhai cymmeradwy, rhag mewn vn modd y rhedwn neu y rheda&s;wn yn o|fer.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Eithr Titus yr hwn oedd gyd &acirc; mi, er ei fod yn Roeg-wr, ni yrrwyd iw enwaedu:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A [hynny] &ocirc; herwydd y gau frodyr, y rhai a ym&s;anga&s;ent i mewn, y rhai a ddaethent i &s;pio ein rhydd-did ni, yr hon &s;ydd gennym yng-Hri&s;t Ie&s;u, fel ein harweinient i gaethiwed:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> I ba rai nid ymroe&s;om trwy ddaro&s;tyu|giad [ennyd] awr, fel yr arhoe gwirionedd yr Efengyl gyd &acirc; chwi:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A chan y rhai a dybid eu bod yn rhyw beth (beth bynnag oeddynt nid gwaeth gennif,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 10.17. 2. Chron. 19.7. Iob. 34.19. Doeth. 6.8. Act. 10.34. Rluf. 2.11. Ephe&s;. 6.9. Colo&s;. 3.25. 1. Pet. 1.17.</NOTE> nid yw Duw yn derbyn wyneb d&ycirc;n) canys y rhai a'u gwelent [eu hun yn bennaf] ni chwanega|&s;ant ddim i mi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Eithr yng-wrthwyneb, pan wel&s;ant ym|ddyried i mi am Efengyl y dienwaediad, megis yr enwaediad i Petr:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> (Canys yr hwn oedd rymmus trwy Pe|tr yn ap&s;toliaeth yr enwaediad, oedd rymmus hefyd drwof fi yng-hyfer y cenhedloedd)</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A phan &wcirc;ybu Iaco, a Chephas, ac Ioan y gr&acirc;s a roddwyd i mi, y rhai yr ydys yn eu cym|meryd yn golofnau, hwy a roe&s;ant i mi, ac i Barnabas ddehau ddwylo cymdeithas, i [brege|thu] o honom ni i'r cenhedloedd, a hwythau i'r enwaediad:</P>
<P N="10"><HI>10</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 11.30. 2. Cor. 9.3.</NOTE> Ac i ni feddwl am y tlodion yn vnic, yr hyn yr ymroddais iw wneuthur.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A phan ddaeth Petr i Antiochia, mi a'i gwrthwynebais yn ei wyneb, am ei fod iw feio.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O blegit cyn dyfod rhai oddi wrth Iaco, efe a fwyt&acirc;odd gyd &acirc;'r cenhedloedd, ond wedi i|ddynt ddyfod, efe a giliodd, ac a ymneillduodd oddi wrthynt, gan ofni y rhai oeddynt o'r enwa|ediad.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r Iddewon eraill a gyd-ragrithia|&s;ant ag ef, hyd oni hudwyd Barnabas iw lle|drith hwy hefyd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eithr pan welais nad oeddynt hwy yn troedio yn iniawn at wirionedd yr Efengyl, mi a ddywedais wrth Petr yn eu g&wcirc;yd oll, os ty|di, a thi yn Iddew wyt yn byw fel y cenhed|loedd, ac nid fel yr Iddewon, pa ham yr wyt yn peri i'r cenhedloedd fyw yn Iddewaidd?</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ny-ni yn Iddewon o naturiaeth, ac nid yn bechaduriaid o'r cenhedloedd, yn gwybod na chyflawnheuir d&ycirc;n trwy weithre doedd y dde|ddf, ond drwy ffydd yn Ie&s;u Gri&s;t:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ie, nyni a greda&s;om yn Ie&s;u Gri&s;t, fel i'n cyfiawnid trwy ffydd Gri&s;t, ac nid trwy wei|threddedd y ddeddf, o blegit na chyfiawnheuir vn cnawd trwy weithredoedd y ddeddf.</P>
<P N="17"><HI>17</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 3.19. Phil. 3.9.</NOTE> Ac os wrth gei&s;io ein cyfiawnhau trwy Gri&s;t ein cair ni yn bechaduriaid, a ydyw Cri&s;t am hynny yn weinidog pechod&lpunctel; nac ydyw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys os adailadaf eil-waith y pethau a dde&s;truwiais, yr wyf yn fyng-wneuthur fy hun yn dro&s;edd-wr.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O herwydd myfi trwy y ddeddf, wyf farw i'r ddeddf, i fyw o honof i Dduw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Mi a groe&s;-hoeliwyd gyd &acirc; Chri&s;t: etto byw ydwyf, ac nid myfi haiach, ond Cri&s;t &s;ydd fyw ynofi, a'r bywyd yr hwn yr wyf yn byw yr awr hon yn y cnawd, yr wyf yn [ei] fyw trwy ffydd ym Mab Duw, yr hwn a'm carodd, ac a'i doddes ei hun dro&s;ofi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ni ddirymmaf r&acirc;s Duw: canys os trwy y ddeddf y mae cyfiawnder, yna y bu Cri&s;t farw yn ofer.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Paul yn dangos drwy re&s;ymmau fod cyfiawnder enaid drwy ffydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">OH y Galatiaid angall, pwy a'ch rheibiodd, fel nad vfuddhaech i'r gwirionedd, i ba rai y portreiadwyd Ie&s;u Gri&s;t o flaen-eich lly|gaid, [ac] a'i croe&s;-hoelwyd yn eich plith&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Hyn yn vnic a ewylly&s;iaf ddy&s;cu cennwch, ai wrth weithredoedd y ddeddf y derbynia&s;och yr Y&s;pryd, ynte trwy wrandawiad y ffydd&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A ydych chwi mor angall, wedi dechreu yn yr Y&s;pryd, a diweddu yr awron yn y cnawd&lpunctel;</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A ddioddefa&s;och chwi gymmaint yn ofer? (os yw ofer hefyd)</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gan hynny, yr hwn &s;ydd yn trefnu i chwf yr Y&s;pryd, ac yn gwneuthur gwyrthiau yn eich plith, ai o weithredoedd y ddeddf [y mae efe,] ynte o wrandawiad ffydd&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 15.6. Ruf. 4.3. Iac. 2.23.</NOTE> Megis y credodd Abraham i Dduw, ac y cyfrifwyd iddo yn gyfiawnder.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Felly gwybyddwch mai y rhai fy o'r ffydd, y rhai hyn yw plant Abraham.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys yr Scrythur yn gweled o'r blaen y cyfiawnhaue Duw y cenhedloedd drwy ffydd, a ddywedodd o'r blaen i Abraham [fel hyn,]<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 12.3. Eccle. 44.21. Act. 3.25.</NOTE> ynot ti y bendithir y cenhedloedd oll.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac felly, y rhai &s;y o'r ffydd a fendithir gyd ag Abraham ffyddlawn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys cynnifer bynnac &s;ydd o weithre|doedd y ddeddf, y maent dan y felldith, canys &s;crifennedic yw,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 27.26.</NOTE> melldigedic yw pob vn nid erys yn yr holl bethau a &s;crifennir yn llyfr y ddeddf, iw gwneuthur hwynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac eglur yw, na chyfiawnheuir neb
<PB REF="548">trwy y ddeddf fyng-olwg Duw,<NOTE N="*" PLACE="marg">Habac. 2.4. Ruf. 1.17. Heb. 10.38. Leuit. 18.5.</NOTE> canys y cyfi|awn fydd byw trwy ffydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r ddeddf nid yw o ffydd, *eithr y d&ycirc;n a wn&ecirc;l y pethau hynny a fydd byw ynddynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ond Cri&s;t a'n prynodd rhag melldith y ddeddf, pan wnaed ef yn felldith tro&s;om, canys y mae yn &s;crifennedic:<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 21.23.</NOTE> melldigedic yw pob vn &s;ydd yng-hrog ar bren:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Fel y dele bendith Abraham i'r cenhedlo|edd trwy Gri&s;t Ie&s;u, ac y derbynniem addewid yr Y&s;pryd drwy ffydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y brodyr, dywedyd yr wyf ar wedd ddy|nol, c&ycirc;d na byddo ond ammod d&ycirc;n, wedi y ca|darnhauir, ni ddirymma neb ef, ac ni ddyry [ddim] wrtho.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> &rindx;<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Epi&s;tol y trydydd Sul ar ddec yn &ocirc;l y Drindod. <HI>Gen. 17.7.</HI></NOTE> I Abraham y gwnaethbwyd yr adde|widion, ac iw h&acirc;d ef: ni ddywedodd, ac i<HI>th</HI> ha|dau, megis am lawer, ond i'th h&acirc;d megis am vn yr hwn yw Cri&s;t.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Hyn yr wyf yn ei ddyweddyd, am y ddeddf yr hon oedd bedwar-ca~ta deng-mhlynedd ar hu|gain wedi, na ddichon ddiddymmu yr ammod a &s;iccrhau&s;e Duw o'r blaen o herwydd Cri&s;t, fel y dirymme yr addewid.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys os o'r ddeddf [y mae] etifeddia|eth, nid yw haiach o'r addewid, ond Duw a'i rhoddes yn rh&acirc;d i Abraham drwy 'r addewid.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Beth gan hynny [yw'r] ddeddf&lpunctel; o ble|git camweddau y doded hi, oni ddele yr h&acirc;d i'r hwn y gwnaethid yr adde wid: ac hi a drefnwyd gan angelion drwy law cyfryng-wr.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Sef cyfryng-wr nid yw i vn, ond Duw &s;ydd vn. ]it <HI>21</HI> Gan hynny a ydyw y ddeddf yn erbyn addewidion Duw&lpunctel; na atto Duw: canys pe rhoe&s;id deddf a alla&s;e roddi bywyd, yn wir fe fua&s;e cyfiawnder o'r ddeddf.</P>
<P N="22"><HI>22</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 3 9.</NOTE> Eithr yr &s;crythur a gaeodd bob peth dan bechod, fel y rhoddid yr addewid trwy ffydd yn Ie&s;u Gri&s;t i'r rhai a gredent. &lindx;</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Eithr cyn dyfod ffydd, ein cadwid yn rhwym dan y ddeddf, i'r ffydd yr hon oedd iw dadcuddio.</P>
<P N="24"><HI>24</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 10.4.</NOTE> Y ddeddf wrth hynny oedd ein athro ni at Cri&s;t, fel ein cyflawnid drwy ffydd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Eithr wedi dyfod ffydd, nid ydym ni mwy haiach tann athro.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys chwi oll ydych blant i Dduw drwy ffydd yn Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="27"><HI>27</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 6.3.</NOTE> O herwydd pa rai bynnac ydych a'r a fedyddiwyd yng-Hri&s;t, chwi a wi&s;ca&s;och Gri&s;t.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Nid oes nac Iddew na Groeg-wr, nid o|es na chaeth na rhydd, nid oes na gwryw na be|nyw, canys vn ydych oll yng-Hri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Ac os eiddo Cri&s;t ydych, yna yr ydych yn h&acirc;d i Abraham, ac yn etifeddion i'r addewid.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cy&s;codion ac arwyddion yn terfynu pan ddaeth Cri&s;t, 9 cyngor i ymadel &acirc; h&ecirc;n goelion, 15 rhe&s;ymmu am anwadalwch y Galatiaid, 22 dammeg o'r wraig rydd a'r wraig gaeth.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; HYn yr wyf yn ei ddywedyd,<NOTE PLACE="marg">Epy&s;tol ar <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> Sul wedi'r Natalic.</NOTE> tra fyddo yr etifedd yn fachgen nid oes gwaha|niaeth rhyngddo a gw&acirc;s, er ei fod yn arglwydd pob dim:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Eithr y mae efe tann ymgeledd-w&ycirc;r, a llywodraeth-w&ycirc;r hyd yr am&s;er a o&s;odes y tad.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac felly ninnau, tra fuom fechgyn yr oe|ddym gaethion tann wyddorion y byd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Eithr wedi dyfod cyflawnder yr am&s;er yr anfonodd Duw ei Fab wedi ei wneuthur o wraig, wedi ei wneuthur tann y ddeddf,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Fel y galle brynn y rhai oeddynt tann y ddeddf,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 8.14.</NOTE> fel y caem dderbyn mabwriaeth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> At o herwydd eich bod yn feibion, yr anfo|nodd Duw Y&s;pryd ti Fab i'ch calonnau, gan lefain, Abba, y T&acirc;d.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac felly nid wyt mwy yn w&acirc;s ond yn fab, ac os mab, etifedd hefyd i Dduw trwy Gri&s;t. &lindx;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond tra fuoch heb adnabod Duw, y gwa|&s;anaetha&s;och y pethau nid ydynt dduwiau wrth naturiaeth.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac yn awr a chwi yn adnabod Duw, &icirc;e yn hytrach yn gydnabyddus gan Dduw, pa wedd yr ydych yn troi eil-waith at le&s;c wyddorion tlo|dion, y rhai y mynnwch trachefn ymgaethiwo iddynt o newydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Cadw yr ydych ddiwrnodau, a mi&s;oedd, ac am&s;eroedd, a blynyddoedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y mae arnaf ofn am danoch, rhag darfod i mi boeni wrthych yn ofer.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Byddwch fel fy ft, canys yr wyf fel chwi, y brodyr, attolwg i chwi: ni wnaethoch i mi ddim cam.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A chwi a &wcirc;yddoch mai trwy wendid y cnawd, yr efengylais i chwi y waith gyntaf.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r proffad o honof yr hyn oedd yn fyng|hnawd ni ddirmyga&s;och, ac ni wrthoda&s;och: ei|thr chwi a'm derbynia&s;och fel angel Duw, fel Cri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Beth (wrth hynny) yw eich dedwyddwch chwi? canys ty&s;tio yr wyt i chwi, pe bua&s;e bo&s;&s;i|bl y tynna&s;ech eich llygaid, ac y rhoe&s;ech i mi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A aethym i gan hynny yn elyn i chwi wrth ddywedyd i chwi y gw&icirc;r&lpunctel;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y maent hwy ar gam yn eiddigus dro|&s;och, hwy a fynnent ein caeu ni allan, fel y dy|gech &s;erch iddynt hwy.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Eithr peth da yw, dwyn &s;erch yn oe&s;ta|dol mewn peth da, ac nid yn vnic pan fwyf &wcirc;ydd yng-wydd &acirc; chwi,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Fy mhlant bychain y rhai yr wyf fi yn eu hail e&s;cor, hyd oni ffurfer Cri&s;t ynoch:</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac mi a fynnwn pe bawn yn awr gyd &acirc; chwi, a newidio fy llais, o herwydd yr wyf yn ammau o honoch.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> &rindx; Dywedwch imi y rhai a fynnwch fod dan y ddeddf,<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> y pedwerydd Sul o'r Gr<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">|wys.</NOTE> oni chlywch y ddeddf&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Canys y mae yn &s;crifennedic f&ocirc;d i Abra|ham ddau fab,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 16.15.</NOTE> vn o'r wa&s;anaeth-wraig,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 21.1.</NOTE> ac vn o'r [wraig] rydd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Eithr hwn oedd o'r wa&s;anaeth-wraig a
<PB N="535" REF="548">aned yn &ocirc;l y cnawd: a hwn oedd o'r wraig rydd [a aned] o herwydd yr addewid.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Y pethau hyn a arwyddoc&acirc;nt beth arall: &s;ef y rhai hyn ynt y ddau de&s;tame~t: vn yn ddiau, hon yw Agar o fynydd Sina fydd yn cenhedlu i gaethiwed:</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys Agar yw Sina mynydd yn A|rabia, ac y mae yn cyfatteb i Ieru&s;alem yr hon fydd yn awr, ac y mae yn gaeth hi a'i phlant.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Eithr Ieru&s;alem honno vchod &s;ydd rydd, hon yw ein mamm ni oll.<NOTE PLACE="marg">E&s;a. 45.2.</NOTE></P>
<P N="27"><HI>27</HI> Canys &s;crifennedic yw,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 54.1.</NOTE> llawenh&acirc; di y ddieppil yr hon nid wyt yn planta: torr allan a llefa, yr ho~ nid wyt yn e&s;cor, canys i'r ddiwriog y mae llawer mwy o blant nag i'r hon y mae iddi &wcirc;r.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ninneu frodyr ydym yn blant yr adde|wid<NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 9.8.</NOTE> vn wedd ac I&s;aac.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Eithr megis y pryd hynny, hwn a aned yn &ocirc;l y cnawd a erlidie 'r hwn [a aned] yn &ocirc;l yr Y&s;pryd, felly y mae yr awrhon.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ond pa beth a ddywed yr &s;crythur&lpunctel;<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 21.10.</NOTE> Bwriwch allan y wa&s;anaeth-wraig a'i mab, canys ni bydd mab y wa&s;anaeth-wraig yn eti|fedd gyd &acirc; mab y wraig rydd.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Felly frodyr, nid ydym ni blant i'r wa&s;a|naeth-wraig, ond i'r wraig rydd. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yng-hylch enwaediad. 13 Cariad perffaith. 19 Gweithredoedd y cnawd. 22 A gweithredoedd yr Y&s;pryd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">SEfwch yn y rhydd-did y rhyddhaodd Cri&s;t ni, ac na rwyder chwi eil-waith dann iau caethiwed.</P>
<P N="2"><HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 15.1.</NOTE> Wele, myfi Paul wyf yn dywedyd wr|thych, os enwaedir chwi, ni le&s;-h&acirc; Cri&s;t ddim i chwi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys yr yd wyf yn ty&s;tio trachefn i bob d&ycirc;n a'r a enwaedir, ei fod ef yn rhwym&ecirc;dic i ga|dw yr holl ddeddf.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Chwi a aethoch yn ofer oddi wrth Gri&s;t, pwy bynnac ydych yn ymgyfiawnhau yn y ddeddf a &s;yrthia&s;och oddi wrth y gr&acirc;s.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys nyni yn yr Y&s;pryd drwy ffydd yd|ym yn di&s;gwil gobaith cyfiawnder,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O herwydd yng-Hri&s;t Ie&s;u ni fuddie en|waediad ddim, na dienwaediad, ond ffydd yn gweithio trwp gariad.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Rheda&s;och yn dda: pwy a'ch rhwy&s;trodd, fel nad vfuddhaech i'r gwirionedd&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Nid yw y cyngor hyn o'r neb &s;ydd yn eich galw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 5.6.</NOTE> Ychydig lefein a &s;ura yr holl does.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y mae gennif obaith o honoch drwy yr Arglwydd, na fydd ynoch ddim meddwl amge~, eithr y neb &s;ydd i'ch trallodi chwi, a ddwg farne|digaeth, pwy bynnac fyddo.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Os myfi (frodyr) &s;ydd yn pregethu 'r en|waediad, pa ham yr ydys etto i'm herlid&lpunctel; felly y tynnwyd ymmaith tramgwydd y groes.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Och [Dduw] na thorrid ymmaith y rhai a'ch aflonyddant.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys chwi a alwyd i rydd-did frodyr, yn vnic nac [arferwch eich] rhydd-dyd yn achly|&s;ur i'r cnawd, ond gwa&s;anaethwch ei gilydd trwy gariad.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys y ddeddf oll a gyflawnir yn yr vn gair hwn:<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 22.39. marc. 12.31. lcuit. 19.18. iac. 2.8. <HI>Yr Epi&s;tol y pedwrydd Sul ar ddec yn &oacute;l y Drindod.</HI></NOTE> Ceri dy gymmydog fel ti dy hun.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Os cnoi a wnewch, a thraflyngcu ei gi|lydd, mogelwch chag eich difa gan ei gilydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> &rindx; Hyn meddaf: rhodiwch yn yr Y&s;pryd, ac na chyflawnwch a chwennycho y cnawd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys y mae y cnawd yn chwennych yn erbyn yr Y&s;pryd, a'r Y&s;pryd hefyd yn erbyn y cnawd, a'r rhai hyn a wrthwyneba~t ei gilydd, fel na alloch wneuthur beth bynnac a ewylly&s;i|och.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Os gan yr Y&s;pryd i'ch arweinir, nid yd|ych tann y ddeddf.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Hefyd amlwg yw gweithredoedd y cnawd, y rhai &ycirc;nt, torri priodas, godineb, aflen|did, digywilydd-dra,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Addoliad eulynnod, &s;wyn-gyfaredd, ca&s;i|neb, llid, gelyniaeth, digofaint, ymry&s;onau, cer|fy&s;cau, here&s;i,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Cenfigennau, llofruddiaeth, meddwdod, cyfedach, a'r cyffelyb pethau hyn, y rhai yr wyfi yn rhacddywedyd wrthych fel y dywedais yn y blaen, y rhai a wn&acirc;nt y fath bethau nad etife|ddant deyrnas Dduw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Eithr ffrwyth yr Y&s;pryd yw cariad, lla|wenydd, tangneddyf, ymaros, cymmyna&s;ca|rwch, daioni, ffydd, mwynedd-dra, dir we&s;t.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yn erbyn y cyfryw, nid oes deddf.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys y rhai &s;ydd eiddo Cri&s;t, a groe&s;|hoelia&s;ant y cnawd, a'i &wcirc;yniau, a'i chwantau. &lindx;</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Os byw yr ydym i'r Y&s;pryd, rhodiwn hefyd yn yr Y&s;pryd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Nac awn yn wag orfoleddus gan yman|nog ei gilydd, ac ymgenfige~nu wrth ei gilydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyngor i gyd-ddwyn &acirc;'i gilydd, i gydnabod o bob vn ei fai ei hun, ac i wneuthur daioni. 11 Ac addy&s;c am yr enwaediad, ac am ddioddefaint Cri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y Brodyr, er dala d&ycirc;n ar ryw fai, chwychwi y rhai &s;y y&s;prydol cymhwy&s;wch y cyfryw dd&ycirc;n ag y&s;pryd mwyneidd-dra, gan y&s;tyried rhag dy demtio dy hunan hefyd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dygwch feichiau ei gilydd, ac felly cy|flawnwch gyfraith Gri&s;t.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> O blegit os tybia neb ei fod yn rhyw beth, ac yntef heb fod yn ddim, y mae efe yn ei ddwyn ei hun i gam-feddwl.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Eithr profed pob vn ei waith ei hun, ac y|na y caiff orfoledd ynddo ei hun, ac nid mewn arall.</P>
<P N="5"><HI>5</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 3.8.</NOTE> Canys pawb a dd&wcirc;g ei faich ei hun.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r neb a ddy&s;cwyd yn y gair, cyfranned o'i dda oll, a'r hwn a'i dy&s;codd ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Na thwyller chwi, ni watwarir Duw: ca|nys pa beth bynnac a haua d&ycirc;n, hynny a f&ecirc;d efe.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys yr hwn a haua iw gnawd ei hun o'r cnawd y m&ecirc;da lygredigaeth: eithr hwn a hauo i'r
<PB REF="549">y&s;pryd, o'r y&s;pryd y m&ecirc;d fywyd tragywyddol.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Hefyd na ddiogwn yn gwneuthur daioni: canys yn ei iawn br&ycirc;d y medwn, oni ddeffy|giwn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny tra fyddo i ni am&s;er, gwnawn dda i bob d&ycirc;n, ac yn enwedic i'r rhai &s;y o deulu y ffydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> &rindx; Gwelwch cyh&ycirc;d y llythr a &s;crifen|nias attoch &acirc;'m llaw fy hun.<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol ar y pymthec|fed Sul yn ol y Drindod.</NOTE></P>
<P N="12"><HI>12</HI> Cynnifer a ewylly&s;iant ymdeghau yn y cnawd, &s;ydd yn eich cymmell i'ch enwaedu, yn vnic fel nad erlidier hwy oblegit croes Cri&s;t.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys nid ydynt hwy eu hunain y rhai a enwaedir, yn cadw y ddeddf: ond hwy a ewy|lly&s;ient eich enwaedu chwi, fel y gorfoleddent yn eich cnawd chwi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Na atto Duw i mi orfoleddu ond yng|hroes ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t, drwy yr hwn y croe&s;-hoeliwyd y byd imi, a minne i'r byd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys ni th&acirc;l enwaediad ddim yng-Hri&s;t Ie&s;u, na dienwaediad, ond creadur newydd</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A phwy bynnac a rodiant ar &ocirc;l y rheol hon, tagneddyf arnynt a thrugaredd, ac at I&s;ra|el Duw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O hyn allan na flined neb fi: canys dwyn yr wyf yn fyng-horph nodau 'r Arglwydd Ie&s;u.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y brodyr, gr&acirc;s ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t gyd &acirc;'ch y&s;pryd. Amen. &lindx;</P>
</DIV3>
<TAILNOTE>
<P>Y llythr hwn <HI>a &s;crifennwyd at y Galatiaid o Rufain.</HI></P>
</TAILNOTE>
</DIV2>
<DIV2 N="Ephesians" TYPE="book">
<HEAD>&leaf; Epi&s;tol Paul at yr Ephe&s;iaid.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Paul yn annerch yr eglwys. 3 Yn bendithio Duw am ei r&acirc;d yng Hri&s;t le&s;u, ac yn bennaf am weithredo|edd ein iechydwriaeth. 15 Ac am eu ffydd hwy. 19 Gan ddangos godidogrwydd gallu Duw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_PAul Apo&s;tol Ie&s;u Gri&s;t, trwy ewyllys Duw, at<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 1.2.</NOTE> y &s;ainct y rhai &s;y yn Ephe&s;us, a'r ffyddloniaid yng-Hri&s;t Ie&s;u,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gr&acirc;s [fyddo] i chwi, a thangneddyf gan Dduw ein T&acirc;d, a'r Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="3"><HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cor. 1.3. 1. pet. 1.3.</NOTE> Bendigedic [fyddo] Duw, a Th&acirc;d ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t, yr hwn a'n bendithiodd mewn nefolion [bethau] yng-Hri&s;t, &acirc; phob ben|dith y&s;prydol,</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. Tim. 1.9.</NOTE> Megis yr etholodd nyni ynddo ef, cyn &s;eiliad y byd, fel y byddem<NOTE N="*" PLACE="marg">Colo&s;&s;. 1.22.</NOTE> yn &s;anctaidd, ac yn ddifeius ger ei fron ef mewn cariad:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr hwn a'n rhagluniaethodd ni i fabwy&s;i|ad iddo ei hun trwy Ie&s;u Gri&s;t yn &ocirc;l bodlon|rwydd ei ewyllys,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Er mawl i ogoniant ei r&acirc;s ef, trwy yr hwn y gwnaeth ni yn gymmeradwy iddo yn yr [hwn &s;ydd] annwyl,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yn yr hwn y mae i ni brynedigaeth trwy ei waed ef: [&s;ef] maddeuant pechodau yn &ocirc;l cyfoeth ei r&acirc;s ef:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Trwy yr hyn y bu efe helaeth i ni ym mhob doethineb, a deall,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gan y&s;py&s;u i ni ddirgelwch ei ewyllys yn &oacute;l ei fodlonrwyd ei hun, yr hon a arfaetha&s;e yn|ddo ei hun:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> I grynhoi yng-Hri&s;t yng-orchwyliaeth cyfiawnder yr am&s;eroedd y pethau oll y rhai ydynt nac yn y nefoedd, nac ar y ddaiar.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ynddo ef yn yr hwn ein dewi&s;wyd pan ein rhagluniaethwyd yn&ocirc;l arfaeth yr hwn &s;ydd yn gweithio pob dim oll wrth gyngor ei ewy|llys ei hunan:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fel y byddo i ni (y rhai a obeithia&s;om yn gyntaf yng-Hri&s;t) gael bod yn fawl iw ogoni|ant ef:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yn yr hwn [y gobeithia&s;och] chwithau hefyd, drwy glywed gair y gwirionedd, Efeng|yl eich iechydwriaeth, yn yr hwn hefyd wedi i chwi gredu eich &s;eliwyd trwy l&acirc;n Y&s;pryd yr a|ddewid:</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr hwn yw gwy&s;tl ein etifeddiaeth, i o|re&s;cyn rhydd-did er mawl iw ogoniant ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O herwydd paham minne hefyd, wedi i mi glywed am y ffydd yr hon [&s;ydd] gennwch yn yr Arglwydd Ie&s;u a'r cariad ar yr holl &s;ainct,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Nid wyf yn peidio a diolch tro&s;och gan eich coffa yn fyng-weddiau,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ar i Dduw ein Arglwydd Ie&s;u Cri&s;t, T&acirc;d y gogoaiant, roddi i chwi Y&s;pryd doethi|neb a dadcuddiad iw gydnabod ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Trwy oleuo golwg eich calon fel y g&wcirc;y|poch beth yw gobaith ei alwedigaeth ef, a pheth yw golud ei etifeddiaeth ef yn y &s;ainct,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A pheth yw rhagorol fawredd ei nerth ef ynom ni y rhai ydym yn credu,<NOTE N="*" PLACE="marg">Colo&s;&s;. 2.12.</NOTE> o herwydd gweithrediad nerth ei gadernid ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr hon a weithiodd efe yng-Hri&s;t pan ei cyfododd ef o feirw, ac ai dododd ar ei ddeheu|law yn y nefoedd,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Goruwch pob tywy&s;ogaeth, ac awdur|dod a gallu, ac arglwyddiaeth, a phob enw a'r a enwir, nid yn y byd hwn yn vnic, ond yn yr hwn &s;ydd ar ddyfod hefyd:</P>
<P N="22"><HI>22</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 8.6. heb. 2.8.</NOTE> Ac a ddaro&s;tyngodd bob peth tann ei draed ef, ac a'i go&s;odes ef yn ben a'r bob dim iw eglwys,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yr hon yw ei gorph ef, ei gyflawnder ef, yr hwn &s;ydd yn cyflawni oll yn oll.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<PB N="526" REF="549">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr ydys yn mawrhau gr&acirc;s Cri&s;t gan ddangos beth ydym ni hebddi, a pha beth ydym ni trwyddi hi.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A Chwithau<NOTE N="*" PLACE="marg">Colo&s;. 2.13.</NOTE> pan oeddych feirw mewn camweddau a phechodau, [a fywhaodd efe,]</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yn y rhai y rhodia&s;och gynt<NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 6.12.</NOTE> yn &ocirc;l he|lynt y byd hwn, ac yn ol y tywy&s;og yr hwn y mae iddo lywodraeth yn yr awyr [&s;ef] yr y&s;pryd &s;ydd yr awron yn gweithio ym mhlant anu|fudd-dod,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ym my&s;c pa rai y rhodia&s;om ni gynt oll hefyd mewn trachwantau ein cnawd, gan wne|uthur dei&s;yfiadau y cnawd, a'r meddyliau, ac oeddym wrth naturiaeth yn blant digofaint fel eraill:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Eithr Duw yr hwn &s;ydd gyfoethog o drugaredd, o herwydd ei fawr gariad trwy yr hwn ein hoffodd ni,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ie, pan oeddem feirw mewn pechodau, a'n cydfywhaoddd ni &acirc; Chri&s;t, trwy ras [yr hwn] yr ydych yn gadwedig,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Efe a'n cyd-gyfododd, ac a wnaeth i ni gyd-ei&s;tedd yn y nefoedd, yng-Hri&s;t Ie&s;u,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Fel y galle ddangos yn yr oe&s;oedd a dde|uent ragorol olud ei r&acirc;s ef, trwy ei gymmwy|na&s;carwch i nyni yng-Hri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys o r&acirc;s yr ydych yn gadwedig trwy ffydd, a hynny nid o honoch chwi, rhodd Duw ydyw,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Nid o weithredoedd, rhag i neb orfoleddu.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys ei waith ef ydym, wedi ein cr&ecirc;u yng-Hri&s;t Ie&s;u i weithredoedd da, y rhai a ddar|parodd Duw i ni i rodio ynddynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny cofiwch eich bod gynt yn genhedloedd yn y cnawd, y rhai a elwid yn ddi|enwaediad, gan yr hyn a elwir enwaediad yn y cnawd o waith llaw,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Eich b&ocirc;d chwi y pryd hynny heb Gri&s;t, ac yn ddieithriaid i wladwriaeth I&s;rael,<NOTE PLACE="marg">1. Sam. 17.26. ezech. 44.7. ruf. 9.4.</NOTE> ac yn e&s;troniaid i ammodau yr addewid, heb obaith gennych, ac heb Dduw yn y byd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Eithr yr awron yng-Hri&s;t Ie&s;u y rhai oeddych gynt yn bell, a wnaethwyd yn agos trwy waed Cri&s;t.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys efe yw ein tangneddyf ni, yr hwn a wnaeth y ddwy-blaid yn vn, ac a ddatododd y canol-gae terfyn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gan ddirymmio drwy ei gnawd ef y ge|lyniaeth, [&s;ef] deddf y gorchymynnion yn yr ordeiniadau, i wneuthur y ddau yn vn dyn ne|wydd ynddo ei hun, * gan wneuthur heddwch,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac fel y cymmode y ddau &acirc; Duw yn yr vn corph drwy ei groes gan ladd y gelyniaeth &acirc; hi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A phan ddaeth, efe a bregethodd dangne|ddyf i chwi, y rhai oeddych yn bell, ac i'r rhai oeddynt yn agos:</P>
<P N="18"><HI>18</HI><NOTE N="*" PLACE="marg"><HI>Ruf. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.2.</HI> Yr Epi&s;tol ar ddydd gwyl S. Thomas Apo&s;tol.</NOTE> O blegit trwyddo, ef y mae i ni ein dau gan yr vn Y&s;pryd ddyfodfa at y T&acirc;d.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> &rindx; Weithiau gan hynny nid ydych chwi mwy yn ddieithriaid na dyfodiaid, ond yn gyd-ddina&s;yddion a'r &s;ainct, ac yn deulu Duw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Wedi eich adailadu ar &s;ail yr Apo&s;toli|on, a'r prophwydi, o'r hyn y mae Ie&s;u Gr<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&s;t ei hun yn ben congl-faen.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yn yr hwn y mae yr holl adeilad wedi ei chydgy&s;ylltu yn cynnyddu yn deml &s;anctaidd i'r Arglwydd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yn yr hwn eich cyd-adailadwyd chwithau yn bre&s;&s;wylfa i Dduw trwy yr Y&s;pryd. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yng-hylch ei garchar, a'i weinidogaeth. 14 Gweddi Paul tros yr Ephe&s;iaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; ER mwyn hyn yr wyfi Paul yn garcha|ror Ie&s;u Gri&s;t tro&s;och chwi y cenhedlo|edd,<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol ar ddydd gwyl-Y&s;twyll.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Os clyw&s;och am orchwiliaeth gr&acirc;s Duw yr hon a roddwyd i mi tu ag attoch ch&wcirc;i:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys trwy weledigaeth yr y&s;py&s;odd efe y dirgelwch hwnnw i mi (megis yr &s;crifennais o'r blaen ar ychydig [eiriau,]</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Wrth yr hyn pan ddarlenoch y gellwch &wcirc;ybod fy neall yn nirgelwch Cri&s;t)</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr hwn yn oe&s;oedd eraill ni's eglurwyd i feibion dynion, fel y mae yr awron wedi ei ddad|cuddio iw &s;anctaidd Apo&s;tolion a phrophwydi trwy 'r Y&s;pryd gl&acirc;n,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Bod y cenhedloedd yn g&ycirc;d-etifeddion he|fyd, ac yn gyd-gorph, ac yn gyfrannogion o'i addewid ef yng-Hri&s;t trwy yr Efengyl,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> I'r hon i'm gwnaed i yn weinidog trwy roddiad gr&acirc;s Duw, yr hwn a roddwyd i mi<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 1.19.</NOTE> trwy nerth ei feddiant ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 15.9.</NOTE> I mi, y lleiaf i gyd o'r holl &s;ainct y dod|wyd y gr&acirc;s hyn, i efengylu ym my&s;c y<NOTE N="*" PLACE="marg">Gal 1.16.</NOTE> cen|hedloedd anchwiliadwy olud Cri&s;t.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac i egluro i bawb beth yw cymdeithas y<NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 16.25. colo&s;. 1.26. tit. 1.2.</NOTE> dirg&ecirc;lwch yr hwn oedd guddiedic, o ddechre|uad y byd yn Nuw, yr hwn a wnaeth b&ocirc;b peth trwy Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fel y byddo yr awron yn y&s;py&s;ol trwy yr eglwys i'r tywy&s;ogaethau a'r awdurdodau yn y nefolion [bethau] amryw fath &wcirc;yboda|eth Duw,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yn &ocirc;l yr arfaeth dragywyddol yr hon a weithiodd efe yng-Hri&s;t Ie&s;u ein Harglwydd,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yn yr hwn y mae i ni rydd-did, a dyfodfa mewn hyder, trwy ei ffydd ef. &lindx;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> &rindx; Achos pa ham yr wyf yn dymuno na lwfrhaoch,<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol yr vnfed Sul ar bymthec ar &oacute;ly Drindod</NOTE> o blegit fy mlinderau i er eich mwyn chwi, yr hyn yw eich gogoniant.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> O her wydd y peth hyn y plygaf fyng-li|niau at D&acirc;d ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O ba vn yr henwir yr holl deulu yn y ne|foedd, ac ar y ddaiar,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ar roddi o honnaw ef i chwi yn &ocirc;l cyfo|eth ei ogoniant, ymgadarnhau mewn nerth trwy ei Y&s;pryd ef yn y d&ycirc;n oddi mewn,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Fel y trigo Cri&s;t yn eich calonnau trwy ffydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Fel y galloch wedi eich gwreiddio, a'ch &s;ei|lio
<PB REF="550">mewn cariad, ymgyffred gyd &acirc;'r holl &s;ainct, beth yw 'r ll&ecirc;d a'r h&ycirc;d, a'r dyfnder a'r vchder,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac adnabod cariad Cri&s;t, yr hwn &s;ydd yn rhagori p&ocirc;b g&wcirc;ybodaeth, fel eich llanwer yn hollawl &acirc; holl gyflawnder Duw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 16.25.</NOTE> Iddo ef, yr hwn a ddichon wneuthur p&ocirc;b peth yn fwy tra-rhagorol nac yr ydym ni yn dymuno, nac yn deall, o herwydd y nerth &s;ydd yn gweithio ynom,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y byddo gogoniant yn yr eglwys trwy Gri&s;t Ie&s;u, tros yr holl genhedlaethau hyd yn oes oe&s;oedd, Amen. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyngor rhagorol, ac y&s;prydol am ymwreddiad at ddyn, a ffydd i Dduw, i ochel gau-ddy&s;c, ac i adnewy|ddu buchedd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; AM hynny myfi yr hwn ydwyf gar|charor yn yr Arglwydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Epi&s;tol ar y ddaufed Sul ar bym|thec yn &ocirc;l y Drindod. Phil. 1.27. col. 1.10. 1. the&s;&s;. 2.12.</NOTE> wyf yn atto|lwg i chwi rodio o honoch yn deilwng o'r al|wedigaeth i'ch galwyd iddi,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ym mhob llednei&s;rwydd, ac addfwyndra ynghyd ag ymaros, gan oddef eu gilydd mewn cariad,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gan ymroi i gadw vndeb yr Y&s;pryd yng|hwlwm tangneddyf,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Vn corph, ac vn y&s;pryd, megis i'ch gal|wyd i vn gobaith eich galwedigaeth:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Vn Arglwydd, vn ffydd, vn bedydd,</P>
<P N="6"><HI>6</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Mal. 2.1.</NOTE> Vn Duw a Th&acirc;d oll, yr hwn &s;ydd go|ruwch oll, a thrwy oll, ac ynoch oll. &lindx;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> &rindx;<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Epi&s;tol ar ddydd S. Marc.</NOTE> Eithr i bob vn o honom y rhoed gr&acirc;s yn &ocirc;l me&s;ur dawn Cri&s;t,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny y mae yn dywedyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 12.3. 1. cor. 12.11. 2. cor. 10.13. p&s;al. 68.18.</NOTE> pan dder|chafodd i'r vchelder, efe a gaethiwodd gaethi|wed, ac a roddes roddion i ddynion.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eithr, efe a dderchafodd, beth yw hynny ond darfod iddo ef dde&s;cyn yn gyntaf i barthau i&s;af y ddaiar&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr vn a dde&s;cynnodd yw 'r hwn a e&s;cyn|nodd goruwch yr holl nefoedd, fel y cyflawne efe bob peth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Efe gan hynny a roddes<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 12.27.</NOTE> rai i fod yn Apo&s;tolion, a rhai yn brophwydi, a rhai yn e|fengyl-w&ycirc;r, a rhai yn fugeiliaid, a rhai yn athra|won,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> I grynhoi y &s;ainct i waith y weinidoga|eth, i adailadaeth corph Cri&s;t.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Hyd oni ymgyfarfyddom oll (yn vndeb ffydd a gwybodaeth Mab Duw) yn &wcirc;r per|ffaith at fe&s;ur oedran cyflawnder Cri&s;t,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Fel na byddom yn blant mwy rhag|llaw, yn bwhwmman, ac yn ein harwain o am|gylch &acirc; phob awel dy&s;ceidiaeth mewn cyfrwy|&s;tra dynion a hocced, er cynllwyn twyll,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Eithr gan ddilyn gwirionedd mewn ca|riad, cynnyddwn iddo ef ym mhob peth, yr hwn &s;ydd ben, [&s;ef] Cri&s;t.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> O'r hwn, y mae yr holl gorph (weoi iddo gyd-ymgynnull, a chyd-ymgy&s;&s;ylltu trwy bob cymmal, yr hwn &s;ydd yn gweini llyniaeth yn &ocirc;l y gweithrediad y &s;ydd ym me&s;ur pob rhan, yn peri cynnydd y corph, iw adailadaeth ei hun mewn cariad. &lindx;</P>
<P N="17"><HI>17</HI> &rindx; Hyn gan hynny yr wyf yn ei ddywe|dyd, ac yn ei de&s;tiolaethu yn yr Arglwydd, na rodioch chwi mwy haiach<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Epi&s;tol <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> yr xix. Sul yn &ocirc;l Drindod. <HI>Ruf. 1.21.</HI></NOTE> fel y mae y cenhed. loedd eraill yn rhodio mewn gwagedd eu me|ddwl.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Wedi tywyllu yn eu meddwl, ac yn ddietthr oddi wrth fuchedd Dduw, drwy yr an|wybod y &s;ydd ynddynt, trwy galedrwydd eu ca|lonnau.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y rhai wedi iddynt ddiddarbodi a ymro|e&s;ant i drythyllwch yn odieth, i wneuthur pob aflendid.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Eithr chwy-chwi, nid felly y dy&s;ca&s;och [am] Gri&s;t.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Os bu i chwi ei glywed ef, ac o's dy&s;|cwyd chwi ganddo megis y mae 'r gwirionedd yn Ie&s;u,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> [Sef] dodi heibio yr hyn a berthyn i'r h&ecirc;n ymddygiad gynt, yr h&ecirc;n ddyn hwnnw yr hwn y &s;ydd lygredig drwy chwantau twyllodrus,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac ymadnewyddu yn y&s;pryd eich medd|yliau,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A gwi&s;co y d&ycirc;n newydd, yr hwn a gr&ecirc;|wyd yn &ocirc;l Duw mewn cyfiawnder, a gw&icirc;r &s;anc|teiddrwydd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> O herwydd pa ham gan fwrw ymmaith gelwydd, dyweded pawb y gwir wrth ei gym|mydog: canys aelodau ydym iw gilydd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Digiwch, ac na phechwch, na fachluded yr haul ar eich d&icirc;g chwi.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac na ddodwch le i ddiafol.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yr hwn a ledrat&acirc;odd na ledratted mwy, eithr cymmered boen yn hytrach yn gweithio &acirc;'i ddwylaw y peth &s;ydd dda, fel y byddo ganddo [beth] iw gyfrannu i'r angh&ecirc;nog.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Na ddeued vn ymadrodd llygredig allan o'ch genau chwi, ond cyfryw vn a fyddo da i adailadaeth pan fyddo rhaid, fel y paro r&acirc;s i'r gwrandaw&ycirc;r.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Ac na thri&s;tewch l&acirc;n Y&s;pryd Duw, gan yr hwn eich &s;eliwyd i ddydd y prynedigaeth.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Tynner ymmaith oddi wrthych b&ocirc;b chw|erwedd, a llid, a d&icirc;g, a llefain, a chabledd gyd &acirc; ph&ocirc;b drygioni:</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A byddwch gymmwyna&s;car iw gilydd, a thrugarogion, gan faddeu iw gilydd, fel y ma|ddeuodd Duw er mwyn Cri&s;t i chwithau. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae Paul yn annog i gariad perffaith, ac i ochel am|ryw bechodau tann eu henwau, 19 I fod yn ddiolch|gar i Dduw. 22 Ac yn cynghori pawb, ac yn anad neb gwr &acirc;'i wraig i dduwiol o&s;tyngeiddrwydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GAn hynny byddwn ddylin-w&ycirc;r Duw,<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol ar y trydydd Sul o'r grawys.</NOTE> fel plant annwyl,</P>
<P N="2"><HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">loan 13.34. &amp; 15.12.</NOTE> A rhodiwch mewn cariad fel y carodd Cri&s;t ninnau, ac y dododd efe ei hun tro&s;om yn offrwm, ac yn aberthi Dduw, o arogl peraidd</P>
<P N="3"><HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. loan. 3.23. Colo&s;. 3.5.</NOTE> Eithr godineb, a phob aflendid neu gy|budd-dra
<PB N="527" REF="550">na henwer chwaith yn eith plith, me|gis y gw&ecirc;dde i &s;ainct,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Na &s;erthedd, na geiriau ffol, na choeg|ddigrifwch, yr hyn nid ydynt weddus, eithr yn hytrach diolchgarwch.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys yr ydych yn gwybod hyn, am b&oacute;b puttein-wr, neu aflan, neu gybydd (yr hwn &s;ydd ddelw-addolwr) nad oes iddynt etifeddiaeth yn nheyrnas Gri&s;t, a Duw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 24.4. marc. 13.5. luc. 21.8.</NOTE> Na thwylled neb chwi &acirc; geiriau ofer, ca|nys, o blegit y pethau hyn y daw digofaint Duw ar blant yr anufudd-dod.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gan hynny na fyddwch gyfeillion iddynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys yr oeddych chwi gynt yn dywyll|wch, ac yn awr goleuni ydych yn yr Arglwydd rhodiwch chwithau fel plant y goleuni,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> (Canys ffrwyth yr Y&s;pryd [&s;ydd] ym mhob daioni, a chyfiawnder a gwirionedd)</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gan brofi yr hyn &s;ydd gymmeradwy gan yr Arglwydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac na fydded i chwi gyfeillach &acirc; gwei|thredoedd anffrwythlawn y tywyllwch, eithr yn hytrach argyoeddwch [hwynt.]</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys brwnt yw adrodd y pethau a w|n&acirc;nt hwy yn ddirgel.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Eithr pob peth wedi'r argyoedder, a e|glurir gan y goleuad: canys beth bynnag &s;ydd yn egluro, goleuad yw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> O herwydd hynny y mae efe yn dywe|dyd: deffro di yr hwn wyt yn cy&s;cu, a chyfot oddi wrth y meirw, a Chri&s;t a oleua i ti. &lindx;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> &rindx; Gwelwch gan hynny, pa fodd y rho|dioch yn ddiy&s;caelus,<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol yr vgainfed Sul yn &ocirc;l y Drindod.</NOTE> nid fel annoethion, ond fel doethion,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gan waredu yr am&s;er: canys y dyddi|au &s;y ddrwg.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am hynny na fyddwch<NOTE N="*" PLACE="marg">Colo&s;. 4.5. ruf. 12.2. 1. the&s;&s;. 4.2.</NOTE> amhwyllogi|on, eithr deallwch beth yw ewyllys yr Argl|wydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac na feddwer chwi gan win, yn yr hwn y mae gormodedd: eithr llanwer chwi o'r Y&s;pryd:</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gan ymddiddan &acirc;i gilydd mewn p&s;al|mau, a hymnau, ac odlau y&s;prydol, gan ganu a phyngcio i'r arglwydd yn eich calonnau:</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gan ddiolch yn oe&s;tad i Dduw a'r T&acirc;d am b&ocirc;b peth yn enw ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Gan ymddaro&s;twng iw gilydd yn ofn Duw. &lindx;</P>
<P N="22"><HI>22</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Colo&s;. 3.15. tit. 2.5. 1. pet. 3.1. 1.</NOTE> Y gwragedd, ymo&s;tyngwch i'ch gwyr priod, megis i'r Arglwydd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 11.3.</NOTE> O blegit y g&wcirc;r yw pen y wraig, megis y mae Cri&s;t yn ben i'r eglwys, ac yntef yw iach|awdur y corph.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Can hynny fel y mae yr eglwys yn dda|ro&s;tyngedic i Gri&s;t, felly hefyd [bydded] y gw|ragedd iw gw&ycirc;r priod ym mhob peth.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Y gw&ycirc;r,<NOTE PLACE="marg">1. Colo&s;&s;. 3.18.</NOTE> cerwch eich gwragedd megis y carodd Cri&s;t yr eglwys, ac a'i rhoddes ei hun tro&s;ti,</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Fel y &s;ancteiddie efe hi, wedi ei glanhau mewn golchfa ddwfr trwy 'r gair,</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Fel y gwnele efe hi yn eglwys ogone|ddus iddo ei hun, heb arni na brycheun, na chrychni, na dim o'r cyfryw, ond ei bod yn &s;anc|taidd, ac yn ddifai.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Felly dyle y gw&ycirc;r garu eu gwragedd megis eu cyrph eu hunain, yr hwn a garo ei wraig y mae yn ei garu ei hun.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Can na cha&s;&acirc;odd neb er ioed ei gnawd ei hun, eithr ei fagu a'i faethu, megis y mae yr Ar|glwydd am yr eglwys.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Canys aelodau ydym ei gorph ef, ac o'i gnawd, ac o'i e&s;cyrn.</P>
<P N="31"><HI>31</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gen 2.24. math. 19.5. marc. 10.7. 1. cor. 6.16.</NOTE> O blegit hyn, d&ycirc;n a ym&ecirc;du &acirc;'i dad, ac &acirc;'i fam, ac a l&ycirc;n wrth ei wraig, ac hwynt hwy a fyddant ill dau yn vn cnawd.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Dirgelwch mawr yw hyn: eithr dywe|dyd yr wyf am Gri&s;t, ac am yr eglwys.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Am hynny, chwithau bawb, cared p&ocirc;b vn ei wraig megis ei hunan, a pharched y wraig ei g&wcirc;r. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Plant, a'u rhieni, gwei&s;ion a'u mei&s;tred, a phawb yn cael cyngor. 12 A dangos ein peryglon, a'n gelynion, a'r modd y mae i ni gymmeryd iawn arfogaethau at ryfel Chri&s;tionogaidd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Y<NOTE N="*" PLACE="marg">Colo&s; 3.20.</NOTE> Plant gwrandewch eich rhieni yn yr Ar|glwydd, canys hynny &s;ydd gyfiawn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 20.12. deut. 5.16. math. 15.4. marc. 7.10.</NOTE> Anrhydedda dy d&acirc;d a'th fam, (yr hwn yw y gorchymyn cyntaf mewn addewid)</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Fel y byddo yn dda i ti, ac fel y byddech hir hoedlog ary ddaiar.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Chwithau dadau, na chyffroiwch eich plant i ddigio, ond maethwch hwynt mewn addy&s;c, ac athrawaeth yr Arglwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Colo&s; 3.22. tit. 2.9. 1. pet. 2.18.</NOTE> Y gwei&s;ion vfuddhewch i'r rhai &s;y argl|wyddi i chwi yn &ocirc;l y cnawd, trwy ofn, ac ar&s;wyd megis i Gri&s;t, yng-wiriondeb eich calonnau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Nid &acirc; gwa&s;anaeth yn y g&ocirc;lwg, megis rhai yn cei&s;io bodloni dynion, ond fel gweini|dogion Cri&s;t, gan wneuthur ewyllys Duw o'r galon,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gan wneuthur gwa&s;anaeth trwy ewyllys da, megis i'r Arglwydd, ac nid i ddynion.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gan &wcirc;ybod mai y daioni a wnelo pob vn, hynny a dderbyn efe gan yr Arglwydd, pa vn bynnag ai caeth ai rhydd [fyddo efe.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r mei&s;tred gwnewch chwithau 'r vn rhyw bethau iddynt hwy, gan roddi bygwth heibio, gan &wcirc;ybod fod eich Arglwydd chwi, a hwythau yn y nefoedd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 10, 34. col. 3.25. 1. pet. 1.19. ruf. 2.11. <HI>Yr Epi&s;tol yr xxi. Sul ar &ocirc;l y Drindod.</HI></NOTE> ac nad oes dderbyn wyneb gyd ag ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> &rindx; Am ben hyn fy mrodyr ymnerthwch yn yr Arglwydd, ac yng-hadernid ei allu ef:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gwi&s;cwch oll arfogaeth dduw, fel y galloch &s;efyll yn erbyn cynllwynion diafol.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am nad yw ein hymdrech ni yn erbyn gwaed a chnawd, eithr yn erbyn tywy&s;ogaeth|au, yn erbyn awdurdodau, yn erbyn bydol ged|yrn tywyllwch y byd hwn, yn erbyn drygau y&s;|prydol yn y nefol [leoedd.]</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny cymmerwch attoch holl ar|fogaeth
<PB REF="551">Dduw, fely galloch wrthladd yn y dyddblin, &s;efyll wedi gorphen y cwbl.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Sefwch gan hynny wedi gwregy&s;u eich lwynau &acirc; gwirionedd, a gwi&s;co dwyfronneg cyfiawnder,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A gwi&s;co am eich traed e&s;cidiau parato|&acirc;d Efengyl tangneddyf.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Vwchben p&ocirc;b dim cymmerwch darian y ffydd, &acirc;'r hwn y galloch ddiffoddi holl biccellau <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">anllyd y fall,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Cymmerwch hefyd helm yr iechydwri|aeth, a chleddyf yr Y&s;pryd, hwn yw gair Duw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A gweddiwch bob am&s;er &acirc; phob rhyw weddi a dei&s;yfiad yn yr Y&s;pryd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Colo&s;. 4.3. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">the&s;. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.17.</NOTE> gan fod yn wiliadurus at hyn trwy b&ocirc;b dyfalwch, ac ymbil tros yr holl &s;ainct,</P>
<P N="19"><HI>19</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. th<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&s;. 3.1.</NOTE> A thro&s;of finne, ar roddi i mi ymadrodd i ag&ocirc;r yd fyng-enau mewn rhydd-did, i wneu|thur yn eglur ddirgelwch yr Efengyl,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Er mwyn yr hon yr wyf yn gennad me|wn cadwyn, fel y traethwyf yn hyderus am de|ni, megis y perthyn i mi draethu. &lindx;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac fel y gwypoch chwithau hefyd fyng|hyflwr, a pha beth yr wyfi yn ei wneuthur, Ty|chicus a'u dengys hwy oll i chwi, fy annwyl frawd a gweinidog ffyddlon yn yr Arglwydd:</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yr hwn o'r achos honno a ddanfonais at|toch, fel y gwyddech fyng-hyflwr, ac fel y ey|&s;&s;ure efe eich calonnau chwi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Tangneddyf gyd &acirc; [chwi] frodyr, a cha|riad, a ffydd oddi wrth Dduw Tad, a'r Argl|wydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Gras gyd &acirc;'r rhai oll a garant ein Har|glwydd Ie&s;u Gri&s;t, yn anllygredig. Amen.</P>
</DIV3>
<TAILNOTE>
<P><HI>Y llythyr hwn</HI> a &s;crifennwyd o Rufein gyd &acirc; Tychicus.</P>
</TAILNOTE>
</DIV2>
<DIV2 N="Philippians" TYPE="book">
<HEAD>Epi&s;tol Paul at y Philippiaid.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>S. Paul yn dinoethi ei galon tu ag attynt, 3 Gan ro|ddi diolch, 4 A gweddio dros eu ffydd a'u hiechyd|wriaeth. 7 Y mae yn dangos ffrwyth ei adfyd. 25 Ac yn eu hannog i gytundeb, 28 A dioddefgarwch.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_PAUL a Timotheus gwei&s;ion Ie&s;u Gri&s;t at yr holl Sainct yng-Hri&s;t Ie&s;u y rhai &s;y yn Philippos gyd &acirc;'r e&s;co|bion, a'r diaconiaid:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Rh&acirc;d fyddo gyd &acirc; chwi a thangneddyf gan Dduw am T&acirc;d, a'r Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> &rindx; I'm Duw yr ydwyf yn diolch ym mhob coffa am danoch,<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol ar y 22. Sul yn &ocirc;l y Drindod wrth.</NOTE></P>
<P N="4"><HI>4</HI> (Gan weddio b&ocirc;b am&s;er yn fy holl weddi|au tro&s;och oll yn llawen)</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O blegit y gyfran yr hon &s;ydd i chwi yn yr Efengyl, o'r dydd cyntaf hyd yr awr hon.<NOTE PLACE="marg">1, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">he&s;&s;.1.2.</NOTE></P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gan fod yn &s;iccr gennif hyn, y gorphen yr hwn a ddechreuodd waith da ynoch, hyd yn nydd Ie&s;u Gri&s;t,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Megis y mae yn iawn i mi &s;ynnied am da|noch oll, am eich b&ocirc;d gennif yn fyng-halon yn gy&s;tal yn fy rhwymau, ac yn fy amddeffyn i, a chadarnh&acirc;d yr Efengyl, [nid amgen] eich b&ocirc;d chwi oll yn gyfrannogion &acirc; mi o r&acirc;s.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys Duw &s;ydd dy&s;t i mi morr hoff gen|nif chwy-chwi oll yn ymy&s;caraoedd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A hyn yr ydwyf yn ei weddio, [&s;ef] ar aml|h<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">u o'ch cariad etto fwy-fwy mewn gwyby<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">id|aeth a phob &s;ynnwyr:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> I fedru do&s;parthu y pethau y byddo gwahaniaeth rhyngddynt, fel y byddoch bur a didramgwydd, hyd ddydd Cri&s;t,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Wedi eich cyflawni &acirc; ffrwythau cyfiawn|der, y rhai [ydynt] trwy Ie&s;u Gri&s;t er gogoni|ant a moliant i Dduw, &lindx;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac mi a ewylly&s;iwn i chwi &wcirc;pbod frodyr, am y pethau a ddigwyddodd i mi, ddyfod o ho|nynt yn hytrach er llwyddiant i'r Efengyl.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yn gymmaint a bod fy rhwymau i yn eglur yng-Hri&s;t yn yr holl l&ycirc;s, ac ym mhob [lle] arall,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac i lawer o'r brodyr yn yr Arglwydd f&ocirc;d yn hyderu&s;ach, o blegit fy rhymwau i, i drae|thu y gair yn ddiofn.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y mae rhai yn pregethu Cri&s;t trwy gen|figen, ac ymry&s;on, a rhai hefyd o ewyllys da.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y naill blaid yn pregethu Cri&s;t o gyn|nen, ac nid yn burol, gan dybied dwyn mwy o flinder i'm rhwymau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r blaid arall o gariad, gan &wcirc;ybod fyng|o&s;od i yn amddeffyn i'r Efengyl.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Beth er hynny? etto Cri&s;t a bregethir ym mhob modd, pa vn bynnag ai o [ryw] liw, ai yn gywir: ac am hyn yr ydwyf yn llawen, ac mi a fyddaf llawen hefyd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys gwn y &s;yrth hyn yn iechydwria|eth i mi, trwy eich gweddi chwi, a thrwy gym|horthwy Y&s;pryd Ie&s;u Gri&s;t,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yn &ocirc;l fy hiraeth am godaith na'm gwrad|wyddir mewn dim, eithr &ocirc; gwbl hyder fel p&ocirc;b am&s;er, felly yr awr hon hefyd y mawrygir Cri&s;t yn fyng-horph [pa vn bynnag] ai trwy fywyd, ai trwy farwolaeth.</P>
<PB N="528" REF="551">
<P N="21"><HI>21</HI> Canys byw i mi [yw] Cri&s;t, ac elw yw marw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Eithr a'i buddiol fydde i mi fyw yn y cnawd, a pha beth a ddewi&s;af ni's gwn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys y mae yn gyfyng arnaf o'r ddau|tu, gan ddei&s;yfu fy-nattod, a bod gyd a Chri&s;t yr hyn &s;ydd oref dim.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Eithr aros yn y cnawd &s;ydd yn fwy ang|henrheidiol o'ch plegit chwi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A hyn a wn yn &s;iccr, yr arho&s;af, ac y cyd|trigaf gyd &acirc; chwi &ocirc;ll er ffynniant i chwi, a lla|wenydd i'r ffydd,</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Fel y byddo yn lluo&s;og eich gorfoledd yn Ie&s;u Gri&s;t trwo&s;t, gan fy-nyfodiad attoch dra|chefn.</P>
<P N="27"><HI>27</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 4.1. Colo&s;. 1.10. 1. The&s;. 2.12.</NOTE> Yn vnic ymddygwch fel y mae addas i Efengyl Gri&s;t, fel pa vn bynnac ai gan ddyfod a'ch gweled, <HI>ai</HI> gan fod yn ab&s;ennol y gallwyf glywed oddi wrth eich cyflwr, eich b&ocirc;d yn &s;efyll yn vn Y&s;pryd, ac yn vn enaid, yn cyd-ymdrech trwy ffydd yr Efengyl.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac yn-nim na ddychrynnwch [gan] eich gwrthwyneb-w&ycirc;r, yr hyn &s;ydd iddynt hwy yn arwydd &s;iccr o ddini&s;tr, ac i chwithau o ie|chydwriaeth, a hynny gan Dduw.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Canys i chwi y rhoddwyd er Cri&s;t nid yn vnic f&ocirc;d i chwi gredu ynddo ef, ond hefyd ddi|oddef erddo ef,</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Gan f&ocirc;d i chwi yr vn ymdrin, ag a wel|&s;och ynofi, ac yr awr hon a glywch [f&ocirc;d] ynofi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae efe yn eu cynghori vwch ben dim i vfydd-dod, wrth yr hyn yn bennaf y cynhelir y ddy&s;c b&ucirc;r, 19 gan addo y bydd iddo ef a Timotheus ddyfod ar frys attynt hwy, 27 ac hefyd y mae efe yn e&s;cu&s;odi h&icirc;r drigiad Epaphroditus.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">OD oes gan hynny ddim diddanwch yng-Hri&s;t, od oes cy&s;&s;ur cariad, od [oes] dim cymdeithas a'r Y&s;pryd, od [oes] dim to&s;turi a thrugaredd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cyflawnwch fy llawenydd, ar i chwi f&ocirc;d yn vn fr yd, a chennych yr vn rhyw gariad, ac yn vn galon, ac yn meddwl yr vn peth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Fel na wneler dim drwy gynneu, neu w&acirc;g ogoniant, eithr yng-o&s;tyngeiddrwydd gan<NOTE N="*" PLACE="marg">Rufei. 12.10.</NOTE> dybied ei gilydd yn well na chwi eich hunain.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Nac<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 12.11.</NOTE> edrychwch b&ocirc;b vn ar yr eiddoch eich hunain, eithr [edryched] p&ocirc;b vn hefyd ar yr ei|ddo eraill.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> &rindx; Bydded yr vn meddwl ynoch ag oedd yng-Hri&s;t Ie&s;u.<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol ar y Sul ne&s;af cyn y Pa&s;c.</NOTE></P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr hwn pan oedd yn ffurf Duw ni thybi|odd drais f&ocirc;d yn ogyfiuwch &acirc; Duw:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Eithr efe a'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 20.28.</NOTE> diddymmodd ei hun, gan gymmeryd arno agwedd gw&acirc;s, a'i wneuthur yn gyffelyb i ddynion.</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 2 9.</NOTE> Efe a ymo&s;tyngodd yn vfydd i angeu &s;ef angeu y groes.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O herwydd pa ham Duw a'i tra-dercha|fodd yntef, ac a roddes iddo enw, vwch pen p&ocirc;b enw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai 45.33. Rufei. 14.11.</NOTE> Fel y bydde yn enw yr Ie&s;u i b&ocirc;b glin blygu, [yn gy&s;tal] i'r nefolion &acirc; daiarolion, a'r pethau tan y ddaiar.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 13.13. 1. Cor. 8.6.</NOTE> Ac i bob tafod gyffe&s;u mai Ie&s;u Gri&s;t yw 'r Arglwydd, er gogoniant Duw T&acirc;d. &lindx;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny fy annwylyd, megis p&ocirc;b am|&s;er yr vfyddhae&s;och, nid megis yn fyng-&wcirc;ydd yn vnic, eithr yr awr hon yn fwy o lawer yn fy ab&s;en, felly gorphennwch eich iechydwriaeth eich hunain drwy ofn a dychryn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys Duw yw 'r hwn &s;ydd yn gwei|thio ynoch, ewylly&s;io a gweithredu o'i ewyllys da.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gwnewch b&ocirc;b dim yn<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Pet 4.9.</NOTE> ddifurmur, ac heb ymddadle:</P>
<P N="15"><HI>15</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 5.16. 1. Pet. 4.9.</NOTE> Fel y byddoch yn ddiargyoedd, ac yn bur, ac yn ddifeius feibion i Dduw ym my&s;c cenhedlaeth ddrygionus drofaus, ym mhlith y rhai yr ydych yn di&s;claerio megis goleuadau yn y byd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yn cynnal gair y bywyd, er gorfoledd i mi yn-nydd Cri&s;t, na redais i yn ofer, ac na chymmerais boen yn ofer.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ie pe i'm offrymmid ar aberth a gwa&s;a|naeth eich ffydd, llawen yw gennif, a chydlawen a chwi &ocirc;ll ydwyfi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O blegit hyn hefyd byddwch chwithau lawen, a chyd-lawenhewch &acirc; minne.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac yr ydwyf yn gobeitho yn yr Arglw|ydd Ie&s;u y danfonaf<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 16.1.</NOTE> Timotheus ar fyrder at|toch, megis i'm cy&s;&s;urer inne hefyd wrth &wcirc;y|bod oddi wrthych.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Canys nid oes i mi n&ecirc;b o gyffelyb fedd|wl, yr hwn a wir ofala am eich cyflwr chwi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 10.24.</NOTE> pawb &s;ydd yn cei&s;io yr eiddynt eu hunain, ac nid yr hyn &s;ydd eiddo Cri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Eithr chwi a adwaenoch y profiad &s;ydd am dano ef, canys fel m&acirc;b gyd a th&acirc;d y gwa&s;a|naethodd efe gyd &acirc; myfi yn yr Efengyl.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Hwn gan hynny yr ydwyf yn gobeithio ei ddanfon cyn gynted ag y gwelwyf yr hyn fydd i mi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac yr ydwyf yn gobeithio yn yr Arglw|ydd y deuaf fl fy hun hefyd ar fyrder.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Eithr tybiais f&ocirc;d yn anghenrheidiol ddanfon Epaphroditus fy-mrawd, fyng-hyd weithwr am cydfilwr, &s;ef eich Apo&s;tol chwi, a'r hwn fu yn fyng-wa&s;anaethu [inne] o gyfryw bethau, ag oedd arnafi ei&s;ieu.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys yr oedd arno hiraeth am danoch chwi oll, ac athri&s;t iawn ydoedd am i chwi gly|wed ei f&ocirc;d ef yn glaf.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> A diau ei f&ocirc;d ef yn glaf, [ac] ym-mron marw, ond b&ocirc;d i Dduw drugarhau wrtho, ac nid wrtho ef yn vnic, ond wrthifi hefyd, rhag i mi gael tri&s;tit ar dri&s;tit.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Mi a'i danfonais ef gan hynny yn ddie&s;|caelu&s;ach, fel pan welech ef drachefn y llawen|haech, ac y byddwn [<HI>inne</HI>] yn ddi-dri&s;tach.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Derbynni&s;wch ef gan hynny yn yr Argl|wydd &acirc; phob llawenydd, a mawrhewch y cy|fryw
<PB REF="552">[rai.]</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Canys er mwyn gwaith Cri&s;t y bu efe yn agos i angeu, ac ni ddarbododd am ei enioes, i gwplau deffig eich gwa&s;anaeth i mi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Y mae efe yn eu rhybuddio hwy i ymogelyd rhag gau ddy&s;cawdwyr, 3 yn erbyn pa rai y mae efe yn go|&s;od Cri&s;t, 4 a'r vn modd ei hunain, ai ddy&s;c, 12 ac yn diddymmu cyfiawnder dyn ei hun.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">WEithian fy-mrodyr byddwch lawen yn yr Arglwydd, nid blin gennif fi &s;cri|fennu yr vn pethau attoch, ac i chwithau i mae yn [beth] diogel.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gochelwch g&wcirc;n: gochelwch ddrwg|weithw&ycirc;r: gochelwch rhag cydtoriad.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys enwaediad ydym ni, y rhai ydym yn addoli Duw yn yr Y&s;pryd, ac yn gorfole|ddu yng-Hri&s;t Ie&s;u, ac nid yn ymddyried yn y cnawd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac er bod gennif achos i ymddyried yn y cnawd: o thybia n&ecirc;b arall y gall ymddyried yn y cnawd, mwy [y gallaf] fi:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Wedi fy enwaedu yr wythfed dydd, o ge|nedl I&s;rael, o lwyth Beniamin, yn<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cor. 11.22.</NOTE> Hebraewr o'r Hebr&aelig;aid,<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 23.6.</NOTE> wrth y ddeddf yn Phari&s;&aelig;ad:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O herwydd z&ecirc;l yn erlid yr eglwys: o her|wydd y cyfiawnder &s;ydd yn y ddeddf, yn ddiar|gyoedd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Eithr y pethau oedd elw i mi, y rhai hyn|ny a gyfrifwn i yn golled er mwyn Cri&s;t,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yn ddiau cyfrif yr wyf b&ocirc;b dim yn go|lled er mwyn rhagorawl wybodaeth [am] Gri&s;t Ie&s;u fy Arglwydd, er mwyn yr hwn y cy|frifais b&ocirc;b dim yn golled, ac yr wyf yn eu cyfrif yn dom, fel y gallwn ennill Cri&s;t.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'm caffael ynddo ef nid a'm cyfiawnder fy hun gennif, yr hwn &s;ydd o'r gyfraith, onid yr vn &s;ydd trwy ffydd Gri&s;t, [&s;ef] y cyfiawnder &s;ydd o Dduw trwy ffydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fel yr adwaenwyfef, a rhinwedd ei ail|gyfodiad, a chymdeithas ei ddiodefaint fel y by|ddwyf wedi fyng-wneuthur yn vn wedd ai far|wolaeth ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> [I edrych] a gyrrhaeddwn ryw fodd ail|gyfodedigaeth y meirw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Nid fel pe bawn wedi ei gyrhaeddyd eu|&s;us, neu f&ocirc;d eu&s;us yn berffaith: eithr dilyn yr wyfi [gei&s;io] ymaflyd er mwyn yr hyn yr yma|flir ynof gan Gri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Nid wyfi 'n tybied frodyr i mi gael gafael, ei|thr vn peth [yr wyf arno:] gan ollwng dros gof 'r hyn &s;ydd o'r tu cefn, a chei&s;io tynnu at yr hyn &s;ydd o'r blaen</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr ydwyf yn cyrchu at y n&ocirc;d am gyngl|wy&s;t vchod alwedigaeth Dduw yng Hri&s;t Ie&s;u</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Cynnifer gan hynny o honom, ac ydym berffaith, &s;ynniwn fel hyn: ac od ydych yn &s;yn|nio yn amgenach, Duw a ddatcuddia hyn hefyd i chwi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Er hynny [yn y peth] y daethom atto cerddwn wrth yr vn rheol,<NOTE N="*" PLACE="marg">Rufen. 15.5. 1. Cor. 1.10.</NOTE> fel y &s;ynniom yr vn peth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> &rindx; Hn frodyr, dilynwch fi,<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol ar y trydydd Sul ar hu|gain yn &ocirc;l y Drindod.</NOTE> ac edrychwch ar y rhai &s;y yn rhodio felly, megis yr ydym ni yn &s;iampl i chwi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Rufei. 16.17.</NOTE> Canys llawer a rodiant am ba rai y dy|wedais i chwi yn fynych, ac yr awrhon yr ydwyf yn dywedyd i chwi dan &wcirc;ylo [eu] bod yn elyni|on croes Cri&s;t.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y rhai y mae eu diwedd yn gyfrgoll, bol y rhai &s;ydd yn dduw [iddynt,] a'n gogoniant yn wrad&wcirc;ydd iddynt, y rhai y mae eu meddwl am bethau daiarol.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Canys ein gwl&acirc;dwriaeth [ni] &s;ydd yn y nefoedd, o'r lle yr ydym yn edrych am yr<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 1.7. Tit. 2.11.</NOTE> Ia|chawdr [&s;ef] yr Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yr hwn a gyfnewidia ein corph gwael [ni] fel y gwn&ecirc;ler yn vn ffurf a'i gorph gogo|neddus ef, o herwydd y grym, trwy yr hwn y di|chon efe ddaro&s;twng p&ocirc;b dim iddo ei hun. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Y mae yn eu hannog i f&ocirc;d o ymwreddiad da. 15 Ac yn diolch iddynt am yr ymgeledd a wnaethent iddo ef yng-harchar. 21 Ac felly y mae yn dibennu gan g&acirc;nu yn iach.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GAn hyny fy mrodyr annwyl a hoff, fy lla|wenydd a'm coron, felly &s;efwch yn yr Ar|glwydd, annwylyd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr ydwyf yn attolwg i Efodias, ac yn dei&s;yf ar Syntyche fod o'r vn feddwl yn yr Ar|glwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac yr ydwyf yn dymuno arnat tithe fyng|wir gymmar, cymmorth [y gwragedd] hynny y rhai a lafuria&s;ant gyd &acirc; mi yn yr Efengyl, yng|hyd a Chlement hefyd, a chyd ag eraill o'm cyd|weithw&ycirc;r, y rhai y mae eu henwau yn<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 69.28. Luc. 10.20. Act. 3.5.</NOTE> llyfr y bywyd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> &rindx; Llawenhewch yn yr Arglwydd yn oe|&s;tadol, a thrachefn meddaf,<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol y iiij. Sul o'r Adfent.</NOTE> llawenhewch.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Bydded eich arafwch yn hy&s;pus i b&ocirc;b dyn y mae 'r Arglwydd yn agos.</P>
<P N="6"><HI>6</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 6.25.</NOTE> Na ofelwch [am] ddim: eithr ym mh&ocirc;b dim dango&s;er eich dymuniad i Dduw mewn gweddi a dei&s;yfiad gyd &acirc; diolch.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A thangneddyf Dduw yr hwn &s;ydd vwch|law p&ocirc;b deall a geidw eich calonnau a'ch me|ddyliau yng-Hri&s;t Ie&s;u. &lindx;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Heb law hyn frodyr, pa bethau bynnag &s;ydd w&icirc;r, pa bethau bynnag &s;ydd one&s;t, pa be|thau bynnag &s;ydd gyfiawn, pa bethau bynnag &s;ydd bur, pa bethau bynnag &s;ydd hawddg&acirc;r, pa bethau bynnag &s;ydd &ocirc; enw da, od oes vn rhin|wedd, ac od oes dim cl&ocirc;d, meddyliwch am y pe|thau hyn,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y rhai a ddy&s;ca&s;och, ac a dderbynnia&s;och, ac a glyw&s;och, ac a wel&s;och ynof fi: y pethau hyny gwnewch, a Duw yr heddwch a fydd gyd &acirc; chwi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Llawenychais hefyd yn yr Arglwydd yn ddirfawr, am i chwi yr awr h&ocirc; o'r diwedd ymad|newyddu i ofalu am danafi am yr hyn beth yr oe|ddych yn gofalu, ond nid oeddech yn cael ennyd.</P>
<PB N="529" REF="552">
<P N="11"><HI>11</HI> Nid wyf yn dywedyd o herwydd ei&s;ieu, canys dy&s;cais ym-mha gyflwr bynnag y bwyf, f&ocirc;d yn fodlon iddo.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac mi a fedraf ymo&s;twng, a medraf aml|hau: ym mh&ocirc;b lle, ac ym mh&ocirc;b dim im haddy&s;|cwyd i f&ocirc;d yn llawn, a b&ocirc;d yn newynog, a bod mewn helaethrwydd, a b&ocirc;d mewn ei&s;ieu.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> P&ocirc;b dim a allaf trwy Gri&s;t, yr hwn &s;ydd yn fy nerthu.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Er hynny da y gwnaethoch ar gyfrannu i'm gorthrymder i.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A chwi Philippiaid a &wcirc;yddoch y modd yn nechreuad yr Efengyl pan aethym i ym|maith o Macedonia: na chyfrannodd vn egl|wys &acirc; mi o ran rhoddi a derbyn, ond chwychwi yn vnic.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Chwi a anfona&s;och i mi i The&s;&s;alonica, vn-waith, ac eilwaith wrth fy rhaid.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Nid o herwydd fy mod i yn cei&s;io rhodd: eithr yr ydwyf yn cei&s;io ffrwyth yn amlhau er|byn eich cyfrif chwi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Mi a gefais bob dim, ac y mae gennif he|laethrwydd, mi a lawnwyd pan dderbynniais gan Epaphroditus y pethau [a ddaethant]oddi wrthych chwi, [&s;ef] arogl peraidd, aberth cym|meradwy [a] boddlon gan Dduw.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'm Duw a gyflawna eich &ocirc;ll anghen|raid [chwi] yn &ocirc;l ei olud ef, yn ogoneddus yng-Hri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> I Dduw &s;ef ein T&acirc;d [y byddo] gogoni|ant yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Anherchwch yr h&ocirc;ll Sainct yng-Hri&s;t Ie&s;u: y mae'r broddyr &s;ydd gyd &acirc; mi yn eich an|nerch.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Y mae y Sainct oll yn eich annerch chwi, ac yn bennaf y rhai ydynt o deulu C&aelig;&s;ar.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Rh&acirc;d ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t [fyddo] gyd &acirc; chwi &ocirc;ll. Amen.</P>
</DIV3>
<TAILNOTE>
<P>O Rufain yr &s;crifennwyd at y Philippiaid gyd ag Epaphroditus.</P>
</TAILNOTE>
</DIV2>
<DIV2 N="Colossians" TYPE="book">
<HEAD>&leaf; Epi&s;tol Paul at y Colo&s;siaid.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>3 Paul yn diolch i Dduw am eu ffydd hwynt. 7 Yn ca|darnhau dy&s;ceidiaeth Epaphroditus. 9 Yn gweddio am angwanegiad eu ffydd hwy. 13 Yn dangos idd|ynt y gwir Gri&s;t, ac yn dinoethi gau Gri&s;t y gau A|po&s;tolion. 25 Yn canmol ei awdurdod a'i &s;wydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_PAul Apo&s;tol Ie&s;u Gri&s;t trwy ewyllys Duw, a Thimothe|us [ein] brawd at y Sainct a ffyddlon frodyr yng-Hri&s;t Ie|&s;u y rhai [ydynt] yn Colo&s;&s;a,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gr&acirc;s gyd &acirc; chwi a thangneddyf gan Dduw ein Tad, a'r Argl|wydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> &rindx; Yr ydym [ni] yn diolch i Dduw,<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol y pedweryd Sul ar hu|gain ar ol y Drindod.</NOTE> &s;ef Tad ein Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t yn oe&s;tadol tro|&s;och gan weddio,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Er pan glyw&s;om eich ffydd yng-Hri&s;t Ie|&s;u, a'ch cariad i'r h&ocirc;ll &s;ainct,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Er [mwyn] y gobaith yr hon &s;ydd wedi ei rhoddi i chwi yn y nefoedd, am yr hon y clyw|&s;och yn y blaen gan air gwirionedd yr E|fengyl,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr hon wedi dyfod attoch chwi, megis i'r holl fyd, ac yn ffrwythlon fel [y mae] yn eich plith chwithe hefyd, o'r dydd y clyw&s;och, ac y gwybuoch r&acirc;s Duw mewn gwirionedd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Fel y dy&s;ca&s;och gan Epaphras ein ann|wyl gydwas, yr hwn &s;ydd tro&s;och chwi yn ffyddlon wenidog Cri&s;t.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr hwn hefyd a amlygodd i ni eich cariad chwi yn yr Y&s;pryd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Am hynny ninnau hefyd, er y dydd y clyw|&s;om, nid ydym yn peidio a gweddio tro&s;och, a dei&s;yf eich cyflawni &acirc; g&wcirc;ybyddiaeth ei ewyllys ef ym mh&ocirc;b doethineb, a deall y&s;prydol.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Fel y rhodioch yn deilwng gan yr Arg|lwydd, gan rygluddu bodd ym mh&ocirc;b dim, gan<NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 4.1. phil, 1.27.</NOTE> ddwyn ffrwyth ym mh&ocirc;b gweithred dda, a thyfu yng-wybodaeth [am] Dduw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Wedi ymnerthu &acirc; h&ocirc;ll nerth trwy ei ogo|neddus gadernid ef i b&ocirc;b dioddefgarwch, ac y|maros gyd ag hyfrydwch.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gan ddiolch i'r Tad yr hwn a'n gwnaeth yn gymmwys i [gael] rhan o etifeddiaeth y &s;ainct yn y goleuni. &lindx;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yr hwn a'n gwaredodd ni oddi wrth fe|ddiant y tywyllwch, ac a'n y&s;mudodd ni i<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 3.17. &amp; 17.5. 2. pet. 1.17.</NOTE> de|yrnas ei annwyl F&acirc;b,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yn yr hwn y mae i ni brynedigaeth trwy ei waed ef, [&s;ef] maddeuant pechodau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yr hwn yw gwir<NOTE N="*" PLACE="marg">Heb. 1.3.</NOTE> ddelw yr anweledig Dduw, cyntafanedic p&ocirc;b creadur.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 1.3.</NOTE> trwyddo ef y creawyd p&ocirc;b dim a'r [&s;ydd] yn y nefoedd, ac [&s;ydd] yn y ddaiar, yn weledig ac yn anweledig: pa vn bynnag ai Thronau, ai Arglwyddiaethau, ai Tywy&s;ogae|thau, ai Meddiannau, p&ocirc;b dim a greawyd trwy|ddo ef, ac erddo ef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac y mae efe cyn pop dim, ac ynddo ef y mae p&ocirc;b dim yn cyd-&s;efyll.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac efe yw pen corph yr eglwys: efe yr hwn yw 'r dechreuad a'r<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 15.20. gwele. 1.5.</NOTE> cyntafanedic o'r mei|rw, fel ym mh&ocirc;b dim y cae efe flaenori.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 1.14. pen. 2.9.</NOTE> rhyngodd bodd, trigo o bob cy|flawnedd
<PB REF="553">ynddo ef,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A thrwyddo ef gymmodi p&ocirc;b dim ag ef ei hun, pa vn bynnag, ai pethau yn y ddaiar, ai pethau yn y nefoedd, gan wneuthur heddwch trwy waed ei groes ef.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A chwithau y rhai oeddech gynt ddiei|thraid a gelynnion, gan f&ocirc;d eich meddyliau ar weithredoedd drwg, yr awr hon hefyd a gym|mododd efe,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yng-horph ei gnawd trwy farwolaeth fel eich go&s;odid chwi yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 1.75. 1. co<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. 1.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. ephe&s;. 1.4. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word">. 2.12.</NOTE> &s;anctaidd, ac yn ddi|feius, ac yn ddigerydd ger ei fron ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ion. 15.6.</NOTE> Os parhewch wedi eich &s;eilio a'ch &s;ic|crhau yn y ffydd, heb &s;iglo oddi wrth obaith yr Efengyl yr hon a glyw&s;och, [ac] a bregethwyd ym my&s;c pob creadur a'r &s;ydd tan y nef, i'r hon yr euthym i Paul yn weinidog.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yr hwn ydwyf yn awr yn llawenychu yn fy nioddefaint tro&s;och, ac yn cyflawni yr hyn oedd yn &ocirc;l o gy&s;tudd Cri&s;t yn fyng-hnawd i, er mwyn ei gorph ef, yr hwn yw 'r eglwys,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> I'r hon yr euthym i yn weinidog, yn &ocirc;l gorchwiliaeth Dduw, yr hon a roddwyd i mi o'ch plegit chwi i gyflawni gair Duw.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> [Sef] y<NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 16.25. epae&s;. 3 9. 2.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> 1.10. 1. pet. 1.20.</NOTE> dirgelwch yr hwn oedd gu|ddiedig er yn oes oe&s;oedd ac yr awr hon a eglur|wyd iw &s;ainct ef.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> I ba rai y mynna&s;e Duw y&s;py&s;u beth yw golud gogoniant y dirgelwch hyn ym mhlith y cenhedloedd, yr hwn [olud] yw Chri&s;t yr hwn &s;ydd ynoch chwi,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Tim 1.1.</NOTE> gobaith y gogoniant.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Yr hwn yr ydym [ni] yn [ei] bregethu, gan rybuddio p&ocirc;b d&ycirc;n, a dy&s;cu p&ocirc;b d&ycirc;n ym mh&ocirc;b doethineb, fel y go&s;odom b&ocirc;b d&ycirc;n yn ber|ffaith yng-Hri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Am yr hwn beth yr ydwyf fi hefyd yn ymboeni, gan ymegnio yn &ocirc;l ei weithrediad ef yr hon &s;ydd yn gweithio ynofi yn nerthol.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Gwedi iddo de&s;tiolaethu ddaed ei ewyllys ef iddynt, 4 Y mae efe yn eu rhybuddio, na ddychwelent yn eu hol oddi wrth Gri&s;t, 8 I wa&s;anaeth Angelion, ne ddychymmyg arall neu Ceremoniau y gyfraith, 17 Y rhai a derfynwyd yng-Hri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CAnys ewylly&s;iwn i chwi wybod pa faint ymdrech &s;ydd arnaf er eich mwyn [chwi] a'r rhai o Laddicia, a phwy bynnag ni wel&s;ant &s;y wyneb yn y cnawd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel y cy&s;&s;urid eu calonnau, wedi eu cy&s;|&s;yltu hwy yng-hariad, ac ym mhob golud cwbl gredadwy ddeall, i adnabod dirgelwch Duw y T&acirc;d, a Chri&s;t.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yn yr hwn y mae yn guddiedig oll dry&s;o|rau doethineb a gwybodaeth.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A hyn yr ydwyf yn ei ddywedyd rhag i n&ecirc;b eich twyllo &acirc; geiriau hygoel.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 5.3.</NOTE> er fy mod yn ab&s;ennol yn y cnawd, er hynny yr ydwyf gyd &acirc; chwi yn yr y&s;|pryd yn llawenychu, ac yn gweled eich trefn a chadernid eich ffydd chwi, yr hon [&s;ydd] yng-Hri&s;t.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Megis gan hynny y derbynia&s;och Gri&s;t Ie&s;u yr Arglwydd, felly rhodiwch ynddo,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Wedi eich gwreiddio a'ch adailadu yn|ddo ef, ac wedi ymgadarnhau yn y ffydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 1.9.</NOTE> fel i'ch di&s;cwyd, gan ymamlhau ynddi drwy ddi|olch.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Edrychwch rhac bod neb vn eich anrhei|thio trwy Philo&s;ophi a gw&acirc;g dwyll wrth dra|ddodiad dynion, yn &ocirc;l gwyddorion y byd, ac nid yn &ocirc;l Cri&s;t.</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 1.19. ion. 1.14.</NOTE> Canys ynddo ef y mae cyflawnder y Duwdod yn pre&s;&s;wylio yn gorphorol.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yr ydych chwi wedi eich cyflawni yn|ddo ef, yr hwn yw pen holl dywy&s;ogaeth ac aw|durdod.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yn yr hwn hefyd, i'ch enwaedwyd ag<NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 2.29.</NOTE> enwaediad nid o waith llaw, gan ymddio&s;c pechadurus gorph y cnawd trwy enwaediad Cri&s;t.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Wedi eich<NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 6.4.</NOTE> cyd-gladdu gyd ag ef trwy fedydd yn yr hwn hefyd i'ch cyd-gyfodwyd trwy<NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 1.19.</NOTE> ffydd gweithrediad Duw, yr hwn a'i cy|fodes ef o feirw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 2.1.</NOTE> A chwithau y rhai oeddech feirw ym mhechodau, ac yn nienwaediad eich cnawd, a gyd-fywhaodd efe gyd ag ef, gan faddeu i chwi eich holl gamweddau,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gan ddileu<NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 2.15.</NOTE> &s;crifen-law yr ordeiniadau yr hon [oedd yn] ein herbyn, yr hon oedd yng|wrthwyneb i ni, efe ai cymmerodd oddi ar y ffordd, gan ei hoelio wrth ei groes,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac a &s;peiliodd y Tywy&s;ogaethau a'r Nerthoedd, ac ai herddango&s;odd hwy yn gyho|eddus, gan orfoleddu arnynt ynddo ei hun.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny na farned n&ecirc;b arnoch chwi am fwyd a diod, neu o ran dydd gwyl, ne leuad-newydd ne Sabbothau,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y rhai nid ydynt onid cy&s;cod pethau ar ddyfod, eithr y corph &s;ydd o Gri&s;t.</P>
<P N="18"><HI>18</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 24.4.</NOTE> Na thwylled neb chwi yn ewylly&s;car, am y gynglwy&s;t trwy o&s;tyngeiddrwydd, ac addoliad angelion, gan ruthro i bethau nis gwelodd wedi ymchwyddo yn ofer gan ei fe|ddwl cnawdol ei hun,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Heb gyfattal y pen o'r hwn y mae 'r holl gorph wedi ei ymgoleddu ai gyfa~&s;oddi &acirc; chym|malau, ac &acirc; rhwymau, yn cynnyddu gan gyn|nydd Duw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Am hynny os ydych feirw gyd &acirc; Chri&s;t oddi wrth wyddorion y byd, pa ham, fel pe baech byw yn y byd eich ar wenir wrth draddo|diadau&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Na chyffwrdd na archwaetha, na the|imla:</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yr hyn oll ydynt mewn llygredigaeth wrth eu harfer, yn &ocirc;l gorchymynnion, ac athra|wiaeth dynion.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Gan yr hyn bethau y mae cyffelybrw|ydd doethineb mewn amcan wa&s;anaeth a go|&s;tyngeiddrwydd meddwl, a bod heb arbed y corph, ac nid mewn parch i gyflawni y cnawd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<PB N="530" REF="553">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Dangos y mae pa le y mae i ni gei&s;io Chri&s;t, 5 yn cynghori i ymfarwhau gan ddio&s;c yr h&ecirc;n ddyn, a gwy&s;co Cri&s;t, 12 gan rodio mewn cariad a go|&s;tyngeiddrwydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; AM hynny os chwi a gyd gyfoda&s;och gyd &acirc; Chri&s;t,<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol ar ddydd Pa&s;c.</NOTE> cei&s;iwch y pethau oddiv|chod, lle y mae Cri&s;t yn ei&s;tedd ar ddeheulaw Duw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Rhoddwch eich bryd ar bethau [&s;ydd] v|chod, ac nid ar bethau [&s;ydd] ar y ddaiar.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys meirw ydych, a'ch bywyd a guddi|wyd gyd &acirc; Chri&s;t yn-Nuw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pan ymddango&s;o Cri&s;t yr hwn yw ein by|wyd, yna hefyd yr ymddango&s;wch chwithau gyd ag ef mewn gogoniant.</P>
<P N="5"><HI>5</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 5.3.</NOTE> Marwhewch gan hynny eich aelodau y rhai &s;ydd ar y ddaiar, godineb, aflendid, gw&ycirc;n, drygchwant, a chubydd-dod yr hon &s;ydd yn gau|dduwiaeth:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O Achos yr hyn bethau y mae digofaint Duw yn dyfod ar blant yr annufydd-dod.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ym mha rai y rhodia&s;och chwi gynt, pan oeddech yn byw ynddynt. &lindx;</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Rufe. 6.4. Ephe&s;. 4.25. Hebr. 12.1. 1. Pet. 2.1.</NOTE> Ond yr awr hon rhoddwch chwi ym|maith y cwbl, dicter, llid, drygioni, difenwi [a] &s;erthedd [allan] o'ch genau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Na ddywedwch gelwydd wrth eu gilydd, gan i chwi ymddio&s;c yr h&ecirc;n dd&ycirc;n yng-hyd a'r y|marferion:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A gwi&s;co 'r newydd, yr hwn a adnewy|ddir i wybodaeth<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 1.26.</NOTE> yn &ocirc;l delw yr hwn a'i cre|awdd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Lle nid oes na Groegwr nac Iddew, en|waediad, na dienwadiad Barbariad, Scythiad, caeth, rhydd: eithr Cri&s;t &s;ydd b&ocirc;b dim, ac ym|mh&ocirc;b dim.<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol ar y v. Sul ar &ocirc;l yr Y&s;twyll.</NOTE></P>
<P N="12"><HI>12</HI> &rindx; Am hynny<NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 4.32.</NOTE> megis etholedigion Duw, &s;anctaidd, ac annwyl, gwi&s;cwch ymy&s;caroedd to&s;turiaeth, go&s;tyngeiddrwydd addfwynder, ac ymaros:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gan gyd-ddwyn ai gilydd, a maddeu iw gilydd os bydd gan vn gweryl yn erbyn neb: megis y madde&ucirc;odd Cri&s;t: chwi: felly [gwne|wch] chwithau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac vwch ben hyn oll gwi&s;cwch gariad, yr hwn yw rhwymyn perffeithrwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A llywodraethed tangneddyf Duw yn eich calonnau i'r hwn i'ch galwyd yn vn corph, a byddwch ddiolchgar.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Pre&s;wylied gair Cri&s;t ynoch yn helaeth ym-mhob doethineb, gan eich dy&s;cu a'ch cyng|hori eich hunain mewn P&s;almau, a hymnau, ac odlau y&s;prydawl, gan ganu<NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 4.29.</NOTE> yn eich calon|nau i'r Arglwydd mewn gr&acirc;s.</P>
<P N="17"><HI>17</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 10.31.</NOTE> A pha beth bynnag a wneloch ar air ne weithred gwnewch b&ocirc;b dim yn enw 'r arglwydd Ie&s;u gan ddiolch i Dduw a'r tad trwyddo ef. &lindx;</P>
<P N="18"><HI>18</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 5.22.</NOTE> gwragedd byddwch o&s;tyngedic i'ch gw&ycirc;r priod megis y mae yn weddaidd yn yr Ar|glwydd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Per. 3.7. Ephe&s;. 5.25.</NOTE> gw&ycirc;r cerwch eich gwragedd, ac na fy|ddwch chwerwon wrthynt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 6.1.</NOTE> plant vfyddhewch eich rhieni ym|mhob dim, canys hynny &s;ydd dda iawn gan yr Arglwydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y tadau na chyffroiwch eich plant rhag iddynt ddigalonni.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 6.5. Tit. 2.9. 1. Pet. 2.18.</NOTE> gwei&s;ion vfyddhewch i'ch mi&s;tred o herwydd y cnawd ym-mhob dim, nid a llygad|wa&s;anaeth fel rhyngw&ycirc;r bodd dynion, eithr mewn &s;ymlrwydd calon gan ofni Duw.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A pha beth bynnag a wneloch gwnewch yn galonnog, megis i'r Arglwydd, ac nid i ddy|nion,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Gan wybod mai gan yr Arglwydd y der|bynniwch daledigaeth yr etifeddiaeth, canys yr Arglwydd Gri&s;t yr ydych yn ei wa&s;anaethu.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Eithr hwn a wna gamwedd, a dderbyn am y camwedd a wnaeth efe, ac nid oes<NOTE N="*" PLACE="marg">2 Chro. 19.7. Iob 34 19. Deut. 10.17. Doeth. 6.7. Eccle&s;. 35.12. Gala. 2.6. Ephe&s;. 6.9. Act. 10.34. Rufei. 2.10. 1. Pet. 1.17.</NOTE> derbyn wyneb.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Y mae efe yn eu hannog i fod yn wre&s;og yng-weddi, 5 i rodio yn ddoeth ym my&s;c y rhai ni ddaethant i wir wybyddiaeth Cri&s;t, 10 y mae yn eu hannerch.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CHwithau fei&s;tred gwnewch i'ch gwei&s;ion, hyn fydd gyfiawn, ac iniawn, gan wybod fod i chwi fei&s;tr yn y nefoedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 18.1. 1. The&s;&s;. 5.17.</NOTE> Parhewch mewn gweddiau gan wilied ynddynt, gyd &acirc; diolch,</P>
<P N="3"><HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 6.8. 2. The&s;&s;. 3.1.</NOTE> Gan weddio hefyd dro&s;om ni ari i Dduw agori i ni ddrws yr ymadrodd i adrodd dirgel|wch Cri&s;t: am yr hwn yr ydwyf hefyd yn rhwym,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fel yr eglurhawyf ef, megis y mae yn rhaid i mi [ei] draethu.</P>
<P N="5"><HI>5</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 5.15.</NOTE> Rhodiwch yn ddoeth tu ag at y rhai &s;ydd allan gan brynu yr am&s;er.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Bydded eich ymadrodd yn ra&s;lon bob am|&s;er wedi ei dymheru &acirc; halen, fel y gwypoch pa fodd y mae yn rhaid i chwi atteb pob d&ycirc;n.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Tychicus yr annwyl frawd, a'r ffyddlon wenidog, a'r cydwas yn yr Arglwydd a fynega i chwi fy holl gyflwr i.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr hwn a ddanfonais i attoch er mwyn hyn, fel y gwybydde efe eich cyflwr, ac y diddane eich calonnau,</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Phile. 10.</NOTE> Gyd ag One&s;imus y ffyddlon ar ann|wyl frawd, yr hwn &s;ydd o honoch, hwy a y&s;py|&s;ant i chwi am bob peth &s;ydd ymma.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y mae Ari&s;tarchus fyng-hyd garcharor yn eich annerch, a Marcus nai fab chwaer Bar|nabas (o blegit yr hwn y derbynnia&s;och orchy|mynnion, os daw efe attoch, derbynniwch ef)</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac Ie&s;us yr rhwn a elwir Iu&s;tus, y rhai ydynt o'r enwaediad, y rhai hyn yn vnic ynt fyng-hydweith-w&ycirc;r i yn nheyrnas Dduw, y rhai a fuant yn gy&s;&s;ur i mi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Epaphras gw&acirc;s Cri&s;t yr hwn &s;ydd o ho|noch, &s;ydd yn eich annerch, ac yn oe&s;tadol yn ymdrechu dro&s;och mewn gweddiau, ar i chwi &s;efyll yn berffaith, ac yn gyflawn yn oll ewyllys Duw.</P>
<PB REF="554">
<P N="13"><HI>13</HI> Canys yr ydwyf fi yn te&s;tiolaethu fod ganddo z&ecirc;l mawr dro&s;och, a thros y rhai o Lao|dicia a'r hai o Hierapolis.</P>
<P N="14"><HI>14</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. Tim. 4 11.</NOTE> Y mae Lucas y meddig annwyl yn i'ch annerch a Demas.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Annerchwch y brodyr, y rhai ydynt yn La|odicia a Nymphas, a'r eglwys &s;ydd yn ei d&ycirc; ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A phan ddarllener yr Epy&s;tol hwn gyd &acirc; chwi, perwch hefyd ei ddarllen yn eglwys y Laodiciaid, a bodi chwi hefyd ddarllen yr Epy|&s;tol [a e&s;crifennwyd] o Laodicia.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A dywedwch wrth Archippus, edrych a'r y wenidogaeth a dderbyniai&s;t yn yr Arglw|ydd, fel ei cyflawnech hi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yr anherthiad a'm llaw mau fi Paul, cofi|wch fy rhwymau, Gr&acirc;s fyddo gyd &acirc; chwi, <HI>Ame~.</HI></P>
</DIV3>
<TAILNOTE>
<P>O Rufain yr &s;crifennwyd hwn at y Collo&s;siaid, gyd &acirc; Ty|chicus ac One&s;imus.</P>
</TAILNOTE>
</DIV2>
<DIV2 N="1 Thessalonians" TYPE="book">
<HEAD>Yr Epy&s;tol cyntaf i S. Paul at y The&s;&s;aloniaid.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae efe yn diolch i Dduw dro&s;tynt, am eu bod hwy mor ddiy&s;cog mewn ffydd a gweithredoedd da, 6 Ag yn derbyn yr Efengyl mor ddifrif, 7 fel y ma|ent yn &s;iampl i bawb eraill.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_PAUL a Sylfanus a Thimotheus, at eg|lwys y The&s;&s;aloniaid yn-Nuw Tad, ac yn yr Arglwydd Ie&s;u Cri&s;t: Gr&acirc;s [fyddo] i chwi a thangneddyf gan Dduw ein Tad a chan yr Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="2"><HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. The&s;&s;. 1.3.</NOTE> Yr ydym yn diolch i Dduw yn oe&s;tadol tro&s;och chwi oll, gan<NOTE N="*" PLACE="marg">Philip. 1.34.</NOTE> wneuthur coffa am da|noch yn ein gweddiau,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yn ddibaid gan goffau gwaith eich ffydd, a'r poenus gariad, ac ymaros gobaith yn ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t ger bron Duw &s;ef ein Tad,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gan wybod, frodyr annwyl, fod eich etho|ledigaeth chwi o Dduw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys ni bu ein Efengyl ni mewn gair yn vnic, eithr hefyd mewn nerth, ac yn yr Y&s;|pryd gl&acirc;n, ac mewn llawn hyder mawr megis y gwyddoch pa ryw fodd yr oeddem yn eich plith er eich mwyn chwi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A chwi a aethoch yn ddilyn-w&ycirc;r i ni, ac i'r Arglwydd, ac a dderbynia&s;och y gair mewn gorthrymder mawr gyd &acirc; llawenydd yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Fel yr oeddech yn &s;iamplau i'r rhai oll a ydynt yn credu ym Macedonia ac Achaia.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys oddi wrthych chwi y &s;einiodd gair yr Arglwydd, nid ym Macedonia, ac [yn] Achaia yn vnic, eithr ym mhob man yr aeth eich ffydd [chwi] allan hefyd, yr hon &s;ydd ar Dduw, fel nad rhaid i ni ddywedyd dim.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys y maent yn mynegu am danom ni pa ryw ddyfodiad i mewn a gaw&s;om ni attoch chwi, a pha wedd yr troa&s;och at Dduw oddi wrth eulynnod, i wa&s;anaethu 'r bywiol a'r gwir Dduw,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac i edrych am ei Fab ef o'r nefoedd, yr hwn a gyfodes efe o feirw, &s;ef Ie&s;u ein gware|dudd ni oddi wrth y digofaint &s;ydd ar ddyfod.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Er mwyn na ddeffygient dan y groes, 2 y mae efe yn canmol ei a&s;tudrwydd ei hun yn pregethu, 13 a'r eiddynt hwythau, yn vfyddhau, 18 y mae efe yn yme&s;cu&s;odi am ei fod ymmaith, ac na alle ddyfod, ac egluro ei galon iddynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CAnys chwi eich hunain a wyddoch frodyr, ein dyfodiad ni i mewn attoch, nad ofer fu.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Eithr wedi i ni ragddioddef, a chael dir dra|ha yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 16.12.</NOTE> Philippi (fel gwyddwch) b&ucirc;om hyde|rus yn ein Duw i draethu i chwi Efengyl Duw trwy fawr ymdrech.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys ein annog ni nid ydoedd o hud, nac o aflendid, nac o dwyll.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Eithr fel yr oeddem yn gymmeradwy gan Dduw fel i'r ymddyriedid i ni am yr Efengyl, felly yr ydym yn llefaru, nid fel rhai yn rhyngu bodd i ddynion, ond i Dduw, yr hwn &s;ydd yn profi ein calonnau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O blegit ni buom ni er ioed mewn yma|drodd gweniaithus fel y gwyddoch chwi, nac yn achly&s;ur i gubydd-dod, Duw yn dy&s;t.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Nac yn cei&s;io moliant gan ddynion, na chennych chwi, na chan eraill.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Pan alla&s;em fod yn drwm fel Apo&s;tolion Cri&s;t, eithr yr oeddem yn dyner yn eich my&s;c, megis mammaeth yn cynhe&s;u ei phlant.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Felly mewn awydd i chwi y gwel&s;om yn dda gyfrannu i chwi, nid yn vnic Efengyl Dduw, ond hefyd ein heneidiau ein hunain, am eich bod yn annwyl gennym.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys cof gennych frodyr<NOTE N="*" PLACE="marg">Act 20.34. 2. Cor. 1.12. 2. The&s;&s;. 3.8.</NOTE> ein llafur a'n poen, canys nyni yn gweithio ddydd a nos rhag pwy&s;o ar yr vn o honoch, a bregetha&s;om i chwi Efengyl Dduw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ty&s;tion ydych chwi, a Duw [hefyd] mor &s;anctaidd, ac mor gyfiawn, ac mor ddiargy|oedd yr ymdduga&s;om ni tu ag attoch chwi y rhai
<PB N="500" REF="554">ydych yn credu.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Megis y g&wcirc;yddoch pa fodd y cynghora|&s;om chwi, ac y cy&s;&s;ura&s;om b&ocirc;b vn o honoch (megis tad ei blant ei hun)</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac yr ymbilia&s;om ar<NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 4.1. philip. 1.27. col. 1.10.</NOTE> rodio o honoch yn deilwng i Dduw yr hwn a'ch galwodd iw de|yrnas a'i ogoniant.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O blegit hyn hefyd yr ydym ni yn diolch i Dduw yn ddibaid o herwydd pan dderbynia|&s;och gennym air pregeth Dduw, na's derby|nia&s;och fel gair d&ycirc;n, eithr fel y mae yn ddilys yn air Duw, yr hwn hefyd &s;ydd yn gweithio ynoch y rhai ydych yn credu.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys, frodyr, chwi a aethoch yn ddi|lyn-w&ycirc;r eglwy&s;i Duw y rhai yn Iud&aelig;a ydynt yng-Hri&s;t Ie&s;u, am i chwi hefyd ddioddef yr vn rhyw bethau gan w&ycirc;r eich gwlad, a hwythau gan yr Iddewon.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y rhai a ladda&s;ant yr Arglwydd Ie&s;u, a'i prophwydi eu hunain, ac a'n herlidia&s;ant ni|neu, nid ydynt chwaith yn rhyglyddu bodd Duw, ac y maent yn gwrthwynebu p&ocirc;b d&ycirc;n,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gan wahardd i ni bregethu i'r cenhedlo|edd (fel yr iacheid hwy) i gyflawni eu pechodau yn oe&s;tadol, canys digofaint Duw a ddaeth ar|nynt hyd yr eithaf.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am ein gwneuthur frodyr yn ymddifaid am danoch dros ychydig am&s;er yngolwg ac nid yng-halon,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 1.11.</NOTE> y buom fwy a&s;tud i [gei&s;io] gwe|led eich wyneb, gan fawr awydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Am hynny 'r ewylly&s;ia&s;om ddyfod at|toch (myfi Paul yn ddiau vn-waith a dwy|waith hefyd) eithr lluddiodd Satan nyni.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys beth yw ein gobaith, neu llawe|nydd neu goron [ein] gorfoledd&lpunctel; ond chwy|chwi yng-&wcirc;ydd ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t yn ei ddyfodiad ef&lpunctel;</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Canys chwi ydych ein gogoniant a'n llawenydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Dangos y mae faint ei &s;erch iddynt, ac iddo ddanfon Timotheus attynt, 10 A hefyd ei fod yn gweddio tro&s;tynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AM hynny gan na allem ymmatal yn hwy, y tybia&s;om fod yn oref aros yn Athen ein hunain,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A hebrwng<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 16.1.</NOTE> Timotheus ein brawd, a gwenidog Duw, a'n cydweithwr yn Efengyl Gri&s;t i'ch cadarnhau, ac i'ch diddanu yng-hylch eich ffydd,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Fel na chynhyrfid neb yn y gorthrymde|rau hyn: canys chwychwi eich hunain a &wcirc;y|ddoch ein darparu ni i hyn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys yn w&icirc;r pan oeddem gyd &acirc; chwi rhag-ddyweda&s;om i chwi y bydde i ni gael gor|thrymder au, megis y darfu, ac y g&wcirc;yddoch.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O blegit hyn, pryd na allwn ymattal yn hwy, mi a ddanfonais i gael g&wcirc;ybod eich ffydd, rhag temtio o'r temtiwr chwi, a myned ein lla|fur yn ofer.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 18.5.</NOTE> hwyr yr awrhon wedi dyfod Timotheus oddi wrthych chwi attom ni, a my|negu i ni ddaioni am eich ffydd, a'ch cariad a bod gennych gof da am danom yn oe&s;tadol, gan ddei&s;yfio cael ein gweled, megis [yr ydym] nin|neu hefyd am danoch chwithau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny frodyr, yr ydym ni yn cael cy&s;|&s;ur o honoch chwi yn ein h&ocirc;ll orthrymder, a'n anghenoctid trwy eich ffydd chwi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am ein bod ni yr awron yn byw os ydych chwi yn &s;efyll yn yr Arglwydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys pa ddiolch a allwn ni ei ad-talu i Dduw tro&s;och chwi, am yr holl lawenydd yr ydym ni yn ei gael o'ch achos chwi ger bron ein Duw&lpunctel;</P>
<P N="10"><HI>10</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 1.10. &amp; 1.23.</NOTE> Gan weddio yn dra rhagorol ddydd a nos ar weled o honom eich &wcirc;yncb, a chyflawni yr hyn &s;ydd yn ei&s;ieu i'ch ffydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A Duw ei hun, &s;ef ein Tad a'r Arglw|ydd Ie&s;u Gri&s;t, a gyfarwyddo ein ffordd attoch chwi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r Arglwydd a'ch lluo&s;ogo, ac a'ch amlh&acirc;o mewn cariad iw gilydd, ac i bawb, me|gis yr ydym ni i chwi,</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 5.23. 1. cor. 1.8.</NOTE> I gadarnhau eich calonnau yn ddiar|gyoedd mewn &s;ancteiddrwydd ger bron Duw, &s;ef ein Tad yn nyfodiad ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t gyd &acirc;'i h&ocirc;ll Sainct.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Y mae efe yn eu hannog i &s;ancteiddrwydd, 6 Gwi|riondeb, 9 Cariad, 11 Llafur, 13 A chymmedrol alar am y meirw. 17 Gan ddo&s;parthu diwedd yr ad|gyfodiad.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; AC heb law hynny yr ydym yn atto|lwg i chwi frodyr,<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol ar yr ail Sul o'r grawys.</NOTE> ac yn dei&s;yf yn yr Arglwydd Ie&s;u, ar i chwi gynnyddu fwy-fwy, megis y derbynia&s;och gennym, pa fodd y dy|lech rodio, a bodloni Duw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys gwyddoch pa orchymynnion a ro|dda&s;om i chwi trwy yr Arglwydd Ie&s;u.</P>
<P N="3"><HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 12.2. ephe. 5.17.</NOTE> Canys hyn yw ewyllys Duw [&s;ef] eich &s;ancteiddiad chwi, ac ymgynnal o honoch oddi wrth odineb,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> [A] gwybod o b&ocirc;b vn o honoch pa fodd y meddianna ei le&s;tr mewn &s;ancteiddrwydd, ac anrhydedd,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Nid mewn gw&ycirc;n trachwant megis y cenhedloedd, y rhai nid adwaenant Dduw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 6.8.</NOTE> Na fydded i neb orthrymmu na thwyllo ei frawd mewn ma&s;nach: canys yr Arglwydd &s;ydd ddialudd ym mh&ocirc;b cyfryw beth, megis y rhag-ddyweda&s;om i chwi, ac y ty&s;tia&s;om.</P>
<P N="7"><HI>7</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 1.2.</NOTE> O blegit nas galwodd Duw nyni i a|flendid, onid i &s;ancteiddrwydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny y neb a e&s;caelu&s;o [y pethau hyn] nid d&ycirc;n y mae yn e&s;caelu&s;o, onid Duw yr hwn a roddes ei Y&s;pryd gl&acirc;n ynom. &lindx;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A thu ag at am frawdgarwch nid rhaid i chwi &s;crifennu [o honof] attoch: canys dy&s;|cwyd chwi gan Dduw i garu eu gilydd.<NOTE PLACE="marg">Ion. 13.34. &amp; 15.12. 1. ioan. 2.8. &amp; 4.21.</NOTE></P>
<P N="10"><HI>10</HI> Oblegit yr ydych yn gwneuthur hyn i bawb o'r brodyr, y rhai &s;y trwy h&ocirc;ll Macedonia
<PB REF="555">ac yr ydym yn attolwg i chwi frodyr gynnyddu o honoch fwy-fwy,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A rhoddi o honoch eich br&ycirc;d<NOTE N="*" PLACE="marg">2, The&s;&s;. 3.7.</NOTE> ar fod yn llonydd, a gwneuthur y pethan &s;y eiddoch eich hunain, a gweithid &acirc;'ch dwylo eich hunain me|gis y gorchymynna&s;om i chwi:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fel yr ymddygoch yn weddaidd tu ag ac y rhai &s;ydd oddi allan, ac na byddo arnoch ei&s;ieu dim.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Nid ewylly&s;iwn frodyr eich bod yn an|wybod am y rhai &s;y yn huno, fel na chymme|roch drymder, megis eraill y rhai nid oes gan|ddynt obaith.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys os ydym yn credu farw Ie&s;u, a'i adgyfodi, felly y rhai a huna&s;a~t yn Ie&s;u a ddwg Duw gyd ag ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys hyn yr ydym yn ei ddywedyd wr|thych yng-air yr Arglwydd,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 15.23.</NOTE> na bydd i ni y rhai fyddwn yn fyw, ac wedi ein gadel yn nyfo|diad yr Arglwydd, ragflaenu y rhai a huna&s;ant.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys yr Arglwydd ei hun a dde&s;cyn o'r nef gyd &acirc; gawr, a llef yr Arch-angel, ac ag vdcorn Duw,<NOTE PLACE="marg">Math. 24.31. 1. cor. 15.52.</NOTE> a'r meirw yng-Hri&s;t a gyfodant yn gyntaf.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yna ninnau y rhai fyddwn byw, ac wedi ein gado a gymmerir yn y man gyd &acirc; hwynt yn yr wybrenna u i gyfarfod &acirc;'r Arglwydd yn yr awyr: ac felly yn oe&s;tadol y byddwn gyd &acirc;'r Arglwydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Am hynny diddenwch eu gilydd &acirc;'r yma|droddion hyn.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae yn y&s;py&s;&s;u iddynt am ddydd brawd, ac am ddy|fodiad yr Arglwydd, 6 Gan eu hannog i wilied, 12 A &s;ynnied ar y rhai &s;y yn pregethu gair Duw yn eu plith hwy.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC am yr am&s;erau a'r prydiau, frodyr, nid rhaid i chwi &s;crifennu o honof attoch.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O blegit chwi eich hunain a &wcirc;yddoch yn hy&s;pys y daw<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 24.44. 2. pet. 3.10. gwele. 3.3. &amp; 16.15.</NOTE> dydd yr Arglwydd fel lleidr o hyd n&ocirc;s.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys pan ddywedant, tangneddyf a dio|gelwch, yna y daw arnynt dde&s;truwiad di&s;ym|mwth megis gofid gwraig feichiog wrth e&s;cor, ac ni ddiangant.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond chwychwi frodyr, nid ydych mewn tywyllwch fel y goddiweddo y dydd hwnnw chwi megis lleidr.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Eithr chwychwi oll plant y goleuni yd|ych, a phla~t y dydd: nid ydym ni yn eiddo 'r n&ocirc;s na'r tywyllwch,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny na chy&s;cwn fel eraill, eithr gwiliwn a byddwn &s;obr.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys y rhai a gy&s;cant, y n&ocirc;s y cy&s;cant, a'r rhai a feddwant, y n&ocirc;s y meddwant:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr nyni y rhai ydym o'r dydd, byddwn &s;obr<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 59.17. ephe. 6.17.</NOTE> wedi ymwi&s;co &acirc; dwyfronneg ffydd, &acirc; chariad, a gobaith yr iechydwriaeth yn lle helm.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys ni ddarparodd Duw nyni i ddig|llonedd: ond i gaffael iechydwriaeth trwy ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr hwn a fu farw tro&s;om, fel pa vn byn|nag a wnelom ai gwilied ai cy&s;cu, y byddom fyw gyd ag ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O herwydd pa ham cynghorwch bawb ei gilydd ac adailedwch bob vn ei gilydd megis yr ydych yn gwneuthur.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac yr ydym ni yn attolwg i chwi frodyr, adnabod y rhai &s;y yn llafurio yn eich my&s;c, ac y|dynt i'ch llywodraethu yn yr Arglwydd, ac yn eich rhybuddio.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A rhoddwch eich tra&s;erch arnynt er mw|yn eu gwaith hwy: Byddwch dangneddefus yn eich plith eich hunain.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac yr ydym yn dei&s;yf arnoch frodyr, rhy|buddiwch y rhai anllywodraethus: diddenwch y rhai gwan feddwl: cynheliwch y gweiniaid, byddwch ymarhous wrth bawb.</P>
<P N="15"><HI>15</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Dihar. 17.13. &amp; 20.22. math. 5.39. ruf. 12.17. 1. pet. 3.9.</NOTE> Gwelwch na thalo neb ddrwg dros ddrwg i neb: eithr yn oe&s;tadol dilynwch yr hyn &s;ydd dda i chwi eich hunain, ac i bawb.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Byddwch lawen yn oe&s;tadol.</P>
<P N="17"><HI>17</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 18.1.</NOTE> Gweddiwch yn ddibaid.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ym mh&ocirc;b dim diolchwch: canys hyn yw ewyllys Duw yng-Hri&s;t Ie&s;u tu ag attoch</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Na ddiffoddwch yr Y&s;pryd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Na ddirmygwch brophwydoliaeth.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Profwch b&ocirc;b dim, ac atteliwch yr hyn &s;ydd dda.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ymgedwch rhag p&ocirc;b rhith drygioni.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A Duw y tangneddyf a'ch &s;ancteiddio yn gwbl oll, a chadwer eich y&s;pryd oll, a'ch enaid, a'ch corph yn ddiargyoedd yn nyfodiad ein Harglwydd Ie&s;u Ghri&s;t.</P>
<P N="24"><HI>24</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 1.9.</NOTE> Ffyddlon yw 'r hwn a'ch galwodd, yr hwn hefyd ai gwna.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> O frodyr, gweddiwch dro&s;om.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Anherchwch yr h&ocirc;ll frodyr a chu&s;a~ &s;anc|teiddiol.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yr ydwyf yn eich tynghedu yn yr Argl|wydd ar ddarllen y llythyr hwn i'r oll Sainct y brodyr.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Gr&acirc;s ein Harglwydd Ie&s;u Ghri&s;t fyddo gyd &acirc; chwi. Amen.</P>
</DIV3>
<TAILNOTE>
<P>Cyntaf at y The&s;&s;aloniaid a &s;crifennwyd o Athen.</P>
</TAILNOTE>
</DIV2>
<DIV2 N="2 Thessalonians" TYPE="book">
<PB N="532" REF="555">
<HEAD>&leaf; Ail Epi&s;tol S. Paul at y THESSALONIAID.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Diolch i Dduw y mae am eu ffydd hwy, a'u cariad, a'u dioddefgarwch. 11 Y mae yn gweddio ar chwanegu y cynneddfau hynny. 12 Ac yn dangos pa ffrwyth fydd oddi wrth hynny.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_PAul a Sylfanus, a Thimotheus at eglwys y The&s;&s;aloniaid, yn-Nuw ein Tad, a'r Arglwydd Ie|&s;u Gri&s;t,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gr&acirc;s i chwi a thangneddyf oddi wrth Dduw ein Tad a'n Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="3"><HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. The&s;&s;. 1.2.</NOTE> Diolch a ddylem i Dduw yn oe&s;tadol dro&s;och frodyr, fel y mae yn addas, am fod eich ffydd yn tyfu yn ddirfawr, a bod cariad pob vn o honoch chwi oll yn cynnyddu tu ag eu gilydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Fel yr ydym ninnau yn gorfoleddu o'ch plegit yn eglwy&s;i Duw, o herwydd eich am|mynedd a'ch ffydd yn eich holl erlid, a'r cy&s;tudd y rhai yr ydych yn eu goddef,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> [Yr hyn] &s;ydd argoel [goleu] o gyfiawn farn Dduw,<NOTE PLACE="marg">Iud. 6.</NOTE> fel i'ch cyfrifer yn deilwng i deyr|nas Dduw, er mwyn yr hon yr ydych hefyd yn goddef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys cyfiawn yw gan Dduw, dalu cy|&s;tudd i'r &s;awl &s;ydd yn eich cy&s;tuddio chwi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac i chwithau y rhai a gy&s;tuddir lonydd|wch gyd &acirc; ni<NOTE N="*" PLACE="marg">1. The&s;. 4.16.</NOTE> yn ymddango&s;iad yr Arglwydd Ie&s;u o'r nef gyd ag angelion ei nerth,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yn d&acirc;n fflamllyd gan roddi dial i'r &s;awl nid adwaenant Dduw, ac nid vfyddh&acirc;nt i E|fengyl ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y rhai a ddioddefant yn go&s;pedigaeth ddi|ni&s;tr tragywyddol oddi ger bron yr Arglwydd, ac oddi wrth ogoniant ei gadernid ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pan dd&ecirc;l efe iw ogoneddu yn ei &s;ainct, ac iw wneuthur yn rhyfedd yn y rhai oll a gre|dant, o herwydd credu ein te&s;tiolaeth ni tu ag attoch yn y dydd hwnnw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am ba achos yr ydym hefyd yn gweddio yn oe&s;tadol tro&s;och ar fod i'n Duw eich gwneu|thur yn deilwng [iw] alwedigaeth, a chyflaw|ni pob ewyllys da am [ei] ddaioni, a gwaith ffydd yn nerthol,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fel y gogonedder enw ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t ynoch chwi, a chwithau ynddo yntef, yn &ocirc;l gr&acirc;s ein Duw a'n Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>3 Dangos y mae iddynt na ddaw dydd yr Arglwydd nes dyfod ymadel &acirc;'r ffydd yn gyntaf. 9 A theyrnas ang-hri&s;t. 15 Ac am hynny y mae yn eu rhybuddio rhag eu hudo, either &s;efyll o honynt yn ddiy&s;cog yn y pethau a ddy&s;codd efe iddynt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yr ydym yn attolwg i chwi frodyr, er dy|fodiad ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t, a'n cydgynhulliad atto ef,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Na'ch &s;ylfer yn fuan o'r [vn] meddwl, ac na'ch cynhyrfer, na chan y&s;pryd, na chan air, na chan lythr, megis oddi wrthym ni, fel pe bai ddydd Cri&s;t yn gyfagos.</P>
<P N="3"><HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 5.6.</NOTE> Na thwylled n&ecirc;b chwi trwy vn modd am [na ddaw 'r dydd hwnnw]nes dyfod ymada|wiad yn gyntaf, a datguddio y dyn pechadurus m&acirc;b de&s;truw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr hwn &s;ydd yn gwrthwynebu, ac yn ym|dderchafu yn erbyn p&ocirc;b dim a elwir yn Dduw, neu a addolir: hyd onid ei&s;tedd megis Duw yn nheml Dduw, gan ei ddangos ei hun mai efe yw Duw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ond cof gennych chwi pan oeddwn etto gyd &acirc; chwi, ddywedyd o honof y pethau hyn&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yr awr hon y gwyddoch y rhwy&s;tr &s;ydd, iw ddatcuddio ef yn ei am&s;er.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys dirgelwch yr anwiredd &s;ydd yn gweithio eu&s;us, yn vnic yr hwn &s;ydd yn awr yn rhwy&s;tro, a rwy&s;tra nes myned a'i dynnu ym|maith.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yna y datcuddir yr anwir hwnnw,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 11.4.</NOTE> yr hwn a ddifetha 'r Arglwydd ag Y&s;pryd ei enau, ac a ddileua &acirc; di&s;claerdeb ei ddyfodiad.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> [Sef] yr hwn y mae ei ddyfodiad yn &ocirc;l gweithrediad Satan mewn pob nerth, ac ar|wyddion, a rhyfeddodau gau,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac mewn pob twyll anghyfiawnder yn y rhai colledig, gan na dderbynia&s;ant gariad y gwirionedd, fel y cedwid hwynt.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny y denfyn Duw iddynt amry|fu&s;edd cadarn, fel y credant gelwyddau,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fel y barner yr holl rai ni chreda&s;ant i'r gwirionedd, ond a fua~t fodlo~ i anghyfiawnder.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Eithr nyni a ddylem ddiolch yn oe&s;tad i Dduw tro&s;och, frodyr annwyl gan yr Arglw|ydd, o blegir i Dduw o'r dechreuad eich dethol chwi i iechydwriaeth, trwy &s;ancteiddiad yr Y&s;|pryd, a ffydd i'r gwirionedd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> I'r hyn y galwodd efe chwi trwy ein E|fengyl i feddiannu gogoniant ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny frodyr, byddwch &s;afadwy, a chynheliwch y traddodiadau y rhai a ddy&s;ca&s;och [pan vn bynnag] ai trwy ymadrodd, ai trwy ein Epi&s;tol ni.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac yntef ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t a'n Duw, &s;ef ein Tad yr hwn a'n carodd, ac a ro|ddes i ni ddiddanwch tragywyddol a gobaith da trwy r&acirc;s.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A ddidd&acirc;no eich calonnau, ac a'ch &s;icrhao ym mhob gair a gweithred dda.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dei&s;yf y mae arnynt weddio t<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">o&s;to, ar ffynnu ganddo bregethu 'r Efengyl. 6 ai rhybuddio i geryddu y rhai &s;egur. 16 A dymuno iddynt dangneddyf.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">BEllach, frodyr,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 6.19. collo&s;. 4.3.</NOTE> gweddiwch tro&s;om ar re|deg o air yr Arglwydd rhagddo ai ogone|ddu,
<PB REF="556">megis gyd &acirc; chwithau,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac ar ein gwaredu ninnau oddi wrth ddy|nion anhywaith a drygionus, canys nid oes ffydd gan bawb.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Eithr y mae yr Arglwydd yn ffyddlon, yr hwn a'ch &s;iccrh&acirc;, ac a'ch ceidw rhag drwg.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac yr ydym yn gobeithio am danoch trwy 'r Arglwydd, eich bod chwi yn gwneuthur, ac y gwnewch rhag llaw yr hyn yr ydym yn eu gor|chymyn i chwi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r Arglwydd a gyfarwyddo eich calon|nau i garu Duw, ac i ymaros am Gri&s;t.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yr ydym yn gorchymyn i chwi frodyr yn enw 'r Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t dynnu o hon|och ymmaith oddi wrth bob brawd, a'r &s;ydd yn rhodio yn anllywodraethus, ac nid yn &ocirc;l y tra|ddodiad a dderbyniodd[efe]gennym ni.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys chwy-chwi eich hunain a &wcirc;yddoch pa fodd<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 11.1. 1. the&s;. 4.11. gweith. 20.34.</NOTE> y dylech ein dilyn ni:<NOTE N="*" PLACE="marg">1. cor. 4.12. 1. the&s;. 2.9.</NOTE> canys nid ym|dduga&s;om yn anllywodraethus yn eich my&s;c chwi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac ni fwyta&s;om fara gan neb yn rh&acirc;d, onid gan weithio trwy lafur a lludded n&ocirc;s a dydd, er mwyn na phwy&s;em ar neb o honoch.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Nid o herwydd nad ydoedd gennym aw|durdod, * namyn fel y rhoddem ein hunain yn &s;iampl i chwi i'n dilyn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys pan oeddym gyd &acirc; chwi, o hyn i'ch rhybuddia&s;om, fel os bydde neb ni weithie, na chai fwyta ychwaith.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys clyw&s;om fod rhai yn rhodio yn eich plith yn anllywodraethus heb weithio dim, onid bod yn rhodre&s;car.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y cyfryw yr ydym ni yn eu rhybuddio, ac yn attolwg er ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t, ar iddynt gan weithio yn llonydd fwyta eu bara eu hunain.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> * A chwithau frodyr na ddeffygiwch yn gwneuthur daioni.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Od oes neb nid vfuddhao ei'n hymadrodd y&s;py&s;wch ef trwy lythr, * ac na fydded i chwi gymdeithas ag ef, megis y cywilyddio efe.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Er hynny na chymmerwch ef fel gelyn, eithr cynghorwch ef fel brawd,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac Arglwydd y tangnheddyf ei hun a roddo i chwi dangnheddyf yn oe&s;tadol ym mhob modd: yr Arglwydd fyddo gyd &acirc; chwi oll.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y cyfarch am llaw mau fy Paul yr hyn &s;ydd arwydd ym mhob Epi&s;tol: fel hyn yr yd|wyf yn &s;crifennu,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gr&acirc;s ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t, gyd &acirc; chwi oll, Amen,</P>
</DIV3>
<TAILNOTE>
<P>Yr ail at y The&s;&s;aloniaid a &s;crifennwyd o Athen.</P>
</TAILNOTE>
</DIV2>
<DIV2 N="1 Timothy" TYPE="book">
<HEAD>&leaf; Yr Epi&s;tol cyntaf i Paul at Timotheus.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>3 Y mae efe yn annog Timotheus i wilio ar ei &s;wydd, yn enwedig ar iddo edrych na ddy&s;cer dim i'r bobl onid gair Duw. 5 Gan fynegu diwedd y gorchy|myn. 20 A rhybuddio am Hymeneus ac Alexander.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_PAul Apo&s;tl Ie&s;u Gri&s;t trwy ordei|nh&acirc;d Duw ein Iachawdr, a'r Ar|glwydd Ie&s;u Gri&s;t<NOTE N="*" PLACE="marg">Colo&s;. 1.27.</NOTE> ein gobaith,</P>
<P N="2"><HI>2</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gweith. 16.1.</NOTE> At Timotheus fy mab natu|riol yn y ffydd: gr&acirc;s, trugaredd, a heddwch gan Dduw ein Tad, a Chri&s;t Ie&s;u ein Harglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Megis y dei&s;yfiais arnat aros yn Ephe|&s;us pan aethym i Macedonia, [gwna felly]fel y gellych rybuddio rhai, na ddy&s;cant amryw ddy&s;ceidiaeth,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac nad y&s;tyriant<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 4.7. <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">us 1.14.</NOTE> chwedlau, ac achau<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 6.4.</NOTE> annorphen, y rhai &s;y yn peri cwe&s;tiwnau yn fwy nag adeiladaeth dduwiol yr hon &s;ydd trwy ffydd</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Eithr<NOTE N="*" PLACE="marg">Ru&s;ei. 13.10.</NOTE> diwedd y gorchymyn ydyw ca|riad o galo~ bur, a chydwybod dda, a ffydd ddiau.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Oddi wrth ba rai y g&wcirc;yrodd rhai, ac y tro&acirc;&s;ant at ofer ymadrodd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y rhai a fynnent fod yn ddoctoriaid y gy|fraith heb na deall yr hyn a ddywedent, na'r hyn a daerent.</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Rufei. 7.18.</NOTE> Eithr nyni a &wcirc;yddom mai da yw 'r gy|fraith, os arfer dyn hi yn gyfreithlon,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gan &wcirc;ybod hyn, na roddwyd y gyfraith i'r cyfiawn, eithr i'r rhai anwir ac anufudd, i'r rhai annuwiol a'r pechaduriaid, i'r rhai anghy|fiawn a'r rhai aflan, i leiddiaid tad, a lleiddiaid mam, ac i leiddiaid dynion,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> I butein-w&ycirc;r, i rai Sodomiaidd, i ladron dynion, i rai celwyddog, i anudon-w&ycirc;r, ac od oes dim arall yr hwn &s;ydd wrthwyneb i athrawiaeth iachus,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> [Yr hon &s;ydd] ar &ocirc;l gogoneddus Efen|gyl y<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 6.15.</NOTE> bendigedig Dduw, yr hon a ymddyried|wyd i mi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac yr ydwyf yn diolch i'r hwn a roesi mi allu, &s;ef Cri&s;t Ie&s;u ein Harglwydd: am iddo fyng-hyfrif yn ffyddlon, gan fyng-o&s;od yn y weinidogaeth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A mine o'r blaen yn gabl-wr, ac yn erli|di-wr, ac yn drahaus: eithr mi a gefais druga|redd, mewn annwybod y gwneuthum drwy ang-hredyniaeth.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A gr&acirc;s ein Harglwydd a dra-amlhaodd gyd &acirc; ffydd a chariad, yr hwn &s;ydd yng-Hri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gair gwir, ac ym mhob modd yn heuddu ei dderbyn[yw,]dyfod* Cri&s;t Ie&s;u i'r b&ycirc;d i ga|dw pechaduriaid, o ba rai pennaf ydwyfi.</P>
<PB N="533" REF="556">
<P N="16"><HI>16</HI> Eithr o achos hyn y cefais drugaredd fel y dango&s;e Ie&s;u Gri&s;t ynofi yn gyntaf b&ocirc;b hir oddef, er &s;iampl i'r rhai a gredant rhag-llaw ynddo ef, i fywyd tragywyddol.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac i'r Brenin tragywyddol, anfarwol, anweledig, vnic &s;ynhwyrol Dduw, y byddo an|rhydedd a gogoniant yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y gorchymyn hwn yr ydwyf yn ei roddi i ti [fy] mab Timotheus: yn &ocirc;l y prophwydo|liaethau a gerdda&s;ant o'r blaen am danat,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 6.12.</NOTE> filw|rio o honot filwriaeth dda</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gan fod gennit ffydd a chydwybod dda yr hon a wrthododd rhai, ac a wnaethant long|ddrylliad am y ffydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> O ba rai y mae Hymeneus, ac Alexander,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 5.5.</NOTE> y rhai a roddais i Satan, fel y dy&s;cent na chablent.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae yn annog i weddio dros bob dyn. 4 Am ym|wreddiad, a dillad gwragedd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CYnghori yr ydwyf am hynny, ym mlaen pob peth, fod ymbil, gweddiau, dei&s;yfiadau a thalu diolch dros b&ocirc;b d&ycirc;n.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Dros frenhinoedd, a phawb a o&s;odwyd mewn awdurdod, fel y gallom ni fyw yn llo|nydd, ac yn heddychol trwy bob duwioldeb, ac hone&s;trwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys hyn &s;ydd dda a chymmeradwy ger bron Duw ein ceidwad:</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Pet. 3.9.</NOTE> Yr hwn a fynn fod p&ocirc;b d&ycirc;n yn gadwedig, a'u dyfod i &wcirc;ybodaeth y gwirionedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys vn Duw &s;ydd, an vn cyfryng-&wcirc;r rhwng Duw a d&ycirc;n, [&s;ef] y d&ycirc;n Cri&s;t Ie&s;u,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr hwn a'i rhoddes ei hunan yn brid-werth dros bawb, [ac] yn de&s;tiolaeth yn ei iawn br&ycirc;d.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O'r hyn i'm go&s;odwyd yn bregeth-&wcirc;r,<NOTE PLACE="marg">2. Tim. 1.11.</NOTE> (ac yn Apo&s;tol, gwir yr wyf yn ei dddywedyd yng-Hri&s;t heb gelwydd) [&s;ef] athro y cenhedloedd mewn ffydd a gwirionedd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny mi a fynnwn i w&ycirc;r weddio ym mhob man gan dderchafu dwylo purion, heb ddigter nac ymry&s;on:</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Petr. 3.3.</NOTE> Felly hefyd i wragedd ymwi&s;co mewn dillad gweddus, gyd &acirc; llednei&s;rwydd, a chym|me&s;urwydd, nid &acirc; gwallt plethedig neu aur, neu gemmau, neu wy&s;c werthfawr.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eithr (megis y gwedde i wragedd yn addo duwioldeb, a gweithredoedd da.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Dy&s;ced gwraig mewn di&s;tawrwydd, yng-hyd &acirc; phob go&s;tyngeiddrwydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ond<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 14.34.</NOTE> nid ydwyf yn dioddef i wraig draethu dy&s;c, nac arfer awdurdod ar y g&wcirc;r: eithr bod mewn di&s;tawrwydd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 1.27. &amp; 2.7.21.</NOTE> Adda a luniwyd yn gyntaf: yna Efa.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac nid<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 3.6.</NOTE> Adda a dwyllwyd, eithr y wraig wedi ei thwyllo a aeth yn [achos] camwedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Etto hi a fydd cadwedig gan ddwyn pla~t os hwy a arho&s;ant yn y ffydd, a chariad, a &s;ant|teiddrwydd yng-hyd &acirc; chymme&s;urwydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Iawn gynneddfau eglwy&s;-wyr a thylwyth eu ty, neu eu teuly. 15 Braint yr eglwys.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YMadrodd gwir yw hwn, od yw neb yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Titus. 1.6.</NOTE> ewylly&s;io &s;wydd e&s;cob, y mae yn chwenny|chu gwaith da.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Rhaid gan hynny i'r e&s;cob fod yn ddiargy|oedd, yn &wcirc;r vn wraig, yn wiliadwrus, yn gymhe &s;ur, yn weddaidd, yn lletteugar, yn athrawaidd,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Nid yn w&icirc;n-gar, nid yn darawudd, nid yn chwannog i fydr-elw, eithr yn llariaidd, nid yn ymladdgar, yn ddi-gybudd,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yn llywodraethu ei d&ycirc; ei hun yn dda, yn cynnal ei blant dan vfydd-dod, yng-hyd &acirc; phob one&s;trwydd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys oni feidr vn lywodraethu ei d&ycirc; ei hun: pa fodd y gofala efe tros eglwys Dduw?</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Nid yn y&s;colhaig ieuangc, rhag iddo wedi ymchwyddo &s;yrthio i farn diafol.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac y mae yn rhaid iddo ef hefyd gael gair da gan ddieithriaid, rhag digwydd mewn gw|arth a magl diafol.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Felly hefyd y diaconiaid yn onefi, nid &acirc; thafodau dau-ddyblyg, nid wedi ymroi i lawer o win, nid yn budr-elwa,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yn dala<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 1.1.9.</NOTE> dirgelwch y ffydd mewn cydw|ybod bur.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Profer y rhai hyn hefyd yn gyntaf, ac y|na gwa&s;anaethant, os byddant ddiargyoedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Felly hefyd [bod eu] gwragedd yn one&s;t nid &acirc; thafodau drwg, eithr yn &s;obr, [a] ffyddlon ym mhob peth.</P>
<P N="12"><HI>12 Bod</HI> y diaconiaid yn w&ycirc;r vn wraig, ac yn llywdoraethu yn dda eu plant a'u tai eu hun.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys y rhai a wa&s;anaetha~t yn iawn a en|nilllant iddynt eu hunain radd dda, a rhydd-did mawr trwy 'r ffydd, yr hon &s;ydd yng-Hri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Hyn yr ydwyf yn ei &s;crifennu attat, gan obeithio y deuaf attat ar fyrder.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ond os tariaf yn hir, fod i ti &wcirc;ybod pa fodd y bydd rhaid i ti ymddwyn yn nh&ycirc; Dduw, yr hwn ydyw eglwys y Duw byw, colofn, a &s;ylfaen y gwirionedd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac yn ddi-ddadl, mawr ydyw dirgelwch duwioldeb Duw a ymddango&s;odd mewn cnawd, a gyfiawnwyd yn yr Y&s;pryd, a welwyd gan angelion, a bregethwyd i'r cenhedloedd, a gredwyd iddo yn y byd, ac a gymmerwyd i fynu mewn gogoniant.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Rhubydd pa ddy&s;c a ddylid gilio rhagddi. 6 A pha vn ei chanlyn. 15 Ac ym mha orchwyl y dyle eglw|y&s;-wr ymarfer beunydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'R Y&s;pryd &s;ydd yn dywedyd yn eglur yr ymedu rhai yn yr am&s;eroedd<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Tim. 3.1. 2. pet. 3.4. iud. 19.</NOTE> diweddaf o'r ffydd, gan roddi coel i y&s;prydion cyfeilior|nus, ac i athrawiaethau cythreuliaid,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y rhai ydynt yn dywedyd celwydd mewn rhagrith, a'u cydwybod wedi ei llo&s;ci &acirc; haiarn br&wcirc;d,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yn gwahardd priodas, [ac yn erchi] ymat|tal oddi wrth fwydydd y rhai a greawdd Duw
<PB REF="557">iw mwynhau trwy dalu diolch i'r ffyddloniaid, ac i'r rhai a adwaenant y gwirionedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys pa beth bynnag a greawdd Duw da ydyw, ac nid oes dim iw wrthod, os cym|merir trwy dalu diolch.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O herwydd ei &s;ancteiddio trwy air Duw a gweddi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Os go&s;odi hyn o flaen y brodyr, byddi wei|nidog da i Ie&s;u Gri&s;t, yr hwn i'th fagwyd me|wn geiriau 'r ffydd, ac athrawiaeth dda, yr hon a ddilynai&s;t.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Eithr<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 1 4. &amp; 6.20. 2. tim. 2 16. utus 3.9.</NOTE> gad heibio halogedic, a gwrachiaidd chwedlau, ac ymarfer di dy hun i dduwioldeb.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys i ychydig y mae ymarfer corphorol yn fuddiol, eithr duwioldeb &s;ydd fuddiol i <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&ocirc;b peth a chenddi addewid o'r bywyd &s;ydd, ac o r hwn fydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y gair hwn fydd w&icirc;r, ac ym mhob modd yn heuddu ei dderbyn:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O blegit er mwyn hyn yr ydym yn poe|ni, ac yn cael ein gwradwyddo, o herwydd ein bod yn gobeitho yn Nuw byw yr hwn ydyw achubudd pob d&ycirc;n, yn enwedig y ffyddloniaid.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y pethau hyn gorchymyn, a dy&s;c.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Na ddiy&s;tyred neb dy ieuengtid ti, eithr bydd i'r ffyddloniaid yn &s;iampl mewn gair, me|wn ymddygiad, mewn cariad, mewn y&s;pryd, mewn ffydd, a diweirdeb.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Hyd oni ddelwyfi, ymo&s;ot ti i ddarllen, i gynghori, ac i athrawiaethu.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Nac y&s;caelu&s;a y dawn &s;ydd ynot ti, yr hwn a rodded i ti trwy brophwydoliaeth, gan arddodiad dwylo yr henuriaeth.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Arfer y pethau hyn, a pharh&acirc; yn hyn, fel y byddo dy gynnydd yn eglur ym mhlith pawb.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Gwilia arnat dy hun, ac ar athrawiaeth, parh&acirc; yn hyn: canys o gwnei di hyn, ti a'th ge|dwi dy hun, a'r rhai a wrandawant arnat.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Pa wedd y mae ceryddu pob gradd. 3 Trefn o blegit gwragedd-gweddwon. 17 A gwenidogion eglwy&s;ic. 24 Amryw farn am bechodau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NA cherydda henaf-gwr, eithr cynghora megis tad, y rhai ieuaingc megis brodyr.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr h&ecirc;n wragedd megis mammau, y rhai ieuaingc megis chwiorydd, &acirc; phob diweirdeb.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Anrhydedda 'r gwragedd-gweddwon y rhai &s;y wir weddwon.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Eithr o bydd vn weddw, ac iddi blant neu &wcirc;yrion, dy&s;cant yn gyntaf lywodraethu yn dduwiol eu t&ycirc; eu hun, a thalu 'r pwyth iw rhie|ni, canys hynny &s;ydd dda a chymmeradwy ger bron Duw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Eithr yr hon &s;ydd wir weddw, ac vnic, &s;ydd yn gobeithio yn Nuw, ac yn parhau mewn ym|bil, a gweddion n&ocirc;s a dydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ond y ddrythyll, er ei bod yn fyw fu farw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gorchymyn y pethau hyn, fel y byddant ddiargyoedd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ar o bydd neb nid ymgeleddo yr eiddo, ac yn enwedig ei deulu, efe a wadodd y ffydd, a gwaeth yw nag vn di-ffydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Na ddewi&s;er gwraig weddw ta~n drugain|mlwydd oed, yr hon fu wraig vn g&wcirc;r:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yn dda ei gair am weithredoedd da, os magodd hi ei phlant, os bu letteugar, o gol|chodd hi draed y &s;ainct, o chynhorthwyodd hi y rhai cy&s;tuddiol, o dilynodd hi bob gorchwyl da.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Eithr gwrthod y gweddwon ieuaingc: canys pan ddechreuant ymdrythyllu yn erbyn Cri&s;t, priodi a fynnant:</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yn cael colledigaeth am iddynt dorri y ffydd gyntaf.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac felly hefyd y dy&s;cant rodio 'r tai oddi amgylch yn &s;egur, ac nid yn &s;egur yn vnic: eithr hefyd ac yn ofer-ieithus, ac yn rhodre&s;car, yn adrodd pethau anweddaidd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Myfi a fynnwn am hynny i'r rhai ie|uaingc briodi, planta, gwarchod y t&ycirc;, ac na ro|ddant ddim achos i'r gwrthwyneb-&wcirc;r i oganu.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys rhai eu&s;us a ymchwela&s;ant ar &ocirc;l Satan.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> O bydd g&wcirc;r ffyddlon, ne wraig ffydd|lon, a gwragedd gweddwon ganddynt cynhor|thwyant hwy, ac na orme&s;er ar yr eglwys, fel y byddo digonedd i'r rhai &s;y w&icirc;r weddwon.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yr henuriaid y rhai &s;y yn llywodraethu yn dda, ydynt yn haeddu<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 5.16.</NOTE> parch dau-ddyblyg, yn enwedig y rhai &s;y yn poeni yn y gair, ac me|wn athrawiaeth.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys y mae yr &s;crythur yn dywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 25.4. 1. cor. 9.9.</NOTE> na chae &s;afn yr &ycirc;ch yr hwn &s;ydd yn dyrnu yr &ycirc;d: hefyd y mae 'r* gweithi&wcirc;r yn heuddu ei gyflog.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Na dderbyn achwyn yn erbyn henuriad, oddieithr tann ddau neu dri o dy&s;tion.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y rhai a bechant, cerydda hwy yn gy|hoeddus, fel y gallo 'r lleill ofni.</P>
<P N="21"><HI>21</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.10. luc. 10.7.</NOTE> Gorchymyn yr ydwyf ger bron Duw a'r Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t, a'r etholedig angeli|on, gadw o honot y pethau hyn yn ddi-duedd, na gwneuthur dim o gyd-partiaeth.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Na ddot dy ddwylo yn ebrwydd ar neb, ac na fydd gyfrannog o bechodau rhai eraill: cadw dy hun yn bur.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Nac &ycirc;f ddwfr yn hwy, eithr arfer ychy|dig w&icirc;n, er mwyn dy gylla a'ch fynych wendid.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Pechodau rhyw rai yddynt amlwg o'r blaen yn rhagymddwyn i'r farn: a'r eiddo eraill yn dyfod ar yr &ocirc;l.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac felly hefyd gweithredoedd da ydynt amlwg o'r blaen, a'r rhai fyddant amgenach ni's gellir eu cuddio.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Rhan gwa&s;anaeth-ddynion iw mei&s;tred. 3 Yn erbyn gau athrawon. 6 Am wir dduwioldeb, a bodlondeb meddwl. 9 Yn erbyn cubydd-dod. 11 Ei gyngor ef i Timotheus.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe. 6.5. col. 3.22. 1. pet. 2.18.</NOTE> CYnnifer ac &s;ydd wa&s;anaeth-w&ycirc;r tann yr iau, barnant eu mei&s;tred yn deilwng o bob anrhydedd, rhac cablu enw Duw a'i athrawia|eth.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r rhai &s;y a mei&s;tred iddynt yn credu, na
<PB N="534" REF="557">ddiy&s;tyrant hwynt, o herwydd eu bod yn frodyr, eithr yn hytrach eu gwa&s;anaethu am eu bod yn credu, ac yn annwyl, ac yn gyfrannogion o'r lle&s;&acirc;d: dy&s;c a chynghora y pethau hyn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Od yw neb yn dy&s;cu yn amgenach, ac heb gyduno ag iachus eiriau ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t, ac a'r athrawiaeth yr hon &s;ydd ar &ocirc;l duwi|oldeb,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Chwyddo y mae heb &wcirc;ybod dim, eithr am|hwyllo yng-hylch<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 1.4.</NOTE> cwe&s;tiwnau a dadl-eiriau o'r hyn y m&acirc;ga cenfigen, ymry&s;on, cabledd [a] drwg dyb,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ofer ddadlau dynion llygredig eu me|ddwl wedi cyfrgolli y gwir, yn tybied mai elw yw duwioldeb: ymochel oddi wrth y cyfryw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Elw mawr eu&s;us yw duwioldeb drwy ym|fodloni o dd&ycirc;n &acirc;'r hyn fyddo ganddo.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Dihar. 27.24. Eccle. 5.14.</NOTE> ni dduga&s;om ni ddim i'r byd, a di|ogel yw, na allwn ddwyn dim ymmaith.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny o chawn ymborth &acirc; dillad, ni a ymfodlonwn ar hynny.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Canys y mae y rhai a fynnant ymgyfoe|thogi yn &s;yrthio i brofedigaeth, ac i fagleu, aci lawer o drachwantau angall a niweidus, y rhai &s;y yn boddi dynion i golledigaeth, ac i dde&s;truw</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys chwant arian yw gwreiddin pob drwg, o ba rai tra fu rhai yn awyddus, hwy a gyfeiliorna&s;ant o'r ffydd, ac a'u gwana&s;ant eu hunain &acirc; llawer o ofidiau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Eithr ti g&wcirc;r Duw, gochel y pethau hyn, a dilyt gyfiawnder, duwioldeb, ffydd, cariad, ammynedd, ac addfwyndra.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ymdrecha orche&s;tol ymdrechiad y ffydd: cymmer afael ar y bywyd tragywyddol, i'r hwn hefyd i'th alwyd, ac y proffe&s;&s;ai&s;t broffes dda ger bron llawer o dy&s;tion.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Dy<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen 5.21.</NOTE> orchymyn yr ydwyf ger bron Duw yr hwn &s;ydd yn bywhau pob peth, a cher bron Ie&s;u Gri&s;t, yr hwn tann Pontius Pilatus a<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 27.11. Ioh. 18.37.</NOTE> dy&s;tiodd broffes dda,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Cadw o honot y gorchymyn yn ddifry|cheulyd, [ac] yn ddifai hyd ymddango&s;iad ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yr hwn yn y dyledus am&s;er a ddengys efe, yr hwn &s;ydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 1.11.</NOTE> fendigedic, ac vnic bennaeth,<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 17.14.</NOTE> Brenin y brenhinoedd, ac Arglwydd yr argl|wyddi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> I'r hwn yn vnic y mae anfarwoldeb, ac &s;ydd yn trigo yn y goleuni, yr hwn ni ellir dy|fod atto, yr hwn er ioed<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioh. 1.18. 1. Ioh. 4.12.</NOTE> ni's gwelodd vn d&ycirc;n, ac ni's dichon ei weled, i'r hwn y byddo anrhy|dedd a gallu yn dragywyddol. <HI>Amen.</HI></P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gorchymmyn i'r rhai &s;y oludog yn y byd ymma, na byddant vchel eu meddwl, ac na<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 4.19. Luc. 12.15.</NOTE> obeithiant mewn golud anwadal, eithr yn y Duw byw, (yr hwn &s;ydd yn rhoddi i ni b&ocirc;b peth yn ddigonol iw mwyn hau)</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ar wneuthur o honynt ddaioni, ac ym|gyfoethogi mewn gweithredoedd da, ac yn hawdd ganddynt roddi, ac yn hawdd eu cydfod,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 6.20. Luc. 12.33.</NOTE> try&s;&s;oru iddynt eu hunain fail dda rhag llaw fel y gallont afaelu yn y bywyd tra|gywyddol.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> O Timotheus, cadw yr hyn a roddwyt iw gadw attat, gan<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 1.4.</NOTE> droi oddi wrth haloge|dig ofer-&s;ain a gwrthwynebiad yr hyn a gam elwir yn &wcirc;ybodaeth.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yr hon tra yw rhai yn ymhonni o honi, hwy a wyra&s;ant oddi wrth nod y ffydd, Gr&acirc;s gyd &acirc; thi. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 N="2 Timothy" TYPE="book">
<HEAD>Yr <HI>Epy&s;tol</HI> cyntaf at Timotheus, a &s;crifennwyd o Laodicia, yr hon yw prif ddinas Phrygia Pacatiana.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Yr ail Epy&s;tol i Paul at Ti|motheus.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Paul yn annog Timotheus i fod yn ddianwadal, ac yn ddioddefus wrth ei erlid, a pharhau yn yr athrawia|eth a ddy&s;ca&s;e efe iddo, 12 dros yr hon yr ydoedd ei rwymau ef a'i gy&s;tuddion, 16 canmoliaeth O|ne&s;iphorus.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_PAVL Apo&s;tol Ie|&s;u Gri&s;t, trwy ewy|llys Duw, yn &ocirc;l a|ddewyd y bywyd, yr hwn &s;ydd yn Ie&s;u Gri&s;t,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> At Timotheus [fy] mab annwyl, gr&acirc;s trugaredd a thangneddyf gan Dduw y Tad, a chan Ie&s;u Gri&s;t ein Harglwydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y mae gennif ddiolch i Dduw yr hwn<NOTE N="*" PLACE="marg">Act. 22.3.</NOTE> yr ydwyf yn ei wa&s;anaethu o'm rhieni &acirc; chyd|wybod bur, megis y mae gennif gof dibaid am danat ti yn fyng-weddiau n&ocirc;s a dydd,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gan ddei&s;yfu dy weled, [a] chan gofio dy ddagrau, fel i'm llanwer o lawenydd,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gan gymmeryd ail cof o'r ffydd heb ra|grith, yr hon &s;ydd ynot ti, yr hon a drigodd yn gyntaf yn dy nain Lois, ac yn dy fam Efnica, ac y mae yn ddiogel gennif y [trig] ynot [ti|the] hefyd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O Achos pa ham, yr ydwyf yn dy goffau i ail gynneu dawn Duw yr hwn &s;ydd ynot, trwy arddodiad fy nwylo mau fi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys ni roddes Duw i ni Y&s;pryd ofn, o|nid Y&s;pryd nerth, a chariad, a phwyll.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny na fydd arnat gywilydd o de|&s;tiolaeth
<PB REF="558">yr Arglwydd, nac o honof finne ei gar|char-wr ef: eithr cyd-oddef di gy&s;tudd &acirc;'r Efen|gyl, yn &ocirc;l nerth Duw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr hwn a'n achubodd, ac a'n galwodd &acirc;<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 1.2. Ephel. 1.3. Tit. 3.5.</NOTE> galwedigaeth &s;anctaidd, nid wrth* ein gwei|thred<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">edd [ni,] ond wrth ei arfaeth ei hun, a'i r&acirc;s yr hwn a roddwyd i ni trwy Gri&s;t Ie&s;u cyn am&s;eroedd<NOTE N="*" PLACE="marg">Rufei. 16.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">5. Ephel. 3.9. Colo&s;&s;. 1.26. Tit. 1.2. 1. Per. 1.20.</NOTE> tragywyddol:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eithr efe a eglurwyd yr awron trwy ym|ddango&s;iad ein Iachawdr Ie&s;u Gri&s;t, yr hwn a ddeleodd angeu, ac a ddug fywyd, ac anfar|wolaeth i oleuni trwy 'r Efengyl.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Tim. 2.7.</NOTE> I'r hon i'm go&s;odwyd i yn bregeth-wr, ac yn Apo&s;tol, ar yn athro y cenhedloedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am ba achos yr ydwyf yn dioddef hefyd y pethau hyn, ac nid oes arnaf gywilydd: canys gwn pwy a gredais, ac y mae yn ddiammeu gennif ei fod efe yn abl i gadw yr hyn a roddais atto iw gadw, erbyn y dydd hwnnw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Bydded gennit ffurf yr iachus ymadro|ddion, y rhai a glywai&s;t gennif fi mewn ffydd a chariad yng-Hri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y peth prydferth a roed iw gadw attat, cad'w trwy 'r Y&s;pryd gl&acirc;n, yr hwn &s;ydd yn pre&s;|&s;wylio ynom.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ti a &wcirc;yddo&s;t hyn, ddarfod i'r rhai oll &s;y yn A&s;ia droi oddi wrthifi: o'r &s;awl y mae Phi|gelus, ac Hermogenes.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Rhodded yr Arglwydd drugaredd i d&ycirc; One&s;iphorus: canys efe yn fynych am llon|nodd fi, ac nid ydoedd gywilydd ganddo fyng|hadwyn i.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Eithr pan ydoedd yn Rhufain, efe a'm cei&s;iodd yn ddiwyd iawn, ac a'm cafodd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Rhodded yr Arglwydd iddo gael truga|redd gan yr Arglwydd yn y dydd hwnnw, a pha faint o bethau a wa&s;anaethodd efe yn Ephe&s;us, goref y gwyddo&s;t ti.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae efe yn annog i fod yn ddianwadal, ac yn ddio|ddef gar, 11 gan ddangos ffyddlon amcan Duw yng-hylch cadwedigaerh y rhai &s;y eiddo ef, 21 a nod y rhai hynny.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">TIthe gan hynny fy m&acirc;b ymnertha yn y gr&acirc;s &s;ydd yng-Hri&s;t Ie&s;u,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r pethau a glywai&s;t gennif trwy lawer o dy&s;tion, traddoda hynny i ddynion y rhai fy|ddant gymmwys i ddy&s;cu eraill hefyd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Tithe goddef gy&s;tudd, megis mil-wr da i Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Nid oes neb yn milwrio yr hwn a ymrwy|da &acirc; nege&s;euau y fuchedd hon, er mwyn [bod] iddo ryngu bodd i'r hwn a'i dewi&s;odd yn fil&wcirc;r.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac od ymdrech neb hefyd, ni choronir ef o|ddi eithr iddo ymdrech yn gyfreithlon.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Rhaid yw i'r llafurwr gan lafurio yn gyn|taf dderbyn y ffrwythau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y&s;tyria yr hyn yr ydwyf yn ei ddywedyd, a'r Arglwydd a roddo it ddeall ym mhob dim.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cofia [am] Ie&s;u Gri&s;t o h&acirc;d Dafydd, ei gyfodi ef o feirw yn &ocirc;l fy Efengyl i.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yn yr hon yr ydwyf yn goddef cy &s;tudd fel gweithred-wr drwg hyd rwymau, eithr gair Duw ni rwymir.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny yr ydwyf yn goddef pob peth er mwyn y<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Cor. 1.4. Col. 1.24.</NOTE> detholedigion, fel y gallent hwy|thau gael yr iechydwriaeth yr hon &s;ydd yng-Hri&s;t Ie&s;u gyd &acirc; gogoniant tragywyddol.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gwir yw 'r gair,<NOTE N="*" PLACE="marg">Rufei. 6.5.</NOTE> os meirw ydym gyd ag ef, y byddwn hefyd fyw gyd ag ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Os dioddefwn, ni a gyd deyrna&s;wn,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 10.33. Mar. 8.38.</NOTE> os gwadwn [ef,] yntef hefyd a'n gwada ninnau.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Os nyni<NOTE N="*" PLACE="marg">Rufei. 3.3.</NOTE> ni chredwn [er hynny] efe a erys yn ffyddlon: ni all efe ei wadu ei hun.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Dwg hyn ar gof gan de&s;tiolaethu ger bron yr Arglwydd, na byddo iddynt ymry&s;on yng-hylch geiriau, yr hyn nid yw fuddiol i ddim, [onid] i ddadymchwelyd y gwranda-w&ycirc;r.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ymddyro i'th o&s;od dy hun yn brofedig i Dduw, yn weithiwr difefl, yn iawn barthu gair y gwirionedd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Tim. 4.7. Tit. 3.9.</NOTE> Gwilia halogedic ofer-&s;ain, canys cyn|nyddu a wn&acirc;nt i fwy o annuwiolded.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'u hymadrodd hwy a y&s;a fel cancr: ac o'r cyfryw rai y mae Hymeneus, a Philetus.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Y rhai hyn am y gwirionedd a &wcirc;yra&s;ant oddi wrth y n&ocirc;d, gan ddywedyd ddarfod eu&s;us y cyfodedigaeth, ac y maent yn dadymchwel ffydd rhai.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Eithr y mae &s;ail Duw yn &s;efyll yn ddio|gel, ac iddo y &s;&ecirc;l hon, yr Arglwydd a &wcirc;yr pwy &s;ydd eiddo ef, ar ymadawed ag anghyfiawnder y neb a henwo henw Cri&s;t.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Eithr mewn t&ycirc; mawr ni bydd yn vnic lle&s;tri o aur, ac arian, ond hefyd o bren a phridd, a rhai i barch, a rhai i ammarch.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Os neb gan hynny a'i glanh&acirc;ei hunan oddi wrth y pethau hyn, efe fydd le&s;tr i barch, wedi ei &s;ancteiddio, ac yn fuddiol i'r Arglwydd, wedi ei ddarparu i bob gweithred dda.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ffo di hefyd oddi wrth chwantau ie|uengtid, a dilyn gyfiawnder, ffydd, cariad, a thangneddyf gyd &acirc;'r rhai &s;y yn<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 1.2.</NOTE> galw ar yr Ar|glwydd o galon bur.</P>
<P N="23"><HI>23</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Tim. 1.4. Titus 3.9.</NOTE> A dod ymmaith ynfyd, ac anny&s;cedig gwe&s;tiwnau, gan &wcirc;ybod mai magu ymry&s;on y maent.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac ni ddyle gw&acirc;s yr Arglwydd ymry|&s;on, ond bod yn dirion wrth bawb, yn athrawus, ac yn ddioddefgar,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Gan addy&s;cu yn addfwyn y rhai gwrth|wynebus, [i edrych] a roddo Duw ryw am&s;er iddynt hwy edifeirwch i gydnabod y gwirio|nedd,</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A bod iddynt hwy ddyfod i'r iawn allan o fagl diafol, y rhai a ddelid ganddo wrth ei e|wyllys ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae yn prophwydo o'r am&s;erau peryglus, 2 yn amlygu 'r annuwiolion tann eu lliw a'u harwydd, 12 yn dangos cyflwr y Cri&s;tianogion, 14 a pha wedd yr ymogelir peryglon, 16 hefyd pa fudd a ddaw oddi wrth yr &s;crythyrau.</P>
</ARGUMENT>
<PB N="535" REF="558">
<P N="1">GWybydd hyn hefyd y daw am&s;erau enbyd yn y dyddiau diweddaf.<NOTE PLACE="marg">1. Tim. 4.1. 2. pet. 3.3. iud. 18.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys bydd dynion a'u &s;erch arnynt eu hunain [yn] gubyddion [yn] ymffro&s;t-w&ycirc;r, [yn] feilchion, yn gabl-w&ycirc;r, yn anufyddion iw rhieni, yn anniolchgar, yn annuwiol,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yn angharedic, yn torri cyfammod yn hortw&ycirc;r yn anghymhe&s;ur, yn anfwyn, heb &s;erch ganddynt i'r rhai da.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yn frad-w&ycirc;r, yn waed-wyllt, yn ymchwy|ddic, yn caru melu&s;-chwant yn fwy nag yn ca|ru Duw,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A chanddynt rith duwioldeb, eithr wedi gwadu ei grym: a'r cyfryw gochel di.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys o'r rhai hynny y mae y &s;awl &s;ydd yn ymlu&s;co i deiau, ac yn dwyn yn gaeth wrage|ddos llwythog o bechodau, y rhai a arweinir gan amrafael chwantau,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yn dy&s;cu bob am&s;er ac heb allu vn am&s;er ddyfod i &wcirc;ybodaeth y gwirionedd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr megis y gwrth-&s;afodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 7.11.12.</NOTE> Iames ac Iambres Mo&s;es, felly y mae y rhai hyn yn gwrthwynebu y gwirionedd, dynion o feddwl llygredig yn anghymmeradwy o herwydd y ffydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eithr ni ffynna ganddynt mwyach: ca|nys eu hynfydrwydd fydd amlwg i bawb, me|gis y bu i'r eiddynt hwythau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eithr ti a lwyr adwaeno&s;t fy-ny&s;ceidiaeth i, helynt fy-muchedd, fy arfaeth, ffydd, ammy|nedd, cariad, dioddefgarwch.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yr erlid, a'r cy&s;tudd, y rhai a ddaethant i mi yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Gweith. 13.14.</NOTE> Antiochi yn Iconium, ac yn Ly&s;tri, pa erlid a ddioddefais: eithr oddi wrthynt oll i'm gwaredod yr Arglwydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pawb hefyd a'r a ewylly&s;iant fyw yn dduwiol yng-Hri&s;t Ie&s;u, a erlidir.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Eithr y drwg ddynion a'r twyll-w&ycirc;r a ffynnant waeth-waeth, gan dwyllo, a chael eu twyllo.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eithr aros di yn y pethau a ddy&s;cai&s;t, ac a ymddyriedwyd i ti, gan &wcirc;ybod gan bwy y dy&s;|cai&s;t.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac i ti er yn fachgen wybod yr &s;crythur lan yr hon &s;ydd abl i'th wneuthur yn ddoeth i ie|chydwriaeth, trwy 'r ffydd yr hon &s;ydd yng-Hri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Petr. 1.20.</NOTE> yr h&ocirc;ll &s;crythur [&s;ydd] wedi ei rhoddi gan y&s;prydoliaeth Dduw, ac [&s;ydd] fu|ddiol i athrawiaethu, i argyoeddu, i go&s;pi ac i a|ddy&s;cu mewn cyfiawnder,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Fel y byddo dyn Duw yn berffaith, wedi ei berffeithio i bob gweithred dda.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae efe yn annog Timotheus i fod yn frwd yn y gair, ac i ddioddef. 6 Y mae efe yn gwneuthur coffa am ei farwolaeth ei hun. 9 Ac yn erchi i Timotheus ddyfod atto.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AM hynny yr ydwyf yn te&s;tiolaethu ger bron Duw, a cher bron yr Arglwydd Ie&s;u Ghri&s;t, yr hwn a farn y byw a'r meirw, yn ei ymddango&s;iad, ac yn ei deyrnas:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pregetha 'r gair: bydd daer yn am&s;er, ac allan o am&s;er: argyoedda, cerydda, annog drwy bob ammynedd ac athrawiaeth.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys daw 'r am&s;er pryd na ddioddefant athrawiaeth iachus: eithr gan ferwino o'u clu|&s;tiau wrth eu chwantau eu hunain y pentynra~t iddynt o ddy&s;cawd-w&ycirc;r.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> &rindx; Hefyd oddi wrth y gwirionedd yn ddi|au y troant eu clu&s;tiau, ac at chwedlau y tr&ocirc;ant.<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol ar dydd gwyl Luc Efeng|ylwr.</NOTE></P>
<P N="5"><HI>5</HI> Eithr gwilia di ym mhob dim: dioddef adfyd: gwna waith Efengylwr: cyflawna dy weinidogaeth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys bellach i'm haberthir, ac am&s;er fy ymddattodiad &s;ydd yn agos.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Myfi a ymdrechais ymdrech t&ecirc;g, a or|phennais fyng-yrfa, [ac] a gedwais y ffydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Weithiau y rhoddwyd coron cyfiawnder iw chadw i mi, yr hon a rydd yr Arglwydd y barnwr cyfiawn i mi yn y dydd hwnnw: ac nid i mi yn vnic, onid i'r holl rai a g&acirc;rant ei ym|ddango&s;iad ef.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ymddyro i ddyfod attaf yn ebrwydd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys Demas a'm gadawodd, gan ga|ru y byd pre&s;ennol, ac a aeth ymmaith i The&s;&s;a|lonica, Cre&s;cens i Galatia, Titus i Dalmatia.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Colo. 4.10.14.</NOTE> Lucas yn vnic &s;ydd gyd &acirc; mi, cymmer Marc a dwg gyd &acirc; thi, canys buddiol yw efe i mi i'r weinidogaeth.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Tychicus hefyd a ddanfonais i Ephe&s;us.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y cochl a adewais i yn Troas gyd &acirc; Charpus, pa~ ddelych dwg gyd &acirc; thi, a'r llyfrau yn enwedig y membrwn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Alexander y gof-copr a wnaeth i mi la|wer o ddrwg: taled yr Arglwydd iddo yn &ocirc;l ei weithredoedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Rhac yr hwn ymgadw dithe hefyd: ca|nys efe a wrth-&s;afodd ein pregaeth [ni] yn ddir|fawr. &lindx;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yn fy atteb cyntaf nid oedd neb yn &s;efyll gyd &acirc; mi: eithr pawb a'm gadaw&s;ant: [mi a archaf i Dduw] na's cyfrifer iddynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Er hynny 'r Arglwydd a &s;afodd gyd &acirc; mi, ac a'm nerthodd, fel trwofi y cwbl gyflaw|nid y pregethiad, ac fel y clywe yr holl genhed|loedd, ac mi a waredwyd o enau y llew.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r Arglwydd a'm gwared fi rhag pob gweithred ddrwg, ac am ceidw iw deyrnas ne|fol: i'r hwn y byddo gogoniant yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Annerch Pri&s;ca, ac Aquila,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 1.16.</NOTE> a thy-lwyth One&s;iphorius.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Era&s;tus a arho&s;odd yn Corinth: Tro|phimus a adewais yn Miletum yn glaf.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Cais di ddyfod cyn y gaiaf, y mae Eubu|lus, a Phrudens, ac Linus, a Chlaudia, a'r holl frodyr yn dy anherch.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yr Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t fyddo gyd &acirc;'th y&s;pryd: Gr&acirc;s fyddo gyd &acirc; chwi. Amen.</P>
</DIV3>
<TAILNOTE>
<P>Yr ail <HI>Epi&s;tol</HI> a &s;crifennwyd o Rufain at Timotheus yr E&s;cob cyntaf a ddewi&s;wyd i eglwys Ephe&s;us, pan o&s;odid Paul yr ail waith ger bron Cae&s;ar Nero.</P>
</TAILNOTE>
</DIV2>
<DIV2 N="Titus" TYPE="book">
<PB REF="559">
<HEAD>&leaf; Epi&s;tol Paul at Titus.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>5 Y mae efe yn athrawy Titus oblegit llywodraeth yr e|glwys. 7 Ordinh&acirc;d a &s;wydd gweinidogion eglwy&s;ig. 12 Cynneddfau y Cretiaid, ac am y rhai a heuant chwedlau Iddewig, a dy chymmygion dynnion.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_PAul gw&acirc;s Duw, ac Apo&s;tol Ie&s;u Gri&s;t yn &ocirc;l ffydd etholedi|gion Duw, a g&wcirc;y|bodaeth y gwirio|nedd, yr hon &s;ydd yn &ocirc;l duwioldeb,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> I obaith bywyd tragywyddol, yr hwn a addawodd y digeiwyddog Dduw,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 16.25. ephef. 3.9. colo&s;&s;. 1.26. 2. tim. 1.9.10. 1. pet<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. 1.20.</NOTE> cyn am&s;eroedd tragywyddol:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Eithr efe a eglurhaodd ei air yn ei br&ycirc;d drwy bregethu, am yr hyn<NOTE N="*" PLACE="marg">Gala. 1.1.</NOTE> yr ymddyriedwyd i mi wrth orchymyn Duw ein Iachawdur:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> At Titus fy anianol f&acirc;b wrth y ffydd gy|ffredin, gr&acirc;s, trugaredd, a thangneddyf gan Dduw y Tad, a'r Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t ein Iachawdur.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Er mwyn hyn i'th adewais yn Creta i wneuthur iawn drefn am yr hyn &s;ydd yn &ocirc;l, ac i o&s;od henuriaid ym mh&ocirc;b dinas megis yr ordei|niais i ti.</P>
<P N="6"><HI>6</HI><NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. Tim. 3.2.</NOTE> Os bydd neb diargyoedd, yn &wcirc;r vn wraig, ac iddo blant ffyddlon, nid enllibus o lo|thineb, neu yn anufudd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys rhaid yw i e&s;cob fod yn ddiargyo|edd fel gorchwiliwr Duw, nid yn gyndyn, nid yn ddigllon, nid yn win-gar, nid yn dara|wudd nid yn budr-elwa,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr yn lletteugar, yn caru daioni, yn bwyllog, yn gyfiawn, yn &s;anctaidd, yn ddian|llad,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yn dal yn lew y gair ffyddlon yr hwn &s;ydd wrth yr athrawiaeth, fel y gallo hefyd gyngho|ri a dy&s;ceidiaeth iachus, ac argyoeddu y rhai a wrth-ddywedant.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys y mae llawer o rai anufydd, a gwag-&s;iarad-w&ycirc;r, a thwyll-w&ycirc;r meddyliau, yn bennaf y rhai &s;y o'r enwaediad,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y rhai y mae yn rhaid eu go&s;tegu, y rhai &s;y yn dymchwelyd tai cyfan, gan ddy&s;cu i rai bethau ni ddylid, er mwyn budr-elw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Vn o honynt hwy [eu hunain, &s;ef] vn o'u prophwydi eu hunain a ddywedodd, y Cretiaid bob am&s;er ydynt gelwyddog, drwg fwy&s;t|filod, boliau gor-ddiog.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y de&s;tiolaeth hon &s;ydd wir, am ba achos argyoedda hwy yn llym, fel y byddant iach yn y ffydd,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Heb ddarbod chwedlau,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Ti<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. 1.4.</NOTE> Iddewaidd, a gorchymynnion dynnion, yn troi oddi wrth y gwirionedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> I'r rhai pur<NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 14.20.</NOTE> y mae pob peth yn bur, eithr i'r rhai halogedig, ac i'r rhai anghredadwy nid oes dim yn bur, eithr halogedig yw eu meddwl a'u cydwybod.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y maent yn cyfaddef yr adwaenant Dduw, eithr ar weithredoedd y maent yn ei wa|du ef, am eu bod yn ffiaidd, ac yn anufydd, ac i bob gweithred dda yn anghymmeradwy.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae efe yn gorchymyn iddo y ddy&s;ceidiaeth iach, ac yn mynegi iddo, pa wedd y dyle efe i bob gradd ym|ddwyn, 11 Trwy r&acirc;s Cri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">Eithr adrodd di yr hyn &s;ydd weddus i athra|wiaeth iachus.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Bod o'r henaf-gw&ycirc;r yn &s;obr, yn hone&s;t, yn gymhe&s;ur, yn iach yn y ffydd, 'yng-hariad, ac ammynedd,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Bod o'r henaf-gwragedd yr vn modd me|wn cyfryw ymwreddiad ac a wedde i &s;anctei|ddrwydd, nid yn enllibiaidd, nid wedi ymroi i win lawer, eithr yn rhoi athrawiaeth o ddaioni,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> (Fel y gallant wneuthur y gwragedd ie|uaingc yn bwyllog i garu eu gw&ycirc;r, i garu eu plant)</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yn bwyllog, yn ddiwair, yn aros gartref, yn dda, [ac] yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 5.22.23.24.</NOTE> ddaro&s;tyngedig iw gw&ycirc;r, fel na chabler gair Duw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Cynghora w&ycirc;r ieuaingc yr vn modd i fod yn bwyllog.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ym mhob dim dangos dy hun yn &s;iampl o weithredoedd da, [ac] yn yr athrawiaeth puredd gweddeidd-dra, ac anlly gredigaeth,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac ymadrodd iachus, yr hwn ni ellir ei feio, fel y cywilyddio yr hwn a &s;afo yn erbyn heb ganddo ddim drwg iw ddywedyd am da|noch chwi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> [Cynghora]<NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 6.5. col. 3.22. 1. pet. 2.18.</NOTE> wei&s;ion i fod yn ddaro&s;t|yngedig iw mei&s;tred, ac [iw] boddhau ym mhob dim, heb ddywedyd yn eu herbyn,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Heb wneuthur twyll, eithr gan ddangos pob ffyddlondeb, fel yr harddant athrawiaeth Dduw ein Iachawdur ym mhob peth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 1.2. colo&s;&s;. 1.22.</NOTE> gr&acirc;s Duw yr hwn a ddwg ie|chid i bob d&ycirc;n a ymddango&s;odd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac &s;ydd yn ein dy&s;cu i wadu anuwoldeb a chwantau bydol, a bod i ni fyw yn &s;obr, ac yn gyfiawn, ac yn dduwiol yn y byd &s;ydd yr awron,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gan edrych am y gobaith gwynfydedig, ac ymddango&s;iad gogoniant y Duw mawr, a'n Iachawdur Ie&s;u Gri&s;t,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr hwn ai rhoddes ei hun tro&s;om, fel i'n pryne ni yn rhydd oddi wrth bob anwiredd, ac y gl&acirc;nhae ni yn bobl briod iddo ei hun, yn awy|ddus i weithredoedd da.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Llefara a chyngh&ocirc;ra hyn, ac argyoedda ag holl awdurdod: na fydded i neb dy ddir|mygu.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<PB N="536" REF="559">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Vfydd-dod i'r rhai a fyddant mewn awdurdod, 9 rhybudd Titus i ymogelyd rhag cwe&s;tiwnau ynfydi|on a difudd, 12 am nege&s;au nailltuoll, 15 ac anherchion.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">COffa iddynt fod yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Rufein. 13.1. 1. Pet. 2.13.</NOTE> ddaro&s;tyngedic i'r tywy&s;ogaethau, ac awdurdodau, a bod yn vfydd, ac yn barod i bob gweithred dda,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Bod heb gablu neb, yn anymladdgar, yn llednais, gan ddangos pob addfwynder i bob d&ycirc;n.</P>
<P N="3"><HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 6.11.</NOTE> Yr oeddem ni hefyd yn annoethion, yn anufydd mewn amryfu&s;edd, yn gwa&s;anaethu chwa~tau, ac amryw felu&s;wedd, gan fyw mewn drygioni a chenfigen, yn llidiog, [ac] yn ca&s;au eu gilydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Eithr wedi i ddaioni Duw ein Iachaw|dur a'i garedigrwydd i dd&ycirc;n ymddangos,</P>
<P N="5"><HI>5</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">2. Tim. 1.9.</NOTE> Nid o weithred cyfiawnder, y rhai a wna|ethom ni, eithr yn &ocirc;l ei drugaredd yr iach&acirc;odd e|fe nyni, trwy olchiad yr ad enedigaeth, ac adne|wyddiad yr Y&s;pryd gl&acirc;n,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr hwn a dywalltodd efe arnom yn hela|eth trwy Ie&s;u Gri&s;t ein Iachawdur.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Fel y bydde i ni wedi ein cyfiawnhau trwy ei r&acirc;s ef, gael ein gwneuthur yn etifeddi|on yn &ocirc;l gobaith y bywyd tragywyddol.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ffyddlon yw 'r ymadrodd hyn, ac am y pe|thau hyn y mynnwn i ti fod yn daer, ac i'r fawl a greda&s;ant yn-Nuw, ofalu am ragori mewn gweithredoedd da: dymma y pethau &s;ydd yn dda, ac yn fuddiol i ddynion.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eithr<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Tim. 1.4.</NOTE> gochel gwe&s;tiwna&ucirc; ffol, ac achau, a chynhennau, ac ymry&s;onnion o blegit y dde|ddf, canys anfuddiol ydynt, ac ofer.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Gochel dd&ycirc;n [a fyddo] heretic wedi vn rhybydd, neu ddau,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gan &wcirc;ybod fethu y cyfryw, a'i fod yn pechu wedi ei ddamnio ei hunan.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Pan ddanfonwyf Artemas attat, neu Tichicus, ymddyro i ddyfod attaf i Nicopolis:<NOTE PLACE="marg">2. Tim. 1.4. 2. Tim. 2.16.</NOTE> canys yno yr arfaethais aiafu.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Danfon Zenas y cyfreithiwr, ac Apo|llos yn ddiwyd, fel na byddo-arnynt ei&s;ieu dim.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Dy&s;ced hefyd ein [pobl] ni ragori mewn gweithredoedd da, er mwyniant angenrheidi|ol: fel na byddant yn anffrwythlon.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y mae y rhai oll &s;y g&ycirc;d &acirc; mi yn dy an|nerch y rhai a'n carant yn y ffydd. Gr&acirc;s [Duw fyddo] gyd &acirc; chwi oll Amen.</P>
</DIV3>
<TAILNOTE>
<P>At Titus a ddewi&s;wyd yn E&s;cob cyntaf i eglwys y Cretiaid, yr &s;crifennwyd hwn o Nicopolis ym Macedonia.</P>
</TAILNOTE>
</DIV2>
<DIV2 N="Philemon" TYPE="book">
<HEAD>Epy&s;tol Sanct Paul at PHILEMON.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae efe yn llawenychu glywed ffydd a chariad Phile|mon, 9 yr hwn y mae efe yn dei&s;yfu arno faddeu iw w&acirc;s One&s;imus, a'i dderbyn yn garedigol trachefn.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_PAUL carcharor Ie&s;u Gri&s;t a'r brawd Timotheus, at Phi|lemon ein annwylyd a'n cydweith-wr,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac at ein hann|wyl [chwaer] Ap|phia, ac at Archip|pus ein cyd-filwr, ac at yr eglwys yr hon &s;ydd yn dy d&ycirc; di:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gr&acirc;s gyd &acirc; chwi a thangneddyf gan Dduw T&acirc;d, a'r Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. The&s;&s;. 1.2. 2. The&s;&s;. 1.3.</NOTE> Yr wyf yn diolch i'm Duw gan dy gofio yn oe&s;tadol yn fyng-weddiau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> (Wrth glywed dy gariad a'th ffydd yr hon &s;ydd gennit yn yr Arglwydd Ie&s;u, a thu ag at yr holl &s;einctiau)</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fel y gwneler cyfranniad dy ffydd yn ffrwythlon, trwy adnabod y daioni yr hwn &s;ydd ynoch trwy Gri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys y mae gennym lawenydd mawr a diddanwch yn dy gariad di, canys trwot ti frawd, y llonnwyd calonnau y &s;einctiau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O herwydd pa ham er bod gennif fawr hyder yng-Hri&s;t i orchymyn i ti y peth &s;ydd we|ddus,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Er hynny o rann cariad, gwell gennif at|tolwg i ti, cyd bwyf fel yr ydwyf, &s;ef Paul yr hen-wr, ac yr awr hon hefyd yn garcharor [er mwyn] Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr ydwyf yn attolwg i ti dros fy mab<NOTE N="*" PLACE="marg">Collo&s;&s;. 4.9.</NOTE> One&s;imus yr hwn a ge~hedlais yn fy rhwymau,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yr hwn ryw am&s;er a fu i ti yn anfuddiol, eithr yr awr hon yn fuddiol i ti, ac i minne.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yr hwn a ddanfonais trachefn, a chym|mer dithe ef, &s;ef fy ymy&s;caroedd mau fi.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Yr hwn a ewylly&s;iwn ei attal gyd &acirc; mi, fel tro&s;ot ti y gwa&s;anaethe fi yn rhwymau yr Efengyl.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eithr heb dy feddwl di ni wnawn i ddim fel na bydde dy ddaioni di megis o angen, onid o fodd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ond odit er mwyn hyn yr ymadawodd tros am&s;er, fel y derbynit ef yn dragywydd.</P>
<PB REF="560">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="536" REF="560">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="561">
<P N="16"><HI>16</HI> Bellach nid fel gw&acirc;s, eithr vwch-law gw&acirc;s, [&s;ef fel] brawd annwyl yn henwedig i mi: pa faint mwy i ti yny cnawd, ac yn yr Ar|glwydd hefyd?</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Os wyt gan hynny yn fyng-hymmeryd i yn gydymmaith, derbyn ef fel fy hun.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Os gwnaeth efe niwed iti, neu fod yn dy ddyled, cyfrif hynny arnafi.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Myfi Paul a &s;crifennais [hyn] &acirc;'m llaw fy hun, myfi a dalaf, megis ni ddywedaf wrthit, dy fod yn fy-nyled i am danat ty hun.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ie frawd, myfi a'th fwynhaf di yn yr Ar|glwydd: llonna fy ymy&s;caroedd yn yr Ar|glwydd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Gan ymddyried yn dy vfydd-dod yr&s;cri|fennais attat, gan &wcirc;ybod y gwnei fwy nag a ddywedafi.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Heb law hyn hefyd paratoai mi let&ycirc;: ca|nys yr ydwyf yu gobeithio trwy eich gweddiau chwi i'm rhoddir i chwi.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Y mae yn dy annerch Epaphras fyng|hyd garcharor yng-Hri&s;t Ie&s;u,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Marcus, Ari&s;tarchus, Demas, [a] Lu|cas fyng-hyd weith-w&ycirc;r.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Gr&acirc;s ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t [fy|ddo] gyd &acirc;'ch y&s;pryd chwi. <HI>Amen.</HI></P>
</DIV3>
<TAILNOTE>
<P>O Rufain yr &s;crifennwyd <HI>hwn</HI> at Philemon gyd &acirc;'r gw&acirc;s One&s;imus.</P>
</TAILNOTE>
</DIV2>
<DIV2 N="Hebrews" TYPE="book">
<HEAD>Epy&s;tol Sanct Paul at yr Hebr&aelig;aid</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Dangos y mae efe rhagor-fraint Cri&s;t goruwch yr ange|lion, 7 ac am eu &s;wydd hwythau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; _DVW lawer gwaith a llawer modd gynt a ymddiddanod &acirc;'r tadau trwy 'r proph|wydi:<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol ar ddydd Na|talic.</NOTE></P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y dyddiau di|weddaf hyn efe a ymddiddanodd &acirc; ny|ni trwy ei Fab, yr hwn a wnaeth efe yn etifedd pob peth, trwy 'r hwn hefyd y gwnaeth efe y by|doedd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Doeth 4.26. Colo&s;&s;. 1.15.</NOTE> Yr hwn (am ei fod yn llewyrch y gogo|niant, a gwir lun ei ber&s;on ef, ac yn cynnal pob peth trwy air ei nerth, wedi golchi ein pecho|dau ni trwyddo ef ei hun) a ei&s;teddodd at dde|heu-law y mawredd yn y goruchelder,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr hwn a wnaethbwyd yn well n&acirc;'r an|gelion, o gymmaint ac yr etifeddodd efe enw rhagorach nag hwynt hwy.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys wrth bwy o'r angelion er ioed y dywedodd efe,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 2.7. Pen. 5.5. Act. 13.33.</NOTE> fy Mab ydwyt ti, myfi heddyw a'th genhedlais di&lpunctel; ac eil-waith,<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Sam. 7.14. 1. Chro. 22.10.</NOTE> myfi a fyddaf yn Dad iddo ef, ac yntef fydd yn Fab i minne.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A thrachefn pan ydyw yn dwyn ei Fab cyntaf-anedic i'r byd, y mae yn dywedyd: addo|led hefyd<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 97.7.</NOTE> holl angelion Duw ef:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac am yr angelion hefyd y mae yn dywe|dyd: yr hwn &s;ydd yn<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 104.4.</NOTE> gwneuthur y&s;prydion yn ge~nadon iddo: a'i weinidogion yn fflam d&acirc;n.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac wrth y mab, dy or&s;eddfaingc<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 45.6.</NOTE> &ocirc; Dduw [&s;ydd] yn oes oe&s;oedd: teyrn-wialen iniondeb yw teyrn-wialen dy deyrnas di.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ti a gerai&s;t gyfiawnder, ac a ga&s;eai&s;t an|wiredd: am hynny Duw, &s;ef dy Dduw di a'th eneiniodd ag olew gorfoledd tu hwnt i'th gyfei|llion.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 102.25.</NOTE> tydi yu y dechreuad &ocirc; Arglwydd a &s;eiliai&s;t y ddaiar, a gwaith dy ddwylaw di y w y nefoedd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Hwynt hwy a ddarfyddant tithe a bar|heu: ie hwynt hwy oll a heneiddiant fel dilledyn</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Megis gwi&s;c hefyd y plygi di hwynt, ac hwy a newidiant: eithr yr vn ydwyt ti, a'th fly|nyddoedd ni phallant. &lindx;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Wrth bwy o'r angelion er ioed y dywe|dodd efe<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 110.1. Math. 22.44. 2. Cor. 15.25. Pen. 10.12.</NOTE> : ei&s;tedd ar fy llaw ddehau hyd oni ddodwyf dy elynion yn droed-faingc i'th draed?</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Onid y&s;prydion gwa&s;anaethgar ydynt hwy oll, y rhai a ddanfonir i wa&s;anaethu, er mwyn y rhai a g&acirc;nt etifeddu iechydwriaeth&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Eiriol arnom y mae efe fod yn vfydd i'r ddeddf newydd, yr hon a roes Cri&s;t i ni, 9 ac na rwy&s;trer ni o her|wydd gwendid, ac i&s;el-radd Cri&s;t, 10 can fod yn anghenrheidiol iddo er ein mwyn ni gymmeryd y cy|fryw ddi&s;tadl gyflwr arno, fel y bydde debyg iw frodyr.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AM hynny rhaid i ni y&s;tyried yn well y pe|thau a glyw&s;om, fel na ollyngom ni hwynt vn am&s;er i golli.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys os cadarn oedd y gair a ddodwyd trwy angelion, ac os derbyniodd pob camwedd, ac anufydd-dod gyfiawn daledigaeth,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Pa fodd y diangwn ni, os e&s;ceulu&s;wn ie|chydwriaeth gymmaint, yr hon wedi dechreu ei thraethu trwy 'r Arglwydd ei hun, a &s;iccrh&acirc;wyd ini gan y rhai a fua&s;ent yn gwrando:</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Trwy fod<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 16.20.</NOTE> Duw yn te&s;tiolaethu gyd &acirc; hwynt drwy arwyddion, a rhyfeddodau, ac ym|rafael rinweddau, a chyfranniad yr Y&s;pryd glan, yn &ocirc;l ei ewyllys ei hun.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys nid i'r angelion y daro&s;t yngodd efe y byd a ddaw, yr hwn yr ydym yn llefaru am dano</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr vn<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 8.4.</NOTE> mewn rhyw fan a ddwg de&s;tio|laeth gan ddywedyd, beth yw d&ycirc;n, i ti iw go|ffau&lpunctel; neu fab d&ycirc;n i ti i ym weled ag ef&lpunctel;</P>
<PB N="537" REF="561">
<P N="7"><HI>7</HI> Ti a'i gwnaetho&s;t ef ychydig yn &icirc;s n&acirc;'r angelion: &acirc; gogoniant ac anrhydedd y coro|nai&s;t ef, ac a'i go&s;odai&s;t ef yn llywydd ar wei|thredoedd dy ddwylo.</P>
<P N="8"><HI>8</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 28.18. 1. cor. 15.27. phil. 2.9.10.11.</NOTE> Pob peth a ddaro&s;tyngai&s;t tann ei draed ef, am hyn, gan ddaro&s;twng o honaw bob peth iddo, ni adawodd efe ddim heb ei ddaro&s;twng iddo, eithr etto nid ydym yn gweled pob peth yn o&s;tyngedic iddo.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eithr yr ydym ni yn gweled yr Ie&s;u wedi ei goroni &acirc; gogoniant ac anrhyddedd, yr hwn a wnaed ychydig is n&acirc;'r angelion, o her|wydd dioddefaint marwolaeth fel y bydde iddo ef trwy r&acirc;s Duw, brofi marwolaeth tros bawb.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys gweddus oedd iddo ef, o herwydd pwy y mae pob peth, a thrwy 'r hwn y mae pob peth, wedi iddo ddwyn llawer o feibion i ogoni|ant, berffeithio pe~nadur eu hiechydwriaeth hw|ynt trwy ddiodefaint.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys y &s;ancteiddudd a'r rhai &s;anctei|ddiedic o'r vn y maent oll, am ba achos nid yw gywilyddus ganddo eu galw hwynt yn frodyr,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gan ddywedyd,<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 22.22.</NOTE> myfi a ddango&s;af dy e|nw di i'm brodyr, yng-hanol yr eglwys i'th fo|laf di.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A thrachefn,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 18.2. 1. cor. 15.55.</NOTE> mi a ddodaf fy ymddyried ynddo, a thrachefn wele fi, a'r plant a roddes Duw i mi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am hynny gan fod y plant yn gyfran|nogion o g&icirc;g a gwaed, yntef hefyd yr vn modd a wnaethbwyd yn gyfrannog o'r vn rhyw, fel y galle efe trwy farwolaeth ddini&s;trio y neb yr y|doedd iddo lywodraeth ar farwolaeth &s;ef diafol,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac fel y galle efe eu gwared hwynt oll, y rhai gan ofn marwolaeth tros eu holl fywyd ydynt cann gaethiwed.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Nid yr angelion eu&s;us a gymmerodd efe ddim: eithr h&acirc;d Abraham a gymmerodd efe.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am ba achos y dyle efe ym mhob peth fod yn gyffelyb iw frodyr, fel y galle fod yn arch-offeiriad trugarog a ffyddlon am y pethau a berthynent i Dduw, i ryglyddu bodd am be|chodau y bobl.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O blegit yn gymmaint a dioddef o ho|naw ef, pan ei temptiwyd, efe a ddichon gyn|northwyo y rhai a demtir.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae efe yn eu cynghori i fod yn vfydd i air Cri&s;t, 3 Yr hwn &s;ydd ragorach n&acirc; Mo&s;es. 12 Poenedigaeth y cy|fryw ag a galedant eu calonnau, ac ni chredant, fel y caffent orphwy&s;fa dragywyddol.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AM hyn fy mrodyr &s;anctaidd, cyfrannogi|on o'r galwedigaeth nefol, y&s;tyriwch Ie|&s;u Gri&s;t, Apo&s;tol ac Arch-offeiriad ein cyffes ni yng-Hri&s;t Ie&s;u,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr hwn-&s;ydd ffyddlon i'r hwn a'i hordeini|odd, megis<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 12.7.</NOTE> Mo&s;es yn ei holl d&ycirc;.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Oblegit hwn a gyfrifwyd ei fod yn hae|ddu mwy o ogoniant n&acirc; Mo&s;es, o gymmaint, ac y mae yr hwn &s;ydd yn gwneuthur t&ycirc; yn cael mwy o barch n'&acirc;'r t&ycirc;.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys pob t&ycirc; a adeilir gan ryw vn, a'r neb a wnaeth bob peth ydyw Duw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A Mo&s;es yn wir a fu ffyddlon yn ei holl d&ycirc; ef megis gwa&s;anaeth-&wcirc;r, er te&s;tiolaeth i'r pethau a draethid.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr Cri&s;t megis mab ar ei d&ycirc; ei hun, t&ycirc; yr hwn ydym ni, os nyni a geidw ein hyfder a gorfoleddd ein gobaith yn &s;iccr hyd y diwedd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny megis y dywed yr Y&s;pryd gl&acirc;n,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 95.8. pen. 4.7.</NOTE> heddyw o gwandewch ei leferydd ef,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Na chaledwch eich calonnau, megis yn yr ymry&s;onfa, yn nydd y profedigaeth yn y di|ffaethwch,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Lle y temtiodd eich tadau chwi fi, y profa|&s;ant fi, ac y gwel&s;ant fyng-weithreddedd ddeu|gain mhlynedd,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny y &s;orrais wrth y genhedlaeth honno, a dywedais, y maent hwy yn cyfeiliorni yn [eu] calonnau, ac nid adnabuant fy ffyrdd mau fi.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Hyd oni thyngais yn fy nigllonedd, na chaent hwy ddyfod i mewn i'm gorphy wy&s;fa.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Edrychwch frodyr, rhag bod vn am&s;er yn neb o honoch ddrwg galon anffyddlon i beri ymadel &acirc; Duw byw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Eithr cynghorwch bawb eu gilydd beu|nydd tra y gelwyr hi heddyw, rhag i neb o ho|noch ymgaledu trwy dwyll pechod.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys nyni a wnaed yn gyfrannogion o Gri&s;t, os nyni a gadwn y dechreuad trwy 'r hwn ein cynhelir i fynu yn &s;iccr hyd y diwedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Tra y dywedir, heddyw os gwrandewch ei leferydd ef, na chaledwch eich calonnau, me|gis yn yr ymry&s;onfa.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys rhai ar &ocirc;l gwrando, [a'i] digia|&s;ant [ef,] ac etto, nid pawb a'r a ddaethant o'r Aipht trwy Mo&s;es.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac wrth bwy y bu efe &s;orredic ddeugain mhlynedd&lpunctel; onid wrth y rhai a becha&s;ent, y rhai y &s;yrthiodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 14.37.</NOTE> eu cyrph yn y diffaethwch&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac wrth bwy y tyngodd na chaent hwy fyned i mewn iw orphywy&s;fa ef&lpunctel; onid wrth y rhai, nid vfyddhaent&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac yr ydym ni yn gweled na allent hwy fyned i mewn o herwydd anghredyniaeth.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Bod y gair heb ffydd yn anfuddiol. 3 Sabboth neu or|phywy&s;fa y Chri&s;tianogion, 6 Dialedd y rhai ni chredant. 12 Anian gair Duw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">OFnwn gan hynny, rhag vn am&s;er trwy wrthod yr addewid i fyned i mewn iw or|phywy&s;fa ef, weled neb o honoch chwi yn gyffe|lyb iw &s;iommi.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys i ni y pregethwyd yr Efengyl fel iddynt hwythau, eithr ni thycciodd iddynt hwy y gair a glywyd, am nad oed wedi ei gyd-wa&s;cu &acirc; ffydd yn y rhai a'i clyw&s;ant.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys yr ydym ni y rhai a gred&acirc;&s;om yn myned i mewn i'r orphywy&s;fa, megis y dywe|dodd efe, fel<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 95.1<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> y tyngais yn fy llid, na ddeue~t hwy
<PB REF="562">i mewn i'm gorphwy&s;&s;a: cyd bai 'r gwaith we|di ei berffeithio o am&s;er go&s;odiad &s;ail y byd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys am y &s;eithfed dydd mewn man y dywedodd efe fel hyn: a<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 2.2. deut. 5.14.</NOTE> gorphywy&s;awdd Duw y &s;eithfed dydd oddi wrth ei holl waith.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac ymma trachefn, na ddeuent hwy i me|wn i'm gorphwy&s;fa.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Gan fod hyn wedi ei adel yn &ocirc;l, fod rhai yn cael myned i mewn, a bod y rhai y pregeth|wyd yn gyntaf iddynt heb fyned o her wydd ang|hredyniaeth:</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Trachefn y mae efe yn pennu diwrnod gan ddywedyd trwy Ddafydd, heddyw, ar &ocirc;l cymaint o am&s;er, megis y dywed wyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 3.7.</NOTE> heddyw o gwrandewch ei leferydd ef, na chaledwch eich calonnau.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys pe Io&s;ua a'i duga&s;e hwynt i or|phywy&s;fa, ni &s;onnia&s;e efe am ddydd arall ar &ocirc;l hynny.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac am hynny y mae rhyw orphywy&s;fa we|di ei gadael yn &ocirc;l i bobl Dduw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys yr hwn a aeth i mewn iw orphy|wy&s;fa, gorphwy&s;odd hwnnw oddi wrth ei waith megis [y gorphwy&s;odd] Duw oddi wrth yr eiddo yntef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ymroddiwn gan hynny i fyned i mewn i'r vn rhyw orphywy&s;fa rhag &s;yrthio o neb yn &ocirc;l yr vn &s;iampl o anufudd-dod.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys bywiol yw gair Duw, a nerthol ei waith, a llymmach nag vn cleddyf daufinioc, ac yn cyrhaeddyd hyd wahaniad yr enaid a'r y&s;|pryd, a'r cymmalau, a'r m&ecirc;r, ac yn barnu me|ddyliau a bwriadau y galon.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac nid oes vn creadur anamlwg yn ei o|lwg ef, eithr pob peth &s;ydd yn noeth ac yn ago|red iw lygaid ef, am yr hwn yr ydym ni yn &s;on.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am fod gan hynny i ni Arch-offeiriad mawr yr hwn a aeth i'r nefoedd, &s;ef Ie&s;u Mab Duw, daliwn [ein gafel] ar ein proffes.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys nid oes i ni Arch-offeiriad, yr hwn nis dichon do&s;turio wrth ein gwendid ni, na|myn a demptiwyd ym mhob peth yr vn modd, [eithr] heb pechod.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny awn yn hyd&ecirc;rus at or&s;edd|faingc y gr&acirc;s fel y derbyniom drugaredd, ac y caffom r&acirc;s yn gymorth cyf-am&s;erol.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y cyffelybiaeth a'r anghyffelybiaeth &s;ydd rhwng Cri&s;t a'r Lefiaid. 11 A chyhuddiad diweddarwch yr Iddewo~.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CAnys pob arch-offeiriad yr hwn a gym|merer o blith dynion a o&s;odir tros ddyni|on yn y pethau &s;y tu ag at Douw, i offrymmu rhoddion, ac aberthau tros bechodau,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr hwn a ddichon yn gymmeru&s;ol do&s;tu|rio tros y rhai &s;y mewn anwybodaeth neu am|ryfu&s;edd, am ei fod yntef hefyd wedi ei amgyl|chu &acirc; gwendid,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac er mwyn hynny y dyle megis tros y bobl felly tro&s;to ei hu~ offrymmu tros bechodau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 13.10.</NOTE> nid yw neb yn cymmeryd yr anrhy|deod iddo ei hun, ond a alwer gan Dduw, me|gis Aaron.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly Cri&s;t hefyd ni chymmerodd iddo ei hun yr anrhydedd i fod yn arch-offeiriad, namyn yr hwn a ddywedodd wrtho ef,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 2.7. pen. 1.5.</NOTE> ty di yw fy Mabi, myfi heddyw a'th genhedlais di [ai rhoes iddo.]</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Megis y mae efe hefyd mewn man arall yn dywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 110.4.</NOTE> offeiriad wyt ti yn dragywydd ar &ocirc;l vrdd Melchi-&s;edec.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr hwn yn nyddiau ei gnawd a offrym|modd trwy lefain cryf a dagrau, weddiau ac ymbil at yr hwn ydoedd abl iw achub ef oddi wrth farwolaeth: ac efe a wrandawyd am y peth yr oedd yn ei ofni.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac er ei fod yn fab, efe a ddy&s;codd vfudd|dod trwy yr hyn a ddioddefodd,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac wedi ei berffeithio, ef a wnaethbwyd yn awdur iechyd tragywyddol i'r rhai oll a v|fudd h&acirc;nt:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Wedi ei gyfenwi gan Dduw yn Arch|offeiriad ar &ocirc;l vrdd Melchi-&s;edec.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am yr hwn y mae i ni lawer iw ddywe|dyd, yr hyn &s;ydd anhawdd ei fynegi, o achos eich bod chwi yn fu&s;crell eich clu&s;tiau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys lle y dylech chwi o herwydd am|&s;er fod yn athrawon, rhaid yw trachefn ddy&s;cu i chwi beth ydyw gwyddorion dechreuad yma|droddion Duw, ac chwi a aethoch yn rhaid i chwi wrth laeth, ac nid bwyd ffyrf.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O blegit pawb a ymarfero &acirc; llaeth, ang|hynefin yw &acirc; gair cyfiawnder: canys maba~ yw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eithr y bwyd ffyrf a berthyn i'r rhai per|ffaith y rhai o herwydd cynnefindra y mae gan|ddynt &s;ynnwyr wedi ymarfer i ddo&s;parthu rhwng da a drwg.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyngor i gynnyddu yn ddianwadal, 18 Am fod Duw yn &s;iccr yn ei addewid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AM hynny gan roddi heibio yr ymmadrodd &s;ydd yn dechreu rhai yng-Hri&s;t, awn rha|gom at berffeithrwydd, ac na o&s;&s;odwn eil-waith &s;ail edifeirwch oddi wrth weithredoedd meir|won, a ffydd tu ag at Dduw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> [Ac] am athrawiaeth bedyddiadau, a go|&s;odiad dwylo, ac adgyfodiad y meirw, a'r farn dragywyddol.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A hynny a wnawn ni, os canniadh&acirc; Duw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Mat. 12.31.32. 2. pet. 2.20. pen. 10.26.</NOTE> amho&s;&s;ibl yw i'r rhai a oleuwyd vn-waith, ac a brofa&s;ant y rhodd nefol, ac a wna|ethbwyd yn gyfrannogion o'r Y&s;pryd gl&acirc;n,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac a brofa&s;ant o ddaianus air Duw, a rhinweddau y b&ycirc;d a ddaw:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Os llwyr-&s;yrthiant, adnewyddu trwy edi|feirwch, gan eu bod hwynt drachefn yn croe&s;|hoelio iddynt eu hunain Fab Duw, ac yn ei o|&s;od ar watwar.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys y ddaiar yr hon a yfo y glaw a &s;y|ddo yn mynych ddyfod arni, ac a ddygo ly&s;&s;iau addas i'r neb drwy y rhai yr ydys yu ei llafurio hi, &s;ydd yn derbyn bendith gan Dduw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr yr hon a ddygo ddrain ac y&s;call,
<PB N="538" REF="562">amharchus fydd, a chyfagos i felldith, ai diwedd fydd ei llo&s;ci.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eithr &ocirc; (rai annwyl) yr ydym yn coelio am danoch chwi, bethau &s;y well n&acirc; hyn, ac [&s;ydd] yng-l&ycirc;n ag iechydwriaeth er em bod ni yn dyweddy fel hyn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys nid anghyfiawn yw Duw, fel y gollyngo tros gof eich gwaith a'r llafurus ga|riad a ddango&s;a&s;och tu ag at ei enw ef, y rhai a wa&s;anaetha&s;och, ac ydych yn gwa&s;anaethu y Sainct.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yr ydym yn chwennych dangos o bob vn o honoch yr vn fath ddiwydrwydd er mwyn &s;iccrhau gobaith hyd y diwedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Fel na byddoch fu&s;crell, eithr yn ddily|nw&ycirc;r rhai trwy ffydd, ac ammynedd &s;y yn meddiannu yr addewidion.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys Duw wrth wneuthur yr addewid i Abraham, lle ni alle efe dyngu i neb a fai fwy, a dyngodd iddo ei hun,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gan ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 12.2. &amp; 17.4. &amp; 22.17.</NOTE> yn w&icirc;r gan fendithio mi a'th fendithiaf, a chan amlhau mi a'th amlh&acirc;f</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac fell wedi iddo hir ymaros, efe a ga|fodd yr addewid.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys dynion yn ddiau ydynt yn tyngu ivn mwy, [n&acirc; hwynt eu hun] a diwedd pob ym|ry&s;on ydyw llw iddynt er &s;iccrwyd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yn yr hwn beth Duw yn chwennychu yn helaethach ddangos i etifeddion yr addewid, ddianwadalwch ei gyngor ef, a ymrwymodd trwy lw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Megis trwy ddau beth di&s;igl yn y yhai y mae yn amho&s;&s;ibl i Dduw fod yn gelwyddog, y gellem gael cy&s;&s;ur cryf, rhai a ffoa&s;om i gael gafael yn y gobaith rhag-o&s;odedic.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yr hwn &s;ydd genym ni megis angor yr enaid yn ddiogel, ac yn &s;iccr, ac yn myned hyd at yr hyn &s;ydd o'r tu fewn i'r llen.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> I'r man yr aeth y rhagflaenor tro&s;om ni [&s;ef] Ie&s;u yr hwn a wnaethbwyd y n Arch offei|riad yn dragywyddol ar &ocirc;l vrdd Melchi-&s;edec.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyffelybiaeth rhwng offeiriadaeth Cri&s;t a Melchi&s;edec.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">CAnys y<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 14.18.</NOTE> Melchi-&s;edec hwn brenin Sa|lem [ydoedd] offeiriad Duw goruchaf, yr hwn a ddaeth i gyfarfod ag Abraham wrth ddy|chwelyd o ladd y brenhinoedd, ac a'i bendigodd ef:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> I ba vn y cyfrannodd Abraham ddegwm o bob peth: yr hwn yn gyntaf yn wir wrth gyfi|eithiad [yw] brenin cyfiawnder: wedi hynny he|fyd brenin Salem, yr hyn yw brenin heddwch,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Heb d&acirc;d, heb fam, heb genedl heb fod iddo na dechreu dyddiau na diwedd enioes: eithr yn gyffelyb i Fab Duw, y mae yn aros yn offei|riad yn dragywydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Edrychwch chwithau faint oedd hwn i'r hwn y rhoddodd Abraham y patriarch ddegwm o'r anrhaith.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r rhai yn wir &s;y o feibion Lefi yn derbyn &s;wydd yr offeiriadaeth, y mae ganddynt<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 18.21. deut. 18.1.2. io&s;ua. 14.4.</NOTE> orchy|myn i gymmeryd degwm gan y bobl, ar &ocirc;l y gyfraith (&s;ef gan eu brodyr) er eu bod wedi dy|fod o lwynau Abraham.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr yr hwn ni hanoedd ei genhedlaeth o honynt hwy, a gymmerodd ddegwm gan A|braham,) ac a fendigodd yr hwn yr oedd yr adde|wid iddo.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac yn ddiddadl y lleiaf a fendithir gan [ei] well.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac ymma dynion y rhai &s;y yn meirw, &s;y yn cymmeryd degwm: eithr yno yr hwn y te|&s;tiolaethwyd am dano ei fod efe yn fyw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac (o ddywedyd fell&ycirc;) yn Abraham y ta|lodd Lefi yntef hefyd ddegwm, yr hwn [oedd] dderbyn-wr degwm,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O blegit yr ydoedd efe etto yn llwynau ei dad, pan gyfarfu Melchi-&s;edec ag ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Os ydoedd gan hynny berffeithrydd trwy offeiriadaeth Lefi (o blegit tann honno y rhoddwyd y gyfraith i'r bobl) pa ham [yr oedd] yn rhaid mwyach godi offeiriad arall, ar &ocirc;l vrdd Melchi-&s;edec, ac nas gelwid ef ar &ocirc;l vrdd Aaron&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> O blegit yn wir wedi newidio yr offei|riadaeth, rhaid oedd fod newidiad ar y gyfraith hefyd.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O blegit am yr hwn y dywedir hyn, efe a berthyn i lwyth arall, o'r hwn nid oes neb yn gwa&s;aneuthu yr allor.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys hy&s;pus yw mai o Iuda y mae ein Harglwydd ni yn dyfod, am yr hwn lwyth ni ddywedodd Mo&s;es ddim tu ag at offeiriadaeth,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac etto y mae hyn yn eglurach o lawer, os ydyw offeiriad arall yn codi ar &ocirc;l cyffelybrw|ydd Melchi-&s;edec,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Yr hwn nid wrth gyfraith y gorchymyn cnawdol ei gwnaethbwyd [yn offeiriad,] eithr wrth rym y bywyd didrangedic.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> O blegit y mae efe yn te&s;tiolaethu fel hyn, canys<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 110.4. pen 5.6.</NOTE> offeiriad wyt ti yn dragywydd ar &ocirc;l vrdd Melchi-&s;edec.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys yn ddiau fe a wnaed diddymmiad ar y gorchymyn, yr hwn oedd o'r blaen o her|wydd ei le&s;cedd a'i afles.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O blegit ni pherffeithiodd y gyfraith ddim namyn dyfodiad gobaith gwell, trwy yr hwn yr ydym ni yn ne&s;au at Dduw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac yn gymmaint nad heb lw:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> (O blegit hwynt hwy a wnaethbwyd yn offeiriaid heb lw, a hwn, a wnaethbwyd &acirc; llw gan yr hwn a ddywedodd wrtho,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 110.7</NOTE> yr Arglwydd a dyngodd, ac ni bydd edifar ganddo, ti wyt off|eiriad yn dragywydd, yn &ocirc;l vrdd Melchi-&s;edec)</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ar de&s;tament gwell o hynny y gwnaeth|bwyd Ie&s;u yn fachniudd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A mwy o honynt hwy a wneid yn offei|riaid am i farwolaeth luddio iddynt barhau.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Eithr hwn am ei fod yn perhau yn dragy|wydd y mae iddo ef offeiriadaeth dragywyddol.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Am hynny efe a ddichon hefyd yn gwbl iachau y rhai trwyddo ef &s;y yn dyfod at Dduw
<PB REF="563">am ei fod efe yn byw bob am&s;er i eiriol tro&s;tynt hwy.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> O blegit y cyfryw Archoffeiriad &s;ancta|idd, diddrwg, dihalog, didoledig oddi wrth be|chaduriaid, ac wedi ei wneuthur yn bwch n&acirc;'r nefoedd oedd weddus i ni:</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yr hwn nid oedd raid iddo beunydd, me|gis i'r offeiriaid [hynny]<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 16.6.</NOTE> yn gyntaf tros ei bechodau ei hun offrymmu aberthau, wedy hyn|ny tros [bechodeu] y bobl: canys hynny a w|naeth efe vn-waith gan ei offrymmu ei hun.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Canys y gyfraith &s;ydd yn go&s;od dynio~ yn arch-offeiriaid a gwendid ynddynt: eithr gair y llw yr hwn fu wedi y gyfraith, &s;y 'n gwneuthur y Mab yr hwn a berffeithiwyd yn dragywydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Bod offeiriadaeth Cri&s;t a'r cyfammod newydd yn dangos diddymmu yr offeiriadaeth Lefiaidd, a'r he~n gyfammod.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">EIthr &s;wm yr hyn a ddywedwyd yw hyn, fod i ni gyfryw Arch-offeiriad, yr hwn a ei|&s;teddodd ar ddehau law gor&s;edd-faingc y maw|redd yn y nefoedd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yn wenidog y cy&s;&s;egrfa, a'r gw&icirc;r daber|nacl yr hwn a o&s;odes yr Arglwydd, ac nid d&ycirc;n.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys pob arch-offeiriad a o&s;odir i off|rymmu rhoddion ac aberthau: ac am hynny yr ydoedd yn rhaid bod gan hwn hefyd beth iw offrymmu.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O blegit pe bydde efe ar y ddaiar, ni bydde yn offeiriad y chwaith, tra fydde offeiriaid yn offrymmu rhoddion yn &ocirc;l y ddeddyf.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y rhai &s;y yn gwna&s;aneuthu portreiad, a chy&s;cod pethau nefol, megis o'r nefoedd yr at|tebwyd Mo&s;es pan oedd ar orphen y tabernacl: edrych eb efe,<NOTE PLACE="marg">Exod. 25.40. Act. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.44.</NOTE> ar wneuthur o honot b&ocirc;b peth ar &ocirc;l portreiad a ddango&s;wyd i ti yn y mynydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr yn awr y cafodd efe &s;wydd mwy rhagorol, o gymmaint ac y mae yn gyfryng|wr cyfammod gwell, yr hwn &s;ydd wedi ei o&s;od at addewidion gwell.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O blegit yn wir pe bua&s;e y cyntaf hwn|nw yn ddifai, ni chei&s;ia&s;id lle i'r ail.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys yn beio arnynt hwy y dywed efe,<NOTE N="*" PLACE="marg">Iere. 31.31. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">u&s;ei. 11.27. pen. 10.16.</NOTE> wele y dyddiau a ddeuant, medd yr Arglwydd, pan wnelwyf &acirc; th&ycirc; I&s;rael, ac &acirc; th&ycirc; Iuda gy|fammod newydd:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Nid fel y cyfammod yr hwn a wneuthum &acirc;u tadau hwynt yn y dydd yr ymafelais yn eu llaw hwynt iw dwyn o d&icirc;r yr Aipht: canys ni thriga&s;ant hwy yn fyng-hyfammod mau f&icirc;, a minne a'u y&s;ceulu&s;ais hwythau, medd yr Argl|wydd,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O blegit hwn yw 'r cyfammod a wneu|thum i &acirc; th&ycirc; I&s;rael, ar &ocirc;l y dyddiau hynny medd yr Arglwydd, myfi a ddodaf fyng-hyfreithau yn eu meddwl, ac yn eu calonnau yr &s;crifennaf [hwynt] a mi a fyddaf yn Dduw iddynt hwy, ac hwythau a fyddant bobl i minne.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac ni ddy&s;c pob vn ei gymydog, a phob vn ei frawd, gan ddywedyd, adnebydd yr Argl|wydd: o blegit hwynt a'm hadwaenant i oll, o'r lleiaf o honynt hyd y mwyaf o honynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys trugarog fyddaf ani eu anghyfi|awnder, ac ni chofiaf eu pechodau nai hanwi|redd hwynt mwy.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Wrth ddywedyd newydd, y mae efe yn barnu y cyntaf yn henaidd, a'r hyn &s;ydd henaidd ac oedrannus &s;ydd agos i ddiflannu.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y modd y deleuir ceremoniau, ac ebyrth y ddeddf, gan dragywyddoldeb a pherffeithrwydd aberth Cri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AM hynny yn w&icirc;r yr ydoedd hefyd i'r ta|bernacl cyntaf ceremoniau crefydd a chy|&s;&s;egr bydol.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O blegit y<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 26.1.36.1.</NOTE> tabernacl oedd wedi ei wneu|thur, y cyntaf, yn yr hwn yr oedd y canwyllbren, a'r bwrdd, a'r bara go&s;od yr hwn [dabernacl] a elwid y cy&s;&s;egr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yn &ocirc;l yr ail llen yr oedd y tabernacl yr hwn a elwid y cy&s;&s;egr &s;ancteiddiolaf,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Lle yr oedd y thu&s;&s;er aur, ac Arch y cyfam|mod wedi ei goreuro o'i hamgylch, yn yr hon yr oedd y crochan aur a'r manna ynddo, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 17.10. 1. Brenhi. 8 9. 2. Chro. 5.10. Exod. 25.22.</NOTE> gwialen Aaron, yr hon a flagura&s;e, a* llechau y cyfa~mod.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A goruwch honno Cerubiaid y gogoniant yn cy&s;codi y drugareddfa, am y rhai ni ellir yn awr dywedyd yn nailltuol.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Wedi trefnu hyn felly, i'r tabernacl cyntaf yn ddiau yr ai bob am&s;er yr offeiriaid y rhai oe|ddynt yn cyflawni y gwa&s;anaeth.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac i'r ail vnwaith b&ocirc;b blwyddyn<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 30.10. Leuit. 16.2.</NOTE> yr ai yr arch-offeiriad yn vnic, nid heb waed yr hwn a offrymme efe tro&s;to ei hun, a thros annwyboda|eth y bobl.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Trwy fod yr Y&s;pryd gl&acirc;n yn arddangos hyn, nad oedd y ffordd i'r cy&s;&s;egr yn agored etto tra fydde y tabernacl cyntaf yn &s;efyll.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr hwn ydoedd gyffelybiaeth tros yr am|&s;er pre&s;ennol, yn yr hwn yr offrymmid rhoddi|on, ac aberthau, y rhai ni allent berffeithio yr a|ddoludd ar ran cydwybod,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yn vnic mewn bwydydd a diodydd, ac amryw olchiadau, a deddfau cnawdol, y rhai a o&s;oda&s;id hyd am&s;er y diwygiad.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="&rindx;" PLACE="marg">Yr Epy&s;tol ar y pummed Sul o'r gra|wys.</NOTE> Eithr Cri&s;t yn dyfod yn Arch-offeiri|ad y daioni a fyddent rhag llaw, trwy dabernacl mwy a pherffeithiach, nid o waith dwylo, hynny yw, nid o'r adailadaeth ymma,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Nid chwaith trwy waed geifr a lloi: eithr trwy ei waed ei hun yr aeth efe vn waith i me|wn i'r cy&s;&s;egr, ac a gafas dragywyddol ollyng|dod o gaethiwed.</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 16.14. Numb. 19.4.</NOTE> O blegit os ydyw gwaed teirw, a geifr a lludw anner wedi ei danu ar y rhai halogedig yn &s;ancteiddio puredd y cnawd,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> O ba faint mwy, y pura<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Pet. 1.19. 1. Ioh. 1.7. Gwele. 1.5.</NOTE> gwaed Cri&s;t (yr hwn trwy yr Y&s;pryd tragywyddol a'i off|rymmodd ei hun yn ddifai i Dduw) eich cyd|wybod chwi<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 1.74.</NOTE> oddi wrth feirwon weithredoedd, i wa&s;aneuthu y Duw byw?</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac am hynny y mae efe yn gyfryng-wr,
<PB N="539" REF="563">y cyfammod newydd, megis trwy fod<NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 5.6. 1. Pet. 3.18.</NOTE> mar|wolaeth yn ymwared oddi wrth y camweddau y rhai oeddent tann y cyfammod cyntaf, y derby|nie y rhai a alwyd yr etifeddiaeth dragywy ddol.&lindx;</P>
<P N="16"><HI>16</HI><NOTE N="&rindx;" PLACE="marg">Yr Epi&s;tol ar ddydd mer|cher cyn y Pa&s;c.</NOTE> O blegit lle bydd te&s;tament, rhaid yw digwyddo marwolaeth y te&s;tament-wr.</P>
<P N="17"><HI>17</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gala. 3.15.</NOTE> Canys o'r meirw y caiff y te&s;tament ei rym: o blegit nid oes nerth ynddo tra fyddo byw y te&s;tament-wr.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O ba achos ni chy&s;&s;egrwyd y cyntaf heb waed.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys wedi traethu o Mo&s;es y gorchy|myn oll i'r bobl yn &ocirc;l y gyfraith, efe a gymme|rodd waed lloi a geifr, gyd &acirc; gwl&acirc;n porphor, ac Y&s;op, ac ai taenellodd ar y llyfr, a'r bobl oll,</P>
<P N="20">20<NOTE N="*" PLACE="marg">Exo. 24.8.</NOTE> Gan ddywedyd, hwn yw gwaed y te&s;ta|ment, yr hwn a orchymynnodd Duw i chwi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y tabernacl hefyd a holl le&s;tri y gwa&s;ana|eth a daenellodd efe &acirc; gwaed yr vn modd,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A phob peth gan mwyaf wrth &ycirc; gyfraith a burid trwy waed, ac heb ollwng gwaed nid oes maddeuant.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Am hynny angenrheidiol ydoedd i bor|treiadau y pethau &s;y yn y nefoedd gael eu puro &acirc;'r pethau hyn: a'r pethau nefol eu hunain ag aberthau gwell n&acirc;'r rhai hyn.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys nid i gy&s;&s;egr o waith llaw yr aeth Cri&s;t yr hwn &s;ydd bortreiad i'r gwir gy&s;&s;egr: eithr efe a aeth i'r nefoedd i ymddangos yn awr ger bron Duw tro&s;om ni.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac nid iw offrymmu ei hun yn fynych fel y mae yr arch-offeiriad yn myned i mewn i'r cy|&s;&s;egr bob blwyddyn a chanddo waed dieithr.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Pe amgen rhaid fua&s;e iddo ddioddef yn fynych o ddechreuad y byd, eithr yn awr vn-wa|ith yn niwedd y byd yr ymddango&s;es efe i dde|leu pechod trwy ei aberthu ei hun.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac megis y go&s;odwyd i ddynion farw vnwaith, ac yn &ocirc;l hynny bod barn,</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Felly<NOTE N="*" PLACE="marg">Rufei. 5.8. 1. pet. 3.18.</NOTE> Cri&s;t hefyd a aberthwyd vn-wa|ith i ddwyn pechodau llawer, yr ail waith heb pechod yr ymddengys efe i'r rhai &s;y yn ei ddi&s;|gwil er iechydwriaeth. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Na alle y gyfraith a'i haberthau ddeleu pechod, ac am hynny bod yn rhaid yr aberth arall a wnaeth Cri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">O Blegit y<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Epi&s;tol ar ddydd gwe|ner cyny Pa&s;c. <HI><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">euit. 16.1 4.21</HI></NOTE> gyfraith yr hon &s;ydd ganddi gy&s;cod daionus bethau i ddyfod, ac nid gw&icirc;r ddelw y pethau, ni alle b&ycirc;th berffeithio y dyfodiaid drwy yr aberthau hynny, y rhai bob blwyddyn a offrymment yn oe&s;tadol.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pe amgen hwy a beidia&s;ent a'u hoffrym|mu, am na bua&s;e cydwybod pechod mwy gan y rhai a offrymma&s;ent wedi eu glanhau vn-waith</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Eithr yn yr rhai hynny y bydd b&ocirc;b blwy|ddyn adcoffa pechodau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys ni ddichon gwaed teirw a geifr<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 16.21.</NOTE> dynnu ymmaith bechodau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O ba achos y mae efe wrth ddyfod i'r byd yn dywedyd, aberth, ac offrwm ni's mynnai&s;t:<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 40.6.7.</NOTE> eithr corph a gymhwy&s;ai&s;t i mi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Offrymmau poeth a thros bechod ni buo&s;t fodlon iddynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yna dywedais, wele fi yn dyfod, (y mae yn &s;crifennedig yn nechreu y llyfr am danaf) i wneuthur dy ewyllys di &ocirc; Dduw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Wedi iddo ddywedyd vchod, aberth ac off|rwm, ac offrymmau poeth, a thros bechod ni's mynnai&s;t, ac ni's derbyniai&s;t (y rhai a offrym|mir wrth y gyfraith)</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yna y dywedodd, wele fi yn dyfod i wneu|thur dy ewyllys di &ocirc; Douw, y mae yn tynnu ymmaith y cyntaf, er mwyn go&s;od y diwe|ddaf.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Trwy yr hwn ewyllys yr ydym wedi ein &s;ancteiddio, trwy offrymmiad corph Ie&s;u Gri&s;t vn-waith.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Am hynny pob offeiriad &s;ydd yn &s;efyll beunydd ger bron, gan wa&s;anaethu, ac offrym|mu yn fynych yr vn aberthau, y rhai ni allant fyth ddeleu pechodau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Eithr hwn wedi iddo vn-waith offrym|mu aberth tros bechodau, &s;ydd yn dragywyddol<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 1.13.</NOTE> yn ei&s;tedd ar ddeheu-law Dduw&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Gan aros yr hyn &s;ydd ynol,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 110.1. 1. cor. 15.25. pen. 1.13.</NOTE> hyd oni o|&s;oder ei elynion et yn droedfaingc iw draed ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys ag vn offrwm y perffeithiodd efe yn dragywyddol y rhai &s;y wedi eu &s;ancteiddio,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y mae yr Y&s;pryd gl&acirc;n hefyd yn te&s;tiola|ethui ni hyn: canys ar &ocirc;l iddo ef ddywedyd ym|laen-llaw,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Dymma 'r cyfammod yr hwn a amodaf &acirc; hwynt ar &ocirc;l y dyddiau hynny,<NOTE PLACE="marg">Iere. 31.33. rufei. 11.27. pen. 8.8.10.</NOTE> medd yr Ar|glwydd, myfi a o&s;odaf fyng-hyfreithiau yn eu calonnau, ac a'u &s;crifennaf yn eu meddyliau,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac ni chofiaf mwy eu pechodau nau han|wiredd hwynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Felly lle byddo maddeuant am y rhai hyn ni bydd mwy offrwm tros bechod.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Am hyn frodyr, gan fod i ni rydd-did i fyned i mewn i'r cy&s;&s;egr trwy waed Ie&s;u,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ar hyd y ffordd a gy&s;egrodd efe i ni yn newydd, ac yn fyw, trwy 'r llen, &s;ef ei gnawd,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A [bod i ni] Arch-offeiriad ar d&ycirc; Dduw,</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ne&s;&s;awn &acirc; chalon gywir mewn llawn hyder ffydd, wedi puro ein calonneu oddi wrth gydwybod ddrwg, a golchi ein corph &acirc; dwfr gl&acirc;n.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Cadwn gyffes ein gobaith, yn ddi&s;igl: canys ffyddlon yw 'rhwn a addawodd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> A chydy&s;tyriwn bawb ei gilydd, i yman|nogi gariad, a gweithredoedd da.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ac na wrthodwn ein cydgynhulliad ein hun, megis y mae arfer rhai: eithr ymgyngho|rwn, a hynny yn fwy, o achos eich bod yn gwe|led y dydd yn ne&s;&s;au. &lindx;</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys os<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 6.4</NOTE> o'r gwaith ddioddef y pechwn ar &ocirc;l derbyn gwybodaeth y gwirionedd, nid oes mwy aberth wedi ei adel tros bechodau,</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Eithr aruthrol ddi&s;gwiliad barn, ac ang|erth t&acirc;n yr hwn a ddifa y gwrthwyneb-w&ycirc;r.</P>
<PB REF="564">
<P N="28"><HI>28</HI> Yr hwn a dorro gyfraith Mo&s;es a ro|ddir i farwolaeth heb drugaredd<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut 10 15. m<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">th 1<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> 17. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> 8.16. 2. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word">. 13.1.</NOTE> tann ddau, neu dri o dy&s;tion.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Pa faint mwy dialedd dybygwch chwi y bernir heuddu o'r hwn a &s;athr Fab Duw, ac a farno yn aflan waed y cyfa~mod, trwy 'r hwn y &s;ancteiddiwyd ef, ac a ddifenwo y&s;pryd y gr&acirc;s&lpunctel;</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Canys nyni a adwaenom y neb a ddywe|dodd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut. 32.35. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">u&s;e<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. 12.29.</NOTE> myfi pieu dial: myfi a dalef medd yr Arglwydd: a thrachefn, yr Arglwydd a farna ei bobl.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Peth aruthrol yw &s;yrthio yn &s;law y Duw byw.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> Gelwch bellach i'ch cof y dyddiau o'r blaen yn y rhai wedi eich llewyrchu y diodde|fa&s;och ymdrech mawr ag adfyd.</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Tra dygyd chwi alla~ weithiau trwy wrad|wydd a chy&s;tudd i fod yn watwargerdd, ac i fod yn ddrychiolaeth, weithiau tra gwnelid chwi yn gymdeithio~ i'r rhai a fyddent yn ymdrino felly.</P>
<P N="34"><HI>34</HI> Canys am fy rhwymau maufi yr oedd|ych yn cyd-ddolurio &acirc; mi, ac chwi a gymmera|&s;och yn llawen y&s;peilio eich golud, gan wybod fod gennych olud gwell yn y nefoedd, yr hwn hefyd &s;ydd barhaus.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Am hynny na fwriwch ymmaith eich hyder yr hon &s;ydd iddi fawr wobr.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Canys rhaid ydyw i chwi wrth ammy|nedd, fel wedi i chwi wneuthur ewyllys Duw, y derbynioch yr addewid.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> O blegit ychydigyn bach etto, a'r hwn &s;ydd ar ddyfod a ddaw, ac nid oeda.</P>
<P N="38"><HI>38</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Habac. 2.4. tui<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">. 1.17. gal. 3.11.</NOTE> A'r cyfiawn fydd byw 'trwy ffydd, eithr o chilia [neb] nid yw fy enaid fodlon iddo.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> Eithr nid ydym ni ar encil i gollediga|eth, namyn o ffydd i gadwedigaeth yr enaid.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Am ffydd a'i hamryw ffrwythau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FFydd yn wir yw &s;ail y pethau a obeithir, a &s;iccrwydd y pethau ni's gwelir.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O blegit trwyddi hi yr ennillodd yr hena|fiaid air da.</P>
<P N="3"><HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 1.1.10.1.10.</NOTE> Wrth ffydd yr ydym yn deall wneuthur y byd trwy air Duw, yn gymmaint nad obethau gweledig y gwaed y pethau a welir.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Trwy ffydd yr offrymmodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 4 4. math. 23.35.</NOTE> Abel i Dduw aberth rhagorach n&acirc; Chain, trwy 'r hon yr enni|llodd efe de&s;tiolaeth ei fod yn gyfiawn, trwy fod Duw yn te&s;tiolaethu am ei roddion ef a thrwy 'r [ffydd] hon wedi marw, y mae etto yn lefaru.</P>
<P N="5"><HI>5</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 5.24.</NOTE> Trwy ffydd y cymmerwyd Enoch ym|maith, rhag gweled marwolaeth: ac ni chaed ef: am ddarfod i Dduw ei gymmeryd ef ym|maith, eithr cyn ei gymmeryd ef ymmaith, efe a gaw&s;e'r gair o fod yn bodloni Duw.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr heb ffydd ni ellir bodloni, o blegit credu &s;ydd raid i'r neb a ddel at Dduw, ei fod ef a'i fod yn obrwy-wr y rhai a ymgais ag ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 6.13. <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">le. 44 17.</NOTE> Nac trwy ffydd (wedi i Dduw ei rybu|ddio am y pethau ni's gwel&s;id etto) yn llawn o ofn parchedig, a ddarparodd long i achub ei deulu, trwy 'r hon long y condemnodd efe y byd, ac efe a wnnethbwyd yn etifedd y cyfiawn|der yr hwn &s;ydd o ffydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Trwy ffydd gwedi galw<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 12.4.</NOTE> Abraham, yr vfyddhaodd i fyned i'r man a gaffe efe ryw am|&s;er yn etifeddiaeth, ac yr aeth, heb wybod i ba le yr oedd yn myned.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Trwy ffydd yr arho&s;odd efe yn nhir yr a|ddewid, megis mewn [t&icirc;r] dieithr, ac y pre&s;wy|lodd mewn llue&s;tau gyd ag I&s;aac, ac Iacob cyd|etifeddion yr vn addewid.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys di&s;gwil yr ydoedd am y ddinas, ac iddi &s;ail, &s;aer ac adailadudd yr hon yw Duw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Trwy ffydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 17.19. &amp; 21.2.</NOTE> Sara hithe yn amhlan|tadwy a dderbyniodd nerth i ymddwyn h&acirc;d, ac a e&s;corodd wedi am&s;er oedran, am ei bod i yn barnu yn ffyddlon yr hwn a addaw&s;e.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac o herwydd hynny o vn a hwnnw wedi marweiddio y ce~hedlwyd cynifer<NOTE N="*" PLACE="marg">Eccle. 44.21.</NOTE> a &s;&ecirc;r yr wybr mewn rhifedi, ac megis y tywod aneirif ar lan y m&ocirc;r.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Mewn ffydd y bu farw y rhai hyn oll heb dderbyn yr addewidion, eithr o bell eu gweled hwynt, a chredu, a chyfarch, a chyfaddef eu bod yn ddieithr, ac yn ymdeithiaid ar y ddaiar.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys y mae y rhai &s;y yn dywedyd hyn yn dangos yn eglur eu bod yn cei&s;io gwlad</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pe bua&s;ent hwy yn meddwl am y wlad y daethant allan o honi, hwynt hwy a gaw&s;ent am&s;er i ddychwelyd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eithr yn awr gwlad well y maent hwy yn ei chwennychu, &s;ef y nefol: o achos pa ham nid cywilydd gan Dduw ei alw eu Duw hw|ynt hwy, o blegit efe a baratodd ddinas iddynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Trwy ffydd yr offrymmodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 22.10.</NOTE> Abraham, I&s;aac, pan fu profedigaeth arno, ai vnic fab a offrymmodd yr hwn a gaw&s;e yr addewidion.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Wrth yr hwn y dyweda&s;id, yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 21.12. rufei 9.7.</NOTE> I&s;aac y gelwir i ti h&acirc;d.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gan y&s;tyried y galle Duw gyfodi [rhai] o feirw: o ba herwydd efe ai derbyniodd ef me|wn cyffelybrwydd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Trwy ffydd y bendithiodd<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 27.28.29.</NOTE> I&s;aac ei fab Iacob, ac E&s;au, am y pethau a ddele~t rhag llaw</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Trwy ffydd pan oedd<NOTE N="*" PLACE="marg">gene. 48.15.</NOTE> Iacob yn marw y rhoes fendith i bob vn o feibion Io&s;eph,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 47.31.</NOTE> ac [ai bwys] ar ben ei ffon, yr addolodd efe.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Trwy ffydd pan oedd<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 50.25.</NOTE> Io&s;eph yn marw, y coffaodd am ymadawiad plant I&s;rael, ac y rhoddodd orchymyn am ei e&s;cyrn.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Trwy ffydd pan anwyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 2.2. gweith. 7.23.</NOTE> Mo&s;es, y cu|ddiwyd ef dri-mis gan ei rieni, o achos eu bod yn ei weled yn fachgen tlws, ac nid ofna&s;ant<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 1.16.</NOTE> or|chymyn y brenin.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Trwy ffydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod 2.11.</NOTE> Mo&s;es wedi myned yn fawr, a wrthodes ei alw yn fab merch Pharao,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Gan ddewis yn hytrach oddef adfyd gyd &acirc; phobl Dduw, na chael mwyniant pechod tros am&s;er,</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Gan farnu yn fwy golud dirmig Cri&s;t
<PB N="540" REF="564">na thry&s;&s;or yr Aipht-w&ycirc;r: canys edrych yr oedd efe am daledigaeth y gobrwy.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Trwy ffydd y gadawodd efe yr Aipht heb ofni llid y brenin: Canys efe a ymwrolodd fel [vn] yn gweled y neb &s;ydd anweledig.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Trwy ffydd y gwnaeth efe y<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 12.22.</NOTE> Pa&s;c, a go|llyngiad y gwaed, rhac i'r hwn ydoedd yn dini|&s;trio y rhai cyntaf-anedig gyffwrdd &acirc; hwynt.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Trwy ffydd yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 14.22.</NOTE> aethant trwyr m&ocirc;r coch, megis trwy 'r tir &s;ych, yr hyn pan brofodd yr Aiphtiaid, boddi a wnaethant.</P>
<P N="30"><HI>30</HI> Trwy ffydd y<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua 6.20.</NOTE> &s;yrthiodd caerau Ieri|cho wedi eu hamgylchu tros &s;aith niwrnod.</P>
<P N="31"><HI>31</HI> Trwy ffydd ni ddifethwyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua 6.23.</NOTE> Rahab y butain gyd a'r rhai annufydd, pan dderbyniodd hi yr &s;piw&ycirc;r yn heddychol.</P>
<P N="32"><HI>32</HI> A pheth mwy a ddywedaf &lpunctel; canys yr am&s;er a balle i mi i fynegu am<NOTE N="*" PLACE="marg">Barn. 6.11.</NOTE> Gedeon, am<NOTE N="*" PLACE="marg">Barn. 4.6.</NOTE> Barac, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Barn. 13.24.</NOTE> Sam&s;on, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Barn. 11.1.</NOTE> Iephte, am<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Sam. 1.20.</NOTE> Ddafydd hefyd a Samuel, a'r prophwydi:</P>
<P N="33"><HI>33</HI> Y rhai trwy ffydd a ore&s;cynna&s;ant deyr|na&s;oedd, a wnaethant gyfiawnder, a gaw&s;ant yr addewidion, a gaea<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">nt &s;afnau 'r llewod,</P>
<P N="34"><HI>34</HI> A ddiffodda&s;ant angerth y t&acirc;n, a ddiang|a&s;ant gan fin y cleddyf, o wendid a ymnertha|&s;ant, ac a aethant yn gedyrn mewn rhyfel, ac a yrra&s;ant fyddinoedd yr e&s;troniaid ar encil.</P>
<P N="35"><HI>35</HI> Gwragedd a dderbynia&s;ant eu meirw wedi eu codi yn fyw eil-waith: eraill a ddir|dynnwyd heb dderbyn ymwared, fel y gallent hwy gael adgyfodiad gwell.</P>
<P N="36"><HI>36</HI> Eraill o gaw&s;ant brofedigaeth trwy watwar a fflangellau, trwy rwymau hefyd a charchar.</P>
<P N="37"><HI>37</HI> Hwynt hwy a labyddiwyd, a dorrwyd yn ddrylliau, a demtiwyd, a laddwyd yn feirw &acirc;'r cleddyf, a gyrwydra&s;a~t mewn crwyn defaid a geifr, yn ddiddym, yn gy&s;tuddiol, ac yn ddrwg eu cyflwr.</P>
<P N="38"><HI>38</HI> Y rhai ni haedde y byd eu cael: cyrwydro yr oeddent yr y diffathwch, ac yn y myny|ddoedd, mewn tyllau, ac ogfeudd y ddaiar.</P>
<P N="39"><HI>39</HI> A'r rhai hyn oll wedi heuddu te&s;tiolaeth trwy ffydd, ni chaw&s;ant yr addewid,</P>
<P N="40"><HI>40</HI> Am fod Duw yn rhag-weled peth gwell am danom ni, fel na pherfeithid hwynt hebo'm ninnau.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyngor i fod yn ddioddefgar, yn ddianwadal, 25 a'r rhagor &s;ydd rhwng y ddau De&s;tament.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">O Blegit hynny,<NOTE N="*" PLACE="marg">Rufei. 6.4. Ephe&s;. 14.24. Coll. 3.8. 1. Pet. 2.1.</NOTE> ninnau hefyd gan fod cymmaint cwmwl o dy&s;tio~ wedi ein ham|gylchu ni, bwriwn heibio bob pwys, a'r pechod yr hwn &s;ydd barod i'n hamgylchu, a rhedwn mewn ammynedd yr yrfa a o&s;odwyd i ni:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gan edrych ar Ie&s;u pen tywy&s;og a pher|ffeithudd ein ffydd ni, yr hwn yn lle y llawenydd a o&s;odwyd iddo, a ddioddefodd y groes, ga~ ddiy|&s;turu gwradwydd, [ac] a ei&s;teddodd ar ddeheu|law gor&s;edd-faingc Duw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Y&s;tyriwch am hynny pwy yw 'r neb a ddi|oddefodd gyfryw ddywedyd yn ei erbyn gan be|chaduriaid: rhag eich blino wedi deffygio yn eich meddyliau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ni wrthwyneba&s;och etto hyd at waed, gan ymdrech yn erbyn pechod.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac chwi a ollynga&s;och tros gof y cyngor yr hwn &s;ydd yn dywedyd wrchych, megis wrth blant: fy mab, nac e&s;ceuly&s;a go&s;pediga|eth yr Arglwydd, ac na lae&s;a pan gerydder di ganddo.<NOTE PLACE="marg">Dihar. 3.11. Act. 3.19.</NOTE></P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys y neb y mae yr Arglwydd yn ei garu, y mae efe yn ei go&s;pi, ac y mae efe yn fflangellu pob mab a dderbynio.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Os goddefwch go&s;pedigaeth, y mae Duw yn ymgynig i chwi, megis i feibion: canys pa fab fydd na's co&s;po ei d&acirc;d ef&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Cithr os heb go&s;pedigaeth yr ydych, o'r hon y mai pawb yn gyfrannog, yna ba&s;tardiaid ydych, ac nid meibion [o briod.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Heb law hynny caw&s;om dadau ein cyrph yn go&s;pedig-w&ycirc;r, ac ni [a'u] parcha&s;om: omd mwy o lawer y mae i ni ymo&s;twng i Dad yr y&s;|prydau, a chael byw?</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys hwynt hwy yn wir tros ychydic ddyddiau a'n co&s;pent ni, fel y bydde dda gan|ddynt: eithr hwn a'n co&s;pa er lle&s;&acirc;d i ni, fel y byddem gyfrannogion o'i &s;ancteiddrwydd ef.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ni welir chwaith yn hyfryd vn go&s;pedi|gaeth tros yr am&s;er pre&s;ennol, eithr yn anhy|fryd: etto wedi hynny, heddychol ffrwyth cyfi|awnder, a rydd hi i'r rhai a fyddant wedi eu cyn|nefino &acirc; hi.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny gwnewch yn &s;ythion eich dwylo llae&s;edig, a'r gliniau diffrwyth:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A gwnewch lwybrau iniawn i'ch traed, fel nad elo y cloff tros ei ffordd, namyn yn hytrach cael ei iachau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Rufei. 12.18.</NOTE> Dilynwch heddwch a phawb, a &s;ancti|ddrwydd, heb yr hwn ni chaiff neb weled yr Ar|glwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Gan ddi&s;gwil rhag na phallo neb oddi wrth r&acirc;s Duw: rhag blaguro o ryw wreiddin chwerw a pheri blinder, a thrwy hwnnw llygru llawer.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Na fydded vn putteiniwr, neu aflan me|gis<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 25.33.</NOTE> E&s;au, yr hwn am vn &s;aig o fwyd a wer|thodd ei enedigaeth-fraint.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene&s;. 25.33.</NOTE> chwi a wyddoch y modd wedi hynny hefyd pan fyna&s;e efe etifeddu y fendith y gwrithodwyd ef: o blegit ni chafas efe gyfle i e|difarhau, er ei fod trwy ddagreu yn ei chei&s;io hi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O blegit ni ddaethoch chwi at y<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 19.16.</NOTE> my|nydd teimladwy, a'r t&acirc;n poeth, a'r cwmwl, a'r tywyllwg, a'r dyme&s;tl,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A &s;ain yr vdcorn, a llef y geiriau, yr hon y rhai ai clyw&s;ant, a yme&s;cu&s;oda&s;ant i gael na by|dde mwy o'r ymadrodd wrthynt hwy.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> O blegit ni allent hwy oddef yr hyn a or|chymynna&s;id, os cyffyrdde<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod 19.13.</NOTE> bwy&s;t-fil &acirc;r my|nydd, efe a labyddid [neu a wenid &acirc; phiccell.]</P>
<PB REF="565">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="540" REF="565">
<PB REF="566">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="540" REF="566">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="567">
<P N="21"><HI>21</HI> Ac mor aruthr ydoedd y golwg yr hwn oedd yn ymdd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ngos, ag y dywedodd Mo&s;es, yr ydwyf yn ofni, ac yn crynnu.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Eithr chwi a ddaethoch i fynydd Sion, a dinas y Duw byw, i Ieru&s;alem nefol &acirc; llaw|er myrddiwn o angelion.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> I gymmanfa a chynnulleidfa y rhai cyn|taf-annedig, y rhai a &s;crife~nwyd yn y nefoedd, ac [at] Dduw barnwr pawb, ac [at] y&s;prydoedd y cyfiawn y rhai a berffeithiwyd,</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac [at] Ie&s;u cyfryng-wr y Te&s;tament newydd, a gwaed y taenelliad, yr hwn &s;ydd yn dywedyd pethau gwell n&acirc; [gwaed]<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 4.10.</NOTE> Abel.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Edrychwch nad y&s;ceulu&s;och y neb &s;ydd yn dywedyd: o blegit oni ddiangodd y rhat ai gwrthwyneba&s;ant ef, yr hwn ydoedd yn llefaru yn enw Duw ar y ddaiar: nyni yn hytrach o lawer [ni ddiangwn] os gwrthwynebwn y neb &s;ydd [yn dywedyd] o'r nefoedd.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Llef yr hwn yna a e&s;cydwodd y ddaiar, yn awr hefyd y mynegodd, gan ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Haggeus 2.7.</NOTE> et|to vnwaith yr e&s;cydwaf nid yn vnic y ddaiar, ei|thr y nefoedd hefyd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Yr etto vnwaith hynny, &s;ydd yn arwy|ddocau treigliad y pethau an&s;afad wy, megis pe|thau medi eu gwneuthur, fel y parhao y pethau &s;afadwy.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Am hynny gan ein bod ni yn derbyn teyrnas ddi&s;igl, meddiannwn y gr&acirc;s, drwy 'r hwn y gallom wa&s;aneuthu Duw wrth ei fodd ef trwy wyldra a pharchedig ofn.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> O blegit<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut 4.24.</NOTE> ein Duw ni &s;ydd d&acirc;n y&s;&s;ol.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cyngor i ddilyn gweithredoedd cariad, 4 I berchi pri|odas, 5 I ochelyd cubydd-dod, 13 I ddioddef gyd a Chri&s;t, 17, ac i vfyddhau.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">i. 12.10.</NOTE> PArhaued cariad brawdol.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Nac<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. Pet. 4.9.</NOTE> anghofiwch fod yn lletteugar: canys felly y<NOTE N="*" PLACE="marg">Con. 18.3.</NOTE> lletteuodd rhai angelion heb wybod.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Meddyliwch am y rhai &s;y mewn rhwy|mau, fel pe baech yn rhwym gyd ag hwynt: [a'r] rhai cy&s;tuddiol, fel rhai yn bod yn y corph [yn gy&s;tuddiol.]</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Anrhydeddus yw priodas ym mhawb, ar gwel&ycirc; nihalogedic: eithr y putteinw&ycirc;r a'r rhai godinebus a farna Duw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Bydded eich ymwreddian yn ddi &s;erch i a|rian, gan fod yn fodlon i'r hyn &s;ydd gennych yn bre&s;ennol, canys efe a ddy wedodd, ni<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua 1.9.</NOTE> phallaf i ti, ac ni's gadawaf di chwaith:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Fel y gallom ddywedyd yn hyf,<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 118.6.</NOTE> yr Ar|glwydd &s;ydd gymmorth i mi, ac nid ofnaf beth a wnel d&ycirc;n i mi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Meddyliwch am eich preladiaid, y rhai a draetha&s;ant i chwi air Duw: calynwch eu ffydd hwynt, gan y&s;tyr beth yw diwedd eu hym|wreddiad hwynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ie&s;u Gri&s;t ddoe a heddyw: yr vn hefyd yn dragywydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Nedwch eich dwyn o amgylch ag athra|wiaethau amryw, a dieithr: canys da ydyw ca|darnhau yr galon &acirc; gr&acirc;s, ac nid &acirc; bwydydd, y rhai ni thyccia&s;ant i'r rhai a rodia&s;ant ynddynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y mae gennym ni allor o'r hon nid oes awdurdod i'r rhai &s;ydd yn gwa&s;aneuthu yn y tabernacl i fwyta.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 4.12.</NOTE> Canys yr anifeiliaid y rhai a ddwg yr archoffeiriad i'r cy&s;&s;egr tros bechod, cyrph y rhai hynny a lo&s;cir o'r tu allan i'r gwer&s;yll.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac am hynny yr Ie&s;u hefyd i &s;ancteiddio 'r bobl trwy ei waed ei hun, a ddioddefodd o'r tu allan i'r porth.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Am hynny awn atto ef o'r tu allan i'r gwer&s;yll, gan ddwyn ei wradwydd ef.</P>
<P N="14"><HI>14</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Micheas 2.10.</NOTE> O blegit nid oes i ni ymma ddinas bar|haus, eithr yr ydym ni yn cei&s;io yr hon a fydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Offrymmwn o blegit hynny yn oe&s;tadol trwyddo ef aberth moliant i Dduw, hynny yw,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ho&s;. 14.2.</NOTE> ffrwyth gwefu&s;au, yn cyffe&s;&s;u ei enw ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Nac anghofiwch gyweitha&s;rwydd a chy|franniad, canys &acirc; chyfryw ebyrth y bodlonir Duw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Vfuddhewch eich preladiaid, ac ymdda|ro&s;tyngwch: o blegit gwilio y maent tros eich eneidiau chwi, megis rhai fydd rhaid iddynt ro|ddi cyfrif, fel y gallant wneuthur hynny yn lla|wen, ac nid yn dri&s;t: canys difudd [fydde] hyn|ny i chwi.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gweddiwch tro&s;om ni: canys yr ydym yn hyderus fod gennym ni gydwybod dda ym mhob peth, gan chwennychu byw yn one&s;t.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ond yr ydwyf yn helaethach yn dymu|no gwneuthur o honoch hyn, i gael fy rhoddi i chwi trachefn yn gynt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Duw yr heddwch yr hwn a ddug tra|chefn oddi wrth y meirw ein Harglwydd Ie&s;u, bugail mawr y defaid, trwy waed cyfammod tragywyddol,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'ch gwnelo yn berffaith ym mhob gwei|thred dda, i wneuthur ei ewyllys ef, trwy wei|thio ynoch yr hyn &s;ydd gymmeradwy yn ei olwg ef trwy Ie&s;u Gri&s;t, i'r hwn y byddo go|goniant yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac yr ydwyf yn attolwg i chwi &ocirc; frodyr goddefwch air y cyngor, o blegit ag ychydig [ei|riau] yr &s;crifennais attoch.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Gwybyddwch ollwng ein brawd Timo|theus yn rhydd, gyd &acirc;'r hwn, o daw efe ar fyrder yr ymwelaf &acirc; chwi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Annerchwch eich preladiaid oll, a phawb o'r &s;ainct, y mae yr Italiaid yn eich cyfarch chwi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Gr&acirc;s fyddo gyd &acirc; chwi oll. Amen.</P>
</DIV3>
<TAILNOTE>
<P>O'r Idal yr &s;crifennwyd <HI>hwn</HI> at yr Hebr&aelig;aid gyd &acirc; Thimotheus.</P>
</TAILNOTE>
</DIV2>
<DIV2 N="James" TYPE="book">
<PB N="541" REF="567">
<HEAD>&leaf; Epi&s;tol Iaco.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Y mae Iaco ymma yn rhoddi cyngor i fod yn llawen mewn blinder. 6 I fod yn y&s;tic mewn gweddi trwy ffydd gadarn. 17 I ddi&s;gwil am b&ocirc;b daioni oddi v|chod. 21 I ymwrthod ag oll gamweddau, ac yn ddi|olchus i dderbyn gair Duw. 22 Nid yn vnic trwy ei wrando, neu &s;on am dano, eithr hefyd gan fucheddu yn gytun ag ef. 27 Ac y mae yn dangos beth yw gwir grefydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_IACO gwa&s;anaeth|wr Duw ar Arglw|ydd Ae&s;u Gri&s;t at y deuddecllwyth gwa|&s;caredic,<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol ar ddydd Philip ac Iaco.</NOTE> annerch.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Cymmerwch yn lle dirfawr lawe|nydd fy-mrodyr pan &s;yrthioch mewn am|ryw brofedigaethau:</P>
<P N="3"><HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 5.3.</NOTE> Gan &wcirc;ybod y pair profedigaeth eich ffydd chwi ammynedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ammynedd hefyd caffed ei pherffaith waith, fel y galloch fod yn berffaith ac yn gyfan, heb ddim diffig.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O bydd ar n&ecirc;b ei&s;ieu doethineb, cei&s;ied gan Dduw, yr hwn &s;ydd yn rhoddi yn haelio|nus i bawb, ac nis dannod i n&ecirc;b, ac fe a'i rho|ddir iddo ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 7.7. mar. 11.24. luc. 11.9. ioan. 14.13.</NOTE> cei&s;ied mewn ffydd heb ammeu dim: canys y n&ecirc;b a amheuo, cyffelyb yw i donn o'r m&ocirc;r, a chwelir, ac a deflir gan y gwynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac na feddylied y d&ycirc;n hwnnw y caiff ddim gan yr Arglwydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Gwr dau-ddyblig [ei] feddwl, anwadal yw yng-hwbl o'i ffyrdd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y brawd a fyddo o radd i&s;el, llawenyched yn ei oruchafiaeth:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac elchwyl, y n&ecirc;b a fyddo gyfoethog, yn ei o&s;tyngedigaeth:<NOTE N="*" PLACE="marg">Preg. 14.18. <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">a. 40.6. I. pet. 1.24.</NOTE> canys megis blodeun y lly&s;ieun y diflanna efe.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> O blegit [fel pan] gyfyd yr haul yn y gwr&ecirc;s, yna y g&wcirc;ywa 'r lly&s;ieun, ac y cwympa ei flodeun, ac y cyll tegwch ei bryd ef: felly he|fyd y diflanna 'r cyfoethoc yng-hwbl o'i ffyrdd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Happus yw 'r gwr a oddef brofedigaeth, canys pan fyddo profedic, efe a gaiff goron y bywyd yr hon a addawodd yr Arglwydd i'r rhai ai carant ef.&lindx;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Na ddy weded n&ecirc;b pan demtier ef ei dem|tio gan Dduw, canys ni ellir temtio Duw &acirc; drwg, ac nid yw efe yn temtio n&ecirc;b.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eithr p&ocirc;b rhyw vn a demtir, pan ei tyn|ner gan ei chwant ei hun, ac y llithier ef.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac yna gwedi i drachwant ymddwyn, e&s;cor ar bechod a wna: pechod hefyd pan or|phenner a e&s;cor ar farwolaeth.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Na chyfeiliornwch fy annwyl frodyr.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> &rindx; P&ocirc;b dawn daionus a ph&ocirc;b rhodd ber|ffaith oddi vchod y mae yn de&s;cyn oddi wrth d&acirc;d y goleuni,<NOTE PLACE="marg">Yr Epistol y iiij. S&ucirc;l ar &ocirc;l Pa&s;c.</NOTE> gyd a'r hwn nid oes tra&s;ymydigaeth, na chy&s;codiad tro&ecirc;digaeth.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> O'i wir ewyllys yr enillodd efe nyni trwy air y gwirionedd, fel y gallem fod megis blaen-ffrwyth ei greaduriaid ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> O achos hyn fy-mrodyr annwyl,<NOTE PLACE="marg">Dihar. 17.27.</NOTE> bydded p&ocirc;b dyn e&s;cud i wrando, diog i lefaru, a diog i ddigofaint.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Canys digofaint gwr nid yw yn cyflaw|ni cyfiawnder Duw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Am hynny rhoddwch heibio b&ocirc;b budre|ddi, a phob amldra malis, a thrwy addfwyndra derbyniwch yr impiedic air, yr hwn a ddichon gadw eich eneidiau. &lindx;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A byddwch wneuthur-w&ycirc;r y gair,<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol y v. Sul wedi 'r Pa&s;c. <HI>Math. 7.21. rhuf. 2.13.</HI></NOTE> ac nid gwrandaw&ycirc;r yn vnic, gan eich twyllo eich hu|nain.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Canys o gwrendu n&ecirc;b y gair, ac heb ei wneuthur, tebyg yw hwnnw i &wcirc;r yn edrych ei wyneb-pryd naturiol mewn drych.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys y&s;tyrriodd ef ei hun ac aeth ym|maith, ac yn y man anghofiodd pa &s;ut ydoedd.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Eithr y neb a edrycho ar yr hon &s;ydd ber|ffaith gyfraith rhydd-did, ac a erys ynddi, am nad ydyw efe wrandawr anghofus, eithr gw|neuthurwr y weithred, happus fydd yn ei wei|thred.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Os tybir fod neb yn eich my&s;c yn grefy|ddol, yr hwn nid attalio ei dafod, eithr &s;ydd yn twyllo ei galo~ ei hun, crefydd hwnnw ofer yw.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Crefydd pur a difrycheulyd ger bron Duw a'r Tad yw hyn, ymweled a'r ymddifaid a'r gwragedd gweddwon yn eu hadfyd, ac ym|gadw ei hun yn ddihalogedig oddi wrth y byd. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Ymma y mae yn gwahardd derbyn wyneb, &s;ef y&s;tyried mewn neb yr hyn &s;ydd. fydol, megis cyfoeth cenedl a'r cyfryw. 8 Ac y mae yn erchi bod yn garedigol,
<PB REF="568">ac yn drugarog. 14 Ac na ymhonner ffydd lle ni bo gweithredoedd. 17 Canys ffydd farw yw yr hon &s;ydd heb weithredoedd da.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FY-mrodyr<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 19.15. dihar. 24.24.</NOTE> na fydded gennych chwi ffydd ein Harglwydd ni Ie&s;u Gri&s;t gogoueddus yng-hyd &acirc; derbyn wyneb.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> O blegit os daw i mewn i'ch cynnulleid|fa chwi wr yn arwen modrwy aur ac mewn di|llad gwychion, a dyfod gwr tlawd hefyd mewn dillad gwaelion,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac edrych o honoch ar y n&ecirc;b &s;ydd yn ar|wen dillad gwychion, a dywedyd wrtho: ei&s;tedd di ymma mewn lle da: a dywedyd wrth y tlawd, ei&s;tedd di yna, ne ei&s;tedd ymma i&s;law fy &s;t&ocirc;l droed i.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ond ydych chwi ynoch eich hunain yn barnu, ac [oni] waethbwyd chwi yn farnw&ycirc;r meddyliau drwg&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Gwrandewch fy mrodyr annwyl, oni dde|wi&s;odd Duw dlodion y byd hwn, i f&ocirc;d yn gy|foethogion mewn ffydd, ac i f&ocirc;d yn etifeddion i'r deyrnas, yr hon a addawodd efe i'r rhai ai ca|rant ef&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Chwithau ydych yn amherchi y tlawd, o|nid yw y cyfoethogion yn gwneuthur yn dra|haus &acirc; chwi, ac ond ydynt hwy yn eich llu&s;co chwi ger bron y gor&s;edd-feingciau&lpunctel;</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond ydynt hwy yn cablu yr enw rhagorol trwy yr hwn y cyfenwir chwi&lpunctel;</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Os cyflawnwch chwi y frenhinol gy|fraith ar &ocirc;l yr &s;crythur:<NOTE PLACE="marg">Math. 22.39.</NOTE> c&acirc;r dy gymydog fel ty di dy hun, da y gwnewch.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eithr os derbyniwch chwi wyneb [d&ycirc;n] yr ydych yn gwneuthur pechod, ac yr ydych yn cael cerydd gan y gyfraith fel tro&s;edd-w&ycirc;r.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Leuit. 15.19.</NOTE> pwy bynnag a gatwo 'r gy|fraith ei gyd, ac a ballo mewn vn [pwngc] y mae efe yn euog o'r cwbl.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Oblegit y neb a ddywedodd, na odine|ba, a ddywedodd hefyd, na ladd: os ti ni odi|nebi, ac etto a leddi, yr wyt yn dro&s;&s;eddudd y gy|fraith.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Felly dywedwch, ac felly gwnewch, me|gis rhai a fernir wrth gyfraith rhydd-did.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys barn heb drugaredd fydd i'r n&ecirc;b ni wn&ecirc;l drugaredd, ac y mae trugaredd yn gor|foleddu yn erbyn barn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Pa fudd fy mrodyr o dywed n&ecirc;b fod gan|ddo ffydd, ac h&ecirc;b fod ganddo weithredoedd&lpunctel; a ddichon y ffydd honno ei gadw ef&lpunctel;</P>
<P N="15"><HI>15</HI> O blegit<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 3.11. 1. ioan. 3.17.</NOTE> os bydd brawd ne chwaer yn noeth, ac ei&s;ieu bennyddol ymborth,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A dywedyd o vn o honoch wrthynt, ewch mewn hedd, ymdwymnwch, ac ymlenwch, ac etto heb roddi iddynt anghenrheidiau 'r corph, pa l&ecirc;s fydd?</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Felly ffydd oni bydd iddi weithredoedd marw ydyw ynddi ei hun.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Eithr rhyw vn a ddywed: ty di, ffydd &s;ydd gennit, minnef gweithredoedd &s;y gen|nif: dangos i mi dy ffydd wrth dy weithredo|edd, ac myfi a ddango&s;af i ti fy ffydd wrth fyng|weithroedd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Credu yr wyt ti mai vn Duw &s;ydd: da yr wyt yn gwneuthur, y mae y cythreuliaid he|fyd yn credu ac yn crynu.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Eithr a fynni di wybod, &ocirc; dy di ofer-dd&ycirc;n, mai marw yw 'r ffydd yr hon &s;ydd heb weithre|doedd.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Onid trwy ffydd y cyfiawnwyd Abra|ham ein t&acirc;d n~i, pan offrymmodd efe<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 22.10.</NOTE> I&s;aac ei fab ar yr allor&lpunctel;</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ef a weli fod ffydd yn cydweithio &acirc;'i wei|thredoedd ef, a thrwy weithredoedd y perffeithi|wyd y ffydd.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> A'r &s;crythur a gyflawnwyd yr hon a ddywed:<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 15.6. rhuf. 4.3. galath. 3, 6.</NOTE> credodd Abraham i Dduw, a chy|frifed iddo yn lle cyfiawnder: a galwyd ef yn gyfaill i Dduw.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Chwi a welwch gan hynny mai o wei|thredoedd y cyfiawnheir d&ycirc;n, ac nid o ffydd yn vnic.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Yr vn ffunyd<NOTE N="*" PLACE="marg">Io&s;ua. 2.1.</NOTE> Rahab y buttain, onid o weithredoedd y cyflawnhawyd hi, pan dderbyn|niodd hi y ce~nadau, a'u danfon ymmaith ffordd arall?</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys megis y mae 'r corph heb yr y&s;|pryd yn farw: felly ffydd heb weithredoedd marw ydynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Y mae yn gwahardd chwennychu anrhydedd tu hwnt ein brodyr. 3 Ac yn dangos cynneddfau 'r tafod. 15 16 A pha wahan &s;ydd rhwng doethineb Duw a doethineb y byd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">NA chei&s;iwch fod yn fei&s;tred lawer, fy mrodyr, gan wybod y cawn ni farnedi|gaeth fwy.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys mewn llawer o bethau yr ydym ni bawb yn llithro: o bydd i n&ecirc;b na lithro ar air hwnnw &s;ydd &wcirc;r perffaith, ac a ddichon ffrwyno 'r h&ocirc;ll gorph.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Wele, yr ydym ni yn rhoddi ffrwynau ym mhennau 'r meirch iw gwneuthur yn vfydd i ni, ac yr ydym ni yn troi eu holl gyrph hwynt oddi amgylch,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Wele hefyd y llongau, y rhai er eu bod cymmaint, a gwynt creulon iw gyrru, etto troir hwynt oddi amgylch &acirc; llyw bychan, lle y mynno 'r llywudd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Felly y tafod hefyd aelod bychan yw, yn bo&s;tio pethau mawrion, wele faint y defnydd a ynnynna ychydic d&acirc;n.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r tafod t&acirc;n ydyw, ie byd o anwiredd: felly y go&s;oded y tafod ym my&s;c ein haelodau, fel y llygra efe yr holl gorph, yn fflammau troell naturiaeth, ac yn fflammedig gan v|ffern.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys h&ocirc;ll natur anifeiliaid, ac adar ac ymlu&s;ciaid, a'r pethau yn y m&ocirc;r a ddofir, ac a ddofwyd gan natur ddynol:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Eithr y tafod ni ddichon n&ecirc;b rhyw dd&ycirc;n ei
<PB N="542" REF="568">ddofi, drwg anllywodraethus ydyw, yn llawn gwenwyn marwol.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Trwyddo ef y bendithiwn ni Dduw a'r T&acirc;d, a thrwyddo ef y melldithiwn ni ddynion a wnaethwyd ar lun Duw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O'r vn genau y daw allan fendith a mell|dith: fy mrodyr ni ddyle y pethau hyn fod felly.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A rydd ffynnon o'r vn man ddwfr melus a chwerw&lpunctel;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A ddichon y pren ffygus fy mrodyr ddwyn olifaid, ne w&icirc;nwydden ffigus? felly ni ddichon vn ffynnon roddi dwfr hallt a chroiw.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Pwy ydd wr doeth a gwybodaeth gan|ddo yn eich my&s;c chwi&lpunctel; dango&s;ed drwy ym|wreddiad da ei weithredoedd mewn mwyneidd|dra doethineb.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eithr o bydd cennych chwi genfigen chwerw, ac ymry&s;on yn eich calonnau, nac ym|lawenhewch, ac na fyddwch gelwyddoc yn er|byn y gwirionedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y doethineb hyn nid oddi vchod y mae yn de&s;cyn, eithr daiarol, anifeilaidd, a chythreu|lic [yw.]</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys lle y byddo cenfigen, ac ymry&s;on, yno y bydd terfy&s;c, a phob gweithred ddrwg.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Eithr y doethineb &s;ydd oddi vchod, yn gyntaf pur ydyw, wedi hynny heddychol, bone|ddigaidd, hawdd ei thrino, llawn trugaredd, a ffrwythau d&acirc;, yn ddidueddol, ac yn ddi-ragrith.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A ffrwyth cyfiawnder a he&ucirc;ir mewn he|ddwch i'r rhai heddychol.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Wedi iddo ddangos achos pob anghyfiawnder, ac an|wiredd, a hefyd achos pob gr&acirc;s a daioni, 4 y mae yn cynghori caru Duw, 7 ac ymroi iddo ef, 11 bod yn dda ein hab&s;en am ein cymydogioin, 13 ac yn ddioddefus yn ymddyried i ymgeledd Duw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">O Ba le y mae y rhyfeloedd a'r ymladdau yn eich my&s;c chwi&lpunctel; onid oddi wrth hyn, &s;ef eich trachwantau, y rhai ydynt yn rhyfela yn eich aelodau&lpunctel;</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Chwennychu yr ydych, ac heb gaffael, cen|figennu yr ydych, ac eiddigedd &s;ydd arnoch, ac heb allu ymoddiwes: ymladd a rhyfela yr ydych heb gael dim, am nad ydych yn gofyn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gofyn yr ydych, ac nid ydych yn derbyn, o herwydd eich bod yn gofyn ar gam, fel y ga|llelch eu treulio ar eich trachwantau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Chwi odinebwyr, a godineb-wragedd, oni wyddoch fod cyfeillach y byd yn elyniaeth gan Dduw&lpunctel; am hynny pwy bynnag a fynno fod yn gyfaill i'r byd, y mae yn ymwneuthur yn elyn i Dduw.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A ydych chwi yn tybied fod yr Scrythur yn dywedyd yn ofer: yr Y&s;pryd yr hwn &s;ydd yn trigo ynom ni, at genfigen y mae ei chwant&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Eithr y mae 'r Scrythur yn cynnic mwy o r&acirc;s, ac am hynny yn dywedyd: Duw &s;ydd yn gwrthwynebu 'r beilchion, ac yn rhoddi gr&acirc;s i'r rhai vfydd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ymo&s;tyngwch gan hynny i Dduw, gwrth|wynebwch ddiafol, ac efe a gilia oddi wrthych.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ne&s;&s;ewch at Dduw, ac efe a ne&s;&s;&acirc; attoch chwi, glanhewcheich dwylo chwi bechaduriaid, a phurwch eich calonnau, chwi a'r meddwl dau ddyblyg.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ymgo&s;pwch, a galerwch, ac &wcirc;ylwch, tro|er eich chwerthin yn alar, a'ch llawenydd yn dri|&s;twch.</P>
<P N="10"><HI>10</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Pet. 5.6.</NOTE> Ymddaro&s;tyngwch ger bron yr Argl|wydd, ac efe a'ch cyfyd i fynu.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Na ddywedwch yn erbyn eu gilydd, fy mrodyr, y n&ecirc;b a ddywedo yn erbyn ei frawd, a'r hwn a farno ei frawd, y mae efe yn dywedyd yn erbyn gyfraith, ac yn barnu 'r gyfraith, ac od wyt ti yn barnu 'r gyfraith, nid wyt ti yn gy|flawn-wr y gyfraith, eithr yn farn-wr.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Vn go&s;odwr cyfraith &s;ydd, yr hwn a ddi|chon gadw a cholli,<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 14.4.</NOTE> pwy ydwyt ti yr hwn wyt yn barnu ar arall&lpunctel;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Iddo yn awr, y rhai a ddywedwch, he|ddyw neu foru ni a awn i gyfryw ddinas, ac a ar|rho&s;wn yno flwyddyn: ac a farchnatawn, ac a e|nillwn.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> (Y rhai ni wyddoch beth a fydd y foru: canys beth ydyw eich enioes chwi&lpunctel; tarth yn wir ydyw yr hwn a ymddengys ychydig [am&s;er] ac wedi hynny a ddiflanna.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Yn lle hyn a ddylech ei ddywedyd:<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 4.19.</NOTE> os yr Arglwydd a'i mynn, ac os byddwn byw, ni a wnawn hynny, neu hynny.)</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eithr chwi yn awr ydych yn gorfoleddu yn eich gw&acirc;g-f&ocirc;&s;t: pob cyfryw orfoledd drwg yw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Am hynny y n&ecirc;b a &wcirc;yr wneuthur yn dda, ac ni's gwn&ecirc;l, mewn pechod y mae.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Bygwth y mae efe y cyfoethogion anwir, 7 cyng|hori ammynedd, 12 a gochelud tyngu, 16 bod iddynt gyfaddef eu beiau iw gilydd, a gweddio tros eu gilydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">IDdo yn awr, chwi gyfoethogion wylwch, ac vdwch am eich trueni a dd&ecirc;l arnoch.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Eich cyfoeth a bydrodd, a'ch gwi&s;coedd bwyd pr&ycirc;fed ydynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Eich aur a'ch arian a r&ycirc;dodd, a'u rh&wcirc;d hwynt a fydd t&ycirc;&s;t yn eich erbyn [chwi,] ac a y&s;&s;a eich cnawd fel t&acirc;n: ca&s;cla&s;och dry&s;&s;or yn y dy|ddiau diweddaf.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Wele, y mae cy flog y gweith-w&ycirc;r y rhai a feda&s;ant eich meu&s;ydd (yr hwn a attalia&s;och trwy dwyll) yn llefain: a llef y rhai a feda&s;ant, a ddaethant i glu&s;tiau Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Moethus fuoch ar y ddaiar, a thrythyll, meithrin eich calonnau a wnaethoch, megis mewn dydd lladdedigaeth.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Condenma&s;och, a lladda&s;och y cyfiawn yr hwn ni's gwrthwynebodd chwi.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Am hynny fy mrodyr, byddwch ymarhous hyd ddyfodiad yr Arglwydd, wele, y lla|fur-wr a ddi&s;gwil am werth-fawr ffrwyth y ddaiar yn dda ei amm&ycirc;nedd am dano, nes caffel
<PB REF="569">o honaw y glaw cynnar, a'r diweddar.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O blegit hynny byddwch chwithau hefyd yn dda eich amm&ycirc;nedd, a chadarnhewch eich calonnau, canys y mae dyfodiad yr Arglwydd yn ne&s;&s;au.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Na wnewch ddim tuchan yn erbyn eu gi|lydd fy-mrodyr, fel na'ch condemner chwi: wele y mae y barn-wr yn &s;efyll wrth y dr&wcirc;s.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Cymmerwch yn &s;iampl, fy-mrodyr, am oddef blinder, ac am hir ammynedd y prophwy|di, y rhai a lefara&s;ant yn enw'r Arglwydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Wele, dedwydd yr ydym yn adel y rhai a ymoddefant, chwi a glyw&s;och am ammynedd Iob, ac a wel&s;och y diwedd a wnaeth yr Arglw|ydd: o blegit tra-tho&s;turiol yw 'r Arglwydd, a thrugarog.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Eithr o flaen pob peth fy mrodyr,<NOTE N="*" PLACE="marg">Iath. 5.34.</NOTE> na thyngwch, nac i'r nef, nac i'r ddaiar, na llw a|rall: eithr bydded eich ie, yn &icirc;e, a'ch nag-&ecirc;, yn nag-&ecirc;, rhag &s;yrthio o honoch mewn barn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A oes n&ecirc;b yn eich plith mewn adfyd&lpunctel; gwedied: a oes n&ecirc;b yn e&s;mwyth arno&lpunctel; caned P&s;almau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A oes n&ecirc;b yn eich plith yn glaf? galwed am henaduriaid yr eglwys, a gweddiant hwy tro&s;to, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Mar. 6.13.</NOTE> eneiniant ef ag olew yn enw 'r Ar|glwydd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A gweddi 'r ffydd a iacha 'r claf, a'r Ar|glwydd a'i cyfyd ef: fynu: ac o gwnaeth efe bechodau, hwy a faddeuir iddo.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Cyfaddefwch eich beiau y naill i'r llall, a gweddiwch tros eu gilydd, fel eich iacheuir: canys llawer a ddichon gweddi 'r cyfiawn, os ffrwythlon fydd hi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bren. 17.1 Luc. 4.25.</NOTE> Elias d&ycirc;n ydoedd o'r vn &s;ut a ninneu, ac yn ei weddi y gofynnodd na bydde law, ac ni bu law dair blynedd a chwe-m&icirc;s.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> ac efe a weddiodd trachefn, ac fe a ro|ddes y nef y glaw, ac fe a ddug y ddaiar ei ffrwyth.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Fy mrodyr od<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 18.1.</NOTE> aeth neb o honoch ar gyfeilorn odddi wrch y gwirionedd, a throi a ryw vn ef,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Gwybydded efe am y n&ecirc;b a droes y pe|chadur rhag myned ar gyfeilorn oddiar y ffordd, ei fod efe yn cadw enaid rhag angeu, ac yn cy&s;|codi lluo&s;ogrwyod o bechodau.</P>
</DIV3>
<TRAILER>Terfyn Epystol Iacob.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="1 Peter" TYPE="book">
<HEAD>Yr Epy&s;tol cyntaf cyffredinol i Sanct PETR.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Dangos y mae efe mai trwy aml drugaredd Duw i'n detholwyd, ac i'n adgenhedlwyd i obaith bywiol, 7 a'r modd y treir ffydd, 10 nad yw 'r iechydwria|eth yng-Hri&s;t beth newydd, eithr peth wedi ei broph|wydo gynt, 13 y mae efe yn eu hannog hwy i ym|wreddiad duwiol, yn gymmeint a'u geni hwy yn awr o newydd gan air Duw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_PE TR Apo&s;tol Ie|&s;u Gri&s;t, at diei|thriaid y rhai &s;y ar wa&s;car rhyd Pon|tus, Galatia, Cap|padocia, A&s;ia, a Bi|thinia,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Y rhai a dde|tholwyd trwy rag|wybodaeth Duw y T&acirc;d i &s;ancteiddrwydd yr Y&s;pryd, trwy vfydd-dod a thaenelliad gwaed Ie&s;u Gri&s;t, gr&acirc;s i chwi a heddwch a amlhauer.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Bendigedic fyddo Duw a Th&acirc;d ein Har|glwydd Ie&s;u Gri&s;t, yr hwn o'i fawr drugaredd a'n ad-enillodd ni i obaith bywiol, trwy ail-gy|fodiad Ie&s;u Gri&s;t oddi wrth y meirw,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> I gael etifeddiaeth ddiddiwedd, a dilwgr, a diddiflannedig, yr hon a rodded i gadw yn y nef i chwi,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y rhai trwy allu Duw ydych gadwedig trwy ffydd i gael y diogelwch a ddarparwyd, iw arddangos yn yr am&s;er diweddaf:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yn yr hwn beth yr ydych yn llawenhau, cyd byddech ennyd bach (o bae raid) mewn tri|&s;twch, herwydd amryw brofedigaethau,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Fel y caffer profiad eich ffydd chwi, yr hwn &s;ydd werthfawru&s;ach n&acirc;'r aur colladwy (cyd profer ef trwy d&acirc;n) er mawl, ac anrhydedd, a go|goniant i chwi pan ymddango&s;o Ie&s;u Gri&s;t:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr hwn heb ei weled yr ydych yn ei garu, yn yr hwn, er nas gwelwch ef yr awr hon, yr y|dych er hynny yn credu, ac yn llawenhau &acirc; lla|wenydd anhraethadwy, a gogoneddus:</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Gan dderbyn terfyn eich ffydd [&s;ef] iechy|dwriaeth yr eneidiau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am yr hon iechydwriaeth yr ymofyn|nodd, ac y chwiliodd y prophwydi, y rhai a bro|phwyda&s;ant am y gr&acirc;s yr hwn [a ddeue] ichwi,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Gan chwilio pa bryd, neu pa ryw am&s;er y bydde i Y&s;pryd Cri&s;t yr hwn oedd ynddynt hwy yn te&s;tiolaethu yn y blaen, y&s;py&s;u y dioddefaint [a gaffe] Cri&s;t, a'r gogoniant au cyd ganlyne hwynt.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> I'r rhai y dango&s;wyd nad iddynt hwy, ei|thr i nyni y gwa&s;anaethe y pethau a fynegwyd i chwi, trwy y rhai a bregetha&s;ant i chwi yr E|fengyl trwy 'r Y&s;pryd gl&acirc;n, yr hwn a ddanfo|ned o'r nefoedd, ae ar y rhai y mae yr angelion yn chwennych cael edrych.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O blegit hyn gwregy&s;wch lwynau-eich meddwl: byddwch &s;obr: a gobeithiwch yn ber|ffaith
<PB N="543" REF="569" MS="y">ar y gr&acirc;s a dducpwyd attoch, trwy ym|ddango&s;iad Ie&s;u Gri&s;t,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Megis pla~t vfydd, y rhai ni chyd-ymgy|ffelybwch eich hunain &acirc; h&ecirc;n drachwantau eich anwybodaeth.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Eithr megis y mae y neb a'ch galwodd chwi yn &s;anctaidd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 1.75.</NOTE> byddwch chwithau hefyd &s;anctaidd ym mh&ocirc;b ymwreddiad,</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Am hynny yr &s;crifennir,<NOTE N="*" PLACE="marg">Lefit, 11.44.</NOTE> byddwch &s;anc|taidd, canys &s;anctaidd ydwyfi.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac os gelwch ef yn D&acirc;d, yr hwn<NOTE N="*" PLACE="marg">Deut 10.17. rhuf. 2.11. gal 2.6</NOTE> heb dderbyn &wcirc;yneb neb a farna ar &ocirc;l gweithred pawb, ymddygwch tros am&s;er eich pre&s;wylfod [ymma] mewn ofn,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gan &wcirc;ybod nad &acirc; phethau llygredig [megis] arian neu aur i'ch prynwyd oddi wrth eich ofer ymwreddiad, yr hon a gaw&s;och o dra|ddodiadau y tadau:</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Eithr &acirc;<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 6.20. &amp; 7.23. heb 9.14. 1. ioa. 1.7. gwele. 1.5.</NOTE> gwerthfawr waed Cri&s;t, megis oen difrycheulyd, dihalogedig.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 16.25. ephe. 3.9. col. 2.26. 2 tim. 1.19. tit. 2.2,</NOTE> hwn a ddarparwyd yn y blaen cyn go&s;od &s;ylfaenau 'r b&ycirc;d, eithr a y&s;py&s;wyd yn yr am&s;er diweddaf er eich mwyn chwi,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Y rhai ydych trwyddo ef yn credu i Dduw, yr hwn ai cyfodes ef oddi wrth y meirw, ac a roddes iddo ef ogoniant, fel y bydde eich ffydd chwi a'ch gobaith ar Dduw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A chwi wedi puro eich eneidiau gan v|fyddhau i'r gwirionedd trwy 'r Y&s;pryd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Rom. 12.10. cphe&s;. 4.3.</NOTE> mewn cariad brawdol diledrith, cerwch bawb ei gilydd &acirc; chalon b&ucirc;r yn rymmus,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Chwi a aned o newydd, nid o had mar|wol, eithr anfarwol trwy air Duw, yr hwn &s;ydd yn byw, ac yn parhau yn dragywydd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;dr. 40.6. eccle&s;. 14.18. iac. 1.10.</NOTE> Canys pob cnawd fel y gla&s;-welltyn yw, a phob rhyfyg dyn fel blodeun y gla&s;-wellt: gwywo a wna 'r gla&s;-wellt, a'r blodeun a &s;yrth i lawr.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Eithr gair yr Arglwydd a erys yn dra|gywydd, a hwn ydyw y gair a bregethwyd i chwi.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Eu hannog y mae efe i roddi heibio hob camwedd, 4 Gan ddangos mai Cri&s;t yw 'r &s;ail y maent yn adai|lad arno. 9 Rhagorfraint y Cri&s;tianogion. 11 Y mae efe yn attolwg iddynt ymgadw oddi wrth chwa~|tau cnawdol. 13 Vfyddhau 'r llywiawdwyr. 18 Y mae yn dangos pa fodd y dyle 'r gwa&s;anaeth-ddyni|on ymddwyn wrth eu perchen. 20 Gan annog i ddioddef yn ol &s;iampl Cri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">OHerwydd hyn rhoddwch heibio<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 6.4. eph. 4.22. col. 3.18. heb. 12.1.</NOTE> b&ocirc;b dry|gioni, a ph&ocirc;b twyll, a ph&ocirc;b rhagrith, a che~|figen, a ph&ocirc;b enllibiad,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel rhai bychain newydd eni byddwch a|wyddus i ddidwyll laeth y gair, fel y galloch trwy hwnnw gynnyddu,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Os profa&s;och chwi fod yr Arglwydd yn dirion,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> At yr hwn yr ydych yn dyfod, megis at faen byw anghymmeradwy gan ddynion, eithr gan Dduw etholedig a gwerth-fawr.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A chwithau hefyd megis main bywiol, a adeiladwyd yn d&ycirc; y&s;prydol, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Gwele. 1.8.</NOTE> yn offeiriadaeth &s;anctaidd i offrymmu aberthau y &s;prydol cym|meradwy gan Dduw trwy Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Am hynny y cynhwy&s;ir yn yr &s;crythur: wele,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 28.16. rhuf 9.33.</NOTE> yr wyf yn rhoddi yn Sion &s;ylfaen ar|bennic, etholedic, a gwerth-fawr: a'r n&ecirc;b a gre|do ynddo nis gwradwyddir ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O blegit hyn i chwi y rhai ydych yn credu vrddas yw: eithr i'r anufyddion y<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 118. math. 21.42. act. 4.12.</NOTE> maen a wr|thododd yr adeilad-w&ycirc;r hwn a wnaed yn hen y gongl,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yn faen tramgwydd, a chraig rhwy&s;tr i'r rhai &s;y yn tramgwyddo wrth y gair gan anu|fyddhau, i'r hwn beth yr ordeiniwyd hwyntwy.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eithr chwychwi<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 19.6.</NOTE> genhedloedd etholedic ydych, brenhinol offeiriadaeth, pobl &s;ydd yn briodoriaeth [i Dduw,] fel y gallech fynegu rhinweddau y n&ecirc;b a'ch galwodd o dy|wyllwch iw ryfedd oleuni ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y<NOTE N="*" PLACE="marg">O&s;e. 2.23. rhuf. 2.25.</NOTE> rhai gynt nid oeddech bobl, yn nawr <HI>ydych</HI> bobl i Dduw: y rhai gynt nid oedd i chwi drugaredd, yr awr hon a gaw&s;och drugaredd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fy annwylyd,<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol y trydydd Sul ar ol y Pa&s;c.</NOTE> yr wyf yn attolwg i chwi megis dieithriaid a phererimo~, ymgedweh oddi wrth drachwantau 'r cnawd, y rhai &s;y yn rhyfe|la yn erbyn y cnawd,</P>
<P N="12"><HI>12</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 13.14. gal. 5.17. 1. pet. 3.16.</NOTE> A bydded eich ymwreddiad yn hone&s;t ym my&s;c y cenhedloedd, fel y gallo y rhai &s;y yn eich gog&acirc;nu fel pe byddech ddrwg weithred|w&ycirc;r, o herwydd eich gweithredoedd da a we|lant, foliannu Duw yn y dydd yr ymweler ag hwynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 13.1.</NOTE> Ymddaro&s;tyngwch oblegit hyn i b&ocirc;b dynol ordinh&acirc;d er mwyn yr Arglwydd, ac i'r brenin fel i'r Goruchaf,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac i'r llywiawdw&ycirc;r fel i'r rhai trwyddo ef a ddanfonir, er dialedd i'r rhai drwg, ac er mawl i'r rhai da.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys felly y mae ewyllys Duw, fel y galloch trwy wneuthur yn dda o&s;tegu anwy|bodaeth dynion ffolion.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Megis yn rhyddion, ac nid fel rhai yn cymmeryd rydd-did yn lle cochl malis, eithr fel gwa&s;anaethw&ycirc;r Duw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Perchwch bawb:<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 12.10. 1. petr. 1.22.</NOTE> cerwch gymdeithas brawdol, ofnwch Dduw: anrhydeddwch y bre|nin. &lindx;</P>
<P N="18"><HI>18</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Eph. 6.5. col. 3.22.</NOTE> Gweinidogion, ymo&s;tyngwch mewn pob ofn i'ch mei&s;tred, nid yn vnic i'r rhai da cy|meithas, eithr i'r rhai anghyweithas hefyd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys hyn &s;ydd ra&s;ol,<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol yr ail Sul ar ol y Pa&s;c.</NOTE> os o herwydd cyd|wybod i Dduw y bydd i neb ddwyn cu&s;tydd, gan ddioddef yn ddiachos.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> O blegit pa gl&ocirc;d yw, er bod yn dda eich ammynedd pan gernodier chwi am eihc beiau&lpunctel; eithr pan wneloch dda, ac er hynny yn dda eich ammynedd yn goddef, hyn &s;ydd ra&s;ol ger bron Duw.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys i hyn y galwyd chwi: o blegit Cri&s;t hefyd a ddioddefodd tro&s;om ni, gan adel i ni &s;iampl, fel y gallech chwi ganlyn ei &ocirc;l ef.</P>
<PB REF="570">
<P N="22"><HI>22</HI> Yr<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a 51.9. 1. Ioa. 3.6.</NOTE> hwn ni wnaeth bechod, ac ni chaed twyll yn ei enau.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Yr hwn pan ddirmygwyd ef, ni ddirmy|godd eil-waith: pan ddioddefodd, ni fygythi|odd, eithr rhoddodd ar y n&ecirc;b &s;ydd yn barnu yn gyfiawn.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Yr<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 53.5. math. 8.17.</NOTE> hwn ei hun a dd&ucirc;g ein pechodau ni yn ei gorph ar y pren, fel y gallem ni wedi ein gwared oddi wrth bechod, fyw i gyfiawnder, trwy glei&s;iau yr hwn yr iachawyd chwi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Canys yr oeddech megis defaid yn my|ned ar gyfeilorn, eithr yn awr chwi a droe&s;och at Fugail, ac E&s;cob eich eneidiau. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Pa wedd y dyle fod ymwreddiad gwragedd iw gwyr a'u gwi&s;cad. 7 Dyled gwyr iw gwragedd. 8 Y mae efe yn annog pawb i vndeb a chariad. 14 Ac yn ymar|hous i ddioddef adfyd, with &s;iampl Cri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FEl hynny hefyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Col. 3 18. eph. 5.22.</NOTE> bydded y gwragedd o&s;t|yngedig iw gw&ycirc;r priod, fel y galler os by|dde rhai yn anufydd i'r gair, trwy ymwreddiad y gwragedd eu hennill hwynt heb y gair,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Pan welant eich ymwreddiad diwair, gyd ag ofn.</P>
<P N="3"><HI>3</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1 Tim. 2.9.</NOTE> Trw&s;iad y rhai bydded nid oddi allan, megis o blethiadau gwallt, ac amgylch o&s;odiad aur, neu wi&s;cad dillad [gwychion,]</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Eithr bydded dirgel dd&ycirc;n y galon mewn anllygredigaeth y&s;pryd addfwyn, a llonydd, yr hwn &s;ydd ger bron Duw yn werth-fawr.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys felly gynt yr ymdrw&s;&s;ie 'r gwra|gedd &s;anctaidd, y rhai oeddynt yn gobeithio ar Dduw, yn ddaro&s;tyngedig iw gw&ycirc;r priod.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Megis yr vfyddh&acirc;odd<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen 18.12.</NOTE> Sara i Abraham, gan ei alw ef yn arglwydd: merched yr hon fyddwch chwi, o wneuthur yn dda, heb arnoch ofn dim dychryn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 7 3.</NOTE> Chwithau y gw&ycirc;r, cydgyfanneddwch ag hwynt fel y gwedde i rai g&wcirc;ybodol, gan ro|ddi anrhydedd i'r wraig, megis i'r lle&s;tr gwan|naf, fel rhai &s;y gyd-etifeddion gr&acirc;s y bywyd, rhag rhwy&s;tro eich gweddiau chwi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI>&rindx; Am ben hyn byddwch bawb o'r vn me|ddwl yn cydoddef pawb gyd &acirc;'i gilydd:<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol y v. Sul ar ol y Drindod.</NOTE> cerrwch fel brodyr, [byddwch] yn drugarog, [bydd|wch] yn &s;wynaidd,</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Dihar. 17.11. &amp; 20.22. math. 5.39. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">om. 12.17. 1. the&s;&s;. 5.15.</NOTE> Nid yn talu drwg am ddrwg, neu ddir|myg am ddirmyg: eithr yng-wrthwyneb, ben|dithiwch, gan &wcirc;ybod eich galw i hyn, &s;ef i etife|ddu y fendith.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 34.13.</NOTE> y neb a ewylly&s;io hoffi bywyd, a gweled dyddiau da, attalied ei dafod oddi wrth ddrwg, a'i wefu&s;au rhag adrodd twyll.</P>
<P N="11"><HI>11</HI><NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&s;a. 1, 16.</NOTE> Gocheled y drwg, a gwnaed y da: cei|&s;ied heddwch, a dilyned ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Canys y mae llygaid yr Arglwydd ar y rhai cyfiawn, a'i glu&s;tiau ef tu ag at eu gweddi hwynt: ac y mae wyneb yr Arglwydd yn er|byn y rhai a wn&ecirc;lo ddrwg.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A phwy a'ch dryga chwi os byddwch yn dilyn yr [hyn &s;ydd] dda&lpunctel;</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eithr<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 5.10.</NOTE> o bydd i chwi ddioddef o herwydd cyfiawnder, dedwydd ydych: ond am eu bra|wychiad hwynt, nac<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 8.12.</NOTE> ofnwch, ac na chynhyr|fwch rhag eu hofn hwynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Eithr &s;ancteiddiwch yr Arglwydd Dduw yn eich calonnau: a byddwch barod bob am&s;er i atteb i bawb a ofynno i chwi re&s;wm am y gobaith &s;ydd ynoch, &lindx;</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A hynny trwy fwyneidd-dra a pharch, a chennych gydwybod dda, fel yn y peth yr enlli|biant chwi megis drwg-weithredw&ycirc;r, y cywily|ddio y rhai ydynt yn beio ar eich ymwreddiad chwi yng-Hri&s;t.</P>
<P N="17"><HI>17</HI>&rindx; Canys gwell ydyw (os ewyllys Duw ai mynn) i chwi ddioddef yn gwneuthur daioni,<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol nos Pa&s;c.</NOTE> nag yn gwneuthur drygioni.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gan<NOTE N="*" PLACE="marg">Rom. 5.6. heb. 9.15.</NOTE> i Gri&s;t hefyd vn-waith ddioddef tros bechodau, y cyfiawn tros yr ang-hyfiawn, fel y galle ein dwyn ni at Dduw, yr hwn hefyd a laddwyd yn y cnawd, eithr a fywhawyd yn yr Y&s;pryd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Trwy 'r hwn yr aeth efe, ac a bregethodd i'r y&s;prydion yng-harchar,</P>
<P N="20"><HI>20</HI> y rhai oeodynt gynt yn anufyddion, pan vnwaith yr oedd hir ammynedd Duw yn di&s;|gwil<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 6.14. math 14.38.</NOTE> yn nyddiau Noe, pan ddarperit yr Arch: yn yr hon ychydigion, &s;ef, wyth enaid a achub|wyd yn y dwfr.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> I'r hwn y mae 'r &s;iampl yr hwn &s;ydd yn awr yn ein hachub ni, &s;ef y bedydd, yn atteb (nid trwy yr hwn y tynnir i ffordd fudreddi yr corph, eithr trwy 'r hwn y gwna cydwybod dda ymofyn &acirc; Duw) trwy gyfodedigaeth Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Yr hwn &s;ydd ar dde hau-law Dduw, we|di myned i'r nef, a'r angelio~ a'r awdurdodau, a'r galluoedd wedi ymddaro&s;twng iddo ef.&lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Cynghor i ymado &acirc; phechod, ac na threuliom mwy o am&s;er mewn camwedd 7 I fod yn &s;obr, ac yn hy|waith i weddio, 8 I garu ei gilydd. 12 I ddioddef trallod, 15 I ymogelyd rhag bod i neb ddioddef fel dryg-ddyn, 16 Eithr fel Cri&s;tion.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AM hynny an ddioddef o Gri&s;t tro&s;om ni yn y cnawd, chwithau hefyd arfogwch eich hunain &acirc;r vn rhyw feddwl, &s;ef peidio o hwn a ddioddefodd yn y cnawd &acirc; phechod.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel na byddo iddo o hyn allan (tros yr hyn &s;ydd yng-weddill o'r am&s;er y cnawd) fyw ar &ocirc;l trachwantau dynnion, eithr ar &ocirc;l ewyllys Duw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Ephe&s;. 4.2.</NOTE> digon yw i ni dreulio o honom yr am&s;er a aeth heibio o'r enioes, ar &ocirc;l trachwa~t y cenhedloedd, gan rodio mewn trythyllwch, trachwantau, meddwdod, glothineb, ym&ycirc;fed, a ffiaidd eulyn-addoliad.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> O achos pa ham y mae yn ddieithr gan|ddynt, na byddech yn cyd-r&ecirc;deg gyd &acirc; hwynt, i'r vn rhyw ormod rhy&s;edd, gan [eich] goga|nu chwi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Y rhai y bydd rhaid iddynt roddi cyfrif i'r n&ecirc;b &s;ydd barod i farnu y byw a'r meirw.</P>
<PB N="544" REF="570">
<P N="6"><HI>6</HI> Canys er mwyn hynny y pregethwyd yr Efengyl i'r meirw hefyd, fel y condemnid hw|ynt, o rann dynion yn y cnawd, eithr y gallent fyw o tann Duw yn yr y&s;pryd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> &rindx; Diwedd p&ocirc;b peth &s;ydd yn ne&s;au:<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol y Sul ar &ocirc;l y derchafel.</NOTE> am hynny byddwch &s;obr, a gwiliadwrus i weddio.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ym mlaen pob peth bydded cariad twy|mn yn eich plith:<NOTE N="*" PLACE="marg">Dihar. 10.12.</NOTE> canys cariad a guddia li|aws o bechodau.</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 12.13. heb. 13.2.</NOTE> Byddwch leteugar bawb iw gilydd yn ddirwgnach.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pawb<NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 12.6. phil. 2.14.</NOTE> megis ac y cafodd rodd bydded iddo gyfrannu &acirc;'i gilydd, fel daionus orchwyl|w&ycirc;r amryw r&acirc;s Duw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Os dywed neb, [dywedd] megis gair Duw, os gweini a wna neb, [gwnaed] hynny megis o'r gallu y mae Duw yn ei roddi, fel y molianner Duw ym mh&ocirc;b peth trwy Ie&s;u Gri&s;t, i'r hwn y mae gogoniant, ac arglwyddi|aeth yn oes oe&s;oedd. Amen. &lindx;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Oh rai annwyl, na fydded dieithr gen|nwch y prawf &s;ydd arnoch trwy d&acirc;n, yr hwn a wnei er profedigaeth i chwi, fel pe digwydde iwch ryw beth dieithr:</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Eithr llawenhewch, gan eich bod chwi yn gyfrannog o ddioddefaint Cri&s;t, fel y gall|och pan eglurer ei ogoniant ef, fod yn llawen, ac yn hyfryd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Os<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 5.10.</NOTE> dirmygir chwi er mwyn enw Cri&s;t, dedwydd ydych, canys Y&s;pryd y gogoniant, ac Y&s;pryd Duw a orphywys arnoch: yr hwn ar eu rhan hwynt a geblir, ac ar eich rhan chwi a foliennir.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Eithr na fydded i neb o honoch oddef, fel llofrudd, neu leidr, neu drwy ddrwg-weithre|dwr, neu fel vn a fyddo yn ymmyryd &acirc; materi|on rhai eraill:</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eithr os fel Cri&s;tion, na fydded gywi|lydd ganddo, eithr molianned Dduw yn hynny o ran.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys yr am&s;er a ddaeth y bydd rhaid i'r farn ddechreu ar d&ycirc; Dduw: ac os ydyw yn gyntaf yn dechreu arnom ni, pa ryw ddiwedd [a fydd] i'r rhai ni chredant Efengyl Dduw&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Dihar. 2.21.</NOTE> os prin y bydd y cyfiawn gadwedig pa le yr ymddengys yr anwir a'r pechadur&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac am hynny y rhai &s;y yn goddef ar &ocirc;l ewyllys Duw, ymroant eu heneidiau trwy w|neuthur yn dda, megis i'r creawdydd ffyddlon.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Dyl&ecirc;d y bugelydd eglwy&s;ic yw porthi defaid Cri&s;t, a pha obr a g&acirc;nt os gwn&acirc;nt hynny yn ddiwyd. 5 Cyng|hori y mae y rhai ieuaingc i ymddaro&s;twng i'r hena|fiaid. 8 Bod yn &s;obr, a gwilied i allu o honynt wrth|ladd y gelyn.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YR henaduriaid y rhai &s;y yn eich plith, yr at|tolygaf finne yr hwn [wyf] hefyd henadur a th&ycirc;&s;t dioddefiadau Cri&s;t, a chyfrannog hefyd o'r gogoniant a eglurir rhag llaw,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Porthwch braidd Duw yr hwn &s;ydd tann eich llaw, ac ymgeleddwch hwynt nid trwy gymmell, eithr yn ewylly&s;car, nid er chwant budr-elw, eithr o barodrwydd meddwl:</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Nid fel rhai a fynnant fod yn arglwyddi ar etifeddiaeth [Dduw,] eithr fel y galloch fod yn &s;iampl i'r praidd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A phan ymddango&s;o y Pen bugail, cewch anllygradwy goron y gogoniant.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr vn ffunyd yr ieuaingc byddwch o&s;tyn|gedic i'r henuriaid &rindx; a<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Epi&s;tol y trydydd Sul ar ol y Drin|dod. <HI>Iaco. 4.6.</HI></NOTE> chyd-ymo&s;tyngwch bawb iw gilydd: ac ymdrw&s;iwch oddifewn ag vfydd-dra meddwl, canys Duw a wrthladd y beilchion, ac a r&ycirc;dd r&acirc;s i'r rhai vfydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ymo&s;tyng wch o achos hyn tann alluog law Dduw, fely gallo eich derchafu pan dd&ecirc;l am&s;er.</P>
<P N="7"><HI>7</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 55.23. doeth. 12.13. math. 6.25. luc. 12.22. luc. 22 31.</NOTE> Bwriwch gwbl o'ch gofal arno ef: ca|nys y mae efe yn gofalu tro&s;och,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Byddwch &s;obr, a gwiliwch, canys eich gwrthwyneb-wr diafol &s;ydd megis llew rhuad|wy yn rhodio oddi amgylch, gan gei&s;io y n&ecirc;b a allo ei lyngen.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr hwn, gwrthwynebwch yn gadarn yn y ffydd, gan &wcirc;ybod fod yn cyflawni yr vn rhyw ddioddefaint yn eich brodyr, y rhai ydynt yn y hyd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A Duw [awdur] pob gr&acirc;s, yr hwn a'n galwodd ni iw dragywyddol ogoniant trwy Ie&s;u Gri&s;t, wedi i chwi oddef ychydig, a'ch cryfh&acirc;o, ac a'ch &s;iccrh&acirc;o.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Iddo ef y byddo gogoniant ac emerodra|eth yn oes oe&s;oedd. Amen. &lindx;</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gyd &acirc; Sylfanus brawd ffyddlon i chwi, i'm t&ycirc;bi, yr &s;criefnnais ar ychydig, gan eich cynghori, a the&s;tiolaethu, mai gwir r&acirc;s Duw ydyw hwn yr ydych yn &s;efyll ynddo.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y mae 'r [eglwys] yr hon &s;ydd yn Ba|bylon yn gyd-etholedig &acirc; chwi yn eich annerch a Marcus fy m&acirc;b i.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Anherchwch bawb ei gilydd &acirc; chu&s;an cariad,<NOTE PLACE="marg">Ruf. 16.16. 2. cor. 16.20. 2. cor. 13.12.</NOTE> tangneddyf i chwi oll y rhai ydych yng-Hri&s;t Ie&s;u, Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 N="2 Peter" TYPE="book">
<PB REF="571">
<HEAD>Yr ail Epi&s;tol cyffredinol o eiddo PETR Apo&s;tol.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yn gymmeint a darfod i feddiant Duw roddi iddynt bob peth yn perthyn i fuchedd, y mae efe yn eu han|nog i ffoi rhag llygredigaeth chwantau y byd. 10 Ac i wneuthur eu galwedigaeth yn ddiogel trwy weith|redoedd da, a ffrwythau ffydd. 14 Y mae efe yn co|ffau am ei farwolaeth ei hun, 17 Gan y&s;py&s;u bod yr Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t yn wir Fab Duw, megis ac y gwel&s;e efe ei hun ar y mynydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_SYmon Petr gwa&s;ana|ethwr, ac Apo&s;tl Ie&s;u Gri&s;t, i'r rhai a freinia|&s;ant gyffelyb werthfa|wr ffydd a ninnau, trwy gyfiawnder ein Duw a'n achubwr Ie&s;u Gri&s;t</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gr&acirc;s i chwi, a thangneddyf a amlhaer, trwy adnabyddiaeth Duw, ac Ie&s;u ein Harglwydd,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Megis y rhoddes ei dduwiol allu ef i ni b&ocirc;b peth a berthynant i fywyd, a duwioldeb, trwy ei adnabyddiaeth ef yr hwn a'n galwodd ni i ogoniant a rhinwedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Gan hyn [&s;ef] rhoddi i ni addewidion rha|gor-fawr [a] gwerth fawr, fel y gallech trwy y rhai hynny fod yn gyfrannogion o dduwiol anian, wedi diangc o'r llwgr yr hwn &s;ydd yn y byd trwy drachwant.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac am hyn rhoddwch gwbl o'ch diwydrw|ydd, cy&s;&s;ylltwch yng-h&ycirc;d &acirc;'ch ffydd rinwedd ac yng-hyd, &acirc; rhinwedd g&wcirc;ybodaeth:</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yng-h&ycirc;d &acirc; gwybodaeth, gymmedrol|der, ac yng-hyd &acirc; chymmedrolder, ammy|nedd, ac yng-hyd ag ammynedd duwioldeb,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac yng-h&ycirc;d a duwioldeb, caredigrwydd brawdol: ac yng-h&ycirc;d &acirc; charedigrwyod braw|dol, cariad.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Canys os byddwch &acirc;'r pethau hyn cen|nych, ac yn aml hwynt, peri a wn&acirc;nt na boch na &s;egur na diffrwyth yng-wybodaeth ein Hargl|wydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> O blegit y n&ecirc;b ni byddo y rhai hyn gan|ddo, dall ydyw, ac ni wel ddim o bell, yn goll|wng tros gof ei lanhau o'i h&ecirc;n bechodau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Am hynny, fy-mrodyr byddwch yn fwy diwyd i wneuthur eich galwedigaeth a'ch eth|oledigaeth yn &s;iccr: canys o gwnewch chwi hyn ni lithrwch chwi byth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys felly y trefnir i chwi fforddiad yn helaeth i dragywyddol deyrnas ein Harglwydd a'n Achubwr Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny nid e&s;ceulu&s;afi eich coffhau chwi byth am y pethau hyn, er eich bod chwi yn gyfarwydd, ac yn &s;iccr yn y gwirionedd pre|&s;ennol.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Canys yr ydwyf yn tybied fod yn iawn i mi, tra fyddwyf yn y tabernacl hwn, eich cy|ffroi gan ddwyn ar g&ocirc;f i chwi,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gan wybod fod yn gyfagos yr am&s;er y rhoddaf heibio y tabernacl hwn,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 21.17.</NOTE> megis ac y dango&s;es ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t i mi.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Diwyd fyddaf hefyd ar allu o honoch wneuthur coffa am y pethau hyn, wedi fy yma|dawiad i.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys nid<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 1.17.</NOTE> chwedlau dichellgar a gan|lynha&s;om ni, pan oeddem yn mynegi i chwi rinwedd, a dyfodiad ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t, eithr &acirc;'n llygaid y gwel&s;om ei fawredd ef:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys efe a dderbynia&s;e gan Dduw T&acirc;d, anrhydedd a gogoniant, pan ddaeth cy|fryw l&ecirc;f atto oddi wrth y dirfawr ogoniant,<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 17.5.</NOTE> Hwn yw 'r annwyl F&acirc;b maufi, yn yr hwn i'm boddlonir.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r llef hon a glyw&s;om ni pan ddaeth o'r n&ecirc;f, a ni gyd ag ef yn y mynydd &s;anctaidd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yr ydym ni hefyd &acirc; gair cadarnaf y prophwydi cennym, i'r hwn da y gweithiwch, o ddarbod am dano, megis am oleuni yn llewyr|chu mewn lle tywyll, hyd oni wawrio 'r dydd, ac oni chodo 'r &s;eren-ddydd yn eich calonnau.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Os<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Timor. 3.16.</NOTE> gwybyddwch chwi hynny yn gyn|taf, nad oes vn brophwydoliaeth yn yr Scryth|ur o briod awenydd [dyn.]</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys nid trwy ewyllys d&ycirc;n y daeth gynt brophwydoliaeth: eithr dynnion &s;anctaidd Duw a ddyweda&s;ant megis y cynhyrfwyd gan yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Prophwydo y mae efe o ddy&s;cawd-wyr gauog, a dangos en poenedigaeth hwy.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">EIthr bu gau brophwydi ym mhlith y bobl, fel y bydd yn eich plith chwithau athrawon ffeil&s;ion, y rhai yn ddirgel a ddygant i mewn here&s;ioedd dini&s;triol, a [hynny] gan wadu yr Ar|glwydd yr hwn a'u prynodd hwynt, a chan dyn|nu arnynt eu hunain ebrwydd ddini&s;tr.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A llawer a ganlynant eu de&s;truw hwynt, trwy 'r rhai y ceblir ffordd y gwirionedd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A thrwy gribddeiliaeth wrth eiriau dychy|mygus y marchnattant chwi, barnedig aeth y rhai er y&s;talm nid yw yn &s;egur, a'u collediga|eth hwy nid yw yn cy&s;cu.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys onid<NOTE N="*" PLACE="marg">Iob. 4.18. iud. 6.</NOTE> arbedodd Duw 'r angelion, y rhai a becha&s;ent, eithr eu taflu i wared i vffern, a'u rhoddi mewn cadwynau tywyllwch, iw ca|dw i ddamnedigaeth:</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac nid arbedodd yr h&ecirc;n f&ycirc;d,<NOTE PLACE="marg">Gen. 7.2.</NOTE> eithr Noe yr
<PB N="545" REF="571">wythfed, pregeth-wr cyfiawnder, a waredodd efe, ac a ddug y diluw ar f&ycirc;d yr anwiriaid,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac a<NOTE N="*" PLACE="marg">Gene. 19.13.</NOTE> droes ddina&s;oedd Sodoma a Go|morha yn lludw, a'u dymchwelodd, ac a'u cyfr|gollodd hwnt, ac a'u gwnaeth hwynt yn &s;i|ampl i'r rhai rhag-llaw a fucheddent yn annu|wiol,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac a achubodd Lot gyfiawn yr hwn oedd mewn gofid trwy aniwair ymwreddiad yr an|wiriaid.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> (Canys ag efe yn gyfiawn, ac yn trigo yn eu my&s;c hwynt, yn gweld, ac yn clywed, y|doedd yn poeni ei enaid cyfiawn o ddydd i ddydd, trwy eu anghyfreithlon weithredoedd hwynt)</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr Arlgwydd a fedr achub y gwirioniaid oddi wrth brofedigaeth, a chadw y rhai ang|hyfiawn i ddydd y farn iw poeni.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac yn bennaf y rhai &s;y yn rhodio ar &ocirc;l y cnawd, mewn trachwant afl&acirc;n, ac yn diy&s;tyru awdurdod, ac hwynt yn rhyfygus, ac yn gyn|dyn, nid ydynt yn ar&s;wydo cablu y rhai anrhy|deddus.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Lle nid yw yr angelion y rhai &s;y fwy mewn cadernid a gallu, yn rhoddi dirmygus farn yn eu herbyn hwynt ger bron yr Arglw|ydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Eithr y rhai hyn megis anifeiliaid, an|rhe&s;ymmol anianol, y rhai a wnaed iw dal a'u difetha, yn cablu y pethau ni &wcirc;yddant oddi wr|thynt, a ddifethir trwy eu llygredigaeth eu hu|nain.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y rhai a dderbyniant gyflog angyfiawn|der fel y rhai &s;y yn cyfrif yn lle gwynfyd gael byw mewn moethe tros am&s;er: brychau yd|ynt, a thary&s;clynau yn ymddigrifo yn eu twyll, gan gyd-wl&ecirc;dda gyd &acirc; chwi,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A llygaid ganddynt yn llawn godineb ni's gallant chwaith beidio &acirc; phechod, yn abw|ydo eneidiau anwadal, a chanddynt galon we|di ymgynnefino &acirc; chubydd-dra, plant y fell|dith,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Y rhai wedi ymadael &acirc;'r ffordd iawn, a aethant ar gyrwydr, gan ganlyn ffordd Baalam [mab] Bozor, yr hwn a garodd obr anghyfi|awnder.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Eithr ef a geryddwyd am ei gamwedd, canys<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 22.23. iud. 11.</NOTE> a&s;&s;yn fud arferol &acirc;'r iau gan ddywedyd &acirc; llef ddynol, a waharddodd ynfydrwydd y pro|phwyd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Iud. 22.</NOTE> Y rhai hyn, ffynhonau ydynt heb ddwfr, niwlennau a chwale 'r dyme&s;tl, i ba rai y mae niwl tywyllwch yng-hadw yn dragy|wydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys gan ddywedyd chwyddedig eiri|au gorwagedd trwy drachwantau a thrythyll|wch y cnawd, y maent yn abwydo y rhai a ym|droe&s;ent mewn cyrwydr,</P>
<P N="19"><HI>19</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 8.34. ruf. 6.20.</NOTE> Gan addo iddynt rydd-did, ac hwynt eu hunain yn wa&s;anaeth-w&ycirc;r llwgr: canys gan bwy bynnag y gorchfyger n&ecirc;b, efe 'a aeth yn &wcirc;r caeth i hwnnw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> O blegit<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 12.45. heb. 6.4.</NOTE> os wedi eu diangc oddi wrth halogedigrwydd y b&ycirc;d, trwy adnabyddiaeth yr Arglwydd a'r Achubwr Ie&s;u Gri&s;t, y ceffir hwynt eil-waith wedi ymrwy&s;tro &acirc;'r vn pethau, ac wedi eu gorchfygu, diwedd y rhai hynny a aeth yn waeth n&acirc;'u dechreuad:</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Canys gwell fua&s;e iddynt na &wcirc;yba&s;&s;ent ffordd y cyfiawnder, nag wedi ei gwybod, cilio oddi wrth y gorchymyn &s;anctaidd a rodded idd|ynt.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Eithr iddynt hwy y digwydd yr hyn [a ddywed] y wir ddihareb, y c&icirc; a ymchwelodd at ei chwdiad ei hun, a'r hwch wedi ei golchi iw ymdreiglfa yn y dom.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae efe yn dangos &s;celerder y rhai &s;y yn gwatwar addewidion Duw. 7 A'r modd y diweddir y byd. 16 A phwy &s;ydd yn cam arfer yr &s;crythurau. 18 Gan roddi mawr ddiolch i Gri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YR ail epi&s;tol hwn yr ydwyf yn awr yn ei &s;crifennu attoch fy annwylyd, yn yr hwn yr ydwyf yn dadebru eich meddwl puraidd trwy adgoffau [i chwi,]</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Fel y byddo cofus gennych y geiriau a ragddywedodd y prophwydi &s;anctaidd, a'n gor|chymyn ninnau y rhai ydym Apo&s;tolion yr Arglwydd a'n Achubwr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yn gyntaf dehellwch hyn,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Timoth 4.1. 2. timoth. 2.1. iud. 18.</NOTE> y daw yn dyddiau diweddaf watwar-w&ycirc;r, y rhai a rodi|ant ar &ocirc;l eu trachwantau eu hunain,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac a ddywedant, pa le y mae addewid ei ddyfodiad ef&lpunctel; canys er pan fu farw y tadau pob peth &s;ydd yn parhau yn yr vn modd, o ddechre|uad y creaduriaeth.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys hyn o'u bodd ni's g&wcirc;yddant, fod y nefoedd er y&s;talm b&ycirc;d trwy air Duw, a'r ddai|ar ar hefyd &s;ydd o'r dwfr, ac yn y d&wcirc;fr.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O herwydd pa ham y b&ycirc;d yr hwn a ydo|edd y pryd hynny a gollwyd trwy ddwfr diluw.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Eithr y nefoedd a'r ddaiar &s;y yr awr hon, trwy yr vn gair a roddwyd i gadw i d&acirc;n erbyn dydd farn, a de&s;truw yr anwir ddynion.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Fy annwylyd, na fydded yr vn peth hyn yn ddirgel i chwi:<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 94.4.</NOTE> fod vn dydd gyd &acirc;'r Ar|glwydd megis m&icirc;l o flynyddoedd, a m&icirc;l o fly|nyddoedd megis vn dydd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Nid ydyw'r Arglwydd yn oedi ei adde|wid (megis y tybia rhai am oed,) eithr ymar|hous ydyw efe tu ag attom ni, ac<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezech. 18 32. &amp; 33.11. 1. the&s;&s;. 2.4. gwele. 3.3. &amp; 16.15.</NOTE> ni fyn efe f&ocirc;d neb yn golledig, ond dyfod o bawb i edifeir|wch.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Eithr dydd yr Arglwydd a ddaw megis lleidr y n&ocirc;s, yn yr hwn y nefoedd a &acirc;nt heibio mewn trw&s;t, a'r defnyddiau yn w&icirc;r o wr&ecirc;s a dodant, a'r ddaiar a'r gwaith a fyddo ynddi a lo&s;cir.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A chan f&ocirc;d yn rhaid i hyn eu g&ycirc;d ym|ollwng, pa ryw fath ddynion a ddylech chwi f&ocirc;d mewn &s;anctaidd ymwreddiad a duwiol|deb&lpunctel;</P>
<PB REF="572">
<P N="12"><HI>12</HI> Yn di&s;gwil, ac yn bry&s;&s;io at ddyfodiad dydd Duw, yn yr hwn y lly&s;c y nefoedd, ac yr ymollwng: a'r defnyddiau gan wr&ecirc;s a doddant.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Eithr yr ydym ni yn di&s;gwil am<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ay. 65.17. &amp; 69.22. gweled. 21.1.</NOTE> nefo|edd newydd, a daiar newydd, ar &ocirc;l ei addewid ef, yn y rhai y cyfannedda cyfiawnder.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Am hynny fy annwylyd, gan eich b&ocirc;d yn gwilied am gyfryw bethau, rhoddwch eich bryd ar allu o honaw ef eich cael yn ddifrychau, ac yn ddilwgr mewn tangnheddyf.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac am<NOTE N="*" PLACE="marg">Rom. 2.4.</NOTE> hir ammynedd ein Harglwydd, cyfrifwch mai iechyd yw, megis yr &s;crifennodd ein caredic frawd Paul attoch chwi yn &ocirc;l y doe|thineb a rodded iddo ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Megis yr hwn &s;ydd yn &s;&ocirc;n ym mh&ocirc;b e|pi&s;tol am y fath hyn: ym my&s;c y rhai y mae rhyw bethau anhawdd eu deall, y rhai a &wcirc;yra y &s;aul &s;ydd anny&s;cedig, ac anwadal, fel yr &s;cry|thurau eraill er de&s;truw iddynt eu hunain.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Chwy-chwi am hynny fy a~nwylyd, gan eich b&ocirc;d yn gwybod y pethau hyn ym mlaen llaw, gochelwch rhag eich tynnu chwithau he|fyd ar gyrwydr yr anwiriaid, a chwympo oddi wrth eich &s;icrwydd eich hunain.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Eithr cynnyddwch mewn gr&acirc;s, ac adna|byddiaeth ein Harglwydd a'n Ceidwad Ie&s;u Gri&s;t: i'r hwn y byddo gogoniant yr awr hon, ac yn dragywyddol byth. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 N="1 John" TYPE="book">
<HEAD>Yr Epi&s;tol cyntaf cyffredinol i Ioan Apo&s;tol.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 Te&s;tiolaeth wir am dragywyddol air Duw. 7 Bod gwaed Cri&s;t yn gl&acirc;nhau oddi wrth bechod. 10 Ac nad oes neb heb pechod.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; _YR hyn oedd o'r dechreuad, yr hyn a glyw&s;om,<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol ar ddigwyl Ioan Efangylwr.</NOTE> yr hyn a wel|&s;om &acirc;'n llygaid, yr hyn a edry|cha&s;om arno, ac a deimlodd ein dwylo o air y bywyd,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> (Canys y bywyd a ym|ddango&s;odd, a gwel&s;om, ac yr ydym yn te&s;tiola|thu, ac yn dangos i chwi y bywyd tragywydd|ol, yr hwn oedd gyd &acirc;'r T&acirc;d, ac a ymddango|&s;odd i ni,)</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yr hyn [meddaf] a wel&s;om, ac a glyw|&s;om yr ydym yn ei fynegu i chwi, fel y byddo i chwithau hefyd gymdeithas gyd &acirc; ni, ac fel y byddo ein cymdeithas ni hefyd gyd &acirc;'r T&acirc;d a'i F&acirc;b Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r pethau hyn yr ydym yn eu &s;crifennu attoch fel y byddo eich llawenydd yn gyflawn.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Hyn yw 'r genadwri a glyw&s;om ganddo ef, ac yr ydym yn ei adrodd i chwi, mai<NOTE N="*" PLACE="marg">1. lo. 1.12.</NOTE> goleuni yw Duw, ac nad oes ynddo ddim tywyllwch.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Os dywedwn fod i ni gymdeithas ag ef, a rhodio yn y tywyllwch, celwyddog ydym, ac nid ydym ar y gw&icirc;r.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Eithr os rhodiwn yn y goleuni, megis y mae efe yn y goleuni, y mae i ni gymdeithas &acirc;'i gilydd, a<NOTE N="*" PLACE="marg">I leb. 9.28., 1. pet. 1.19. gwele. 1.5.</NOTE> gwaed Ie&s;u Gri&s;t ei Fab ef &s;ydd yn ein glanhau oddi wrth bob pechod.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Os<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Bre. 8.46. 2. chron. 6.36. dihar. 20.9.</NOTE> dywedwn nad oes ynom bechod, yr ydym yn ein twyllo ein hunain, ar gwirionedd nid yw ynom.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Os cyfaddefwn ein pechodau, ffyddlon yw efe, a chyfiawn, fel y maddeuo i ni ein pechodau, ac ein gl&acirc;nh&acirc;o ni oddi wrth bob anwiredd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Os dywedwn na phecha&s;om, yr ydym yn ei wneuthur ef yn gelwyddog, a'i air nid yw ynom. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae yn dangos fod Cri&s;t yn eiriolwr tro&s;om ni, 10 Fod yn rhaid i ni ddilyn cariad perffaith, 18 A go|chelyd rhag ang-hri&s;t.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">FY mhlant bychain y pethau hyn yr wyf yu eu &s;criefnnu attoch, fel n~a phechoch: ac o phecha neb y mae i ni eiriolwr gyd a'r T&acirc;d, Ie|&s;u Gri&s;t y cyfiawn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe yw 'r iawn tros ein pechodau: ac nid tros yr eiddom ni yn vnic, eithr tros becho|dau yr holl f&ycirc;d.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac wrth hyn y gwyddom yr adwaenom ef, os cadwn ni ei orchymynnion ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Yr hwn a ddywed, mi ai hadwen ef, ac ni cheidw ei orchymynnion, celwyddog yw, a'r gwirionedd nid yw ynddo.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Eithr yr hwn a geidw ei air ef, yn w&icirc;r yn hwnnw y mae cariad Duw yn berffaith: wrth hyn y gwyddom ein bod ynddo ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr hwn a ddywed ei fod yn aros ynddo ef, a dd&ycirc;le felly rodio megis y rhodiodd yntef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Frodyr nid wyf yn &s;crifennu gorchymyn newydd attoch, eithr gorchymyn h&ecirc;n yr hwn a fu i chwi o'r dechreuad: yr h&ecirc;n orchymyn yw 'r gair, yr hwn a glyw&s;och o'r dechreuad.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Trachefn gorchymyn newydd yr wyf yn ei &s;crifennu attoch, yr hwn &s;ydd wir ynddo ef, ac ynoch chwithau [hefyd:] canys y ty wyllwch a aeth heibio, a'r gwir oleuni &s;ydd yr awr hon yn tywynnu.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Yr hwn a ddywed ei f&ocirc;d yn y goleuni, ac yn ca&s;au ei frawd, yn y tywyllwch y mae hyd y pryd hyn.</P>
<P N="10"><HI>10</HI><NOTE PLACE="marg">Pen. 3.14.</NOTE> Yr hwn a g&acirc;r ei frawd &s;ydd yn aros yn
<PB N="546" REF="572">y goleuni, ac nid oes rhwy&s;tr ynddo.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Eithr hwn a ga&s;&acirc;o ei frawd, yn y tywyll|wch y mae, ac yn y tywyllwch y mae yn rhodio, ac ni &wcirc;yr i ba le y mae yn myned, am ddarfod i'r tywyllwch ddallu ei lygaid.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ha blant bychain, yr wyf yn &s;crifennu at|toch o blegit maddeu i chwi eich pechodau er mwyn ei enw ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Scrifennu yr wyf attoch dadau, am i chwi adnabod yr hwn &s;ydd o'r dechreuad, &s;cri|fennu yr wyf atoch chwi w&ycirc;r ieuaingc, am ddarfod i chwi orchfygu y drwg.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Scrifennu yr wyf attoch chwi y rhai by|chain am i chwi adnabod y Tad, &s;crifennais at|toch chwi dadau, gan i chwi adnabod yr hwn &s;ydd o'r dechreuad: &s;crifennais attoch chwi w&ycirc;r ieuaingc am eich bod yn gedyrn, a bod gair Duw yn aros ynoch, a gorchfygu o honoch y drwg.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Na cherwch y byd na'r pethau &s;y yn y byd, o ch&acirc;r neb y byd, nid yw cariad y Tad yn|ddo ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Canys beth bynnag &s;ydd yn y byd [me|gis] chwant y cnawd, a chwant y llygaid, a bal|chder y bywyd, nid yw o'r T&acirc;d, eithr o'r byd y mae.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r byd a'i chwant &s;ydd yn myned heibio, a'r hwn a wna ewyllys Duw a erys yn dragy|wydd.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ha blant bychain yr am&s;er diweddaf y|dyw, a megis y clyw&s;och y deue anghri&s;t, felly yr awr hon y mae anghri&s;tiau lawer: wrth yr hyn y g&wcirc;yddom mai 'r am&s;er diweddaf ydyw.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Oddi wrthym ni yr aethant hwy allan, eithr nid oeddent o honom ni: canys pe bua&s;ent o honom ni, arho&s;a&s;e~t gyd &acirc; ni, eithr [hyn a ddar|fu] fel yr eglurid nad ydynt oll o honom ni.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Eithr y mae i chwi ennaint oddi wrth yr hwn [&s;ydd] &s;anctaidd, a [chwi] a &wcirc;yddoch bob peth.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Nid &s;crifennais attoch, o blegit na &wcirc;y|ddoch y gwirionedd: eithr am i chwi ei wybod, ac am nad oes dim celwydd o'r gwirionedd.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Pwy yw 'r celwyddog, onid yr hwn a w&acirc;do, mai Ie&s;u yw 'r Cri&s;t&lpunctel; hwn yw 'r ang|hri&s;t y rhwn a w&acirc;d y Tad a'r Mab.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Pwy bynnac a w&acirc;do y Mab, nid yw y Tad gan hwnnw ychwaith.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Arho&s;ed gan hynny ynoch chwi yr hyn a glyw&s;och o'r dechreuad: od erys ynoch yr hyn a glyw&s;och o'r dechreuad, chwithau hefyd a ar|ho&s;wch yn y Mab, ac yn y Tad.</P>
<P N="25"><HI>25</HI> A hwn yw 'r addewid, a addawedd efe i ni, [&s;ef] bywyd tragywyddol.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Y pethau hyn a &s;crifennais attoch o her|wydd y rhai &s;y i'ch twyllo.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Eithr yr ennaint a dderbynia&s;och ganddo ef &s;ydd yn aros ynoch, ac nid rhaid i chwi fod neb i'ch dy&s;cu, ond fel eich dy&s;co yr ennaint hwnnw am bob peth: ac y mae yn gywir, ac nid yw yn gelwyddog, ac megis eich dy&s;codd yr a|rho&s;wch ynddo.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Ac yr awr hon blant bychain arho&s;wch ynddo, fel pan ymddango&s;o efe, y byddo hyder genym, ac na chywilyddiom ger ei fron ef, yn ei ddyfodiad.</P>
<P N="29"><HI>29</HI> Os gwyddoch ei fod ef yn gyfiawn, gwy|byddwch mai pwy bynnag a wna gyfiawnder a aned o honaw ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>4 Dirfawr gariad Duw arnom, 7 a pha fodd y dy|lem ninnau garu eu gilydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWelwch pa gariad a roes y Tad arnom, fel i'n gelwid yn feibion Duw: o blegit hyn nid edwyn y byd chwi gan nad adnabu efe ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Oh annwylyd yr awr hon yr ydym yn feibi|on Duw, eithr nid ymddango&s;odd etto pa beth a fyddwn, eithr g&wcirc;yddom pan ymddango&s;o, y byddwn gyffelyb iddo ef: canys gwelwn ef me|gis ag y mae.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A phob vn &s;ydd ganddo y gobaith hyn yn|ddo, a'i, purha ei hun, megis y mae yntef yn bur.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pwy bynnac a wna bechod, y mae efe he|fyd yn gwneuthur anghyfraith:<NOTE PLACE="marg">E&s;ai. 53.6. 1. Pet. 2.22</NOTE> canys anghy|fraith yw pechod.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A gwyddoch ymddangos o honaw ef er* deleu ein pechodau ni, ac ynddo [ef] nid oes pe|chod.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Pwy bynnag &s;ydd yn aros ynddo [ef] ni phecha: pwy bynnag a becha ni welodd [ddim] o honaw ef, ac ni's adnabu ef.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Oh blant bychain na thwylled neb chwi:<NOTE PLACE="marg">Ioan. 8.44.</NOTE> yr hwn &s;ydd yn gwneuthur cyfiawnder &s;ydd gyfiawn, megis y mae yntef yn gyfiawn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr hwn a* wna bechod o ddiafol y mae, canys y mae diafol yn pechu o'r dechreu: er [mwyn] hyn yr ymddango&s;odd Mab Duw fel y datode weithredoedd diafol.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pob vn a aned o Dduw ni phecha: canys ei h&acirc;d ef &s;ydd yn aros ynddo, ac ni all efe bechu, am ei eni ef o Dduw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yn hyn yr adweinir plant Duw, a phlant diafol: pwy bynnac nid yw yn gwneuthur cyfi|awnder, nid iw o Dduw, na'i hwn ni charo ei frawd.<NOTE PLACE="marg">Ioan. 13.34.</NOTE></P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys hyn yw 'r genadwri a glyw&s;och o'r dechreuad, bod i ni<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 4.8.</NOTE> garu ei gilydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Nid fel<NOTE N="*" PLACE="marg">Yr Epy&s;tol yr ail Sul ar &ocirc;l y Drindod.</NOTE> Cain [yr hwn] oedd o'r drwg, ac a laddodd ei frawd: ac am ba beth y lladdodd efe ef&lpunctel; am fod ei weithredoedd ef yn ddrwg, a rhai ei frawd yn dda.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> &rindx; Na ryfeddwch fy mrodyr er ca&s;au o'r byd chwi.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Nyni a &wcirc;yddom ddarfod eil &s;ymmudo o farwolaeth i fywyd, gan ein bod yn caru y bro|dyr:<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 2.10. Leuit. 19.17.</NOTE> yr hwn ni tharo [ei] frawd &s;ydd yn aros ym marwolaeth.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pwy bynnac a ga&s;&acirc;o ei frawd lleiddiad d&ycirc;n yw:<NOTE PLACE="marg">Ioan. 15.13. Ephe&s;. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> a gloyddoch nad oes i vn lleiddiad d&ycirc;n fywyd tragywyddol yn aros ynddo.</P>
<P N="16"><HI>16</HI>* Yn hyn yr adnabuom gariad, gan iddo
<PB REF="573">ef roddi ei enioes dro&s;om ni,<NOTE PLACE="marg">Luc. 3.11.</NOTE> a ninnau a ddylem roddi ein henioes tros ein brodyr.</P>
<P N="17"><HI>17</HI>* A phwy bynnac &s;ydd ganddo olud y byd hwn, ac a w&ecirc;l ei frawd mewn ei&s;ieu, ac a geidw ei do&s;turi oddi wrtho, pa fodd y mae cariad Duw yn aros ynddo&lpunctel;</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Fy mhlant bychain na charwn ar air, nac ar dafod [yn vnic,] eithr mewn gweithred a gwirionedd.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac wrth hynny y g&wcirc;yddom ein bod o'r gwirionedd, ac y bydd i m ger ei fron ef ddioge|lu ein calonnau.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Os ein calonnau a'n condemna, mwy yw Duw n&acirc;'n calonnau, ac efe a &wcirc;yr bob peth.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Oh rai annwyl, os ein calon ni'n con|demna, y mae i ni hyder ar Dduw.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 5.14. Math. 21.2. Ion. 15.7.</NOTE> pha beth bynnag a ofynnom, [nyni a'i] derbynniwn ganddo, gan i ni gadw ei or|chymynnion, a gwneuthur y pethau &s;y fodlon yn ei olwg ef.</P>
<P N="23"><HI>23</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ion 5.24.</NOTE> Hwn gan hynny yw ei orchymyn ef, fod i ni gredu yn enw ei Fab Ie&s;u Gri&s;t, a cha|ru eu gilydd, fel y rhoes efe orchymyn i ni.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Canys yr hwn a geidw ei orchymynnion ef,<NOTE PLACE="marg">Ion. 13.34.</NOTE> a drig ynddo ef, ac efe a drig ynddo yntef: ac wrth hyn y gwyddom ei fod ef yn aros y|nom, [&s;ef] o'r Y&s;pryd yr hwn a roddes efei ni.&lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Gwahaniaeth y&s;prydion, 2 pa fodd yr adweinir Y&s;pryd Duw rhag y&s;bryd cyfeiliorni, 7 am gariad Duw a'n cymydogion.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">OH rai annwyl na chredwch bob Y&s;pryd, eithr profwch yr y&s;prydion ai o Dduw y maent: canys gau brophwydi lawer a aethant allan i'r byd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Wrth hyn yr adwaenwch Y&s;pryd Duw: pob Y&s;pryd yn cyffe&s;&s;u dyfod o Ie&s;u Gri&s;t yng|hnawd, &s;ydd o Dduw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A phob Y&s;pryd ni chyffe&s;&s;a ddyfod Ie&s;u Gri&s;t yng-hnawd. nid yw o Dduw: eithr hwn yw [Y&s;pryd] anghri&s;t, am yr hwn y clyw&s;och y deue, ac y mae efe yr awr hon yn y byd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Oh blant bychain yr ydych chwi o Dduw, ac chwi a'u gorchfyga&s;och hwy: canys mwy yw 'r hwn &s;ydd ynoch chwi, n&acirc;'r hwn &s;ydd yn y dyd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Hwynt hwy o'r byd y maent, am hynny y llefarant am y byd, a'r byd a wrendu arnynt&lpunctel;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Nyni o Dduw yr ydym, yr hwn a<NOTE N="*" PLACE="marg">Ion. 8.47.</NOTE> edwyn Dduw &s;ydd yn ein gwrando ni: yr hwn nid yw o Dduw ni'n gwrendu ni, wrth hyn yr adwae|nom Y&s;pryd y gwirionedd, ac Y&s;pryd y cyfeliorni.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> &rindx; Oh annwylyd, carwn eu gilydd:<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol ar y Sul cyntaf ar &ocirc;ly Drindod.</NOTE> ca|nys cariad o Dduw y mae, a phob vn a g&acirc;r, o Dduw y ganed ef, ac efe a edwyn Dduw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yr hwn ni ch&acirc;r, nid edwyn Dduw: canys cariad yw Duw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Ion. 3.16.</NOTE> Yn hyn y mae cariad Duw yn ymddang|os arnom ni, gan i Dduw ddanfon ei vnic genhedledig Fab i'r byd, fel y byddom fyw trwyddo ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yn hyn y mae cariad, nid am [ddarfod] i ni garu Duw: eithr am iddo ef ein caru ni, ac anfon ei Fab [i fod] yn iawn dros ein pechodau.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Oh annwylyd, os felly y carodd Duw ni, ninnau a ddylem garu eu gilydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ni welodd neb Dduw er ioed:<NOTE PLACE="marg">Ion. 1.18. 1. Tim. 6.26.</NOTE> os car|wn ni eu gilydd y mae Duw yn trigo ynom, ac y mae ei gariad yn berffaith ynom.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Wrth hyn y gwyddom ein bod yn trigo ynddo [ef,] ac yntef ynom ninneu: gan [ddar|fod] iddo roddi i ni o'i Y&s;pryd [ef.]</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A ninnau a wel&s;om, ac a de&s;tiolaethwn [ddarfod] i'r T&acirc;d ddanfon y Mab [i fod] yn Ia|chawdr i'r byd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Pwy bynnag a gyffe&s;o fod Ie&s;u yn Fab Duw, ynddo ef y mae Duw yn trigo, ac yntef yn-Nuw.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A nyni a adnabuom, ac a greda&s;om y ca|riad yr hun &s;ydd gan Dduw ynom: Duw cari|ad yw, a'r hwn &s;ydd yn aros yng-hariad &s;ydd yn aros yn Nuw, a Duw ynddo yntef.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Yn hyn y cwplheir y cariad ynom, fel y byddo i ni hyder ddydd farn: canys fel y mae e|fe, felly yr ydym ninnau yn y byd hwn.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Nid oes ofn yng-hariad, eithr y mae per|ffaith gariad yn bwrw allan ofn: o blegit y mae i ofn boenedigaeth: a'r hwn a ofna, nid yw ber|ffaith mewn cariad.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yr ydym ni yn ei garu ef, am iddo ef ein caru ni yn gyntaf.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Os dywed neb yr wyf yn caru Duw, ac yntef yn ca&s;au ei frawd, celwyddog yw: canys pa fodd y gall efe yr hwn nid yw yn caru ei frawd a welodd, garu Duw yr hwn ni we|lodd&lpunctel;</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Ion. 13.34.</NOTE> gorchymyn hwn &s;ydd i ni ganddo ef, bod i'r hwn a garo Dduw, garu ei frawd he|fyd.&lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Am ffrwythau ffydd, 14 &s;wydd awdurdod a dyn dab Cri&s;t, 21 addy&s;c yn erbyn eulynnod.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">PWy bynnag &s;ydd yn credu mai Ie&s;u yw 'r Cri&s;t, o Dduw y ganed, a phob vn &s;ydd yn caru yr hwn a genhedlodd, fydd hefyd [yn caru] yr hwn a genhedlwyd o honaw.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yn hyn y g&wcirc;yddom y carwn blant Duw, pan ydym yn caru Duw, ac yn cadw ei orchy|mynnion.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys hyn yw cariad Duw, bod i ni gadw ei orchymynnion: a'i<NOTE N="*" PLACE="marg">Math. 11.30.</NOTE> orchymynnion nid y|dynt drymmion.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys &rindx; y mae pob vn a'r a aned o Dduw yn gorchfygu 'r byd a hon yw yr oruchafiaeth yr hon &s;ydd yn gorchfygu y byd, [&s;ef] ein ffydd ni.<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol y Sul cyntaf ar &ocirc;l y Pa&s;c.</NOTE></P>
<P N="5"><HI>5</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">1. Cor. 15.37.</NOTE> Pwy &s;ydd yn gorchfygu yr byd, onid yr hwn &s;ydd yn credu mai Ie&s;u yw Mab Duw?</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Hwn yw 'r Ie&s;u Gri&s;t a ddaeth trwy ddwfr a gwaed, nid trwy ddwfr yn vnic, onid
<PB N="547" REF="573">trwy ddwfr a gwaed: a'r Y&s;pryd yw 'r hwn &s;ydd yn te&s;tiolaethu: canys yr Y&s;pryd &s;ydd wirio|nedd.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys y mae tri yn te&s;tiolaethu yn y nef, y Tad, y Gair, a'r Y&s;pryd gl&acirc;n: a'r tri hyn vn ydynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac y mae tri yn te&s;tiolaethu ar y ddaiar, yr Y&s;pryd a'r dwfr a'r gwaed: a'r tri hyn yn vn y maent [yn cyduno.]</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Os te&s;tiolaeth dynnion a dderbyniwn y mae te&s;tiolaeth Duw yn fwy: canys hyn yw te&s;tiolaeth Duw, yr hon a de&s;tiolaethodd efe am ei Fab.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr hwn &s;ydd yn credu<NOTE N="*" PLACE="marg">Io. 3.36.</NOTE> ym Mab Duw y mae iddo y de&s;tiolaeth ynddo ei hun: hwn nid yw yn credu i Dduw, ai gwnaeth ef yn gelwy|ddog, gan na chredodd y de&s;tiolaeth yr hon a de|&s;tiolaethodd Duw am ei Fab.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A hon yw 'r de&s;tiolaeth, roddio Dduw i ni fywyd tragywyddol: a'r bywyd hwn &s;ydd yn ei Fab ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yr hwn y mae y Mab ganddo, y mae y bywyd ganddo: a'r hwn nid yw ganddo Fab Duw, nid oes ganddo fywyd. &lindx;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y pethau hyn a &s;crifennais attoch chwi y rhai ydych yn credu yn enw Mab Duw, fel y gwypoch fod i chwi fywyd tragywyddol, ac fel y credoch yn enw Mab Duw.</P>
<P N="14"><HI>14</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 3.22.</NOTE> A hyn yw 'r hyfder &s;ydd genym ynddo ef, canys o gofynnwn ddim yn &ocirc;l ei ewyllys ef, efe a'n gwrendu.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac os gwyddom ei fod ef yn ein gwran|do, pa [beth] bynnag a ofynnom, gwyddom fod i ni ein gofynniad a ofynnom iddo ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Os gw&ecirc;l neb ei frawd yn pechu pechod, [yr hwn] nid [yw] i farwolaeth, gofynned, ac efe a rydd iddo fywyd, &s;ef i'r rhai ni phechant i farwolaeth: y mae pechod i farwolaeth, nid wyf yn dywedyd y dylid gweddio tros hwnnw.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Pob anghyfiawnder &s;ydd bechod: ac y mae pechod [yr hwn] nid [yw] i farwolaeth.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Pwy bynnag a aned o Dduw, gwy|ddom nad yw yn pechu, eithr hwn a genhedl|wyd o Dduw a'i ceidw ei hun, a'r drwg ni chy|fwrdd ag ef.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Gwyddom ein bod o Dduw, ac y mae yr holl fyd yn gorwedd mewn drygioni.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ac [ni] a &wcirc;yddom<NOTE N="*" PLACE="marg">Luc. 24.45.</NOTE> ddyfod Mab Duw, ac efe a roes i ni feddwl i adnabod yr hwn &s;ydd gywir, ac yr ydym yn y cywir hwnnw [&s;ef] yn ei Fab ef, Ie&s;u Gri&s;t: yr hwn &s;ydd wir Dduw, a bywyd tragywyddol.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> [Fy] rhai bychain ymgedwch oddi wrth eulynnod. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 N="2 John" TYPE="book">
<HEAD>&leaf; Yr ail Epi&s;tol Ioan.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Y mae efe yn &s;crifennu at arglwyddes gan lawenychu am dduwioldeb ei phlant hi. 5 A'u hannog hwythau i ddilyn cariad, ac i ochelyd gau athrawon.</HEAD>
<P N="1">_YR henuriad at yr ethole|dig arglwyddes, a'i phla~t, y rhai &s;y hoff gennif yn y gwirionedd, ac nid myfi yn vnic, eithr y rhai oll a adnabuant y gwirionedd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Er mwyn y gwirio|nedd yr hwn &s;ydd yn aros ynom ni, ac a fydd gyd &acirc; ni yn dragywydd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Bydded gr&acirc;s gyd &acirc; chwi, trugaredd a thangnheddyf gan Dduw T&acirc;d, ac oddi wrth yr Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t Fab y T&acirc;d, gyd &acirc; gwi|rionedd, a chariad.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Llawen iawn oedd gennif gael o honof dy blant yn rhodio mewn gwirionedd, fel y der|hynnia&s;om orchymyn gan y T&acirc;d.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac yn awr yr wyf yn attolwg i ti, &ocirc; argl|wyddes, (nid fel vn yn &s;crifennu gorchymyn newydd i ti, eithr yr hwn oedd i ni o'r dechreu) bod i ni* garu eu gilydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A hwn yw 'r cariad, b&ocirc;d i ni rodio yn &ocirc;l ei orchymynnion ef, hwn yw 'r gorchymyn, b&ocirc;d i chwi fel y clyw&s;och o'r dechreu rodio ynddo.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys llawer o dwyllw&ycirc;r a ddaethant i mewn i'r b&ycirc;d, y rhai ni chyffe&s;ant ddyfod Ie&s;u Gri&s;t yn y cnawd: yr hwn &s;ydd gyfryw, twyll|wr yw, ac anghri&s;t.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Edrychwch arnoch eich hunain, na cho|llom y pethau a wnaethom, eithr fel y derbyni|om lawn wobr.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Pwy bynnag &s;ydd yn tro&s;&s;eddu, ac nid yw yn aros yn ny&s;ceidiaeth Cri&s;t, nid yw Duw ynddo: yr hwn &s;ydd yn aros yn ny&s;ceidiaeth Cri&s;t, y mae ynddo y T&acirc;d a'r M&acirc;b.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Os daw n&ecirc;b attoch ac heb ddwyn y ddy&s;|ceidieth hon,<NOTE N="*" PLACE="marg">Ruf. 16.17.</NOTE> na dderbynnwch ef i'r t&ycirc;, ac na chyferchwch ef:</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Canys y mae hwn ai cyfarcho yn gy|frannog o'i weithredoedd drwg ef. Er b&ocirc;d gen|nif lawer o bethau iw &s;crifennu attoch, er hyn|ny nid &s;crifennaf &acirc; phappyr ac ingc, eithr go|beithio 'r ydwyf ddyfod attoch, a llefaru enau yng-enau, fel y cyflawner ein llawenydd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y mae meibion dy etholedig chwaer 'th annerch. Amen.</P>
</DIV2>
<DIV2 N="3 John" TYPE="book">
<PB REF="574">
<HEAD>Y trydydd Epi&s;tol i Sanct Ioan.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Duwiol fuchedd Gaius. 9 Anglod Diotrephes. 12 A chlod Demetrius.</HEAD>
<P N="1">_YR henuriad at yr ann|wyl Gaius, yr hwn yr wyf yn ei garu mewn gwirionedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr annwyl, yr yd|wyf yn dymuno yn bennaf dy f&ocirc;d yn llwy|ddo, ac yn dda'r b&ycirc;d ar|nat, fel y mae dy enaid yn llwyddo.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys llawenychais yn fawr, pan ddaeth dy frodyr a the&s;tiolaethu am y gwirionedd &s;ydd ynot, fel yr ydwyt yn rhodio mewn gwirio|nedd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Nid oes gennif lawenydd mwy n&acirc; hyn [nid amgen,] clywed b&ocirc;d fy meibion yn rhodio mewn gwirionedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr annwyl, yr ydwyt yn gwneuthur yn ffyddlon yr hyn yr wyt yn ei wneuthur i'r bro|dyr, ac i e&s;troniaid,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y rhai a de&s;tiolaetha&s;ant am dy gariad ger bron ye eglwy&s;i, y rhai os hebryngi rhag|ddynt megis y gwedde o herwydd Duw, da y gwnei.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Canys er mwyn ei enw ef yr aethant alla~, heb gymmeryd dim gan y cenhedloedd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Nyni a ddyl&ecirc;m gan hynny dderbyn y cy|fryw rai, fel y byddom gynhorthwy-w&ycirc;r i'r gwirionedd.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Scrifennais at yr egl&wcirc;ys: eithr Dietre|phes yr hwn &s;ydd yn chwennych cael blaenori yn eu plith hwy, ni dderbyn ddim o honom.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O her wydd pa ham, os deuaf, mi a fyne|gaf ei weithredoedd y rhai y mae yn eu gwneu|thur, gan &s;iarad yn ein herbyn ni &acirc; geiriau dry|gionus: ac nid yn fodlon i hynny, hefyd nid yw efe ei hun yn derbyn y brodyr, eithr y mae yn gwahardd y rhai a ewylly&s;ient, ac yn eu gyrru o'r eglwys.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Fy annwylyd, na ddilyn yr hyn &s;ydd ddrwg, ond yr hyn &s;ydd dda: yr hwn &s;ydd yn gw|neuthur daioni o Dduw y mae: a'r hwn a wna ddrygioni, ni welodd Dduw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Y mae i Demetrius air da gan bawb, a chan y gwirionedd ei hunan: a nyni hefyd ein hunain ydym yn te&s;tiolaethu, a gwyddoch f&ocirc;d ein te&s;tiolaeth ni yn w&icirc;r.</P>
<P N="53"><HI>53</HI> Y mae i mi lawer o bethau iw &s;crifennu: eithr nid a phen ac ingc yr e&s;crifennaf i attat.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gobeithio yr yd wyf gael dy weled ar fyrder, ac y cawn ymddiddan enau yng-enau.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Tangnheddyf i ti, y mae y cyfeillion i'th annerch: annerch y cyfeillion wrth eu henwau.</P>
</DIV2>
<DIV2 N="Jude" TYPE="book">
<HEAD>Epi&s;tol cyffredinol Sanct IVDAS.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Y mae yn cynghori pawb i ymgadw oddi wrth y gau a|thrawon ga~ ddangos eu drwg cynneddfau a'u mawr ddialedd, ac yna yn annog i barhau yn y gwirionedd.</HEAD>
<P N="1">_IVdas gwa&s;anaeth|wr Ie&s;u Gri&s;t,<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol ar ddydd Symo~ ac Iudas.</NOTE> a brawd Iaco at y rhai a alwyd, ac a &s;ancteiddiwyd gan Dduw T&acirc;d, ac yd|ynt gadwedig i Ie|&s;u Gri&s;t:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Trugaredd i chwi, a thangneddyf, a chariad a luo&s;oger.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Fy annwylyd, pan roddais fyng-hwbl ddiwydrwydd ar &s;crifennu attoch, am yr iechyd|wriaeth gyffredinol, anghenrhaid oedd i mi &s;crife~nu attoch i'ch annog i ymdrech ym mhlaid y ffydd, yr hon a rodded vn-waith i'r &s;ainct.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Canys y mae rhyw ddynion wedi ymlu&s;|co i mewn, y rhai oeddynt gynt wedi eu rha|gordeinio i'r farnedigaeth hon: annuwolion yd|ynt, y rhai &s;y yn dymchwelyd gr&acirc;s Duw yn drythyllwch, ac yn<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Per. 2.1.</NOTE> gwadu Duw yr vnic Arg|glwydd, a'n Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ewylly&s;io gan hynny yr ydwyf eich coffa, yn gymmaint, ac i chwi vn-waith &wcirc;ybod hyn, pa wedd y bu i'r Arglwydd, wedi darfod iddo waredu y bobl allan o'r Aipht,<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 14.37.</NOTE> dde&s;truwio eil|waith y rhai ni chredent.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yr<NOTE N="*" PLACE="marg">2. Pet. 2.4.</NOTE> angelion hefyd y rhai ni chadwa&s;ant eu dechreuad eithr gadel eu trigfa eu hun, a gat|wodd efe mewn cadwynau tragywyddol i d&acirc;n tywyllwch, hyd farn y dydd mawr.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Megis<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 19.24.</NOTE> Sodoma, a Gomorha, a'r dina|&s;oedd o'u hamgylch, y rhai yn gyffelyd fodd ag hwynt a wnaethant odineb, ac a ddilyna&s;ant gnawd arall, a o&s;odwyd yn &s;iampl, gan ddio|ddef dialedd t&acirc;n tragywyddol.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Yn gyffelyb i hynn y mae y breuddwyd|w&ycirc;r hyn yn halogi'r cnawd, ac yn dirmygu llywodraeth, ac yn cablu y rhai &s;y mewn aw|durdod.&rindx;</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Eithr Mihangel yr arch-angel, pan ym|ry&s;onodd efe yn erbyn diafol, ac ymddadle am gorph Mo&s;es, ni feiddiodd feio arno &acirc; chablau, onid dywedyd, cerydded yr Arglwydd di.</P>
<PB N="548" REF="574">
<P N="10"><HI>10</HI> Eithr y rhai hyn a gablant y pethau ni <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"> pha beth bynnag a &wcirc;yddant yn na|<GAP DESC="illegible" EXTENT="6 letters"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">is anifeiliaid y rhai &s;y yn ddire&s;|<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"> pethau hynny y maent yn ymly|<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters"></P>
<P N="11"><HI>11</HI> <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">ae hwyntwy, canys cerdda&s;ant yn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> Cain, ac a'u ddifethwyd gan dwyll <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> Balaam, ac a'u cyfrgollwyd yng-wrth <GAP DESC="illegible" EXTENT="6 letters">ad<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"></NOTE> Core.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> rhai hyn ydynt frychau yn eich cari|<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="5 letters">oedd pan fyddant yn c&ycirc;d-wledda &acirc; <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> yn ddiofn, yn eu pe&s;ci eu hunain:<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"></NOTE> <GAP DESC="illegible" EXTENT="4 letters">au ydynt diddwfr, wedi eu cylch-ar|<GAP DESC="illegible" EXTENT="4 letters"> gan wyntoedd: prennau llygredic heb <GAP DESC="illegible" EXTENT="4 letters">yth, dwy waith yn feirw, ac wedi eu diwrei|<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">o.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Tonnau cynddeiriog y m&ocirc;r ydynt, yn ewynnu allan eu cywilydd eu hunain: &s;&ecirc;r gwi|biog, i'r rhai y cadwyd niwl y tywyllwch yn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ragywydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac Enoc hefyd y &s;eithfed o Adda, a bro|phwydodd am y cyfryw rai, gan ddywedyd:* wele, y mae'r Arglwydd yn dyfod gyd &acirc; myr|ddiwn o'i &s;einctiau,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> I roi barn yn erbyn pawb. ac i argywe|ddu 'r holl anuwolion yn eu plith hwynt am eu <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">oll annuwiol weithredoedd, y rhai a wnae|thant hwy yn annuwiol, ac am eu holl ymadro|ddion caled, y rhai a ddywede pechaduriaid an|nuwiol yn eu herbyn.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Y rhai hyn ydynt rwgnach-w&ycirc;r, ach|wynw&ycirc;r, [a] rhai yn cerdded yn&ocirc;l eu chwantau eu hunain:<NOTE N="*" PLACE="marg">P&s;al. 17.10.</NOTE> genau y rhai a ddywed falch be|thau: yn mawrygu [dynion] er mwyn budd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Eithr (oh rai annwyl) cofiwch y geiri|au a ragddywetpwyd gan Apo&s;tolion Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Gan iddynt ddywedyd wrthych, y bydde gwatworw&ycirc;r yn yr<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Tim. 1.4. 2. Tim. 3.1. 2. Pet. 2.3.</NOTE> am&s;er diweddaf, y rhai a gerddent yn &ocirc;l eu hannuwiol chwantau eu hu|nain.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Y rhai hyn ydynt yn ymnailltuo yn gnawdol, heb f&ocirc;d yr Y&s;pryd ganddynt.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Eithr chwy-chwi annwylyd, ymadeile|dwch yn eich &s;anteiddiaf ffydd, gan weddio yn yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Am ymgedwch yng-hariad Duw, gan edrych am drugaredd Ie&s;u Gri&s;t i fywyd tra|gywyddol.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> A thrugarhewch wrth rai, gan ymrafael farnu.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac eraill cedwch ag ofn, gan eu tynnu a|llan o'r t&acirc;n, gan ga&s;au y wi&s;c a halogwyd gan y cnawd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac i hwn a ddichon eich cadw yn ddi|gwymp, a'ch go&s;od yn ddifeius yng-&wcirc;ydd ei o|goniant trwy orfoledd,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Sef, i Dduw yr vnic ddoeth, ein Ia|chawdur [y byddo] gogoniant, a mawredd, ac arglwyddiaeth, a me ddiant, yr awr hon, ac yn yr holl oe&s;oedd. <HI>Amen.</HI></P>
<TRAILER>Terfyn.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 N="Revelation (Apocalypse)" TYPE="book">
<HEAD>Gvveledigaeth Ioan y Difinydd.</HEAD>
<DIV3 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Achos y weledigaeth hon, 3 am y rhai a'i darlle|nant, 4 Ioan yn &s;crifennu at y &s;aith eglwys, 5 mawredd a &s;wydd Mab Duw, 20 gweledigaeth y canhwyll-brennau a'r &s;&ecirc;r.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">_GWELedigaeth Ie&s;u Gri&s;t, yr hon a roddes Duw iddo ef, i ddangos iw wa&s;anaeth-w&ycirc;r y pe|thau a orfydd yn fuan eu dyfod i ben, ac a ddanfo|fonodd, ac a ddango<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">odd efe trwy ei Angel iw wa&s;anaeth-wr Ioan:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Yr hwn a de&s;tiolaethodd am air Duw, ac am de&s;tiolaeth, Ie&s;u Gri&s;t, ac am b&ocirc;b p&ecirc;th a we|lodd efe.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Dedwydd yw 'r n&ecirc;b a ddarlleno, a'r rhai a wrandawant eiriau y brophwydoliaeth hon, ac a gadwant y pethau &s;y yn &s;crifennedig yn|ddi hi, canys y mae 'r am&s;er yn agos.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ioan at y &s;aith eglwys y rhai [ydynt] yn A&s;ia: Gr&acirc;s fyddo gyd &acirc; chwi, a heddwch oddi wrth yr hwn<NOTE N="*" PLACE="marg">Exod. 3.14.</NOTE> &s;ydd, yr hwn a fu, a'r hwn a fydd rhag-llaw, ac oddi wrth y &s;aith Y&s;pryd y rhai ydynt ger bron ei or&s;edd-faingc ef,</P>
<PB REF="575">
<P N="5"><HI>5</HI> Ac oddi wrth Ie&s;u Gri&s;t yr hwn &s;ydd d&s;t<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> 89.37.</NOTE> ffyddlon y<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word">. 15.20. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> 1.18.</NOTE> cyntaf-anedic o'r meirw, a thy|wy&s;og brenhinoedd y ddaiar, iddo ef yr hwn a'n carodd ni, ac a'n golchodd ni oddi wrth eini pe|chodau<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word">. 9.14. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> 1.19.</NOTE> yn ei waed ei hun,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac a'n gwnaeth ni yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Ioan. 1.9. Pet. 2.5.</NOTE> frenhinoedd, ac yn offeiriaid i Dduw ei D&acirc;d ef, iddo ef y byddo gogoniant, ac emherodraeth yn oes oe&s;oedd, Amen.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Wele, y mae efe yn dyfod gyd &acirc;'r<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;a. 3.14. Math. 24.30. Iud. 14.</NOTE> wy|brennau, a phob llygad a'i gwel ef, a'r rhai he|fyd a'i gwana&s;ant ef: ac wylofain a wna ger ei fron ef holl dylwythau y ddaiar, felly y mae, A|men.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Mi &wcirc;yf <HI>Alpha</HI> ac <HI>Omega,</HI> y dechreu a'r diwedd, m&ecirc;dd yr Arglwydd, yr hwn &s;ydd, a'r hwn fu, ac yr hwn a ddaw, [&s;ef] yr Holl-a|lluog.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Myfi Ioan eich brawd chwi, a'ch cydym|maith mewn cy&s;tudd, ac yn y deyrnas, ac mewn dioddefgarwch Ie&s;u Gri&s;t, oeddwn mewn y|nys a elwir Patmos am air Duw, ac am de&s;tio|laeth Ie&s;u Gri&s;t,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Yr oeddwn yn yr Y&s;pryd yn n&ycirc;dd yr Ar|glwydd, ac mi a glywais yn fy &ocirc;l lais vchel fel vdcorn</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yn dywedyd, mi &wcirc;yf <HI>Alpha</HI> ac <HI>Ome|ga,</HI> y cyntaf a'r diweddaf, a'r peth yr hwn &wcirc;yt ti yn ei weled, &s;crifenna mewn llyfr, a danfon i'r &s;aith eglwys y rhai &s;y yn A&s;ia, i Ephe&s;us, ac i Smyrna, ac i Pergamus, ac i Thyatira, ac i Sardis, ac i Philadelphia, ac i laodi|cia.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A mi a droais yn fy &ocirc;l i weled y llais a ddyweda&s;e wrthifi, a phan droais, mi a wel|wn &s;aith ganhwyll-bren o aur,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yng-hanol y &s;aith ganhwyll-bren aur vn yn debyg i Fab y d&ycirc;n, wedi ymwi&s;co &acirc;, gwi&s;c laes hyd ei draed, ac wedi gwi&s;co gwregys aur yng-hylch ei fronnau.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ei benn a'i walt oeddynt wynnion, fel gwl&acirc;n gwyn, ac fel eira, a'i lygaid oeddent fel fflam d&acirc;n.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'i draed oeddent fel pr&ecirc;s coeth, megis yn llo&s;ci mewn ffwrn, a'i lais fel &s;wn llawer o|ddyfroedd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac yr oedd yn ei law ddehau &s;aith &s;eren, o'i &ecirc;nau yr ydoedd cleddyf yn myned all an llym dau-finiog, a di&s;cleiriodd ei &wcirc;yneb ef fel yr haul yn ei nerth.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A phan welais ef, mi a &s;yrthiais wrth ei draed fel marw,<NOTE PLACE="marg">Dan. 10.9. E&s;ai. 41.4. &amp; 44.6.</NOTE> ac efe a roddodd ei law dde|hau arnaf, gan ddywedyd wrthif, nac ofna mi &wcirc;yf y cyntaf a'r diweddaf,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac yr &wcirc;yf yn fyw, ac a fum farw, ac we|le, yr &wcirc;yf yn fyw yn oes oe&s;oedd, Amen, ac y mae gennif agoriadau vffern, a marwola|eth.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Scrifenna y pethau a welai&s;t, a'r pethau ydynt, a'r pethau a orfydd f&ocirc;d rhag llaw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Dirgelwch y &s;aith &s;eren a <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"> llaw-ddehau, a'r &s;aith ganhwyll|<GAP DESC="illegible" EXTENT="4 letters"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"> hyn:] y &s;aith &s;eren, angelion y &s;ai<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span">dynt, a'r &s;aith ganhwyll-bren a wel|<GAP DESC="illegible" EXTENT="4 letters"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"> eglwys ydynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Y mae efe yn cyng-hori pedair eglwys i <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"> i barhau, i dioddef, ac i wellhau, trwy fygw<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span">widion.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">SCrifenna at angel eglwys Ephe&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"> y mae yr hwn &s;ydd yn dal y &s;aith <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"> ei law ddehau, ac &s;ydd yn rhodio <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"> nol y &s;aith ganhwyll-bren aur, yn ei d<GAP DESC="illegible" EXTENT="4 letters">|dyd:</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Mi a adwen dy weithredoedd, a'th b<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">|en, a'th ddioddefgarwch, ac na elli gyd-ddwy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> &acirc;'r rhai drwg, o phrofi o honot y rhai &s;y yn d<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">|wedyd eu b&ocirc;d yn Apo&s;tolion, ac nid ydynt, a t<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> a'u cefai&s;t hwynt yn gelwyddoc.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A thi a oddefai&s;t, ac yr &wcirc;yt yn oddefgar, a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> a gymmerai&s;t boen er mwyn fy enw i, ac ni ddeffygiai&s;t.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac er hynny, y mae gennif [beth] yn dy erbyn, am i ti ymadel &acirc;'th gariad cyntaf.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Meddylia am hynny o ba le y &s;yrthiai&s;t, a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> edifarh&acirc;, a gwna y gweithredoedd cyntaf, ac o|nid &ecirc;, mi a ddeuaf ar fr&ycirc;s yn dy erbyn, ac a &s;ym|mud af dy ganhwyll-bren allan o'i le, oni edifer|hei di.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ond hyn &s;ydd gennif, dy fot ti yn ca&s;&acirc;u gweithredoedd y Nicolaiaid, y rhai yr wyf i he|fyd yn eu ca&s;&acirc;u.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Y neb &s;ydd &acirc; chlu&s;t ganddo gwranda|wed, pa beth y mae yr Y&s;pryd yn ei ddywe|dyd wrth yr eglwy&s;i, i'r gorchfygwr y rhoddaf fwyta o bren y bywyd, yr hwn &s;ydd yng-hanol paradwys Dduw.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac &s;crifenna at Angel eglwys yr Smyr|niaid, hyn a ddywed yr hwn &s;ydd gyntaf a diweddaf, yr hwn a fu farw, ac &s;ydd yn fyw,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Mi a adwen dy weithredoedd, a'th gy|&s;tudd, a'th dlodi, (eithr yr &wcirc;yt yn gyfoethog) ac [mi a adwen] gabledd y rhai &s;y yn dywedyd eu bod yn Iddewon, ac nid ydynt, ond y maent yn Synagog Satan.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Nac ofna ddim o'r pethau a orfydd i ti eu goddef, wele, y cythrael a fwrw rai o honoch chwi i garchar, fel y gellir eich profi chwi: a chwi a gewch gy&s;tudd ddeng-nhiwrnod, bydd ffyddlon hyd farwolaeth, a mi a roddaf i ti goron y bywyd,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Y n&ecirc;b &s;ydd &acirc; chlu&s;t ganddo, gwranda|wed pa b&ecirc;th a ddywed yr Y&s;pryd wrth yr egl|wy&s;i, ni niweidir y gorchfyg&wcirc;r gan yr ail far|wolaeth.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac &s;crifenna at angel eglwys Perga|mus, hyn y mae efe yn ei ddywedyd yr hwn &s;ydd a'r cleddyf llym dau finiog ganddo.</P>
<PB N="549" REF="575">
<P N="13"><HI>13</HI> Mi a adwen dy weithredoedd, a'th drig-le [&s;ef] lle mae gor&s;eddfaingc Satan, a thi a ged|wai&s;t fy enwi, a'm ffydd i ni's gwedai&s;t, ie yn ydyddiau pan laddwyd fy ffyddlon ferthyr An|tipas yn eich plith chwi, lle y mae Satan yn trigo.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Eithr y mae gennif ychydig bethau yn dy erbyn, canys y mae yno gennit rai yn dal dy&s;c<NOTE N="*" PLACE="marg">Num. 23.14. hefyd. 25.1.</NOTE> Balam, yr hwn a ddy&s;codd i Balac fwrw rhwy&s;tr ger bron meibion I&s;rael, i beri iddynt fwytta o'r pethau a abertha&s;id i eulynnod, a go|dinebu,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Felly hefyd y mae gennit rai yn dal dy&s;c y Nicolaiaid, yr hyn b&ecirc;th yr wyfi yn ei ga|&s;au.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Edifarh&acirc;, ac os amgen, mi a ddeuaf attat ar frys, ac a ryfelaf yn eu herbyn hwynt &acirc; chle|ddyf fyng-enau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Y n&ecirc;b &s;ydd &acirc; chlu&s;t ganddo gwranda|wed pa b&ecirc;th a ddywed yr Y&s;pryd wrth yr egl|ywy&s;i, i hwn a orchfygo, mi a roddaf iddo ef fwytta o'r Manna, yr hwn &s;ydd guddiedic, ac mi a roddaf iddo ef gareg wen, ac yn y gareg he|nw newydd yn &s;crifennedic, yr hwn nid ed wyn n&ecirc;b, ond a'i derbynio,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Scrifenna hefyd at angel Eglwys Thy|atira, hyn y mae M&acirc;b Duw yn ei ddywedyd, yr hwn &s;ydd a'i lygaid fel fflam d&acirc;n, a'i draed, fel pr&ecirc;s coeth:</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Mi a adwen dy weithredoedd, a'th gari|ad, a'th wa&s;anaeth, a'th ff&ycirc;dd, a'th ddioddefga|rwch, a'th weithredoedd, a b&ocirc;d yr hyn diweddaf yn fwy n&acirc;'r cyntaf:</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Eithr y mae gennif ychydig bethau yn dy erbyn,<NOTE PLACE="marg">1. Bren. 16.13.</NOTE> a'm iti oddef y wraig honno Iezabel, yr hon &s;ydd yn ei galw ei hun yn brophwydes i ddy&s;cu, ac i dwyllo fyng-wa&s;anaethw&ycirc;r i odi|nebu, ac i fwytta bwydydd wedi eu haberthu i eulynnod,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A mi a roddais am&s;er iddi i edifarh&acirc;u am ei godineb, ac ni chymmerth hi edifeirwch.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Wele, mi ai bwriaf hi i wely, a'r &s;awl a wnant odineb gyd &acirc; hi i gy&s;tudd mawr, onid e|difarh&acirc;nt a'm eu gweithredoedd,</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac nu a laddaf ei phlant hi &acirc; marwolaeth,<NOTE PLACE="marg">1. Sam. 16.7. p&s;al. 7.10. iere. 11.20. hefyd. 17.10.</NOTE> a'r holl eglwy&s;i a gydnabyddant mai myfi &wcirc;yf yr hwn &s;ydd yn chwilio yr arennau, a'r calon|nau, ac mi a roddaf i b&ocirc;b vn o honoch yn &ocirc;l eich gweithredoedd.</P>
<P N="24"><HI>24</HI> Ac yr wyf yn dywedyd i chwi, ac i'r lleill yn Thyatira, pa &s;awl bynnac nid oes ganddynt y ddy&s;c hon, ac ni adnabuant ddyfn|der Satan, fel y dywedant) ni roddaf arnoch faich ar all,</P>
<P N="25"><HI>25</HI> Ond y p&ecirc;th &s;ydd gennwch eu&s;us, deli|wch yn dda hyd oni ddelwyf.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> Canys yr vn a orfyddo, ac a gadwo fyng|weithredoedd hyd y diwedd, mi a roddaf iddo ef, awdurdod ar genhedloedd, ac efe a'u bugeilia hwynt &acirc; gwialen haiarn,<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 2.9.</NOTE> a hwynt a ddryllir fel lle&s;tri pridd.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac yn y m&ocirc;dd y derbynniais ga~ fy Nh&acirc;d, felly y rhoddaf fi iddo ef y &s;eren foreu.</P>
<P N="28"><HI>28</HI> Y neb &s;ydd &acirc; chl&ucirc;&s;t ganddo, gwranda|wed pa b&ecirc;th a ddywed yr Y&s;pryd wrth yr egl|wy&s;i.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae efe yn annog yr eglwy&s;i a'u gweinidigion i wir broffe&s;u ffydd, ac i wilio. 12 Gan wneuthur addewi|dion i'r rhai a barh&acirc;nt.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">SCrifenna hefyd at angel yr eglwys yr hon &s;ydd yn Sardis, hyn a ddyweodd yr hwn &s;ydd a &s;aith Y&s;pryd Duw ganddo, ac a'r &s;aith &s;eren, mi a adwen dy weithredoedd, ca|nys y mae enw i ti dy f&ocirc;d yn fyw, ond yr &wcirc;yt yn farw,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Deffro, a chadarnh&acirc; y lleill, y rhai ydynt yn barod i feirw, canys ni chefais i dy weithre|doedd yn gyflawn ger bron Duw.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Am hynny cofia pa b&ecirc;th a dderbynniai&s;t, ac a glywai&s;t, a dal yn &s;iccr, ac edifarh&acirc; am hyn|ny oni wili, mi a ddeuaf attat fel lleidr, ac ni chei &wcirc;ybod pa awr y deuaf attat,</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Eithr y mae gennit ychydig o henwau et|to yn Sardis, y rhai ni haloga&s;ant eu dillad, a'r rhai hynny a rodiant gyd &acirc; mi mewn dillad gwynion, canys teilwng ydynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Yr hwn a orfyddo, a ddilladir mewn di|llad gwynion, ac ni ddeleuaf ei henw ef allan o lyfr y bywyd, ond mi a gyffe&s;af ei henw ef ger bron fy Nh&acirc;d, a cher bron ei angelion.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Y n&ecirc;b &s;ydd &acirc; chlu&s;t ganddo, gwranda|wed, pa b&ecirc;th a ddywed yr Y&s;pryd wrth yr egl|wy&s;i.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Scrifenna hefyd at angel yr eglwys yr ho~ &s;ydd yn Philadelphia,<NOTE PLACE="marg">E&s;a 22.22. iob. 22.14.</NOTE> hyn a ddywed yr hwn &s;ydd &s;anctaidd a chywir, yr hwn y mae ganddo agoriad Dafydd, yr hwn a egyr, ac ni chaea n&ecirc;b, ac a gaea, ac ni egyr n&ecirc;b,</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Mi a adwen dy weithredoedd, wele, mi a roddais ger dy fron ddrws agored, ac ni ddichon n&ecirc;b ei gaeu, canys y mae gennit ychydig nerth, a thi a gedwai&s;t fyng-air, ac ni wedai&s;t fy henw.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Wele, mi a wnaf iddynt hwy o Syna|gog Satan, y rhai a'u galwant eu h&ycirc;n yn I|ddewon, ac nid ydynt, ond y maent yn gelwy|ddog, wele meddaf, mi a wnaf iddynt ddyfod, ac anrhyd&ecirc;ddu ger bron dy draed, a chydn&acirc;bod fy m&ocirc;d i yn dy g&acirc;ru di,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> O achos i ti gadw gair &s;y nioddefga|rwch i, am hynny mi a'th gadwaf di oddi wrth awr y brofedigaeth, yr hon a ddaw ar yr h&ocirc;ll f&ycirc;d, iw profi hwynt y rhai ydynt yn trigo ar y ddaiar.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Wele, yr &wcirc;yf yn dyfod ar fr&ycirc;s, dal yr hyn &s;ydd gennit rhag i n&ecirc;b ddwyn dy goron,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Mi a wnaf yr hwn a orfyddo yn golofn yn nheml fy Nuw i, ac nid aiff efe allan mwy|ach, ac mi a &s;crifennaf arno ef henw fy-Nuw i, a henw dinas fy Nuw i, yr hon ydyw Ieru&s;a|lem
<PB REF="576">newydd, yr hon &s;ydd yn de&s;cyn o'r n&ecirc;f, oddi wrth fy Nuw i, ac [mi a &s;crifennaf arno ef] fy henw newydd i,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Y n&ecirc;b &s;ydd &acirc; chl&ucirc;&s;t ganddo, gwranda|wed pa beth a ddywed yr Y&s;pryd wrth yr egl|wy&s;i.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Scrifenna hefyd at angel eglwys y Laodiciaid, hyny mae Amen yu ei ddywedyd, y t&ycirc;&s;t ffyddlon a chywir, dechreuad creaduriaid Duw,</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Mi a adwen dy weithredoedd, nid yd&wcirc;yt na thwymn, nac oer, mi a fynnwn pe bait naill ai twymn ai oer.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac am hynny gan dy f&ocirc;d yn glaiar, heb f&ocirc;d nac yn oer, nac yn dwymn, mi a'th chwdaf di allan o'm genau,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys yr &wcirc;yt yn dywedyd, yr &wcirc;yf i yn gyfoethog, a chennif amlder o dda, ac nid oes arnaf i ei&s;ieu dim, ac ni &wcirc;yddo&s;t dy f&ocirc;d yn druan, ac yn re&s;ynol, ac yn dlawd, ac yn ddall, ac yn noeth,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Yr wyf yn dy gynghori i brynu gennifi aur wedi ei buro trwy d&acirc;n fel i'ch gyfoethoger, a dillad gwynion fel i'th wi&s;cer, ac fel nad y m|ddang&ocirc;&s;o gwarth dy noethder di, &icirc;ra hefyd dy lygaid ag eli llygaid, fel y gwelech,</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Yr &wcirc;yf yn ceryddu, ac yn co&s;pi y &s;awl yr &wcirc;yf yn eu caru, am hynny cymmer z&ecirc;l, ac edi|farh&acirc;.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Wele, yr &wcirc;yf yn &s;efyll wrth y dr&wcirc;s, ac yn curo, o chlyw vn d&ycirc;n fy llais, ac agoryd y dr&wcirc;s, mi a &acirc;f i mewn atto ef, ac a &s;wperaf gyd ag ef, ac yntef gyd &acirc; minne.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Yr hwn a orfyddo mi a roddaf iddo ef ei|&s;tedd gyd &acirc; mi ar fyng-or&s;eddfaingc, fel y gor|fum i, ac yr ei&s;teddais gyd &acirc; fy Nhad ar ei or|&s;edd-faingc ef.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Y n&ecirc;b &s;ydd &acirc; chl&ucirc;&s;t ganddo, gwranda|wedd pa beth a ddywed yr Y&s;pryd wrth yr egl|wy&s;i.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Gweledigaeth mawredd Duw yn ymddangos ar or|&s;eddfaingc lle y gwele Ioan vn yn ei&s;tedd, 8 A phe|dair ar hugain o or&s;eddfeudd oi amgylch, a phed|war ar hugain o enafgwyr yn ei&s;tedd arnynt, a phed|war anifail yn moli Duw ddydd a n&ocirc;s.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">GWedi hyn mi a edrychais,<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol ar ddie Sul y Drindod.</NOTE> ac wele yr ydo|edd dr&wcirc;s yn agored yn y nef, a'r llais cyn|taf a glywais oedd fel llais vdcorn yn chwedle|ua &acirc; mi, gan ddywedyd, dring i fynu ymma, a mi a ddango&s;af i ti y pethau a orfydd eu gw|neuthur wedi hyn.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac yn y man yr oeddwn yn yr y&s;pryd, ac wele fe a roddwyd gor&s;edd-faingc yn y nef, ac ei&s;teddodd vn ar yr or&s;edd-faingc.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r hwn a ei&s;teddodd, oedd iw weled yn debyg i garreg Ia&s;pis, a Sardon, ac enfys oedd o amgylch yr or&s;eddfaingc yn debyg yr olwg arni i Smaragdus.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac yng-hylch yr or&s;eddfaingc yr oedd pe|dair gor&s;eddfaingc ar hugain, ac mi a welwn ar y gor&s;eddfeingciau bedwar ar hugain o henu|riaid yn ei&s;tedd, a dillad gwynnion am danynt, a choronau o aur ar eu pennau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A mellt, a tharanau, a llei&s;iau, a ddaethant allan o'r or&s;eddfaingc, a &s;aith ffagl o d&acirc;n oedde~t yn llo&s;ci ger bron yr or&s;eddfaingc, y rhai ydynt &s;aith Y&s;pryd Duw,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac o flaen yr or&s;eddfaingc yr ydoedd m&ocirc;r o wydr yn debyg i [faen] cry&s;tal, ac yng-hanol yr or&s;eddfaingc, ac yng-hylch yr or&s;eddfaingc yr oedd pedwar anifail yn llawn o lygaid ym mlaen ac yn &ocirc;l.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r anifail cyntaf oedd debyg i lew, a'r ail anifail yn debyg i l&ocirc;, a'r trydydd oedd ag wyneb ganddo fel wyneb d&ycirc;n, a'r pedwerydd anifail oedd yn debyg i eryr yn ehedeg.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yr oedd i b&ocirc;b vn o'r pedwar anifail chwech o adenydd o amgylch iddynt, a'r rhai hynny yn llawn llygaid o'r tu fewn,<NOTE PLACE="marg">E&s;a. 6.3.</NOTE> ac nid oe|ddent yn gorphywys ddydd na n&ocirc;s, gan ddywe|dyd, Sanct, Sanct, Sanct, Arglwydd Dduw, Hollalluog, yr hwn a fu, ac y &s;ydd, ac yw ar ddyfod.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A phan roddodd yr anifeiliaid hynny o|goniant ac anrhydedd, a diolch i'r hwn oedd yn ei&s;tedd ar yr or&s;eddfaingc, yr hwn &s;ydd yn byw yn oes oe&s;oedd:</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Y pedwar henuriad ar hugain a &s;yrthia|&s;ant ger bron yr hwn oedd yn ei&s;tedd ar yr or|&s;edd-faingc, ac a addola&s;ant yr hwn &s;ydd yn byw yn dragywydd, ac a fwria&s;ant eu coro|nau ger bron yr or&s;edd-faingc gan ddywedyd,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Teilwng wyt o Arglwydd i dderbyn go|goniant,<NOTE PLACE="marg">Pen. 5.11.</NOTE> ac anrhydedd, a gallu, canys ti a gre|ai&s;t b&ocirc;b p&ecirc;th, ac er mwyn dy ewyllys di y maent, ac y creuwyd hwynt. &lindx;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Y mae Ioan yn gweled yr oen yn agoryd y llyfr. 8. 14 Ac am hynny y mae y pedwar anifail, y pedwar ar hu|gain henafgwyr, a'r angelion yn moli yr Oen, ac yn ei addoli, 9 Am eu prynedigaeth, a'u donniau e|raill.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC mi a welais mewn llaw ddehau yr hwn oedd yn ei&s;tedd ar yr or&s;eddfaingc, lyfr we|di ei &s;crifennu o'r tu fewn, ac o'r tu allan, [ac] wedi ei &s;elio &acirc; &s;aith &s;&ecirc;l.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac mi a welais angel cadarn yn pregethu &acirc; llais vchel, pwy &s;y deilwng i agoryd y llyfr, ac i ddattod ei &s;eliau ef&lpunctel;</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac nid oedd n&ecirc;b yn y nef, nac yn y ddaiar, na than y ddaiar, yn abl i agoryd y llyfr, nac i edrych arno.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac mi a &wcirc;ylais lawer, o achos na ch&acirc;ed n&ecirc;b yn deilwng i agoryd, ac i ddarllen y llyfr, nac i edrych arno.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac vn o'r henuriaid a ddywedodd wrthif fi, nac &wcirc;yla, wele, y * llew yr hwn &s;ydd o lwyth Iuda, gwreiddin Dafydd a orchfygodd i agoru y llyfr, ac i ddattod ei &s;aith &s;&ecirc;l ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna mi a edrychais, ac wele, yng-hanol yr or&s;eddfaingc a'r pedwar anifail, ac yng-hanol
<PB N="550" REF="576">yr henuriaid, yr ydoedd oen yn &s;efyll fel pe bua&s;e wedi ei l&acirc;dd, yr hwn oedd a &s;aith gorn, ac a &s;aith lygad iddo, y rhai ydynt &s;aith Y&s;pryd Duw, y rhai a ddanfonwyd i'r holl f&ycirc;d.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac efe a ddaeth, ac a gymmerth y llyfr o law ddehau yr vn oedd yn ei&s;tedd ar yr or&s;edd|faingc.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A phan gymmerth efe y llyfr, y pedwar a|nifail, a'r pedwar henuriad ar hugain, a &s;yrthia|&s;ant ger bron yr oen, ac yr ydoedd gan b&ocirc;b vn o honynt del&ycirc;nau a chrythau aur yn llawn o aro|gl-darth, y rhai ydynt weddiau 'r &s;ainct.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac hwynt hwy a gan&acirc;&s;ant ganiad newydd, gan ddywedyd, teilwng &wcirc;yt ti i gymmeryd y llyfr, ac i dattod ei &s;eliau ef: canys ti a laddwyd, a thi a'n prynai&s;t ni i Dduw, trwy dy waed, a|llan o b&ocirc;b llwyth, a thafod, a phobl, a chenhed|laeth,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac a'n gwnaetho&s;t yn frenhinoedd, ac yn offeiriaid i'n Duw ni, a ni a deyrna&s;wn ar y ddaiar.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yna mi a edrychais, ac a glywais lais llawer o angelion yng-hylch yr or&s;eddfaingc a'r anifeiliaid a'r henuriaid, ac yr oeddynt yn fil &ocirc; filoedd,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Yn dywedyd &acirc; llais vchel, teil&wcirc;ng yw 'r oen yr hwn a laddwyd i dderbyn gallu, a chyfo|eth, a doethineb, a chadernid, ac anrhydedd, a go|goniant, a moliant.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac mi a glywais yr holl greaduriaid y rhai ydynt yn y nef, ac ar y ddaiar, a than y ddai|ar, ac yn y mor, a'r hyn oll &s;ydd ynddynt hwy, yn dywedyd, moliant, ac anrhydedd, a gogoniant a gallu fyddo iddo ef yr hwn &s;ydd yn ei&s;tedd ar yr or&s;eddfaingc, ac i'r Den yn dragywydd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r pedwar anifail a ddyweda&s;ant, A|men, a'r pedwar henuriad ar hugain a &s;yrthia|&s;ant i lawr, ac ai anrhydedda&s;ant ef, yr hwn &s;ydd yn byw yn dragywydd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Yr oen yn agoryd y chwech &s;&ecirc;l, a llawer o bethau yn dyfod ar &ocirc;l eu hagoryd, fel y mae hyn yn cynnwys prophwydoliaeth gyffredin hyd ddiwedd y byd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YN &ocirc;l hyn, mi a edrychais pan agorodd yr Oen vn o'r &s;eliau, ac mi a glywais vn o'r pedwar anifail yn dywedyd, fel tr&wcirc;&s;t tar&acirc;n, tyret ac edrych.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac mi a edrychais, ac wele farch gwyn, ac yr ydoedd b&wcirc;a gan yr vn oedd yn ei&s;tedd arno, a choron a roddwyd iddo ef, ac efe a aeth allan yn gorchfygu, ac i orchfygu.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A phan agorodd efe yr ail &s;&ecirc;l, mi a glywais yr ail anifail yn dywedyd, tyret, ac edrych.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A march arall a aeth allan yn g&ocirc;ch, &acirc; gallu a roed i'r vn oedd yn ei&s;tedd arno i gymmeryd heddwch oddi ar y ddaiar, ac i beri iddynt l&acirc;dd eu gilydd, a rhoddwyd iddo ef gleddyf mawr.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A phan agorodd efe y drydedd &s;&ecirc;l, mi a gly|wais y trydydd anifail yn dywedyd, tyret, ac edrych, a mi a edrychais, ac wele farch d&ucirc;, a'r hwn oedd yn ei&s;tedd arno ef &acirc; chlorian pwys ganddo yn ei law.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac mi a glywais lais yng-hanol y pedwar anifail yn dywedyd, Ch&aelig;nix o wenith er ceniog, a thri Ch&aelig;nix o haidd er ceniog, a'r olew, a'r gwin na wna niwed iddynt,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A phan agorodd efe y bedwaredd &s;&ecirc;l, mi a glywais y pedwerydd anifail yn dywedyd, ty|ret, ac edrych.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac mi a edrychais, ac wele farch gl&acirc;s, a marwolaeth oedd henw yr vn oedd yn ei&s;tedd arno, ac yr oedd vffern yn ei ddilyn ef, a gallu a roed iddynt hwy ar y bedwaredd ran o'r ddaiar, i l&acirc;dd &acirc; chleddyf, ac &acirc; newyn, ac &acirc; marwolaeth, ac &acirc; bwy&s;t-filod y ddaiar.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A phan agorodd efe y bummed &s;&ecirc;l, mi a welais tann yr allor eneidiau y rhai a ladda&s;id am air Duw, ac am y de&s;tiolaeeh yr hon oedd ganddynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac hwy a lefa&s;ant &acirc; llef vchel, gan ddy|wedyd, pa h&ycirc;d Arglwydd, &s;anctaidd &acirc; chywir n&acirc;d ydwyt yn barnu, ac yn d&icirc;al ein gwaed ni, ar y rhai &s;y yn trigo ar y ddaiar&lpunctel;</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A gynau gwynion a roed i b&ocirc;b vn o ho|nynt, a dywedwyd wrthynt, am iddynt orphy|wys tros y chydig o am&s;er, nes cyflawni rhif, eu cydwa&s;anaeth-w&ycirc;r, a'u brodyr y rhai oeddynt iw lladd fel hwythau.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac mi a edrychais pan agorodd efe y chw|eched &s;&ecirc;l, ac wele, yr oedd daiar-gryn mawr, a'r haul a aeth cyn ddued &acirc; &s;achlen flew, a'r lleuad a aeth fel y gwaed.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r &s;&ecirc;r o'r n&ecirc;f a &s;yrthia&s;ant i'r ddaiar, fel pren ffigus yn bwrw ffigus-gle&s;&s;ion pan e&s;cyd|wer ef &acirc; gwynt mawr.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r nef a aeth heibio fel llyfr wedi ei blygu yng-hyd: a ph&ocirc;b mynydd, ac ynys a &s;ym|mudwyd allan o'u lleoedd.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A Brenhinoedd y ddaiar, a'r gw&ycirc;r mawr, a'r cyfoethogion, a'r pen-capteniaid, a'r gw&ycirc;r cedyrn, a ph&ocirc;b gwr caeth, a ph&ocirc;b gwr rhydd a ymguddia&s;ant mewn ogfeudd, ac yng-hreigiau y mynyddoedd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac hwy a ddyweda&s;ant wrth y mynydd|oedd a'r creigiau, &s;yrthiwch arnom ni,<NOTE PLACE="marg">E&s;ay. 2.19. o&s;e. 10.8. luc. 23.30.</NOTE> a chuddi|wch ni o &wcirc;ydd yr hwn &s;ydd yn ei&s;tedd ar yr or|&s;eddfaingc, ac oddi wrth l&icirc;d yr Oen.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys y mae dydd mawr ei ddigter ef wedi dyfod, a phwy a ddichon &s;efyll&lpunctel;</P>
</DIV3>
<DIV3 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>4.9. Gweled y mae efe wa&s;anaethwyr Duw wedi eu &s;c|lio yn eu talau o b&ocirc;b cenhedlaeth a phobloedd. 25 Y rhai er eu b&ocirc;d yn dioddef trallod er hynny y mae 'r oen yn eu bwydo hwynt, ac yn en harwain i ffynh|onnau dwfr byw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn &ocirc;l hyn, mi a welais bedwar angel yn &s;efyll ar bedair congl y ddaiar, yn dal pedwar gwynt y ddaiar,<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol ar ddydd gwyl yr holl Sainct</NOTE> rhag i'r gwynt chwy|thu ar y ddaiar, nac ar y m&ocirc;r, nac ar vn pren.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> &rindx; Ac mi a welais angel arall yn dyfod i
<PB REF="577">fynu oddi wrth godiad haul, ac yr ydoedd &s;&ecirc;l Duw byw ganddo, ac efe a lefodd &acirc; llais vchel ar y pedwar angel i'r rhai y rhodda&s;id [gallu] i ddrygu 'r ddaiar a'r m&ocirc;r,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Gan ddywedyd, na ddrygwch y ddaiar, na'r mor, na'r coedydd hyd oni &s;eliom wa&s;anaeth|wyr ein Duw ni yn eu talcennau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac mi a glywais r&icirc;f y rhai a &s;eliwyd, [yr oedd] wedi eu &s;elio bedwar a &s;aith vgain mil o holl lwythau meibion I&s;rael.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> O lwyth Iuda [yr oedd] yn &s;eliedig ddeu|ddeng-mil, o lwyth Ruben [yr oedd] yn &s;eliedig deuddeng-mil, o lwyth Gad y &s;elie&s;id deu|ddeng-mil.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> O lwyth A&s;er y &s;elia&s;id deuddeng-mil, o lwyth Nephihalim y &s;elia&s;id deuddeng-mil, o lwyth Mana&s;&s;es y &s;elia&s;id deuddeng-mil.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> O lwyth Simeon y &s;elia&s;id deuddeng|mil, o lwyth Lefi y &s;elia&s;id deuddeng-mil, o lwyth I&s;&s;achar y &s;elia&s;id deuddeng-mil, o lw|yth Zabulon y &s;elia&s;id deuddeng-mil.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> O lwyth Io&s;eph y &s;elia&s;id deuddeng|mil, o lwyth Beniamin y &s;elia&s;id deuddeng-mil.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Wedi hyn mi a edrychais, ac wele dyrfa fawr, yr hon ni alle neb ei rhifo, o'r h&ocirc;ll genhed|laethau a llwythau, a phobloedd, ac ieithoedd, yn &s;efyll ger bron yr or&s;eddfaingc, a cher bron yr Oen, a gynau gwynion am danynt, a phalm|wydd yn eu dwylo,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac hwy a lefa&s;ant &acirc; llais vchel, gan ddy|wedyd, [cyfrifer] iechydwriaeth i'n Duw ni, yr hwn &s;ydd yn ei&s;tedd ar yr or&s;eddfaingc, ac i'r Oen.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r h&ocirc;ll angelion a &s;afa&s;ant o amgylch yr or&s;eddfa, ac o amgylch yr henuriaid, a'r ped|war anifail, ac hwy a &s;yrthia&s;ant ger bron yr or&s;eddfaingc ar eu hwynebau, ac a anrhydedda|&s;ant Dduw,</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Gan ddywedyd, Amen, moliant, a go|goniant, a doethineb, a diolch, ac anrhydedd a gallu, a nerth fyddo i'n Duw ni yn dragywydd, Amen.&lindx;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac vn o'r henuriaid, a attebodd, gan ddy|wedyd wrthif, pwy ydyw y rhai hyn &s;y &acirc; g&ycirc;nau gwynion am danynt&lpunctel; ac o ba le y daethant?</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac mi a ddywedais wrtho ef, &ocirc; Arglw|ydd, ti a w&ycirc;ddo&s;t: ac yntef a ddywedodd wrthif i: y rhai hyn yw y rhai a ddaethant allan o'r cy&s;t<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dd mawr, ac a olcha&s;ant eu gynnu, ac a wnaethant eu g&ycirc;nau yn wynion yng-waed yr oen.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Am hynny y maent ger bron gor&s;edd|faingc Dduw, ac yn ei wa&s;anaethu ef yn ei deml ddydd a n&ocirc;s, a'r vn &s;ydd yn ei&s;tedd ar yr or&s;eddfaingc, a drig yn eu plith hwynt.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ni fydd arnynt<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ay. 49.10.</NOTE> newyn mwy, na &s;yched mwy, ac ni &s;yrth yr haul arnynt, na dim gwr&ecirc;s.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys yr oen, yr hwn &s;ydd yng-hanol yr or&s;eddfaingc a'u bugeilia hwynt, ac a'u tywys hwynt at y ffynhonnau byw o ddyfroedd,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ay. 25.8. i&s;od. 24.4.</NOTE> a Duw a &s;&ycirc;ch b&ocirc;b deigr oddi wrth eu llygaid hw|ynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Agoryd y &s;eithfed &s;&ecirc;l, b&ocirc;d goy&s;teg yn y n&ecirc;f. 6 Y pedwar angel yn c&acirc;nu eu hudcyrn, a phl&acirc;au dirfawr ar &ocirc;l hynny yn dyfod ar y ddaiar,</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A</HI> Phan agorodd efe y &s;eithfed &s;&ecirc;l, yr yd|oedd go&s;teg yn y n&ecirc;f yng-hylch hanner awr.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac mi a welais y &s;aith angel y rhai oedd|ynt yn &s;efyll ger bron Duw, a &s;aith vdcorn a roddwyd iddynt.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Yna angel arall a ddaeth, ac a &s;afodd ger bron yr allor a thu&s;&s;er o aur ganddo, a llawer o arogl-darth a roed iddo ef, i offrymmu gyd &acirc; gweddiau yr holl &s;ainct, ar yr allor aur, yr hon &s;ydd ger bron yr or&s;edd-faingc.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A mwg yr arogl-darth yng-hyd &acirc; gwe|ddiau 'r &s;ainct, a aethant i fynu ger bron Duw, o law 'r angel.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r angel a gymmerth y thu&s;&s;er, ac ai llan|wodd hi &acirc; th&acirc;n o'r allor, ac ai bwriodd i'r ddai|ar, ac yr oedd llei&s;iau, a thar&acirc;nau, a mellt, a dai|ar-gryn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Yna y &s;aith angel y rhai oeddynt a'r &s;aith vdcorn ganddynt, a wnaethant eu hunain yn barod i ganu 'r vdcyrn.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r angel cyntaf a ganodd yr vdcorn, ac yr ydoedd cenlly&s;c a than wedi cymmy&s;cu &acirc; gwaed, ac hwy a fwriwyd i'r ddaiar, a thrai|an y coed a lo&s;cwyd, a'r holl la&s;-wellt a lo&s;c|wyd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r ail angel a ganodd yr vdcorn, a bwri|wyd i'r m&ocirc;r megis mynydd mawr yn llo&s;ci &acirc; th&acirc;n, a thraian y m&ocirc;r a aeth yn waed,</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A thraian y credaduriaid y rhai oeddynt yn fyw yn y m&ocirc;r, a fuant feirw, a thraian y llongau a ddini&s;triwyd.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r trydydd angel a ganodd yr vdcorn, a &s;&ecirc;ren fawr a &s;yrthiodd o'r n&ecirc;f, yn llo&s;ci fel ffagl, ac hi a &s;yrthiodd i draian yr afonydd, ac i ffyn|honnau y dyfroedd,</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A henw 'r &s;eren a elwir y wermod, am hynny trydedd ran y dyfroedd a aethant yn wermod, a llawer o ddynion a fuant feirw, o waith y dyfroedd hynny, o blegit eu gwneuthur hwynt yn chwerw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r pedwerydd angel a g&acirc;nodd yr vd|corn, a tharawyd traian yr haul, a thraian y lle|uad, a thraian y &s;&ecirc;r, nes tywyllu eu traian hw|ynt, [a tharawyd] y dydd, fel na lewyrche ei draian ef, ac yn yr vn m&ocirc;dd y n&ocirc;s.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac mi a edrychais, ac a glywais angel yn ehedeg trwy ganol y n&ecirc;f, gan dywedyd &acirc; llais vchel, Gwae, gwae, gwae i'r rhai &s;y yn trigo ar y ddaiar, rhac y llei&s;iau eraill i vdcorn y tri an|gel, y rhai yddynt etto i vdc&acirc;nu.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="9" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Y pummed a'r chweched angel yn c&acirc;nu eu y hudcyrn y &s;eren yn &s;yrthio o'r n&ecirc;f. 3 Y locu&s;tau yn dyfod allan o'r mwg. 11 B&ocirc;d y Gwae cyntaf wedi myned
<PB N="551" REF="577">heibio. 14 Darfod gollwng yn rhydd y pedwar an|gel a oeddynt yn rhwym. 18 A ll&acirc;dd traian y dy|nion.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">A'R pummed angel a ganodd vdcorn, ac mi a welais &s;eren yn &s;yrthio o'r n&ecirc;f i'r ddaiar, ac iddo ef y rhoddwyd agoriad y pwll heb wae|od.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a agorodd y pwll heb waelod, a mwg a gyfododd o'r pwll, fel m&wcirc;g ffwrn fawr, a'r haul, a'r awyr a dywyllwyd gan f&wcirc;g y pwll.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A locu&s;tiaid a ddaethant ar y ddaiar o'r m&wcirc;g allan, a rhoddwyd awdurdod iddynt, fel y mae gan &s;corpionau 'r ddaiar awdurdod.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A dywedwyd wrthynt, na wnaent ni|wed i wellt y ddaiar, na dim gl&acirc;s, nac i vn pren, ond yn vnic i'r dynion y rhai oeddynt heb &s;&ecirc;l Duw yn eu talcennau.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A [gorchymyn] a roed iddynt na laddent. y rhai hynny, ond iddynt eu blino hwynt bum|m&icirc;s, a b&ocirc;d gofid iddynt fel y gofid a fydde o waith &s;corpion, pan ddarfydde iddi frathu d&ycirc;n.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac yn y dyddiau hynny<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ay. 2, 19. ho&s;e. 10.8. luc. 23.30.6.16. doethin. 16.9.</NOTE> dynion a gei&s;i|ant farwolaeth, ac ni chaffant, ac a chwe~nych|ant feirw, a marwolaeth a gilia oddi wrth|ynt.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A llun y locu&s;tiaid oedd debyg i feirch we|di eu parat&ocirc;i i ryfel, ac yr oedd ar eu pennau megis coronau yn debyg i aur, a'u hwynebau oeddynt debyg i ddynion.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A gwallt oedd ganddynt, fel gwallt gw|ragedd, a'u dannedd oeddynt fel dannedd lle|wod.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac yr oedd ganddynt lurigau, fel llurig|au haiarn, a llais eu hadenydd oedd debyg i lais cerbydau pan rede llawer o feirch i ryfel.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A chynffonnau oedd iddynt fel i &s;corpi|onau, ac yn eu cynffonnau yr oedd conynau, a'u hawdurdod hwynt oedd i ddrygu dynion bum|mis.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac y mae ganddynt frenin arnynt yr hwn ydyw angel y pwll heb waelod, a'i henw ef yn Ebriw ydyw Abad-don, ac yn Roeg efe a henwir Apolyon [&s;ef dini&s;trudd.]</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Vn gwae a aeth heibio, ac wele, y mae dwy-wae yn dyfod wedi hyn.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r chweched angel a ganodd yr vd|corn, ac mi a glywais lais oddi wrth be dair congl yr allor aur, yr hon &s;ydd ger bron Duw,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yn dywedyd wrth y chweched angel, yr hwn oedd a'r vdcorn ganddo, gollwng y pedwar angel, y rhai ydynt yn rhwym yn yr &acirc;fon Eu|phrates.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r pedwar angel a ollyngwyd, y rhai a baratoa&s;id erbyn awr, erbyn diwrnod, erbyn mis, ac erbyn blwyddyn, i l&acirc;dd traian y dy|nion.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A rhif gw&ycirc;r meirch y rhyfel, oedd dwy fyrddiwn, canys mi a glywais eu rh&icirc;f hw|ynt.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac fel hyn y gwelais i y meirch mewn gweledigaeth, ac yr y doedd gan y rhai oeddynt yn ei&s;tedd arnynt, lurigau tanllyd, a rhuddion, ac o liw brwm&s;tan, a phennau 'r meirch oedd|ent megis pennau llewod, ac yr oedd yn myned allan o'u genau, d&acirc;n a m&wcirc;g a brwm&s;tan.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A thraian y dynion a l&acirc;s gan y tri hyn, &s;ef gan y t&acirc;n, a'r m&wcirc;g, a'r brwm&s;tan, y rhai a ddaethant allan o'u genau hwynt.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Canys eu gallu hwynt &s;ydd yn eu gen|au, ac yn eu cyffonnau, canys eu cynffonnau hwynt oeddent debyg i &s;eirph, a phennau gan|ddynt, &acirc; rhai hyn yr oeddent yn drygu.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r dynion eraill y rhai ni laddwyd gan y pl&acirc;uau hyn, ni chymmera&s;ant edifeirwch am weidredoedd eu dwylo, i beidio ac addoli cythreuliaid, a delwau aur, ac arian, a phr&ecirc;s, a main, a phrennau, y rhai ni allant weled, na chlywed, na cherdded.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac ni chymmera&s;ant hefyd edifeirwch, am eu llofruddiaeth, na'u cyfareddion, na'u go|dineb, na'u lledrad,</P>
</DIV3>
<DIV3 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Yr angel yr hwn yr oedd y llyfr agoredd ganddo yn ty|ngu na bydde am&s;er mwy, ac yn rhoi y llyfr i Ioan, ac yntef yn ei fwytta ef.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC mi a welais angel cadarn arall yn de&s;|cyn o'r nef, wedi ei ddilladu ag &wcirc;ybren, ac enfys ar ei ben, ai wyneb ef ydoedd fel yr haul, a'i draed ef oeddent fel colofnau t&acirc;n,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A llyfr bychan oedd yn agored yn ei law ef, ac efe a roddodd ei droed dehau ar y m&ocirc;r, a'r droed a&s;&s;wy ar y ddaiar.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe a lefodd &acirc; lef vchel, fel y rh&ucirc;a ll&ecirc;w, ac wedi darfod iddo lefain, &s;aith daran a lei&s;ia&s;ant eu llei&s;iau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac wedi darfod i'r &s;aith daran wneuthur eu llei&s;iau, yr oeddwn ar fedr &s;crifennu, ac mi a glywais lais o'r n&ecirc;f yn dywedyd wrthif, &s;elia y pethau a lei&s;iodd y &s;aith daran, ac na &s;crifen|na hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r angel yr hwn a welais i yn &s;efyll ar y m&ocirc;r, ac ar y t&icirc;r, a gododd ei law i'r n&ecirc;f,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac a dyngodd i'r hwn &s;ydd yn byw yn dragywydd, yr hwn a greodd y n&ecirc;f, a'r pethau ydynt ynddi a'r ddaiar, a'r pethau ydynt ynddi hi, a'r m&ocirc;r, a'r pethau &s;y ynddo ef, na fydde am|&s;er mwy.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ond yn nyddiau llais y &s;eithfed angel, pan ddechreuo efe ganu yr vdcorn, diweddu a wneir dirgelwch Duw, fel y mynegod efe iw wa&s;anaeth-w&ycirc;r y prophwydi.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r llais a glywais o'r n&ecirc;f, a lefarodd eil|waith wrthif, ac a ddywedodd, d&ocirc;s, cymmer y llyfr bychan, yr hwn &s;ydd yn llaw 'r angel, yr hwn &s;ydd yn &s;efyll ar y m&ocirc;r, ac ar y t&icirc;r.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac mi a aethym at yr angel, gan ddywe|dyd wrtho, dyro i mi y llyfr bychan: ac yntef a ddywedodd wrthif fi, cymmer, a llyngca ef, ac efe a wna dy fol di yn chwerw, ond efe a fydd melys yn dy enau di, fel m&ecirc;l,</P>
<PB REF="578">
<P N="10"><HI>10</HI> Ac mi a gymmerais y llyfrau o law 'r angel, ac a'i llyngcais ef, ac yr ydoedd efe yn fe|lys yn fyng-enau megis m&ecirc;l, ac wedi i mi ei lyngcu ef, fy mol a aeth yn chwerw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, rhai i ti bro|phwydo eil-waith ym my&s;c y bobloedd, a'r cen|hedloedd, a'r tafodau, ac i lawer o frenhinoedd.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="11" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Ioan hyn gweled me&s;uro'r deml, cyfodi dau dy&s;t gan yr Arglwydd, a'u ll&acirc;d gan y bwy&s;t-fil. 11 Eithr wedi hyn eu derbyn i ogoniant, 15 Derchafel Cri&s;t. 16 A moli Duw gan y pedwar henuriad ar hugain.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">YNa y rhoed cor&s;en i mi debyg i wialen, a'r angel a &s;afodd wrthif, ac a ddywedodd, cyfot a me&s;ur deml Dduw, a'r allor, a'r rhai &s;y yn a|ddoli ynddi hi,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ond y cyntedd yr hwn &s;ydd o'r tu allan 'r deml, bwrw allan, ac na fe&s;ur ef, canys efe a roed i'r cenhedloedd, ac hwy a &s;athrant tann draed y ddinas &s;antaidd ddeu-f&icirc;s a deugain.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac mi a roddaf [allu] i'm dau dy&s;t, a hwy a brophwydant f&icirc;l a thrugain a deu-cant o ddy|ddiau, wedi eu hymwi&s;co &acirc; &s;ach-liain.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Dwy olewydden yw y rhai hyn, &acirc; dau ganhwyll-bren yn &s;efyll ger bron Duw 'r ddaiar.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac os ewylly&s;ia n&ecirc;b wneuthur niwed iddynt, y mae t&acirc;n yn myned allan o'u genau, ac a ddini&s;tra eu gelynion, ac os ewylly&s;ia n&ecirc;b eu drygu hwynt, fel hyn y lleddir ef.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Audurdod &s;ydd gan y rhai hyn i gaeu y n&ecirc;f, rhag iddi lawio yn nyddiau eu prophwydoli|aeth hwynt, ac awdurdod &s;ydd ganddynt ar y dyfroedd iw troi hwynt yn waed, ac i daro 'r ddaiar &acirc; ph&ocirc;b pl&acirc;, cyn fynyched ac y mynnant.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A phan ddarfyddo iddynt orphen eu te&s;tio|laeth, y bwy&s;t-fil, yr hwn a ddaw allan o'r pwll heb waelod, a ryfela yn eu herbyn hwy, ac a'u gorchfyga hwynt, ac a'u ll&acirc;d hwynt.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'u cyrph hwynt a orwedd ar he&ocirc;lydd y ddinas fawr, yr hon a elwir yn y&s;pr&ycirc;dol Sodo|ma, a'r Aipht, lle y croe&s;-hoeliwyd ein Hargl|wydd ni.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac hwy o'r bobloedd, a'r llwythau, a'r iei|thoedd, a'r cenhedloedd a welant eu cyrph hw|ynt dri-diau a hanner, ac ni ddioddefant roi eu cyrph hwynt mewn beddau.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r rhai ydynt yn trigo ar y ddaiar a lla|wenh&acirc;nt arnynt hwy, ac a fyddant gy&s;&s;urus, ac a ddanfonant roddion vn at y llal, canys y ddau brophwyd hyn oeddynt ofidus i'r rhai oeddent yn trigo ar y ddaiar.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac yn &ocirc;l tri-diau a hanner, y&s;pryd y by|wyd yn dyfod oddi wrth Dduw a aiff i mewn ynddynt hwy, ac hwy a &s;afant ar eu traed, ac ofn mawr a &s;yrth ar y rhai ai gwelant hwy.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac hwy a glyw&s;ant lais mawr o'r n&ecirc;f, yn dywedyd wrthynt, dewch i fynu ymma, ac hwy a aethant i fynu i'r n&ecirc;f mewn &wcirc;ybren, a'u gelynnion hwy a'u gwel&s;ant hwy.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac yn yr awr honno, yr ydoedd daiar-gryn mawr, a decfed ran o'r dinas a &s;yrthiodd i lawr, a &s;eith-mil o w&ycirc;r a laddwyd yn y ddaiar-gryn, a'r lleill a ofna&s;ant, ac a rodda&s;ant ogoniant i Duw 'r n&ecirc;f.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Yr ail gwae a aeth heibio, ac wele, y try|dydd gwae a ddaw ar fr&ycirc;s.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r &s;eithfed angel a g&acirc;nodd ar vdcorn, a llei&s;iau mawr a wnaethbwyd yn y n&ecirc;f, gan ddy|wedyd, ein Harglwydd ni, a'i Gri&s;t piau teyr|na&s;oedd y b&ycirc;d hwn, ac efe a deyrna&s;a yn oes o&s;o|edd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r pedwar henuriad ar hugain, y rhai oeddent yn ei&s;tedd ar eu cadeiriau ger bron Duw, a &s;yrthia&s;ant ar eu hwynebau, ac a addo|la&s;ant Dduw:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Gan ddywedyd, yr ydym yn diolch i ti, &ocirc; Arglwydd Dduw holl-alluog, yr hwn &wcirc;yt, yr hwn oeddit, a'r hwn &wcirc;yt ar ddyfod, am dderbyn o honot dy allu mawr, a theyrna&s;u o honot.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r cenhedloedd a lidia&s;ant, a'th l&icirc;d ti a ddaeth hefyd, ac am&s;er i farnu 'r meirw, ac i rai gwobr i'th wa&s;anaeth-wyr y prophwydi, a'r &s;ainct, ac i'r rhai ydynt yn ofni dy enw, bychain a mawr, ac i ddifetha o honot ti y rhai ydynt yn dini&s;trio y ddaiar.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A theml Dduw oedd yn agored yn y n&ecirc;f, ac Arch ei gyfammod ef a welwyd yn ei deml, ac yr oedd mellt, a llei&s;iau, a tharanau, a daiar|gryn, a chenlly&s;c mawr.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Ioan yn gweled gwraig yn ymddangos yn'y nef oedd wedi ei gwi&s;co &acirc;'r haul. 7 Mihangel yn ymladd &acirc;'r ddraig, yr hon oedd yn ymlid y wraig. 11 Yr oru|chafiaeth a gafwyd i gy&s;&s;ur y ffyddloniaid.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1"><HI>A'</HI> rhyfeddod mawr a ymddango&s;odd yn y n&ecirc;f, gwraig wedi ei gwi&s;co &acirc;'r haul, a'r lleuad [oedd] tann ei thraed, ac ar ei phen [yr oedd] coron o ddeuddec &s;eren,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac yr ydoedd hi yn feichiog, ac hi a lefodd gan drafaelu ar ei thymp, a hi a ddoluriodd yn barod i e&s;cor.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A rhyfeddod arall a ymddango&s;odd yn y n&ecirc;f, ac wele, ddraig goch fawr &acirc; &s;aith ben iddi, a d&ecirc;c corn, a &s;aith goron ar ei phennau.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'i chynffon hi a dynnod draian &s;&ecirc;r y n&ecirc;f, ac a'u bwriodd hwynt i'r ddaiar, a'r ddraig a &s;a|fodd ger bron y wraig, yr hon ydoedd yn barod i e&s;cor, i ddifa ei phlentyn hi, pan e&s;core hi,</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac hi a e&s;corodd ar fab gwryw, yr hwn a fu|geilie yr holl genhedloedd &acirc; gwialen haiarn, a'i m&acirc;b a gymmerwyd i fynu at Dduw ai or&s;edd|faingc,</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r wraig a giliodd i'r diffaethwch, lle y mae man wedi i Dduw ei barat&ocirc;i iddi, f<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">l y gallent ei phorthi hi yno f&icirc;l a thrugain &acirc; deu|cant o ddyddiau.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> &rindx; A rhyfel oedd yn y n&ecirc;f,<NOTE PLACE="marg">Yr Epy&s;tol ar ddydd Mi|chael.</NOTE> Mihangel a'i angelion a ryfela&s;ant yn erbyn y ddraig, a'r ddraig a refelodd &acirc;'i angelion ef.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond ni orchfyga&s;ant, ac ni chafwyd eu lle hwynt o hynny allan yn y n&ecirc;f.</P>
<PB N="552" REF="578">
<P N="9"><HI>9</HI> A bwriwyd allan y ddraig fawr, yr h&ecirc;n &s;arph, yr hon a elwir diafol, a Satan, yr hwn &s;ydd yn tywyllo'r holl f&ycirc;d, efe a fwri&wcirc;yd i'r dda|iar, a'i angelion a fwri&wcirc;yd allan gyd ag ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac mi a glywais lais vchel yn dywedyd yn y nef, yr awr hon y mae iechyd, a nerth a theyrnas ein Duw ni, a gallu ei Gri&s;t ef, canys cyhudd&wcirc;r eini brodyr ni a fwriwyd i'r llawr, yr hwn ydoedd yn eu cyhuddo hwynt ger bron ein Duw ddydd a n&ocirc;s.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac hwy a'i gorchfyga&s;ant ef trwy waed yr Oen, a thrwy air eu te&s;tiolaeth hwynt, ac ni chara&s;ant eu bywyd hyd farwolaeth.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Am hynny llawenh&ecirc;wch y nefoedd, a'r &s;awl &s;y yn trigo ynddynt hwy: gwae y rhai &s;y yn trigo ar y ddaiar, a'r m&ocirc;r, canys diafol a dde|&s;cynnodd attoch chwi, yr hwn &s;ydd a ll&icirc;d mawr ganddo, o herwydd g&wcirc;ybod mai ychydig am|&s;er &s;ydd iddo ef. &lindx;</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A phan welodd y ddraig ei bwrw i'r dda|iar, ymlid a wnaeth hi y wraig a e&s;corodd ar y m&acirc;b.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A dwy aden eryr mawr a roddwyd i'r wraig, fel yr ehede hi i'r diffaethwch, iw lle ei hun, lle yr ydys yn ei magu hi tros am&s;er, ac am&s;eroedd, a hanner am&s;er, rhag &wcirc;yneb y &s;arph.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A'r &s;arph a fwriodd o'i &s;afn allan ar &ocirc;l y wraig ddwfr fel afon, ar fedr cael ei dwyn hi ffwrdd gyd &acirc;'r afon.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r ddaiar a helpiodd y wraig, a'r t&icirc;r a agorodd ei enau, ac a lyngcodd yr afon, yr hon a fwriodd y ddraig allan o'i &s;afn.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A llidio a wnaeth y ddraig wrth y wraig, a myned i ryfel yn erbyn gweddillion ei hilio|gaeth hi, y rhai ydynt yn cadw gorchymynnion Duw, ac &s;y &acirc; the&s;tiolaeth Ie&s;u Gri&s;t ganddynt.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac hi a &s;afodd ar dywod y m&ocirc;r.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Bwy&s;t-fil arall trwy help y cyntaf, 24 yn twyllo y rhai gwrthodedig, 17 braint a n&ocirc;d y bwy&s;t-fil.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC mi a welais fwy&s;tfil yn codi o'r m&ocirc;r, a &s;aith ben ganddo, a d&ecirc;c corn, ac ar ei gyrn ef dd&ecirc;c coron, ac ar ei bennau ef henw cabledd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r bwy&s;tfil yr hwn a welais i oedd debyg i lewpard, a'i draed yn debyg i draed arth, a'i lafn yn debyg i &s;afn llew, a'r ddraig a roddodd iddo ef ei gallu a'i gor&s;edd-faingc, ac awdurdod mawr.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac mi a welais vn o'i bennau ef megis wedi ei ladd yn farw, a'i glwyf marwol ef a ia|chawyd, a'r holl f&ycirc;d a ryfeddodd ar &ocirc;l y bwy&s;tfil.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A hwy a addola&s;ant y ddraig yr hon a roes a<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">u i'r bwy&s;t-fil, ac a addola&s;ant y bwy&s;t-fil, gan ddywedyd, pwy &s;ydd debyg i'r bwy&s;t-fil&lpunctel; pwy a ddichon ryfela ag ef&lpunctel;</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A genau a roddwyd iddo ef i ddywedyd mawr eiriau, a chabledd, ac awdurdod a rodd|wyd iddo ef, i weithio ddau fis a deugain.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a agorodd ei enau mewn cabledd yn erbyn Duw, i gablu ei henw ef, a'i dabernacl a'r rhai trigadwy yn y n&ecirc;f.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A rhoddwyd hefyd iddo ef ryfela &acirc;'r &s;ainct, a'u gorchfygu hwynt, a rhoddwyd iddo ef awdurdod ar b&ocirc;b llwyth, ac iaith, a chenedl.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A holl drigolion y ddaiar a'i haddolant ef, y rhai nid yw eu henwau yn &s;crifennedig yn llyfr bywyd yr Oen, yr hwn a laddwyd er dechreuad y b&ycirc;d.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Y neb &s;ydd &acirc; chl&ucirc;&s;t ganddo, gwrandawed.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Os tywys n&ecirc;b i gaethiwed, efe a aiff i gaethiwed, o's ll&acirc;dd n&ecirc;b &acirc; chleddyf,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gen. 13.10. Math. 26.1.</NOTE> &acirc; chleddyf y lleddir yntef: dymma amynedd, a ff&ycirc;dd y &s;ainct.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac mi a welais fwy&s;t-fil arall yn codi o'r ddaiar, a dau gorn oedd ganddo yn debyg i oen, ond yr oedd yn dywedyd fel draig.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac efe a wnaech yr hyn a alle ybwy&s;t-fil cyntaf ol o'i flaen ef, ac efe a wnaeth i'r ddaiar, ac i'r rhai oeddent yn trigo ynddi, addoli y bwy|&s;t-fil cyntaf, yr hwn yr iachau&s;id ei glwyf mar|wolaethus.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac efe a wnaeth ryfeddodau mawrion, yn gymmeint ag y pare efe i d&acirc;n dde&s;cyn o'r n&ecirc;f i'r ddaiar, yng-olwg dynion.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac efe a dwyllodd drigolion y ddaiar gan yr arwyddion y rhai a ddioddefwyd iddo ef eu gwneuthur ger bron y bwy&s;t-fil, gan ddywe|dyd wrth drigolion y ddaiar, am iddynt wneu|thur delw y bwy&s;t-fil, yr hwn a glwyfwyd &acirc; chleddyf, ac a aeth yn fyw.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Cyniatawyd hefyd iddo ef roddi anadl i ddelw y bwy&s;t-fil, fel y galle delw y bwy&s;t-fil lefaru, a pheri ll&acirc;dd cynnifer vn nad addole ddelw y bwy&s;t-fil.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a wnaeth i bawb, bychain a mawr, cyfoethogion a thlodion, rhyddion a chaethion, dderbyn n&ocirc;d yn eu dwylo dehau, neu yn eu tal|cennau,</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac na alle n&ecirc;b na phrynnu na gwerthu, ond yr hwn a gymmere n&ocirc;d, neu henw y bwy&s;t|fil, neu rif ei henw ef.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Dymma doethineb, y &s;awl &s;ydd gan|ddo &s;ynnwyr, cyfrifed r&icirc;f y bwy&s;t-fil, canys rhif d&ycirc;n ydyw, a'i rif ydyw chwe-chant, a chwech a thrugain.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Rhagorol fintai 'r Oen, 6 vn Angel yn mynegu'i Efengyl, 8 vn arall yn mynegu am gwymp Baby|lon, 9 a'r trydydd yn rhybuddio ffoi rhag y bwy&s;t|fil. 13 am ddedwyddwch y &s;awl &s;y yn meirw yn yr Arglwydd, 18 ac am gynhaiaf yr Arglwydd.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">&rindx; AC mi a edrychais,<NOTE PLACE="marg">Yr Epi&s;tol ar ddydd gwyl y Gwirioni|aid.</NOTE> ac wele Oen yn &s;e|fyll ar fynydd Sion, a chyd ag ef bedair mil a &s;aith vgein-m&icirc;l, a chanddynt henw ei D&acirc;d ef yn &s;crifennedig yn eu talcennau hwynt.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac mi a glywais lais o'r n&ecirc;f, fel llais lla|wer o ddyfroedd, ac fel llais taran fawr, ac mi a glywais lais telynorion yn canu ar eu telynau,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac hwy a gan&acirc;&s;ant fel caniad newydd ger bron yr or&s;edd-faingc, a cher bron y pedwar ani|fail, a'r henuriaid, ac ni alle n&ecirc;b ddy&s;cu y caniad
<PB REF="579">hwnnw, ond y pedair m&icirc;l, a'r &s;aith vgein m&icirc;l, y rhai a bryn&acirc;&s;id o'r ddaiar.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Y rhai hyn ydynt y &s;awl ni halogwyd &acirc; gwragedd, canys gweryfon ydynt, y rhai &s;y yn dilyn yr Oen pa le bynnag yr aiff, y rhai a bryn|wyd oddi wrth ddynion, yn flaen-ffrwyth i Dduw, ac i'r Oen.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac ni chaed twyll yn eu genau hwynt, ca|nys y maent yn ddifai ger bron gor&s;edd-faingc Duw.&lindx;</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac mi a welais angel arall yn ehedeg trwy ganol y n&ecirc;f, ac Efengyl dragywyddol ganddo i bregethu i'r rhai oeddent yn trigo ar y ddaiar, ac i bod cenhedlaeth, a llwyth, ac iaith, a phobl,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Gan ddywedyd &acirc; llais vchel, ofnwch Dduw, a rhodwch anrhydedd iddo ef, canys awr ei farn ef a ddaeth, ac addolwch yr hwn a wna|eth n&ecirc;f a daiar, a'r m&ocirc;r, a ffynhonnau y dyfroedd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac Angel arall a ddilynodd gan ddywe|dyd, &s;yrthiodd, &s;yrthiodd Babylon y ddinas fawr, canys hi a wnaeth i'r holl genhedloedd &ycirc;|fed o w&icirc;n ll&icirc;d ei godineb hi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r trydydd angel a'i dilynodd hwynt, gan ddywedyd &acirc; llef vchel, os addola n&ecirc;b y bwy&s;t-fil a'i ddelwef, ac os derbyn ei n&ocirc;d ef yn ei dalcen, neu yn ei law,</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Hwnnw a &ycirc;f o w&icirc;n digofaint Duw, yr hwn a gymmy&s;cwyd o win p&ucirc;r mewn philo ei ddigofaint ef, ac ef a boenir mewn t&acirc;n a brwm|&s;tan yng-olwg yr angelion &s;anctaidd, ac yng|olwg yr Oen.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A m&wcirc;g eu poenedigaeth hwynt a aiff i fynu yn dragywydd, ac ni ch&acirc;nt orphywy&s;fa na d&ycirc;dd na n&ocirc;s, y rhai a addolant, y bwy&s;t-fil, a'i ddelw ef, a phwy bynnag a dderbynnio brint ei henw ef.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Dymma amynedd y &s;ainct, dy mma y rhai &s;y yn cadw gorchymynion Duw, a ffydd Ie&s;u.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac mi a glywais lais o'r nef yn dywedyd wrthif, &s;crifenna, gwyn eu byd weithia~ y meirw, y rhai &s;y yn meirw yn yr Arglwydd, felly y dy|wed yr Y&s;pryd, canys y maent yn gorphywy&s;o oddi wrth eu poen, ac y mae eu gweithredoedd yn eu dilyn hwynt.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Ac mi a edrychais, ac wele gwmwl gwyn, ac ar y cwmnwl vn yn ei&s;tedd yn debyg i F&acirc;b y d&ycirc;n, ac ar ei ben goron o aur, ac yn ei law gry|man llym.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac angel arall a ddaeth allan o'r Deml, gan lefain &acirc; llef vchel wrth yr hwn oedd yn ei|&s;tedd ar y cwmwl, d&ocirc;d ti i mewn dy grymman, a meda, canys daeth am&s;er medi, am f&ocirc;d cynhaiaf y ddaiar yn addfed.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r hwn oedd yn ei&s;tedd 'ar y cwmwl, a fwriodd ei grymman ar y ddaiar, a'r ddaiar a fedwyd.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac angel arall a ddaeth allan o'r Deml, yr hon &s;ydd yn y nef, a chanddo hefyd grymman llym.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac angel arall a ddaeth allan oddi wrth yr allor, yr hwn oedd a gallu ganddo ar y t&acirc;n, ac a lefodd &acirc; llef vchel ar yr hwn oedd a'r crym|man llym ganddo, gan ddywedyd, bwrw i mewn dy grymman llym, a cha&s;cl ganghennau gwinllan y ddaiar, canys y mae ei grawn hi yn addfed.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A'r angel a fwriodd ei grymman llym ar y ddaiar, ac a dorrodd i lawr win-&wcirc;ydd gwin|llan y ddaiar, ac a'u bwriodd hwynt i gerwyn &s;awr digofaint Duw.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A'r gerwyn a wa&s;cwyd allan o'r ddinas, a gwaed a ddaeth allan o'r' gerwyn, cyfiwch &acirc; ffrwynau y meirch, ar hyd m&icirc;l a chwe-chant &s;t&acirc;d.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Ioan yn gweled &s;aith Angel a chanddynt y &s;aith bl&acirc; diweddaf. 3 Caniad y rhai a orchfyga&s;ant y bwy&s;t-fil. 7 y &s;aith phiol yn llawn o ddigofaint Duw.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC mi a welais arwydd arall mawr yn y nef a rhyfedd, &s;aith angel a chanddynt y &s;aith bl&acirc; diweddaf, canys ll&icirc;d Duw a gyflaw|nwyd trwyddynt hwy.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac mi a welais megis m&ocirc;r o &wcirc;ydr, wedi ei gymmy&s;cu &acirc; th&acirc;n, a'r &s;awl a orchfyga&s;ant yn y bwy&s;tfil, a'i ddelw, ai n&ocirc;d, a rh&icirc;f ei henw ef, yn &s;efyll ar lann y m&ocirc;r o &wcirc;ydr, &acirc; thelynau Duw ganddynt,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac hwy a gana&s;ant ganniad Mo&s;es gwa|&s;anaeth&wcirc;r Duw, a channiad yr Oen, gan ddy|wedyd, mawr, a rhyfedd yw dy weithredoedd, &ocirc; Arglwydd Dduw holl-alluog, cyfiawn a chy|wir yw dy ffyrdd di Brenin y &s;ainct.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Pwy ni'th ofna di &ocirc; Arglwydd, ac ni o|gonedda dy enw&lpunctel; canys ti yn vnic &wcirc;yt &s;anc|taidd, a'r holl genhedloedd a ddeuant, ac a addo|lant ger dy fron di, canys dy farnau di ydynt gyhoeddus.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac yn &ocirc;l hyn mi a edrychais, ac wele, yr y|doedd Teml pabell y de&s;tiolaeth yn agored yn y n&ecirc;f.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> A'r &s;aith angel a ddaethant allan or Deml, y rhai oeddent a'r &s;aith bl&acirc; ganddynt, a'u dillad oedd liain p&ucirc;r loiw, ac wedi eu gwregy&s;u yng|hylch eu bronnau &acirc; gwregy&s;au o aur.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac vn o'r pedwar anifail a roddodd i'r &s;aith angel &s;aith philo aur yn llawn o ddigofaint Duw, yr hwn &s;ydd yn byw yn dragywydd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac yr ydoedd y Deml yn llawn o f&wcirc;g go|goniant Duw, a'i allu, ac nid oedd neb yn abl i fyned i mewn i'r Deml, n&ecirc;s darfod cyflawni &s;aith bl&acirc; y &s;aith angel.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="16" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Yr angelion yn tywallt eu phiolau yn llawn digofaint, 6 a pha bl&acirc; &s;y yn dyfod o hynny, 15 rhybudd i ymochelyd, a gwilied.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC mi a glywais lef vchel allan o'r Deml yn dywedyd wrth y &s;aith angel, ewch i ffordd, a thywelltwch allan &s;aith philo digter Duw ar y ddaiar.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A'r cyntaf a aeth, ac a dywalltodd ei phiol
<PB N="553" REF="579">ar y ddaiar, a chornwyd dr&wcirc;g a dolurus a &s;yr|thiodd ar y gw&ycirc;r y rhai oeddynt &acirc; n&ocirc;d y bwy&s;t|fil arnynt, ac ar y rhai a addol&acirc;&s;ent ei ddelw ef.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> A'r ail angel a dywalltodd ei phiol ar y m&ocirc;r, ac efe a aeth fel gwaed celain, a ph&ocirc;b peth byw yn y m&ocirc;r a fu farw.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r trydydd angel a dywalltodd ei phiol allan ar yr afonydd, a ffynhonnau 'r dyfroedd, ac hwy a aethant yn waed.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac mi a glywais angel y dyfroedd yn dy|wedyd, &ocirc; Arglwydd yr &wcirc;yt yn gyfiawn, yr hwn &wcirc;yt, ac yr hwn a fuo&s;t y Sanctaidd, o herwydd i ti farnu y pethau hyn.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Canys hwy a dywallta&s;ant waed y &s;ainct, a'r prophwydi, ac am hynny y rhoddai&s;t iddynt waed i &ycirc;fed: [felly] y maent yn heuddu.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Ac mi a glywais vn arall o'r allor yn dywedyd, ie Arglwydd Dduw holl-alluog, cy|wir a chyfiawn yw dy farnau di.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A'r pedwerydd angel a dywalltodd allan ei phiol ar yr haul, a gallu a roed iddo i boethi dynion trwy d&acirc;n.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A'r dynion a doetha&s;ant gan wr&ecirc;s mawr, ac a gabl&acirc;&s;ant henw Duw, yr hwn &s;ydd ag aw|durdod gando ar y pl&acirc;uau hyn, ac ni chymmera|&s;ant edifeirwch i roi gogoniant iddo ef.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A'r pummed angel a dywalltodd allan ei phiol ar or&s;eddfaingc y bwy&s;t-fil, a'i deyrnas ef a aeth yn dywyll, ac hwy a gnoa&s;ant eu tafo|dau gan ddolur.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac hwy a gabla&s;ant Dduw y n&ecirc;f, gan eu poenau, a chan eu cornwydydd, ac ni chym|mera&s;ant edifeirwch am eu gweithredoedd.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r chweched angel a dywalltodd allan ei phiol ar yr afon fawr Euphrates, a'i dwfr hi a &s;ychodd, fel y gellid paratoi ffordd i frenhino|edd y dwyrain.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A mi a welais dri y&s;pryd aflan yn debyg i lyffaint, yn dyfod allan o enau 'r ddraig, ac all|an o enau y bwy&s;t-fil, ac allan o enau 'r proph|wydi ffeil&s;ion.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Canys y&s;prydion cythreuliaid ydynt, yn gwneuthur gwrthiau, i fyned at frenhinoedd y ddaiar, a'r h&ocirc;ll f&ycirc;d, iw ca&s;clu hwynt i ryfel y d&ycirc;dd mawr hwnnw y Duw holl-alluog.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Wele yr wyf i yn dyfod fel lleidr, gw&ycirc;n ei fyd yr hwn a wilio, ac a gadwo ei ddillad, rhag iddo rodio yn noeth, a rhag gweled ei warth ef.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac efe a'u ca&s;clodd hwynt yng-h&ycirc;d i le a elwir yn Ebryw, Arma-gedon.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> A'r &s;eithfed angel a dywalltodd allan ei phiol i'r awyr, a llef vchel a ddaeth allan o deml y n&ecirc;f, oddi wrth yr or&s;eddfaingc yn dywedyd, fe a ddarfu.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac yr oedd llei&s;iau, a thar&acirc;nau, a mellt, ac yr oedd diargryn mawr ar y ddaiar, cyfryw na bu er pan y ma&ecirc; dynnion ar y ddaiar, crynfa yr ddaiar oedd gymmaint.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A rhannu a wnaethwyd y ddinas fawr yn dair rha~, a &s;yrthio a wnaeth dina&s;oedd y cen|hedloedd, a Babylon fawr a ddaeth mewn c&ocirc;f ger bron Duw, i roddi iddi gwyppan gwin i digo|faint ei lid ef.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> A ph&ocirc;b ynys a ff&ocirc;dd ymmaith, ac ni cha|fwyd y mynyddoedd,</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A &s;yrthio a wnaeth cenlly&s;c mawr fel ta|lentau o'r n&ecirc;f ar y dynion, a'r dynion a gabla|&s;ant Dduw am bl&acirc; 'r cenlly&s;c, canys mawr dros ben oedd eu pla hwynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>3 Ioan yn gweled dini&s;tr y buttain fawr, 8 Ei phecho|dau a'i phoenedigaeth, 14 A goruchafiaeth yr oen</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC vn o'r &s;aith angel oedd a'r &s;aith phiol ganddo a ddaeth, ac a ymddiddanodd &acirc; mi, gan ddywedyd wrthif, tyret, mi a ddang&ocirc;&s;af i ti farnedigaeth y buttain fawr, yr hon &s;ydd yn ei&s;tedd ar lawer o ddyfroedd.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Gyd &acirc;'r hon y mae brenhinoedd y ddaiar wedi godinebu, a phre&s;&s;wyl-w&ycirc;r y ddaiar wedi meddwi ar win i god&icirc;neb hi.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac efe am dygodd i yn yr y&s;pryd i'r diffae|thwch, ac mi a welais wraig yn ei&s;tedd ar fw|y&s;t-fil vn lliw ag &s;carlad, yn llawn o henwau ca|bledd, &acirc; &s;aith pen ganddo, a d&ecirc;c corn.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A gwi&s;c y wraig oedd borphor, ac &s;carlat, ac wedi ei goreuro &acirc;g aur, a main gwerthfawr, ac &acirc; pherlau, a cwppan o aur oedd ganddi yn ei llaw yn llawn o ffiaidd-dra, a brynti ei god&icirc;neb hi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ac yn ei thalcen yr ydoedd henw yn &s;cri|fennedig, dirgelwch, Babylon fawr, mam put|teindra, a ffieidd-dra'r ddaiar.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac mi a welais y wraig yn feddw gan waed y &s;ainct, a chan waed merthyron Ie&s;u, a phan welais i hi, mi a ryfeddais &acirc; rhyfeddod mawr.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> A'r angel a ddywedodd wrthif, pa ham yr wyt yn rhyfeddu&lpunctel; mi a ddango&s;af i ti ddirge|gelwch y wraig, a'r bwy&s;t-fil yr hwn &s;ydd yn ei dwyn hi, yr hwn &s;ydd &acirc; &s;aith ben ganddo, ac &acirc; d&ecirc;c corn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Y bwy&s;t-fil a welai&s;t, a fu ac n&icirc;d ydyw, ac efe a ddaw i fynu o'r pwll heb waelod, ac efe a aiff i golledigaeth, a rhai &s;y 'n trigo ar y ddaiar, a ryf&ecirc;dda~t (y rhai nid yw eu henwau yn &s;crifen|nedig yn llyfr y bywyd er dechreu 'r b&ycirc;d) pan edrychant ar y bwy&s;t-fil yr hwn ydoedd, ac nid ydyw, ac etto y mae.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Dymma 'r meddwl, yr hwn &s;ydd a doeth&icirc;|neb ga~ddo: y &s;aith ben &s;aith mynydd ydynt, ar y rhai y mae 'r wraig yn ei&s;tedd, y maent hefyd yn &s;aith frenin.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Pump a &s;yrthia&s;ant, ac vn &s;ydd, ac vn a|rall heb ddyfod etto: a phan dd&ecirc;l efe, rhaid iddo barh&acirc;u ychydig o am&s;er.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A'r bwy&s;t-fil yr hwn a fu, ac nid ydyw, efe yw'r &wcirc;ythfe, ac y mae yn vn o'r &s;aith, ac yn myned i dde&s;truw.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'r d&ecirc;c corn a welai&s;t, d&ecirc;c brenin ydynt, y rhai ni chaw&s;ant etto frenhiniaeth, ond hwy a g&acirc;ant awdurdod fel brenhinioedd mewn vn awr gyd &acirc;'r bwy&s;t-fil.</P>
<PB REF="580">
<P N="13"><HI>13</HI> Yr vn cyngor &s;ydd i'r rhai hyn, ac hwy a roddant eu nerth au hawdurdod i'r bwy&s;t-fil.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Y rhai hyn a ryfela~t a'r Oen, a'r Oen a'u goruchfyga hwynt, canys efe ydyw Arglwydd arglwyddi, a Brenin brenhinoedd, a'r rhai &s;y ar ei blaid ef, hwy a alwyd, ac a ddetholwyd, a ffyddlon ydynt.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, y dyfroedd y rhai a welai&s;t ti, lle y mae 'r buttain yn ei&s;tedd, pobl ydynt, a gwerin, a chenhedloedd, ac ieitho|edd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r d&ecirc;c corn a welai&s;t ti ar y bwy&s;t-fil, yw y rhai a ga&s;h&acirc;nt y buttain, ac ai gwn&acirc;nt hi yn vnic, ac yn noeth, ac a fwytt&acirc;nt ei chig hi, ac a'i llo&s;cant hi &acirc; th&acirc;n.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys Duw a roddodd yn eu calonnau gyflawni ei ewyllys ef, a gwneuthur trwy gyd vndeb, a rhoddi eu teyrnas i'r bwy&s;t-fil, hyd oni gyflawnir geiriau Duw.</P>
<P N="18"><HI>18</HI> A'r wraig a welai&s;t, dinas fawr ydyw, yr hon &s;ydd yn teyrna&s;u ar frenhinoedd y ddaiar.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="18" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ioan yn gweled fod y rhai &s;y yn caru 'r byd yn dri&s;tion am gwymp y buttain o Babylon, 4 Rhybydd i bobl Dduw i gilio allan o'i harglwyddiaeth hi, 20 Eithr y rhai &s;y o Dduw, &s;ydd ag achos iddynt i lawenychu am ei dini&s;tr hi.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn &ocirc;l hyn, mi a welais angel arall yn dyfodi lawr o'r n&ecirc;f, ac awdurdod mawr ganddo, a goleuodd y ddaiar gan ei ogoniant ef.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A llefain a wnaeth efe yn gr&ycirc;f a llais v|chel, gan ddywedyd,<NOTE N="*" PLACE="marg">Veh 14 8. e&s;ai 21.9. ierem. 51.8.</NOTE> &s;yrthiodd, &s;yrthiodd Ba|bylon fawr honno, ac y mae hi yn drigle i'r cy|threuliaid, a chadwriaeth p&ocirc;b y&s;pryd afl&acirc;n, a chadwriaeth p&ocirc;b ad&ecirc;r yn afl&acirc;n ac atcas.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Canys yr h&ocirc;ll genhedloedd a yfa&s;ant o w&icirc;n digofaint ei godineb hi, a brenhinoedd y ddaiar a wnaethant od&icirc;neb &acirc; hi, a mar&s;i~andw&ycirc;r y ddaiar a aethant yn gofoethogion gan amlder ei moethe hi.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac mi a glywais lais arall o'r n&ecirc;f yn dywe|dyd, ewch allan o honi hi fy mh&ocirc;bl, rhag i chwi f&ocirc;d yn gyfr&acirc;nnog o'i phechodau, ac rhag i chwi dderybn cyfran o'i phl&acirc;uau hi.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Canys ei phechodau hi a gyrhaeddae&s;ant hyd y n&ecirc;f, a Duw a gofiodd ei hanwiredd hi.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Telwch iddi fel y talodd hi i chwi, a rho|ddwch iddi y dau-cymmaint yn &ocirc;l ei gweithre|doedd hi, yn y cwppan y llanwodd hi i chwi, lle|nwch iddi hi yn ddwbl,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Cymmeint ac y gogoneddod hi ei hun, ac y bu hi mewn moethe, yn yr vn-modd rhodd|wch iddi ofid a thri&s;twch, canys y mae hi yn dy|wedyd yn ei chalon,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 47.8.</NOTE> yr &wcirc;yf yn ei&s;tedd yn fren|h&icirc;nes, ac nid &wcirc;yf yn weddw, ac ni welaf ddim galar:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Am hynny yn yr vn d&ycirc;dd y daw ei phl&acirc;u|au hi, &s;ef marwolaeth, a thri&s;twch, a newyn, a hi a lo&s;cir &acirc; th&acirc;n, canys cadarn yw'r Arglwydd Dduw, yr hwn a'i barna hi.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> A brenhinoedd y ddaiar a &wcirc;ylant am d&acirc;ni hi, ac a alarant, y rhai a wnaethant od&icirc;neb, ac a fuant fyw yn foethus gyd &acirc; hi, pan welant fwg ei lo&s;ciad hi.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac hwy a &s;afant ym mhell oddi wrthi gau ofn ei gofid hi, gan ddywedyd, Gwae, gwae y ddinas fawr honno Babylon, y gaer gadarn, canys mewn vn awr y daeth dy farn di.</P>
<P N="11"><HI>1&s;1</HI> A mar&s;iandw&ycirc;r y ddaiar a &wcirc;ylant, ac a dri&s;t&acirc;nt am deni hi, canys nid oes n&ecirc;b yn prynu eu marchnadaeth hwynt mwyach.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Mar&s;iandiaeth o aur, ac arian, a meini gwerthfawr, a pherlau, a lliain main, a phorphor, a &s;idan, ac &s;carlat, a ph&ocirc;b rhyw goed Thynon, a phob lle&s;tr o ddaint yr elephant, a ph&ocirc;b lle&s;tr o goed gwerthfawr, ac o br&ecirc;s, ac o haiarn, ac o fa|en marmor,</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac o &s;inamon, ac aroglau, ac ennaint, a thus, a gwin, ac olew, a pheillied, a gwenith, ac y&s;crybliaid, a defaid, a meirch, a cherbydau, a gwa&s;anaethw&ycirc;r, ac eneidiau dynion.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r aeron a dde&s;&ycirc;fiodd dy enaid ti, a yma|daw&s;ant &acirc; thi, a'r h&ocirc;ll bethau brei&s;ion, a gwychi|on a aethant i ffordd oddi wrthit, ac ni chei hw|ynt mwyach.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Mar&s;iand-w&ycirc;r y pethau hyn, y rhai a ym|gyfoethoga&s;ant, a &s;afant ym mhell oddi wrthi, rhag ofn ei gofid hi, gan &wcirc;ylo ac ochain.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A chan ddywedyd, Gwae, gwae y ddinas fawr yr hon a ddilladwyd mewn lliain main, a phorphor, ac &s;carlat, ac wedi ei goreuro ag aur, a meini gwerth-fawr, a pherlau.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Canys mewn vn awr cymmeint o gyfo|eth a anrheithiwyd, a ph&ocirc;b llywydd, a holl werin llongau, a llong w&ycirc;r, a phwy bynnag ydynt yn gweithio ar y m&ocirc;r, a &s;afa&s;ant o bell,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac a lefa&s;ant, pan wel&s;ant fwg ei llo&s;ciad hi, gan ddywedyd, pa vn oedd debyg i'r ddinas fawr hon&lpunctel;</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac hwy a fwria&s;ant lwch ar eu pennau, ac a lefa&s;ant gan &wcirc;ylo, ac ochain, a dywedyd, Gwae, gwae y ddinas fawr, yn yr hon y cyfoe|thogwyd y rhai oeddynt &acirc; llongau ganddynt ar y m&ocirc;r, trw ei ch&ocirc;&s;t hi, canys mewn vn awr, hi a anrheithiwyd.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y n&ecirc;f, llawenh&acirc; o'i phlegit, a'r Apo&s;toli|on &s;anctaidd, a'r prophwydi, canys dialodd Duw tro&s;och chwi arni hi.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Ac yna vn angel cadarn a gododd faen megis maen melin, ac a'i bwriodd i'r m&ocirc;r, gan ddywedyd, a'r f&acirc;th ruthr a hyn y bwrrir y ddi|nas fawr Babylon, ac ni cheir y hi mwy.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac ni chlywir ynot ti mwy lais telyno|rion, a cherddorion, a phibyddion, ac vdcanw&ycirc;r, ac ni cheir vn crefft&wcirc;r o ba greff bynnag fyddo ynot ti mwy, ac ni chlywir llais maen melin y|not ti mwy.</P>
<P N="23"><HI>23</HI> Ac ni welir goleuad cannwyll ynot ti mwy, ac ni chlywir llais prioda&s;-f&acirc;b, a phrioda&s;|ferch ynot ti mwy, canys dy far&s;iand-w&ycirc;r di oe|ddent bendefigion y ddaiar, ac &acirc;'th gyfareddion y twyllwyd yr h&ocirc;ll genhedloedd.</P>
<PB N="554" REF="580">
<P N="24"><HI>24</HI> Ac ynddi hi y c&acirc;ed gwaed y prophwydi, a'r &s;ainct, a phawb a'r laddwyd ar y ddaiar,</P>
</DIV3>
<DIV3 N="19" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>Ioan yn clywed rhoi moliant i Dduw am farnu 'r but|tain, ac am ddial gwaed ei wei&s;ion. 10 Ni fyn yr an|gel ei addoli, 17 Yr ydys yn galw'r ehediaid a'r adar i'r lladdfa.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC yn &ocirc;l hyn, mi a glywais lef vchel gan dyrfa fawr yn y n&ecirc;f yn dywedyd, Halelu-Iah, iechyd a gogoniant, ac anrhydedd, a gallu a fyddo i'r Arglwydd ein Duw ni,</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Canys cywir a chyfiawn ydyw ei farnau ef, canys efe a farnodd y buttain fawr, yr hon a lygrodd y ddaiar &acirc;'i god&icirc;neb, ac a ddi&acirc;lodd waed ei wei&s;ion ar ei llaw hi,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac eil-waith hwy a ddyweda&s;ant, Halelu-Iah, a'i m&wcirc;g hi a gododd yn dragywydd.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> A'r pedwar henuriad ar hugain, a'r ped|war anifail a &s;yrthia&s;ant i lawr, ac a addola&s;ant Dduw, yr hwn oedd yn ei&s;tedd ar yr or&s;edd|faingc, gan ddywedyd, Amen, Halelu-Iah.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A llais a ddaeth allan o'r or&s;edd-faingc yn dywedyd moliennwch ein Duw ni ei holl wei|&s;ion ef, a'r rhai ydych yn ei ofni ef, bychain a ma|wrion hefyd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac mi a glywais lais fel tyrfa fawr, ac fel llais llawer o ddyfroedd, ac fel llais tar&acirc;nau cedyrn yn dywedyd, Halelu-Iah, canys ein Ar|glwydd Dduw holl-alluog a aeth yn Frenin.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Llawenychwn a gorfoleddwn, a rhodd|wn ogoniant iddo ef, o blegit dyfod priodas yr Oen, a'i wraig ef a ymbaratt&ocirc;dd.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> A canniattauwyd iddi ymwy&s;co &acirc; lliain main pur a di&s;claer, canys y lliain main ydyw cyfiawnder y &s;ainct.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a ddywedodd wrthif, &s;crifenna,<NOTE N="*" PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ath. 22 2.</NOTE> Bendigedig yw y rhai a elwir i &s;wpper neithi|or yr Oen, ac efe a ddywedodd wrthif, y geiri|au hyn i Dduw ydynt w&icirc;r.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac mi a &s;yrthiais gerbron ei draed ef, iw addoli ef, ac efe a ddywedodd wrthif, ym&ocirc;gel rhag gwneuthur hynny, cydwa&s;anaeth&wcirc;r wyfi i ti, ac i'th frodyr, y rhai y mae ganddynt de&s;tio|laeth Ie&s;u, addola Dduw, canys te&s;tiolaeth Ie|&s;u ydyw Y&s;pryd y brophwydoliaeth.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac mi a welais y n&ecirc;f yn agored, ac wele farch gwyn, a'r hwn a ei&s;teddodd arno a elwid Ffyddlon a chywir, ac y mae efe yn barnu, ac yn rhyfela yn gyfiawn.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> A'i lygaid ef oeddent fel fflam d&acirc;n, ac ar ei ben ef yr oedd llawer o goronau: ac yr ydoedd ganddo henw yn &s;crifennedig, yr hwn nid ad|nabu n&ecirc;b, ond efe ei hun.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Ac ef a ddilladwy d &acirc; gwi&s;c wedi ei thro|chi mewn gwaed, a'i henw ef a elwir Gair Duw,</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A'r rhyfelw&ycirc;r oeddent yn y n&ecirc;f, ai dily|na&s;ant ef ar feirch gwynion, wedi ymwi&s;co &acirc; lliain main gwyn &acirc; gl&acirc;n.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac o'i enau ef yr aeth allan gleddyf llym, i daro &acirc;g ef y cenhedloedd,<NOTE N="*" PLACE="marg">&s;al. 2.9.</NOTE> canys efe a'u rhe|ola hwynt &acirc; gwialen haiarn, ac efe yw yr hwn &s;&ycirc;dd yn &s;athru cerwyn win digofaint a ll&icirc;d Duw holl-alluog.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Ac y mae ganddo yn ei w&icirc;&s;c, ac ar ei forddwyd henw &s;crifennedig,<NOTE N="*" PLACE="marg">1. Tim. 6.15.</NOTE> Brenhin y bren|hinoedd, ac Arglwydd yr arglwyddi:</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac mi a welais angel yn &s;efyll yn yr haul, yn llefain &acirc; llefvchel, gan ddywedyd wrth yr h&ocirc;ll adar y rhai oeddent yn ehedeg trwy ga|nol y n&ecirc;f, deuwch, ac ymgynhullwch yng-h&ycirc;d i &s;wpper y Duw mawr,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Fel y galloch fwytta c&icirc;g brenhinoedd, a ch&icirc;g pen-captenniaid, a ch&icirc;g gw&ycirc;r cedyrn, a chig meirch, a'r rhai ydynt yn ei&s;tedd arnynt, a ch&icirc;g gw&ycirc;r rhyddion a cheithion, a bychain a mawrion oll.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac mi a welais y bwy&s;t-fil, a brenhino|edd y ddaiar, a'u rhyfel-w&ycirc;r wedi ymgynnull yngh&ycirc;d i ryf&ecirc;la yn erbyn yr hwn oedd yn ei&s;tedd ar y march, ac yn erbyn ei fil-w&ycirc;r.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Ond y bwy&s;t-fil a ddaliwyd, a'r proph|wyd ffals gyd ag ef yr hwn a wnaeth wyrthiau ger ei fron ef, trwy y rhai y twyllodd efe y rhai a dderbynnia&s;ent n&ocirc;d y bwy&s;t-fil, a'r rhai a addo|l&acirc;&s;ent ei ddelw ef, y ddau hyn a fwriwyd yn f&ycirc;w i'r pwll t&acirc;n yr hwn &s;ydd yn llo&s;ci &acirc; brwm&s;tan.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r lleill a laddwyd &acirc; chleddyf yr hwn &s;ydd yn ei&s;tedd a'r y march, yr hwn [gleddyf] &s;ydd yn dyfod allan o'i enau ef, a'r h&ocirc;ll adar a lanwyd o'u c&icirc;g hwynt.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 B&ocirc;d Satan yn rhwym tros dalm o am&s;er, 7 Ac wedi ei ollwng yn rhydd, yn poeni yr eglwys yn d&ocirc;&s;t. 10. 14 Ac yn &ocirc;l barnu 'r byd, ei fwrw ef a rhai oeddent eiddo i'r pwll t&acirc;n.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC mi a welais angel yn de&s;cyn o'r n&ecirc;f, a chanddo agoriad y pwll heb waelod, a cha|dwyn fawr yn ei law.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac efe a ddaliodd y ddraig yr h&ecirc;n &s;arph, yr hon ydyw diafol a Satan, ac a'i rhwym|modd ef tros fil o flynyddoedd,</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac a'i bwriodd ef i'r pwll heb waelod, ac ai gwarch&acirc;odd ef, ac a feiodd y drws arno, megis na alle efe dwyllo y bobl mwy, n&ecirc;s cy|flawni 'r m&icirc;l o flynyddoedd, canys yn &ocirc;l hynny rhaid yw ei ollwng ef dros ychydig o am&s;er.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac mi a welais or&s;edd-feingciau, ac hwy a ei&s;tedda&s;ant arnynt, a barn a roed iddynt hwy, ac mi a welais eneidiau y rhai a dorrwyd eu pennau am de&s;tiolaeth Ie&s;u, ac am air Duw, y rhai ni addol&acirc;&s;ent y bwy-fil na'i ddelw ef, ac ni chymmera&s;ent ei n&ocirc;d ef yn eu talcennau, neu ar eu dwylo: ac hwy a fuant f&ycirc;w, ac a deyrn&acirc;&s;a&s;ant gyd &acirc; Chri&s;t f&icirc;l o flynyddoedd.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> Ond y gweddill o'r gw&ycirc;r meirw ni fuant fyw eil-waith, nes diweddu y milo flynyddoedd: dymma yr adgyfodiad cyntaf.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Bendigedig a &s;anctaidd yw 'r vn &s;ydd a rhan iddo yn y cyfodiad cyntaf, canys nid oes gan yr ail farwolaeth awdurdod ar y rhai hyn, ond hwy a fyddant offeiriaid Duw a Chri&s;t, ac a deyrna&s;ant gyd ag ef f&icirc;l o flynyddoedd.</P>
<PB REF="581">
<P N="7"><HI>7</HI> Ac wedi darfod y mil o flynyddoedd, Sa|tan a ollyngir allan o'i garchar:</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac efe a aiff allan i dwyllo 'r bobl y rhai ydynt ym mhedair congl y ddaiar, nid amgen<NOTE N="*" PLACE="marg">Ezec. 39.1.</NOTE> Gog a Magog, iw ca&s;clu hwynt yng-hyd iry|fel, rhif y rhai &s;y fel tywod y m&ocirc;r.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac hwy a aethant i fynu i wa&s;tad y ddaiar, y rhai a amgylch&acirc;&s;ant babellau y &s;ainct, a'r ddi|nas annwyl, eithr t&acirc;n a dde&s;cynnodd oddi wrth Dduw o'r n&ecirc;f, ac a'u h&ycirc;&s;odd hwynt.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> A diafol yr hwn a'u twyllodd h&wcirc;ynt, a fwrriwyd i bwll o d&acirc;n a brwm&s;tan, lle y poenir y bwy&s;t-fil, a'r prophwyd gau dd&ycirc;dd a n&ocirc;s yn dragywydd.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Ac mi a welais or&s;eddfaingc fawr wen, ac vn yn ei&s;tedd arni, oddi wrth &wcirc;yneb yr hwn y ff&ocirc;dd y ddaiar a'r n&ecirc;f, ac ni chaed moi lle hwynt mwy.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac mi a welais y meirw, fawr a bychan yn &s;efyll ger bron Duw, a'r llyfrau a agorwyd, a<NOTE N="*" PLACE="marg">Vchod. 3.5. i<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">od. 21.27. philip. 4 3.</NOTE> llyfr arall a agorwyd, yr hwn ydyw [llyfr] y bywyd, a'r meirw a farnwyd wrth y pethau a oeddent yn &s;crifennedig yn y llyfrau, yn &ocirc;l eu gweithredoedd hwynt.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> A'r m&ocirc;r a fwriodd i fynu y meirw y rhai oeddent ynddo, a marwolaeth, ac vffern a rodda|&s;ant i fynu y meirw a oeddent ynddynt hwy, a barnwyd pawb yn &ocirc;l eu gweithredoedd.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A marwolaeth, ac vffern a fwriwyd i bwll t&acirc;n, hon ydyw 'r ail farwolaeth.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> A phwy bynnag ni chafwyd yn &s;crifen|nedig mewn llyfr y bywyd, efe a fwriwyd i bwll y t&acirc;n.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>3 24 Gwynfydedig gyflwr y rhai duwiol. 8 37 A thru|an helynt y rhai annuwiol. 11 A gwedd yr Ieru&s;a|lem nefol, ac am wraig yr Oen.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC mi<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 65.17. &amp; 66.22. 2. pet. 3.13.</NOTE> a welais n&ecirc;f newydd, a daiar ne|wydd, canys y nef gyntaf a'r ddaiar gyn|taf a aethant heibio, ac nid oedd m&ocirc;r mwyach.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> A myfi Ioan a welais y ddinas &s;anctaidd Ieru&s;alem newydd yn de&s;cyn o'r n&ecirc;f oddi wrth Dduw, wedi ei pharatoi fel prioda&s;-ferch wedi ei thrw&s;&s;io iw g&wcirc;r.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac mi a glywais lef vchel allan o'r n&ecirc;f yn dywedyd, wele, [y mae] pabell Dduw gyd &acirc; dy|nion, ac efe a drig gyd &acirc; hwynt, ac hwy a fy|ddant bobl iddo ef, a Duw ei hun a fydd gyd ag hwynt yn Dduw iddynt.</P>
<P N="4"><HI>4</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">Vchod. 7.17. E&s;ay 25.8.</NOTE> Duw a &s;ych ymmaith yr holl ddagrau o|ddi wrth eu llygaid, ac ni b&ycirc;dd dim marwolaeth mwy, na thri&s;twch, na llefain, ac ni bydd dim poen mwy, canys y pethau cyntaf a aethant heibio.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> A'r vn a ei&s;teddodd ar yr or&s;edd-faingc a ddywedodd, wele, yr w&ycirc;f yn gwneuthur p&ocirc;b heth yn newydd, ac efe a ddywedodd wrthif, &s;crifenna, canys y mae y geiriau hyn yn ffydd|lon, ac yn gywir.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a ddywedodd wrthifi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Vchod. 1.8. I&s;od 22.13.</NOTE> fe a ddarfu, myfi &wcirc;yf Alpha ac Omega, y dechreuad a'r di|wedd, mi a roddaf i'r vn &s;ydd &s;ychedig o ffyn|non dwfr y bywyd yn rh&acirc;d.</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Yr vn a orchfyga a gaiff etifeddu y cwbl, ac mi a fyddaf Dduw iddo ef, ac yntef f&ycirc;dd f&acirc;b i minne.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ond yr ofnog a'r anghredyniaid, a'r rhai &s;celer, a'r llofruddion, a'r putteinw&ycirc;r, a'r cyfare|dd-w&ycirc;r, a'r delw-addolw&ycirc;r, a ph&ocirc;b celwyddog, eu rhan hwynt a f&ycirc;dd yn y pwll yr hwn &s;ydd yn llo&s;ci o d&acirc;n a brwm&s;tan, yr hwn ydyw yr ail farwolaeth.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac vn o'r &s;aith angel, y rhai oeddent &acirc;'r &s;aith phiol ganddynt yn llawn o'r &s;aith bl&acirc; di|weddaf a ddaeth attaf, ac a ymddiddanodd &acirc; mi, gan ddywedyd, tyret, mi a ddango&s;af i ti y brio|da&s;-ferch gwraig yr Oen.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe am dygodd i ymmaith yn yr Y&s;|pryd i fynydd mawr, ac vchel, ac a ddango&s;odd i mi y ddinas fawr Ieru&s;alem &s;anctaidd, yn de&s;|cyn allan o'r nef oddi wrth Dduw.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> A gogoniant Duw ganddi, a'i di&s;cleiri|ad hi oedd debyg i faen gwerthfawr&ycirc;&s;af, megis maen Ia&s;pis eglur fel gri&s;ial.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac yr ydoedd iddi f&ucirc;r mawr vchel, a deu|ddec porth iddi, ac wrth y pyrth deuddec angel, ac henwau yn &s;crifennedig, y rhai ydynt deu|ddec-llwyth meibion I&s;rael.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> O du y dwyrain yr oedd tri phorth, o du y gogledd tri phorth, o du y dehau tri phorth, o du y gorllewyn tri phorth.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> A chaer y ddinas oedd &acirc; deuddec &s;ylfaen iddi, ac ynddynt hwy henwau deuddec Apo&s;tol yr Oen.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Ac yr ydoedd gan yr vn a ymddiddanodd &acirc; mi gor&s;en o aur i fe&s;uro y ddinas, ai phyrth hi, a'i chaer hi.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> A'r ddinas a o&s;odwyd yn bedwar ochrog, a'i h&ycirc;d oedd gymmaint a'i ll&ecirc;d, ac efe a fe&s;urodd y ddinas &acirc;'r gor&s;en, yn ddeuddeng-m&icirc;l &s;t&acirc;d, a'i ll&ecirc;d a'i huchter &s;&ycirc;dd yn ogymmaint.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac efe a fe&s;urodd ei chaer hi, yn bedwar cufydd a &s;aith vgain, wrth fe&s;ur d&ycirc;n, &s;ef me&s;ur yr angel,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Ac adeilad ei chaer hi oedd o faen Ia&s;pis, a'r ddinas oedd aur p&ucirc;r, yn debyg i &wcirc;ydr gloiw</P>
<P N="19"><HI>19</HI> A &s;eiliau caer y ddinas oeddynt wedi eu harddu &acirc; ph&ocirc;b rhyw faen gwerthfawr, y &s;ail cyntaf oedd maen Ia&s;pis, yr ail o Saphyr, y trydydd oedd o faen Calcedon, y pedw&ecirc;rydd o Smaragdus.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Y pummed Sardonix, y chweched Sar|dius, y &s;eithfed Cry&s;olithus, yr &wcirc;ythfed Beryl, y nawfed Topazius, y decfed Cry&s;opra&s;us, yr vnfed ar dd&ecirc;c Hyacinthus, y deuddecfed, Ame|thy&s;tus.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> A'r deuddec porth deuddec perl oddent, a ph&ocirc;b porth &s;&ycirc;dd o vn perl, a heol y ddinas &s;ydd o aur p&ucirc;r, fel g&wcirc;ydr di&s;clair.</P>
<P N="22"><HI>22</HI> Ac ni welais i vn deml ynddi, canys yr Arglwydd Dduw holl-alluog, a'r Oen yw ei theml hi.</P>
<PB N="555" REF="581">
<P N="23"><HI>23</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 60.19.</NOTE> Ac nid rhaid i'r ddinas wrth yr haul, na'r lleuad i oleuo ynddi, canys y mae gogoni|ant Duw yn ei goleuo hi, 'r Oen yw ei goleu|ni hi.</P>
<P N="24"><HI>24</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 60.3.</NOTE> A'r bobl gadwedig a rodiant yn ei go|leuni hi, a brenhinoedd y ddaiar a ddygant eu gogoniant a'u hanrh&ycirc;dedd iddi hi.</P>
<P N="25"><HI>25</HI><NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 60.11.</NOTE> Ac ni cheuir ei phyrthi liw d&ycirc;dd, o ble|git ni b&ycirc;dd dim n&ocirc;s yno.</P>
<P N="26"><HI>26</HI> A gogoniant ac anrhdedd y cenhedlo|edd a ddygir iddi hi.</P>
<P N="27"><HI>27</HI> Ac nid aiff i mewn iddi hi ddim aflan, neu b&ecirc;th bynnag a weithio ffieid<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dra, neu gelwy|ddau, ond y rhai a &s;crifennwyd mewn llyfr by|wyd yr Oen.</P>
</DIV3>
<DIV3 N="22" TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Afon dwfr y bywyd, 2 Ffrwythlondeb a goleuni di|nas Dduw. 6 Yr Arglwydd byth yn rhybuddio ei wei&s;ion am bethau a ddaw, 9 Yr angel heb fynnu ei addoli, 18 Gair Duw nid iawn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ghwanegu dim arno, na thynnu dim oddi wrtho.</P>
</ARGUMENT>
<P N="1">AC efe a ddango&s;odd i mi a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">r bur o ddwfr y bywyd yn di&s;cleirio fel gri&s;ial, yn dyfod allan o or&s;edd-faingc Duw, a'r <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">n.</P>
<P N="2"><HI>2</HI> Ac yng-hanol ei heol hi, a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ddau tu 'r a|fon, yr ydoedd pren y bywyd, yr hwn oedd yn dwyn deuddec rhyw ffrwythau, a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> rodde ffrw|yth b&ocirc;b mis, a dail y pren a wa&s;anaethe i iachau yr cenhedloedd.</P>
<P N="3"><HI>3</HI> Ac ni f&ycirc;dd dim melldith mwy, ond gor|&s;edd-faingc Duw a'r Oen a f&ycirc;dd ynddi hi, a'i wa&s;anaeth-w&ycirc;r a wa&s;anaethant a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">o ef.</P>
<P N="4"><HI>4</HI> Ac hwy a welant ei &wcirc;yneb e<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> a'i henw ef a f&ycirc;dd yn eu talcennau hwynt.</P>
<P N="5"><HI>5</HI> * Ac ni b&ycirc;dd yno ddim n&ocirc;s, anid rhaid i|ddynt ddim canwyll, na goleuad y<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">aul, canys yr Arglwydd Dduw &s;ydd yn rhoi <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dynt oleu|ni, ac hwy a deyrn&acirc;&s;ant yn dragywydd.</P>
<P N="6"><HI>6</HI> Ac efe a ddywedodd wrthifi, y geiriau hyn &s;ydd ffyddlon a chywir, ac Arglwyd Dduw y prophwydi &s;anctaidd a ddanfonodd ei angel i ddangos iw wa&s;anaeth-w&ycirc;r y pethau &s;y raid eu cyflawni ar fr&ycirc;s,</P>
<P N="7"><HI>7</HI> Wele, yr &wcirc;yf yn dyfod ar fr&ycirc;s, gwyn ei fyd yr vn a gadwo eiriau prophwydoliaeth y llyfr hwn.</P>
<P N="8"><HI>8</HI> Ac myfi &wcirc;yf Ioan, yr hwn a welais, ac a glywais y pethau hyn, a phan ddarfu mi gly|wed, a gweled,<NOTE N="*" PLACE="marg">Pen. 19.10.</NOTE> mi a &s;yrthiais i law i add&ocirc;li ger bron traed yr angel, yr hwn a ddang&ocirc;&s;odd i mi y pethau hyn.</P>
<P N="9"><HI>9</HI> Ac efe a ddywedodd wrthifi, gw&ecirc;l na [wne|lych] canys c&ycirc;d wa&s;anaeth-wr wyfi i ti, ac i'th frodyr y prophwydi, a'r rhai &s;y yn cadw geiriau y llyfr hwn, addola Dduw.</P>
<P N="10"><HI>10</HI> Ac efe a ddywedodd wrthifi, na &s;elia eiri|au prophwydoliaeth y llyfr hwn, canys y mae 'r am&s;er yn agos.</P>
<P N="11"><HI>11</HI> Yr hwn &s;ydd anghyfiawn b&ycirc;dded ang|hyfiawn etto, a'r hwn &s;ydd frwnt bydded frwnt etto, a'r hwn &s;ydd gyfiawn bydded gyfiawn et|to, a'r hwn &s;ydd &s;anctaidd, bydded &s;anctaidd etto.</P>
<P N="12"><HI>12</HI> Ac wele, yr wyf yn dyfod ar fr&ycirc;s, a'm gwobr &s;ydd gyd &acirc; mi,<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhuf. 2.6.</NOTE> i roddi i b&ocirc;b d&ycirc;n yn &ocirc;l y byddo ei waith ef.</P>
<P N="13"><HI>13</HI> Myfi wyf Alpha ac Omega,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 41.4.</NOTE> y dechre|uad a'r diwedd, y cyntaf a'r diweddaf.</P>
<P N="14"><HI>14</HI> Gwyn eu byd y rhai a wnelo ei orchy|mynnion ef, fel y byddo iddynt awdurdod ar bren y by wyd, ac y gallant ddyfod i mewn, trwy yr pyrth i'r ddinas.</P>
<P N="15"><HI>15</HI> Canys o'r tu allan y b&ycirc;dd y c&wcirc;n, a'r cy|faredd-w&ycirc;r, a'r putteinw&ycirc;r, a'r llofruddiaid a'r delw-addolw&ycirc;r, a ph&ocirc;b vn a garo, neu a wnelo gelwydd.</P>
<P N="16"><HI>16</HI> Myfi Ie&s;u a ddanfonais fy angel i de&s;ti|olaethu i chwi y pethau hyn yn yr eglwy&s;i, myfi yw gwreiddin, a hiliogaeth Dafydd, a'r &s;eren fo|reu eglur.</P>
<P N="17"><HI>17</HI> Ac y mae yr Y&s;pryd a'r brioda&s;-ferch yn dywedyd tyret, a'r vn a wrandawo, dyweded, ty|ret,<NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;ai. 55.1.</NOTE> a'r vn &s;ydd &s;ych&ecirc;dig, deued: a'r vn a fynno cymmered ddwfr y bywyd yn rh&acirc;d,</P>
<P N="18"><HI>18</HI> Canys yr wyfi yn dangos i b&ocirc;b vn a wrandawo eiriau prophwydoliaeth y llyfr hwn os rhydd n&ecirc;b ddim at y pethau hyn,<NOTE PLACE="marg">Deut. 4.2. &amp; 12.32. dihar. 30.6.</NOTE> Duw a r&ycirc;dd atto ef y pl&acirc;au &s;crifennedig yn y llyfr hwn.</P>
<P N="19"><HI>19</HI> Ac o thynn n&ecirc;b ymmaith ddim o eiriau llyfr y brophwydoliaeth hon, Duw a gymmer ymmaith ei ran ef allan o lyfr y bywyd, ac all|an o'r ddinas &s;anctaidd, ac oddi wrth y pethau a &s;crifennir yn y llyfr hwn.</P>
<P N="20"><HI>20</HI> Yr hwn &s;ydd yn te&s;tiolaethu y pethau hyn, &s;ydd yn dywedyd, yn &s;iccr yr &wcirc;yf yn dyfod ar fr&ycirc;s: Amen, tyret tithe &ocirc; Arglwydd Ie&s;u.</P>
<P N="21"><HI>21</HI> Gr&acirc;s ein Harglwydd ni Ie&s;u Gri&s;t fy|ddo gyd &acirc; chwi oll. Amen.</P>
<CLOSER>I'r vnic Dduw y byddo 'r gogoniant.</CLOSER>
<PB REF="582">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="555" REF="582">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
</DIV3>
</DIV2>
</DIV1>
</BODY>
<BACK>
<DIV1 TYPE="lectionary">
<PB REF="583" MS="y">
<HEAD>Y &s;py&s;rwydd i gael yr Epy&s;tolau, a'r Efengylon ar bob Sul, a gwyl: lle y mae y rhif neu y ffigur cyntaf ar &ocirc;l henw y <HI>llyfr yn arwyddocau y bennod, a'r llall yr adnod, neu y wers lle y maent yn dechreu, ac y mae llun llaw yn dangos y</HI> diwedd fel hyn</HEAD>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>O <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">fengl y Sul.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>1. Rhuf. 13.8</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 21.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">2</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Rhuf. 15.4</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 21 25</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">3</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>1. Cor. 4 1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 11.2</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">4</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Phil. 4.4</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Ioa. 1.19</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Dyd Natalic.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Heb. 1.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Ioa. 1.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Dygwyl Stephan.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Act. 7.55</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 23.34</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Dygwyl Ioan Efengylwr.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>1. Ioa. 1.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Ioa. 21.19</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Digwyl y gwirioniaid.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Gwele. 14 1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 2.13</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Ar y Sul gwedi y Natalic.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Gal. 4.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 1.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Dydd yr enwaediad.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Rhuf. 4.8</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 2.15</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Digwyl y&s;twyll.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Ephe&s;. 3.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 2.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Gwedi yr y&s;twyll y Sul.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Rhuf. 12.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 2.42</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">2</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Rhuf. 12.6</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Ioh. 2.2</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">3</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Rhuf. 12 16</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 8.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">4</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Rhuf. 13.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 8.23</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">5</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Colo&s;. 3.12</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 13.24</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Septuage&s;ima.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>1. Cor. 9.24</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 20.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Sexage&s;ima.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>2. Cor. 11.19</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 8.4</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Quinquage&s;ima.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>1. Cor. 13.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 18.31</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Y Dydd cyntaf o'r Grawys.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Ioel. 2.12.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 6.16</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>O'r Grawys y Sul.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>2. Cor. 6.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 4.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">2</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>1. T<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">&s;&s;al. 4.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.21</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">3</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Eph. 5.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 11.14</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">4</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Gal. 4 21</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Ioan. 6.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">5</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Heb. 9.11</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Ioa. 8.46</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">6</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Phil. 2.5.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 26.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Dydd llun cyn y Pa&s;c.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>E&s;a. 63.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Marc. 14.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>&para; <HI>Dydd Mawrth.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>E&s;a. 50.5</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Marc. 15.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Dydd Mercher.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Heb. 9.16</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 22.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Dydd Iau.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>1. Cor. 11.17</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 23.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Dydd Gwener.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Heb. 10.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Ioa. 18.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Nos Pa&s;c.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>1. Pet. 3.17</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 27.57</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Dydd y Pa&s;c.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Col. 3.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Ioa. 20.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Dydd Llun Pa&s;c.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Act. 10.34</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 24.13</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Dydd Mawrth Pa&s;c.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Act. 13.26</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 24.36</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Gwedi y Pa&s;c y Sul.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>1. Ioa. 5.4</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Ioa. 20.19</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">2</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>1. Pet. 2.19</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Ioa. 10.11</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">3</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>1. Pet. 2.11</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Ioa. 16.16</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">4</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Iac. 1.17</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Ioa. 16 5</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">5</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Iac. 1 22</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Ioa. 16.23</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Dydd y Derchafel.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Act. 1.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Marc. 16.14</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Y Sul gwedi y Derchafel.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>1. Pet. 4.7</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Ioa. 15.26</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Y Sul Gwyn.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Act. 2.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Ioa. 14.15</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Dydd llun y Sulgwyn.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Act. 10.34</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Ioa. 3.16</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Dydd Mawrth y Sulgwyn.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Act. 8.14</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>I<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. 10.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Sul y Drindo<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"></HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Gwe. 4.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Ioa 3.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Gwedi y Drindo<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Sul cyntaf.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Ioa 4.7</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc 16.19</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">2</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Ioa. 3.13</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 14.16</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">3</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>1. Pet. 5.5</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 15.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">4</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Rhuf. 8.18</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 6.36</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">5</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>1. Pet. 3.8</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 5.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">6</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Rhuf. 6.3</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 5.20</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">7</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Rhuf. 6.19</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Marc. 8.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">8</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Rhuf. 8.12</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 7.15</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">9</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>1. Cor. 10.1.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 16.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">10</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>1. Cor. 12.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 19.41</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">11</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>1. Cor. 15.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 18.9</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">12</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>2. Cor. 3.4.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Marc. 7.31</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">13</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Gal. 3.16</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 10.23</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">14</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Gal. 5.16</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 17.11</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">15</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Gal. 6.11</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 6.24</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">16</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Ephe&s;. 3.13</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 7.11</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">17</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Ephe&s;. 4.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 14 1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">18</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>1. Cor. 1.4</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 22.34</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">19</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Ephe&s;. 4.17</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 9.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">20</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Ephe&s;. 5.15.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 22.2</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">21</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Ephe&s;. 6.10</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Ioa. 4.46.</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">22</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Phil. 1.3</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 18.21</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">23</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Phil. 3.37</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 22.15</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">23</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Phil. 3.37</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 22.15</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">24</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Colo&s;. 1.3</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 9.18</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">25</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Ierem. 23.5</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Ioh. 6.5</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Sanct Andreas.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Rhuf. 10.9</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 4.18</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Sanct Thomas Apo&s;t.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Ephe&s;. 2.19</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Ioa. 20.24</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Troad Sanct Paul.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Act. 9.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 19.27</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Puredigaeth Mair.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">Yr vn Epy&s;t. a'r Sul o'r blae~</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 2.22</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>S. Mathias.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Act. 1.15</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 11.25</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Cenadwriaeth Mair neu cyfarchiad.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>E&s;a. 7.10</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 1.26</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>S. Marc.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Ephe&s;. 4.7</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Ioh. 15.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>S. Philip ac Iaco.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Iac. 1.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Ioa. 14.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>S. Barnabe.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Act. 11.22</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Ioa. 15.12</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Ioan Fedyddwr.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>E&s;a. 40.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 1.57</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>S. Petr.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Act. 12.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 16.13</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>S. Iaco.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Act. 11.27</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 20.20</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>S. Bartholomew.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Act. 5.12</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 22.24</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>S. Mathew.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>2 Cor. 4.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 9.9</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Mihangel.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Gwele. 12.7</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 18.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>S, Luc.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>2. Tim. 4.5</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Luc. 10.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>S. Simon ac Iud.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Iud. 1.1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Ioa. 15.17</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL COLS="2">&para; <HI>Digwyl yr holl &s;ainct.</HI></CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>Yr Epy&s;tol</CELL>
<CELL>Gwele. 7.2</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>yr Efengyl</CELL>
<CELL>Math. 5.1</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
<TRAILER>TERFYN.</TRAILER>
<PB REF="583">
</DIV1>
</BACK>
</TEXT>
</GROUP>
</EEBO>
</ETS>
