<!DOCTYPE ETS PUBLIC "-//UMDLPS//DTD EEBOPROOF 2.0//EN">
<ETS>
<TEMPHEAD>
<REVDESCR>
<CHANGE>
<DATE>2010-08-06</DATE>
<RESPSTMT>
<NAME>Jayne Henley</NAME>
<RESP>MURP</RESP>
</RESPSTMT>
<ITEM>*Added TYPEs to DIVs in order to validate.
*Proofed title page(s).
*Checked ^s.
*Reviewed structure.
*Checked division-marking material at heads and feet of divisions (HEADS, etc.).
*Checked for signatures.
*Checked placement and completeness of PBs.
*Checked for damage GAPs, #s, --s.
*Corrected $.
*Converted __ $s to <GAP DESC="illegible" EXTENT="">.
*Checked spacing of foreign GAPs.
*Checked for EPIGRAPHs and ARGUMENTs.
*Checked for startqs, endqs, oe, ae, q;s, and Qs.
*Checked proofsheets and made corrections found there.
*Checked for CLOSERs, TRAILERs, and BYLINEs.
*Siecio am mac yn lle mae.
*Siecio am cu yn lle eu, a ci yn lle ei.
*Siecio TEXT LANG="wel"
DONE.</ITEM>
</CHANGE>
</REVDESCR>
</TEMPHEAD>
<EEBO>
<IDG S="marc" R="AB" ID="B03930">
<STC T="W">J996A</STC>
<BIBNO T="oclc">49520924</BIBNO>
<VID>174165</VID>
</IDG>
<TEXT LANG="wel">
<FRONT>
<DIV1 TYPE="title page">
<PB REF="1" MS="y">
<PB REF="1" MS="y">
<PB REF="2" MS="y">
<PB REF="2" MS="y">
<PB REF="3" MS="y">
<PB REF="3" MS="y">
<P>CAROLAU, A DYRIAU DUWIOL. <HI>NEU</HI> GOREUON GWAITH</P>
<P><HI>Y Prydyddion Goreu Yng-Hymru.</HI></P>
<P>Yr h&ycirc;n a Argraphw&ycirc;d yn ofalus, yn y Flw&ycirc;dd&ycirc;n, <DATE>1696.</DATE>
Ac ar werth gan <HI>Thomas Jones.</HI></P>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="to the reader">
<PB REF="4" MS="y">
<PB REF="4">
<HEAD><HI>Y Rhag-ymadrodd</HI> at <HI>y Darllennydd.</HI></HEAD>
<OPENER><SALUTE>Darllenn&ycirc;dd addfw&ycirc;n,</SALUTE></OPENER>
<P>GAN y&s;tyried mai dif&ycirc;r a h&ocirc;ff gau lawer o'r Cymr&ycirc; ddarllen a chanu cerdd Gymraeg; Cy|merais b&ecirc;th Poen i ga&s;glu yngh&ycirc;d bigion C&acirc;n dduwiol, neu ddewi&s;ol waith y prydyddion goreu yng hymru: Ac a'u Hargrephais yn y llyfr hwn, er mw&ycirc;n diddanu y Sawl a chwenycho Duwioldeb mewn Cynghanedd, gan obeithio a dichon Cywrein-waith y prydyddion dy&s;gedig, ddw&ycirc;n rhai i fyfyrio yr Heudd-barch Fuddiol|gerdd hon.</P>
<P>Ni roddais yn y llyfr hwn un dychan, na chr&acirc;s gerdd, na gwagedd, na ma&s;wedd; na gogan i un-d&ycirc;n, na gwatwar yn erb&ycirc;n Cref&ycirc;dd yn y B&ycirc;d; ond yn hytrach Ymborth iachus a ddygymudd a dw&ycirc;fron p&ocirc;b Cri&s;tion o dd&ycirc;n: Holl fwariad y gwaith ymma, &ycirc;w, cei&s;io Troi meddyliau dynion oddiwrth b&ocirc;b oferedd, a gwreiddio yn blethiedig yn eu Calonnau ffrw&ycirc;th|lawn ff&ycirc;dd yn y gwir Dduw Creawdwr y B&ycirc;d, ac yn Je&s;u Gr&icirc;&s;t ein gwaredwr; Ac yma dyweda gyda St. <HI>Paul, <HI>A Duw'r gobaith a'ch cyflawno o b&ocirc;b llaw|en&ycirc;dd a thangnef&ycirc;dd gan gredu, fel a Cynnyddoch mewn ff&ycirc;dd a g&ograve;baith, Trw&ycirc; nerth yr y&s;pr&ycirc;d gl&acirc;n,</HI></HI> Amen, Rhufeiniaid, 15.13.</P>
<P>Amr&ycirc;w o'r Carolau ar dyriau ymma a Argraphw&ycirc;d o'r blaen yn <HI>Rh&ycirc;d-ychen,</HI> yn y Flw&ycirc;dd&ycirc;n 1686. ond mewn m&ocirc;dd Cywilyddus; o bleg&ycirc;d nid oedd odid o ddau bennill tuntu yndd&ycirc;nt yn Gymraeg cywir, nac mewn Cynghanedd; a hynn&ycirc; drw&ycirc; ddioddeu i'r Sae&s;on franaru'r Gymraeg wrth gam o&s;od y llythyren|nau, heb geryddu o r&ycirc;w gymreigwr d&acirc; y gwaith ar eu h&ocirc;l c&ycirc;n ei Argraphu; a hynn&ycirc; a wnaeth gam mawr a'r Prydyddion, ac a'r Darllennyddion: Ac Amr&ycirc;w eraill o'r Carolau, ar Dyriau ymma (nad Ar|graphw&ycirc;d mon&ycirc;nt erioed o'r blaen) a ddaethant i'm llaw yn y&s;crifen dyw&ycirc;ll iawn, ac yn llawn beiau o Gymraeg anghywir, a cherdd anghy&s;on: Nid w&ycirc;f yn bwrw dim bai ar y prydyddion, ond ar yr y&s;cri|fenyddion
<PB REF="5">a gam y&s;crifena&s;ant y Caniadiau wrth eu Coppio o'r naill law i'r llall: Gan mor amherffaith a daeth y g&acirc;n i'm llaw yn Brintiedig, ac yn y&s;cri|fennedig; Cymerais lawer o boen iw hail y&s;crifennu, ac iw tynnu i gynghanedd lle 'roedd anghy&s;ondeb yndd&ycirc;nt, drw&ycirc; e&s;ceulu&s;tra y&s;crifennyddion di-ofal: Etto er maint o boen a Gymmerais wrtho, nid allai addo f&ocirc;d y llyfr hwn heb un bai ynddo chwaith; ond 'rwi yn hy&s;p&ycirc;s f&ocirc;d c&ycirc;n lleied o feiau yn y llyfr hwn, ag mewn odid o lyfr Cymraeg ag f&ycirc;dd yn Brint|iedig y d&ycirc;dd hedd&ycirc;w. Ac am y Caniadau a wneu|thum fy hun, maent hw&ycirc; mo'r ddifai ag a medrodd fy-ngwan wen&ycirc;dd eu gwneuthur.</P>
<P>Er mw&ycirc;n gwneuthur y llyfr hwn yn h&ocirc;ff, ac yn ddif&ycirc;r i bob darllenn&ycirc;dd, Argrephais de&s;t&ycirc;n Cymw&ycirc;s i p&ocirc;b Carol a dyri wrth eu dechreu: Ac yn niwedd y llyfr gwneuthum daflen o'r h&ocirc;ll de&s;t&ycirc;nau mewn rheol w&ycirc;ddorig, fel a gallo'r Darllenn&ycirc;dd (wrth y dalfen honno) yn bry&s;ur gael y Carol, neu'r Dyriau a fynneu heb chwilio'r llyfr dro&s;to amdano.</P>
<P>Heblaw hynn&ycirc; go&s;odais daflen arall (yn niwedd y llyfr hwn) o'r llain gyntaf ymhob Carol a dyri; A hynn&ycirc; er mw&ycirc;n dangos ir neb a fedro gofio cerdd wrth ei dechreu a yd&ycirc;w hi yn y llyfr hwn, ai nad|yd&ycirc;w.</P>
<P>Ac yn ddiweddaf go&s;odais (mewn rheol w&ycirc;ddorig) henwau y Pryd&ycirc;ddion a wnaethant y caniadau &s;&ycirc;dd yn y llyfr hwn.</P>
<P><HI>Cenwch i'r Arglw&ycirc;dd, can&ycirc;s gwnaeth yn ardderchog,</HI> Exod. 15.21. <HI>Cenwch i'r Arglw&ycirc;dd yr h&ocirc;ll ddaiar, mynegwch o dd&ycirc;dd i dd&ycirc;dd i Iech&ycirc;dwriaeth ef,</HI> 1 Cron. 16.23. <HI>Cenwch i'r Arglw&ycirc;dd ei Sainct ef,</HI> P&s;al. 30.4. <HI>Cenwch iddo ganiad new&ycirc;dd, cenwch yn gerddgar, yn &s;oniarus,</HI> P&s;. 33.3. <HI>Cenwch yn llafar i Dduw ein cadernid, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">enwch yn llawen i Dduw</HI> Jacob, P&s;. 81.1. <HI>D&acirc; &ycirc;w moliannu'r Arglw&ycirc;dd, a chanu mawl i'th enw di y Goruchaf,</HI> P&s;. 92.1. <HI>I ti Duw fy Iechydwriaeth am tafod canaf yn llafar am dy Gyfiawnder,</HI> P&s;. 51.14.</P>
<CLOSER><DATELINE>Pengwern, <DATE>Jonawr, 29, 1696</DATE>.</DATELINE>
<SIGNED>Tho. Jones.</SIGNED></CLOSER>
</DIV1>
</FRONT>
<BODY>
<DIV1 TYPE="text">
<PB N="5" REF="5">
<HEAD>CAROLAV, A DYRJAV DVWJOL.</HEAD>
<DIV2 TYPE="part">
<HEAD>Ar y D&ocirc;n a elwir <HI>Leave Land,</HI> y ffordd hw&ycirc;af: Y rhain <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ll a dd&ocirc;nt hef&ycirc;d yn e&s;mw&ycirc;th, ac yn ddifai ar d&ocirc;n Gwilieu'r Natalic.</HEAD>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol ar ddechreuad y B&ycirc;d, a'i ymddygiad.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>PAN greodd Duw nefol, y B&ycirc;d mor rhyfeddol,</L>
<L>O'r pridd&ycirc;n daiarol ordeiniodd y d&ycirc;n;</L>
<L>O'i a&s;&s;en oedd fa&s;wedd, mewn hytrach anrhydedd,</L>
<L>Gwnaeth wraig yn ymgeledd iw ganl&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Fe a'u rhoes yngardd <HI>Eden,</HI> ar ddyr&ycirc;s ddaearen,</L>
<L>Mewn cyflwr di angen, os llw&ycirc;dden eu lle;</L>
<L>Gan wahardd medleiaeth a ffrw&ycirc;th pren gw&ycirc;bodaeth</L>
<L>Rhag marw yn boenydiaeth eu eneidau.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Y &s;arph yn ddichellgar a'u hudodd ac afal,</L>
<L>A'u gofal yn anial a nynodd;</L>
<L>A'u codwm cywilyddus mewn m&ocirc;dd pechadur&ycirc;s,</L>
<L>Dros bawb yn anafus a nofiodd.</L>
</LG>
<PB N="6" REF="6">
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Pan dorw&ycirc;d gorchymynion, y cadarn Dduw cyfion,</L>
<L>Pob union o'r galon a giliodd;</L>
<L>Mewn malais ymeulw&ycirc;d, yn llanw gollyngw&ycirc;d,</L>
<L>Yn fw&ycirc; nag a medrw&ycirc;d ei 'madrodd.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Rhoi eu buchedd i bechu, gwaith hagar gwaethygu,</L>
<L>Heb gredu, na medru llyfodraeth;</L>
<L>Duw nefol o'i noddfa a roes ddiluw i ddifa,</L>
<L>Holl drigfa'r B&ycirc;d yma i fynd ymaeth.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Ond <HI>Noah</HI> oedd ddiniwaid, w&acirc;s ufudd a &s;afiaid,</L>
<L>A'i deulu, a'i anifeiliaid, arbedaid i'r B&ycirc;d;</L>
<L>Gan ddi&s;gw&ycirc;l, or diwedd, i bawb mewn tyngnhefedd,</L>
<L>Ar Dduw ynddi goegedd roi goglud.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Pan amlhaodd eilwaith y bobl heb obaith,</L>
<L>A wnaeth anllyfodraeth o &s;owaeth yn &s;&ycirc;n,</L>
<L>Heb gofio'n gyfannedd na'u dechreu na'u diwedd,</L>
<L>Ond ymdaith i'm goledd a'u gel&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Eu camwedd oedd cimmin, a'r caetha o f&ocirc;dd cethin,</L>
<L>Heb idd&ycirc;n ymddiff&ycirc;n iw ddeffol;</L>
<L>Na haeddu, na gobaith o n&ecirc;b well cynhy&s;gaeth,</L>
<L>Na ffoeni yn y ffwrnais Uffernol.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Bu Dduw mor gariadus a &s;tyrio yn do&s;turus,</L>
<L>Wrth euog w&ycirc;r clw&ycirc;fus, anafus ddi nerth,</L>
<L>Gan bw&ycirc;ntio ei Fab cyfion, un gorph ac un galon,</L>
<L>I ddioddef dros filion farwolaeth.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Fel buchedd d&ycirc;n bychan, apirieu'r M&aacute;b purlan,</L>
<L>Y Flw&ycirc;dd&ycirc;n yn gyfan a gofir;</L>
<L>S&ycirc; er Mil, Chwe'chant a Thriugain, a thri &s;aith ar gyfein,</L>
<L>I'r pumed a'r hugain o'r <HI>Rhagf&ycirc;r.</HI>
<NOTE PLACE="marg">1681</NOTE></L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Mae'n deilwng Natalic, iw gadw yn barchedig,</L>
<L>Heb ddiff&ycirc;g yn ddiddig rhown ddyddiau;</L>
<L>I foli yn dragyw&ycirc;ddol, yn ufudd Dduw nefel,</L>
<L>Annuwiol rai bydol a beidieu.</L>
</LG>
<PB N="7" REF="6">
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Llawen&ycirc;dd pob calon f&ycirc;dd iw dreilio ffordd union,</L>
<L>Heb wallgo mewn moddion iw meddwi;</L>
<L>Na chwen&ycirc;ch i chwareu, ar ddi&s;iau na chardiau,</L>
<L>Hudoliaeth h&ycirc;d angau iw rhoi i dyngu.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Clodfored p&ocirc;b Cri&s;tion, o eigion ei galon,</L>
<L>Yr union Dduw cyfion a'i cofiodd;</L>
<L>Rhag dymchwel i boeni i'r t&acirc;n b&ycirc;th a beru,</L>
<L>I'r nefoedd uwch obru, fe a'u 'chuboid.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Derb&ycirc;n yn ufudd, bechodau'r h&ocirc;ll wled&ycirc;dd,</L>
<L>A wnaeth ein gwared&ycirc;dd, gwir yd&ycirc;w;</L>
<L>Roedd cimmin eu camwedd, a rhoi yn y diwedd,</L>
<L>Fab Duw am eu hoferedd i farw.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Doluried pob calon, worth gofio mo'r greulon</L>
<L>A wnaeth yr Iuddewon afradlon ddi rol,</L>
<L>Croe&s;hoelio yn gythreilig Fad Duw bendigedig,</L>
<L>Anniddig w&ycirc;r ffyrnig Uffernol.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>O'i wir-fodd yn ffyddlon, dioddefodd Duw cyfion,</L>
<L>I'mddiff&ycirc;n ei elynnion aflon&ycirc;dd,</L>
<L>Er puredd ei ddw&ycirc;fron, tuagat ei ga&s;eion,</L>
<L>Tylla&s;on ei galon heb gywil&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Ar ol ei fradychu yn ddigywil&ycirc;dd, iw gladdu</L>
<L>Rhoi Celain yr Je&s;u a wnae'r Diawled;</L>
<L>Am y weithred anferthaf, nid pobl a'u galwaf,</L>
<L>Ond creulonaf a gorthrymmaf o gythreilied.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Derchafu iw oruchafiaith, y tryd&ycirc;dd d&ycirc;dd eilwaith,</L>
<L>A wnaeth yn gwir odiaeth waredwr,</L>
<L>A dychwel (h&ycirc;n coelir) i'r nefoedd uwch w&ycirc;b&ycirc;r,</L>
<L>I fod i ni'n &s;iccir dda &s;wccwr.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>A fo mor ddi-&s;ynw&ycirc;r ac ameu'r Y&s;cryth&ycirc;r,</L>
<L>S&ycirc;dd lw&ycirc;br pob cy&s;&s;ur, mo'r ddif&ycirc;r i dd&ycirc;n;</L>
<L>Fel dall anghyfarw&ycirc;dd, ymdreinglo mae i dramgw&ycirc;dd,</L>
<L>A'i ddialedd a ddigw&ycirc;dd yn ddyg&ycirc;n.</L>
</LG>
<PB N="8" REF="7">
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>A goelio yn ei galon farwolaeth Duw cyfion,</L>
<L>Daioni iddo ddigon a ddigw&ycirc;dd;</L>
<L>A gadwo ei orchymynion, b&ycirc;dd ddifriw ei ddw&ycirc;fron,</L>
<L>Iw ddy&s;gyblion mae addwidion &s;&ycirc; ddedw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Y Bibl pan chwiliach cei h&ycirc;n yn gyflawnach</L>
<L>Nag a ellais i gyfarch i Garol;</L>
<L>Gwnaed pawb hynn&ycirc; yn ddiw&ycirc;d, os ceriff ei fyw&ycirc;d,</L>
<L>A'i 'mddiff&ycirc;n rhag gofid tragw&ycirc;ddol.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol ar Greuad y B&ycirc;d, &s;yr-thiad D&ycirc;n, a'i all bryniad drw&ycirc; Je&s;u Gr&icirc;&s;t.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>HOll ddeiliaid meddalon, cynhedlaeth pr&icirc;dd Hebron,</L>
<L>Plant <HI>Efa</HI> wan galon, o gofion iawn g&ecirc;d;</L>
<L>Na ddy&s;ged n&eacute;b e&s;gus, ein cyn-fam gildynnus,</L>
<L>Yr hwn &s;ydd dd&ycirc;n dewis gwrandawed.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Duw Awdwr daioni, a greue'n rhieni,</L>
<L>Heb bechod, na brychni, ei &s;onni ar ei lun;</L>
<L>Gan ddi&s;gw&ycirc;l ufudd-dod, o ddyfal iawn ddefod,</L>
<L>A chadw ei w&ycirc;ch ammod orchymm&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Goffode'n garedig, y ddeu-dd&ycirc;n arbennig,</L>
<L>I f&ycirc;w heb ddim diff&ycirc;g, na pher&ycirc;gl na phw&ycirc;s;</L>
<L>Mewn cyflwr anw&ycirc;l-gu, dedw&ycirc;ddol dueddu,</L>
<L>Dan ganu ymhyfrydu, 'mharadw&ycirc;s.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Y B&ycirc;d a'i h&ocirc;ll Bower, ei lendid a'i lownder,</L>
<L>Creaduriaid, b&ocirc;b nifer, yn dyner a d&acirc;;</L>
<L>Gw&ycirc;llt, gw&acirc;r, a gwenw&ycirc;nig, oedd &ocirc;ll o&s;tyngedig,</L>
<L>Caredig ddi-eiddig i Adda.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Mewn cyflwr tra-pherffaith, a ph&ocirc;b rh&ycirc;w w&ycirc;bodaeth,</L>
<L>Llw&ycirc;ddianus oedd y lluniaeth a lluniw&ycirc;d y D&ycirc;n;</L>
<L>Hw&ycirc; 'droedient yn ehud, b&ocirc;b gwiber wenw&ycirc;nllud,</L>
<L>Ni chei&s;ient ochelud ei chol&ycirc;n.</L>
</LG>
<PB N="9" REF="7">
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Rhoed byw&ycirc;d ac angeu, yn ebrw&ycirc;dd o'u blaene,</L>
<L>Gan ddweud y ffordd oreu drw&ycirc; 'modau dr&acirc; mawr;</L>
<L>Ni chadwent orchmynnion, y cadarn Dduw cyfion,</L>
<L>(Fal gwei&s;ion da &s;ythion) ond faith-awr.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Yr h&ecirc;n Sarph uffernol, y gel&ycirc;n y&s;prydol,</L>
<L>A dw&ycirc;lle'r wraig benffol, bu anffawd iw th&acirc;l,</L>
<L>Pan daflodd hi'n emb&ycirc;d ei heppil, a'r holl-f&ycirc;d,</L>
<L>I adf&ycirc;d oer ofid er afal.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Fe a wnaeth y Creawdwr, yn gyfiawn iawn farnwr,</L>
<L>Gan farnu'r tro&s;eddwr, a'i gyflwr yn gaeth;</L>
<L>Ei ddelw 'golla&s;&s;en, yn Athri&s;t 'nhw&ycirc; aethen,</L>
<L>Tan aden mawr milen marfolaeth.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Nhw&ycirc; daflw&ycirc;d o Eden, i gloddio'r Ddauaren,</L>
<L>A'r chw&ycirc;s ar eu talcen, aniben yn noeth;</L>
<L>Gan golli'r ardd reial, lle ba&s;&s;ent yn cynnal,</L>
<L>Heb arn&ycirc;nt mo'r gofal am gyfoeth.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>I gyflwr marwollaeth, dan felltith y gyfraith,</L>
<L>A &s;yrthient o&s;ywaeth yn helaeth hw&ycirc; a'u hil,</L>
<L>Garchorrion gre&s;&ycirc;nnus, trw&ycirc; Anhab truenus,</L>
<L>Gofudus, anhappus i'w heppil.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>A'r d&ycirc;n pr&ycirc;d nad alle, ymdynnu o'i gadw&ycirc;ne,</L>
<L>Nid oedd gantho ond diodde am feie m&ocirc;r faith:</L>
<L>Heb f&ocirc;dd i fodloni, Cyfiawnder mawrhydi,</L>
<L>O ddiff&ycirc;g rh&ycirc;w eli iddo eilwaith.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Pe rhoe&s;e am ei gymmod, fil filoedd o filod,</L>
<L>Aur, Arian tra Pharod, a &s;orod rif S&ecirc;r;</L>
<L>Ni chaw&s;e b&ycirc;th rw&ycirc;dd-deb, iw heddychu am ffolineb,</L>
<L>Mo w&ycirc;nob c&ocirc;f undeb Cyfiownder.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Pe rhoe&s;e yn galennig, ei gyntaf anedig,</L>
<L>A'i fyw&ycirc;d yn unig am fyned i'r Nef;</L>
<L>Y gair aethe'n union, o eneu'r T&acirc;d cyfion,</L>
<L>S&ycirc;'n dangos acho&s;&s;ion na chaw&s;ef.</L>
</LG>
<PB N="10" REF="8">
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Ond Duw p&ocirc;b Trugaredd, o'i fwriad, a'i fawredd,</L>
<L>A drefnodd ymgeledd o'r diwedd i'r D&ycirc;n;</L>
<L>Cae h&acirc;d y wraig honno, orchfygu'r Sarph etto,</L>
<L>Ei &s;igo, a'i churo ar ei chor&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>A h&ycirc;nn a wnaeth ddyfod yr Je&s;u Dduw uchod,</L>
<L>Ail Ber&s;on gl&acirc;n hynod y Drindod, pan dr&ocirc;dd</L>
<L>I'n gwared ni o'n bryntif, ynghroth y <HI>Fair</HI> wir&ycirc;f,</L>
<L>Er peri d&ycirc;&s;g i ni di&s;gynnodd.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Mae <HI>Daf&ycirc;dd,</HI> a <HI>Moe&s;en,</HI> ac <HI>E&s;au</HI> drachefen,</L>
<L>Yn drogan yn llawen er mw&ycirc;n ein gwellh&acirc;d;</L>
<L>I'n gwared ni o'n beiau, 'nghyflawnder y dyddiau,</L>
<L>Mae'r Arglw&ycirc;dd a Godeu i ni Geidwad.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>A dymma'r pr&ycirc;d prydff&ycirc;dd a ganw&ycirc;d ar gynn&ycirc;dd,</L>
<L>Ym <HI>Methlem</HI> Tr&ecirc;f <HI>Ddaf&ycirc;dd,</HI> i ddefn&ycirc;dd mo'r dda;</L>
<L>Clodfored p&ocirc;b calon, a geneu gwiw union,</L>
<L>Y ffyddlon fw&ycirc;n Seion Fe&s;&s;iah.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Daeth llu o Angylion, i ddangos yn dirion,</L>
<L>F&ocirc;d 'w&ycirc;ll&ycirc;s d&acirc; i ddynnion, na ddioged neb;</L>
<L>Awn gyda'r Bugeilw&ycirc;r, i foli'n benffettur,</L>
<L>Ein Brenin mw&ycirc;n pry&s;&s;ur mewn pre&s;&s;eb.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>O daeth y gw&ycirc;r doethion, tr&icirc; Brenin tra mawrion,</L>
<L>O'r dw&ycirc;rain wlad eigion, rai diogel a f&ycirc;,</L>
<L>Iw 'ddoli'n dd&ycirc;n bychan, dilynwn ni weithian,</L>
<L>Eu hamcan, a'u hannian yn hynn&ycirc;.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Mae'r Bibl gw&icirc;r odiaeth, yn dw&ycirc;n ei dy&s;tiolaeth,</L>
<L>Ni raid i'n un araith mw&ycirc; helaeth na hwn,</L>
<L>Tra f&ycirc; fe'n tramw&ycirc;o y B&ycirc;d nes ei Ado,</L>
<L>Ei fyw&ycirc;d &ocirc;ll yno darllenwn.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Er iddo'n gyffredin wir dalu'r hawl dibrin,</L>
<L>Dros b&ocirc;b rhai or gwerin, a'u gwared hw&ycirc;nt-hw;</L>
<L>Ni dd&wcirc;g mewn llyffetheir i'r nefoedd dd&ycirc;n ofer,</L>
<L>Fo'n arfer gw&acirc;g hyder iw cadw.</L>
</LG>
<PB N="11" REF="8">
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>'Chwi welwch yn ddilus, na thyccia'r un e&s;gus,</L>
<L>Rhaid meddwl gofalus i foli Duw n&ecirc;f,</L>
<L>S&ycirc;'n gof&ycirc;n y galon yn a&s;t&ycirc;d gan Ghri&s;tion,</L>
<L>Rh&ycirc; weigion ac oerion &ycirc;w geirief.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Rhaid derb&ycirc;n ein Ceidwad yn Brophw&ycirc;d, yn 'Ffeiriad,</L>
<L>Yn Frenin mawr archiad, oruchel ei r&ocirc;l,</L>
<L>A'r &s;awl ni wnel fellu, ni wiw iddo hyderu</L>
<L>A perth&ycirc;n yr Jefu i'r an-ra&s;ol.</L>
</LG>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Un Cant a'r Bymtheg a nodi'r, a naw-deg,</L>
<L>A phedair ychwaneg, ar adeg yr w&ycirc;l;
<NOTE PLACE="marg">1694</NOTE></L>
<L>Oedd oedran ein ceidwad, pan wnaed h&ycirc;n o ganiad,</L>
<L>I adrodd ei archiad, a'i orchw&ycirc;l.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyriau yn datcan hanes y B&ycirc;d.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>Y Br&ycirc;taniad hyna, trigolion gwl&acirc;d <HI>Cambria,</HI></L>
<L><HI>Gw&ycirc;nethia,</HI> a <HI>Demetia,</HI> yn gyfa dan go,</L>
<L>Clywch hanes anianol, y B&ycirc;d anw&ycirc;bodol,</L>
<L>Ar bobol anweddol &s;&ycirc;dd ynddo.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Ni b&ycirc;'rioed rwi'n Credu amlach pregethu,</L>
<L>Nac amlach rhai'n pechu, a'u buchedd mor ddr&wcirc;g:</L>
<L>Na chaethach Cyfreithiau, nac amlach tro&s;eddau,</L>
<L>A gwneuthur cam golau'n ein golwg.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Wrth edr&ycirc;ch oes un-d&ycirc;n o'r uchaf ei ffortun,</L>
<L>H&ycirc;d at y Cardot&ycirc;n f&ycirc;'eb ron&ycirc;n o fri,</L>
<L>Yn ole mi wela nad &ycirc;w y gw&ycirc;r mw&ycirc;a,</L>
<L>S&ycirc;'n Cael eu B&ycirc;d lawna'n bodloni.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Y Tlawd &s;&ycirc;dd yn chwanog i fynd yn gyfoethog,</L>
<L>A'r Cyfoethog yn farchog, gwiw Enwog ar goedd,</L>
<L>A'r Marchog &s;y a'i aw&ycirc;dd ar fyned yn Arglw&ycirc;dd,</L>
<L>O Arglw&ycirc;dd yn Llyw&ycirc;dd y lluoedd.</L>
</LG>
<PB N="12" REF="9">
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Mae dynion wrth Ffortun, fel hoelion mewn olw&ycirc;n,</L>
<L>Yn &s;idill iawn &s;yd&ycirc;n, a'i hilin tru hi,</L>
<L>A rheini a fo'n ucha mewn mun&ycirc;d or lleia,</L>
<L>A ddigw&ycirc;dda'r h&ycirc;nt yna i fynd tani.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Y bobl ynfyta, a'r dynion cnafeiddia,</L>
<L>S&ycirc;'n cael y lwc amla, a happu&s;a'n y B&ycirc;d,</L>
<L>Pan fo gw&ycirc;r deallus, mw&ycirc;n, gone&s;t, amcanus,</L>
<L>Yn b&ycirc;w yn helbulus heb olud.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>G&wcirc;r doeth tlawd ni hoffir, a'r dinerth ni adwaenir,</L>
<L>Y cyfoethog canffyddir, fe a welir heb w&acirc;d,</L>
<L>Pettef ond hutan, diddawn, a d&icirc; amcan,</L>
<L>Fe gaiff am ei arian gymeriad.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Doethineb di y&s;tyrir, a bonedd ni pherchir,</L>
<L>Heb gyfoeth yn &s;iccir, e&s;glu&s;ir g&wcirc;as gl&acirc;n,</L>
<L>Ym marn pobl grintach nid oes hedd&ycirc;w ddoethach</L>
<L>Y d&ycirc;n a fo'n eiriach ei arian.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Ffreins &acirc;eth yn oerion, ni edw&ycirc;n gw&ycirc;r mawrion</L>
<L>Mo'u ceraint tylodion pan dreinglon ar dr&ocirc;:</L>
<L>Tra bo d&ycirc;n mewn urddas, ac arian o'i gwmpas,</L>
<L>B&ycirc;dd llawer g&wcirc;r addas g&acirc;r iddo.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Er b&ocirc;d i dd&ycirc;n ddigon o geraint bonddigion,</L>
<L>O amriw w&ycirc;r mawrion, a breulon eu bri;</L>
<L>Ceiff weled r&ycirc;w am&s;er mae gwell iddo'n <HI>Lloeger</HI></L>
<L>Ei arian or haner na'rheini.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Rhai a brioda o aw&ycirc;dd i fawrdda,</L>
<L>Un &s;ut a marchnata cyfflyba eu b&ucirc;dd:</L>
<L>Yr uchaf ei geiniog, a gaiff ferch gyfoethog,</L>
<L>Neu Aeres nodidog, dd&ycirc;n dedw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Eraill a garan, yn aruth am arian,</L>
<L>Ac eilwaith hw&ycirc; 'gilian, nhw doran er d&acirc;:</L>
<L>Ac wedi h&ycirc;n weithiau, ychydig ddefeidiau,</L>
<L>Neu ugiain o &s;ylltau a'u cy&s;yllta.</L>
</LG>
<PB N="13" REF="9">
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Duw yn ei de&ycirc;rnas a ordeinodd briodas</L>
<L>P&ocirc;b gwir gri&s;tion addas, ufudd-was iw fawl,</L>
<L>Ond rhai &s;&ycirc;'n tro&s;eddu, ei&s;ie dei&s;yfu,</L>
<L>Iawn gymorth yr Je&s;u'n b&ucirc;r ra&s;awl.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Gan gimin iw'r traw&s;ter, cyb&ycirc;dd-dod, a balchder,</L>
<L>Nid rhyfedd os gweler rh&ycirc;w brinder in br&ocirc;,</L>
<L>Ni r&ycirc;dd y goludog i'r tlawd gwan anghenog</L>
<L>New&ycirc;nog, na cheiniog, na chinio.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Mae &s;iamplau Efangyledd, o <HI>Lazarus</HI> oedd glafedd,</L>
<L>A'r g&wcirc;r di drugaredd yn gomedd y gwan:</L>
<L>Wrth boeni yn y ffwrnes, i ymoeri o'r mawr-wres</L>
<L>O'r dwfr ni chae <HI>Difes</HI> &ucirc;n dafan.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Mae calon d&ycirc;n chwanog, yn w&acirc;l dri chornelog,</L>
<L>A'r B&ycirc;d yn grwn ochrog, cwmpa&s;og cw&ycirc;mp &ocirc;ch,</L>
<L>Er rhoddi hwn ynddi, nid ellir mo'i llenwi,</L>
<L>B&ycirc;dd cornel w&acirc;g i ddi chwi a'i gw&ycirc;ddoch.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Pan lw&ycirc;ddo d&acirc; i gyb&ycirc;dd, chwanegu a wna ei aw&ycirc;dd,</L>
<L>Ni chaiff iw fodlonrhw&ycirc;dd lawen&ycirc;dd diwall,</L>
<L>Na heddwch i gy&s;gu, gan ofal am ga&s;glu,</L>
<L>A deu&s;yfu pentyru punt arall.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Ped fae d&ycirc;n c&ycirc;n amled ac <HI>Argus</HI> ei lyged,</L>
<L>I chwilio, ac i weled, a &s;ynied yr oes hon,</L>
<L>Gan w&ycirc;r a'u Tro&s;edde, fe gae 'dw&ycirc;llo weithie,</L>
<L>Er craffed a fydde yn ei foddion.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Hawddf&ycirc;d i'r am&s;er 'bu <HI>Howel Dda</HI> ei arfer,</L>
<L>Yn farnwr cyfiawnder, eglurder iw gl&ocirc;d;</L>
<L>Materion y c&ycirc;mru a gae ddechreu, a diweddu,</L>
<L>A'i barnu heb eu darnu'n 'r un diwrnod.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Gan amled iw ffal&s;ter, a rhagrith rhai eger,</L>
<L>Ni cheir iawn ffyddlonder o freuder y fre&s;t:</L>
<L>Mae <HI>Scy&s;mau,</HI> a <HI>Here&s;iau,</HI> mewn llawer o fannau,</L>
<L>Ac amriw o'm piniwnau, heb &ucirc;n one&s;t.</L>
</LG>
<PB N="14" REF="10">
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Un Duw &s;&ycirc;'n ordeinio un haul i'n goleuo,</L>
<L>I'r un n&ecirc;f 'r&ycirc;m ni'n cei&s;io rhodio'n ddi rus,</L>
<L>Un ff&ycirc;dd i'n hamddiffin, ac un llw&ycirc;bur dibin,</L>
<L>A ddylem ni ddilin yn ddilus.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Rhown barch ac ufudd-dod i bawb mewn Awdurdod,</L>
<L>Eu rhoddi gan w&ycirc;bod oddiuchod i dd&ycirc;n;</L>
<L>Cri&s;t a'i ddy&s;gyblion, a ufudd-hau'n dirion</L>
<L>I greulon &s;w&ycirc;ddogion 'wedd ddyg&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Y Prote&s;tant, b&ycirc;ddwch ddianair, C&ycirc;d-unwch</L>
<L>A'i gil&ycirc;dd, a gwelwch f&ocirc;d gel&ycirc;n i ni,</L>
<L>Rhaff deircaingc ni ddryllir, c&ycirc;n haw&s;ed fe a'i hoe&s;ir,</L>
<L>Yn h&icirc;r os crydeddir cred iddi.</L>
</LG>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Nid yd&ycirc;w'r B&ycirc;d ymma, ond megis hafotta,</L>
<L>Na hoedl yr hw&ycirc;a ond rhedfa o f&ycirc;r h&ycirc;d:</L>
<L>Rhaid i ni'n ddiame roi cyfri am ein geirie,</L>
<L>A'n tro&s;edde, a h&ycirc;ll feie'n holl fyw&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="25">
<HEAD>25.</HEAD>
<L>Na werthwch wl&acirc;d nefol, am f&ycirc;r ble&s;er bydol,</L>
<L>I borthi chwant cnawdol, anianol a nw&ycirc;</L>
<L>Edifarhewch, credwch, curwch a chei&s;iwch,</L>
<L>A chewch yr hyfr&ycirc;dwch paradw&ycirc;.</L>
</LG>
<LG N="26">
<HEAD>26.</HEAD>
<L>Codwch, na arho&s;wch mewn niwl ac anialwch,</L>
<L>I wl&acirc;d Canan cerddwch, cyfeiriwch i'r fro,</L>
<L>Cewch f&ycirc;w yn dragyw&ycirc;dd; yng haer&s;elem new&ycirc;dd,</L>
<L>A pherffaith lawen&ycirc;dd lawn ynno.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol <HI>o fawl ir Je&s;u, ar foreu.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>POB perchen enaid, gwrandewch ar ein llefaid,</L>
<L>A do&s;wch fel defaid diniwaid iawn wedd:</L>
<L>Rhown foliant yn fore, c&ycirc;n mynd tros y dore,</L>
<L>Drw&ycirc; gariad i'r gore ei drugaredd.</L>
</LG>
<PB N="15" REF="10">
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>I'n tynnu ni on prudd-der, mae'n hoedel mewn hyder,</L>
<L>Daeth Duw yn dd&ycirc;n tyner, a'r nifer or nef,</L>
<L>I gofio'r oen gwerth-fawr, gwiw Lyw&ycirc;dd goleu-fawr,</L>
<L>C&ycirc;d ganwn ar bridd-lawr bereiddlef.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Duw yn y dechruad, pan gw&ycirc;mpiodd ein h&ecirc;n-dad,</L>
<L>Fe addawodd yn ddiwad wir geidwad i'r g&wcirc;r:</L>
<L>Hwn ydoedd Jehovah, a ddycbw&ycirc;d i'r lladdfa,</L>
<L>Drw &ycirc; Suddas dros Adda dro&s;edd-wr.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Mab Duw yn enwedig, or nef fendigedig,</L>
<L>Mab <HI>Mair</HI> etholedig yn feddig a fu:</L>
<L>Mab <HI>Daf&ycirc;dd</HI> Frenhinol, l&icirc;n-o-lin ol-ynol</L>
<L>O <HI>Juda</HI> ddewi&s;ol oedd Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Ffeiriadau a phrophw&ycirc;di, hiliogaeth plant <HI>Le&s;i,</HI></L>
<L>A roddes oleuni o eni Mab <HI>Mair:</HI></L>
<L>A <HI>Mo&s;es</HI> ac <HI>Aron,</HI> a phawb or Athrawon,</L>
<L>Yn dy&s;tion i dd&ycirc;nion oedd un-air.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>P&acirc;n anw&ycirc;d blygeindd&ycirc;dd, ym <HI>Methlem</HI> Tre <HI>Daf&ycirc;dd,</HI></L>
<L>A gwreiddiodd llawen&ycirc;dd w&icirc;r burff&ycirc;dd ir B&ycirc;d:</L>
<L>Cael pr&ycirc;nwr eneidiau, mawr Frenin ar fronnau,</L>
<L>Gan ferch yn ei breichiau o bur Jech&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Dan ganu'n bereiddiol a daeth y llu nefol,</L>
<L>Ar new&ycirc;dd dedw&ycirc;ddol an-haeddol yn h&ycirc;,</L>
<L>Drw&ycirc; y rhaini a rhybuddied y gwiwlan fugeilied,</L>
<L>I fyned i weled i welu.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Bu lawen ei ganfod, a'i eni oedd ryfeddod,</L>
<L>O Forw&ycirc;n ddibechod, heb achos o &wcirc;r:</L>
<L>Yn Dduw iw addoli, yn Fab, yn frawd iddi,</L>
<L>I cheidwad w&ycirc;ch wedi, ac Jachawdwr.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Y doethion deallus, or dw&ycirc;rain hyderus,</L>
<L>Drw&ycirc; &s;eren gy&s;urus a'u Tyw&ycirc;s nhw ir t&ycirc;:</L>
<L>Mab Duw addola&s;on, ac iddo offryma&s;on</L>
<L>Anrhegion a roe&s;on i'r Je&s;u.</L>
</LG>
<PB N="16" REF="11">
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Aur coeth o wl&acirc;d A&s;ia, thu&s;s enaint or bra&s;ia,</L>
<L>Myrrh, arogl pere<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ddia, pur roddion gan Dduw.</L>
<L>Fel dyna'r tair anrheg, a rodd y gw&ycirc;r glandeg,</L>
<L>I dw&ycirc;&s;og frenhin-deg ein hun-Duw.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Rhown nine Gri&s;tnogion, yr unrh&ycirc;w anrhegion,</L>
<L>Ir tirion oen gwirion drw&ycirc; gariad bob d&ycirc;dd.</L>
<L>Rhown gred o'n calonne, rhown fawl o'n gwefu&s;e,</L>
<L>A ff&ycirc;dd ddi-droeade iddo'n dryd&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Drw&ycirc; ddiodde hir benud, mewn ing a chw&ycirc;s gwaedlud,</L>
<L>Nes colli dros en&ycirc;d i fyw&ycirc;d o'i f&ocirc;dd:</L>
<L>Henawgw&ycirc;r a bechgin, bonheddig a gwerin,</L>
<L>Cardottun, a Brenin a br&ycirc;nnodd.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Ond angall iawn dyngu rh&ycirc;w wagedd, a rhegu,</L>
<L>Gan y&s;&s;u gwaed Je&s;u a'n dwi&s;odd ni 'f&ycirc;w,</L>
<L>Can moliant ar liniau, heb dw&ycirc;ll o'n geneuau,</L>
<L>Yn h&ycirc;ddy&s;g a haeddeu fe hedd&ycirc;w.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>At Sant na weddiwn, at b&acirc;b nag ymbiliwn,</L>
<L>Ar Je&s;u di&s;gwiliwn, a gwiliwn yn gall,</L>
<L>I gadw'n eneidiau rhag Sattan a'i rw&ycirc;dau,</L>
<L>Na alwn y Boreu ar neb arall.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Y D&ycirc;n edifarus, a yfo ei waed <HI>Bla&s;&s;us,</HI></L>
<L>Drw&ycirc; fw&ycirc;ta ei gnawd melus, rheolus iw'r h&ecirc;dd,</L>
<L>Ni b&ycirc;dd arno &s;yched, na new&ycirc;n, na niwed;</L>
<L>Fe a geiff yn egored drugaredd.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Ymdrw&s;iwn yn hunen, mor drefnus ar glommen,</L>
<L>Heb l&icirc;d, na chynfigen, na chynnen, na chwant:</L>
<L>I fynd at yr Je&s;u, lle iawn i'n diddanu,</L>
<L>A'n gw&ycirc;nf&ycirc;d i ganu gogoniant.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="17" REF="11">
<HEAD>CYNGOR I FYW YN DDUWIOL</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Ar <HI>L&ecirc;f Land;</HI> y ffardd <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">yw&ycirc;af.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>CL&ycirc;w bennill o ddifri y Cymro di-wegi,</L>
<L>Ni roddodd Duw i mi na daiar na d&acirc;;</L>
<L>Nag arian iw danfon, ond h&ycirc;n o gynghorion,</L>
<L>Ar rheini 'n arw&ycirc;ddion a rodda.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Pan godech di 'r boreu, gwna dy weddieu</L>
<L>At frenin uchel-neu, a'th liniau i lawr,</L>
<L>Gan ddei&s;&ycirc;f ar ir Je&s;u a'i ddonniau i'th gynhyrfu,</L>
<L>A diolch am a ddarfu yn ddirfawr,</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Pan ddarffo it'weddio, pr&ycirc;d weithran i weithio,</L>
<L>Mae 'n g&acirc;s g&wcirc;r a garo &s;egur&ycirc;d iw dr&icirc;n;</L>
<L>B&ycirc;dd ddyfal a difeth yn &ocirc;l d'alwedigeth,</L>
<L>Chwanega dy daleth a dilin.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd one&s;t ac union ymh&ocirc;b rh&ycirc;w weithredon,</L>
<L>Ir Arglw&ycirc;dd Dduw cyfion, di a 'i cei fe i ti'n gu,</L>
<L>Ni welais na ffal&s;edd, na choegni, na thraw&s;edd,</L>
<L>Erioed yn y diwedd yn ffynnu.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Cofia di ddoniau Duw dan yr Uchelneu,</L>
<L>Na chymmer mo'th brydiau heb weddi,</L>
<L>Nid w&ycirc;t ond lledratta oddiar Dduw dy fara,</L>
<L>Pan ddarffo i ti fw&ycirc;tta oni ddiolchi.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Cadw dy galon yn l&acirc;n fel y ffynnon,</L>
<L>Rhag troi ar feddylion, dr&wcirc;g gerwin,</L>
<L>Rhag malais dr&wcirc;g milen, neu fagu cenfigen,</L>
<L>C&acirc;s ddigter aflawen am flew&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Ffrw&ycirc;na dy dafod rhag cablu nac athrod,</L>
<L>S&ycirc; 'n peri dr&wcirc;g gernod rhwng dynnion,</L>
<L>Rhac dwed&ycirc;d celw&ycirc;ddau, neu dyngu mawr lyfau,</L>
<L>Ymadrodd ni weddeu i Gri&s;tionogion.</L>
</LG>
<PB N="18" REF="12">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Na fydded dy ddw&ycirc;lo r&ycirc; bry&s;ur i daro,</L>
<L>I &s;pw&ycirc;lia neu &s;peilo dy frod&ycirc;r;</L>
<L>A mogel chwilenna, o dygi 'r grawn lleia,</L>
<L>Ti golli dy eirda o'r oerdir.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Cadw 'n ddiammeu dy droed ir ffordd oreu,</L>
<L>Na rodia di 'n llw&ycirc;brau 'r annuwiol;</L>
<L>Dy gorph di f&ycirc;dd hef&ycirc;d ni weddeu iddo ond glendid</L>
<L>Yn deml ir y&s;pr&ycirc;d Sancteiddiol.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Pan roech Dywaith i fynu wrth fyned i gy&s;gu,</L>
<L>Cofia di hynn&ycirc; yn ddiammod;</L>
<L>Gweddia ar dy linn&icirc;au, gan hw&ycirc;r a chan foreu,</L>
<L>Ar ddiwedd, a dechrau y diwrnod.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Chwe diwrnod i weithio ordeiniodd Duw Jago,</L>
<L>A chofio &s;ancteiddo y &s;eithfed;</L>
<L>D&ocirc;d hwnnw yn gyfan i'r Arglw&ycirc;dd ei hunnan,</L>
<L>A phawb iddo a ganan ogoned.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>C&ycirc;rch ditheu i'r Eglw&ycirc;s, borth ne&s;a i Baradw&ycirc;s,</L>
<L>Cyffe&s;a yno 'n gymmw&ycirc;s dy gamwedd,</L>
<L>Ac yno gweddia gyda 'r gynlleidfa,</L>
<L>Ar arglw&ycirc;dd a Bara i ti 'n beredd.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Os b&ycirc;dd yno bregeth, gwrando 'n ddiafieth,</L>
<L>A chymmer athrawieth o+honi;</L>
<L>Ar pechod a henwo os euog w&ycirc;ti o+hono,</L>
<L>Ca&s;&acirc;; nag ymado heb gymmodi.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Mae 'r Efengyl ond antut yn dangos yn eglur</L>
<L>Daeth Je&s;u i ni a chy&s;ur, o chei&s;iwn ar &ocirc;l;</L>
<L>Dioddefodd ef adf&ycirc;d dros bechod yr holl f&ycirc;d,</L>
<L>I brynn&ycirc; i ni fyw&ycirc;d. tragw&ycirc;ddol.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Bry&s;&s;ia i edifaru p&ocirc;b pechod a ddarfu,</L>
<L>Gan ddei&s;yf ar yr Je&s;u drugaredd;</L>
<L>A' mogel fynd iddo ond hynn&ycirc; i ymdroi ynddo,</L>
<L>Mae 'n fadws it fario d' oferedd.</L>
</LG>
<PB N="19" REF="12">
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Gochel anlladrw&ycirc;dd a ph&ocirc;b anone&s;trw&ycirc;dd,</L>
<L>S&ycirc;dd ffiedd <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">an yr Arglw&ycirc;dd Dduw nefol;</L>
<L>Dy gorph di &s;&ycirc;dd hef&ycirc;d, ni weddeu iddo ond glendid,</L>
<L>Yn Deml ir y&s;pr&ycirc;d Sancteiddiol.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Gwilia anllywodraeth, anweddol gwmnhiaeth,</L>
<L>Na dil&ycirc;n b&ycirc;doliaeth gwmpeini;</L>
<L>Mae 'n ll&acirc;dd yn ddiammeu ein C&ycirc;rph a'n heneidiau,</L>
<L>A 'n cyweth a'n teiau yn toddi.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>O byddi r&ycirc; chwannog er hynn&ycirc; i'r geiniog,</L>
<L>Gwaith cyb&ycirc;dd an&s;erchog, &ocirc; dd&ycirc;n yn y b&ycirc;d;</L>
<L>Y b&ycirc;d wrth ei drino na dd&ocirc;d moth &s;erch arno,</L>
<L>Cei boen gyd&acirc;g efo a gofid.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd fw&ycirc;n, o&s;tyngedig, cariadus, caredig,</L>
<L>Ufuddgar, a diddg, a di f&acirc;r;</L>
<L>Yr Arglw&ycirc;dd gorucha a g&acirc;r o&s;tyngeidd-dra,</L>
<L>A balchder a gw&ycirc;mpa ei fei&s;tar.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>D&ocirc;d anrhydedd ir Brenin, i d&acirc;d a mam cymain,</L>
<L>Athrawiaeth i blent&ycirc;n i ddy&s;gu;</L>
<L>Na f&ycirc;dd r&ycirc; afrywiog wrth d&ycirc; weinidog,</L>
<L>Mae Duw yn drugarog iw garu.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd hael a daionus i 'r Tlawd a 'r anghenus,</L>
<L>O mynni di w&ycirc;ll&ycirc;s yr Je&s;u ar f&ycirc;r;</L>
<L>I 'r rheidus cyfranna, ar clw&ycirc;fus ymwela,</L>
<L>Ac etto comfforddia 'r anghy&s;&s;ur.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Ac fell&ycirc; mae i ti ymado ath h&ocirc;ll wegi,</L>
<L>Y Cymro os cerri dy enaid ir T&acirc;d;</L>
<L>Meddwl di goffa y gwer&s;i b&ycirc;r ymma,</L>
<L>Ac yno mi a gymra fy nghennad.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Os b&ycirc;dd h&ycirc;n o gan<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"> n&ecirc;b yn broffidiol,</L>
<L>Er cael o Dduw nefol ogoniant;</L>
<L>P&ocirc;b d&ycirc;n a dd&ecirc;l iddo yn l&acirc;n a 'i calhyno,</L>
<L>Ac iech&ycirc;d ir Cymro a 'u canant.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB REF="13">
<HEAD><HI>Dyriau ar</HI> Robin-fron-goch, <HI>yr hwn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> canu <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"> y Frenhines</HI> Mary <HI>yr ail: ar ei chladdidicath.</HI></HEAD>
<LG>
<HEAD>(1)</HEAD>
<L>CLywch Adrodd Rhyfeddod, Trw&ycirc; hanes Tr&acirc; hynod,</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&ycirc;dd Arw&ycirc;dd oddiuchod ar Gyfnod y Gw&icirc;r;</L>
<L>Mewn rhyfeddol foddion, yn ddi&s;glaer i ddigon,</L>
<L>Ar union D&ocirc;n gy&s;on dango&s;ir.</L>
</LG>
<LG>
<HEAD>(2)</HEAD>
<L>Nid yd&ycirc;w ddychym&ycirc;g, na dyfais d&ycirc;n diddig,</L>
<L>Gw&icirc;ri&ocirc;nedd nodedig, tr&acirc;f unig, trw&ycirc; Gr&ecirc;d,</L>
<L>A gewchi 'n ofalgar am new&ycirc;dd diweddar,</L>
<L>Yn llafar fw&ycirc;n Glauar iw Glywed.</L>
</LG>
<LG>
<HEAD>(3)</HEAD>
<L>Saeth i b&ocirc;b mynwes oedd farw 'r Frenhines,</L>
<L>A Galar dirodres am Dduwies mor dd&acirc;;</L>
<L>Mae 'r Awran ryfeddod digymmar <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 words"></L>
<L>Uwchben y llawr hynod lle i 'r huna.</L>
</LG>
<LG>
<HEAD>(4)</HEAD>
<L>Mae 'n anodd i 'm ddywed&ycirc;d pr&ycirc;dferthwch ei gwer&ycirc;d,</L>
<L>A 'r <HI>Pyramid</HI> hef&ycirc;d, gw&ycirc;ch hyfr&ycirc;d uwch hon!</L>
<L><HI>Mau&s;olewm</HI> Eurglod! Rhuf-anial Rhyfeddod!</L>
<L>Un <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ennod ag Aerod y Goron.</L>
</LG>
<LG>
<HEAD>(5)</HEAD>
<L>Colofnau goreuraid! Angylion! Cerubiaid!</L>
<L>Cywrein-waith afrifaid, tr&acirc; euraid b&ocirc;b tr&ocirc;!</L>
<L>Pen dyfais p&ocirc;b dif&ycirc;r dd&ycirc;n gw&ycirc;ch ar a fedir</L>
<L>Yn gywir dd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">fe&s;ur ddyfei&s;io!</L>
</LG>
<LG>
<HEAD>(6)</HEAD>
<L>Mae Aur b&ecirc;th aneiri mewn Rh&icirc;n-waith y rheini,</L>
<L>Mor hardd iw ryfeddu, a 'i draethu ar b&ocirc;b tr&ocirc;!</L>
<L>A ll&ucirc;n y fun ore mewn c&wcirc;&ycirc;r megis hithe!</L>
<L>Yn f&ycirc;w pawb a dybie wrth fynd heibio!</L>
</LG>
<LG>
<HEAD>(7)</HEAD>
<L>Uwchben ei chorph hyfr&ycirc;d, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span">awr <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word">.</L>
<L>Er pan ei C<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">lw&ycirc;d or byw&ycirc;d i 'r b&ecirc;dd.</L>
<L>Di<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Arw&ycirc;dd y&s;prydol, yn dangos yn Reiol</L>
<L>F&ocirc;d iddi yn dragyw&ycirc;ddol Drugaredd!</L>
</LG>
<PB N="21" REF="13">
<LG N="8">
<HEAD>8</HEAD>
<L>Fel diwres Ader&ycirc;n, Gwael egwan, g&ocirc; lib&ycirc;n,</L>
<L>A Bron-g&ocirc;ch, a ddil&ycirc;n y ddelw &ocirc; h&ycirc;d;</L>
<L>A 'i Lais yn ddiammeu yn uchach na 'r Clychau!</L>
<L>Yn Canu or-goreu <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> Gwer&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Mewn Diddan lais ufudd, dan danu ei aden&ycirc;dd,</L>
<L>Fe a G&acirc;nayn dra<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 words">, pan glywo f&ecirc; 'r cl&ycirc;ch</L>
<L>Ei odleu 'dderchafa i ymbyngcio a rhain ymma;</L>
<L>Ar Lafar p&ucirc;r Adda Pereidd-w&ycirc;ch!</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Weithieu fe a ddi&s;g&ycirc;near ben y llew mel&ycirc;nc,</L>
<L>Gan ganu mor ddifline, a dil&ycirc;n ei d&ocirc;n;</L>
<L>Ar yr Unicorn hef&ycirc;d, eiff hwn yr unffun&ycirc;d,</L>
<L>Oddioyno <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> Gwer&ycirc;d, a 'r Goron!</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Nid aeth &ecirc;f oddiyno, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"></L>
<L>Ond Peraidd ymbyngcio, a llei&s;io ar ei ll&ecirc;s,</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span">yr awr benod a rhoed yn ei beddrod</L>
<L>Ein mawr-gl&ocirc;d fw&ycirc;n hynod Frenhines.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">r Ader&ycirc;n mor dirion, iw fuchedd yn foddlon,</L>
<L>A 'i Lei&s;iau melu&s;ion, mawl-lw&ycirc;&s;aidd ei G&acirc;n;</L>
<L>A 'i &s;&wcirc;n yn dad&s;eino yr Eglw&ycirc;s a 'r ogo;</L>
<L>Ni f&ycirc;ny moi dw&ycirc;llo i fynd allan.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Er uched a cane yr Organ ar gyr&s;ie,</L>
<L>A Gw&ycirc;r y C&ocirc;r nhw&ycirc;the, diamme yd&ycirc;w h&ycirc;n,</L>
<L>Clywe 'r gynlleidfa yn uwch na rhain yma,</L>
<L>Ynghylu&s;tiau 'r h&ocirc;ll dyrfa 'r Ader&ycirc;n!</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Fe 'danodd y new&ycirc;dd drw&ycirc; <HI>Lundain</HI> yn ebrw&ycirc;dd,</L>
<L>F&ocirc;d Rhyfeddod <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">eun&ycirc;dd yn ufudd o'r n&ecirc;f!</L>
<L>Iw weled yn eglur, a 'i nerth uwchlaw nattur!</L>
<L>A 'i ganiad mo 'r gywir ar goref.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Ac yno 'r Gw&ycirc;r mawrion (boen dda) ar B&ocirc;neddigion,</L>
<L>A ph&ocirc;b m&acirc;th ar ddynnion, ae 'n union yn ll&icirc;,</L>
<L>Lle 'r oid yn rhoi hanes y Canu mw&ycirc;n Cynnes,</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> f&ecirc;dd y Frenhines fron heini!</L>
</LG>
<PB N="22" REF="14">
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Synnu a wnae 'r cyfan wrth weled mo 'r wiwl&acirc;n</L>
<L>Oedd yr edn bychan, mewn buchedd l&acirc;n l&ecirc;s,</L>
<L>A 'i odleu c&ycirc;n uched, mo 'r glauar iw glywed,</L>
<L>Yn Canu 'n gogoned gu gynnes!</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> b&ycirc;w yn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> liniaethy drw&ycirc; bur-ff&ycirc;dd yn berffaith</L>
<L>Heb gyweith; a 'i araith yn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"> y B&ycirc;d!</L>
<L>A 'i nw&ycirc;f ar ei neges, o fron hardd i 'r Frenhines,</L>
<L>Goddiwes yr Empre&s;s ar hyn pr&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="2 words"> llafar Ader&ycirc;n yn d&ycirc;&s;t o r&ycirc;w derf&ycirc;n,</L>
<L>A ddigw&ycirc;dd yn dd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">g&ycirc;n<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">r gynd&ycirc;n &wcirc;r gw&ycirc;ch,</L>
<L>S&ycirc; 'n cei&s;io gorchfygu p&ocirc;b dawn a daioni;</L>
<L>Er hynn&ycirc; nyni a beru yn bur-w&ycirc;ch.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Ac yno hyfrydwch maith diogel, a thegwch</L>
<L>A gawn, a hawddgarwch, &ocirc;ll heddwch a llw&ycirc;dd,</L>
<L>A gw&ycirc;nf&ycirc;d drw&ycirc; 'n dyddiau, os coelir d&ycirc;&s;g oleu,</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> Bruttiau cofeiriau'r <GAP DESC="illegible" EXTENT="4 letters">w&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Er Machludo 'n &s;eren, a mynd dan ddaiaren,</L>
<L>Mae ei chymmar yn gymmen, i&acirc;ch-lawen, w&ycirc;ch Lw&ycirc;dd</L>
<L>Drw&ycirc; nerth y L&acirc;n Drindod, yn cadw 'r cyfammod,</L>
<L>A roed i ni er Eurglod i 'r Arglw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Ein ff&ycirc;dd &ycirc;w 'n diffynfa, i 'r gw&icirc;r iech&ycirc;d gorucha,</L>
<L>Drw&ycirc; gariad &ycirc;r Adda diwedd&acirc; or ddau;</L>
<L>Cofiwn ein harw&ycirc;l, b&ocirc;b awr dan ei ddi&s;gw&ycirc;l,</L>
<L>Boed hynn&ycirc; yn Anw&ycirc;l i ninneu.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Ar &ocirc;l ein Brenhines, awn &ocirc;ll i 'r h&icirc;r neges</L>
<L>Dan ddaiar yn ddiwres, heb hanes o h&ycirc;d;</L>
<L>N&ecirc;f f&ycirc;th i 'r eneidiau, drw&ycirc; gariad y goreu</L>
<L>Gweddiwn bawb nineu ar b&ocirc;b en&ycirc;d.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="23" REF="14">
<HEAD>CAROL yngh&ycirc;lch Ganedigaeth JESU; A' i Farwolaeth ef.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>CYD torrwn i &s;iarad, c&ycirc;d-ganwon ir hael-dad,</L>
<L>Oedd cyn y dechreuad, o roddiad ir w&ycirc;l.</L>
<L>C&ycirc;d folwn ein llyw&ycirc;dd; c&ycirc;d garwn eu gil&ycirc;dd;</L>
<L>C&ycirc;d luniwn lawen&ycirc;dd, lu anw&ycirc;l.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Mae am&s;er i ganu; mae am&s;er i alaru;</L>
<L>Mae am&s;er i rannu; b&ycirc;rr enn&ycirc;d &s;&ycirc;dd i f&ycirc;w;</L>
<L>Mae am&s;er odiaethol i foli Duw nefol;</L>
<L>Am hynn&ycirc; 'n hynodol hwn yd&ycirc;w.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>A gyfen ir awran, o forw&ycirc;n bur anian,</L>
<L>Y ganw&ycirc;d M&acirc;b bychan heb pechod na hai;</L>
<L><HI>Yn</HI> Brophw&ycirc;d uchel-frein; yn offeiriad, yn frenin;</L>
<L>Yn ff&ycirc;ddlon ir gwerin &acirc; garai.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>C&ycirc;n darfod ei eni, fe roe&s;e Brophw&ycirc;di</L>
<L>O+hono fe oleuni yn lana yn y b&ycirc;d;</L>
<L>Y dygid e i'r lladdfa fel oen or-gwiriona;</L>
<L>A h&ycirc;n am waith adda 'n y cynf&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Ni bua&s;em ni diangol rhag uffern benydiol,</L>
<L>Un perchen cnawd dynol (daionus fu'r llw&ycirc;dd)</L>
<L>Oni bai el ddyfod a'i eni 'n ddi bechod</L>
<L>O forw&ycirc;n ddiweirglod Duw f' Arglw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Fel dymma i chwi deulu y m&ocirc;dd yr w&ycirc;'n craethu,</L>
<L>Y ganed yr Je&s;u wir ra&s;ol ei w&ecirc;dd;</L>
<L>Duw maddeu i mi f' amcan, a 'm gwefus mor aflan</L>
<L>Fyned i ddatgan ei fawredd.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Un m&acirc;b y Duw ucha a ddaeth or bodlona,</L>
<L>Yn f&acirc;b i dd&ycirc;n ymma diammeu fu'r gwaith;</L>
<L>Fel d&ycirc;na 'r acho&s;ion in peri ni ddynion,</L>
<L>Ir gwir Dduw yn feibion fw&ycirc; obaith.</L>
</LG>
<PB N="24" REF="15">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Un a elwid <HI>Maria,</HI> ferch <HI>Jeacim</HI> ac <HI>Anna,</HI></L>
<L>O ganol <HI>Judea</HI> o ddynes dd&agrave; ei d&ycirc;&s;e,</L>
<L>Yn Ifange berffeithiol a roed yn briodol,</L>
<L>A <HI>Jo&s;eph</HI> ucheddol w&ycirc;ch addy&s;c.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Ai phriod hwn wedi, b&ycirc;th ni adnabu,</L>
<L>Mo gorph ei guwelu, gwiwlan ei phr&ycirc;d;</L>
<L>Nes dyfod yr Angel iw chyfarch yn ddirgel,</L>
<L>O nerth y goruchel gwir Jech&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Henff&ycirc;ch fun eurfrig, fair fendigedig;</L>
<L>Di a ddygi galennig yn ddiddig Dduw J&ocirc;n,</L>
<L>A ffrw&ycirc;th dy groth euraid a f&ycirc;dd yn fendigaid,</L>
<L>Ymhlith y Creaduriaid cr&ycirc; Dewrion.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L><HI>Jo&s;eph</HI> pan w&ycirc;bu mai beichiog oedd y wen gu;</L>
<L>Heb gaffel er hynn&ycirc; mo hanes lliw 'r cann,</L>
<L>Fe amcanodd ymadel ac y&s;gar yn ddirgel,</L>
<L>Nes D'wed&ycirc;d or Angel, nag yngan.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Na ru&s;a gymmer&ycirc;d dy wraig a 'th anwul&ycirc;d,</L>
<L>Or &s;anctaidd l&acirc;n y&s;pr&ycirc;d (ond hyfr&ycirc;d &ycirc;w 'r h&ecirc;dd)</L>
<L>Hi a gafodd feichiogi, a m&acirc;b a f&ycirc;dd iddi;</L>
<L>Ar Je&s;u di ai gelwi, dy 'mgeledd.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Ei bobl a wared o b&ecirc;ch a chaethiwed;</L>
<L>A hynn&ycirc; a &s;crifenned yn fanwl heb g&ecirc;l;</L>
<L>A <HI>Jo&s;eph</HI> c&ycirc;n nemmor a adawodd yr Oror,</L>
<L>I ddil&ycirc;n h&ocirc;ll gyngor yr Angel.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Ym <HI>Methlem Judea</HI> y ganed hwn ymma;</L>
<L><HI>Alpha ac Omega,</HI> un agwedd ar b&ycirc;d,</L>
<L>Lle 'r oedd y C&ycirc;w cethrin yn difa 'r h&ocirc;ll fechgin,</L>
<L>Yn cei&s;io 'n gw&icirc;r frenin fru enn&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Dae doethion or dw&ycirc;rain, ar &s;eren &ycirc;w harwain,</L>
<L>Am y m&acirc;b Murain i ymorol yn h&ycirc;;</L>
<L>Ac ynteu 'r gl&acirc;n w&ycirc;neb ai werthfawr ffyddlondeb,</L>
<L>Yn gorwedd mewn pre&s;eb, pur Je&s;u.</L>
</LG>
<PB N="25" REF="15">
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Pan oedd y tai Mawrion, a ph&ocirc;b cwrr yn llawnion</L>
<L>O ladron a Meddwon, da'r haedden gaei barn;</L>
<L>Ac ynte 'r gorucha mewn &s;tabl or waela,</L>
<L>Heb gael mo 'i letyfa mewn tafarn.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Yn &s;iampl i lawer i o&s;twng eu balchder;</L>
<L>Gwelwch gynifer, gu nw&ycirc;fus w&ycirc;r h&ycirc;;</L>
<L>Yr am&s;er y ganed ein Brenin gogoned,</L>
<L>Y&s;tyriwn ni waeled ei wel&ycirc;.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Dyna i chwi new&ycirc;dd o Union lawen&ycirc;dd;</L>
<L>Ei eni blygeindd&ycirc;dd, gu iawn ddoeth f&acirc;b da,</L>
<L>Dyna 'r h&acirc;d meddan a dorrodd ben Sattan;</L>
<L>B&ycirc; w&icirc;r yr ymddiddan at Adda.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Yn ddeuddeg o oedran fe ae i 'r Deml ei hunan;</L>
<L>Ni a ddylem yn gyfan ei gofio 'n ei &ocirc;l,</L>
<L>Ni fedrai 'r gw&ycirc;r hynn&ycirc;, athrawon moi ddy&s;cu,</L>
<L>Nac atteb i'r Je&s;u w&icirc;r ra&s;ol.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Gan' faint oedd ei w&ycirc;rthiau, a 'i fawrion rinweddau;</L>
<L>A maint trugareddau a roddodd e 'n rhw&ycirc;dd;</L>
<L>Nid po&s;&s;ibl im ddarfod b&ycirc;th adrodd am tafod,</L>
<L>Na meddwl ei fawrglod Duw f' Arglw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Yn nr&wcirc;s ei wl&acirc;d nefoedd, Jachawdwr ei bobloedd,</L>
<L>Un m&acirc;b y Duw ydoedd, fe a 'i d&ocirc;dw&ycirc;d ynghr&ocirc;g;</L>
<L>Y bugail d&acirc; ei&s;oes d&ycirc;g dro&s;om ni drym-loes</L>
<L>Drw&ycirc; golli ei w&icirc;r einioes &wcirc;r Enwog.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Yr awr-hon mae 'n ei&s;te ar y llaw ddeheu</L>
<L>Ei D&acirc;d or ne gole, Daw eilwaith yn dd&ycirc;n;</L>
<L>O medrwn ni gredu, a gw&icirc;r edifaru,</L>
<L>Nyni yn l&acirc;n deulu a 'i dil&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Iw De&ycirc;rnas drahelaeth a 'i hyfr&ycirc;d lywodraeth;</L>
<L>O 'i w&icirc;r haeddedigaeth, fe 'i dygw&ycirc;d i ni,</L>
<L>Ac yno cawn beun&ycirc;dd bara 'n dragyw&ycirc;dd,</L>
<L>Ar union lawen&ycirc;dd lawn heini.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="26" REF="16">
<HEAD>CAROL iw ganu ar dd&ycirc;dd NATALIC.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>AGaro lawen&ycirc;dd, gwrandawed ei Ddefn&ycirc;dd,</L>
<L>O eni m&acirc;b Daf&ycirc;dd, diofer &ycirc;w 'r gan;</L>
<L>C&ycirc;d ne&s;wch tuag-attaf, a new&ycirc;dd o 'r mw&ycirc;af,</L>
<L>I bawb a fynegaf fi' n egwan.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L><HI>Augu&s;tus</HI> oedd Frenin, yn gyrru 'r h&ocirc;ll werin</L>
<L>Bawb iw gynnefin yn Ufudd o 'i wl&acirc;d;</L>
<L>Gorchymynnodd &eacute;f roddi ei ddeiliaid dan drethi;</L>
<L>Ar Rhaglaw yn eu codi nhw i 'r ceidwad.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L><HI>Cyrenius</HI> oedd Raglaw, a'r <HI>Syria</HI> wl&acirc;d tanaw;</L>
<L>Aeth <HI>Jo&s;eph</HI> i deithiaw, &wcirc;r dethol diddig;</L>
<L>Efo <HI>Mair</HI> eurdrem, i wared i <HI>Bethlem,</HI></L>
<L>A'u Co<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">a d&acirc; y dylem Natalig.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Roedd yn y wl&acirc;d honno fugeiliaid yn effro,</L>
<L>Liw n&ocirc;s yn gwilio i goledd eu praidd;</L>
<L>Ar Angel a &s;afodd, o 'u cwmpas di&s;gleiriodd,</L>
<L>Mawr ofal a barodd d&ycirc;b oeraidd.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Yr Angel a ddywedai nad pr&ycirc;dd-der a barai,</L>
<L>Mi a draethaf b&ecirc;th difai mae 'n dyfod i faeth;</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">w&ycirc;'n dw&ycirc;n i chwi new&ycirc;dd o dramawr lawen&ycirc;dd,</L>
<L>I bawb o bob gwled&ycirc;dd, gw&ycirc;l odiaeth.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Hedd&ycirc;w blygeindd&ycirc;dd yn <HI>Ninas</HI> f&acirc;ch <HI>Ddaf&ycirc;dd,</HI></L>
<L>Y ganed iwch lyw&ycirc;dd, a'i ddeun&ycirc;dd yn dda;</L>
<L><HI>Yr</HI> hwn a glodforwn, Cri&s;t f' Arglw&ycirc;dd yr henwn,</L>
<L>Yn llawen ni a &s;einiwn Ho&s;anna.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Ar Angel cyfarw&ycirc;dd a draethodd yr arw&ycirc;dd,</L>
<L>Fe anw&ycirc;d eich Arglw&ycirc;dd da eurglod ei w&ecirc;dd;</L>
<L>Mewn pre&s;eb yn ddieu yn rhw&ycirc;m mewn cadachau,</L>
<L>Os coeliwch im geiriau mae 'n gorwedd.</L>
</LG>
<PB N="27" REF="16">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Mewn treflan o 'r goegcaf, o 'r genedl dylottaf;</L>
<L>Yn faban o 'r gwannaf fei ganw&ycirc;d; pa ham?</L>
<L>I ddangos cyffelybrw&ycirc;dd o wir o&s;tyngeiddrw&ycirc;dd,</L>
<L>Oddiwrtho fe 'n ebrw&ycirc;dd Dduw <HI>Abram.</HI></L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Dyna 'r acho&s;ion, chwi a w&ycirc;ddoch y moddion,</L>
<L>Y daeth y M&acirc;b tirion i dario yn ein m&ycirc;&s;c;</L>
<L>Ni ddyle 'r anghyfr&ycirc;w bechadur brwnt anwiw,</L>
<L>Mo gofio hwn hedd&ycirc;w n anhydd&ycirc;&s;c.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Tri ph&ecirc;th &s;&ycirc; i ni iw gofio a ddylem ni '&s;tyrio,</L>
<L><HI>Yr</HI> Amfer y delo 'n Nadolig yn w&ycirc;l;</L>
<L>Y&s;t&acirc;d o drueni a chariad Duw i ni,</L>
<L>A Diolch ei eni o'i fam anw&ycirc;l.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Tair rh&ocirc;dd a gyfrannoedd, tri brenin argyhoedd,</L>
<L>Frenin brenhinoedd o 'i hanes a 'u &s;erch,</L>
<L>Myrrh i d&ycirc;n donnog, ac aur ir eneiniog,</L>
<L>A thus i Dduw enwog yn annerch.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>D&ocirc;d titheu f' anw&ycirc;l&ycirc;d dair rh&ocirc;dd o 'r &ucirc;nffun&ycirc;d,</L>
<L>I Awdwr yr Jech&ycirc;d, ar Uchel Dduw n&ecirc;f</L>
<L>Am f&ycirc;rrh deigrau heilltion; am aur burdeb calon,</L>
<L>Am Thus weddi ffyddlon h&ocirc;ffeidd l&ecirc;f.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Pa treuthwn ni lawer, f' ae 'r cwbl yn ofer;</L>
<L>Mae gair yn ei am&s;er a 'i ymfw&ycirc;n yn iawn,</L>
<L>Carol canmholieth i lenc&ycirc;n neu eneth,</L>
<L>Fel pettai hi pregeth p&ucirc;r eigiawn.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Er b&ocirc;d y brydyddiaeth, a 'r Awdwr yn ddiffaeth,</L>
<L>Mae 'r te&s;t&ycirc;n yn odiaeth, iawn odle b&ocirc;b pr&ycirc;d;</L>
<L>Yr un gwr y pieu y Carol a ninnau,</L>
<L>A faddeuo i ni 'n beiau yn ein byw&ycirc;d.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="28" REF="17">
<HEAD>Y&s;tyriaeth D&ycirc;n ar ei anedigaeth, ei fuchedd a 'i Ddiwedd.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>FE ddarfu 'r awen&ycirc;dd gan drymder a chy&s;t&ycirc;dd,</L>
<L>Ar galon anedw&ycirc;dd a neidiodd o 'i lle;</L>
<L>Ar pen &s;&ycirc;dd yn wa&s;tad yn ffynnon galarn&acirc;d,</L>
<L>Ar llygaid h&ocirc;ff rediad yn ftryde.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Wrth weled fy ngwendid, a'meiau drw&ycirc; 'myw&ycirc;d,</L>
<L>A ddarfu i mi o 'm meb&ycirc;d eu mabiaeth;</L>
<L>Fel dafad mewn cyni, mi 'mdroe&s;wn mewn dry&s;ni,</L>
<L>Drw&ycirc; gynnal drygioni draw ganwaith.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Heppil aneirwir, Rhieni rh&ycirc;-anwir,</L>
<L>Mewn pechod o cofir i 'm cafw&ycirc;d;</L>
<L>Drachefen yn llibin mewn camwedd dau cymin,</L>
<L>Yn ffiaidd eginin i'm ganw&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Y gwreiddin dr&wcirc;g ymma a dyfodd i 'm difa,</L>
<L>Fe'm cuddiw&ycirc;dd gan ana, gwenw&ycirc;nig fu 'r gwaith;</L>
<L>Fy 'nghalon a bechodd, am pen a gam &s;ynniodd,</L>
<L>A'm trachwant a ferwodd o fariaith.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Nid difai mo'm tafod (b&ycirc; 'n moli mur&s;ennod)</L>
<L>I ganu i ti fawrglod Duw f' Arglw&ycirc;dd b&ocirc;b tro;</L>
<L>Golygon anwa&s;tad, gw&acirc;g oedd eu gogw&ycirc;ddiad,</L>
<L>A diffaith f&ycirc; adeilad y dw&ycirc;lo.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Wrth gynnal dr&wcirc;g ab&s;en, gwn fagu o genfigen,</L>
<L>Am gyrrodd o fulen i falais;</L>
<L>Om Talent rhois ormod ynghadw 'n yngheudod,</L>
<L>Mewn glodde&s;t a gwirod y gweriais.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Torri gorchmynion, dibri&s;io Cennadon,</L>
<L>Efeng&ycirc;l oen gwirion, ond garw ydoedd h&ycirc;n,</L>
<L>Traws oeddwn, tro&s;eddu, rhyfeddol na ddarfu</L>
<L>I 'r ddaiar fy' llyngcu er yn llengc&ycirc;n.</L>
</LG>
<PB N="29" REF="17">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Er maint oedd trugaredd yr Arglw&ycirc;dd a 'i fawredd,</L>
<L>Yn rhoi trw&ycirc; amynedd i 'm enn&ycirc;d i f&ycirc;w;</L>
<L>I grio am fy 'mhardwn I 'm hachub os mynnwn,</L>
<L>Or dialedd a haeddwn i hedd&ycirc;w.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Lle dylwn ffrew&ycirc;llau, am dorriad y deddfau;</L>
<L>Neu &s;corpion a 'i frwiau 'n afrywiog;</L>
<L>Ni chei&s;iodd Duw beun&ycirc;dd ond gwiel&ycirc;n o gy&s;t&ycirc;dd,</L>
<L>I 'm co&s;pi trw&ycirc; ger&ycirc;dd trugarog.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L><HI>Am</HI> hynn&ycirc; i Dduw 'ngheidwad aberthaf fy 'nghaniad</L>
<L><HI>Am</HI> &s;erch yn h&ocirc;ff rw&ycirc;miad offr&ycirc;mol;</L>
<L>Rw&ycirc; 'n gweled argoelion, na chlywai ar fy 'nghalon</L>
<L>Roi c&acirc;s am fendithion odiaethol.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Mae fy 'nghr&ecirc;diniaeth yn gwbl, am gobaeth,</L>
<L>F&ocirc;d i mi w&ycirc;ch odiaeth Jachawdwr;</L>
<L><HI>A</HI> 'i waed i 'm &s;ancteiddiad, a 'i hardd wi&s;g i'm hurddiad,</L>
<L><HI>A</HI> 'i y&s;pr&ycirc;d yn Siccrad i 'm Swccwr.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Nid ofnaf wrthw&ycirc;neb, fe roddw&ycirc;d bodlondeb,</L>
<L>I gyfraith c&ocirc;f Undeb cyfiownder;</L>
<L>O Uffern fe 'm prynnw&ycirc;d, gwerth dro&s;of a dalw&ycirc;d,</L>
<L>Gan f' Arglw&ycirc;dd a w&acirc;nw&ycirc;d ar wener.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Mi &acirc;f mewn Cyfammod o new&ycirc;dd Ufudd-dod,</L>
<L>Trw&ycirc; ff&ycirc;dd a chydw&ycirc;bod, ond hynod &ycirc;w h&ycirc;n;</L>
<L>Yr Arglw&ycirc;dd a 'ddolaf, a 'i feng&ycirc;l a barchaf,</L>
<L><HI>A</HI> 'i broffes a gofiaf er gef&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Os gof&ycirc;n y Cymru, pw&ycirc; ydoedd yn canu,</L>
<L>D&ycirc;n &s;&ycirc;dd yn credu gwir odiaeth h&ycirc;d f&ecirc;dd;</L>
<L><HI>A</HI> Efeng&ycirc;l iw gadw er ir Gyfraith i fwrw,</L>
<L>Ai farnu fe 'i farw am ei oferedd.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="30" REF="18">
<HEAD>Cyngor i ochel Cybydd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dra, Putteindra, Balchder, a thraw&s;der, ac i edifarhau o gamweddau.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>Gw&ecirc;l dd&ycirc;n yn dy fyw&ycirc;d, pw&ycirc; bynnag w&ycirc;t hef&ycirc;d,</L>
<L>Nad oes ymma ond enn&ycirc;d a ordeiniw&ycirc;d i n&ecirc;b;</L>
<L>Moes unwaith gon&s;idro ple 'r ydw&ycirc;t i 'n rhodio,</L>
<L>Ar fford yr eidi etto i roi D' atteb.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Gw&ecirc;l ddarfod ir haeldad, dy wared ti cy&s;tlad,</L>
<L>Oddiwrth dy weithrediad di haeddiad o h&ecirc;dd:</L>
<L>A mola 'n ddiwegi Dduw J&ocirc;n o 'i ddaioni,</L>
<L>Yr hwn &s;&ycirc;'n dy ddidoli o 'r dialedd.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Gw&ecirc;l dy f&ocirc;d ymma 'n y dyddiau diwedda,</L>
<L>Gan beryccla boen yna biniwnau;</L>
<L>Ac ymladd yn wr&ocirc;l dan faner Duw Nefol,</L>
<L>O mynni f&ycirc;w'n ddiangol dd&ycirc;dd angau.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Gw&ecirc;l mor ddile&s;og &ycirc;w 'r pechod &s;y 'n d' annog,</L>
<L>I ddigio 'r gw&icirc;r dw&ycirc;&s;og, galluog p&ocirc;b llw&ycirc;dd;</L>
<L>Ar ddawn it y gallan gael nefoedd yn drigfan,</L>
<L>Ar pen&ycirc;d a ddygan o ddigw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Gw&ecirc;l c&ycirc;n dy ddallu, 'r hwn ydw&ycirc;t yn ffynnu,</L>
<L>Nad oes ymma 'n rhannu un rhinwed ond Duw;</L>
<L>A gwilia gamarfer ei fendith, a 'i fw&ycirc;nder,</L>
<L>Heb y&s;t&ycirc;r Cyfiownder c&ocirc;f Un-Duw.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Gw&ecirc;l hef&ycirc;d pw&ycirc; a ddiggi wrth wneuthur direidi,</L>
<L>Mai 'r gw&icirc;r Dduw &s;y 'n rhoddi daioni i b&ocirc;b d&ycirc;n,</L>
<L>A phw&ycirc; ath chwant diffeth 'fodloni di eilweth,</L>
<L>Di weli ond &ycirc;w alaeth, mai'd'el&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Pa un bynnag ai ple&s;er, ai aw&ycirc;dd i bower,</L>
<L>Sy 'n rhw&ycirc;&s;tro i ti arfer duwiolder yn d'awr;</L>
<L>Y&s;t&ycirc;ria mor f&ycirc;an daer-f&ocirc;dd y darfyddan,</L>
<L>A lleied a dalan ar dy elawr.</L>
</LG>
<PB N="31" REF="18">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Na f&ycirc;dd di gyfrannog ar lleidr, neu 'r llidiog,</L>
<L>Ni pher&ycirc; y rhai euog cynnhennog yn h&icirc;r;</L>
<L>O chei mewn melu&s;waith gyfran o 'r anrhaith,</L>
<L>Di gei o 'r go&s;p b&ycirc;rwaith ni '&s;perir.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Na chalyn di ryfel, er gweled rhai 'n caffel,</L>
<L>Mawr olud a chattel heb drafel iw drin;</L>
<L>Na thybia y cei orche&s;t o dd&icirc;m ar a fedde&s;t,</L>
<L>Heb galon bur one&s;t ir Brenin.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Gwilia di lygru wrth weled rhai 'n ffynnu,</L>
<L>S&ycirc; 'r owan yn rh&ycirc; gr&ycirc; yn eu rhagrith;</L>
<L>Y golud &acirc; 'n ofer o'th &ocirc;l pan i 'th farner,</L>
<L>Ni ddaw ond Cyfiownder i fendith.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Meddwl fy anwyl&ycirc;d os rhannw&ycirc;d it olud,</L>
<L>I arfer feI pettit ar fun&ycirc;dd dy fedd;</L>
<L>Gwell ceiniog a rodd&ycirc;ch o elu&s;en c&ycirc;n cyfl&ycirc;ch,</L>
<L>Na miloedd a 'dew&ycirc;ch dd&ycirc;dd diwedd.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Os putten ael gwmpas, ath d&ycirc;nn iw chymdeithas,</L>
<L>Oth welu priodas puredig ei &s;ail;</L>
<L>Hi ath &acirc;d yn dy golled, heb help nae ymwared,</L>
<L>Pan fetho d' oed gerdded y gw&ycirc;rdd-ddail.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Fe f&ycirc;dd ei gl&acirc;n' gorph&ycirc;n, ei mw&ycirc;n.lais ai mein-l&ucirc;n,</L>
<L>Yn wrth&ycirc;n gyferb&ycirc;n, g&ocirc;f oerbw&ycirc;ll dd&ycirc;dd barn</L>
<L>Yn udo yn dy lygad, o g&acirc;s nid o gariad,</L>
<L>Ith erb&ycirc;n awch anfad och iown-farn.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Or merched &s;iriolbr&ycirc;d yr ydw&ycirc;t iw erl&ycirc;d,</L>
<L>Yn nyddiau dy Jeuengt&ycirc;d, difantais y ngh&acirc;r;</L>
<L>Ni thr&ocirc;n wrth fynd heibio moi hw&ycirc;neb ith &s;imio,</L>
<L>Pan f&ycirc;ch yn oer-dduo 'n y ddaiar.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Gwilie falchio o ddim ar f&ycirc; 'n d' eiddo,</L>
<L>A'u rhoes a piau eu hordrio a'u llw&ycirc;ddo rhagllaw;</L>
<L>Ehag iddo eu dw&ycirc;n ymmaith am d'uchel gam&s;ynniaeth</L>
<L>A'u dal nhw f&ycirc;th eilwaith oth ddw&ycirc;law.</L>
</LG>
<PB N="32" REF="19">
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Ni le&s;ia dull uchel pan f&ycirc;ch yn ymadel,</L>
<L>Yn waeth nac anifel, gan ofid heb r&acirc;s;</L>
<L>A Duw wedi digio, a 'th ddryg-waith i 'th rw&ycirc;go,</L>
<L>Paham i ti chw&ycirc;ddo falcheidd-was.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>P&ocirc;b pechod &s;&ycirc;'r awrhon i'th gorph&ycirc;n gymod-lon,</L>
<L>Wrth wirfodd dy galon, pentw&ycirc;nion y t&acirc;n</L>
<L>A f&ycirc;dd c&ycirc;n h&icirc;r y&s;paid (pan elech i'r caled-laid)</L>
<L>Elynnion i'th enaid noeth anian.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Na chyfri 'n golledion ond digio Duw cyfion;</L>
<L>Croe&s;awa geryddon; gw&icirc;r adde dy ff&ycirc;dd,</L>
<L>A chr&ecirc;d ymh&ocirc;b dirm&ycirc;g dy f&ocirc;d yn gadwedig,</L>
<L>Drw&ycirc; Gr&icirc;&s;t dy h&ocirc;ff unig ddeffynn&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Cofia i ti a gerf&ycirc;dd rhoi cyfri i' th ben Llyw&ycirc;dd,</L>
<L>Pa fyw&ycirc;d, pa gref&ycirc;dd a f&ycirc;dd ac a f&ycirc;;</L>
<L>Gwna hedd&ycirc;w dy heddwch c&ycirc;n myn'd ir tyw&ycirc;llwch;</L>
<L>Ni le&s;ia edifeirwch y foru.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Mae 'r ammod oer ymma, ar diwrnod i'r eitha;</L>
<L>Fyngharwr ymendie c&ycirc;n myn'd yn rh&ycirc; hw&ycirc;r;</L>
<L>Ymado di weithian a'th henaidd fargeinion,</L>
<L>A dil&ycirc;n ferch Seion is aw&ycirc;r.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Cyffes o oferedd d&ycirc;n, a dei&s;&ycirc;f am faddeuant.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>FY ffr&ycirc;ns, am Cymdeithion, perffeiddlw&ycirc;s p&ucirc;r ffyddlon,</L>
<L>Cuf oll, am cefeillion, yn gyfion e&ucirc; g&ycirc;d,</L>
<L>C&ycirc;d ne&s;wch ir un man i'm canfod i'n cw&ycirc;nfan.</L>
<L>Rw&ycirc; 'n gruddfan yn gyfan mewn gofud.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Mi a rodda 'n w&ycirc;lofus f&ycirc;wolieth an-felus,</L>
<L>Ar fuchedd afiachus o ddr&wcirc;g feius f&ocirc;dd,</L>
<L>Y bum yn ei dil&ycirc;d h&ycirc;d h&ycirc;n o'm hieuengct&ycirc;d,</L>
<L>Fy'ngwendid am rhyd&ycirc;d am rhw&ycirc;dodd.</L>
</LG>
<PB N="33" REF="19">
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Fe 'm lluniw&ycirc;d yn llawnedd, aneirif o anwiredd,</L>
<L>Mewn pechod wa&s;t-oeredd fe &s;torw&ycirc;d ar foes,</L>
<L>C&ecirc;s faethiad, c&acirc;s fw&ycirc;thol, a 'r bechod ebychiol,</L>
<L>Rhyfeddol ddymunol i 'm heinioes.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Ymdeithio mynd waeth waeth, mewn taeredd natturiaeth,</L>
<L>Ni fagw&ycirc;d arfogaeth athrawiaeth wrth raid,</L>
<L>Porthi chwant Corph&ycirc;n, os down i gyferb&ycirc;n,</L>
<L>Ni phri&s;iwn i ron&ycirc;n, yn 'r enaid.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Y b&ycirc;d a'i chwant cnowdol a 'm dallodd yn dw&ycirc;llol,</L>
<L>Fy noddfa 'n aneddfol anianol a wnaeth,</L>
<L>P&ocirc;b marwol b&ecirc;ch gerwin a 'm daliodd iw dilin,</L>
<L>Yn ddibrin j&acirc;s iw&ycirc;n y&s;ywaeth.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Rw&ycirc; 'n gw&ycirc;bod yn hollawl f&ocirc;d Satan an &s;uttiawl,</L>
<L>A 'i rw&ycirc;d anwaredawl ddeffygiawl ff&ucirc;g,</L>
<L>Yn dw&ycirc;llwr i 'm dallu, heb ochel i 'm bachu,</L>
<L>Ond &s;erchu tro&s;eddu traws addug.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Ni chadwn awch-odol y Saboth &s;ancteiddiol,</L>
<L>A ordeiniodd y gra&s;ol Dduw nefol i ni,</L>
<L>Yn hyttrach gwnawn ddirmig, drw&ycirc; ddull halogedig,</L>
<L>Ar dd&ycirc;dd gorchymynnedig iw nodi.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Pan elai 'r Cwmpeini gwiw l&ecirc;s i 'r Eglw&ycirc;&s;i,</L>
<L>I addoli Duw Celi mewn calon b&ucirc;r,</L>
<L>Mi a &ocirc;&s;odwn yn &s;yd&ycirc;n ynghappel y gel&ycirc;n,</L>
<L>Ei addoliad yn llyf&ycirc;n a 'm llafur.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Ac yno ddeugeinweth gan f&acirc;r anllywodreth,</L>
<L>Y tariwn i 'n heleth gwn ganweth dan g&ocirc;,</L>
<L>Trw&ycirc; fedd-dod a brynti anlanweth ymlenwi,</L>
<L>I foddi 'r daioni ydoedd yno.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Tra meddwn yn ebrw&ycirc;dd, nag arian, nag arw&ycirc;dd,</L>
<L>Mi a 'u gwariwn m&ocirc;dd gwiwrw&ycirc;dd anedw&ycirc;dd naid,</L>
<L>Oll mewn anllywodreth, ni chnygiwn geinhiegwerth,</L>
<L>O lunieth ar unweth ir enaid.</L>
</LG>
<PB N="34" REF="20">
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Pentyrru pw&ycirc;nt oeredd, p&ocirc;b pechod a chamwedd,</L>
<L>Melus-chwant tra&mdash;ffiedd oferedd i f&ycirc;w,</L>
<L>Heb gofio 'r T&acirc;d nefol, na 'i y&s;pr&ycirc;d Sancteiddiol,</L>
<L>Na 'i Reol, na 'i raddol oreu-dduw.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Dal i hir ddil&ycirc;n drwg demptiad y gol&ycirc;n,</L>
<L>Gau bechod y&s;cym&ycirc;n yn ddygun a ddaeth,</L>
<L>Am calon iw hoffi, heb ganfod, nag ofni,</L>
<L>Ond b&ycirc;w mewn gwrthuni, gwarth anoeth.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Och ddigio Duw nefol, er porthi chwant cnawdol,</L>
<L>Y gel&ycirc;n ffieiddiol, daiarol d&ucirc;th,</L>
<L>Och ado i fychedu l&acirc;n bridwerth yr Je&s;u,</L>
<L>Ei daflu a 'i ddiy&s;tyru yn d&ocirc;&s;t ar&ycirc;th.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Och roddi fy nifyrrwch yhgwaith y tywyllwch,</L>
<L>A cholli Duw 'r heddwch, diddunwch d&acirc; i dd&ycirc;n,</L>
<L>Och roddi erioed no&s;waith yn &s;&ycirc;nn o 'm gwa&s;anaith,</L>
<L>I ddil&ycirc;n dirgel-waith y gel&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Mae 'r enaid b&acirc;ch gl&acirc;n-b&ucirc;r, yn gruddfan yn do&s;tur;</L>
<L>Mewn llafur, a gwew&ycirc;r, a dolur a dig,</L>
<L>Am f&ocirc;d yn annedw&ycirc;dd y diles gorph dilw&ycirc;dd,</L>
<L>Llawn aw&ycirc;dd, a gwradw&ycirc;dd llygredig.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Rhown obaith ar Je&s;u, drw&ycirc; daeredd hyderu,</L>
<L>O heno h&ycirc;d y foru, drw&ycirc; fawredd wellh&acirc;d,</L>
<L>Y denf&ycirc;n Duw cyfion ei y&s;pr&ycirc;d Sancteiddlon,</L>
<L>Angylion, ac eirchion i 'm gwarchad.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Duw p&acirc;r &ycirc;m gydnabod dr&wcirc;g &s;aw&ycirc;r fy 'mhechod,</L>
<L>A d&ycirc;&s;g i mi ymwrthod yn hynod a hwn,</L>
<L>A gwrthladd chwant cnowdol y gel&ycirc;n dini&s;triol,</L>
<L>A i daerol fantei&s;iol demta&s;iwn.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Ce&s;noga fy nghalon, a thyw&ycirc;s fi i 'r union,</L>
<L>Ll&ecirc; 'r w&ycirc;f tan falch creulon, enb&ycirc;dion o bw&ycirc;s,</L>
<L>A gwellha fy muchedd o h&ycirc;n h&ycirc;d y diwedd,</L>
<L>A maddeu fy 'nghamwedd anghymmw&ycirc;s.</L>
</LG>
<PB N="35" REF="20">
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Duw pura fy nghalon a gwl&icirc;th dy fendithion,</L>
<L>I ddil&ycirc;n yr union gyfreithlon yn frau,</L>
<L>A phlanna Dduw hef&ycirc;d, dy &s;anctaidd l&acirc;n Y&s;pr&ycirc;d,</L>
<L>I gymr&ycirc;d f&ocirc;dd enn&ycirc;d feddiannau.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Duw dadwraidd fy mhechod a 'i gol&ycirc;n o 'r gwaelod,</L>
<L>Dadgweiria 'nghydw&ycirc;bod h&ycirc;d bennod y b&ecirc;dd,</L>
<L>A throcha fi 'n ddi-dr&wcirc;ch, i heuddu 'r gw&icirc;r heddwch,</L>
<L>Yn n&wcirc;r edifeirwch, dy fawredd.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Chri&s;t golch fy mhechodau, daith egredd a'th ddagrau,</L>
<L>A chl&acirc;dd yn dy friwiau y belau 'n ddi baid,</L>
<L>Mw&ycirc; eilwaith na chodon, n&ocirc;d a&s;tud yn dy&s;tion,</L>
<L>Yn erb&ycirc;n yr union wir enaid.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Duw di-ball d&ocirc;d obaith, a chariad p&ucirc;r perffaith,</L>
<L>A chyfion oruchafiaith uniown-waith i mi,</L>
<L>A dirw&ycirc;&s;tr ffydd ffyddlon, dy fanctaidd Bo&s;tolion,</L>
<L>A chalon faith f&ycirc;w Ion i 'th foll.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Ni eill Saint, nac Apo&s;tol, Prophw&ycirc;di prophidiol,</L>
<L>Roi byw&ycirc;d tra b&ycirc;wiol, dd&acirc; foddol ddi-f&ecirc;th,</L>
<L>M&acirc;b Duw &ycirc;w 'r gwir feddig i 'r enaid colledig,</L>
<L>Yr unig anedig ben odieth.</L>
</LG>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Y Sawl ni w&ycirc;r bechu yn erb&ycirc;n Chri&s;t Je&s;u,</L>
<L>Mae hwn wedi ei ddallu, rhodre&s;u 'n rh&ycirc; dr&wcirc;ch,</L>
<L>Rw&ycirc; finneu 'n llw&ycirc;r goelio nad oes wedi ei lunio,</L>
<L>Un d&ycirc;n <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ill ddiheuro ei ddihirwch.</L>
</LG>
<LG N="25">
<HEAD>25.</HEAD>
<L>Duw Awdwr tangnefedd, a gwreiddin gwirionedd,</L>
<L>Er mawl, ac anrhydedd, hoff-rinwedd mewn ffrw&ycirc;th,</L>
<L>B&ycirc;dd eiriol (b&ocirc;dd oref) ar Dduw or Uchelnef,</L>
<L>Ar faddeu 'mhechodau maich adw&ycirc;th.</L>
</LG>
<LG N="26">
<HEAD>26.</HEAD>
<L>Lle darfu it orchfygu nerth angeu, a 'i ddirymmu,</L>
<L>A 'th w&icirc;r waed, d&acirc; Je&s;u, dw&ycirc;&s;og y mawl,</L>
<L>Rh&ocirc;f gyflawn wir hyder, ar ddyfod mewn am&s;er,</L>
<L>Ar gyfer dy nifer Duw nefawl.</L>
</LG>
<PB REF="21">
<LG N="27">
<HEAD>27.</HEAD>
<L>Pan gaffw&ycirc;f ddibennion o'm poen am trallodion,</L>
<L>Duw danfon dy Angylion yn union im n&ocirc;l,</L>
<L>D&wcirc;g fenaid i fynu i bl&icirc;th dy gywir-lu,</L>
<L>I ganu it fawl Je&s;u yn felu&s;ol.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Cyngor yn erb&ycirc;n (cybydd-dod, a) byder ar olud y b&ycirc;d.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>Y Cymro anny&s;cedig, derb&ycirc;n galennig,</L>
<L>Yngwiliau'r Nattalig, a 'r addig a ro'</L>
<L>Lle&s;&s;ol 'w&ycirc;lly&s;iais roi allan am'ellais,</L>
<L>O 'r Dalent a gefais dy gofio.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Gwagedd o' wagedd &ycirc;w bydol anrhydedd,</L>
<L>Cofia dy ddiwedd, a 'r fuchedd a f&ycirc;,</L>
<L>Tro hedd&ycirc;w yn dd&ycirc;n duwiol, nis gw&ycirc;ddo&s;t naws <HI>gweddoi,</HI></L>
<L>Na byddi di yn farwol y foru.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>G&acirc;d ymaith dy falchder, cynfigen, a thynder,</L>
<L>Cybydd-dod rhy ofer, a chwerwder, a chwant,</L>
<L>C&acirc;r dy gym'dogion, gwa&s;naetha Dduw yn ffyddlon,</L>
<L>Or galon ac union ogoniant.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>P&acirc; l&ecirc;s i ti er caffel yr h&ocirc;ll f&ycirc;d yn dy afel;</L>
<L>A chodi o r&acirc;dd i&s;el yn uchel dy naid,</L>
<L>I 'r pridd a dychweli o 'r hudol fawrhydi,</L>
<L>A cholli daioni dy enaid.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Ond rhyfedd &ycirc;w gweled rhai dynion c&ycirc;n ddalled;</L>
<L>A 'u cwbwl ymddiried am ddirw&ycirc;n y b&ycirc;d,</L>
<L>Er cymmaint a ga&s;glon ni welant mo 'u digon,</L>
<L>Yr enaid a 'r galon &ycirc;w 'r gol&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Bu&s;tachu 'r d&ycirc;n truan, os hyder a o&s;odan,</L>
<L>Ar diroedd ac arian, i gyrraedd y&s;t&ocirc;r,</L>
<L>Ymgodi ac ymry&s;on, a b&ocirc;d yn anfodlon,</L>
<L>A myned yn draw&s;ion am dry&s;or.</L>
</LG>
<PB N="37" REF="21">
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Och druan ac ynf&ycirc;d, er maint a fo dy ol&ycirc;d;</L>
<L>Mae yn rhaid i ti &s;ymm&ycirc;d, tra enb&ycirc;d &ycirc;w 'r tro,</L>
<L>Daw angeu yn ei ammod i 'th ddyf&ycirc;n wrth ddefod,</L>
<L>Ni thynni di ddiwrnod oddiarno.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Rw&ycirc; 'n gweled argoelion, di gelw&ycirc;dd dy galon,</L>
<L>Na chei di f&ycirc;th ddigon mewn moddion a m&acirc;th,</L>
<L>O diroedd yn dy wr&ycirc;d, pan f&ycirc;ch ar lawr gwer&ycirc;d,</L>
<L>Ti a w&ycirc;ddo&s;t mai dy ol&ycirc;d &ycirc;w dw&ycirc;-l&acirc;th:</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Ple mae dy dydd&ycirc;nnau, a 'th ble&s;er, a 'th bla&s;au,</L>
<L>Neu dy arian yn dyrrau, ond ar&ycirc;th &ycirc;w 'r m&ocirc;dd,</L>
<L>Fe ga&s;glodd y traw&s;ion mewn camwedd, dd&acirc; ceimion,</L>
<L>Ao w&ycirc;rion y cyfion a'u cafodd.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Rhai aeth o 'r B&ycirc;d ymmeth, heb wneuthur llywodreth,</L>
<L>Na threfn ar en Cyweth, iw trinieth un tr&ocirc;,</L>
<L>Ond gadel a wnaethon eu d&acirc; mewn ymry&s;on,</L>
<L>Rhwng meibion ac w&ycirc;rion iw gwario.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Yr angeu &s;y 'n dywad a dirgel gerddediad,</L>
<L>I wneuthur diweddiad, torriad y t&wcirc;;</L>
<L>Rhai oedd yn llawn gwagedd, yn rhedeg i anrhydedd,</L>
<L>S&ycirc;'nghanol eu mawredd yn meirw.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Nid ydw&ycirc; 'n ang-hanmol mo 'r cyfoeth daiarol,</L>
<L>O 'u harfer yn dduwiol, mae 'n rheidiol mewn rh&acirc;d,</L>
<L>Ond gwilia di er hynn&ycirc; rhag iddo dy ddenu,</L>
<L>Ath dynnu di i bechu mewn bachiad.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Cewch lawer yn gyttun yn dywed&ycirc;d nad yd&ycirc;n,</L>
<L>Yn rhoddi un gronun o gr&ecirc;d yn eu &s;t&ocirc;r;</L>
<L>Na 'u hyder ar gyweth; ond mw&ycirc; &s;&ycirc; 'n rhoi ymeth,</L>
<L>H&ycirc;n ymma o hudolieth h&ycirc;d elor.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Ymhola di 'n gwbwl a ydw&ycirc;t ti'n moddwl,</L>
<L>Yn fyn&ycirc;ch neu 'n fanwl am fwnws i 'th g&ocirc;d,</L>
<L>Heb f&ocirc;d yn fw&ycirc; d' aw&ycirc;dd i foli Duw beun&ycirc;dd,</L>
<L><GAP DESC="illegible" REASON="missing" EXTENT="1 letter">el dyna di 'n gyb&ycirc;dd rw&ycirc; 'n gw&ycirc;bod.</L>
</LG>
<PB N="38" REF="22">
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Os mw&ycirc; parchedigeth a roi di i dd&ycirc;n diffeth,</L>
<L>O+herw&ycirc;dd ei gyweth, a 'i drinieth di-r&acirc;s,</L>
<L>Nac ir tlawd gweddol, doeth gone&s;t &s;ynhw&ycirc;rol,</L>
<L>Mi a 'th alwa di 'n fydol ynf&ycirc;d-w&acirc;s.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>I 'th hel&ycirc;nt b&ycirc;dd fodlon, a chymmer dy ddigon,</L>
<L>Tymhera dy galon yn Union ir n&ocirc;d,</L>
<L>Rhodia di 'n berffeth yn ol d' alwedigeth,</L>
<L>A mogel U&s;urieth y &s;orod.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Yn ll&ecirc; dy fawr fwriad, mewn diles adeilad,</L>
<L>Yn gadarn ar godiad i gadw dy l&ecirc;,</L>
<L>Sylfaena 'r gwaith new&ycirc;dd, a beru 'n dragyw&ycirc;dd,</L>
<L>Ti a fyddi diger&ycirc;dd dy gaere.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Marwolaeth f&ycirc;dd &s;iccir, nis gw&ycirc;ddo&s;t dd&ycirc;n difir</L>
<L>Pa f&ocirc;dd y terfynir, yn ddi-h&icirc;r na dd&ecirc;l,</L>
<L>Na phl&ecirc;, na pha am&s;er, na wna tann boen trymder,</L>
<L>Dr&ocirc; ofer ar byder yr hoedel.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Tr&ocirc; chw&ycirc;pp at yr Je&s;u, rhag iddo dy daflu,</L>
<L>A 'th nacca di 'foru o edifeirwch,</L>
<L>A 'th daro di i farw, gwna di mewn elw,</L>
<L>(Tr&acirc; galwer hi hedd&ycirc;w) dy heddwch.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Heddwch, Cydw&ycirc;bod, a Chri&s;t, a 'i deilyngdod,</L>
<L>A 'th ddygco yn y diwrnod i de&ycirc;rnas ei D&acirc;d,</L>
<L>I gadw 'n feddiannol y gwiliau tragw&ycirc;ddol,</L>
<L>B&ycirc;th nefol gu freiniol gyfraniad.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>M&icirc;l chwechant, a phymtheg, ac union bedwar-deg, 1656,</L>
<L>A blw&ycirc;dd&ycirc;n ychwaneg, yn rhedeg i'r rhi,</L>
<L>Oedd oed y M&acirc;b cyfion, pan whaed y pennillion,</L>
<L>Drw&ycirc; chwenn&ycirc;ch i ddynion ddaioni.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd i&acirc;ch, a rhinweddedd, fy mrawd' o'm mam Gw&ycirc;nedd</L>
<L>Cofia dy ddiwedd, wr gwaredd, a gw&ecirc;l,</L>
<L>Gynghorion d&ycirc;n diwair, &s;&ycirc; 'n terf&ycirc;n ar un-gair,</L>
<L>Rw&ycirc; 'n cymr&ycirc;d a phur-air fy ffarwel.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="39" REF="22">
<HEAD><HI>Gweledigaeth</HI> Nabuchodonozor, <HI>Dan.</HI> 4. <HI>Neu ddyr&icirc;au yn dangos f&ocirc;d Brenhinoedd y ddaiar dan Lywodraeth Brenin y nefoeth.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>CLywch ddangos yn helaeth an&s;iccrw&ycirc;dd gorchafieth,</L>
<L>A b&ycirc;dol Iywodraeth, a 'r anrhaith ar &ocirc;l,</L>
<L>Wrth weled f&ocirc;d balchder yn cw&ycirc;mpo mewn am&s;er,</L>
<L>Na roddwn mo 'n hyder mewn hudol.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L><HI>Nabuchodonozor,</HI> perchennog mawr dry&s;or,</L>
<L>Oedd Frenin mewn goror, ac euraid ei l&ycirc;s,</L>
<L>Ar <HI>Babilon</HI> dyrrog, drw&ycirc; hawdd-f&ycirc;d godidog,</L>
<L>Galluog Aer enwog yr Yn&ycirc;s.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Ynghanol ei am&s;er o e&s;mw&ycirc;th-f&ycirc;d, a ho&ycirc;wder,</L>
<L>C&acirc;dd ryb&ycirc;dd o 'i falchder (gwell hyder gwellhau)</L>
<L><HI>Yrw&ycirc;</HI> freuddw&ycirc;d <HI>mewn</HI> cynt&ycirc;n (mo'r <HI>&ocirc;fnog</HI> f&ycirc;dd <HI>drygdd&ycirc;n</HI>)</L>
<L>A barodd iw ddychr&ycirc;n ef ddechreu.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Fe welai bren hawddgar ynghanol y ddaiar,</L>
<L>Oedd dr&icirc;g-fan i 'r adar drw&ycirc; Lw&ycirc;ddgar l&ecirc;s,</L>
<L>Yn cyrraedd b&ocirc;b cangen, h&ycirc;d nefawl ffurfafen,</L>
<L>Nid ydoedd un ddeilen yn ddi-l&ecirc;s.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>A ffrw&ycirc;th&ycirc;dd <HI>mawr</HI> arno, ae ymborth oedd ynddo,</L>
<L>A hwn drw&ycirc; flaguro yn deilio mor d&ecirc;g,</L>
<L>A thano 'r oedd cy&s;cod i b&ocirc;b rh&ycirc;w fw&ycirc;&s;tfilod,</L>
<L>Drw&ycirc; hynod glaiardod eglur-deg.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Fe 'welai Wilied&ycirc;dd o Sanct or ne 'n rhyb&ycirc;dd,</L>
<L>Torri 'r prenn de&ycirc;n&ycirc;dd, a 'i dynnu fe i lawr,</L>
<L>Ond gado 'n gadarnaidd ei fonc&ycirc;ff heb ddiwraidd,</L>
<L>Mewn gl&acirc;&s;-wellt daiaraidd d&wcirc; &icirc;r-wa&wcirc;r.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Ordeiniad odd-uchod, b&ycirc;dd gyda 'r bw&ycirc;&s;tfilod,</L>
<L>A 'i fawredd yn darfod ar derf&ycirc;n y n&ocirc;d,</L>
<L>H&ycirc;d-oni chyfn&ecirc;widier arno faith am&s;er,</L>
<L>Mo 'r ofer &ycirc;w dewrder Awdurdod.</L>
</LG>
<PB N="40" REF="23">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Deffro 'n drwm galon, a galw am y doethion,</L>
<L>Ni w&ycirc;ddent attebion o 'r union wraidd,</L>
<L>Ond <HI>Daniel</HI> y Prophw&ycirc;d drw&ycirc; &s;yndod ac a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&s;w&ycirc;d,</L>
<L>A ddeallodd y breuddw&ycirc;d yn bruddaidd.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Tydi (ebr <HI>Daniel</HI>) &ycirc;w 'r ffrw&ycirc;thlon Bren uchel,</L>
<L>O Frenin ymochel, am w&ycirc;ched dy fri,</L>
<L>Cei ymborth fel eidion, a 'th yrru o blith dynion,</L>
<L>A newid dy galon, di a goeli.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Am h&ycirc;n c&ycirc;n adf&ycirc;dwch, cais w&icirc;r edifeirwch,</L>
<L>Er para drw&ycirc; harddwch, mewn heddwch yn hw&ycirc;,</L>
<L>Cydneb&ycirc;dd yn ra&s;ol Frenhiniaeth Duw nefol,</L>
<L>Rhag trawiad dyledol taladw&ycirc;.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Ac yno ymhen blw&ycirc;dd&ycirc;n, y Brenin yn ho&ycirc;w-dd&ycirc;n,</L>
<L>Wrth rodio ei l&ycirc;s purw&ycirc;n, ar derf&ycirc;n ei dw,</L>
<L>A ddywedai drw&ycirc; fabledd, mi godais waith rhyf<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dd,</L>
<L>Anrhydedd im hannedd am henw.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Ond hon drw&ycirc; orchafiaeth, &ycirc;w <HI>Babilon</HI> helaeth,</L>
<L>Ll&ecirc; gwneis adelladaeth, dr&ycirc;ch odiaeth drw&ycirc; chwant,</L>
<L>A nerth fy mawrhydi, am cryfder heb dorri,</L>
<L>A mawr a gwiw genni 'r gogoniant.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Ar gair yn ei enau fei <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">roed o'i l&ycirc;s goleu,</L>
<L>At wellt fel eidionnau, y dyddiau dw&ycirc;s,</L>
<L>B&ycirc; allan &s;aith ml&ycirc;nedd, dan wl&icirc;th a dihinedd,</L>
<L>H&icirc;r ddialedd am gamwedd yn gymmw&ycirc;s.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Tyfodd h&ycirc;d ddaiar ei 'winedd fel adar.</L>
<L>P&ocirc;b balch bydded ofn-gar, edifar ei d&ocirc;n,</L>
<L>A 'i flew aeth yn gy&s;god, fel plu yr Er&ycirc;rod,</L>
<L>Rhyfeddod, Duw Uchod a 'i dichon.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Saith mlynedd a gerddodd, a 'i olwg a gododd,</L>
<L>At n&ecirc;f, lle tueddodd pan gafodd ei go;</L>
<L>I foli Duw 'r lluoedd, &s;&ycirc;dd Frenin (brenhinoedd)</L>
<L>Anfarwol heb oe&s;oedd i ba&s;&s;ie.</L>
</LG>
<PB N="41" REF="23">
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Ar &ocirc;l ei ddalltwriaeth fe g&acirc;dd ei frenhiniaeth,</L>
<L>A chyfan orchafiaeth, lle odiaeth mewn llw&ycirc;dd,</L>
<L>Wedi cydnabod Duw 'n Frenin diorfod;</L>
<L>A rhoddi 'r eirwir-gl&ocirc;d ir Arglw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Trown ninneu o ffordd falchedd, an dull anifeiliedd,</L>
<L>Rhag dialedd, a gyrredd pan gurer y dd&ocirc;r,</L>
<L>Fe gymmer p&ocirc;b Doeth-gall &s;iampl o arall,</L>
<L>Ni cheidw c&ocirc; angall un cyngor.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Pa droed f&ycirc;dd i'n balchder, ai 'n dawn yd&ycirc;w 'n hyder;</L>
<L>A 'i tiroedd neu w&ycirc;chder, &ycirc;w breuder y bri,</L>
<L>O ddaiar ryfygus ni feddwn ddim happus,</L>
<L>Ond rhoddion daionus Duw i ni.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Ni a wel&s;om y leni, na thyccia mawrhydi,</L>
<L>Y dichon Duw dorri Arglw&ycirc;ddi p&ocirc;b gwl&acirc;d,</L>
<L>Dw&ycirc;n Brenhiniaethau; a rhoddi meddiannau,</L>
<L>Am&s;erau c&ocirc;f-nodau cyfnewidiad.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Ofnwn yn ddi fethiant, Dduw 'r gallu 'n ddi-golliant.</L>
<L>Boed iddo 'r gogoniant, ar moliant, Amen.</L>
<L>Fel er y Creadigaeth, mae 'r awran yn helaeth.</L>
<L>B&ycirc;th fell&ycirc; b&ycirc;dd berffaeth heb orphen,</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Cyngor yn Erb&ycirc;n meddwdod.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>GWrandewch ar fy 'ngharol, Dau b&ecirc;th angenrheidiol,</L>
<L>A welwn ni 'n fuddiol dd&acirc; reol ddi-rus,</L>
<L>Rhagweliad mewn am&s;er, neu 'r add&ycirc;&s;c a brynner,</L>
<L>Rhag myned yn ofer anafus.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Wrth ddechreu mae eiriach, mi a bw&ycirc;lla b&ecirc;th bellach,</L>
<L>Wrth weled yn glettach rai llettach eu ll&ocirc;g,</L>
<L>Cadw 'n lle cynnull a gwa&ycirc;tio ar y Cew&ycirc;ll,</L>
<L>S&ycirc;dd cy&s;tal ag onn&ycirc;ll y geiniog.</L>
</LG>
<PB N="42" REF="24">
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Mw&ycirc;neidd-dra cymdeithion, a'm nadodd i'n hwimon,</L>
<L>Gan dybio 'n fy nghalon mae moddion d&acirc; i mi,</L>
<L>(O frawdol &s;erch hynod) oedd dangos mewn diod,</L>
<L>Fy-nghariad yn barod heb oeri.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>B&ycirc;m or ofera yn dil&ycirc;n mw&ycirc;neidd-dra,</L>
<L>Nid d&ycirc;n or cynhila, canolig y chwaith,</L>
<L>Er h&ycirc;n heb fw&ycirc; rhiawedd, gwn arfer gormodedd,</L>
<L>Drw&ycirc; ffoledd o gyfedd ag afiaith.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Ni phri&s;iwn mewn-&s;ylltau, pan awn i dafarnau</L>
<L>Fel ped fae'n becceidiau yn cadw fy'ngwr&ecirc;s,</L>
<L>A mawr anrhugarog oedd genni roi ceiniog,</L>
<L>O help ir anghenog anghynnes.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Lle talwn i ormod, am heno mw&ycirc; hynod,</L>
<L>Nid oedd mo 'r cydnabod mewn cyfnod cu;</L>
<L>Rh&ycirc;w f&acirc;th ar dw&ycirc;ll fechan, a gnygien nhw 'n fuan,</L>
<L>Cawn &s;uccan am f'arian y foru.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Ym&acirc;d trw&ycirc; dy wirfodd (c&ycirc;n gorfod o 'th anfodd,)</L>
<L>Ar tef&ycirc;rn a 'th gneifiodd, gan ofal maith,</L>
<L>Afrad p&ocirc;b afraid, na l&acirc;dd ar un y&s;paid,</L>
<L>Mor coph&ycirc;n ar enaid ar unwaith.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Cei yn dw&ycirc;neb dy ganmol, a 'th watwor o'th l&ecirc;dol,</L>
<L>Mewn tef&ycirc;rn annuwiol, nid buddiol o b&ecirc;th,</L>
<L>A chneifio dy d&ycirc;nn-wl&acirc;n, ath dw&ycirc;llo di os gallan,</L>
<L>Nes myned yn druan dy 'mdrawieth.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Pan ddarffo i 'r B&ycirc;d lithro, heb arian iw treilio,</L>
<L>Ni cheidi na chroe&s;o na rhodio yn rhw&ycirc;dd,</L>
<L>Na llymmed or oer dd&wcirc;r, lle gweriai&s;t di bentwr,</L>
<L>Pan f&ycirc;ch mewn gwan gyflwr, ac aflw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Amherchi 'r d&ycirc;dd hwnnw, a ddylem ni ei gadw,</L>
<L>A thynnu at y Cwrw, mae 'n arw i ni 'r n&ocirc;d,</L>
<L>Ceir gweled plaid gadarn, ar ddefod mo 'r ddifarn,</L>
<L>Or Eglw&ycirc;s ir dafarn yn dyfod.</L>
</LG>
<PB N="43" REF="24">
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Rhai 'r Saboth yn feddwon, rhai 'n tyngu mawr lwon,</L>
<L>Rhai 'n tynnu cwerylon, llawnion a 'r ll&ecirc;d,</L>
<L>Pe peidiem ni a 'n harfer, a dil&ycirc;n cymmw&ycirc;&s;der,</L>
<L>Ni fyddem mo 'r ofer yr yfed.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Groe&s;afu dieithred, y galwn ni yfed,</L>
<L>A bagad yn tybied, (ond dibw&ycirc;ll y farn)</L>
<L>Fod brawdol &s;erch gwa&s;tad yn cael ei gyflawniad</L>
<L>A chariad at dyfiad mewn tafarn.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Llithro a wna 'r Cariad a goder heb gydiad,</L>
<L>Mewn tef&ycirc;rn trw&ycirc; afrad at droead mor dr&wcirc;ch,</L>
<L>Ond p&ucirc;r &s;erch Eglw&ycirc;&s;ol, a ber&ycirc; 'n wa&s;tadol,</L>
<L>Y&s;prydol br&ycirc;d gwrol brawdgarwch.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Pregethw&ycirc;r &s;&ycirc; 'n gado, mewn dr&wcirc;g i ni huno,</L>
<L>A'n briwiau heb chwilio, a &s;ynnio i ni &s;u,</L>
<L>Rhai &s;&ycirc;dd yn fudion, rhag digio eu plw&ycirc;folion,</L>
<L>Ar lleill &s;&ycirc;dd yn ddeillion, ddi-allu.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Ni waeth i mi dewi, am gweddol argyoeddi,</L>
<L>Gwneiff pawb drw&ycirc; ymhoffi, mewn gwegi dan g&ocirc;,</L>
<L>Ei w&ycirc;ll&ycirc;s mely&s;wedd a marcied y diwedd,</L>
<L>Am gyfedd pa ddialedd a ddelo.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Om rhan i fy hunan, drw&ycirc; f' Arglw&ycirc;dd mae' famcan</L>
<L>Ar fynd o 'i tai nhw allan yn fuan y fi,</L>
<L>Ni 'm gwelir i 'n aros mewn tef&ycirc;rn ddiweddnos,</L>
<L>Rw&ycirc; 'n ofni tri achos i 'm trochi.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Tri ph&ecirc;th 'rw&ycirc; 'n eu hofni, &s;&ycirc;'n dyfod o feddwi,</L>
<L>Wrth weled fod cledi, yn cludo o b&ocirc;b tu,</L>
<L>Y pechod yn drymmach, ar Corph yn afiachach,</L>
<L>A thitheu yn dylottach dy lett&ycirc;.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Mi a ddweda'n ddi wradw&ycirc;dd am ffyddlawn one&s;trw&ycirc;dd</L>
<L>Nad llac mo'm caredigrw&ycirc;dd, mewn breulw&ycirc;dd o'm bron</L>
<L>Er mynd yn ddi afreol, i 'mado 'n ammodol,</L>
<L>Am gweddol odiaethol gymdeithion.</L>
</LG>
<PB N="44" REF="25">
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>O mynne n&eacute;b w&ycirc;bod, pw&ycirc; laniodd y draethod,</L>
<L>Yn erb&ycirc;n cwrs meddwdod, drw&ycirc; chwithdod chw&ycirc;rn</L>
<L>D&ycirc;n a braw 'madel, mewn am&s;er di 'm rafel,</L>
<L>A gochel attafel y Tef&ycirc;rn.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Cyngor i ymwared a Balchder, &amp;c. Ac i ymegnio am Jech&ycirc;dwriaeth i'r Enaid.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>GWrandewch ar gynghanedd, gerdd euraid gyfrodedd,</L>
<L>I ddangos anrhydedd, a rhinwedd &s;&ycirc; ar hon,</L>
<L>Ar llw&ycirc;ddiant &s;&ycirc;'n digw&ycirc;dd, o b&ocirc;b go&s;tyngeiddrw&ycirc;dd,</L>
<L>Ac aflw&ycirc;dd, a bol-chw&ycirc;dd y beilchion.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>O ufudd-dod daw power, o bower daw Balchder,</L>
<L>O falchder i uchder, a rhyfel yn rh&ocirc;d,</L>
<L>M&acirc;g rhyfel dylodi, tro anial, trueni,</L>
<L>Ymroi a orf&ycirc;dd wedi i ufudd-dod.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Nid digon gan bridd&ycirc;n, o rw&ycirc;&s;c i ore&s;c&ycirc;n,</L>
<L>Gan milltir o dydd&ycirc;n, i ddil&ycirc;n ei ddart,</L>
<L>A chwedi iddo fawr, pe ce&s;clid ei ludw,</L>
<L>Digon iw gadw a f&ycirc;dd godart.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Pan oedd <HI>Alexander</HI> ar B&ycirc;d tan ei faner,</L>
<L>Fe ofnid ei bower, &s;w&ycirc;dd ofer i dd&ycirc;n,</L>
<L>Pan aeth y clai tro&s;to, fei codid i bla&s;trio,</L>
<L>Ni &s;toppieu 'r gw&ycirc;nt atto gardott&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Ond rhyfedd, ond rhyfedd, i dd&ycirc;n yn ei fawredd,</L>
<L>Na ddeall ei ddiwedd, a 'i ddechreu,</L>
<L>Pe chwilie 'n ddy&s;gedig, a meddwl yn ffyrnig,</L>
<L>Ychydig awch oer-dd&icirc;g a chwarddeu.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Ond rhyfedd i 'r chwannog, a 'i bower goludog,</L>
<L>Na byddeu drugarog, i anghenog a h&ecirc;n,</L>
<L>Pan elo fe 'i ymadel, a 'r B&ycirc;d i roi ffarwel,</L>
<L>Ni rh&acirc;l iddo ei gattel ddw&ycirc; goetten.</L>
</LG>
<PB N="45" REF="25">
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Nid yd&ycirc;w 'r B&ycirc;d ddigon, o dammaid i 'r galon,</L>
<L>A hon trw&ycirc; ofalon, ond rhyfedd,</L>
<L>A hitheu heb f&ocirc;d hef&ycirc;d, ond tammeid i farcud,</L>
<L>Pan &s;&ycirc;ch yn y gwer&ycirc;d yn y gorwedd.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Dy galon ychuba, i 'r Brenin gorucha,</L>
<L>Di a ddoi i lettyfa tan noddfa Duw n&ecirc;r</L>
<L>Heb galon l&acirc;n ynod, i addef dy bechod,</L>
<L>Nid yd&ycirc;w dy dafod ond ofer.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>B&ycirc;w wrth lafurio, y byw&ycirc;d a 'r dw&ycirc;lo,</L>
<L>Nes darfod balchio, a chw&ycirc;ddo drw&ycirc; chwant,</L>
<L>A mynd wrth ein pennau, nes dy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">od y dyddiau,</L>
<L>Ar Cleddau, Dialeddau, Di lw&ycirc;ddiant.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Na chwilia am Cyfrw&ycirc;dd&ycirc;d, goeg a&s;pri, gw&acirc;g y&s;pr&ycirc;d,</L>
<L>I gei&s;io celfyddyd tw&ycirc;ll enb&ycirc;d i ti,</L>
<L>Os mynni di y&s;py&s;rw&ycirc;dd, a b&ocirc;d yn gyfarw&ycirc;dd,</L>
<L>Y Bibl i&acirc;ch hylw&ycirc;dd a chwili.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>F&ecirc; &acirc; Te&ycirc;rnas i ryfel, i'm guttio am y gottell,</L>
<L>I gadw 'r Corph i&s;el, yn uchel ei naid,</L>
<L>Ychydig dan iown groes, &s;&ycirc; 'n dioddeu dolur-loes,</L>
<L>I gadw hir einioes ir enaid.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Pan fytho 'r corph priddl&ycirc;d, yn labrio am ei fyw&ycirc;d,</L>
<L>Mae 'r enaid yn hyfr&ycirc;d w&ecirc;ddio,</L>
<L>Ar corph pan fo &s;egur, b&ycirc;dd Sattan yn bry&s;ur,</L>
<L>Yn dyfod ond antur iw demptio.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Dy gorph os doluria, di go&s;ti dy fawr-dd&acirc;,</L>
<L>Yn talu h&ycirc;d yr eitha i by&s;ygwr,</L>
<L>Ar iawn by&s;ygwriaeth, &s;&ycirc; 'n rh&acirc;d ac yn helaeth,</L>
<L>Gyda'th w&ycirc;ch odiaeth Jachawdwr.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Cofia di hef&ycirc;d mai diles &ycirc;w d'olud,</L>
<L>Pan orffo i ti &s;ymm&ycirc;d o' th fyw&ycirc;d i 'th f&ecirc;dd,</L>
<L>Dy lw&ycirc;br gwna 'n union, i wl&acirc;d &ycirc;r Angylion,</L>
<L>Yn gyfion at goron trugaredd.</L>
</LG>
<PB N="46" REF="26">
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Cofia dy ddiwedd, ar boen, ar drumgaredd,</L>
<L>Dy gorph eiff i orwedd i geuedd y g&wcirc;&ycirc;s,</L>
<L>Na ollwng di 'n ango mo 'r p&ecirc;th &s;&ycirc;dd raid wrtho,</L>
<L>Dw&ycirc;n d' enaid i rodio paradw&ycirc;s.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Cofia 'daw Je&s;u, hedd&ycirc;w neu 'foru,</L>
<L>I 'th alw, i 'th farnu, i fynu ir farn,</L>
<L>Ar ddyled &s;&ycirc;dd arnad yn n&ycirc;dd adgy&s;odiad,</L>
<L>I 'th farnwr a'th geidwad b&ycirc;th gadarn.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Cofia c&ycirc;n d' orwedd grefu am drugaredd,</L>
<L>O foliant anrhydedd, di wagedd waith,</L>
<L>Ni w&ycirc;ddo&s;t di wrth gy&s;gu, ond gobaith ar Je&s;u,</L>
<L>A godi di o 'th wel&ycirc; f&ycirc;th eilwaith.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Cofia b&ocirc;b am&s;er Frenin Uchelder,</L>
<L>Na chal&ycirc;n di falchder, na thraw&s;der, na thrais,</L>
<L>Pan f&ycirc;ch di yn y ddaiar, a 'th e&s;g&ycirc;rn ar wa&s;gar,</L>
<L>Fe f&ycirc;dd yn edifar p&ocirc;b dyfais.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Cofia f&ocirc;d pechod yn gymmaint ei dd&ycirc;rnod,</L>
<L>Yn pw&ycirc;&s;o h&ycirc;d waelod y dyfnder,</L>
<L>Trugaredd a cheidwad, a dalodd am danad,</L>
<L>A dirnad w&ycirc;ch hael-d&acirc;d uchelder.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Ymolch yn berffaeth, C&ycirc;n d&ycirc;dd dy farwolaeth,</L>
<L>Ir ail anedigaeth, f&ycirc;woliaeth farn,</L>
<L>Fel yr el&ycirc;ch i 'r gwer&ycirc;d, a hef&ycirc;d i 'r ail f&ycirc;d,</L>
<L>Ar byw&ycirc;d diwedd-f&ycirc;d dd&ycirc;dd y farn.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>B&ecirc;th bynnag a orfo i 'th gorph ei boenydio,</L>
<L>I ddioddeu neu 'dduno 'i gw&ycirc;no heb g&ecirc;l,</L>
<L>Meddwl yn ddibaid, mewn am&s;er anghenrhaid,</L>
<L>Am d' enaid h&ocirc;ff euraid, a ffarwel.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="47" REF="26">
<HEAD><HI>HANES</HI> MOSES, <HI>Exod.</HI> 2.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>OS Leiciwch l&acirc;n deulu, roi cennad i ganu,</L>
<L>A wnaed i'ch difyrru o dwf araith b&ucirc;r,</L>
<L>Mi a draetha i rhwi &s;tori am f&acirc;b o d&ycirc; <HI>Lefi,</HI></L>
<L>A phen y prophw&ycirc;di praff-Awdur.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Yn yr Aipht yr oedd Brenin, o gig&ycirc;dd cynnefin;</L>
<L>H&ecirc;n <HI>Ph&agrave;roh</HI> g&ycirc;w cethrin, y&s;cythrw&ycirc;d ei oes,</L>
<L>Ni fynnai mo'r g&ycirc;rfaid o blant yr I&s;raeliaid,</L>
<L>Ond bwrw p&ocirc;b enaid heb einroes.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Cyfraith D&ycirc;n ffyrnig, ni pheru ond ychydig,</L>
<L>Un Duw didrangcedig, an ceidw rhag dr&wcirc;g,</L>
<L>Fel dymma i chwi'r moddion y cadwodd Duw'r gwirion,</L>
<L>Er gwaetha 'r g&wcirc;r creulon, cawr-olwg.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L><HI>Jochebed</HI> berffeith-l&acirc;n, gwraig briod h&ecirc;n <HI>Amram,</HI></L>
<L>Oedd feichiog fawr egwan rywiogedd,</L>
<L>Yn &ocirc;l ei rh&ycirc;dd wregis, hi a guddieu ei m&acirc;b dri mis,</L>
<L>Ac yno heb l&ecirc; i ddewis cae ei ddiwedd.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Ond to&s;t oedd ir feingan, gael edr&ycirc;ch ei hunan,</L>
<L>Ar l&acirc;dd ei d&ycirc;n-bychan, ebychol ff&ycirc;dd,</L>
<L>F&ecirc; w&ycirc;ddid am <HI>Pharo,</HI> na fynnei fe '&s;pario,</L>
<L>Un m&acirc;b or rh&ycirc;w honno heb ddihen&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Hi a dorrei 'n ddi-gymmell y llafrw&ycirc;n a 'i chyllell,</L>
<L>Hi a 'u gweithiau nh&wcirc; 'n gawell cauad ei w&ecirc;dd,</L>
<L>A 'i blyggu 'n glos ddigon wrth geulan yr afon,</L>
<L>Lle 'rhoed y m&acirc;b tirion i orwedd.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Fei rhoed yn yr he&s;goedd, dan dorlan y dyfroedd,</L>
<L>Y tirion f&acirc;b ydoedd, hynodol ei wraidd,</L>
<L>Lle 'r oedd ei chwaer anw&ycirc;l, o hir-bell yn di&s;gw&ycirc;i,</L>
<L>Gael gweled ei arw&ycirc;l, g&ocirc;f oeraidd.</L>
</LG>
<PB N="48" REF="27">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Merch yr h&ecirc;n <HI>Pharo,</HI> ae allan i rodio,</L>
<L>I wared tuag-yno, d&ycirc;nes l&acirc;n Bur</L>
<L>A chanfod y Babi, wrth fyned i ymolchi,</L>
<L>Y hi a 'i llangce&s;i 'n llawn cyfur.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Fe yrrodd y feingu ei morw&ycirc;n iw gyrchu,</L>
<L>A 'i godi fe i fynu, fy enaid b&acirc;ch,</L>
<L>Egor&ycirc;d yr amdo, a 'i weled e'n w&ycirc;lo,</L>
<L>A 'i rhoes hi i do&s;turio 'n do&s;turach.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Chwaer, y tl&wcirc;s fabi, a ne&s;odd tuag-atti,</L>
<L>Tan ddwed&ycirc;d h&ycirc;n wrthi, gwaith addas gar bron,</L>
<L>A fynnwch chwi gyrchu Mammaeth iw fagu,</L>
<L>Hai mynna, gwna hynn&ycirc; eb 'lliw 'r hinon.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Ei chwaer aeth yn llin&ycirc;n, at fam y bachgenn&ycirc;n,</L>
<L>Hi a draethau b&ocirc;b gron&ycirc;n, i 'r grynno wawr gu,</L>
<L>Fe droedieu hon ddaiar yn ddigon gwlly&s;gar,</L>
<L>I gyrchu 'r Mab hawddgar iw fagu.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Fe ddywedei Merch <HI>Pharo</HI> 'r Hebreues l&acirc;n gwrando,</L>
<L>Mi yrrais ith gei&s;io drw&ycirc; gy&s;ur a ll&ecirc;s,</L>
<L>Mi a dala i ti dof&ycirc;n o gyflog b&ocirc;b blw&ycirc;dd&ycirc;n,</L>
<L>M&acirc;g i mi 'r bychgenn&ycirc;n b&acirc;ch cynnes.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Y fammaeth d&ecirc;g irwen oedd fodlon ir fargen,</L>
<L>Ai fagu fe'n llawen er llw&ycirc;ddiant a wnai,</L>
<L>P&ocirc;b dawn, a ph&ocirc;b rhinwedd, o'i ddechreu iw 'ddiwedd,</L>
<L>I fab o 'i gorpholedd ni ffaeliai.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Y fammaeth fw&ycirc;neidd-dro (yn fawr wedi ei brifio)</L>
<L>Ai dug i ferch <HI>Pharoh,</HI> h&ocirc;ff Euraid argoedd,</L>
<L>Ai henwi fe <HI>Mo&s;es,</HI> o-herw&ycirc;dd ei hanes,</L>
<L>Mai or d&wcirc;r y cyfodes, c&ocirc;f ydoedd.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Ar <HI>Mo&s;es</HI> hwn gwedi, a ddaeth yn oleuni,</L>
<L>Ir I&s;raeliaid rieni, o rinwedd Duw gw&ycirc;n,</L>
<L>Yn nerth ac ymwared, rhag amr&ycirc;w gaethiwed,</L>
<L>H&ecirc;n <HI>Pharoh</HI> fron galed eu gel&ycirc;n.</L>
</LG>
<PB N="49" REF="27">
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Fe barodd boenydiau, i'r Aipht-w&ycirc;r h&ycirc;d angeu,</L>
<L>Fe ddygodd eu tly&s;au, Dyla&s;ent waeth bri,</L>
<L>Fe egorai'r m&ocirc;r llydan, i'w bobl ei hunan,</L>
<L>A'u dw&ycirc;n i wl&acirc;d <HI>Canaan</HI> o'u cyni.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Y <HI>Mo&s;es</HI> hwn ydoedd, Jachawdwr y lluoedd,</L>
<L>A Chanan &ycirc;w'r Nefoedd, henafiaid a'i g&wcirc;&ycirc;r,</L>
<L>Fel dyna'r h&ocirc;ll bwrpas, ar arw&ycirc;dd cyfaddas,</L>
<L>I Dynn&ycirc;'r <HI>Me&s;&s;ias</HI> &icirc;s aw&ycirc;r.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Y m&ocirc;r &ycirc;w'r B&ycirc;d bychan, a <HI>Pharoh</HI> yd&ycirc;w Sattan,</L>
<L>A <HI>Mo&s;es</HI> M&acirc;b <HI>Amram,</HI> a gymrir yn awr,</L>
<L>Fel dyna ddiweddu, ar f&ycirc;rr i'ch addy&s;gu,</L>
<L>Y ganed yr Je&s;u gw&ycirc;n dry&s;awr.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Carol Natalic o fawl i Dduw; ac ar ddyfodiad ein Brenin</HI> Wiliam, &amp;c.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>NEf, daiar gwmpa&s;gron, ar dyfn-for mawr eigion,</L>
<L>Clodforwch Dduw cyfion, tirion &ycirc;w'r T&wcirc;r,</L>
<L>A ph&ocirc;b p&ecirc;th &s;&ycirc;dd yndd&ycirc;nt, yn &ocirc;l a roed idd&ycirc;nt,</L>
<L>Wrth drefniad, hel&ycirc;nt eu hw&ycirc;liwr.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Y nefol Angylion, Prophw&ycirc;di, Apo&s;tolion,</L>
<L>Ardderchog ferthyron, dduwiolion dd&acirc;-wedd,</L>
<L>S&ycirc;'n aros mewn llw&ycirc;ddiant, ll&ecirc; melus, llu moliant,</L>
<L>I'r Arglw&ycirc;dd a ganant ogonedd.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Haul, Lloer, a S&ecirc;r gol&ecirc;u, m&ecirc;llt a tharanau,</L>
<L>D&ycirc;dd, N&ocirc;s, a thymhorau, defnyddiau y nen,</L>
<L>Gw&ycirc;nt, rhew, ac eiraoedd, a hediaid y nefoedd,</L>
<L>Clodforwch Dduw'r lluoedd yn llawen.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Mynyddoedd, a Brynniau, Coed, Cerrig, gw&ycirc;rdd <HI>ly&s;&s;iau,</HI></L>
<L>P&ocirc;b ydau, p&ocirc;b ffrw&ycirc;thau ar gangau y gw&ycirc;dd,</L>
<L>P&ocirc;b rh&ycirc;w anifeilied, gw&acirc;r, gw&ycirc;lltion, a phr&ycirc;fed,</L>
<L>Rhowch fawl ir gogoned ar gynn&ycirc;dd.</L>
</LG>
<PB N="50" REF="28">
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Y m&ocirc;r ac f&ycirc;dd ynddo, p&ycirc;&s;c, Tonnau llawn cyffro,</L>
<L>C&ycirc;d &s;einiwch fel 'Ec&ocirc;, er rhw&ycirc;ddo mawrh&acirc;d,</L>
<L>I Frenin p&ocirc;b mawredd, gw&icirc;r ffynnon trugaredd,</L>
<L>Rhowch weddedd anrh&ycirc;dedd mewn rhediad.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>P&ocirc;b p&ecirc;th a dd&ycirc;ch ddatcan, gogoniant Duw'n cyfan,</L>
<L>Un Arglw&ycirc;dd mawr gwiwlan waith rhw&ycirc;ddlan a rh&icirc;,</L>
<L>Ond mw&ycirc; o acho&s;ion, &s;&ycirc;dd beun&ycirc;dd i dd&ycirc;nion,</L>
<L>Drw&ycirc; ffyddlon afaelion iw foli.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Fe a'n creuodd ni'n bendant, i roddi iddo foliant,</L>
<L>Ac union ogoniant a ffynniant ein ff&ycirc;dd,</L>
<L>A h&ycirc;n heb ddim amgen, &ycirc;w'n gorchw&ycirc;l, a'n diben,</L>
<L>Clodforwn yn llawen ein llyw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>O+hono mae'n hanfod, a'n hanadl, oen hynod,</L>
<L>Fe an creuodd Duw uchod, dd&acirc; rw&ycirc;dd-glod ddi-r&ucirc;s,</L>
<L>Ar ei wir ddelw, ond ei&s;ieu i ni ei chadw,</L>
<L>Gogoniant iw Enw Daionus.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Ac wedi i ni golli, ei l&ucirc;n drw&ycirc; wrthuni,</L>
<L>Fe roes ei F&acirc;b i ni, ei foli yd&ycirc;w'r fael,</L>
<L>Ar gyfen ir owran i dynnu o balf Satan,</L>
<L>Ei gyfran yn gyfan mewn gafael.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Duw'n dd&ycirc;n dan oddefiad, am bechod ein Cyn-dad,</L>
<L>A weithiodd ein prynniad, gwnawn grediad iw gr&ocirc;g</L>
<L>Rhown ffyddlon Aberthau, gan hw&ycirc;r, a chan foreu,</L>
<L>Drw&ycirc; fynd ar ein gluniau'n galonnog.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Mae'r Arglw&ycirc;dd yn ddiau, i'n llw&ycirc;tho ni a'i radau,</L>
<L>A'i fawr drugareddau, golau yd&ycirc;w'r gwaith,</L>
<L>A'i aml ddaioni, o dd&ycirc;dd i dd&ycirc;dd i ni,</L>
<L>Drw&ycirc;'n codi o b&ocirc;b cledi, coel odiaith.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Cael gan ein Duw tadol, fendithion tragw&ycirc;ddol,</L>
<L>Ac eraill am&s;erol, mawr llw&ycirc;ddol mor llon,</L>
<L>Nid po&s;&s;ibl f&ycirc;th i ni, na chofio, na chyfri,</L>
<L>Mo'i aml ddaioni fe i ddynnion.</L>
</LG>
<PB N="51" REF="28">
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Cael ein he&s;mw&ycirc;tho, y Flw&ycirc;dd&ycirc;n aeth heibio,
<NOTE PLACE="marg">(1688)</NOTE></L>
<L>Ar &ocirc;l ein caethiwo, a'n ieuo ni'n h&icirc;r,</L>
<L>Rhoi ein Brennin i wared, pawb o'i w&icirc;r ddeilied,</L>
<L>A Briwiau ei gowiried a gweirir.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Heb iachus athrawieth, heb foe&s;awl wir-gyfreth,</L>
<L>Heb union l&ycirc;wodreth anhyweth wanhau,</L>
<L>Y buom gaeth weifion, dan filw&ycirc;r anghy&s;ion,</L>
<L>Ac aml ebychion o'u beichiau.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Ll&acirc;dd, a meddiannu, y&s;peilio, a gorthrymmu,</L>
<L>Rhagrithio, gw&acirc;g-ddy&s;cu, a'n denu ni i'r d&ocirc;n,</L>
<L>Yn lle Cledde'r Y&s;pr&ycirc;d, a tharian <HI>Paut</HI> hyfr&ycirc;d,</L>
<L>Cymmer&ycirc;d Arf rhydl&ycirc;d, afradlon.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Ordeiniodd Duw'r owran, b&ocirc;b un iw l&ecirc; ei hunan,</L>
<L>Ar gone&s;t pureiddlan, yn gyfan o'i g&ucirc;r,</L>
<L><HI>Charls</HI> oedd yn ben arnom, yr hwn a golla&s;om,</L>
<L>Ac <HI>Wiliam</HI> a gaw&s;om drw&ycirc; gy&s;ur.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>A chael ei uchelwedd, iw De&ycirc;rnas gadarn-wedd,</L>
<L>Heb waed na chelanedd, rhyfedd &ycirc;w yr h&ocirc;d.</L>
<L>Ni phrw&ycirc;thodd un gel&ycirc;n i godi yn ei erb&ycirc;n,</L>
<L>E'u rhw&ycirc;&s;c oedd ar derf&ycirc;n yn darfod.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Am hyn o drugaredd, a weithiodd Duw'n rhyfedd,</L>
<L>C&ycirc;d genwch glodforedd, yn llw&ycirc;bredd eich llais,</L>
<L>I Arglw&ycirc;dd yr heddwch, p&ecirc;r felus, pur folwch,</L>
<L>C&ycirc;d &s;einiwch, ac odlwch yn gydlais.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Ar Utgorn, ar Organ, ar del&ycirc;n, ar dympan,</L>
<L>C&ycirc;d genwch bereiddgan, yn fw&ycirc;n-lan o fawl,</L>
<L>Rhowch b&ucirc;r Halelujah, a &s;einiwch Ho&s;annah,</L>
<L>Ir uchel Jehovah o ho&ycirc;w fawl.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Rhag tw&ycirc;ll a bradwrieth, rhag llid a gelynieth,</L>
<L>Gwrthr&ycirc;fel, a barrieth, mewn heleth anhw&ycirc;l,</L>
<L>Duw cadw'n goronog, ein Llyw&ycirc;dd galluog,</L>
<L>Dy w&acirc;s, a'th eneiniog yn anw&ycirc;l.</L>
</LG>
<PB N="52" REF="29">
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Mil chwe-chant, pedwar ugain, ac w&ycirc;th heb ddim <HI>amgen,</HI></L>
<L>Oedd oedran ein perchen, mewn llawen w&ecirc;llh&acirc;d;</L>
<L>Pan gaw&s;om heb gyfing, ollyngdod llawn dibrin,</L>
<L>Dan Frenin Dewr riddin, d&acirc; ei roddiad.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Gogoniant mawr hyfr&ycirc;d, i'r T&acirc;d, ar M&acirc;b hef&ycirc;d,</L>
<L>Ac ir gl&acirc;n Y&s;pr&ycirc;d, mewn gw&ycirc;nf&ycirc;d dan go,</L>
<L>Fel 'roedd o'r dechreuad, mae'r awron yn oe&s;tad,</L>
<L>Ac fell&ycirc; heb ddiweddiad b&ycirc;dd iddo.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Ymddiddan rhwng</HI> Nattur <HI>a</HI> Chydw&ycirc;bod.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>GWrandewch ar ddatcuddiad, dau Efell &ucirc;n fagiad,</L>
<L>Un Fam, ac un-d&acirc;d, un Ddeiad, un Dd&ycirc;dd,</L>
<L>Cydw&ycirc;bod dd&acirc; ddichlin, a Nattur w&ycirc;llt erwin,</L>
<L>S&ycirc;dd gynd&ycirc;n am gal&ycirc;n eu gil&ycirc;dd.</L>
</LG>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Fy Nattur y&s;tyria, c&ycirc;n cymr&ycirc;d dy noddfa,</L>
<L>Pl&ecirc; gwn&ecirc;i di d'orffw&ycirc;sfa ffieiddia waith ff&ocirc;l,</L>
<L>O'th flaen d&ocirc;s yn union, rh&ycirc;d llw&ycirc;b&ycirc;r y doethion,</L>
<L>Fel Cri&s;tion cr&ycirc; foddion crefyddol.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Nattur.</SPEAKER>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Yr wyfi'n mynd beun&ycirc;dd, yn gryfach o gref&ycirc;dd,</L>
<L>Rh&ycirc;d llw&ycirc;brau llawen&ycirc;dd, iawn gynn&ycirc;dd yn gall,</L>
<L>Yn ddirfawr fe ddarfu n ben y&s;gafn fy ny&s;cu,</L>
<L>I gablu, ac i dyngu, n&ocirc;d angall.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Os y&s;t&ocirc;l y gwatwor, &ycirc;w &s;teddfaingc dy gyngor,</L>
<L>Gel&ycirc;n di-ordor, f&ycirc;dd Blaenor dy blaid,</L>
<L>Cyttunwn ni ein deuwedd, i ochel dr&wcirc;g fuchedd,</L>
<L>Rhag dialedd, anhunedd i'n henaid.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Nattur.</SPEAKER>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Cydw&ycirc;bod ofalus, mae'nghorph i'n dra-chwantus,</L>
<L>Ni thrwbliai mo'i Ew&ycirc;ll&ycirc;s, &wcirc;r nw&ycirc;fus, er n&ecirc;b,</L>
<L>Ein hanw&ycirc;l gymdeithion, &ycirc;w Cabl-w&ycirc;r, a Meddwon,</L>
<L>Cybyddion, a dynion godineb.</L>
</LG>
</SP>
<PB N="53" REF="29">
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Cofia h&ecirc;n Adda, a gw&ycirc;mpodd yn gynta,</L>
<L>Naturieth wan Efa, anw&ycirc;l&acirc; a wnaeth,</L>
<L>Fyn'd o Ardd Eden, i geibio'r ddaiaren,</L>
<L>Dan wialen poen aden penydiaeth.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Nattur.</SPEAKER>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Er hynn&ycirc; (Cydw&ycirc;bod) 'rw&ycirc;'n cofio'r cyfammod,</L>
<L>Hw&ycirc; gaw&s;ant yn barod, ia&wcirc;n gymmod am gam,</L>
<L>I wneuthur bodlonrw&ycirc;dd, fe anw&ycirc;d yr Arglw&ycirc;dd,</L>
<L>A'ddaw&s;e Duw'n Ebrw&ycirc;dd i <HI>Abram.</HI></L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Mae hynn&ycirc;'n w&icirc;r (Nattur) ymgei&s;ia di am gy&s;ur,</L>
<L>A mola'r pennadur, mewn me&s;ur, a mawl,</L>
<L>A gwilia am ychydig, ammherch<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> dy feddig,</L>
<L>Fel S&ucirc;ddas wenw&ycirc;nig anianawl.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Nattur.</SPEAKER>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Rhag b&ocirc;d yn rh&ycirc; druan, y B&ycirc;d f&ycirc; o honr 'rawran,</L>
<L>Mi alla'n ddi duchan, yn llydan fy llid,</L>
<L>Gaethiwo rhai'n rhyfedd, am arian, a mawredd,</L>
<L>Drw&ycirc; ddialedd yn garledd, ac erlid.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Nattur Dw&ycirc;llodrus, darllen Air Moe&s;us,</L>
<L>Ac yno o ddrygionus, tr&acirc; nw&ycirc;fus tro'n &ocirc;l,</L>
<L>Rhag myned yn ddi-lw&ycirc;dd, fel <HI>Pharoh</HI> anghyfarw&ycirc;dd,</L>
<L>I foddi mewn aw&ycirc;dd an-nuwiol.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Nattur.</SPEAKER>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Ni ru&s;ai inneu'n wre&s;og, rw&ycirc;'n &wcirc;raidd, rw&ycirc;'n arfog,</L>
<L>Rw&ycirc;'n llonn-w&ycirc;ch galonnog, rw&ycirc;'n donnog b&ocirc;b d&ycirc;dd,</L>
<L>Gw&ecirc;ll gennif na'th gyngor a fentrio fel Hector</L>
<L>Am dr&ycirc;&s;or yn flaenor aflon&ycirc;dd.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Cei weled ar gyhoedd, yn llyfrau'r Brenhinoedd,</L>
<L>Ddi&s;c&ycirc;n o'r nefoedd, ar luoedd rh&ycirc; lon,</L>
<L>Flam o d&acirc;n dialedd, iw difa nh&wcirc; o'r diwedd,</L>
<L>Am gamwedd, dro y&s;ig-wedd dw&ycirc;s eigion.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Nattur.</SPEAKER>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Rw&ycirc;'n falch, ac yn uchel, i r&ycirc;w fan mi &acirc; i ryfel,</L>
<L>Pw&ycirc; bynnag yn ddirgel a 'mafel &acirc; mi,</L>
<L>Ni edrychai am Gyfiownder, os gallai w&acirc;s gw&ycirc;chder,</L>
<L>Drw&ycirc; 'marfer gwaith eger, gywaethogi.</L>
</LG>
</SP>
<PB N="54" REF="30">
<SP>
<SPEAKER>Cydwybod.</SPEAKER>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Na f&ycirc;dd di falch foddion, cofia di <HI>Ab&s;alon,</HI></L>
<L>A'i falchus feddylion, a droe&s;on yn dr&wcirc;ch,</L>
<L>Am iddo wrthr&ycirc;felu, ei D&acirc;d oedd iw garu.</L>
<L>Fe ddarfu i hwn dagu'n ei degwch.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Nattur.</SPEAKER>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Rw&ycirc;'n meddwl am foddion, y gw&ycirc;ch F&acirc;b afradlon,</L>
<L>Oedd gefeill i'r meddwon, rh&ycirc; chwerwon eu chwant</L>
<L>Er maint oedd ei afrol, a'i anlladrw&ycirc;dd corphorol,</L>
<L>Fe gafodd hwn Dduwiol faddeuant.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Deall di Nattur, nad w&ycirc;t ond pechadur,</L>
<L>Mewn cyflwr cy&s;cadur, ac aw&ycirc;r ei g&ycirc;d,</L>
<L>A darllen am draha <HI>Sodom,</HI> a <HI>Gommorah,</HI></L>
<L>A chofia di laddfa dialedd-f&ycirc;d.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Nattur.</SPEAKER>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Cydw&ycirc;bod ddifrifol, cei unwaith fy'nghanmol,</L>
<L>I olwg y bobol, yn Dduwiol mi a dd&ocirc;,</L>
<L>Ac yn y tyw&ycirc;llwch, mi a bortha 'nrhythyllwch,</L>
<L>Drw&ycirc; anlladrw&ycirc;dd yn fawr-drwch, neu fwrdrio.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Cofia di'n gynta, henuriaid <HI>Judea,</HI></L>
<L>A hoffodd <HI>Su&s;anna,</HI> oedd lana o w&ecirc;dd-lon,</L>
<L>Am ddil&ycirc;n eu Nattur, gau dy&s;tion g&ocirc; do&s;tur,</L>
<L>Marwolaeth ddigy&s;&s;ur a gaw&s;on.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Nattur.</SPEAKER>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Rw&ycirc;'n nw&ycirc;fus, rw&ycirc;'n <HI>wantan,</HI> rw&ycirc;'n fywiog, rw&ycirc;'n fuan,</L>
<L>Pan elw&ycirc;f mewn oedran, yn druan ar drangc,</L>
<L>Mi a gria drw&ycirc; brudd-der, am faddeu i mi 'malchder</L>
<L>A'm harfer mo'r ofer yn Ifangc.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bob.</SPEAKER>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Cofia F&acirc;b <HI>Eglon,</HI> a'i falchus gyfellion,</L>
<L>Ni throen mo'u golygon, yn union ir n&ecirc;f:</L>
<L>Y tri h&ycirc;n a alwodd, gau dduwiau, ac a'u addol&ocirc;dd</L>
<L>Ar ddaiar a lyngcodd y llangcief.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Nattur.</SPEAKER>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Mi a gymra drw&ycirc; ebwch, y foru edifeirwch,</L>
<L>G&acirc;d hedd&ycirc;w i mi heddwch, di-dri&s;twch am dr&ocirc;,</L>
<L>Mi allaf fel <HI>Peder</HI> a wadodd ei fei&s;ter,</L>
<L>Alaru oni weler fi'n w&ycirc;lo.</L>
</LG>
</SP>
<PB N="55" REF="30">
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Nis gw&ycirc;ddo&s;t pa fun&ycirc;d, y dygir dy fyw&ycirc;d,</L>
<L>Nattur &s;egurll&ycirc;d, dwl enb&ycirc;d di-l&ecirc;s,</L>
<L>Mae d'einioes ar derf&ycirc;n, mae angeu gyferb&ycirc;n,</L>
<L>Mewn dychr&ycirc;n yn dy of&ycirc;n fel <HI>Deifes.</HI></L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Nattur.</SPEAKER>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Paid ti Cydw&ycirc;bod, na fygwth mor gormod,</L>
<L>Y mw&ycirc;af ei bechod, rw&ycirc;'n gw&ycirc;bod y gw&icirc;r,</L>
<L>Mae'r Arglw&ycirc;dd yn addo, gr&acirc;s h&ecirc;dd o'i groe&s;hoelio,</L>
<L>Pan ddelo fe i gurof agorir.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Nattur, direidi, pan ddelo d&ycirc;dd cyfri,</L>
<L>Fe breintir p&ocirc;b bryntni, o'th drychni, a'th drais,</L>
<L>A minneu f&ycirc;dd yno, i'th gyhoeddus gyhuddo,</L>
<L>Heb ffrw&ycirc;no mo'th ddw&ycirc;lo mi'th welais.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Nattur.</SPEAKER>
<LG N="25">
<HEAD>25.</HEAD>
<L>Och finneu mo'r ofer, y treuliais fy am&s;er,</L>
<L>(Cydw&ycirc;bod) mae llawer o brudd-der im bre&s;t,</L>
<L>Duw planna'n fy nw&ycirc;fron, a d&ycirc;&s;c i feddylioh,</L>
<L>Fy nghalon fw&ycirc;n union f&ycirc;w'n one&s;t.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="26">
<HEAD>26.</HEAD>
<L>Os w&ycirc;t ti (Natturieth) i'm caru'n gydymmeth,</L>
<L>Cei gennif fawr gyweth, athrawieth wrth raid,</L>
<L>Cawn dry&s;or i'n Peb&ycirc;ll, digonedd, a gweddill,</L>
<L>Moes gynnill yr ennill i'r enaid.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Nattur.</SPEAKER>
<LG N="27">
<HEAD>27.</HEAD>
<L>Mi a fydda dioddefgar, fel <HI>J&ocirc;b</HI> yn ei alar,</L>
<L>Nag ammeu fi'n gymmar, o'r ddaiar oer-ddw&ycirc;s,</L>
<L>Mi a'th gymmra'n fy 'nghowled, i ganu i'r Gogoned,</L>
<L>Cei 'nghlywed yn barffed heb orphw&ycirc;s.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="28">
<HEAD>28.</HEAD>
<L>Yr owran (fy Nattur) di a &s;onniai&s;t am &s;ynnw&ycirc;r,</L>
<L>Gan Je&s;u cei gy&s;ur, yn bry&s;ur gar bron,</L>
<L>Tyr'd gyda mi'n ddi-fri, yn aw&ycirc;ddus ddyweddi,</L>
<L>I'm holi'n ddi-oedi am addewidion.</L>
</LG>
</SP>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="56" REF="31">
<HEAD>CAROL <HI>ar</HI> WYRTHIAU CRIST.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>POB Bardd awen&ycirc;ddol, dw&ycirc;s breu-deg, y&s;prydol,</L>
<L>C&ycirc;d blethwch yn dduwiol, tr&ocirc; b&ycirc;wiol trw&ycirc; bw&ycirc;ll,</L>
<L>Gerdd gl&ocirc;d-fawr glymmedig, i Dduwdod haeddedig,</L>
<L>Mawledig, nodedig oen di-dw&ycirc;ll.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Nid gweinieth i ganmol, pendefig daiarol,</L>
<L>O chwant i fudd B&ycirc;dol, air gweddol ar g&aacute;n,</L>
<L>Ond moliant haeddedig, i'r unig anedig.</L>
<L>F&acirc;b Duw y Natalig, n&ocirc;d ho&ycirc;w-l&acirc;n.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Mae rhai yn ein ham&s;er, yn meddwl mae ofer,</L>
<L>&ycirc;w canu Cerdd fw&ycirc;n-ber, d&acirc; freuder di-fr&ecirc;g,</L>
<L>Rh&ocirc;nt farn g&ycirc;d-w&ycirc;bodol, ond rh&ocirc;dd neu ddawn nefol,</L>
<L>Yw awen hyfrydol, h&ycirc; freu-deg.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Cerdd tri meibion <HI>Corah, A&s;&s;ir,</HI> ac <HI>Elcanah,</HI></L>
<L>A'u brawd <HI>Abia&s;a,</HI> dan goffa Duw'n gu,</L>
<L>Y byddeu'r gw&ycirc;r diddan, d&acirc; dawnus, cy&s;&s;ur-l&acirc;n,</L>
<L>Wrth fynd i Wl&acirc;d Canan yn Canu.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Fe ganodd y rheini, fawl Cr&icirc;&s;t c&ycirc;n ei eni,</L>
<L>A <HI>Daf&ycirc;dd</HI> f&ycirc;'n odli, dan foli Duw'n fawr,</L>
<L>Gan <HI>Simon</HI> a go&s;ia, yn &ocirc;l ei ddyfodfa,</L>
<L>A moliant mw&ycirc;n <HI>Anna,</HI> mewn un-awr.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Mae amr&ycirc;w ganiadau, drw&ycirc;'r ddau De&s;tamentau,</L>
<L>O waith yr h&ecirc;n Dadau, a'r odlau'n ddi-rus,</L>
<L>Fe ganodd Angylion, am em'r M&acirc;b tirion,</L>
<L>Cantorion nefolion, yn felus.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Mae aml Orch'mynion, drw&ycirc;'r P&s;almau hyfrydlon,</L>
<L>Ar foli Duw cyfion, hoff union &ycirc;w'r ff&ycirc;dd,</L>
<L>Molwn, can molwn, yr Je&s;u na ru&s;wn,</L>
<L>C&ycirc;d unwn, ac eiliwn a'n gil&ycirc;dd.</L>
</LG>
<PB N="57" REF="31">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Hwn yd&ycirc;w ein hurddas, y cywir <HI>Fe&s;&s;ias,</HI></L>
<L>Pen Brenin p&ocirc;b Te&ycirc;rnas, mae'n addas y n&ocirc;d,</L>
<L>Y llew o lw&ycirc;th <HI>Juda,</HI> llawn gr&acirc;s, a llawn geirda,</L>
<L>Rhoes Duw am hwn-ymma, h&ecirc;n ammod.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Addawodd Duw'n ddieu, ei f&ocirc;b yn y dechreu,</L>
<L>Bedeir-m&icirc;l o flw&ycirc;ddau, blynyddau blaen oes,</L>
<L>C&ycirc;n d&ycirc;dd ei gnawdoliaeth, a'i d&ecirc;g anedigaeth,</L>
<L>Pen llyw&ycirc;dd Brenhiniaeth br&ocirc;'n heinioes.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Cyfammod Duw'n odiaith, ac <HI>Abraham</HI> &s;eith-waith,</L>
<L>Am Gri&s;t y gw&icirc;r obaith, yn berffaith y b&ycirc;,</L>
<L>Plant <HI>I&s;rael</HI> a gaw&s;on, ddi-w&acirc;d addewidion,</L>
<L>A'u hyder a roe&s;on ar Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Ynghylch pum can mhlynedd, wir felus orfoledd,</L>
<L>C&ycirc;n geni mo'i fawredd, diomwedd f&ycirc;'r dawn,</L>
<L>Yr oedd y Prophw&ycirc;di, diwaetha'n cyhoeddi,</L>
<L>I'r B&ycirc;d y goleuni, goel-uniawn.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Fe roed i'r Cenhedloedd, dros h&icirc;r o am&s;eroedd,</L>
<L>Wybodaeth drw&ycirc;'r oe&s;oedd, mw&ycirc; cyhoedd y c&ecirc;nt,</L>
<L>Brynnwr mawr breiniol, a'i r&acirc;d ymwaredol,</L>
<L>I'r bobol gariadol a gredent.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>D&ecirc;g <HI>Sib&ycirc;l</HI> yn ddieu, a f&ycirc; Brophw&ycirc;de&s;au,</L>
<L>Cana&s;ant ganiadau, a'u llw&ycirc;brau mo'r llon,</L>
<L>Am Gr&icirc;&s;t a'i ddyfodiad, f&ocirc;d M&acirc;b o <HI>Hebread,</HI></L>
<L>A'n gwnae ni mewn rhoddiad yn rhyddion.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Diflannodd Oraclau'r Cenhedloedd, a'u duwiau,</L>
<L>I'r llawr fae'r allorau, a'u Breiniau heb r&ocirc;l,</L>
<L><HI>Palal,</HI> ac <HI>Apolo,</HI> yn feirwon yn cw&ycirc;mpo,</L>
<L>D&ycirc;dd Cr&icirc;&s;t oedd yn pw&ycirc;&s;o'n happu&s;ol.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Yr Ach &s;&ycirc;dd y&s;py&s;ol, o <HI>Ddaf&ycirc;dd</HI> waed breiniol,</L>
<L>A Je&s;u rinweddol, mae'n urddol &ycirc; n&ocirc;d,</L>
<L>Duw Je&s;u dewis-wedd, mewn dynol gnawd <HI>iawn-wedd,</HI></L>
<L>Mo'r rhyfedd a buchedd ddi-bechod.</L>
</LG>
<PB N="58" REF="32">
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Ail ber&s;on y Drindod, M&acirc;b <HI>Daf&ycirc;dd</HI> drw&ycirc; ddyndod,</L>
<L>A'i Arglw&ycirc;dd mewn Duwdod, tro hynod trw&ycirc; h&ecirc;dd,</L>
<L>Pregeth&wcirc;r daionus, Efeng&ycirc;l gy&s;&s;urus,</L>
<L>I'r rhai edifarus, d&acirc; fawredd.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Dy&s;cu'r Athrawon, a galw ei ddy&s;cyblion,</L>
<L>Ei w&ycirc;rthiau gra&s;u&s;lon, yn fawrion a f&ycirc;,</L>
<L>Troi <HI>Saul,</HI> yn <HI>Paul</HI> dawnus, troi'r d&wcirc;fr yn w&icirc;n melus,</L>
<L>Mae'n hysb&ycirc;s ei ew&ycirc;llys, a'i allu.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Jach&acirc;u p&ocirc;b clefydon, rhoi parabl i'r mudion,</L>
<L>B&ycirc;whau y rhai meirwon, y gwirion oen gw&acirc;r,</L>
<L>Rhoi'r cloffion i gerdded, rhoi'r deillion i weled,</L>
<L>Ar Byddaried i glywed yn glauar.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Rhoi'r Dieflig o'i ben&ycirc;d, go&s;tegu'r gw&ycirc;nt hef&ycirc;d,</L>
<L>A rhodio'r m&ocirc;r dyfrll&ycirc;d, yn hyfr&ycirc;d mewn h&ecirc;dd,</L>
<L>Rhoi gweddill ac ymborth i bun-m&icirc;l o bum-torth,</L>
<L>Duw'n cymmod, a'n cymmorth o'n eammwedd.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Goddeu am ein pechod, i wneuthur ein cymmod,</L>
<L>Heb ynddo fai iw ganffod, uf&ycirc;dd-dod i f&ycirc;w,</L>
<L>Ein gwendid a gymmerth, i'n prynn&ycirc; a'i waed <HI>iawn-werth,</HI></L>
<L>Yr aberth, ar pridwerth pur yd&ycirc;w.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Ar tryd&ycirc;dd d&ycirc;dd difeth, yn ol ei farwoleth,</L>
<L>Cyfododd Cr&icirc;&s;t eilweth, h&ocirc;ff odieth heb ffawd,</L>
<L>Ac ar law ddehef, Duw T&acirc;d or uchelnef,</L>
<L>Mae tro&s;om ni'n dadleuf, oen di-dlawd.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Os ynddo fe credwch, drw&ycirc; wir edifeirwch,</L>
<L>Dan wadu'r tyw&ycirc;llwch, a chiliwch o'ch chwant,</L>
<L>Cyfiownder Cri&s;t Je&s;u, pan dd&ecirc;l ef i farnu,</L>
<L>A'ch d&wcirc;g i gu ganu gogoniant.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Gogoniant mawr hyfr&ycirc;d, i'r T&acirc;d ar M&acirc;b hef&ycirc;d,</L>
<L>Ac ir Gl&acirc;n Y&s;pr&ycirc;d, mewn gw&ycirc;nf&ycirc;d dan g&ocirc;,</L>
<L>Fel'r oedd or dechreuad mae'r awron yn oe&s;tad,</L>
<L>B&ycirc;dd fell&ycirc; heb ddiweddiad Dduw iddo.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="59" REF="32">
<HEAD>Carol yn dangos fod pob m&acirc;th ar ddynnion yn bechaduriaid.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>TAleithiau tylw&ycirc;thog, h&ocirc;ll Frydain fawr oediog,</L>
<L>P&ocirc;b anw&ycirc;ch, p&ocirc;h Enwog, p&ocirc;b enaid o dd&ycirc;n,</L>
<L>Cyfeddwn ein camwedd, a thrown o'n hanwiredd,</L>
<L>Mae'n deilwng ein dialedd yn dil&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Or i&s;el i'r uchel, p&ocirc;b un am yr hoedel,</L>
<L>Yn gyhoedd, neu'n ddirgel, heb ochel y b&ycirc;dd,</L>
<L>Yn gwneuthur yn erb&ycirc;n, p&ocirc;b deddf, a gorchymm&ycirc;n,</L>
<L>Yn un ar tri gel&ycirc;n trw&ycirc; 'gwil&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Er nad &ycirc;w'ngalwad, i w&ycirc;bod, neu i ddirnad,</L>
<L>Y cam gyfeiliornad, trw&ycirc; afrad b&ocirc;b tr&ocirc;,</L>
<L>S&ycirc; ymhlith y pennaethied, etto 'rw&ycirc;'n clywed,</L>
<L>Eu b&ocirc;d mewn h&ycirc;ll weithred yn llithro.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Ch&wcirc;&ycirc;dd rhyf&ycirc;g, a Balchder, cenfigen mewn uchder,</L>
<L>Medd-dod, gl&wcirc;th eger, wrth ddigw&ycirc;dd a Bair,</L>
<L>Odineb c&ycirc;n amled, a gwobr fe a'i dalled,</L>
<L>Gorthrymmu trueinied trw&ycirc; anair.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Y gyfraith a w&ycirc;ran, wrth ffafr ac am arian,</L>
<L>Cyfiawnder i'r truan ni chei&s;ian y chwaith,</L>
<L>Y naill yn arian-gar, ar llall yn rh&ycirc; dreulgar,</L>
<L>Nag oedan drw&ycirc; alar droi eilwaith.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Y bonedd o'u llw&ycirc;brau, &s;&ycirc;'n rhoddi drwg &s;iamplau,</L>
<L>Ir gwerin yn olau, a'u beiau heb w&ecirc;dd,</L>
<L>Iw camwedd y rhedwn, a'u pechod a bechwn,</L>
<L>Er h&ycirc;n nid olrhennwn mo'u rhinwedd.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Rw&ycirc;'n ddigon hysby&s;ol, ym muchedd anianol,</L>
<L>Y gwr&ecirc;ng cyffredinol, nid lle&s;ol wellh&acirc;d,</L>
<L>Myfi a gyffe&s;a, fy hunan &ycirc;w'r gwaetha,</L>
<L>Diofala a marweiddia o'u marweddiad.</L>
</LG>
<PB N="60" REF="33">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Duw rhai yd&ycirc;w Cyweth, D&acirc;, Tiroedd, a'u Toreth,</L>
<L>Sw&ycirc;n, coelion, Dewinieth, drw&ycirc; anrhaith a dr&icirc;g,</L>
<L>H&ycirc;ll ofer &ycirc;w llyfrau, halogi Sabbothau,</L>
<L>Ac ammarch ar dadau Awdurdedig.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Dr&wcirc;g ab&s;en, ll&icirc;d creulon, tryth&ycirc;llwch, anudon,</L>
<L>Chwant eiddo cymdogion, arw&ycirc;ddion di-r&acirc;d,</L>
<L>Celw&ycirc;ddau rh&ycirc; helaeth, anneddfol f&ycirc;woliaeth,</L>
<L>P&ocirc;b diffaeth dw&ycirc;llodraeth, a lladrad.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Aneiri &ycirc;w'n pechodau, mewn meddwl a geiriau,</L>
<L>Ein gweithred a ddyleu ddialedd, a m&ecirc;th,</L>
<L>Yr yd&ycirc;m ni'n haeddol, o boenau tragw&ycirc;ddol,</L>
<L>Uffernol bennodol ben&ycirc;dieth.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Gwelwn arw&ycirc;ddion digofaint Duw'n gyfion,</L>
<L>Cometau, Rhyfelon, mae c&wcirc;&ycirc;nion i'n c&ocirc;,</L>
<L>Doluriau, t&acirc;n rhyfedd, ond madws or diwedd,</L>
<L>Ar ddr&wcirc;s y drugaredd droi i guro.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Gwae ni ein ha&s;tached, pa b&ecirc;th all ein gwared,</L>
<L>Ond un M&acirc;b a aned (iw enw bo'r gl&ocirc;d)</L>
<L>Ar gyfen i'r awran (nawdd pawb ar a gredan)</L>
<L>Yn faban, d&acirc; bychan, di-bechod.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Nid oes ond hwn ymma yn dd&ycirc;n, yn Dduw ucha,</L>
<L>'Eill achub or boenfa, b&ycirc;w iown-f&ycirc;d, a llw&ycirc;dd,</L>
<L>B&ocirc;b un edifeiriol, a gaffo ff&ycirc;dd ffrw&ycirc;thol,</L>
<L>Mae'n creu yr annuwiol o new&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Am un <HI>Themi&s;tocles,</HI> fel h&ycirc;n mi a ddarllennes,</L>
<L>Pan ddigiodd <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">w&ycirc; afles, ond rh&ycirc;flin f&ycirc;'r n&ocirc;d,</L>
<L><HI>Phylip</HI> oedd benna ar wl&acirc;d <HI>Macedonia,</HI></L>
<L>Pa b&ecirc;th a dd&ycirc;g ymma iddo gymmod.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Iw wyneb fe rede, a'i f&acirc;b yn ei freichie,</L>
<L>A <HI>Phylip</HI> pan wele, ei anw&ycirc;l&ycirc;d a dr&ocirc;dd,</L>
<L>Gwnaeth pr&ycirc;d a gw&ecirc;n dirion y bachgen fe'n fodlon,</L>
<L>Ar dicter o'i galon a giliodd.</L>
</LG>
<PB N="61" REF="33">
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Fel <HI>Simeon</HI> trown ninne, at Frenin uchel-ne.</L>
<L>A'&icirc; F&acirc;b yn ein breichie dan adde Duw n&ecirc;r,</L>
<L>Yn hwn yr ymaelwn, er dim na ragrithiwn,</L>
<L>Os mynnwn f&ycirc;th bardwd faith burder.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Mil, chwechant, yn gorphen llawn <HI>chwebtw&ycirc;dd,</HI> a thrugien</L>
<L>Oedd oedran ein perchen, parchus f&ycirc;'r ffrw&ycirc;th,</L>
<L>Pan wnaed yn hw&ycirc;rfrydig, y Carol ynghynig,</L>
<L>(Ar Wilie'r Natalig) i'r Tylw&ycirc;th.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Carol ar dr&icirc; chymdeithion.</HI> D&ycirc;n, <HI>&s;&ecirc;f y</HI> B&ycirc;d, <HI>y</HI> Gweithredoedd, <HI>a</HI> Chydw&ycirc;bod.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>GWrandewch fy myfyrdod, mi a gei&s;iais rago&s;od,</L>
<L>Rh&ycirc;w ddammeg ar draethod, air hynod yn rhw&ycirc;dd,</L>
<L>I ddangos o ddifri, faint achos &s;&ycirc;dd i ofni,</L>
<L>Mawrhydi'n Duw Celi, d&ecirc;g hylw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Rh&ycirc;w &wcirc;r yn ei am&s;er, a roe&s;ai ei h&ocirc;ll ble&s;er,</L>
<L>A llawer o'i hyder, drw&ycirc; hudol fudd g&ycirc;nt,</L>
<L>Ar dri o gymdeithion, ni chae ef f&ycirc;th ddigon,</L>
<L>O &s;&ocirc;n wrth b&ocirc;b dynnion am+dan&ycirc;nt.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Ar ddau or rhain ymma, y rhoe e ei &s;erch fw&ycirc;a,</L>
<L>A'i feddwl yn gyfa, mewn gofal b&ocirc;b tro,</L>
<L>Ni wnae ef fawr ddeun&ycirc;dd o gyngor y Tryd&ycirc;dd,</L>
<L>Nag odid awr un-dydd i wrando.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Ir rheini'n gyfannedd fe fyddeu'n ufuddedd,</L>
<L>Iw cal&ycirc;n, a'u coledd, yn daeredd b&ocirc;b d&ycirc;dd,</L>
<L>Heb ddeall er dangos faint iddo'fe'r oachos,</L>
<L>O ddialedd oedd agos i ddigw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Doe ryb&ycirc;dd yn foreu &ycirc;w gyrchu oddi cartreu,</L>
<L>At &wcirc;r nid adwaene, ni wydde, fe'n iawn,</L>
<L>Pa f&ocirc;dd a fai iddo, os eid iw ec&s;amnio,</L>
<L>Ni cheid ger bron yno ond barn uniawn.</L>
</LG>
<PB N="62" REF="34">
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Pan w&ycirc;bu Drw&ycirc; ddychr&ycirc;n, naws adw&ycirc;th yn &s;yd&ycirc;n,</L>
<L>Y bydde raid cychw&ycirc;n, i'r dyf&ycirc;n ar daith,</L>
<L>Fe ae i adrodd yn gynta, ei gur a'i gyfyngdra,</L>
<L>Iw gyfaill anw&ycirc;la'n llawn alaeth.</L>
</LG>
<LG>
<HEAD><HI>Y D&ycirc;n.</HI> 7.</HEAD>
<L>Fe ddwedai mor bruddedd, rw&ycirc;'n myned &wcirc;r mw&ycirc;nedd,</L>
<L>I &s;iwrne fawr ryfedd, oer ofid i gant,</L>
<L>Rhag dychr&ycirc;n, a chledi, a ddoi di efo myfi,</L>
<L>Moes atteb dw&ycirc;s i mi di-&s;iommiant.</L>
</LG>
<LG>
<HEAD><HI>Y B&ycirc;d.</HI> 8.</HEAD>
<L>Nid oes mor m&ocirc;dd i mi, i fynd efo thydi,</L>
<L>Ond hyn a wn&acirc;f i ti, heb oedi tra f&ycirc;ch,</L>
<L>Mi a ddyga'n ddi-wgiad, dy g&ocirc;&s;t yn d&ecirc;g wa&s;tad,</L>
<L>Ple bynnag ar alwad yr el&ycirc;ch.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Gorfod ymado, a hwnnw'r awr honno,</L>
<L>Trw&ycirc; ddyg&ycirc;n ofidio, ynfydus wall,</L>
<L>A myned i Dreuthu, ei gur a'i g&wcirc;&ycirc;n fell&ycirc;,</L>
<L>Lle'r oedd e'n hyderu ar ffreind arall.</L>
</LG>
<LG>
<HEAD><HI>Gweithredoedd.</HI> 10</HEAD>
<L>Fe ddywede hwn wrtho, yn &s;i&wcirc;r iw gy&s;uro,</L>
<L>Y doe gydag efo, yn gyfan er ll&ecirc;s,</L>
<L>H&ycirc;d borth y ll&ycirc;s hwnnw yr oeddid iw alw,</L>
<L>Lle gwyddid ei henwf a'i hanes.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Ond Dwed&ycirc;d gair dro&s;to, nid ydoedd yn meiddio,</L>
<L>Mo'r mynd i mewn yno, mae'n anodd un pr&ycirc;d,</L>
<L>Chwenyche'r ymdeith&ycirc;dd, dr&wcirc;g ryf&ycirc;g di-gref&ycirc;dd;</L>
<L>Rhag gwr&acirc;dw&ycirc;dd, a chwil&ycirc;dd ddychwel&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>A hynn&ycirc; pan glywodd, w&acirc;s annoeth fe '&s;ynnodd,</L>
<L>Ar ail fe madawoedd, mewn breufodd yn brudd,</L>
<L>Gan alw dan w&ycirc;lo, y tryd&ycirc;dd ffreind atto,</L>
<L>Y lleia a wnaef erddo'n ei fawr-dd&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG>
<HEAD><HI>Cydw&ycirc;bod.</HI> 13.</HEAD>
<L>A hwnnw'n ddi-wegi, a ddwedai'n rhw&ycirc;dd gwedi,</L>
<L>Mi a dd&ocirc;f gyda thydi, a'th adel ni wnaf,</L>
<L>Ac i ti yngw&ycirc;dd digon, er &s;&ycirc;dd o ga&s;eion,</L>
<L>Yr h&ycirc;n a fo union a fynnaf.</L>
</LG>
<PB N="63" REF="34">
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Ac yno'n deg unol, hw&ycirc; a'm wnaethon yn nerthol,</L>
<L>Y&s;prydol ddull duwiol, ill deuwedd un fr&ycirc;d,</L>
<L>I fyned yn fw&ycirc;n-faith, ar fyrder i fawr-daith,</L>
<L>Mewn gobaith o lawn-faith lawen-f&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>O mynnwch chwi weithian, w&ycirc;bod yn union,</L>
<L>Pw&ycirc; oedd y cymdeithion, tw&ycirc;lla&s;on yn llw&ycirc;r,</L>
<L>Am iddo drw&ycirc; gimmin, hudolieth ei dylin,</L>
<L>Nes myned yn iwin dan aw&ycirc;r.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Ei gefaill anw&ycirc;la, oedd y B&ycirc;d ymma,</L>
<L>Pan ddaeth yr awr gletta, gyfynga iw oes,</L>
<L>Ni allodd help iddo, fynd gam gyd&acirc;g efo,</L>
<L>Nag y&s;t&ycirc;n awr yno ar ei Enioes.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Ei g&ocirc;&s;t o h&icirc;r ymdaith, yn llawen a lluniaeth,</L>
<L>A gae'n y B&ycirc;d diffaeth, trw&ycirc; farieth tra fu,</L>
<L>Nid oes i fonheddig, na gwreng ond ei fenthig,</L>
<L>Ychydig fel barrig a baru.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Yr ail (o b&ocirc;b lleo&ecirc;dd) oedd ei weithredoedd,</L>
<L>A droen o borth lluoedd y Nefoedd yn &ocirc;l,</L>
<L>Gan gwil&ycirc;dd heb feiddio, mor myned i 'mpirio,</L>
<L>Rhag peri dr&wcirc;g iddo'n dragw&ycirc;ddol.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Y Tryd&ycirc;dd ffreind hynod, y bydde'n ei wrthod,</L>
<L>Hwn oedd ei gydw&ycirc;bod, tr&acirc; pharod heb ffo,</L>
<L>Ae ir farn yn d&ycirc;&s;t union, iw gal&ycirc;n drw&ycirc; gw&ycirc;nion,</L>
<L>Am wneuthur yn gyfion ag efo.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Yr awron y Cymro, os gwiw dy rybuddio,</L>
<L>Mae i titheu gon&s;idrio, cais edr&ycirc;ch mewn pr&ycirc;d,</L>
<L>Am ba un or tri hynn&ycirc;, yr w&ycirc;t ti'n gafalu,</L>
<L>Mae'r am&s;er yn ne&s;u y mynna&s;&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Pa l&ecirc;s it dybygid, bai gwallus, be gellid,</L>
<L>Draws ynnill dros enn&ycirc;d, yr h&ocirc;ll-f&ycirc;d yn rhw&ycirc;dd,</L>
<L>A cholli'n dragw&ycirc;ddol dy enaid b&ycirc;th bythol,</L>
<L>Yn Uffern boenydiol annedw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<PB N="64" REF="35">
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Y&s;tyria, di weli mai gwell a &s;&ycirc;dd i ti,</L>
<L>Na dim ar a feddi, o Beltri y B&ycirc;d,</L>
<L>Cydw&ycirc;bod heddychol, i f&ycirc;nd at Dduw nefol,</L>
<L>Trw&ycirc; ffyddiol iaith wiriol a'th wer&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Dy fydol weithredon, fel diles hudolion,</L>
<L>O flaen dy olygon, halogus a rh&ocirc;n;</L>
<L>S&ycirc;'n rhw&ycirc;&s;tro i ti ganfod, y beiau &s;&ycirc;dd hynod,</L>
<L>C&ycirc;n amled a thyfod wrth afon.</L>
</LG>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Cei weled pan ddarffo, i'r cwbl ymado,</L>
<L>P&ocirc;b ple&s;er yn ffaelio, h&ocirc;ff olud, a ll&ocirc;g,</L>
<L>Cydw&ycirc;bod yn effro, a'th gal&ycirc;d heb gilio,</L>
<L>I gofio'r daith honno rw&ycirc; i'th annog.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyriau yn Erb&ycirc;n meddwdod.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>CLywch gw&ycirc;nfan un truan, rw&ycirc;'n oflin dd&ycirc;n aflan</L>
<L>Mewn pechod c&acirc;s anian, c&ecirc;s enn&ycirc;d i braw,</L>
<L>Trw&ycirc; feddwi'n anhyd&ycirc;n, a &s;ugno t&acirc;n tenn&ycirc;n,</L>
<L>Mae im briwo h&ecirc;n el&ycirc;n anhylaw.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>B&ycirc; gennif r&ycirc;w bwrpas, na feddwn mor ddi-ras,</L>
<L>Fe'm llithiodd chwant atgas, utgorn y fall,</L>
<L>Mi gw&ycirc;mpais i'r dommen, mi yfais froth heidden,</L>
<L>Mae'r enaid mewn angen, rw&ycirc;'n angall.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Fel Cigfran afluniedd, yn tynn&ycirc; at y gig-ledd,</L>
<L>Mae'r galon yn coledd, i gal&ycirc;n ei chwant,</L>
<L>Fel gele heb gilio, ddr&wcirc;g &s;ypp&ycirc;n rw&ycirc;'n &s;ippio,</L>
<L>Y Cwrw i fynd tano, fel tenant.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Os cw&ycirc;mpais o'm lledfodd, i bechod a'm bachodd,</L>
<L>Ar gel&ycirc;n a gablodd, ffordd nefol Dduw n&ecirc;r;</L>
<L>Gall Chri&s;t roi i mi gy&s;&s;ur, a newid fy nattur,</L>
<L>Am codi o'r pwll budur fel Peder.</L>
</LG>
<PB N="65" REF="35">
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Mae'n ddr&wcirc;g i mi bechu, o hyder ar hynn&ycirc;,</L>
<L>Rhag ofn i Chri&s;t Je&s;u, i&s;el ei fron,</L>
<L>Ddigio'n rh&ycirc; ddyg&ycirc;n, a'm chw&ycirc;thu fel ew&ycirc;n,</L>
<L>Duw ymlid y gel&ycirc;n o'r galon.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Oh, hedd&ycirc;w rw&ycirc;'n haeddu, fel halen fy &s;athru,</L>
<L>S&ycirc;dd wedi difla&s;u, heb le&s;u i'r B&ycirc;d;</L>
<L>Duw 'n&acirc;d fi'n aflawen, i droi'n w&ycirc;&s;c fy nghefen,</L>
<L>I <HI>Sodom,</HI> ar &s;iglen fw&s;ogl&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Os cw&ycirc;mpais i'n ddi-r&ycirc;m, mewn bwriad i'r burum,</L>
<L>Mi 'mafla etto'n awchl&ycirc;m, drw&ycirc; wiw-r&ycirc;m dy r&acirc;s,</L>
<L>Chri&s;t Je&s;u d&ocirc;d angor, a'th y&s;pr&ycirc;d d&ocirc;d gyngor,</L>
<L>Rhag boddi ar oer dymmor fel <HI>Demas.</HI></L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Gw&ycirc;r Jefeinge, g&wcirc;yr ofer, &s;&ycirc;'n &s;aelio i'r &s;eler,</L>
<L>Clywch gyngor yn dyner, i'ch denu o'r dr&wcirc;g,</L>
<L>Toppiwch y tepp&ycirc;n, na chei&s;iwch ymof&ycirc;n,</L>
<L>Am fyg&ycirc;n, &s;ef gel&ycirc;n y golwg.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Er darfod i'm fethu, h&ycirc;d hedd&ycirc;w orchfygu,</L>
<L>Y chwantau &s;&ycirc;'n llechu yn lloches fy mron,</L>
<L>Er hynn&ycirc; rw&ycirc;'n ffyddio, f&ocirc;d-eraill yn peidio,</L>
<L>A meddwi drw&ycirc; gyrow&s;io mor grei&s;ion.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Mewn I&s;&s;iw gwaed rydw&ycirc; yn llawn o'r gwahanglw&ycirc;,</L>
<L>At bechod yn trammw&ycirc;, yn tremmio'n rh&ycirc; lon,</L>
<L>Pe cawn i gyffyrdd&ycirc;d, ag Arglw&ycirc;dd y byw&ycirc;d.</L>
<L>Fe rodde i mi Jech&ycirc;d heddychlon.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Rhoi finiger i'r Je&s;u' mae'r meddw&ycirc;n wrth bechu,</L>
<L>Y&s;tyriwn ni hynn&ycirc;, mae'n hynod ar l&ecirc;d,</L>
<L>Nag yfwn o'r Cwrw, er daied &ycirc;w hwnnw,</L>
<L>Ond llymmed i'n cadw rhag &s;yched.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Llawer o wei&s;ion, &s;&ycirc;dd i fedd-dod anhirion,</L>
<L>Anlladrw&ycirc;dd, a llwfon, a llawer o ddr&wcirc;g,</L>
<L>Anhw&ycirc;lio'n, anhylw&ycirc;dd heb wrido, heb wradw&ycirc;dd,</L>
<L>A chwil&ycirc;dd, a chelw&ycirc;dd a chilwg.</L>
</LG>
<PB N="66" REF="36">
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>O frynted &ycirc;w'r meddw&ycirc;n, &s;&ycirc;'n meddwi fel mech&ycirc;n,</L>
<L>C&ycirc;n darfod dy derf&ycirc;n, g&acirc;d arfer y m&ocirc;ch,</L>
<L>Trowch yn dra-phry&s;ur, at Gri&s;t ein pennadur,</L>
<L>Gan Je&s;u cewch gy&s;ur pan gei&s;ioch.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Mae chwantau mewn arfau, yn llenwi ein heneidiau,</L>
<L>Duw anw&ycirc;l, a'i radau a rodio yn eu ll&ecirc;,</L>
<L>Tyr'd Je&s;u i'n llw&ycirc;r olchi, oddiwrth ein budreddi,</L>
<L>A b&ycirc;dd i'n dinodi o'n dr&wcirc;g 'nw&ycirc;de.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Mae ffynnon ir enaid i 'molchi'n dra-channaid,</L>
<L>Pe cei&s;ien ni gyfraid yn gyfrw&ycirc;s or nef,</L>
<L>Chwilwn Scrythyrau, ffieiddiwn ein chwantau,</L>
<L>Ac ofnwn ddr&wcirc;g 'nw&ycirc;dau fel nodef.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Nid meddwi mo amcan llawer d&ycirc;n truan,</L>
<L>Wrth fyned i'r dafarn, di-fudd h&ycirc;d f&ecirc;dd,</L>
<L>Wrth &s;ippio'n ei &s;ioppan, Mae Sattan a &s;uccan,</L>
<L>Yn fiommi d&ycirc;n egwan ei agwedd.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Mae barrieth afradlon, yn cal&ycirc;n y meddwon,</L>
<L>Na welant mo'u digon, dyg&ycirc;n &ycirc;w h&ycirc;n,</L>
<L>Mae llawer mewn llannau, yn yfed eu pottiau,</L>
<L>Heb goelio'r dialeddau a dd&ecirc;l idd&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Gweddiwn yn ddiw&ycirc;d, ar Arglw&ycirc;dd y byw&ycirc;d,</L>
<L>Am goffel gl&acirc;n y&s;pr&ycirc;d, gr&ycirc;f hyfr&ycirc;d ei groes,</L>
<L>I'n tynn&ycirc; or Tafarnau, trw&ycirc; faddeu'n trachwantau,</L>
<L>A phuro'n Calonnau i gael einioes.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Ymladd ar gel&ycirc;n, nes darfod dy derf&ycirc;n,</L>
<L>Arfer b&ocirc;b erf&ycirc;n, i orfod y chwant,</L>
<L>Ymdrecha'n nerth Je&s;u, ar fall &s;y'n dy faglu,</L>
<L>Ac fell&ycirc; cei ffynnu, drw&ycirc; ffynniant.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Os cwympai&s;t i bechod, yn erb&ycirc;n Cydw&ycirc;bod,</L>
<L>Yn bry&s;ur cais gymmod, heb gwmmwl or n&ecirc;f,</L>
<L>Er darfod &ycirc;t drippio, na lae&s;ed dy ddw&ycirc;lo,</L>
<L>Fel <HI>Cain</HI> rhag Cyrw&ycirc;dro, cerdd adref.</L>
</LG>
<PB N="67" REF="36">
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Efarwell i chwi'r meddwon, och frod&ycirc;r afradlon,</L>
<L>Na wele n&ecirc;b monon, yn mynnu fel mwm,</L>
<L>B&ycirc;th ormod o gwrw, mae'n chwareu a ni'n chwerw,</L>
<L>B&ycirc;dd Arglw&ycirc;dd i'n cadw rhag codwm.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Bendithia'r Cynghorion, a roddes ir meddwon,</L>
<L>O Arglw&ycirc;dd gl&acirc;n tirion, tyred yn n&ecirc;s,</L>
<L>Na &acirc;d i mi gw&ycirc;mpo, i bechod &s;&ycirc;'n diw&ycirc;no,</L>
<L>Dy y&s;pr&ycirc;d d&ocirc;d yno d&ecirc;g hanes.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Barnedigaeth y B&ycirc;d, rhwng y Cyfoeth&ocirc;g ar Tylawd.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>Clywch ddangos rhagorieth, rhwng prinder a chyweth,</L>
<L>A'n heulun addolieth, gelynieth nid gl&acirc;n,</L>
<L>Mae'r B&ycirc;d anw&ycirc;bodol, yn treiglo'n rhyfeddol,</L>
<L>A phawb yn naturiol at arian.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Dalied b&ycirc;dolion f&ocirc;d Dau o'r gorchmynnion,</L>
<L>Yn peri i ni ddynion, afrw&ycirc;ddion yn frau,</L>
<L>Na byddeu i ni'n ddiwad, un Duw heblaw'n Ceidwad,</L>
<L>Na rhoi mo'n haddoliad i ddelwau.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>A minnau &s;&ycirc;'n myned, fel I&s;rael war-galed,</L>
<L>Oddiwrth ein hymwared, er niwed yn &ocirc;l,</L>
<L>Llo aur &s;&ycirc; raid i ni, yn ddwl ei addoli,</L>
<L>Y B&ycirc;d a'i fawrhydi o f&acirc;r hudol.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Yr Arglw&ycirc;dd mawr cyfion, &s;&ycirc;'n gof&ycirc;n y galon,</L>
<L>Ni a welwn braw ddigon, o'i dirion air doeth,</L>
<L>Ir B&ycirc;d y rhown ninneu, er amled ei droeau,</L>
<L>H&ocirc;ll &s;erch ein colonnau, coel anoeth.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Y galon &s;&ycirc;'n gonglau, ar B&ycirc;d &s;&ycirc; grwn yntau,</L>
<L>Ni lenwiff yn ddiau, nai chyrrau nai chwant,</L>
<L>I ble&s;er a chyweth, neu barch a gorchafieth,</L>
<L>Mae'n mynd ar draws ymmeth, drw&ycirc; &s;iommiant.</L>
</LG>
<PB N="68" REF="37">
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Oes n&ecirc;b na chynhithia, at dw&ycirc;ll y B&ycirc;d ymma,</L>
<L>Yr abw&ycirc;d perygcla, rhyfedda ar a fu,</L>
<L>Gan Satan (b&ocirc;b diwrnod, ein gel&ycirc;n o'r gwaelod,</L>
<L>Yn barod dan bechod) i'n bachu.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>H&ocirc;ll dd&ycirc;&s;c y br&icirc;f y&s;col, a rhinwedd rhagorol.</L>
<L>Nid ennill l&ecirc; buddiol, wor&s;ibiol i Sant,</L>
<L>Os gweigion ei ddyrnau, ac eraill a gariau,</L>
<L>Wrth arian y &s;w&ycirc;ddau nis haeddant.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Pan wn&ecirc;l y goludog, gam ar anghenog,</L>
<L>Ni b&ycirc;dd y Cyfoethog, yn ofnog er n&ecirc;b,</L>
<L>Ceiff gwan ei fedyddio, yn Gn&acirc;f wrth ei gneifio,</L>
<L>Ac ymbil heb wrando ei wiriondeb.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>A thrwm y gorthrymmir y gwirion, a'r geirwir,</L>
<L>Yn lleidr y bwrir, fe a'i &s;ethrir &acirc; &s;enn,</L>
<L>Ac yntau'r goludog, &ycirc;w'r one&s;t &wcirc;r Enwog,</L>
<L>Er b&ocirc;d ar ei grimmog ef grammen.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Nid rhaid i w&ycirc;r cryfion, mor talu eu dyledion,</L>
<L>Ond taflu bygythion, yn llymmion mewn llid,</L>
<L>A'r truan nid allo ag eraill gywiro,</L>
<L>I garchar ag efo mewn gofid.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Mae'r gyfraith o'i chal&ycirc;n, fel rhw&ycirc;dau pr&ycirc;'copp&ycirc;n,</L>
<L>A ddeil y gw&ycirc;bed&ycirc;n, gw&ycirc;bodaeth i ni,</L>
<L>Ar <HI>Eden</HI> a fyddo a nerth a gr&ycirc;m yntho,</L>
<L>Dan rw&ycirc;go, mae'n treuddio i fynd trw&ycirc;ddi.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Tewi fel mudion i wrando 'madroddion</L>
<L>Ariannog &wcirc;r union, &ycirc;w merion y m&ocirc;dd,</L>
<L>I ga&s;glu gw&ycirc;bodaeth, a chr&icirc;wn ar unwaeth,</L>
<L>Llefer&ycirc;dd Duw odiaeth a ddwedodd.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Derchafu ei Re&s;ymmau, h&ycirc;d at y Cymylau,</L>
<L>Rhyfeddwn ei Chwedlau, a'i eiriau'n ei w&ycirc;dd,</L>
<L>P&ocirc;b gair o ffolineb, i ennill ei w&ycirc;neb,</L>
<L>A Wnawn ni'n ddihareb o'i herw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<PB N="69" REF="37">
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Y tlawd a &s;iarado, er doethed a fytho,</L>
<L>Ni cheiff ef moi wrando pan ddwedo fe'n dd&acirc;,</L>
<L>Nid gw&icirc;r mor gw&icirc;r meddan o ben y d&ycirc;n truan,</L>
<L>Ynfydion ac arian a'i gw&ycirc;ra.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Os happia i &wcirc;r lithro, a f&ycirc; a pheth gantho,</L>
<L>Ni a farnwn am+dano, lle glyno mewn glud,</L>
<L>Na chadwodd yr h&ecirc;n dd&ycirc;n, o'i &s;ynw&ycirc;r friw&s;ion&ycirc;n,</L>
<L>Hi a giliodd i gal&ycirc;n y golud.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Mae'r Jeuangc mor henedd, wrth ddewis ei gydwedd,</L>
<L>Nid rhinwedd &s;&ycirc;'n cyrredd, y cariad a dd&ycirc;l;</L>
<L>Ond <HI>Mammon</HI> &ycirc;w'r oreu ym-mhl&icirc;th y Duwie&s;au,</L>
<L>A phawb &s;&ycirc;dd yn chwareu yn ei chwer&ycirc;l.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Mae'n aml Cymdeithion, a Chera&icirc;nt p&ucirc;r ffyddlon,</L>
<L>I'r gw&ycirc;r cyfoethogion, llawnion mewn llw&ycirc;dd,</L>
<L>Y&s;tyriwn y diben, ni b&ycirc;dd os daw amgen,</L>
<L>Ond un ym-m&ycirc;&s;c deigien yn digw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>G&wcirc;r perchen cywaeth, yn &ocirc;l ei farwolaeth,</L>
<L>Fe ddaw iw gladdedigaeth, &ycirc;rr helaeth ar h&ycirc;d,</L>
<L>Y tlawd pan derfyno, prin cael ir fan honno,</L>
<L>Mor digon iw gario'f i'r gwer&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Cyfoeth heb bechod, nid ydw&ycirc;'n ei ddannod,</L>
<L>Na pherchi'r Awdurdod, yn barod b&ocirc;b un;</L>
<L>Ond rhoddi mor ehud, a chynted yn &s;ymm&ycirc;d,</L>
<L>Y galon i'r golud 'gw&acirc;g Eulun.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Cyflwr anghenus, nid ydoedd ddirmygus,</L>
<L>Gan Dduw mor gariadus, daionus f&ycirc;'r dawn;</L>
<L>Pan roes mewn tylodi, ei anw&ycirc;l F&acirc;b l ni,</L>
<L>Yr Haul, ar goleuni, goel uniawn.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Lle'r oedd Cyfoethogion, mawr uchel mor wchion,</L>
<L>Yn llenwi'r lletteuon, tirion b&ocirc;b t&ycirc;;</L>
<L>A M&acirc;b y gorucha, ar forw&ycirc;n ddiweiria,</L>
<L>Mewn pre&s;eb or gwaela yn lle gwelu.</L>
</LG>
<PB N="70" REF="38">
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Nid llawer o ddoethion, a alwei'r M&acirc;b rhadlon,</L>
<L>I gael ei ddirgelion, a chyfion w&ycirc;ch hawl,</L>
<L>I bobl oedd waelach, o feddwl ufuddach,</L>
<L>Y rhoes e ei gyfrinach gu-freiniawl.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Erloed ni b&ycirc; ganddo, d&ycirc; i roddi ei ben ynddo,</L>
<L>Cael erlid iw flino, a'i daro mewn d&icirc;g;</L>
<L>A thros ein pechodau, heb ynddo mor beiau,</L>
<L>B&ycirc; fodlon i ddioddeu mor ddiddig.</L>
</LG>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Oedran ein Ceidwad, rhagorol ei gariad,</L>
<L>Ein pardwn, ein prynniad, a'n haeddiad &ycirc;w hwn,</L>
<L>Mil union, a chwe-chant, &s;aith d&ecirc;g a g&ycirc;d-bw&ycirc;&s;ant,</L>
<L>Ei fawl, a'i Ogoniant a ganwn.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol ar o&s;dyngeiddrw&ycirc;dd ganedigaeth Cr&icirc;&s;t, a'r mawr ddaioni o'i ddyfodiad ef.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>DEffrown dan ymgodi, o'n pechod a'n &s;yrthni,</L>
<L>Awn at y goleuni glana yn y B&ycirc;d;</L>
<L>Y cannaid Haul cynnar, &s;&ycirc;'n tyw&ycirc;n yn hawddgar,</L>
<L>O'r nefoedd i'r ddaiar yn ddiw&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Yr eglur foreuol w&ycirc;ch &s;eren i&acirc;ch &s;iriol,</L>
<L>P&ocirc;b golwg y&s;prydol, or&s;eddol w&icirc;r Sant,</L>
<L>A'i cenf&ycirc;dd drw&ycirc; ymg&ycirc;rch, yn llawen a'u llew&ycirc;rch,</L>
<L>I ganu o w&icirc;r gynn&ycirc;rch ogoniant.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Clywch ganiad Angylion, gogoniant gwir union,</L>
<L>I Dduw y Nefolion, mae'n felus eu ton,</L>
<L>Tangnedd&ycirc;f ar ddaiar, ac w&ycirc;ll&ycirc;s d&acirc; hawddgar,</L>
<L>Yn foddgar, ddianwar i ddynion.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Dowch allan y plygen, a chymrwn ein harwen,</L>
<L>Fe gododd y &s;eren, &s;y oreu 'mh&ocirc;b m&ocirc;dd;</L>
<L>Awn at y Gogoned (ym <HI>Methlem</HI> a aned)</L>
<L>H&ycirc;d fr&icirc;&s;c, y bugeiliod a'i gwelodd.</L>
</LG>
<PB N="71" REF="38">
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Offrymmwn iw haeddiant, Aur, Thus, a M&ycirc;rh, moliant,</L>
<L>A gweddi ddiffuant, mewn breiniant a br&icirc;,</L>
<L>M&acirc;b Duw a'i drugaredd, yn fodlon i waeledd,</L>
<L>Lle ganw&ycirc;d ei fawredd o <HI>Fari.</HI></L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Perchen anrhydedd yr holl-f&ycirc;d a'i fawredd,</L>
<L>Mewn pre&s;eb yn gorwedd, ond rhyfedd y tr&ocirc;;</L>
<L>Dymma i ni Arw&ycirc;dd o fawr o&s;tyngeiddrw&ycirc;dd,</L>
<L>A'n Harglw&ycirc;dd yn hylw&ycirc;dd i'n h&wcirc;&ycirc;lio.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>O Dduw ni ddirmygi f&ycirc;th waelder tylodi,</L>
<L>Yr ufudd a hoffi, di a'i cedwi mewn c&ocirc;;</L>
<L>Ac ymchwel y beilchion, trem uchel tr&ycirc;m wchion,</L>
<L>Ym-mwriad eu calon 'rw&ycirc;'n coelio.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Y gwael go&s;tyngedig, er dw&ycirc;n ymma ddirmig,</L>
<L>Ar ufudd di ryfig, diddig ei d&ocirc;n;</L>
<L>Mawr gy&s;ur cymmered (y B&ycirc;d a orchfyged)</L>
<L>Gan Gr&icirc;&s;t &s;&ycirc;dd yn gwared y gwirion.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Mud fytho p&ocirc;b tafod, na ddatcan ei fawr-glod,</L>
<L>Am gael llawenychdod, gollyngdod a ll&ecirc;s;</L>
<L>Ei waed fel oen llariedd, in gwared rhag dialedd,</L>
<L>A gollodd yn fw&ycirc;nedd o'i fynwes.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>O'n dyldra nis gwyddom faint ll&ecirc;s a wnaeth erom,</L>
<L>A'i ofal mawr di-&s;iom, tro&s;om b&ocirc;b tro;</L>
<L>Nes deall mor do&s;tur, &ycirc;w'n Cyflwr wrth Nattur,</L>
<L>C&ycirc;n b&ocirc;d i ni gy&s;ur iw gei&s;io.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Llawn llygredigaeth, &ycirc;m &ocirc;ll wrth Naturiaeth,</L>
<L>A'n Cy&s;lwr y&s;ywaeth, ein barriaeth &ycirc;w'n b&ocirc;d;</L>
<L>Yn rhw&ycirc;m i drueni y B&ycirc;d, ac ymgolli,</L>
<L>I uffern f&ycirc;th gwedi, faith geudod.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Y Cywir <HI>Fe&s;&s;iah,</HI> yn hwn y mae'n diengfa,</L>
<L>Yn &ocirc;l y Cw&ycirc;mp cynta, ail Adda drw&ycirc; lw&ycirc;dd;</L>
<L>A'n dug am br&icirc;s helaeth i ffafr ei D&acirc;d eilwaith,</L>
<L>Er b&ocirc;d Damnedigaeth yn digw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<PB N="72" REF="39">
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Pa l&ecirc;s ir cl&acirc; diffeth, er b&ocirc;d Ph&ycirc;&s;&ycirc;gwrieth,</L>
<L>Ac iawn fedd&ycirc;ginieth, w&ycirc;ch odieth iw chael;</L>
<L>Heb ddeiat yn ddieu, a rhoi wrth ei friwiau,</L>
<L>Yr Eli &s;&ycirc;dd oreu, &s;w&ycirc;dd arael.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Pa l&ecirc;s i ti'r mw&ycirc;n-&wcirc;r, er dyfod Jachawdwr,</L>
<L>A chwbl achubwr, i&acirc;ch obaith di h&ucirc;d;</L>
<L>Heb arfer y moddion, a'i roddi fe'n ra&s;lon,</L>
<L>Drw&ycirc; ff&ycirc;dd at y galon, d&ecirc;g olud.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Trown fel h&ecirc;n frattiau i ffordd ein gwaith goreu,</L>
<L>A'n haeddedigaethau, ni'n helpai i'n h&ocirc;l;</L>
<L>A gwi&s;cwn i'n harddu, Gyfiownder Cr&icirc;&s;t Je&s;u,</L>
<L>A ddaeth i'n gwaredu'n gariadol.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Gwnawn waith Jech&ycirc;dwriaeth, <HI>mewn</HI> dychymmedigaeth,</L>
<L>C&ycirc;n dyrnod marwolaeth, mawr el&ycirc;n mo'r dr&wcirc;ch,</L>
<L>Rh&acirc;d roddiad Duw'r byw&ycirc;d, &ycirc;w Gr&acirc;s, a'i l&acirc;n Y&s;pr&ycirc;d,</L>
<L>Nid d&ycirc;n all gyrrhaedd&ycirc;d yr heddwch.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Mae er ei ddyfodiad, mewn cnawd, o'i fawr gariad,</L>
<L>Blynyddoedd gollyngiad ein rhw&ycirc;miad yn rh&ycirc;dd;</L>
<L>Ddau w&ycirc;th-gant, a thrugien, ac unardd&ecirc;g amgen,</L>
<L>Yn llawn wedi gorphen d&ecirc;g wirff&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Gogoniant mawr hyfr&ycirc;d, i'r T&acirc;d, ar M&acirc;b hef&ycirc;d,</L>
<L>Ac i'r Gl&acirc;n Y&s;pr&ycirc;d, mewn gw&ycirc;n-f&ycirc;d dan g&ocirc;,</L>
<L>Fel 'roedd or dechreuad, mae'r awrhon yn wa&s;tad,</L>
<L>B&ycirc;dd fell&ycirc; heb ddiweddiad Dduw iddo.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Hanes meddwdod, a Chyngor i ymado, a gwallineb yfed.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>FY ffreinds, am cydnabod, gwrandewch ar ryfeddod,</L>
<L>Yr awrhon rw&ycirc;'n barod o burion yr ais;</L>
<L>I mado a dr&wcirc;g fuchedd, i ymgais a rhinwedd,</L>
<L>Ar gofid o gyfedd a gefais.</L>
</LG>
<PB N="73" REF="39">
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Y &s;awl &s;&ycirc;dd i'm caru, gweddian ar Je&s;u,</L>
<L>Ar iddo fy nerthu, dewr allu di-rus;</L>
<L>I'mochel gau lw&ycirc;brau, i droi at y goreu,</L>
<L>O'm byw&ycirc;d, am beiau drygionus.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Mi fum yn ymarfer, yn tybio nad ofer,</L>
<L>Oedd wagedd, a phle&s;er, a ffolder, a ffug;</L>
<L>P&ocirc;b ca&s;t a wnae gymro, mi ai profwn heb pri&s;io,</L>
<L>Fi oedd yn ll&ycirc;m iddo'n llawn addug.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Os ymlid budrogod, heb gael ond yr anglod,</L>
<L>Os canu i fur&s;ennod, rw&ycirc;n gw&ycirc;bod y gwaith;</L>
<L>Fe g&acirc;dd llawer Chri&s;tion wrth ddil&ycirc;d rhai gwnnion,</L>
<L>R&ycirc; ddrudion fargenion f&ycirc;r ganwaith.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Os yfed os meddwi, os cal&ycirc;n cwmpeini,</L>
<L>Er &s;aled fae rheini, mewn difri nid awn;</L>
<L>A cheiniog oddi-yno, os byddeu &ycirc;w threilio,</L>
<L>Nes gweled rhai'n rholio yn rh&ycirc;-lawn.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Tra gellais i dalu, mi g&ecirc;s ynghroe&s;afu,</L>
<L>Yn fyn&ycirc;ch, am credu mewn gariadus w&ecirc;dd;</L>
<L>P&ocirc;b gwreigan yn wi&s;ci, pan archwn i lenwi,</L>
<L>Ei chwrw a ddoe i mi'n ddi omedd.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Y Sawl &s;&ycirc;dd yn yfed, y cwrw'n ddi-arbed,</L>
<L>Yn fyn&ycirc;ch rw&ycirc;'n gweled, argoelion yn llan,</L>
<L>Nad oes yn wa&s;tadol, un d&ycirc;n mor gymhedrol,</L>
<L>Heb nattur newidiol ni wadan.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Gwneiff llwrf-w&acirc;s di hyder, fo&s;t o'i w&acirc;s-gwchder,</L>
<L>Ar cyb&ycirc;dd an&s;yber, a'i Siabas mo'r wael,</L>
<L>Yn adrodd ei haelder a'i roddion, a'i ble&s;er,</L>
<L>Nid yd&ycirc;w dra-ofer ei drafael.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Fe f&ycirc;dd yr h&ecirc;n go&s;tog &s;&ycirc;dd Anw&ycirc;l o'i geiniog,</L>
<L>Yr awrhon yn chwannog &ycirc;w chynnig am gann,</L>
<L>Ni w&ycirc;r i ba bwrpas, mae dynnion mor ddiflas,</L>
<L>Ni phri&s;ia'r mw&ycirc;n &icirc;r-was mewn arian.</L>
</LG>
<PB N="74" REF="40">
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd pawb yn amgennu, ar prudd yn llawenu,</L>
<L>Ar cwrw yn cynhyrfu, p&ocirc;b cef<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ll o dd&ycirc;n;</L>
<L>Er &s;aled y tybier, fo'i ceir tros yr am&s;er,</L>
<L>Yn gawr oni gurer ei gor&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Mi fum yn ddr&wcirc;g f'amcan mewn llawer c&acirc;d aflan,</L>
<L>Fel h&ycirc;n yn ymrw&ycirc;fan, nid bychan mor bai;</L>
<L>Weithieu'n ddi meiriach, yn curo fy ngwannach,</L>
<L>Ac weithieu rhai trechach a'm trechai.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Yn niwedd fy 'feredd, a phob amryfu&s;edd,</L>
<L>Coeg fa&s;wedd, oer gyfedd o drudwedd drais;</L>
<L>Mawr ydoedd f' anffort&ycirc;n i f&ocirc;d mor y&s;cymun.</L>
<L>Mewn tylodi yn &s;wrth-un mi &s;yrthiais.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Y Tef&ycirc;rn goeg-wragedd, lle creuliais ormodedd,</L>
<L>Nim gwelant, poen ddialedd, pan ddelw&ycirc;f i'r Dr&wcirc;s;</L>
<L>Nhw a'u gwnan yn ffa&s;t gauad, ni chai o gynhw&ycirc;&s;iad,</L>
<L>Nac yno mw&ycirc; gariad nac <HI>Eirws.</HI></L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Ni byddan nhw ar dafod i beri i mi'n barod,</L>
<L>Na chroe&s;o, na diod, er daued a fum;</L>
<L>Mae'n ddr&wcirc;g genni o Bur-wraidd y galon &s;y Bruddaidd</L>
<L>Yr anrhaith anoethaidd a wneuthum.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Ni wnawn ni er y goreu o dd&ycirc;n am cynghorau,</L>
<L>Na hw&ycirc;rnos, na boreu; y bwriad oedd ddr&wcirc;g,</L>
<L>Ond b&ocirc;d yn anhyd&ycirc;n, gwrthny&s;ig a chynd&ycirc;n,</L>
<L>Wrth wagedd yn yml&ycirc;n yn amlwg.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Pw&ycirc; bynnag a ddiy&s;tyro fw&ycirc;n gyngor a'i caro,</L>
<L>Caiff ynteu ei ddibri&s;io, a b&ycirc;r re&s;wm ffraeth;</L>
<L>A phw&ycirc; eill yr awran iawn f&ycirc;w arno ei hunan,</L>
<L>Os ffreins a no&s;wilian naws alaeth.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Tra bum i ar y gwllt-ol, mor ynf&ycirc;d cynhw&ycirc;nol,</L>
<L>Heb &s;ynw&ycirc;r natturiol, yn tario'n yng-hap;</L>
<L>Nid cyngor fy'nynnion, ond c&acirc;s fy ngelynnion,</L>
<L>A ddae am fi ir union ddewr anhap.</L>
</LG>
<PB N="75" REF="40">
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Pan wel&s;om er cei&s;io, nad gwell fy rhybuddio,</L>
<L>P&ocirc;b un am troe heibio, i 'mguro ar gw&ycirc;nt;</L>
<L>A ffal&s;w&ycirc;r ni'm careu gwenheithus eu geiriau,</L>
<L>Yn gymw&ycirc;s am hwylieu i'm hel&ycirc;nt.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Pan g&ecirc;s i'n ffri bo&s;io, heb neb yn fy rhw&ycirc;&s;tr&oacute;,</L>
<L>Mi brofais &s;iwrneio, n&ocirc;d cymro nid call,</L>
<L>Fel llong heb un angor, na llyw&ycirc;dd, na chyngor,</L>
<L>A fae'n mynd i r&ycirc;w oror 'roe arall.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Mi hw&ycirc;lies yn drefnus, dros donnau peryglus,</L>
<L>Mor fentrus, yn boenus, heb ynnill &s;awr dd&acirc;,</L>
<L>Nes myned i or&s;edd, yn fawr yr anhunedd,</L>
<L>Or diwedd at duedd Catea.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Roedd yno'n gwladychu, r&ycirc;w ofer w&acirc;g deulu,</L>
<L>Yn fyn&ycirc;ch yn gwadu y gwiw D&acirc;d or n&ecirc;f;</L>
<L>Yn fl&icirc;n afreolus, yn anian wallgofus,</L>
<L>A nattur anweddus rw&ycirc;'n addef.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Roedd yno rai'n gwaitio, heb Gaffel mor pa&s;&s;io,</L>
<L>Ond gelwen, a gwilio, nes-duo y d&ycirc;dd;</L>
<L>Heb ddiffodd canhwyllau, ar t&acirc;n wrth eu trw&ycirc;nau,</L>
<L>Yn newid diodau, nid dedw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Rhai'n gorwedd yn wallus, mewn diw&ycirc;g cwil&ycirc;ddus,</L>
<L>Rhai'n flinion anafus, yn yfed eu m&wcirc;g;</L>
<L>Rhai'n edr&ycirc;ch yn wrth&ycirc;n fel diawlaid yfcym&ycirc;n,</L>
<L>Yn ddiffaith yr eulun ar olwg.</L>
</LG>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Rhai'n anodd eu meithrin, rhai'n rhanu baw'n ddibrin,</L>
<L>Rhai'n tyngn'n o gethin, yn erwin eu n&acirc;d;</L>
<L>Yn ymlladd yn ddu-g&ycirc;rch, ar ll&icirc;d oedd yn cynn&ycirc;rch,</L>
<L>Heb gaffell ond llew&ycirc;rch y lleuad.</L>
</LG>
<LG N="25">
<HEAD>25.</HEAD>
<L>Un gw&ycirc;ch yn ei arfau, ond dywed&ycirc;d nis galleu,</L>
<L>Na gw&ycirc;bod pw&ycirc; draweu, a'i drouad yn h&ycirc;ll;</L>
<L>A fynneu gael treio, er b&ocirc;d yn ei helpio,</L>
<L>Un arall iw &s;afio'n ei &s;ef&ycirc;ll.</L>
</LG>
<PB N="76" REF="41">
<LG N="26">
<HEAD>26.</HEAD>
<L>Ac eraill ni weinien mo'r arfau a dynne&s;&s;en,</L>
<L>Nh&wcirc; a frethen, nh&wcirc; a'nefen, nh&wcirc; ladden o lid,</L>
<L>Y p&ycirc;&s;t, ar parw&ycirc;d&ycirc;dd, fel gw&ycirc;bed yr h&acirc;f-dd&ycirc;dd,</L>
<L>Yn gweini trw&ycirc; eu gil&ycirc;dd fe'u gwelid.</L>
</LG>
<LG N="27">
<HEAD>27.</HEAD>
<L>Pan welais boen alaeth, eu dirfawr gam&s;ynniaeth,</L>
<L>A'u herch&ycirc;ll f&ycirc;woliaeth ddi-ofalus heb g&ecirc;l;</L>
<L>Mi a gofiais yn gyhoedd, wrth fwrw'r am&s;eroedd,</L>
<L>Mae madws i'm ydoedd ymadel.</L>
</LG>
<LG N="28">
<HEAD>28.</HEAD>
<L>O bum i er ys dyddiau, yn chwannog iw llw&ycirc;brau,</L>
<L>Wrth weled eu moddau, fy meddwl a dr&ocirc;dd,</L>
<L>Oddiwrth y cyfeillion, oer farus arferion,</L>
<L>Yr wll&ycirc;s, a'r galon a giliodd.</L>
</LG>
<LG N="29">
<HEAD>29.</HEAD>
<L>Mae'ngobeth i'n gymw&ycirc;s, ar haeldad paradw&ycirc;s.</L>
<L>Y gall fy J&ocirc;r gwiwlw&ycirc;s, er gwaeled fy &s;t&acirc;d,</L>
<L>Iawn ddyfod yn ddifarn, er gwaetha p&ocirc;b tafarn,</L>
<L>Trw&ycirc; Je&s;u wir gadarn ar godiad.</L>
</LG>
<LG N="30">
<HEAD>30.</HEAD>
<L>O bum i'n anneddfol d&ycirc;n w&ycirc;'n edifeiriol,</L>
<L>Ar Je&s;u w&icirc;r ra&s;ol, ni ru&s;ai roi'mhw&ycirc;s;</L>
<L>Am gobeth yn gyfan, Duw cymer fi weithian,</L>
<L>Yn oenig i'th gorlan gywir-lw&ycirc;s.</L>
</LG>
<LG N="31">
<HEAD>31.</HEAD>
<L>Yn awr er amheued, gan lawer ynghlywed,</L>
<L>Yn addo troi'r &s;iacced, tr&acirc; &s;iccir &ycirc;w'mr&ycirc;d;</L>
<L>Er maint a fo'nghledi, mi brofa fi'mgosbi,</L>
<L>Mi wilia mw&ycirc; dori mo'm diowr&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="32">
<HEAD>32.</HEAD>
<L>O gof&ycirc;n cyfeillion pw&ycirc;'wnaeth y penhillion,</L>
<L>D&ycirc;n &s;&ycirc;dd ar amcennion i ganu i chwi yn i&acirc;ch;</L>
<L>Nid a fe i Gatea anhappus fu rhedfa,</L>
<L>Yn hyfa, fe bw&ycirc;lla b&ecirc;th bellach.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="77" REF="41">
<HEAD>Y&s;tyriaeth ar F&ycirc;woliaeth D&ycirc;n.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>YStyriwn mor do&s;tur &ycirc;w cyflwr pechadur,</L>
<L>Wrth anian ei nattur, ond amhur &ycirc;w d&ycirc;n,</L>
<L>Anneddfol ddiffeith-beth, heb ynddo ddawn perffeth,</L>
<L>Ond coleth hudolieth, a'u dil&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Er Codwm ein cyn-dad, at ddr&wcirc;g y mae'n oe&s;tad,</L>
<L>Y tuedd, ar bwriad, taer anfad di-rus;</L>
<L>Fel ffiedd anghenfil, ymroes heb daer ymbil,</L>
<L>D&acirc; 'gelwir ein heppil anhappus.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Ond dyrus natturieth gwraidd pren llygredigeth,</L>
<L>Y ffrw&ycirc;th&ycirc;dd, ar toreth, o farieth a f&ecirc;dd;</L>
<L>&ycirc;w aml rawn gwlltion, ll&icirc;d &s;orriant ll&ecirc;d-&s;urion,</L>
<L>Lle creulon, bydra&s;on, bu dro&s;edd.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Mae'r deall or unt&ycirc;, ar c&ocirc;f wedi llygru,</L>
<L>Ar cnawd yn ein dallu, a'n denu ni i'n dal;</L>
<L>Mewn amr&ycirc;w gamweddau, anrhefnus yn Rhw&ycirc;dau,</L>
<L>Ein &s;erch, a'n hanw&ycirc;dau'n anwadal.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Nid yd&ycirc;m ni'n darbod, o Lais y gydw&ycirc;bod,</L>
<L>Yr ew&ycirc;ll&ycirc;s ir pechod, drw&ycirc;dd;</L>
<L>Y rhe&s;wm or meddiant heb gyfraith, na gwarant,</L>
<L>Melus-chwant, y trachwant a'u trechodd.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Yr Archwaeth, ar teimlad, y cl&ycirc;w, ar arogliad,</L>
<L>Yr y&s;cafn olygiad, mor wa&s;tad a w&ecirc;l,</L>
<L>P&ocirc;b &s;ynw&ycirc;r, ac aelod, mawr ber&ycirc;gl mor barod,</L>
<L>S&ycirc;dd wei&s;ion i bechod heb ochel.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Mor anwiliadwrus, &ycirc;w d&ycirc;n pechadurus,</L>
<L>Na w&ecirc;l mor beryglus, mor wallus, mor wan;</L>
<L>&ycirc;w cnawd a llawen&ycirc;dd. tra bytho fe beun&ycirc;dd,</L>
<L>Yn gweithio ei ddihen&ycirc;dd ei hunan.</L>
</LG>
<PB N="78" REF="42">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Mae'n cyfiwr (yftyriwch) fel d&ycirc;n mewn anialwch,</L>
<L>'Fae'n ffoi drw&ycirc; ddyr&ycirc;&s;wch, ond tri&s;twch &ycirc;w'r tro;</L>
<L>Rhag mynd yn y&s;clyfaeth, i fw&ycirc;&s;tfil anhywaeth,</L>
<L>A chael mewn awr-rygaeth ei rw&ycirc;go.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Mynd wrth ffoi rhagddo, at bydew neu ogo,</L>
<L>Ac ar ei gw&ycirc;mp yno, gafaelio (gwiw f&ocirc;dd)</L>
<L>Mewn brauch, neu gron gangen o beraidd afallen,</L>
<L>I ddi&s;gw&ycirc;l y dibed a dybiodd.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Edr&ycirc;ch i wared, wrth wraidd y pren gweled.</L>
<L>Dau br&ycirc; c&ycirc;n ddiw&ycirc;died heb arbed y b&ocirc;n,</L>
<L>Ond y&s;&s;u hwn drw&ycirc;ddo, a'i gnoi oddi tano,</L>
<L>Iw gw&ycirc;mpof ir ogof fawr Eigion.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Ac Eilweith fe 'drycheu ac uwch ei ben gweleu,</L>
<L>Felus afalau, ymborthau mewn bai;</L>
<L>Ar ffrw&ycirc;th y pren peredd, ai fla&s;us fely&s;wedd,</L>
<L>Drw&ycirc; ei Goledd, oer ddialedd a ddelai.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Fe w&ycirc;r pan y &s;tyrio, y &s;yrth y pren dano,</L>
<L>O'i ffrw&ycirc;th er h&ycirc;n etto, c&acirc;s feiddio cais fw&ycirc;;</L>
<L>Nes cael ei dde&s;cyniad, i'r pydew dwfn anfad,</L>
<L>Lle b&ycirc;dd ei fynediad ofnadw&ycirc;.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Dil&ycirc;niad natturiaeth, &ycirc;w h&ycirc;n o gyffelybiaeth,</L>
<L>Y pren &ycirc;w'n b&ycirc;woliaeth, anhywaeth, a'n hoes;</L>
<L>Ar d&ycirc;dd ar nos d&ycirc;na ddau br&ycirc;f &s;y'n ei fw&ycirc;ta,</L>
<L>Ych&ycirc;dig o Bara yd&ycirc;w'n B&ycirc;rr-oes.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Y ffrw&ycirc;th neu'r afalau, &ycirc;w'n haml bechodau,</L>
<L>Trachwantus ble&s;erau, a drygau drw&ycirc; wall,</L>
<L>Ymborthi mewn camwedd ar felus orfoledd,</L>
<L>'F&ycirc;dd chwerw'n y diwedd rw&ycirc;'n deali.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Yr ogof benydiol, i'r anedifeiriol,</L>
<L>Yw'r uffern dragw&ycirc;ddol, gythruddol, gaeth rw&ycirc;d;</L>
<L>Gwae'r d&ycirc;n iddi a &s;yrthio, mae Sattan i'n llithio,</L>
<L>A ninneu'n ymreibio am yr abw&ycirc;d.</L>
</LG>
<PB N="79" REF="42">
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Ff&ycirc;dd gadarn ddihocced, &ycirc;w'r unig ymwared,</L>
<L>Ynghr&icirc;&s;t y mae 'mddiried, a chadwed iwch h&ecirc;dd;</L>
<L>Or Aipht os Llongwriwch, ar fwrdd edifeirwch,</L>
<L>I ganan mordw&ycirc;wch or diwedd.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Garol ar weithredoedd Cr&icirc;&s;t, a'i ddioddefaint ar y ddaiar, iw ganu ar dd&ycirc;dd Nattalig.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>POB Chri&s;tion d&acirc; ei gyflwr, a'i gr&eacute;d iw greawdwr,</L>
<L>A'i brynnwr, achubwr, h&ocirc;ff Awdwr y ff&ycirc;dd;</L>
<L>Dowch i'mddiddanu, ac unwch i ganu,</L>
<L>Drw&ycirc; garu gw&ycirc;l Je&s;u'r Eglw&ycirc;&s;&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Dyma'r d&ycirc;dd dedw&ycirc;dd y daeth i ni new&ycirc;dd,</L>
<L>F&ocirc;d i ni wared&ycirc;dd, llawen&ycirc;dd wellh&acirc;d;</L>
<L>Cl&ycirc;wch eich Cynghori, a dowch i glodfori,</L>
<L>Hwn &s;&ycirc;dd yn rhagori o h&icirc;r gariad.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Haul, Lloer, a ph&ocirc;b &s;eren &s;&ycirc;dd ar y ffurfafen,</L>
<L>Di&s;gleiriwch y plygen, yn llawen i'n llu;</L>
<L>Gweithredoedd ei ddw&ycirc;lo, &s;&ycirc; d&ecirc;g yn goleuo,</L>
<L>I'n pw&ycirc;&s;o ni, a'n tw&ycirc;&s;o ni at Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>P&ocirc;b rh&ycirc;w gorpholedd o'r ddaiar glaiaredd,</L>
<L>Datcenwch ei fawredd, yn groewedd un gr&ecirc;d;</L>
<L>Mae Duw iw enneinnio, ar nefoedd yn &s;einio,</L>
<L>O fawl ir gw&icirc;r Seilo a groe&s;hoelied.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Rhagorol &ycirc;w'n gwarant i ganu gogoniant,</L>
<L>All hedd&ycirc;w am ein llw&ycirc;ddiant, maddeuant am ddig;</L>
<L>Angylion a Seintiau, &s;&ycirc;dd felus eu hymnau,</L>
<L>Yn nechrau d&acirc; wiliau'r Nattalig.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Hedd&ycirc;w &ycirc;w'r d&ycirc;dd dedw&ycirc;dd, y ganed yr Arglw&ycirc;dd,</L>
<L>Moliannwn ein llyw&ycirc;dd, tragow&ycirc;dd trw&ycirc; g&acirc;n;</L>
<L>H&ocirc;ll blant y goleuni, a dd&ocirc;nt &ycirc;w addoli,</L>
<L>Merthyri, a phroffw&ycirc;di ni pheidian.</L>
</LG>
<PB N="80" REF="43">
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Fe ddoe'r Je&s;u ra&s;lon, o bl&icirc;th yr Angylion,</L>
<L>Dan ddw&ycirc;lo'r Iddewon, a'u blinnion blaid;</L>
<L>Drw&ycirc; ddioddeu cam c&icirc;edd, gan dorri ei gnawd iredd,</L>
<L>Glanh&acirc;dd ein hanwiredd yn Euraid.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Fe g&acirc;dd ei fradychu, ei watwar, a'i goblu,</L>
<L>Pan ddaeth i'n drud brynnu, heb ron&ycirc;n o fr&icirc;;</L>
<L>I'n gwneuthur ni'n barchus, o'n cyflwr gwradw&ycirc;ddus,</L>
<L>Rhown'wll&ycirc;s ofalus &ycirc;w foli.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Fe fu mewn bodlondeb i boeri yn ei w&ycirc;neb,</L>
<L>Er tegced di&s;gleirdeb, diweirdeb ei w&ecirc;dd;</L>
<L>Fe aeth mewn tylodi, yn ad&ycirc;n &ycirc;w nodi,</L>
<L>I'n codi, a'n cywaethogi, coeth agwedd.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>I farw fe fwried, er ei f&ocirc;d yn ddiniwed,</L>
<L>I'n tynnu o'n caethiwed, mewn trw&ycirc;dded fe'n tr&ocirc;dd,</L>
<L>Rhag cal&ycirc;n gwenw&ycirc;nig, y &s;arph felltigedig,</L>
<L>Drw&ycirc; drym-loes drangcedig, fe a'n cadwodd.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Gwedi 'gondemnio, dioddefodd ei chwipio,</L>
<L>A'i greulon groe&s;hoelio, a'i guro ar ei gern;</L>
<L>I achub h&icirc;l <HI>Adda</HI> odd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wrth yr h&ecirc;n draha,</L>
<L>Yn llw&ycirc;r rhag ei Lloffa i bwll uffern.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>M&acirc;b Duw a fu fodlon, &ycirc;w rw&ycirc;mo ym&ycirc;&s;c lladron,</L>
<L>I ollwng Chr&icirc;&s;tnogion, yn rhyddion o'r rhw&ycirc;d;</L>
<L>Ai werthfawr waed puredd, oddiwrth bechod ffiedd,</L>
<L>Yn gruaidd w&ycirc;n golchaidd, fe an golchw&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Yn dirion fe dorrodd, y fagl a'n daliodd,</L>
<L>Ac Angeu a gongcwerodd, fe'n carodd oen cu,</L>
<L>Gorchfygodd y wiber, ar ddraig fawr or dyfnder,</L>
<L>I'n dw&ycirc;n dan ei faner i fynu.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Cyflawnodd y gyfraith, fe an rh&ocirc;dd <HI>mewn</HI> gorchafiaith,</L>
<L>Rhown ninneu ein crediniaith yn helaith yn hwn;</L>
<L>A chanwn ddiweddnos, yn g&ycirc;d-&s;ain a'r Eos,</L>
<L>&ycirc;w'ddoli fel <HI>Enos</HI> na &s;linwn.</L>
</LG>
<PB N="81" REF="43">
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Mewn pechod er &s;yrthio, na'mdreiglwn ddim yntho,</L>
<L>Ond ciliwn oddiwrtho, i'n llw&ycirc;ddo rhag llaw;</L>
<L>Ni gawn ein pardynu gan Gri&s;t a fu i'n prynnu,</L>
<L>Pan fyddo fe ar ddeulu ar ei ddw&ycirc;law.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Am gamwedd gwnae gymod, drw&ycirc; undeb ar drindob,</L>
<L>Glanh&acirc;dd ein Cydw&ycirc;bod, r&ycirc;w ddiwrnod fe ddaw</L>
<L>Ein ceidwad a'n Harglw&ycirc;dd, &ycirc;w de&ycirc;rnas dragyw&ycirc;dd,</L>
<L>I'n hela ni a'i hylw&ycirc;dd ddeheu-law.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Mae byw&ycirc;d heb ddarfod, mae iech&ycirc;d heb nychdod,</L>
<L>Mae hawdd-f&ycirc;d heb drallod, na &s;yndod, na &s;en;</L>
<L>Mae didrangc lawen&ycirc;dd, yng-haer-&s;alem new&ycirc;dd,</L>
<L>I'n derb&ycirc;n drw&ycirc; bur-ff&ycirc;dd, heb orphen.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Un Duw, a thri pher&s;on, un r&acirc;dd, ac un roddion,</L>
<L>Fu'n caru Cri&s;tnogion, y ff&ycirc;ddlon, hoff w&ecirc;dd;</L>
<L>A'n dygco at y Seintiau, &s;&ycirc;dd uchel ei Breintrau,</L>
<L>Yngwiliau da ddoniau, di-ddiwedd.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol <HI>Crediniaeth Yng-hyr&icirc;&s;t.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>POB enaid hyderus, p&ocirc;b calon gariadus,</L>
<L>P&ocirc;b tafad madroddus, awch felus rhowch fawl;</L>
<L>I un M&acirc;b <HI>Maria,</HI> gwnaeth iawn i'r gorucha,</L>
<L>Am draha dr&wcirc;g <HI>Adda</HI>'n dragw&ycirc;ddawl.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Fe byngciodd Angylion, fawl Je&s;u'n felu&s;ion,</L>
<L>Pan aned y cyfion, mo'r ra&s;lon ei r&ycirc;w,</L>
<L>Fel dyna i ni warant, i ganu'r gogoniant,</L>
<L>Rhown foliant &ycirc;w haeddiant ef hedd&ycirc;w.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Os oes un amheuwr, na ffiedd wan ffyddiwr,</L>
<L>O Gri&s;t ein iachawdwr, a rhoddwr yr h&ecirc;dd;</L>
<L>Elan darllennan air Duw, neu wrandawan,</L>
<L>C&acirc;n dy&s;tion o'r union wirionedd.</L>
</LG>
<PB N="82" REF="44">
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Roedd geirie'r proffw&ycirc;di, ymhell c&ycirc;n ei eni,</L>
<L><HI>Yn</HI> rhoddi goleuni, &s;&ecirc;l i ni yd&ycirc;w'r &s;ail;</L>
<L>Arw&ycirc;ddion a roddw&ycirc;d, y m&ocirc;dd y prophw&ycirc;dw&ycirc;d,</L>
<L>Fe a'i ganw&ycirc;d, iawn fagw&ycirc;d yn fugail.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Mae <HI>Ioan</HI> &s;edyddiwr, yn d&ycirc;&s;t o'n Jachawdwr,</L>
<L>Mae Cri&s;t &ycirc;w'n cyfryngwr, a Barnwr y B&ycirc;d;</L>
<L>Ai f&ycirc;s fe'ddango&s;eu oen Duw &ycirc;w hwn dyweudeu,</L>
<L>I faddeu anwireddau fe'i rhoddw&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Duw T&acirc;d ei hunan, a glywed fel taran,</L>
<L>Or nefoedd yn datcan, in llw&ycirc;rlan wellheu;</L>
<L>Dyma'r M&acirc;b credir, drw&ycirc;'r hwn i'n bodlonir,</L>
<L>Gwaredir, ni oedir eneid&icirc;au,</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Er peri i ni beun&ycirc;dd, iawn gofio ein gwared&ycirc;dd,</L>
<L>Mae'n hysbus yr Arw&ycirc;dd, ei fed&ycirc;dd a fu;</L>
<L>Ar y&s;pr&ycirc;d gl&acirc;n ddonnieu, fel clomen a hedeu,</L>
<L>De&s;cynneu gorphw&ycirc;&s;eu ar gorph Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Pan oedd ein h&ecirc;n deidiau, a'u prophw&ycirc;doliaethau,</L>
<L>A'u &s;eintiau mawr freintiau, difeiau d&acirc; fu;</L>
<L>Nid llyw&ycirc;dd galluog, nid g&wcirc;r ond trugarog,</L>
<L>Nid enwog yn dw&ycirc;&s;og ond Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Gorchfygodd gythreiliaid gl&acirc;nh&acirc;dd bechaduriaid,</L>
<L>Fe ba&s;&s;iodd ddoctoried, bu euraid gar bron;</L>
<L>Jach&acirc;dd b&ocirc;b doluriau, fe w&ycirc;dde feddyliau,</L>
<L>P&ocirc;b drygau, p&ocirc;b donniau, p&ocirc;b dynnion.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Nid yd&ycirc;w plant dynion ond gwei&s;ion afradlon,</L>
<L>Gorchw&ycirc;l-w&ycirc;r anghy&s;ion, a deillion eu dull;</L>
<L>Trofaus ddr&wcirc;g genhedloedd, yn trefnu gweithredoedd,</L>
<L>Llaweroedd minteioedd mewn tyw&ycirc;ll.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Nid oedd y B&ycirc;d difri ond dyffr&ycirc;n trueni,</L>
<L>Tomenni o fudreddi yn llenwi p&ocirc;b ll&ecirc;;</L>
<L>Nes dyfod o'n Safiwr odduchod, heddychwr,</L>
<L>Etholwr a nodwr eneidie.</L>
</LG>
<PB REF="44">
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Y &s;awl &s;&ycirc;'n cyffe&s;u'n gariadus iawn gredu,</L>
<L>F&ocirc;d Je&s;u i'n gwaredu, i'n tynnu ni o'r t&acirc;n;;</L>
<L>Mae Duw i'w calonnau mewn heddwch feddyliau,</L>
<L>Anhw&ycirc;thau ynddo ynteu'n ddi-wantan.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Y ffrw&ycirc;thlon ganghenni da eu rhinwedd &ycirc;w 'rheini,</L>
<L>Plent y goleuni, blaenori yn ein plaid,</L>
<L>Aelode ei gorph gra&s;lon &ycirc;w anw&ycirc;l gyfeillion,</L>
<L>Nefolion yn ddofion, ei ddefaid.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Fe gerddodd argyhoedd h&ycirc;d w&ycirc;neb y dyfroedd,</L>
<L>Achubwr yr oe&s;oedd, yn ra&s;ol ei f&ocirc;dd,</L>
<L>A'r m&ocirc;r wrth orchym&ycirc;n pan oeddent mewn dychr&ycirc;n,</L>
<L>A'r gw&ycirc;ntoedd naws dyg&ycirc;n go&s;tegodd.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Ped faem ni o dd&ycirc;&s;c <HI>Aaron,</HI> a &s;ynw&ycirc;r h&ecirc;n <HI>Salmon,</HI></L>
<L>Ff&ycirc;dd <HI>Abram</HI> a <HI>Sim&ocirc;n,</HI> oedd ffyddlon a pher,</L>
<L>Nid po&s;&s;ibl in o&s;od drw&ycirc; ieithoedd ar draethod,</L>
<L>Mo'i fawrglod oen hynod, na'i hanner.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Fe ddygodd boen chwerw trangcedig i'n cadw,</L>
<L>Bu fodlon i farw a'i fwrw'n ddi fri,</L>
<L>I'n gwneuthur ni'n barchus o'n cyflwr gwradw&ycirc;ddus,</L>
<L>Rhown wll&ycirc;s gofalus iw foli.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Yn f&ycirc;w adgyfododd, llaw <HI>Thomas</HI> a'i teimlodd,</L>
<L>Corphorol dderchafodd yn iawn-fodd i'r N&ecirc;f,</L>
<L>Yn &s;iampal ir holl f&ycirc;d i'r farn or b&eacute;dd priddl&ycirc;d,</L>
<L>Ei g&ycirc;d or un enn&ycirc;d awn ninnef.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>C&ycirc;n &s;eilio'r B&ycirc;d yma fe roes y gorucha,</L>
<L>Y nefoedd yn drigfa, iawn goffa i ni g&ycirc;d,</L>
<L>Y Sawl a'i gwa&s;naetho, meddiannol f&ycirc;dd yno,</L>
<L>Mae Duw gwedi addo dedw&ycirc;dd-f&ycirc;d,</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Trw&ycirc; w&icirc;r Edifaru gr&ycirc;m buchedd am bechu,</L>
<L>Hyderu yng-waed Je&s;u &s;&ycirc; in barnu ni'n b&ocirc;d,</L>
<L>Pan ddelo'r d&ycirc;dd atteb, cawn bardwn gan burdeb,</L>
<L>Ffyddlondeb tiriondeb y Drindod.</L>
</LG>
<PB N="84" REF="45">
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Ni threutha tafodau, ni ddeuall pw&ycirc;ll pennau,</L>
<L>Ni w&ycirc;ddeu feddyliau gwybodau'r B&ycirc;d;</L>
<L>Faint ydoedd perffeithrw&ycirc;dd y de&ycirc;rnas dragyw&ycirc;dd,</L>
<L>Mae daf&ycirc;dd oen dedw&ycirc;dd yn dywed&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Un mil a Chwechan-mlw&ycirc;dd, a Phedwar Ugein-mlw&ycirc;dd</L>
<L>Ac un mlw&ycirc;dd, yn ebrw&ycirc;dd, mae &s;iccrw&ycirc;dd yn &s;iwr,</L>
<L>Pan wnaed y pennilliau er cofio mawr w&ycirc;rthieu,</L>
<L>Cofiadau cariadau'n gwaredwr.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Os gof&ycirc;n un pryd&ycirc;dd pw&ycirc; wnaeth y gerdd new&ycirc;dd,</L>
<L>Er b&ocirc;d yr awen&ycirc;dd iawn ddeun&ycirc;dd yn dd&wcirc;l;</L>
<L>Rhowch atteb cy&s;urus, air cyfion wir cofus,</L>
<L><HI>Hugh Morus,</HI> wiw foddus ei feddwl.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyriau o gyngor i ryngu b&ocirc;dd Duw, ar les yr enaid.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>Y Cymro di-ledieth cl&ycirc;w h&ycirc;n o athrawieth,</L>
<L>Er b&ocirc;d dy ddealltwrieth y&s;yweth yn wan,</L>
<L>D&ocirc;d glu&s;t yma i wrando, a chalon i '&s;tyrio,</L>
<L>A meddwl ei gofio fe'n gyfan.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Gw&ycirc;b&ycirc;dd h&ycirc;n hef&ycirc;d, dd&ycirc;n iachus mewn iech&ycirc;d,</L>
<L>Nad oes i ti ond enn&ycirc;d o fyw&ycirc;d i f&ycirc;w,</L>
<L>Er lleted dy dydd&ycirc;n, ni w&ycirc;ddo&s;t di ron&ycirc;n,</L>
<L>A fyddi di'n ho&ycirc;w-dd&ycirc;n ond hedd&ycirc;w.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Gw&ycirc;b&ycirc;dd heb amgen pa achos, pa ddiben,</L>
<L>I'th r&ocirc;dd ar ddaiaren, tan w&ycirc;bren heb rus;</L>
<L>I foli Duw'n ddibaid, y gorchw&ycirc;l anghenrhaid,</L>
<L>Ac achub dy enaid daionus.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Am h&ycirc;n y gl&acirc;n Gymro mae'n &s;adws Con&s;idrio</L>
<L>Dy gyflwr, a'i mendio mewn mw&ycirc;nder di-w&acirc;d,</L>
<L>Lle cw&ycirc;mpo'r pren unwaith, yn &ocirc;l y farwolaith,</L>
<L>Daw fe i'r farn eilwaith ar alwad.</L>
</LG>
<PB N="85" REF="45">
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>H&ecirc;n Adda a bechodd, gwae minne a'n gwenw&ycirc;nodd,</L>
<L>Ar felldith a danodd, hi redodd i'n rhan;</L>
<L>Am bechod mo'r rh&ycirc;-drwch, a digio Duw'r heddwch,</L>
<L>Fe golled dedw&ycirc;ddwch d&acirc; diddan.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>A'r pechod y&s;yweth a hiliodd yn heleth,</L>
<L>Ar bawb or hiliogeth, gwae ganweth a gaid,</L>
<L>A phawb yn ddi 'mgeledd i fyned yn oeredd,</L>
<L>I uffern, oer annedd i'r enaid.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>A thithe dd&ycirc;n ehud yn llw&ycirc;bre dy fyw&ycirc;d,</L>
<L>Yn pechu b&ocirc;b mun&ycirc;d o'th feb&ycirc;d i'th f&ecirc;dd;</L>
<L>Heb 'wll&ycirc;s na gallu, i ddim ond tro&s;eddu,</L>
<L>Llawn '&wcirc;ll&ycirc;s i bechu yd&ycirc;w'n buchedd.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Yng-hyflwr dy nattur di weli yma'n eglur,</L>
<L>Nad oes i ti achly&s;ur o gy&s;ur heb g&ecirc;l;</L>
<L>Ond mynd yn ddiamme beun&ycirc;dd i boene,</L>
<L>Heb obeth amode i ymadel.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Yn h&ycirc;n o drueni, (neu waeledd) di weli,</L>
<L>Roi o Dduw celi, o gwnei di ar ei &ocirc;l;</L>
<L>Ei un M&acirc;b ei hunan mewn dynol gnawd anian,</L>
<L>I'th dynnu o balf Sattan an-&s;utiol.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Pa gyfaill rhagorol a gait o dd&ycirc;n bydol,</L>
<L>A 'mroe yn gorphorol i farw er dy fw&ycirc;n;</L>
<L>Ond Cri&s;t y gwir Alpha, fe 'mr&ocirc;dd or bodlona,</L>
<L>I'th ennill di iw Noddfa yn Addfw&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Nid alle Angelion, na Saint, na thw&ycirc;&s;ogion,</L>
<L>Congewerw&ycirc;r, na dewrion, na doethion trw&ycirc; d&ecirc;g,</L>
<L>Mo'th gadw rhag nychdod y pydew di waelod,</L>
<L>Ond un M&acirc;b y Drindod tirion-d&ecirc;g.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Yn awr dewis dithe y cnawdol drachwante,</L>
<L>Ac uffern a'i phoene yn gartre r&ycirc;w dd&ycirc;dd;</L>
<L>Neu f&ycirc;w yn ddi argoedd yn w&acirc;s i Dduw'r lluoedd,</L>
<L>I ennill y nefoedd yn ufudd.</L>
</LG>
<PB N="86" REF="46">
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Di 'ddewai&s;t dy hunan, drw&ycirc; feichiau er yn fychan,</L>
<L>Ymwrthod yn faban, do druan a'r dr&wcirc;g,</L>
<L>Ac ymladd yn ddyg&ycirc;n, dan Gri&s;t yr anw&ycirc;l-dd&ycirc;n,</L>
<L>Yn erb&ycirc;n tri gel&ycirc;n taer gilwg.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Os chwant y B&ycirc;d efr&ycirc;dd, y gel&ycirc;n di gwil&ycirc;dd,</L>
<L>A gais dy droi'n gyb&ycirc;dd, a'th ddeun&ycirc;dd yn ddig,</L>
<L>Gwel <HI>Ddifes</HI> gybyddol, am garu ei dd&acirc; bydol,</L>
<L>Mewn ffwrnes Uffernol, go ffyrnig.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Or awudd i fawr-dd&acirc;, dall dd&ycirc;n a'th dw&ycirc;lla,</L>
<L>Cl&ycirc;w'n ddidw&ycirc;ll a ddyweda, a Barna ger bron,</L>
<L>Pa les i ti'n ddibaid gael'r holl-f&ycirc;d ar amnaid,</L>
<L>A cholli dy enaid da union.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Os golud y&s;celer a'th huda i goeg falchder,</L>
<L>Na ddyro mo'th hyder ar bywer y B&ycirc;d,</L>
<L>I gyweth anwadal, nid &ycirc;w fe ond rh&ycirc;w ffardial,</L>
<L>A benthig traws anial tros enn&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Dy gnawdol drachwantau &ycirc;w'r gel&ycirc;n di chwareu,</L>
<L>Fe'th ddeil ar am&s;erau mewn rhannau o'i rw&ycirc;d,</L>
<L>Fe'th gw&ycirc;mpa olynyl i bechod ebychiol,</L>
<L>Tra bythech di'n gnawdol, gwan ydw&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>A Sattan os hittia, &ycirc;w'r gel&ycirc;n mawr gwilia,</L>
<L>Ond antur fe'th demptia, fe'th hela di o'th &ocirc;l,</L>
<L>Dan o&s;od ei faglau, amcanu mae'r cenau,</L>
<L>Dy ddal yn ei rw&ycirc;dau an-waredol.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>A thithe'n rh&ycirc; egwan o+honot dy hunan,</L>
<L>Heb ymgais yn gyfan am gymorth Duw <HI>J&ocirc;n,</HI></L>
<L>Ynghyflwr dy nattur i'mdrechu ar f&acirc;th filw&ycirc;r,</L>
<L>Rhodre&s;-w&ycirc;r, neu dw&ycirc;ll-w&ycirc;r Coeg deillion.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Cais dithe gan hynn&ycirc; yn filen ryfelu,</L>
<L>Tan faner Chri&s;t Je&s;u iw gyrru nhw&ycirc; 'nol,</L>
<L>Gwi&s;c arfau cyweithas yn gampus o'th gwmpas,</L>
<L>Iw trechu fel dewr-w&acirc;s daiarol.</L>
</LG>
<PB N="87" REF="46">
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Dw&ycirc;froneg l&acirc;n berffeth, cyfiawnder &s;&ycirc;dd odieth,</L>
<L>A helm iech&ycirc;dwrieth &s;&ycirc; heleth a hardd,</L>
<L>Tarian ff&ycirc;dd dirion, h&ecirc;dd y&s;pr&ycirc;d Sancteiddlon,</L>
<L>I orchfygu'r gelynion gwael anhardd.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>A'r cyfr&ycirc;w f&acirc;th arfef tan Gri&s;t o'r uchel-nef,</L>
<L>Y gelli'n ddiame or gore ar gais,</L>
<L>Orchfygu chwant cnawdol y B&ycirc;d anw&ycirc;bodol,</L>
<L>A Sattan uffernol a'i ffwrnais.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Tafl w&ycirc;e'r a&s;p heibio, rhag idd&ycirc;n nhw&ycirc; bri&s;io,</L>
<L>Yn Seirph i wenw&ycirc;no dy einioes wrth raid,</L>
<L>A thafl bechod ymeth c&ycirc;n hilio'n rh&ycirc; heleth,</L>
<L>Yn wenw&ycirc;n ar unweth ir enaid.</L>
</LG>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Gochel ymddiried yngr&ycirc;m dy h&ocirc;ll weithred,</L>
<L>Rhag uffern i'th wared, mae it Nodded yn n&ecirc;s,</L>
<L>Nid oes dim digonol ond gwaed yr oen b&ycirc;wiol,</L>
<L>I'th dynnu or uffernol ddu ffwrnes.</L>
</LG>
<LG N="25">
<HEAD>25.</HEAD>
<L>Gwilia ryfygu rh&ycirc; daeredd hyderu,</L>
<L>Ni chei di mor Je&s;u er hynn&ycirc; yn rh&acirc;d,</L>
<L>Ei waed ni bu le&s;&s;ol i'r cynd&ycirc;n anuwiol,</L>
<L>Ond i'r edifeiriol da fwriad.</L>
</LG>
<LG N="26">
<HEAD>26.</HEAD>
<L>Er h&ycirc;n gweithred dduwiol, &s;&ycirc; w&icirc;r angenrheidiol,</L>
<L>I gario d&ycirc;n cnawdol &icirc;r dragw&ycirc;ddol n&ecirc;f,</L>
<L>A ff&ycirc;dd heb dd&acirc; weithred, &s;&ycirc;dd farw ff&ycirc;dd danbaid,</L>
<L>Fel ff&ycirc;dd y cythreilied, iaith olef.</L>
</LG>
<LG N="27">
<HEAD>27.</HEAD>
<L>D&ocirc;d fw&ycirc;d, a d&ocirc;d ddiod, lle gwelech lu&s;endod,</L>
<L>Dod ddillad a chardod-iaith hynod o'th dd&acirc;,</L>
<L>Cei h&ycirc;n yn well try&s;or pan el&ycirc;ch ar d'elor,</L>
<L>Nag aur yn dy goffor i'th goffa.</L>
</LG>
<LG N="28">
<HEAD>28.</HEAD>
<L>Ymwel ar cla clw&ycirc;fus, diddana'r galarus,</L>
<L>Na &acirc;d mo'r anghenus anghenog yn &ocirc;l,</L>
<L>Y&s;tyria wrth garchorion, c&ycirc;d frod&ycirc;r tylodion,</L>
<L>Am gladdu rhai meirwon ymorol.</L>
</LG>
<PB N="88" REF="47">
<LG N="29">
<HEAD>29.</HEAD>
<L>A gwna dy gorph hef&ycirc;d yn demel i'r y&s;pr&ycirc;d,</L>
<L>Yn Sanctaidd b&ocirc;b mun&ycirc;d, llawen-f&ycirc;d &ycirc;w'r llw&ycirc;dd,</L>
<L>Ni ddaw Chri&s;t ei hunan, a'i y&s;pr&ycirc;d Sancteidd-lan,</L>
<L>At bechod &s;&ycirc;'n aflan, Sain aflw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="30">
<HEAD>30.</HEAD>
<L>Ymolch a thafl ymaith dy gnawdol natturieth,</L>
<L>Cais ail anedigeth yn berffeth, a chred,</L>
<L>A thyr'd trw&ycirc; lawen&ycirc;dd at Gri&s;t dy ben llyw&ycirc;dd,</L>
<L>Yn ufudd dd&ycirc;n new&ycirc;dd ddiniwed.</L>
</LG>
<LG N="31">
<HEAD>31.</HEAD>
<L>Duw awdwr goleuni, a rotho gr&acirc;s i ni,</L>
<L>O bechod i ymgodi, a'n gw&acirc;g ffan&s;i ff&ocirc;l,</L>
<L>A'n dygco mewn am&s;er i de&ycirc;rnas uchelder,</L>
<L>At Gri&s;t a'i L&acirc;n nifer lu nefol.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyriau yn datcan mawr drugaredd Duw (yn ddiweddar) i'r de&ycirc;rnas bon a'i Heglw&ycirc;s, drw&ycirc; attal dr&wcirc;g fwriad y Papi&s;tiaid.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>POB Cri&s;tion cr&ycirc;f a&s;t&ycirc;d, o union feddylfr&ycirc;d,</L>
<L>S&ycirc;'n Chwen&ycirc;ch y gw&ycirc;n-f&ycirc;d a ranw&ycirc;d ar &ocirc;l,</L>
<L>Y&s;tyried yn helaeth, oreu-barch w&icirc;r obaith,</L>
<L>Rhagliniaeth dawn afiaeth Duw nefol.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Er cymaint f&ycirc;'r cyffro'r blynyddoedd aeth heibio,</L>
<L>A Bleiddied yn bloeddio, yn anhuddo yn un haid;</L>
<L>Fe ddaeth y Gorucha i gael ein bugeilia,</L>
<L>Ni fyneu mw&ycirc; ddifa mo'i ddefaid.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Er Cynnwr, er Cynnig, gwan anwir gwenw&ycirc;nig;</L>
<L>Er bwriad Diafledig, a Rhyf&ycirc;g y rhain,</L>
<L>Daeth Duw p&ocirc;b diddanwch i'n gwared ni o dri&s;twch,</L>
<L>Rh&ocirc;dd degwch, hyfr&ycirc;dwch i Frydain.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Er geni plant weithiau heb wew&ycirc;r iw Mammau;</L>
<L>Er Peder a'i ddelwau, Addolw&ycirc;r mor h&ecirc;n;</L>
<L>Yn i&acirc;ch i Blant Babel, ni ganwn gerdd ddiogel</L>
<L>Yn uchel o ffarwel iw Offeren.</L>
</LG>
<PB N="89" REF="47">
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Daeth d&ycirc;dd yr ymweliad, ar y <HI>Babiloniaid,</HI></L>
<L>Y Buttain ymddifad, ond trw&ycirc;ad &ycirc;w'r tro</L>
<L>B&ycirc;dd llawen iawn trigias, gorfoledd ac urddas,</L>
<L>P&ocirc;b Te&ycirc;rnas o'i chwmpas ei chw&ycirc;mpio.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Y faeden a feddwodd b&ocirc;b rhai o'r Cenhedloedd,</L>
<L>Ar Gw&icirc;n a gymy&s;godd, hi a'i gyrodd i Gant;</L>
<L>Addfedodd ei Dyddiau, a galw&ycirc;d hi i'r goleu,</L>
<L>A'i beiau, hi a'u lladdeu'n eu Llw&ycirc;ddiant.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Dowch allan yn bry&s;&s;&ycirc;r, m&ecirc;dd Cr&icirc;&s;t wrth ei Frod&ycirc;r,</L>
<L>O <HI>Babilon</HI> fudur, hi a drew&ycirc;r yn drwm:</L>
<L>B&ycirc;dd d&ycirc;dd gw&ycirc;nf&ycirc;dedig, er maint &ycirc;w ei dirm&ycirc;g</L>
<L>Pw&ycirc; 'gw&ycirc;na ond ychydig iw Chodwm.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>I ti Dduw Gorucha, 'bo'r moliant pereiddia,</L>
<L>Am farnu'r hon ymma, d&acirc; fw&ycirc;na &ycirc;w dy f&ocirc;dd;</L>
<L>A chofio'r gwaed gwirion, a Y&s;&s;odd hi o'th wei&s;ion,</L>
<L>Ath Seintiau o'r eigion a rw&ycirc;godd.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L><HI>D&acirc; a gw&ycirc;ddom Duw gweddedd,</HI> mai <HI>llawn w&ycirc;t o Am&ycirc;nedd</HI></L>
<L>I g&ycirc;d yn Drugaredd, dro hafedd dr&acirc; b&ecirc;r;</L>
<L>Gan faint o goleddieth a wneutho&s;t di'n odieth</L>
<L>Achubieth olygieth i Loegr.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Di a'n dygai&s;t ni'n dif&acirc;, fel <HI>I&s;aic</HI> ir lladdfa,</L>
<L>I Fyn&ycirc;dd <HI>Moria,</HI> do doetha oedd dy daith;</L>
<L>Ac yno wrth ein harbed, Egorai&s;t ein llyged</L>
<L>I weled dy haeled di eilwaith.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Gwnai <HI>Hamon</HI> g&ycirc;nt grocpren, oedd gyfuwch a'r nenbren,</L>
<L>Dd&ecirc;g Cyfudd a deugien mewn dig meddant h&wcirc;,</L>
<L>Ond c&ycirc;n c&acirc;el ei Amc&acirc;n ar <HI>Fordecai</HI> fw&ycirc;nlan</L>
<L>Marchogodd ei hunnan ar hwnnw.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Roedd d&ycirc;dd gwedi nodi, i l&acirc;dd ac i lo&s;gi,</L>
<L>Yr Juddewon heb oedi, gw&icirc;r bro&s;i ger bron;</L>
<L>Ond tr&ocirc;d eu Caeth ddyddiau'n llawenudd or goreu</L>
<L>A rhw&ycirc;geu Galonau eu Gelynnion.</L>
</LG>
<PB N="90" REF="48">
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Rh&ycirc; h&icirc;r oedd mynegu mor ra&s;&s;ol f&ycirc;'r Je&s;&s;u</L>
<L>Ymh&ocirc;b oes yn gwaredu, gw&icirc;r Awdwr y gr&acirc;s,</L>
<L>B&ycirc;th Iddo bo mawrglod, p&ocirc;b calon a Thafod;</L>
<L>F&ecirc; a nadodd y Dyrnod i'r De&ycirc;rnas.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Pan oeddem gyfynga, mewn blinder a gwa&s;gfa,</L>
<L>Heb obaith am noddfa, mewn dalfa Gw&ycirc;r d&icirc;g;</L>
<L>Danfonodd Duw'r Nefoedd rai i'n hachub dros foroedd,</L>
<L>Ar gyhoedd, ond ydoedd nodedig.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Mawrygwn Genadon, 'mae Duw gwedi danfon,</L>
<L>I achub ei ddynnion yn gryfion dan Gri&s;t,</L>
<L>I ymddiff&ycirc;n'r y&s;cryth&ycirc;r, a phawb o'i Dil&ycirc;n-w&ycirc;a;</L>
<L>A helpu rhoi puppur i'r Papi&s;t.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>D&ocirc;d Arglw&ycirc;dd Gorucha hir Einioes or hw&ycirc;a,</L>
<L>Anrhydedd Cadarna, a llw&ycirc;dda er ein ll&ecirc;s,</L>
<L><HI>Wiliam</HI> &s;&ycirc;dd heddi mewn rh&acirc;d a mawrhydi;</L>
<L>Lle b&ycirc; <HI>Mari</HI> fron heini Frenhines.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Gwna ei ddeilied yn ffyddlon, a Thrw&ycirc; dy Athrawon,</L>
<L>I 'yfforddi dy ddynion yn hyfion mewn h&ecirc;dd</L>
<L>Er dy&s;gu'r Gwrthnebus, er Cl&ocirc;d ir daionus,</L>
<L>Fel y 'llanwer yr Yn&ycirc;s o rinwedd.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Da 'gallwn ryfeddu, dewi&s;&s;ol D&acirc;d Je&s;&s;u,</L>
<L>Dy fod yn ein c&acirc;ru, rhyglyddu, rhown gl&ocirc;d;</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">n anfon i'n coledd, a gwiwlan ymgeledd,</L>
<L>Ac amled &ycirc;w'n buchedd ni o bechod.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Ni a ddylem gan hynn&ycirc; ar Liniau 'th foliannu,</L>
<L>A chynar ddychrynu, ymdanu am ein dull,</L>
<L>Er maint ein hanwiredd gael cymaint Trugaredd,</L>
<L>Wrth ddialedd rh&ycirc; oeredd rhai Eraill.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Edr&ycirc;chodd Duw Cyfion ar Gy&s;t&ycirc;dd y <HI>Werddon,</HI></L>
<L>Ceryddodd ei Gelynnion, w&ycirc;r beilchion y B&ycirc;d;</L>
<L>D&ocirc;d ffrw&ycirc;n yn eu gweflau, D&wcirc;g p&ocirc;b peth ir goreu</L>
<L>Dydi bieu Cleddeu'r Celfydd&ycirc;d.</L>
</LG>
<PB N="91" REF="48">
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Diwalla dy winllan, yn <HI>Lloeger</HI> fall egwan,</L>
<L>Gwna ei Magw&ycirc;r hi'n gyfan, mewn hoiwl&acirc;n h&ecirc;dd</L>
<L>T&ycirc;n ymeth ddr&wcirc;g Ly&s;&s;iau, d&ocirc;d wl&icirc;th o'r Cymhylau,</L>
<L>Cei ditheu'r Gw&icirc;n goreu, Dduw gwaredd.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Yr &ycirc;'m ni'n Cyfaddeu ar dwfr ar ein gruddiau,</L>
<L>Na chafodd un fangreu neu Barthau'n y B&ycirc;d</L>
<L>Dros gyh&ycirc;d o Am&s;er, ei harbed yn hirb&ecirc;r,</L>
<L>A <HI>Lloeger</HI> na Sonier er's En&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Duw gwna di'n Bucheddau, 'n Attebol yn ddiau,</L>
<L>Ir h&ocirc;ll Gynorthw&ycirc;au, ar llw&ycirc;ddau mor llawn;</L>
<L>Rhag myned i'n pw&ycirc;&s;o mewn Clorian ni ffafrio,</L>
<L>I ni brifio'n rh&ycirc;w o&s;go'n rh&ycirc; Y&s;gafn.</L>
</LG>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Gweddiwn ar gyhoedd, at D&acirc;d yr Y&s;prydoedd</L>
<L>S&ycirc;'n rheoli Brenhinoedd, ac oe&s;oedd heb g&ecirc;l</L>
<L>Ar gadw ac ymddiff&ycirc;n pen Brydain, a'r gwerin</L>
<L>Na bytho ini oraf&ycirc;n o Ryfel.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Cy&s;tudd y B&ycirc;d dan bw&ycirc;s Rhyfel.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1</HEAD>
<L>DUW mawr er dymuno d&ocirc;d gennad i gw&ycirc;no,</L>
<L>Mae Trwm &ycirc;w dy ddw&ycirc;lo a'r ddial y B&ycirc;d:</L>
<L>Drw&ycirc; Gr&ecirc;d nid oes un-man yn ddiangol yr Awran,</L>
<L>Nad yd&ycirc;nt yn gyfan mewn gofid.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Brydain Rwi'n brudio &s;&ycirc;dd oreu ei &s;w&ycirc;dd etto</L>
<L>Gan wared oddiyno ymlowio a'r y Lann,</L>
<L>Er hynn&ycirc; mae Pleidio yn blaen yn ein blino,</L>
<L>Drw&ycirc; reibio a rorrio am yr Arian.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Mae Calon p&ocirc;b m&icirc;lwr yn llaw ei Greawdwr;</L>
<L>Y gynnen a'r gynnwr drw&ycirc; Gennad ein Duw,</L>
<L>A ddaeth am ein pennau i gosbi'n pechodau,</L>
<L>A'r cleddeu i'n rhoi'n foreuf i farw.</L>
</LG>
<PB N="92" REF="49">
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Gillwng d&ycirc;n hafedd, di-fe&s;ur ei fa&s;wedd,</L>
<L>A'r f&ycirc;r b&ocirc;b oferedd, draws gamwedd dros g&ocirc;f;</L>
<L>P&ocirc;b diried adroddion, ac ofer air gwirion,</L>
<L>Yr union Dduw Cyfion &s;&ycirc;'n Cofiof.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Er llw&ycirc;tho ar ein Cefne drw&ycirc;'n buchedd bechode</L>
<L>A'u Cario nhw&ycirc;'n feichie o'n dechre i'r d&ycirc;dd</L>
<L>Diweddaf o'n byw&ycirc;d, ni chofiwn fawr enn&ycirc;d,</L>
<L>Mo weithredoedd gwaedlud ein gwled&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Duw Frenin Brenhinoedd, a llyw&ycirc;dd p&ocirc;b Iluoedd;</L>
<L>Madde di i'r miloedd, Pen m&icirc;lwr y B&ycirc;d:</L>
<L>A gweinia dy gledde &s;&ycirc;'n Co&s;pi'n pechode,</L>
<L>A'th foli a wnawn ninne yn iawn enn&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Go&s;tega'r Cythreulig, dilediaeth diawledig;</L>
<L>A'r Ceccrus dd&ycirc;n fyrnig y&s;tyfnig iw dr&icirc;n;</L>
<L>Y Duw bendigedig, er mw&ycirc;n dy F&acirc;b unig,</L>
<L>B&ycirc;dd ddiddig dd&acirc; feddig i'r fyddin.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Ymddiddan rhwng</HI> Trugaredd <HI>a</HI> Chyfiawnder.</HEAD>
<SP>
<SPEAKER>Trugaredd.</SPEAKER>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>MAE ymma bechadur, wrth borth ei Bennadur,</L>
<L>Mewn llafur a dolur a dialedd;</L>
<L>Wrth dy borth nefol, yn cnoccio'n ddifrifol,</L>
<L>Duw am dy dragw&ycirc;ddol Drugaredd.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cyfiawnder.</SPEAKER>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>I mae Duw cyfion, am bechod yn ddigllon,</L>
<L>S&ycirc;dd yn gweled dy foddion, a'th arfer;</L>
<L>Nid w&ycirc;t un a&wcirc;r &s;egur, ond dil&ycirc;n dy nattur,</L>
<L>'Rw&ycirc;'n barod i wneuthur Cyfiawnder.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Trugaredd.</SPEAKER>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Duw ein h&ecirc;n Dadau, na chosba mo'n beiau,</L>
<L>A'th farnedigathau creulonedd;</L>
<L>Mae'r enaid yn cei&s;io, par gael 'mae yn curo,</L>
<L>Duw egor d&ocirc;d iddo Drugaredd.</L>
</LG>
</SP>
<PB N="93" REF="49">
<SP>
<SPEAKER>Cyfiawnder.</SPEAKER>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Nid w&ycirc;t ti lefa&s;&s;us, bechadur tw&ycirc;llodrus,</L>
<L>I f&ocirc;d mo'r rhyfygus, heb e&s;gus b&ecirc;r;</L>
<L>Cilia, &s;a i wared, cei fynd wrth dy weithred,</L>
<L>Trw&ycirc; union farn galed Gyfiawnder.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Trugaredd.</SPEAKER>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>O f' Arglw&ycirc;dd na feddwl, fynghosbi mo'r gwbwl,</L>
<L>A minne mewn trwbwl tra-blin heb w&ecirc;dd;</L>
<L>Nid oes un d&ycirc;n diddrwg, na theilwng i'th olwg,</L>
<L>Attolwg d&ocirc;d amlwg Drugaredd.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cyfiawnder.</SPEAKER>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Gw&eacute;l or dechreuad <HI>Adda</HI> dy h&ecirc;n-d&acirc;d,</L>
<L>Cw&ycirc;mpiad i fagad o henafied nifer;</L>
<L>A'u rhiw a'u rhieni, trw&ycirc; hir gyfeiliorni,</L>
<L>Mi a wneuth&ycirc;m a rheini Gyfiawnder.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Trugaredd.</SPEAKER>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>O f' Arglw&ycirc;dd Daionus, cyfiawn mw&ycirc;n cofus,</L>
<L>Mae'r drydedd o Gene&s;is ddiwallus w&ecirc;dd,</L>
<L>Lle i gwnaetho&s;t di fw&ycirc;nion, ac aml addewidion,</L>
<L>Am dyner fw&ycirc;n dirion Drugaredd.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cyfiawnder.</SPEAKER>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Cenf&ycirc;dd yn y cynf&ycirc;d, pan foddodd yr h&ocirc;ll f&ycirc;d,</L>
<L>Am eu beie a'u byw&ycirc;d y&s;geler;</L>
<L>Am bechod rhoes ddi&s;tr&ycirc;w, a dialedd d&wcirc;r diluw,</L>
<L>Er cofio'r cu un Duw Cyfiawnder.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Trugaredd.</SPEAKER>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>O f' Arglw&ycirc;dd llawn gallu, gwir yd&ycirc;w hynnu,</L>
<L>Nid cymw&ycirc;s &ycirc;w gwadu'r gwirionedd;</L>
<L>Ac etto gwaredu hen <HI>Noa</HI> a'i h&ocirc;ll deulu,</L>
<L>A hynn&ycirc; trw&ycirc; garu Trugaredd.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cyfiawnder.</SPEAKER>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Mi a ymwelais yn danbaid, a beiau'r <HI>Sodomiaid,</HI></L>
<L>Oedd fawr bechaduriaid b&ocirc;b am&s;er;</L>
<L>A dialedd echry&s;lon, a th&acirc;n ac a brum&s;ton,</L>
<L>A hynn&ycirc; trw&ycirc; union Gyfiawnder.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Trugaredd.</SPEAKER>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>O f' Arglw&ycirc;dd gogoned, aeth <HI>Lot</HI> a'i ddw&ycirc; ferched,</L>
<L>O bl&icirc;th pechaduried rhag dialedd;</L>
<L>I&ocirc;r di a gedwai&s;t y rhain lle danfonai&s;t,</L>
<L>Ac udd&ycirc;n dra&wcirc; gyrrai&s;t Drugaredd.</L>
</LG>
</SP>
<PB N="94" REF="50">
<SP>
<SPEAKER>Cyfiawnder.</SPEAKER>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>D&ocirc;s edr&ycirc;ch a darllen os medri Lythyren,</L>
<L>Yn llyfre yr h&ecirc;n Foe&s;en iawn fe&s;ur b&ecirc;r;</L>
<L>Lle boddodd llu <HI>Pharo,</HI> i mae'r M&ocirc;r-coch yn ty&s;tio,</L>
<L>Lle gwneuth&ycirc;t ti yno gyfiawnder.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Trugaredd.</SPEAKER>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L><HI>Mae hynn&ycirc; 'n w&icirc;r Arglw&ycirc;dd, hw&ycirc; 'ddylen gael tramgw&ycirc;dd.</HI></L>
<L>Eu calon galedrw&ycirc;dd oedd ffiedd;</L>
<L>Di a ymwelai&s;t yn ra&s;ol a Moe&s;en a'i bobol,</L>
<L>A'th nerthol dragw&ycirc;ddol drigaredd.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cyfiawnder.</SPEAKER>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Darllen r&ycirc;w Lithoedd yn llyfre 'r Brenhinoedd,</L>
<L>Nid a mo'm gweithredoedd i 'n ofer;</L>
<L><HI>Ahab</HI> am bechu, a <HI>Saul</HI> gwedi hynn&ycirc;</L>
<L>Lle 'darfu i mi rannu Cyfiawnder.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Trugaredd.</SPEAKER>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>O f' Arglw&ycirc;dd trugarog, a'th iawn wrthiau nerthog,</L>
<L>Oedd rowiog war enwog wirionedd;</L>
<L>Am bechod mo'r warthr&ycirc;dd, a wnaeth Brenin <HI>Daf&ycirc;dd,</HI></L>
<L>Fe a gafodd trw&ycirc; ger&ycirc;dd Drigaredd.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cyfiawnder.</SPEAKER>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L><HI>Caer&s;elem</HI> fan c&ycirc;nnes, oedd Ddinas a hoffes,</L>
<L>Ac iddi pan &s;&ycirc;rthies mewn digter;</L>
<L>Ni adewais i heb gosbi faen ar faen ynthi,</L>
<L>Ond gwneis yno ddifri Gyfiawnder.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Trugaredd.</SPEAKER>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>O f' Arglw&ycirc;dd uchel-gl&ocirc;d, os darfu it fy ngwrthod,</L>
<L>A fflant dy gyfammod o wiw n&ocirc;d w&ecirc;dd;</L>
<L>Rhoi&s;t aml addewidion i'th etholedigion,</L>
<L>Am dirion dra-gwirion Drigaredd.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cyfiawnder.</SPEAKER>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Chwilia di yn g&ycirc;nnil, dd&acirc; addu&s;g ddi eiddil,</L>
<L>Mae yn ddiau yr Efeng&ycirc;l lle eu gweler;</L>
<L>Am aflan gorph <HI>Herod,</HI> a <HI>Suddas</HI> I&s;cariot,</L>
<L>Lle a gwneuth&ycirc;m i am bechod Gyfiawnder,</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Trugaredd.</SPEAKER>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>A'i ddirfawr Ing creulon, a'i bigog ddrain goron,</L>
<L>A'i chw&ycirc;s a'i archollion geirwon i gwedd;</L>
<L>Er mw&ycirc;n ei farwolaeth, a'i h&ocirc;ll haeddedigaeth,</L>
<L>Duw hylw&ycirc;dd dy helaeth Drigaredd.</L>
</LG>
</SP>
<PB N="95" REF="50">
<SP>
<SPEAKER>Cyfiawnder.</SPEAKER>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Y&s;tyria na pherchais, mo'm hunig F&acirc;b Llednais,</L>
<L>Pan ddirfawr Dywelltais fy nigter;</L>
<L>Ond diodde poen ff&ycirc;ring, a chwerwedd, a dirm&ycirc;g,</L>
<L>Trw&ycirc; union farnedig Gyfiawnder.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Trugaredd.</SPEAKER>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Duw fy achubwr 'aeth rhyngo i'n ddadleuwr,</L>
<L>Fel dyna fy ngh&ycirc;flwr o'i fawredd;</L>
<L>Er Moliant iw enw, a dd&ycirc;godd boen chwerw,</L>
<L>Moes gael er mw&ycirc;n hwnnw Drigaredd.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cyfiawnder.</SPEAKER>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Dywaid i mi bechadur, di 'gollog da ei gy&s;&s;ur,</L>
<L>Pan ydw&ycirc;t m&ocirc;r bryff&ycirc;r mewn hyder;</L>
<L>Pa b&ecirc;th iw roi troffod, &s;&ycirc;dd gennid m&ocirc;r barod,</L>
<L>Pan ydw&ycirc;d ti yn gwrthod Cyfiawnder.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Trugaredd.</SPEAKER>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Cur Cri&s;t a'i ddioddfaint, a'i unig F&acirc;b rhoddaint,</L>
<L>A olchodd fy mhall haint, a'm ll&ecirc;&s;gedd;</L>
<L>A minne &s;&ycirc;'n credu, trw&ycirc; ff&ycirc;dd yngwaed Je&s;u,</L>
<L>Na fedri di ballu Trigaredd.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cyfiawnder.</SPEAKER>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Os w&ycirc;d o'r ff&ycirc;dd honno, i'th galon yn gwreiddic,</L>
<L>Ac ynod di yn tario b&ocirc;b am&s;er;</L>
<L>Trigaredd os ceifi, fel <HI>Abraham</HI> gelli,</L>
<L>Gael cyfri hon i ti yn Gyfiawnder.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Trugaredd.</SPEAKER>
<LG N="25">
<HEAD>25.</HEAD>
<L>Er gwaed yr oen gwirion, a &s;yrthiodd oi galon,</L>
<L>Nag edr&ycirc;ch ar foddion fy muchedd;</L>
<L>Ond edr&ycirc;ch fawr allu, dy Ing o F&acirc;b Je&s;u,</L>
<L>Ar bren a fu yn pr&ycirc;nu Trigaredd.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cyfiander.</SPEAKER>
<LG N="26">
<HEAD>26.</HEAD>
<L>Pinia di o'th gwmpas, dy l&acirc;n wi&s;g-briodas,</L>
<L>Ac arfau y Me&s;&s;ias iawn addas Dduw n&ecirc;r;</L>
<L>Cei haeddiant a rhw&ycirc;deb, ar p&ycirc;rth yn agored,</L>
<L>A gwir&ycirc;deb c&ocirc;f undeb Cyfiawnder.</L>
</LG>
</SP>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="96" REF="51">
<HEAD>Carol o Anrhydedd i Dduw, ac iw w&icirc;r Eglw&ycirc;s.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>POB Cri&s;tion pureiddlan ymge&s;clwch i'r unfan,</L>
<L>I'r Eglw&ycirc;s rywioglan yn gyfan dan g&ocirc;,</L>
<L>Rhown weddi yn hyderus ar w&igrave;r dduw cariadus,</L>
<L>A chanwn yn felus fawl iddo.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Mae pawb yn Rhw&ycirc;medig i foli ei w&icirc;r feddig,</L>
<L>Mewn m&ocirc;dd go&s;tyngedig, heb ddiffig oedd dd&acirc;;</L>
<L>Trw&ycirc; ddeall h&ycirc;n hef&ycirc;d, nad oes un Duw a wer&ycirc;d,</L>
<L>Ond hwn &s;&ycirc;dd b&oacute;b enn&ycirc;d yn benna.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Er colli ein hymgeledd, a'n b&ocirc;d heb Amynedd,</L>
<L>Yn ofni ymrafu&s;edd yn bruddedd i'n bron;</L>
<L>Fe a'n ceidw heb ammeu, Rhag-llaw fel or dechreu,</L>
<L>Oddiwrth 'w&ycirc;ll&ycirc;s caloneu'n gelynnion.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Os credwn ni o ddifri, mai unig F&acirc;b <HI>Mari,</HI></L>
<L>A ddyleu ei addoli, a'i foli yn ddi-feth;</L>
<L>Ni ddaw i ni drwbwl, na rhw&ycirc;&s;t&ycirc;r i'n meddwl,</L>
<L>Os rhown arno 'n gwbwl yn gobeth.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Nid eill <HI>Pharo</HI> na'i 'ffeiried, wneud b&ycirc;th i ni niwed,</L>
<L>Y Twrck, na'r rhufeinied er glo&ycirc;wed eu glain;</L>
<L>Pan &s;o fw&ycirc;a 'n tri&s;twch, daw Duw a diddanwch,</L>
<L>A hef&ycirc;d hyfrydwch i frydain.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Mae'r Eglw&ycirc;s yn barod, o &s;yweth mewn &s;ynndod,</L>
<L>Na ollwng ar wrthod dy briod l&acirc;n b&ucirc;r;</L>
<L>Tro atti hi etto, na ad moni yn ango,</L>
<L>D&ocirc;d iddi a ni yn cei&s;io beth cy&s;ur.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Y lleill nid &ycirc;nt buredd, ond fal Ordderch-wragedd,</L>
<L>Yn rhuo eu ffoledd, rh&ycirc;w oferedd heb r&acirc;d;</L>
<L>Mae'n gobeth heb ffaelu, f&ycirc;th fe f&ycirc;dd fellu,</L>
<L>A caffon gan Je&s;u gynhw&ycirc;&s;iad.</L>
</LG>
<PB N="97" REF="51">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Ni &acirc;d y Duw cyfion, iw etholedigion,</L>
<L>F&ycirc;th w&ycirc;ro o'r ffordd union, tra b&ocirc;n yn y B&ycirc;d;</L>
<L>Ond ydem ni ddedw&ycirc;dd, f&ocirc;d cariad yr Arglw&ycirc;dd,</L>
<L>I'n nadu ni'n wradw&ycirc;dd i'r ynf&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Er b&ocirc;d ynom bechod, o &s;yweth ddau gormod,</L>
<L>I'r &ycirc;'m ni'n llaw'r Drindod, yn barod b&ocirc;b tr&ocirc;,</L>
<L>Fel clai a fae'n ebrw&ycirc;dd, yn nw&ycirc;law'r crochan&ycirc;dd,</L>
<L>Efe 'eill mewn un-d&ycirc;dd yn mendio.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Bendithied Duw etto, &s;&ycirc; dano fe'n rhiwlio,</L>
<L>O h&ycirc;d oni ddelo i huno mewn h&ecirc;dd;</L>
<L>A gwneud ei gyfrifon, fel &s;tiwart pur ffyddlon,</L>
<L>Duw d&ocirc;d iddo'n goron drugaredd.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Mil chwechant n&ocirc;d gwiwlan, &s;&ycirc; iw rhoddi yn'r unfan,</L>
<L>Saith mlw&ycirc;dd, a dau ddeugain yn gyfan dan g&ocirc;;</L>
<L>Oedd oed y M&aacute;b haeledd, a'n deil h&ycirc;d y diwedd,</L>
<L>Er b&ocirc;d ein lle'n &s;erthedd, rhag &s;yrtho.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Os gof&ycirc;n cymdeithion pw&ycirc; wnaeth y penhillion,</L>
<L>Rhowch idd&ycirc;n attebion d&acirc; foddion di-f&ecirc;th;</L>
<L>Un fychan &s;&ycirc; beun&ycirc;dd, yn de&ycirc;&s;&ycirc;f gan'r Arglw&ycirc;dd,</L>
<L>Gael marw yn y wir-ff&ycirc;dd yn Berffeth.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyriau yn dangos mae ei&s;ieu Cariad yw'r achos o h&ocirc;ll ddialeddau'r B&ycirc;d.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Yn laith Morganog.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>O Arglw&ycirc;dd dduw cy&s;ion, trugarog a gra&s;lon,</L>
<L>Cl&ycirc;w f' achw&ycirc;n hiraethlon, trwm eirad;</L>
<L>Yn uchel fy llefau, b&ocirc;b n&ocirc;s a phob boreu;</L>
<L>Mo'r do&s;t w&ycirc;'n gweld ei&s;eu gwir gariad.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Iw le fe ddaeth balchedd, a rhyf&ycirc;g a thraw&s;edd,</L>
<L>A ph&ocirc;b rh&ycirc;w anwiredd brwnt anllad;</L>
<L>I beri i'n dramgw&ycirc;ddo, a myned ar ddidro,</L>
<L>Mae'n ambell &s;&ycirc;'n rhodio mewn cariad.</L>
</LG>
<PB N="98" REF="52">
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Mae rhai y d&ycirc;dd hedd&ycirc;, ac arian u'm dawl&ycirc;,</L>
<L>A rhain gwedi ca&s;glu drw&ycirc;'r holl wlad;</L>
<L>Etto yn llawn aw&ycirc;dd, i gyn&ycirc;ll mw&ycirc; beun&ycirc;dd,</L>
<L>A yd&ycirc;w h&ycirc;n arw&ycirc;dd gwir gariad.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>A bagad a'u talfe, yn fyn&ycirc;ch'ar brydie,</L>
<L>Mewn diffig o ei&s;e cael cenad;</L>
<L>I f&ycirc;w ar y rhoddion, yn rh&ycirc;dd adderb&ycirc;n&s;on,</L>
<L>O ddw&ycirc;lo y Duw gra&s;lon trw&ycirc; gariad.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Mae rhai yn hyderu, y peru'r B&ycirc;d fellu,</L>
<L>Ar w&ycirc; yn dybygu wrth eu'mddygiad;</L>
<L>Mewn balchedd ymhw&ycirc;tho, fel rhai gwedi dottio,</L>
<L>Er h&ycirc;n yn proffe&s;io gwir gariad.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Rhai gwchion yn tybied, o'u pr&ycirc;d gan eu tecced,</L>
<L>Rhai eraill m&ocirc;r brafied mewn trw&s;iad;</L>
<L>Yn myned mor &s;rolug, maen ddigon go debig,</L>
<L>F&ocirc;d arnom ni ddiffig gwir gariad.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Rhai 'honom mor goeged, an meddwl c&ycirc;n uched,</L>
<L>An geire c&ycirc;n ddoethed yn &s;iarad,</L>
<L>Os gwelwn dd&ycirc;n &s;impil, at hwn trown ein gwegil,</L>
<L>Maen rh&ycirc;hw&ycirc;r i'n ymbil am gariad.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Ac fellu mynd rhagon, mewn uchder yn greulon,</L>
<L>Yn deb&ycirc;g i Sam&s;on mewn codiad;</L>
<L>Rhai'u tri&s;to'n eu cry&s;der, rhai tegwch, rhai doethder,</L>
<L>H&ecirc;b ron&ycirc;n o fatter am gariad.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Rhai cewch yn eu &s;wydde heb nabod mo'u dechre,</L>
<L>Na meddwl ond weithe, y cawn ddwad,</L>
<L>I gy&s;ri mewn &s;yndod pan fon ni'n amharod,</L>
<L>Oddif&ycirc;g cydnabod gwir gariad.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Rhodiwch trw&ycirc;'r dalaith cewch fflattring a gweniaeth,</L>
<L>Ym hob rh&ycirc;w dafodiaith gan fagad;</L>
<L>Mewn golwg yn i&s;al mo'r degced eu chwedel;</L>
<L>Heb ron&ycirc;n o afel mewn cariad.</L>
</LG>
<PB N="99" REF="52">
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Os marciwn y geire, &s;&ycirc;'n dyfod o'n gene,</L>
<L>Mae rhain yn rhoi gole ddango&s;iad,</L>
<L>Fod ynom ddrwg dybie, a chaled feddylie,</L>
<L>A h&ycirc;n o lw&ycirc;r ei&s;ie gwir gariad.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Mi alla fyneg&ycirc;, yn eglur f&ocirc;d hynn&ycirc;,</L>
<L>Or gwreiddin yn tyfu er dechreuad,</L>
<L>I'n dil&ycirc;n ni beun&ycirc;dd, bob un fel ei gil&ycirc;dd,</L>
<L>Tra f&ocirc;n ni'n anufudd i gariad,</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Fe rows yn Duw gra&s;ol, gynnygion rhagorol,</L>
<L>I fagad o bobol mewn bwriad;</L>
<L>I'n tyn&ycirc; ni atto o'n dry&s;wch a'n didro,</L>
<L>An dy&s;gu i rodio mewn cariad.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Er maint ei gynygion, hwnt heiho ni tawl&s;on,</L>
<L>M&ecirc;wn llw&ycirc;bre dilyn&s;on yn hen-dad;</L>
<L>Yn ail <HI>Herod</HI> greulon, ne'r M&acirc;b oedd afradlon,</L>
<L>Ac fellu gwrthod&s;on w&icirc;r gariad.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Mi wn fe ddaw diwedd, ar ryfig a balchedd,</L>
<L>A ph&ocirc;b rh&ycirc;w oferedd ddymuniad,</L>
<L>Ond Cri&s;t ein anwul&ycirc;d '&s;aif b&ycirc;th heb gyfnewid,</L>
<L>pwrca&s;odd ein rhydd-did trw&ycirc; gariad.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Gochelwn ni dry&s;to, i'r B&ycirc;d rhag ein tw&ycirc;llo,</L>
<L>Ymrown i roi heibio ddrwg fwriad;</L>
<L>Ymrown dan faner, gw&ycirc;ch Frenin uchelder,</L>
<L>Cawn dderb&ycirc;n mewn power wir gariad.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Tra fai i ni'n cynig, mor dirrion, mor ddiddig,</L>
<L>Na fyddwn f&ycirc;th &s;tyfnig i'n gwir-dad;</L>
<L>Down atto fe yn gymw&ycirc;s, cawn gwmpni y but Eglw&ycirc;s,</L>
<L>B&ycirc;th bythoedd i orffw&ycirc;s mewn cariad.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Oes gof&ycirc;n rhai'n un man, pw&ycirc; ddodw&ycirc;s h&ycirc;n allan,</L>
<L>Rh&ycirc;w dd&ycirc;n &s;&ycirc;dd a'i gw&ycirc;nfan yn eirad;</L>
<L>Mewn rhan gwedi blino, yn dyfal ochneido,</L>
<L>Weld pawb yn dibr&s;iio gwir gariad.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="100" REF="53">
<HEAD>Carol ar Anedigaeth Je&s;u. Iw ganu dan bared.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>C&ycirc;d gofiwn a mawr-glod, f&ycirc;th y rhyfeddod,</L>
<L>Fod Je&s;u ar f&ycirc;d i&s;od, tro hynod iw hwn;</L>
<L>Datcanwn ei fawredd, wr enwog a'i rinwedd,</L>
<L>Mor rhyfedd mewn agwedd mynegwn.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Pan anw&ycirc;d ein lly w&ycirc;dd, gwiw radau gwared&ycirc;dd,</L>
<L>Yn <HI>Bethlem</HI> dre <HI>Ddaf&ycirc;dd</HI> mor ddifalch y m&ocirc;dd;</L>
<L>Yn Ebrw&ycirc;dd rh&ycirc;w &s;eren dros diroedd y dw&ycirc;ren.</L>
<L>O'r w&ycirc;bren go lawen goleuodd.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Cyfeirie i'r lle hynod, r&ycirc;w bobol heb w&ycirc;bod,</L>
<L>Y &s;eren wrth ganfod, w&ycirc;ch barod uwch ben;</L>
<L>Ag yno'n lleteua, un M&acirc;b y gorucha,</L>
<L>Mewn pre&s;eb or gwaela fe'i gwelen.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Gan gael y M&acirc;b nefol, o'i gariad rhagorol,</L>
<L>Yn b&ocirc;d fel d&ycirc;n b&ycirc;dol mor firiol, y Sant;</L>
<L>C&ycirc;d-rodden yn ddi&s;lin, w&ycirc;r breiniol iw Brenin,</L>
<L>Dro dichlin ar ddeulin addoliant.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Pan glywed new&ycirc;ddion ynghylch y M&acirc;b rhadlon,</L>
<L>Un <HI>Herod</HI> anhirion oedd greulon ei gri;</L>
<L>Anfonodd iw erlid, Iddewon yn ddiw&ycirc;d,</L>
<L>Os medrid nas gellid i golli.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Yr Arglw&ycirc;dd pan wele mor ddwl eu meddylie,</L>
<L>W&ycirc;ch urddas a chwardde, datcuddie eu br&acirc;d c&ecirc;l;</L>
<L>Er mw&ycirc;n y M&acirc;b perffaeth, a u gwlad anedigaeth,</L>
<L>Gwnae iw D&agrave;d a'i Fam odiaeth ymadel.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>To&s;turus oedd weled, y mw&ycirc;nedd yn mvned,</L>
<L>I morol am wared, rhag blined eu bloedd;</L>
<L>A chael or dichwanog, i fri&s;o yn afrowiog,</L>
<L>Gan fleiddiaid goludog, gwael ydoedd.</L>
</LG>
<PB N="101" REF="53">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Wrth angan a ballodd, a'i gol&ycirc;n a giliodd,</L>
<L>Chri&s;t nine a gymerodd oi rw&ycirc;dd f&ocirc;dd iw ran;</L>
<L>Dioddefodd fawr ben&ycirc;d, i'n gwared ni o'n gwer&ycirc;d,</L>
<L>Fab Hyfr&ycirc;d mewn &s;al-f&ycirc;d i&s;el-fan.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Fe aeth y M&acirc;b tirion, drw&ycirc; filoedd o ofalon,</L>
<L>Heb gael ond oer galon, i ddynion bu dda;</L>
<L>Ir hwn am ein pardwn gogoniant a ganwn,</L>
<L>Cud-floeddiwn a &s;ynniwn Ho&s;anna.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Dyma'r w&ycirc;l hyfr&ycirc;d, gain addfw&ycirc;n gynedd-f&ycirc;d,</L>
<L>W&ycirc;ch eilwaith ddychwel&ycirc;d mawr enn&ycirc;d ei r&acirc;d;</L>
<L>Am hynn&ycirc; na 'mroddwch yn drw&s;tan i dri&s;twch.</L>
<L>C&ycirc;d gymrwch ddifyrrwch dda fwriad.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Go&s;odwch eich meingciau w&ycirc;ch drw&s;&s;iad a'ch dry&s;au,</L>
<L>Egorwch er geiriau yn ddiau mor dda;</L>
<L>Na fyddwch amharod, rhag ofon rh&ycirc;w gafod,</L>
<L>O anglod drw&ycirc; ofod yn ne&s;a.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol. <HI>ar warediad d&ycirc;n drw&ycirc; ddioddefaint Cr&icirc;ft.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>O Fawr yn ddi'feredd, i fach yn dda fuchedd,</L>
<L>Ne&s;awn, rhown anrhydedd a mawredd, Amen;</L>
<L>I'r am&s;er tra hylw&ycirc;dd, i'n gwnethpw&ycirc;d yn ddedw&ycirc;dd,</L>
<L>Moliannwn dduw'r llyw&ycirc;dd yn llawen.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Na fyddwn wrthny&s;&s;ig, na del y Nadolig,</L>
<L>Molianwn Dduw'r meddig drw&ycirc; ffyrnig ff&ycirc;dd;</L>
<L>In cadw'n ddiangol, or ffwrnes uffernol,</L>
<L>A rodd i'n wiw-radol wared&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Un <HI>Adda</HI> waith hynod, a'n bachodd ni a'i bechod,</L>
<L>Fe gei&s;iodd ein go&s;od dan ddyrnod rh&ycirc; ddw&ycirc;s;</L>
<L>Yr ail gan ein prynu, os gwiliwn dro&s;eddu,</L>
<L>A'n d&ycirc;g (a b&ycirc;r oedi) i baradw&ycirc;s.</L>
</LG>
<PB N="102" REF="54">
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Yr oeddem ni unwaith, tan felldith y Gyfraith,</L>
<L>Yn llawn an wybodaeth, a rh&ycirc; gaeth ein rhan;</L>
<L>Nes cael drw&ycirc; hyfrydwch, gan roddwr yr heddwch,</L>
<L>Ein troi ni o dyw&ycirc;llwch du allan.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Ein bugail di gyffro, t&ycirc;&s;t air yn to&s;turio,</L>
<L>A ddaeth in coffleidio ni a'n &s;irio fel Sant;</L>
<L>Pan oeddem gan &s;yrthni, yn llawn o fudreddi,</L>
<L>A phawb yn ymdrochi yn ei drachwant.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Pan oeddem fel defaid, yn crw&ycirc;dro ym&ycirc;&s;g bleiddiaid,</L>
<L>Fe ddaeth i ymweled a'n lludded, Dduw llon;</L>
<L>Gwaharddodd ni'n ddiau, rhag cerdded coeg lw&ycirc;brau,</L>
<L>Arweiniodd ni a'i ddoniau i'r ffordd union.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Yn awr ni gawn ho&ycirc;w-f&ycirc;d, a deddfau dedw&ycirc;dd-f&ycirc;d,</L>
<L>Danfoned i'n Iech&ycirc;d, o dda hyfr&ycirc;d h&ecirc;dd;</L>
<L>Y gwir Dduw gogoned a yrrodd ymwared,</L>
<L>Wrth weled ei ddeilied tan ddialedd.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>O oleini i dyw&ycirc;llwch, o barch i ddiy&s;tyrwch,</L>
<L>Daeth Cri&s;t or hyfrydwch (gw&ycirc;byddwch) ri bedd:</L>
<L>A'i &s;ylwedd an&s;arwol, a wnaethpw&ycirc;d yn ddynol,</L>
<L>I roi i ni'n dragw&ycirc;ddol drugaredd.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Hwn yd&ycirc;w'r oen perffaith, a anw&ycirc;d o enaith,</L>
<L>I dderb&ycirc;n marwolaeth, och fariaeth o'i f&ocirc;dd;</L>
<L>W&ycirc;ch obaith achubw&ycirc;d, yn bur i ni'n byw&ycirc;d,</L>
<L>Drw&ycirc;'r pen&ycirc;d ar gof&ycirc;d a gafodd.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Pa roddion pereiddiol, a ddi&s;gwil Duw nefol,</L>
<L>Pa aberth Sancteiddiol, da f&ycirc;wiol di fai;</L>
<L>Nid ychen pa&s;cedig, a foddia'r gwiw feddig,</L>
<L>Rhown iddo'n Galennig galonnau.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Os chwen&ycirc;ch un chwanog, oed Je&s;u dyw&ycirc;&s;og,</L>
<L>Ceiff atteb godidog, b&ycirc;r enwog, a brau;</L>
<L>At fil deuddeg-ugien, a phum naw heb amgen,</L>
<L>Iw gorffen rhoed ddeugien o ddegau.
<NOTE PLACE="marg">1685.</NOTE></L>
</LG>
<PB N="103" REF="54">
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Di&s;gwiliwn yn dyner, wrth Je&s;u bob amfer,</L>
<L>Ymhob rh&ycirc;w Gyfyngder, rhown hyder ar hwn;</L>
<L>Cerdd gy&s;on ir gwiw Saint, anrhydedd a moliant,</L>
<L>O'n genau gogoniant a ganwn.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol <HI>ar wrthiau Je&s;u a'i ddoniau &ecirc;f, iw ganu ar dd&ycirc;dd Natalic Cr&icirc;&s;t.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>POB d&ycirc;n a fedd dafod, a diball Gydw&ycirc;bod,</L>
<L>Gw&ycirc;bydded mae diwrnod da hynod iw hwn;</L>
<L>I Gri&s;t am ei gariad, os rh&ycirc;dd M&aacute;b yr hael-dad,</L>
<L>Oen gw&ycirc;n i ni gennad ni ganwn.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>C&ycirc;d &s;einiwn Gynghanedd, yn g&ycirc;d-lais gyfannedd,</L>
<L>C&ycirc;d roddwn anrhydedd er mawredd i'r M&acirc;b;</L>
<L>Rhown fawl new&ycirc;dd ganiad, rhown ddiolch yn ddiwad,</L>
<L>Rhown gariad ar dyfiad ir Duw-F&acirc;b.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Am dorri gorchmynion, a digio Duw cy&s;ion,</L>
<L>Pan oeddem mewn dyledion, colledion a ll&icirc;d;</L>
<L>Nid pryniad am arian, a'i wir waed ei hunan,</L>
<L>A talodd iawn gyfan rhag gofid.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Er &s;yrthio drw&ycirc; Adda, un M&acirc;b y gorucha,</L>
<L>A'n cododd &ycirc;w noddfa or drochfa rh&ycirc;-dr&wcirc;ch</L>
<L>Os b&ycirc;dd un gau-athro, i'ch arwain oddiwrtho,</L>
<L>Rhag iddo fe'ch rhw&ycirc;do na chredwch.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Ni fynne'r angylion addoliad gan ddynion,</L>
<L>Ond b&ocirc;d yn g&ycirc;d-wei&s;ion, addolion i Dduw;</L>
<L>Rhoi'r moliant &s;&ycirc;dd addas, i Gr&icirc;&s;t y Me&s;&s;ias,</L>
<L>Am de&ycirc;rnas ac urddas ein Gwir-Dduw.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Heblaw ei fawr wrthiau, yn achub eneidiau,</L>
<L>Iachaodd b&ocirc;b dolurau, da radau di ri,</L>
<L>Gwnae'r aflan yn berffaith, gwnai'r dwr yn feddiginiaeth,</L>
<L>Gwnai'r marw yn f&ycirc;w eilwaith iw foli.</L>
</LG>
<PB N="104" REF="55">
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Er gallu o'i ddy&s;cyblion, roi Jech&ycirc;d ir clei&s;ion,</L>
<L>Ym&ycirc;&s;g yr Iddewon oedd ddeillion o ddull;</L>
<L>Roedd p&ocirc;b Efangylwr, p&oacute;b Sanct, a Phroffw&ycirc;d&wcirc;r,</L>
<L>Ar gryfdwr ein &s;afiwr yn &s;ef&ycirc;ll.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>At gr&ycirc;p&ycirc;l di madfarth, rhwn oedd ym horth prydferth,</L>
<L>Daeth <HI>Poder</HI> d&acirc; ei aberth, d&ecirc;g wiw-nerth ac I&ocirc;n;</L>
<L>Gr&ycirc;m gwrol a gallu i neidio dan ganu,</L>
<L>Drw&ycirc; rinwedd yr Je&s;u iddo a roe&s;on.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Pob d&ycirc;n a ryfedde, yn ei galon a'u gwele,</L>
<L>Drw&ycirc; wrthie cu-urdde yn cerdded mor gr&ycirc;;</L>
<L>Y Seintie a gyffe&s;&s;en, wirionedd na wnaethen,</L>
<L>O+hon&ycirc;n eu hunen mo hynn&ycirc;.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L><HI>Peder</HI> a ddwedodd, Duw T&acirc;d a'u cenhedlodd.</L>
<L>Iw F&acirc;b Je&s;u a'n prynodd, datclw&ycirc;fodd y cloff,</L>
<L>Drw&ycirc; ff&ycirc;dd wrth orchym&ycirc;n, yn enw Cri&s;t cychw&ycirc;n,</L>
<L>A rhodiodd a'i ddw&ycirc;-glun yn ddi-gloff.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Dilat a farne, i f&ocirc;d yn ddi-feie,</L>
<L>A chwithe a'i traddode ni fynne iddo f&ycirc;w;</L>
<L>Rh&ycirc;w rai a'i gwadodd, ac erill a'i lladdodd,</L>
<L>A Duw a'i cyfododd, cuf yd&ycirc;w.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Er i ni iawn gredu, f&ocirc;d Cri&s;t i'n gwaredu,</L>
<L>Mogelwn ryfygu trw&ycirc; bechu tra bom;</L>
<L>Awn at y Me&s;&s;ias, mewn gl&acirc;n wi&s;g briodas,</L>
<L>Rh&ycirc;dd Duw yn ei de&ycirc;rnas n&ocirc;d arnom.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Rh&ycirc; wan yd&ycirc;w'r cryfa, rh&ycirc; ddr&wcirc;g iw'r cyfiawna,</L>
<L>O ben y Cyfrw&ycirc;&s;a caf re&s;wm rh&ycirc; ffol;</L>
<L>Rhaid i ni gyffe&s;&s;u, nad oes i'n iawn le&s;&s;u,</L>
<L>Un d&ycirc;n heb help Je&s;u yn hapu&s;&s;ol.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>St. Paul a gyffe&s;&s;e, er daued ei bregethe,</L>
<L>Nad oedd iw &s;eddianne fawr ddonnie er ei dd&ycirc;&s;g.</L>
<L>Gr&acirc;s Je&s;u yd&ycirc;w'r Gwreidd&ycirc;n, drw&ycirc;'r y&s;pr&ycirc;d gl&acirc;n di&s;lin,</L>
<L>I roddi i'n riddin o'r add&ycirc;&s;g.</L>
</LG>
<PB N="105" REF="55">
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Od wit ti wir Gri&s;tion, na chais moth anghenion,</L>
<L>Gan berchen c&ycirc;rff meirwon (fel briw&s;ion a br&ecirc;g)</L>
<L>Y Seintie &s;&ycirc;'n huno, ar Arglw&ycirc;dd yn neffro,</L>
<L>S&ycirc;'n addo dy-wrando'n dirion-d&ecirc;g.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Curwch fe 'gorir, gofynnwch fe 'roddir,</L>
<L>Medd Cri&s;t y g&wcirc;r cywir, ni wedir moi waith;</L>
<L>Cei&s;iwch yn ddibaid, chwi gewch b&ocirc;b anghenrhaid,</L>
<L>Ir Corph ac ir enaid, ar un-waith.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Drw&ycirc; ddyfal weddio, a darllen a gwrando,</L>
<L>Mae gof&ycirc;n a chei&s;io'r iachu&s;awl f&ycirc;d;</L>
<L>Trw&ycirc; dduwiol weithredoedd, mae curo porth nefoedd,</L>
<L>Ar gyhoedd Duw ydoedd yn dywed&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Gofynnwch a churwch, drw&ycirc; dri&s;t edifeirwch,</L>
<L>Yr awran na oedwch ymprydiwch mewn pr&ycirc;d;</L>
<L>Newidiwch eich buchedd, os mynwch naws iawnedd,</L>
<L>I ddrws y drugaradd egor&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Un bugail Cri&s;t Je&s;u, da E&s;cob i'n dy&s;gu,</L>
<L>A'i y&s;pr&ycirc;d mawr allu i'n trefnu ar bob tr&ocirc;:</L>
<L>A'n dygco ir llawen&ycirc;dd, &s;&ycirc; nghaer-&s;alem new&ycirc;dd,</L>
<L>I f&ycirc;w dan aden&ycirc;dd Duw yno.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>I gadw ac i amddiff&ycirc;n, ff&ycirc;dd Cri&s;t ar y Gwreidd&ycirc;n,</L>
<L>Hir einioes in Brenin pen brig&ycirc;n y braint;</L>
<L>Nad allo neb niwed, o Gred nag o angrhed,</L>
<L>I flodeu'r brittannied ond henaint.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol <HI>yn datcan Achau, Teilyngdod a thrafel y w&icirc;r</HI> Fair Forw&ycirc;n, <HI>Mam ein Harglw&ycirc;dd</HI> Je&s;u Gri&s;t.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>CLywch hanes dechreuad <HI>Mair</HI> bur, a'i diweddiad,</L>
<L>A'i byw&ycirc;d trw&ycirc; gariad, da fwriad tra fu;</L>
<L>Or forw&ycirc;n bur ddichlin, er gwared ei gwerin,</L>
<L>Hi ddwg i'n F&acirc;b, Brenin i'n prynu.</L>
</LG>
<PB N="106" REF="56">
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L><HI>Joachim</HI> ac <HI>Anna,</HI> ei thad a'i man henwa,</L>
<L>O wled&ycirc;dd <HI>Judea</HI> lle dodw&ycirc;d y gair;</L>
<L>Darllennwch 'r y&s;tori, cewch weled goleuni,</L>
<L>I bawb mewn daiona di anair.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>I <HI>Anni</HI> b&ucirc;r ddichlin, ni ba&s;ae erioed blent&ycirc;n,</L>
<L>Nes geni <HI>Mair</HI> idd&ycirc;n, mae'r arw&ycirc;dd mewn bri;</L>
<L>Rhoi ei gweddi'n gyfannedd, ar D&acirc;d y trugaredd,</L>
<L>Am gael o'i gw&ycirc;ch agwedd feichiogi.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L><HI>Anna</HI> 'feichiogodd, a Duw a'i gwrandawodd,</L>
<L>Ar <HI>Fair</HI> yr e&s;corodd, hi brifiodd yn llw&ycirc;dd;</L>
<L>M&acirc;m <HI>Je&s;u</HI> o ran dyndod, a mammeth ei Duwdod,</L>
<L>A morw&ycirc;n bur eir-gl&ocirc;d i'r Arglw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>I'r y&s;gol yn f&ycirc;an a gyrw&ycirc;d <HI>Mair</HI> bur-l&acirc;n,</L>
<L>Yn dair blw&ycirc;dd o oedran, er adrodd ger bron,</L>
<L>Hi brifiodd chwi welwch, ir B&ycirc;d yn hyfrydwch,</L>
<L>Hi dynnodd o dyw&ycirc;llwch y deillion.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Bu unarddeg cyfen, yn dy&s;gu ac yn darllen,</L>
<L>Wrth gyfraith h&ecirc;n <HI>Foe&s;en,</HI> ni fi&s;iodd gar bron,</L>
<L>A <HI>Mair</HI> a gynyddodd, c&ycirc;n brafied hi brifiodd,</L>
<L>A'r geirie ni chiliodd o'i chalon.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>C&ycirc;n ei b&ocirc;d yn Bymtheg, priodw&ycirc;d <HI>Mair</HI> bur-deg,</L>
<L>A <HI>Jo&s;eph</HI> ar o&s;teg, &wcirc;r enwog;</L>
<L>C&ycirc;n i ddi drw&ycirc; rinwedd medleio a'i chorph &s;anctedd,</L>
<L>Y forw&ycirc;n bur fuchedd oedd feichiog.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>A <HI>Jo&s;eph</HI> pan welodd, yn ddygun a ddigiodd,</L>
<L>Y forw&ycirc;n y brifiodd, hi dyfodd mewn dawn;</L>
<L>Dan dybio'n anweddus, ei b&ocirc;d hi'n ddrygionus,</L>
<L>Er hynn&ycirc; <HI>Mair</HI> gofus oedd gyfiawn.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Dan&s;onodd yr Arglw&ycirc;dd, mae'n eirwir yr arw&ycirc;dd,</L>
<L>At <HI>Jo&s;eph</HI> yn Ebrw&ycirc;dd, tan w&ycirc;bren y gair,</L>
<L>Y new&ycirc;dd confforddus, a genid M&acirc;b gweddus,</L>
<L>O'r eneth ddaionus ddi-anair.</L>
</LG>
<PB N="107" REF="56">
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L><HI>Mair</HI> &s;anctedd y gerdde, dros bedwar o ddyddie,</L>
<L>Mor lawen iw &s;iwrne, mewn donnie di-drwch;</L>
<L>Nes myned i'r Ddinas, at wraig <HI>Zacarias,</HI></L>
<L>I ddangos ei hurddas, ai harddwch.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Yn feichiog roedd hono, mae gwarant yn gwirio,</L>
<L>A'i dyddie oedd yn pw&ycirc;&s;o'n happu&s;&s;ol i ni;</L>
<L>Ac <HI>Evan fedyddiwr,</HI> a ddoeth yn genadwr,</L>
<L>At Gri&s;t yn gwaradwr gwir ydi.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Yno dros enn&ycirc;d ei tariodd <HI>Mair</HI> hyfr&ycirc;d,</L>
<L>I ymddw&ycirc;n am Jech&ycirc;d, a byw&ycirc;d y B&ycirc;d;</L>
<L>Dan gredu'r Garuchel, trw&ycirc; addew&ycirc;d yr angel,</L>
<L>A'i eirie'n ddiogel a ddygw&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Y forw&ycirc;n bur eirglod, ae ymeth dan Amod,</L>
<L>Hi gerdde dri diwrnod yn barod ar ben;</L>
<L>I <HI>Fethlem Judea,</HI> lle i genid gorucha,</L>
<L>O'r forw&ycirc;n ddiweiria ar ddaiaren.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Pan oedd y Tai mawrion, o b&ocirc;b cwr yn llawnion,</L>
<L>O ladron a meddwon a d&ycirc;nion di-dd&acirc;;</L>
<L>Mae &s;iampal h&ycirc;d d&ycirc;dd-farn, am geidwad mor gadern,</L>
<L>Na chaw&s;e mewn Tafarn lettyfa.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Ni chafodd <HI>Mair</HI> lett&ycirc;, iw goledd na gwelu,</L>
<L>Ond myned i feud&ycirc; oedd fudur ei w&ecirc;dd,</L>
<L>Dyna'r lle ganed, ein prynwr gogoned,</L>
<L>Y&s;tyriwn ei weled mor waeledd,</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Yn &ocirc;l ei anedigaeth, fe orfu i <HI>Fair</HI> berffaith,</L>
<L>Rhag <HI>Herod</HI> fynd ymaith o'i elyniaeth heb g&ecirc;l;</L>
<L>I'r <HI>Aipht</HI> gyda e'i 'nw&ycirc;l&ycirc;d, lle bydde dros enn&ycirc;d,</L>
<L>I fagu'n gw&icirc;r Jech&ycirc;d goruchel.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Yn &ocirc;l marw <HI>Herod,</HI> ar hanes mor hynod,</L>
<L>Y forw&ycirc;n b&ucirc;r eirglod, M&acirc;m Arglw&ycirc;dd y B&ycirc;d;</L>
<L>Y dr&ocirc;dd yn &ocirc;l eilwaith, drw&ycirc; ff&ycirc;dd a chrediniaith,</L>
<L>Iw <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wlad anedigaeth fe'i dygw&ycirc;d.</L>
</LG>
<PB N="108" REF="57">
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Yr Je&s;u a Gynyddodd, yn brafiach a brifiodd,</L>
<L>A'r am&s;er a ne&s;odd, a bw&ycirc;&s;odd ar ben;</L>
<L>I wneud prynedigeth, drw&ycirc; gwbwl achubeth,</L>
<L>A dyddie marwolaeth mor filen!</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Nid rhaid yn Eglurach, mor adrodd ymhellach,</L>
<L>Ei boenau mawr afiach, oer ofid i gla;</L>
<L>Darllennwch yr &s;crythur, cewch weled yn eglur,</L>
<L>Y weithred &s;&ycirc; do&s;tur a dy&s;tia.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Mae &s;iarad gan ddynion, am un o'r po&s;tolion,</L>
<L>Mae hwn oedd Joan Gyfion m&ecirc;dd brithion y B&ycirc;d;</L>
<L>Ei f&ocirc;d yn f&ycirc;w etto, drw&ycirc; anrhydedd yn rhodio,</L>
<L>Peth anodd i goelio pe gwel&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Oddiwrth y Groes ymeth, drw&ycirc; ff&ycirc;dd a chredinieth,</L>
<L>I cymmerth <HI>Mair</HI> berffeth, o'i daleth iw d&ycirc;,</L>
<L>Lle i b&ycirc; hi'n drigannol, drw&ycirc; ei hoes yn gartrefol,</L>
<L>Hon ydoedd M&acirc;m ra&s;ol yr Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Yn &ocirc;l i'n gwir Je&s;u, i'r nefoedd dderchafu,</L>
<L>Or B&ycirc;d yma i fynu, i fynwes ei D&acirc;d;</L>
<L>Bu <HI>Mair</HI> Bymtheg union, blynyddau blin oerion,</L>
<L>Ar &ocirc;l ei M&acirc;b cyfion mae'r cofiad.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Gydag <HI>Joan</HI> Sanctedd, yng Haer-&s;alem iownwedd,</L>
<L>Yr hunodd <HI>Mair</HI> hafedd, oedd hyfrud ei gwedd;</L>
<L>Mewn daiar-gl&acirc;dd ole mae ei chorph yn ddiamme,</L>
<L>Ni chladded mewn rhanne mw&ycirc; 'rhinwedd.</L>
</LG>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>H&ocirc;ll oedran <HI>Mair</HI> burwen, oedd dair blw&ycirc;dd a thriugen,</L>
<L>Pan aeth ir ddaiaren i orwedd heb g&ecirc;l;</L>
<L>A'i henaid gl&acirc;n hyfr&ycirc;d, i freichie ei hanw&ycirc;l&ycirc;d,</L>
<L>Gar bron ein gwir iech&ycirc;d goruchel.</L>
</LG>
<LG N="25">
<HEAD>25.</HEAD>
<L>Yr Arglw&ycirc;dd Gorucha, a'n dygco ni oddiyma,</L>
<L>Pan ddelo'r awr ola, i olwg Duw cu,</L>
<L>Ir N&ecirc;f at <HI>Fair</HI> hyfr&ycirc;d, &s;&ycirc; gyda'i hanw&ycirc;l&ycirc;d,</L>
<L>Mewn iech&ycirc;d a byw&ycirc;d a beru.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="109" REF="57">
<HEAD>Dyriau Duwiol, ar ddull ymddiddan, Rhwng D&ycirc;n a Mwialchen.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>D&ycirc;dd d&acirc; fo i'r fw&ycirc;alchen, &s;&ycirc;'n ymborth yn y berthen,</L>
<L>Fe lw&ycirc;dodd dy bluen, a'th aden i'th oes;</L>
<L>Fel dyna'r hy&s;py&s;rw&ycirc;dd, od-ydw&ycirc;f gyfarw&ycirc;dd,</L>
<L>S&ycirc;'n digw&ycirc;dd o herw&ycirc;dd dy h&icirc;r-oes.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Duw'n rhw&ycirc;d, d&ycirc;dd d&acirc; i tithe, di'lw&ycirc;de&s;t fel finne,</L>
<L>O ran dy feddylie'n rhoi pw&ycirc;&s;e ar y penn;</L>
<L>Ond rhyfedd dy weled yn llw&ycirc;do c&ycirc;n ienged,</L>
<L>A thithe nid lliwied mo'r llawen.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Y B&ycirc;d &s;&ycirc;dd b&ocirc;b am&s;er, yn chwerw, ac yn eger,</L>
<L>Heb ddangos yn dyner ddim mw&ycirc;nder un m&ocirc;dd;</L>
<L>Er amled fy 'mdrawieth, i foddio ei naturieth,</L>
<L>Ar unweth naws gwenieth nis Gw&ecirc;nodd.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Ni wena'r B&ycirc;d diffeth, ond ar ei gydymeth,</L>
<L>A fedro ei naturieth, a'&igrave; 'mdrawieth iw drin,</L>
<L>Nid hw&ycirc;rath or diwedd, er gweled ei goledd,</L>
<L>A deng&ycirc;s ei '&s;cithredd y&s;cethrin.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Os yd&ycirc;w'r B&ycirc;d die yn anwadel ei mode,</L>
<L>A chymmaint o droie, a phw&ycirc;ntie'n ei ff&ycirc;dd;</L>
<L>A ddywedi di'n union yr heden fw&ycirc;n dirion,</L>
<L>Pa ddynion o dd&acirc;-d&ocirc;n &s;&ycirc; ddedw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Mae'r B&ycirc;d yma'n wa&s;tad, yn mynd ac yn dwad,</L>
<L>Fel dynion ir farchnad, neu'r lleuad uwch llawr,</L>
<L>Yn codi ac yn di&s;c&ycirc;n, heb orphw&ycirc;s un gron&ycirc;n,</L>
<L>Neu'r m&ocirc;r yn ei derf&ycirc;n, tra dirfawr.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Mae rh&ycirc;w rai dros am&s;er, yn cael gantho fw&ycirc;nder,</L>
<L>A llawer o bower, a llawnder, a llw&ycirc;dd;</L>
<L>A'r llall heb gael unwaith, o'i ddechre iw farwolaeth,</L>
<L>O fewn ei gwm helaeth gam hylw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<PB N="110" REF="58">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Eel dyna'r dedwdddol, os b&ycirc;dd ef bodlonol,</L>
<L>A Rodie'n wa&s;tadol ddi bw&ycirc;&s;ol ir b&ycirc;d;</L>
<L>A'i wll&ycirc;s e'n union, yn cofio'r Duw cyfion,</L>
<L>M&ocirc;dd ffyddlon, y galon &ycirc;w'r gol&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Ni feder d&ycirc;n truan, na welo fe'd drw&s;tan,</L>
<L>F&ocirc;d y B&ycirc;d coelwan yn cilio'n rh&ycirc; dr&wcirc;ch;</L>
<L>Pan fyddo'n amcanu, hoffeinioes i ffynnu,</L>
<L>Heb fedru ond traws naddu trw&s;neiddiwch.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Gwae'r d&ycirc;n &s;&ycirc;'n hyderu, mewn dynion neu 'gallu,</L>
<L>Na chyfoeth er medru ei roi i ffynu'n o ffel,</L>
<L>Nac chwaith a droe i gw&ycirc;no, er gweled yn llithro,</L>
<L>S&ycirc;dd gantho trw&ycirc; gofio mewn gafel.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Pa un &s;iwra'n y diwedd, am garrio Trugaredd,</L>
<L>Pen ddyger pob traw&s;edd ar camwedd in c&ocirc;,</L>
<L>Ai'r mawr-barch goludog o'i rinwedd arrianog,</L>
<L>A'i 'ranghenog llinderog i'm daro.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Nid oes mewn d&acirc; a chyfoeth ddim dr&wcirc;g o'u naturieth,</L>
<L>Ond perffeth gynny&s;ceth, harddinieth i dd&ycirc;n;</L>
<L>Os ceidw mewn cwmpas, a diolch yn addas,</L>
<L>I geidwad p&ocirc;b dinas am+dan&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Gwae'r galon a goelio, a gwn&acirc;'r golud iddo,</L>
<L>Er tyrru a chynhilo, ai llw&ycirc;ddo mh&ocirc;b llun,</L>
<L>A threilio'n ei 'hawddf&ycirc;d, c&ycirc;n gorwedd mewn gwer&ycirc;d,</L>
<L>Ceiff weled ei 'nw&ycirc;l&ycirc;d yn el&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Di 'ddywedai&s;t yn union, gaeth agwedd gyfoethogion,</L>
<L>Eu meddwl a'u moddion &s;&ycirc;dd burion ir B&ycirc;d</L>
<L>Mynega i mi'n &s;yd&ycirc;n, natirieth y gwael-dd&ycirc;n,</L>
<L>S&ycirc; heb ron&ycirc;n iw gal&ycirc;n or golud.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Y naill &s;&ycirc;dd yn chwannog, yn ffoledd gelwddog,</L>
<L>Yn amhur wenidog, yn ddiog, yn ddel;</L>
<L>Heb y&s;t&ycirc;r, na chwynfan, mo'i hanes ei hunan,</L>
<L>Ond trottian mewn caeth-ran ir cythrel.</L>
</LG>
<PB N="111" REF="58">
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Mae'r llall fel yn fachgen, heb y&s;t&ycirc;r un fargen,</L>
<L>Na ch&acirc;s, na chenfigen, na chynnen, na chwant;</L>
<L>Na gofal i'mafel, am un o'i ddw&ycirc; hoedel,</L>
<L>Ond b&ycirc;w fel anifel di nw&ycirc;fiant.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Mae'r tryd&ycirc;dd heb pri&s;io, 'rhwn &s;&ycirc;dd a lwc iddo,</L>
<L>Mewn B&ycirc;d nac &s;&ycirc;dd ynddo, ond nofio at y nef;</L>
<L>Yn foddol iw 'mdrawieth, a diolch yn heleth,</L>
<L>Fed fae fe gan no&s;weth mewn ei&s;ief.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>F<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">arwel mi 'madawa, athi'r heden fw&ycirc;neiddia,</L>
<L>Oddiymma yn gynta, mi bw&ycirc;&s;a lle bo;</L>
<L>Cwmpeini diniwed, heb ron&ycirc;n o &s;yched,</L>
<L>Na'r yfed gwpaned gamp yno.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Aros beth etto, cowreindeb i 'wrando,</L>
<L>Mae llawer ffordd honno yn deilio'n rh&ycirc;-dr&ycirc;m,</L>
<L>D&ucirc; gamwedd di <HI>gymmod,</HI> gwedd oern&ycirc;ch r&ycirc;w <HI>ddiwrnod,</HI></L>
<L>Rhoi medd-dod yn gafod mewn gef&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Ni ddaw mor drwg yma, o ei&s;tef a chwedleua,</L>
<L>Drw&ycirc; 'mynedd or mw&ycirc;na heb na thraha na thro;</L>
<L>Na chwen&ycirc;ch mo'r niwed i un d&ycirc;n ar aned,</L>
<L>Nac yfed un ffioled i ffailio.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Rw&ycirc;t ti b&ocirc;b mun&ycirc;d, l&acirc;n gymro'n cam gymr&ycirc;d,</L>
<L>Pa gw&ycirc;ddit ti'r drygf&ycirc;d, ar adf&ycirc;d &s;&ycirc; ar&ocirc;l;</L>
<L>Dy ddifir gwmpeini, mewn gwl&acirc;d a dr&ycirc;'n gledi,</L>
<L>A choli y daioni diddanol.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Aro yr ader&ycirc;n, m&iacute; wranta i ti anffort&ycirc;n,</L>
<L>Ai i uffern y perth&ycirc;n pob gl&acirc;ndd&ycirc;n on gwlad;</L>
<L>S&ycirc; heno neu heiddiw, ai foddion yn feddw,</L>
<L>Yn yfed y cwrw mewn cariad.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Ped faet i'n cydnabod, naturieth y drindod,</L>
<L>Ar galar r&ycirc;w ddiwrnod am fedd-dod a f&ycirc;dd;</L>
<L>Di yfit yn fodlon o 'wll&ycirc;s dy galon,</L>
<L>Y glo&ycirc;won &s;&ycirc; 'minion y mynudd.</L>
</LG>
<PB N="112" REF="59">
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Mae d&ycirc;n yn ei flode, mo'r ddiddan ei ddyddie,</L>
<L>Yn yfed, a chware, rh&ycirc;w droie rh&ycirc; drwch,</L>
<L>Ac etto amcanu, o heno h&ycirc;d y foru,</L>
<L>Gael c&ycirc;n ei ddifyrru ddifeirwch.</L>
</LG>
<LG N="25">
<HEAD>25.</HEAD>
<L>Pw&ycirc;-bynnag &s;&ycirc; a'i fuchedd. yn dil&ycirc;n oferedd,</L>
<L>Medd-dod, a gwagedd, a'i gyrredd mor gu,</L>
<L>Hedd&ycirc;w dymchwelwch, i'r goleini or tyw&ycirc;llwch,</L>
<L>Na hyderwch ddifeirwch y foru.</L>
</LG>
<LG N="26">
<HEAD>26.</HEAD>
<L>Rw&ycirc;'n deall f&ocirc;d llawer, yn bly&s;&s;io rh&ycirc;w ble&s;&s;er,</L>
<L>A'u natur yn ofer, yn am&s;er eu nw&ycirc;;</L>
<L>Weithau yn cilio, a'i fwriad i'w farrio,</L>
<L>Ac eilwaith yn &s;yrthio ir &s;wrth adw&ycirc;.</L>
</LG>
<LG N="27">
<HEAD>27.</HEAD>
<L>Y pella a drafaelio, drw&ycirc; adel yn ango,</L>
<L>Y p&ecirc;th &s;&ycirc;dd raid wrtho, iw dreio yn y dre;</L>
<L>Fe'i gwel yn fai diffeth, wrth fynd yn-ol eilweth,</L>
<L>Ar d&ycirc;dd a r&ecirc;d ymmeth, nid amme.</L>
</LG>
<LG N="28">
<HEAD>28.</HEAD>
<L>Rw&ycirc;'n gweled wrth hynn&ycirc;, mae'n rh&ycirc;-hw&ycirc;r dychrynu,</L>
<L>Os yd&ycirc;w gw&ycirc;r fell&ycirc; yn pechu mewn pw&ycirc;s,</L>
<L>Os yfed a meddwi, &s;ain parod &s;&ycirc;'n peri,</L>
<L>I dd&ycirc;n golli (pur ydi) paradw&ycirc;s.</L>
</LG>
<LG N="29">
<HEAD>29.</HEAD>
<L>Pedwar dawn hynod, a gollid am fedd-dod,</L>
<L>Llawen&ycirc;dd y drindod, di ddarfod i dd&ycirc;n;</L>
<L>Ar iech&ycirc;d perffeithia, ar goiud, ar geirda,</L>
<L>A mynd ir lle gwaela, at y gel&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="30">
<HEAD>30.</HEAD>
<L>Os dyna'r drygioni, a gluda'r dd&ycirc;n Gledi,</L>
<L>Dw&ycirc;s ger&ycirc;dd di &s;gori, gwae a beru yn y B&ycirc;d;</L>
<L>Ple bynnag yr elo, di dorriad i darrio,</L>
<L>Mae digon eiff yno'r un ffunud.</L>
</LG>
<LG N="31">
<HEAD>31.</HEAD>
<L>Pa gy&s;ur i gri&s;tion, &s;&ycirc;'n b&ycirc;w yn afradlon,</L>
<L>Yn n&ycirc;dd y farn union, gwae foddion a fo,</L>
<L>Nid cryfach ei obaith, er deffol llu diffaith,</L>
<L>Yn helaith ar unwaith i Rainio.</L>
</LG>
<PB N="113" REF="59">
<LG N="32">
<HEAD>32.</HEAD>
<L>Ffarwel i ti o'r diwedd yr heden fwialchedd,</L>
<L>Mae d'eirie'n c&ycirc;d orwedd yn ddw&ycirc;&s;edd i dd&ycirc;n,</L>
<L>Am natur &s;&ycirc;'n cei&s;io'n 'wlly&s;gar fy lly&s;co,</L>
<L>I rw&ycirc;&s;tro i mi Goelio, na'i gal&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="33">
<HEAD>33.</HEAD>
<L>Ffarwel i ti'r Cymro, &s;&ycirc; ar fr&ycirc;s yn ymado.</L>
<L>Nid elliff neb wrando i frifo yn ei fron;</L>
<L>Ond Arglw&ycirc;dd y lluoedd, a ddeng&ycirc;s ar gyhoedd,</L>
<L>I filoedd ddirgeloedd dy galon.</L>
</LG>
<LG N="34">
<HEAD>34.</HEAD>
<L>Duw o'i drugaredd, a mendio dy fuchedd;</L>
<L>A phawb or un agwedd c&ycirc;n diwedd y daith,</L>
<L>I'mwrthod'a phechu, ac i edr&ycirc;th i fynu,</L>
<L>I allu w&ycirc;nebu dan obaith.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyriau o gyngor i gadw Cydw&ycirc;bod dd&acirc;, a chalon l&acirc;n.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>Y Cymro cariadus, pen h&ecirc;n waed yr ynus,</L>
<L>'Rw&ycirc; i ti mewn 'wll&ycirc;s athraw&ycirc;s wrth raid;</L>
<L>Cl&ycirc;w h&ycirc;n o Gynghorion, yn erb&ycirc;n certh-ladron,</L>
<L>Gelynion di union dy enaid.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Yr enaid Sancteiddiol, &s;&ycirc;dd dlws i Dduw nefol,</L>
<L>Ar bydol gorph durol daiarol w&ycirc;t ti;</L>
<L>O'r pridd i doi&s;t ymaith, lle cefe&s;t fagwriaeth,</L>
<L>Ir priddl&ycirc;d lwch eilwaith dymchweli.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Nid w&ycirc;t ti'r corph priddlud, ond temel i'r y&s;pr&ycirc;d,</L>
<L>Ac di ei ar f&ycirc;r enn&ycirc;d or byw&ycirc;d i'r b&ecirc;dd;</L>
<L>I'r enaid mae hoedel, b&ycirc;thbythoedd fel Angel,</L>
<L>Os medri di ochel drwg fuchedd.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Pechodau c&ycirc;n amled &s;&ycirc;dd ynot dy loned;</L>
<L>A rheini fel gwillied, neu'r bleiddied yn blaid,</L>
<L>Os cedwi di rheini yn Uffern cei boeni,</L>
<L>Dan golli daioni dy enaid.</L>
</LG>
<PB N="114" REF="60">
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Cais wneuth&ycirc;r Corph addas, fel caerog l&acirc;n ddims,</L>
<L>Sylfaena di o gwmpas mewn urddas h&ycirc;d nen,</L>
<L>Mur cr&ycirc; drw&ycirc; berffeithrw&ycirc;dd, o feini &s;ancteiddrw&ycirc;dd,</L>
<L>Rhag aflw&ycirc;dd anhylw&ycirc;dd dan haul-wen.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Na wna'r demel dirion, yn ogo i garn ll<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dron;</L>
<L>Cais gyfion &s;w&ycirc;ddogion o ddewrion dd&acirc; w&ycirc;r,</L>
<L>A chadw ynddi gyfraith, drw&ycirc; deg farnedigaeth,</L>
<L>Tr&ocirc; ymaith holl dw&ycirc;ll-waith y tw&ycirc;ll-w&ycirc;r.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Y tw&ycirc;ll-w&ycirc;r iw medd-dod, glothineb, cybydd-dod,</L>
<L>Certh wnniau fel llewod, a llyfon rh&ycirc; ddr&wcirc;g;</L>
<L>Llid, Balchder, trais, aw&ycirc;dd, naws digred nes digw&ycirc;dd,</L>
<L>Anlladrw&ycirc;dd, a chelw&ycirc;dd, a chilwg.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Ymnertha dy hunan, yn erb&ycirc;n llu &s;atan,</L>
<L>Rhai aflan eu hamcan, g&ycirc;r allan yn haid;</L>
<L>Dan Dduw ai fawr urddas, pen llyw&ycirc;dd p&ocirc;b Te&ycirc;rnas,</L>
<L>Fel Arglw&ycirc;dd mewn Dinas mae d' ennid.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Dan hwn d&ocirc;d, Gydw&ycirc;bod, pen barnwr pob pechod,</L>
<L>Fel u&s;tus ar &s;&ycirc;'eiddot ar &s;w&ycirc;ddw&ycirc;r yn gweu;</L>
<L>Gor&s;eddfaingc y doethion, di-gel f&ycirc;dd dy galon,</L>
<L>Lle cadwon lw&ycirc;s union Se&s;iwnau.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Y Sirri a'r cyfreithw&ycirc;r, iw deall ac y&s;tur,</L>
<L>A doethdra'r y&s;cryth&ycirc;r rhag dolur neu dw&ycirc;ll:</L>
<L>Dy re&s;wm f&ycirc;dd cw&ycirc;nwr, dy fr&ycirc;d f&ycirc;dd cynllw&ycirc;nwr,</L>
<L>A'th ofn a f&ycirc;dd rw&ycirc;mwr i'r amhw&ycirc;ll.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Meddyliau dy galon yn do&s;tur f&ycirc;dd dy&s;tion,</L>
<L>Yn erb&ycirc;n Gweithredion y coegion rai certh;</L>
<L>Dy go dwg i fynu fel ceidwad carchar-d&ycirc;,</L>
<L>B&ocirc;b lleidir iw farnu drw&ycirc; fawr nerth.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Pan fernir y lladron, ger bron y Sw&ycirc;ddogion,</L>
<L>Gan ofud dy galon t&ecirc;g ddialedd a g&acirc;n;</L>
<L>Ac yno'r difeirwch, f&ycirc;dd rhw&ycirc;ddwr i'r heddwch,</L>
<L>A phlant y tyw&ycirc;lwch ant allan.</L>
</LG>
<PB N="115" REF="60">
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Pan yrach nhw&ycirc; ymaith, dy gorph a f&ycirc;dd berffaith,</L>
<L>Yn addas l&ycirc;s-iawn waith i'th enaith mewn rh&ocirc;l;</L>
<L>Rhag ail ddychwel trachwant, dod filwir drw&ycirc; foliant,</L>
<L>A gadwant dy feddiant yn fuddiol.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14</HEAD>
<L>Y rhaglaw rhywioglan &ycirc;w'r gofal yn gyfan,</L>
<L>A'r milw&ycirc;r p&ecirc;r anian &ycirc;w p&ocirc;b rhinwedd b&ucirc;r;</L>
<L>Canwriad gw&ycirc;ch hef&ycirc;d, yn trin cledde'r y&s;pr&ycirc;d,</L>
<L>Drw&ycirc; hyfr&ycirc;d lw&ycirc;s wnf&ycirc;d &ycirc;w &s;ynw&ycirc;r.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Y fwcled gre ffrw&ycirc;thlon, ar arfau min llymion,</L>
<L>I ddal y gelynion w&ycirc;r geirwon ar gwrr;</L>
<L>Iw ff&ycirc;dd, a chrediniaeth, a chy&s;ur, a gobaeth,</L>
<L>Yng-waed y gw&ycirc;ch odiaeth Iachawd&wcirc;r.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Ac yno bob diwrnod, ymhola a'th gydw&ycirc;bod,</L>
<L>Rhag gadel un pechod heb ganff&ocirc;d tan go;</L>
<L>A gwna na bo'r lladron yn n&ycirc;dd y farn union,</L>
<L>Gar bron y Duw cyfion iw cofio.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>O ra&s;ol Dduw Je&s;u, d&ycirc;&s;g oll i wneud fell&ycirc;,</L>
<L>A nertha i ni fedru dewr-rymmu yn d&ycirc; r&acirc;s;</L>
<L>Dod i ni ddiddanwch, o fro dy hyfrydwch,</L>
<L>A heddwch in harddwch an hurddas.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Rhad Je&s;u Gri&s;t hyfr&ycirc;d, a phur &s;erch Duw hef&ycirc;d,</L>
<L>A thrigfa'r gl&acirc;n y&s;pr&ycirc;d bob mun&ycirc;d er mawl;</L>
<L>A fo gyda nyni b&ycirc;th bythoedd in llenwi,</L>
<L>Amen, drw&ycirc; ein gweddi'n dragw&ycirc;ddawl.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyriau Duwiol ar ddull ymddiddan rhwng Pechadur a'r Ceiliog.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>TI geilog t&ecirc;g eilwad plygeiniol ei ganiad,</L>
<L>S&ycirc;'n dil&ycirc;n dy fwriad arferol dan g&ocirc;;</L>
<L>Deffroi ar foreudd&ycirc;dd, rhoi fawl i'n gwared&ycirc;dd,</L>
<L>Dan y&s;cw&ycirc;d dy aden&ycirc;dd i diwnio.</L>
</LG>
<PB N="116" REF="61">
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>I mae p&ocirc;b rh&ycirc;wogaeth yn ol eu creadwriaeth,</L>
<L>Yn cynnal canmoliaeth dawn odiaeth Duw n&ecirc;r,</L>
<L>Yn w ell yn eu herw&ycirc;dd, na cherl&ycirc;n o gyb&ycirc;dd,</L>
<L>Neu e fr&ycirc;dd anufudd dd&ycirc;n ofer.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Rw&ycirc;t tithe'r c&ycirc;w dryggiog, mewn llid i'th cymydog,</L>
<L>Di 'mleddi'n afrowiog mor llidiog a llew;</L>
<L>Dy frawd pe cyrfyddit, ar dw&ycirc;n ni ffardynit,</L>
<L>Os gellit di a'i lleddit wall Iddew.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Nid alla'i wad fell&ycirc;, nad ydwi'n trwm bechu,</L>
<L>Gwnei&s;t i mi ryfeddu a chyfaddef fy h&ycirc;n;</L>
<L>A gweled or diwedd fy m&ocirc;d i yn b&ycirc;w'n draw&s;edd,</L>
<L>Mor ffiedd fy muchedd a moch&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Oni w&ycirc;ddo&s;t ti y&s;t&ycirc;r, nad oes wedi wneuthur,</L>
<L>Un math ar greadur dan aw&ycirc;r y nenn,</L>
<L>Ond d&ycirc;n &s;&ycirc;'n rhaid iddo, roi cyfri a'm y wnelo,</L>
<L>I'r Arglw&ycirc;dd pan ddarffo iw dd&ycirc;dd orffen.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Os bernir ni vn union, yn ol ein gweithredion,</L>
<L>Ni cheir un d&ycirc;n cyfion, yn llw&ycirc;rion fe'n ll&acirc;s;</L>
<L>Na neb yn gadwedig fe &acirc; pawb yn golledig;</L>
<L>I uffern wenw&ycirc;nig ffwrn wnnias.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Er h&ycirc;n b&ycirc;dd obeaithiol, os d&ycirc;n anghri&s;tnogol,</L>
<L>A dru'n edifeiriol am&s;erol fel Sant:</L>
<L>Er maint wrth ei chwantau, a wnel o bechodau,</L>
<L>Pan fyddeu' mron heiniau mewn henaint.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Pw&ycirc; w&ycirc;r na th&ycirc;r angef pan fyddo'n ei flodef,</L>
<L>Yn fw&ycirc;af ei feief yn chware'n w&ycirc;ch w&ecirc;dd;</L>
<L>Os bernir ef fell&ycirc; ir carchar tyw&ycirc;ll-ddu,</L>
<L>Ni f&ycirc;dd edifaru ond oferedd.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>A'i digon o ddyddie yn dra-doeth i'm dridie,</L>
<L>I alaru am bechode, a chwedi 'r tro;</L>
<L>Rhoi fy mr&ycirc;d eilwaith ar ble&s;er ac afiaith,</L>
<L>Ne gywaith gan helaith gynhilo.</L>
</LG>
<PB N="117" REF="61">
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Rhai fell&ycirc; a'th cyfflyben, i fcch&ycirc;n aflawen,</L>
<L>A rede drachefen ir dommen, a'r d&wcirc;r;</L>
<L>Neu gi y dro&ycirc;'n fuan iw chwdion ei hunan,</L>
<L>Ond ffiaidd ac aflan ei gyflwr.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Dyh&ycirc;ne pan ganodd, ei Beder a gofiodd,</L>
<L>Ei bechod traws gwelodd, troes galar iw fron;</L>
<L>Fe ae allan lle'r w&ycirc;le, yn heilltion i ddagra,</L>
<L>Am wadu na 'dwaene'r Duw union.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Edifarh&acirc; dithe, drw&ycirc; alar a dagre,</L>
<L>Am dy aml bechode, tro&s;&s;edde traws &ycirc;nt;</L>
<L>Os myni'n dragyw&ycirc;ddol, yn n&ycirc;dd y farn goeddol,</L>
<L>Gael b&ocirc;d yn bardynol am+dan&ycirc;nt.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Pw&ycirc; bynnag a fynno gael mynd pan ddiweddo,</L>
<L>I'r nefoedd i darrio, rhaid iddo ar ei daith;</L>
<L>Droi at Dduw cyfion holl feddwl ei galon,</L>
<L>Iw ffyddlon lw&ycirc;s union wa&s;anaeth.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Pa f&ocirc;dd y ceiff 'wll&ycirc;s, y cyb&ycirc;dd awuddus,</L>
<L>Y nefoedd fraint parchus, mor hw&ycirc;lus mewn rh&ocirc;l,</L>
<L>Pan fof wrth ymado, yn chwen&ycirc;ch mynd yno,</L>
<L>A'i galon heb ado ei dd&acirc; bydol.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Pa cait ti tra fyddid, bob ple&s;er a golud,</L>
<L>Ar B&ycirc;d fel i mynit di welit r&ycirc;w awr;</L>
<L>Nad oedd yr holl fawredd, na'r cwbwl ond gwagedd,</L>
<L>Oferedd yn diwedd mewn dw&ycirc;-awr.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Yr heden &s;idan blu, mi'th goelia di am hynn&ycirc;,</L>
<L>Roedd <HI>Solomon</HI> fellu'n cyffe&s;&s;u yn ei ff&ycirc;dd,</L>
<L>Y Brenin cyfoethocca f&ycirc; yn y B&ycirc;d yma,</L>
<L>A ddoede'r modd yna yn ei ddeun&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Paid tithe na ddyro moth fr&ycirc;d a'th &s;erch arno,</L>
<L>Ymadel ag efo mewn gofal &s;&ycirc;dd raid;</L>
<L>Cais gofio'n wa&s;tadol, am drigfa gwl&acirc;d nefol,</L>
<L>Ddedwddol berthynol i'th enaid.</L>
</LG>
<PB N="118" REF="62">
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Ffarwel rhaid diweddu, a gadel ar hynn&ycirc;,</L>
<L>Fe ddarfu i'ti ysby&s;u (mae'n bofibl) yn awr;</L>
<L>I'm ddigon o'thrawieth, i ochel ffordd ddiffeth,</L>
<L>Y B&ycirc;d a'i hudolieth h&ycirc;d elawr.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol <HI>Natalic, iw ganu (gyda thannau) Tan bared.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>PEnd&ecirc;figion mw&ycirc;nedd, a'r gwiw deulu gwaredd,</L>
<L>Rhowch o&s;teg yn llariedd, rai hafedd o h&ycirc;d,</L>
<L>I wrando ar bereidd-don, mw&ycirc;n lei&s;ie mely&s;ion,</L>
<L>A'u treuthu yn dra hyfion dro hyfr&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Holl feibion a merched, a'u &s;&wcirc;n yn c&ycirc;d &s;ynnied,</L>
<L>A dolw&ycirc;r fel deilied diniwed heb w&acirc;d;</L>
<L>I'n Brenin mawr nefol, rhowch o&s;teg i Garol,</L>
<L>I'w le&s;ol dda fydol ddyfodiad.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>O dreuthu iaith hynod, a thannau ac a thafod,</L>
<L>&ycirc;w bwriad yn barod yr hynod w&ycirc;l h&icirc;r,</L>
<L>A chanu peraidd humnie i Frenin uchel-ne,</L>
<L>A chofio ei w&ycirc;ch wrthie i&acirc;ch ferth&ycirc;r.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Pawb oll o rhai doethion, g&ycirc;nt euraid gantorrion,</L>
<L>A gei&s;ieu fawl gy&s;on, tro ffyddlon trw&ycirc; ff&ycirc;dd;</L>
<L>A'u bwriad heb fethu oedd barchus l&acirc;n berchu,</L>
<L>A molionu (gw&icirc;r yd&ycirc;) ein gwared&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Mae'n weddus i ninneu, wrth reol h&ecirc;n dadau,</L>
<L>Ganmoli'r rhinweddau, nid rhoen un n&ocirc;d tr&wcirc;ch,</L>
<L>Oedd gei&s;io mw&ycirc;n Goffa y ddedw&ycirc;dd w&ycirc;l ymma,</L>
<L>A ddaeth i lu Adda 'lonyddwch.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Llu'r nefoedd llonydda dan ganu Aleluja,</L>
<L>A ddaent yn ddirgela, ri llawna i'r lle,</L>
<L>I foli y M&acirc;b tirion a ane&s;id y no&s;on,</L>
<L>A phawb yn w&icirc;r ffyddlon ni ffaelie.</L>
</LG>
<PB N="119" REF="62">
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>A'r gyfer i'r gwilieu, p&ucirc;r ymma'n ddiameu,</L>
<L>A daeth o'r uchel-ne, da droeie di-drangc;</L>
<L>Iw eni i ni'n Arglw&ycirc;dd, iawn radol wared&ycirc;dd,</L>
<L>O gr&ocirc;th y w&icirc;r ufudd <HI>Fair</HI> Ifangc.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Rh&ocirc;dd ddeillion i weled, a byddarion i glywed,</L>
<L>A'r Cloffion i gerdded, c&ycirc;n hoewed a'r h&ycirc;dd,</L>
<L>A'r mudan i &s;iarad, gan foli Duw'n oe&s;tad,</L>
<L>O'i gariad ddychweliad w&ycirc;ch hylw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Er maint o arw&ycirc;ddion a wnaeth y M&acirc;b rhadlon,</L>
<L>Gar bron yr <HI>Juddewon,</HI> oedd llymmion eu ll&icirc;d:</L>
<L>Nid ae'n eu Calonnau, nad Sattan a'i wrthiau,</L>
<L>A wnae y fath bethau, f&ycirc;th bythid.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Am hynn&ycirc;'r oen gwirion a Iw&ycirc;r amharcha&s;on,</L>
<L>Hw&ycirc; a'i croe&s;hoelia&s;on, &wcirc;r cyfion ei gl&ocirc;d,</L>
<L>Rhwng dau ladron efr&ycirc;dd, a dewis y tryd&ycirc;dd,</L>
<L>O flaen y cu Arglw&ycirc;dd cywir-glod.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Yn goeg fe'i dirmygw&ycirc;d, a'i y&s;tlus a wanw&ycirc;d,</L>
<L>A'i waed a daenellw&ycirc;d, chwanegw&ycirc;d ei g&ucirc;r;</L>
<L>Och, credwn h&ycirc;n ninne, mai hwn yn ddiamme,</L>
<L>S&ycirc;'n golchi pechode'r pechadur.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol <HI>B&ycirc;rr &ycirc;w ganu tan bared.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>OS rhoddwch lu dedw&ycirc;dd, b&ucirc;r genad ar gynnudd,</L>
<L>Ni adroddwn yn hylw&ycirc;dd gerdd new&ycirc;dd yn iawn,</L>
<L>Er cofio mawr enw i&acirc;ch hyder a chadw,</L>
<L>Gw&ycirc;l Je&s;u w&ycirc;ch hael-Dduw uchel-ddawn.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Pa Coeliem gwrs eurad athrawon dechreuad,</L>
<L>Gan drefnu pen ceidwad da roddiad di rus;</L>
<L>Ni fyddem yn ddifri, o gei&s;io ei foddloni,</L>
<L>Pur Je&s;u trw&ycirc; foli tra felus.</L>
</LG>
<PB N="120" REF="63">
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Nid oedd neb alla&s;e mewn iawn-lles yn unlle,</L>
<L>Ddw&ycirc;n pw&ycirc;s ein pechode er madde i ni;</L>
<L>Ond Je&s;u a fu ffyddlon i golli waed gwirion,</L>
<L>Er ynill iw ddynion ddai oni.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Am bechod anianol, rhoes Je&s;u ra&s;u&s;ol,</L>
<L>A Duw yn gymodol da fuddiol a fu;</L>
<L>Gweddied pob Cri&s;tion, na chaffo yr gwr greulon,</L>
<L>Orthrym&ycirc; plant dynion ond hynn&ycirc;.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Arferwn y weddi, a ddy&s;godd Duw i ni,</L>
<L>A deng-air yd&ycirc;w 'rheini da gyfri dan go,</L>
<L>A gwneled y cwacer i ddewis b&ocirc;b am&s;er,</L>
<L>A'i arfer y pader ai peidio.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Ond rhoddwn yn ufudd, trw&ycirc; grouw bur grefudd,</L>
<L>Barch i'n gwared&ycirc;dd, ein llyw&ycirc;dd a'n ll&ecirc;s;</L>
<L>A threiliwn efo'n Teulu, Nadolig yr Je&s;u,</L>
<L>H&ycirc;n oll iw fynegu &ycirc;w fy neges.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Nid aw&ycirc;dd i'ch &s;eigie, na chwrw na chware,</L>
<L>A'n gyrodd i'ch dry&s;e, na'ch try&s;or di drai;</L>
<L>Ond er moli'r un meddig y Duw bendigedig,</L>
<L>A chariad iachwithig i chwithai.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol o fawl i F&acirc;b Duw, iw ganu dan bared.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>MAB Duw a glodforwn, cl&ocirc;d lafer c&ycirc;d lei&s;iwn,</L>
<L>Da fiw&s;ig dyfei&s;iwn, c&ycirc;d &s;einiwn a Sant:</L>
<L>C&ycirc;d godwch i-fynu od aethoch i gy&s;gu,</L>
<L>L&acirc;n deulu i ganu gogoniant.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Da i dylem heb dewi, yn felus i foli,</L>
<L>Un M&acirc;b i'r goleini daioni f&ycirc;'r d&ycirc;dd;</L>
<L>I ganw&ycirc;d ail <HI>Adda,</HI> trw&ycirc; rinwedd w&icirc;r ana,</L>
<L>I'n tynu o bl&acirc;g yma ar blygein-dd&ycirc;dd.</L>
</LG>
<PB N="121" REF="63">
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Rhown foliant yn llawen, o'i bleg&ycirc;d ar blygen,</L>
<L>A ganed ar gyfen, mae'n gofus ei f&ocirc;d;</L>
<L>Mewn pre&s;eb gwael anian, i gwelw&ycirc;d oen gwilan,</L>
<L>Yn egwan F&acirc;b bychan di bechod.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Pw&ycirc; galon na '&s;tyrie, trw&ycirc;'r dalaith nad w&ycirc;le,</L>
<L>O dd&ycirc;n na f&ycirc;ddylie pan wele yn ddi g&ecirc;d;</L>
<L>Dylotted 'fu Ymethlem, amddiledd a ddylem,</L>
<L>Yn Ninas Caer&s;elem croe&s;hoelied-</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Er maint a ddioddefodd 'n&ycirc;ch enwog ni chw&ycirc;nodd,</L>
<L>Tros gamwedd cymerodd a gafodd o gur;</L>
<L>Ond mynd fel oen gwirion, i elyniaeth ei elynion,</L>
<L>Pw&ycirc; galon &s;&ycirc; dy&s;tion nad y&s;tur.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Or bedd lle i gorweddodd, cof yd&ycirc;w cyfododd,</L>
<L>Drw&ycirc; orchafieth derchafodd lle'r ordeiniodd ei D&acirc;d;</L>
<L>Ei&s;tedd yn Dduw haeledd, w&ycirc;ch haul F&acirc;b uchel-wedd,</L>
<L>Mewn &s;angctedd a mawredd gymeriad.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Oddiyno y Duw Je&s;u, drw&ycirc; fawr nerth i farnu,</L>
<L>Myddyliwn edifaru nid &ycirc;w fore i'r un;</L>
<L>Cawn fynd i'r llawenudd, lu hyfr&ycirc;d i'r haf-dd&ycirc;dd,</L>
<L>I-g&ycirc;d efo eu gil&ycirc;dd iw ganl&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>M&acirc;b Duw a folianwn, gogoniant a ganwn,</L>
<L>Cl&ocirc;d felus, clodforwn, llawenwn ar l&ecirc;d;</L>
<L>C&ycirc;d rown o'n geneue fw&ycirc;n adlais un odle,</L>
<L>Y Bore dd&ycirc;dd gole, iw gweled.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Er mw&ycirc;n y gogoned, daionus ei weithred,</L>
<L>Rhowch ddrws yn egored o nodded i ni;</L>
<L>Gollyngwch ni i'ch anedd, i ganu gogonedd,</L>
<L>I rinwedd yr hafedd Dduw heini.</L>
</LG>
<PB N="118" REF="64">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="119" REF="64">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="120" REF="65">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="121" REF="65">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="122" REF="66">
<HEAD>Carol <HI>B&ycirc;rr o fawl i'r Je&s;u.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>POB gradd o gri&s;tnogion 'fu g&ycirc;nt yn gaeth-wei&s;ion,</L>
<L>C&ycirc;n geni'r M&acirc;b cyfion, yn rhyddion fe a'u rhodd,</L>
<L>Rhown fawl o'n geneue i Frenin uchel-ne,</L>
<L>O rw&ycirc;de'r gwall ange a'n gollyngodd.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Ar w&ycirc;lie dyfodiad, trw&ycirc; gywir b&ucirc;r gariad,</L>
<L>I ganed yn ceidwad, mae'r &s;iared yn &s;i&wcirc;r;</L>
<L>Da i dylam hil Adda mor gofus yn gyfa,</L>
<L>Glodfori Duw'n bena, ein derbyniwr.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Dirgelwch rhyfeddol i'r B&ycirc;d anw&ycirc;bodol,</L>
<L>Ddyfodiad Duw nefol air heuddol yr h&ecirc;dd;</L>
<L>A'i ryfedd gnawdoliaeth, trw&ycirc; d&ecirc;g anedigaeth,</L>
<L>O berffaeth guf Enaith gyfiown-w&ecirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Y&s;tyriwn yn wa&s;tad ei ddedw&ycirc;dd ddyfodiad,</L>
<L>A'i ryfedd o&s;tyngiad i ddwad yn dd&ycirc;n;</L>
<L>M&acirc;b Duw o'r dechre yn Frenin uchel-ne,</L>
<L>A ddoeth o'i wir adde yn oreudd&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>O nefol hyfrydwch, dd&acirc; ddoniol ddiddanwch,</L>
<L>I'r B&ycirc;d trw&ycirc; ddiy&s;tyrwch o'i degwch a daeth;</L>
<L>Er gwared yr holl-f&ycirc;d o boenus fawr ben&ycirc;d,</L>
<L>A'n dw&ycirc;n i w&ycirc;ch hef&ycirc;d orchafiaeth.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Y&s;tyriwn dylottad oedd Gwelu'r gogonad,</L>
<L>Pan ddaeth y bugeiliad i weled i w&ecirc;dd,</L>
<L>Yn gorwedd mewn pre&s;eb, y p&ucirc;r-lawn o ffyddlondeb,</L>
<L>I roedd ei l&acirc;n w&ycirc;neb yn iawn&ecirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Nid at r&ycirc;w w&ycirc;r mawrion, uchel-radd cyfoethogion,</L>
<L>I daeth yr angylion a new&ycirc;ddion or n&ecirc;f;</L>
<L>Ond at r&ycirc;w fugeiliad tan aw&ycirc;r diniwed,</L>
<L>Or nefoedd a gyrad y geirief.</L>
</LG>
<PB N="123" REF="66">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Y rheini pan gl&ycirc;w&s;on o'r nefoedd y new&ycirc;ddion,</L>
<L>I'r Ddinas yr aethon, iawn foddion un frud;</L>
<L>I'r beud&ycirc; lle'r ydoedd Iachawdwr cenhedloedd,</L>
<L>Yn Frenin yn&ycirc;&s;oedd a ane&s;&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Nid oedd gan Dduw cyfion, nag Ieirll na morchogion,</L>
<L>Nag uchel w&ycirc;r mawrion dda foddion a fu;</L>
<L>Ond gone&s;t w&ycirc;r gweddol, da diddan dedw&ycirc;ddol,</L>
<L>Oedd wei&s;ion wiw ra&s;ol yr Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Mae rhyb&ycirc;dd i lawer i madel a'u balchter,</L>
<L>S&ycirc; heidd&ycirc;w 'n rhoi hyder ar bywer y B&ycirc;d,</L>
<L>Ni hw&ycirc;rach y tlotta gar bron y gorucha,</L>
<L>Trw&ycirc; ras yn annw&ycirc;la yn iawn ol&ycirc;d.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol <HI>Natalic, o fawl i Gri&s;t.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>Y Teulu cariadus, c&ycirc;d folwn yn felus,</L>
<L>Fab Duw gogoneddus, fel dawnus w&ycirc;r d&acirc;,</L>
<L>Un odlais iawn odlwn, dda fiw&s;ig dyfei&s;iwn,</L>
<L>C&ycirc;d ganwn a &s;einiwn Ho&s;ana.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Clodforwn Dduw yn llawen, a gafw&ycirc;d ar gyfan,</L>
<L>O gr&ocirc;th y Fair burwen oedd enwog ferch b&ucirc;r;</L>
<L>Y g&wcirc;r a golla&s;om am noeth waith a wnaethom,</L>
<L>Hwn eilwaith a gaw&s;om yn gy&s;ur.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Ei felus orfoledd w&ycirc;ch hael Fab uchel-wedd,</L>
<L>A ddaeth mewn i&s;el-wedd oen iredd or n&ecirc;f;</L>
<L>Pur feithie gogoned, fe dalodd yn dyled,</L>
<L>Cl&ocirc;dfored, c&ycirc;d gw&ycirc;ned p&ocirc;b genef.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Hil Efa w&ycirc;lofus ddr&wcirc;g anial ddrygionus,</L>
<L>Rh&ocirc;dd y Cariadus &wcirc;r hoenus yn rh&ycirc;dd;</L>
<L>I'r hwn i bo'r moliant, gwiw ra&s;ol oreu-&s;ant,</L>
<L>A'r ffyniant, gogoniant a'r gynn&ycirc;dd.</L>
</LG>
<PB N="124" REF="67">
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Buwiolion daiarol, rhowch fiw&s;ig yn foe&s;ol,</L>
<L>I'r manuel nefol ufuddol a f&ycirc;dd,</L>
<L>Wur anna oreu-waed, l&icirc;n dafudd l&acirc;n dyfiad.</L>
<L>O'n poeniad ein ceidwad a'n cadw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>C&ycirc;d ganed p&ocirc;b gene, fw&ycirc;n adlais un odle,</L>
<L>Gl&ocirc;d beredd i'r bore, dda ore ei dd&ycirc;dd;</L>
<L>Canodd Angylion, mawl Je&s;u molia&s;on,</L>
<L>Yn ffyddlon un galon a'u gil&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Fel dyna'r m&ocirc;dd tirion i'mdeithiodd y doethion,</L>
<L>I offrwn Anrhegion i'r tirion Dduw T&acirc;d;</L>
<L>Aur, thus o'r p&ecirc;r gore, mur eglur ei rogle,</L>
<L>I'w byddin a ddyle yr addoliad.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Rhown nine i'r gore, ddi-ffrom-waith offryme,</L>
<L>Aur yd&ycirc;w'r gred ore, on dyddie di drwch;</L>
<L>T&ycirc;&s;t eglur arogledd &ycirc;w'r moliant cyfanedd,</L>
<L>A mur &ycirc;w'n da fawredd, ddifeirwch.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Y Teulu n&ocirc;d haeledd, gu fw&ycirc;nion gyfanedd,</L>
<L>Arferwch dduwioledd dda weddedd ddi-wad,</L>
<L>O foliant i'r am&s;er, in prynned on prudd-der,</L>
<L>Daeth o'r uchelder w&ycirc;ch haul D&acirc;d.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Rh&acirc;d Duw a'i dangnefedd, w&ycirc;ch hynod i'ch anedd,</L>
<L>Rhag gormod anhunedd iach houwedd i chwi;</L>
<L>Y mw&ycirc;nwr gl&acirc;n diwad, rhw&ycirc;dd gynes rhowch genad,</L>
<L>I ddywad trw&ycirc; gariad i agori.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Duw cadw i ni'n gywrain, ben &s;eiliad ein &s;ylfaen,</L>
<L>Na chaffo p&acirc;p rhufain a'r Frydain mo'i fr&ycirc;d;</L>
<L>Tro ni ath drugaredd, o farus oferedd,</L>
<L>Neu ddanfon o'n camwedd ein cymrud.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="125" REF="67">
<HEAD>Carol <HI>o fawl i Greawdwr y B&ycirc;d, am ein gwared trw&ycirc; Je&s;u Gr&icirc;&s;t,</HI> &amp;c.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>RHown fawl i'r T&acirc;d nefol, ar g&acirc;n yn dragw&ycirc;ddol,</L>
<L>Am ddoniau rhagorol w&ycirc;bodol i'r B&ycirc;d;</L>
<L>O'r Pr&icirc;dd&ycirc;n gwael &s;alw, gwnaeth dd&ycirc;n ar ei ddelw,</L>
<L>A'mgeledd i hwnnw a wnaeth hef&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Fe a'u lliniodd Duw 'n &s;anctedd, yn enw gwirionedd,</L>
<L>Ar ddelw ei anrhydedd o fawradd ddi farn;</L>
<L>Y &s;arff pan ei hudodd y deillied a dw&ycirc;llodd,</L>
<L>A ffechod a gododd yn gadarn.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Ac yno cw&ycirc;mpa&s;on, o wl&acirc;d yr Angylion,</L>
<L>Drw&ycirc; fyned yn noethion, rai gwirion eu gwaith;</L>
<L>Fe lanwodd o drallod, mewn huchedd o bechod,</L>
<L>Nes dyfod gollyngdod gall-iawn daith.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Fe 'ddawed drw&ycirc; dy&s;tion, i bawb or hil&ycirc;ddion,</L>
<L>Gofiad or cyfion i ddynion urddawl;</L>
<L>Am idd&ycirc;n nhw bechu drais-&s;eddawl dro&s;eddu,</L>
<L>Fe addawed yr Je&s;u yn ddewi&s;awl.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Drw&ycirc; <HI>Fo&s;es</HI> ddewi&s;ol, ac <HI>Aran</HI> oedd dduwiol,</L>
<L>O frod&ycirc;r hyfrydol o freiniol un fr&ycirc;d;</L>
<L><HI>E&s;au</HI> ac <HI>Eleias,</HI> yn addo <HI>Me&s;eias,</HI></L>
<L>O benieth y de&ycirc;rnas gadern&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Y rhain yn prophw&ycirc;do, yn dyner am+dano,</L>
<L>W&ecirc;dd gyfion a'i gofio drw&ycirc; huno mewn hawl,</L>
<L>Brwff odlan brophw&ycirc;di yn hollawl gyhoeddi,</L>
<L>Goleini am yr Je&s;u rymu&s;awl.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Fe a'i ganw&ycirc;d blygeindd&ycirc;dd, ym <HI>Methlem</HI> dre ddaf&ycirc;dd,</L>
<L>Ein Brenin a'n llyw&ycirc;dd iawn beun&ycirc;dd ir b&ycirc;d;</L>
<L>Iw ddoli yn lle'r ddelw yn Dduw d&ecirc;g mawr enw,</L>
<L>A'r gyfen i heidd&ycirc;w bu'r hawddf&ycirc;d.</L>
</LG>
<PB N="126" REF="68">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Hwn yd&ycirc;w'n achubwr garedig Greawdwr,</L>
<L>Je&s;u de&ycirc;rnaswr iawn noddwr or n&ecirc;f;</L>
<L>Pan anw&ycirc;d ar drafel fe roed yn ddi'mrafel,</L>
<L>Am F&acirc;b o waed uchel w&ycirc;ch Enef.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Ein Brenin cadernid mewn pre&s;eb a roddid,</L>
<L>Heb gyweth na golud, i&s;el-fr&ycirc;d y Sant;</L>
<L>Gri&s;tnogion &s;&ycirc; yn credu, drw&ycirc; dd&ycirc;&s;g l'n haddy&s;gu,</L>
<L>Rhont foliant ir Je&s;u na ru&s;ant.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Pan anw&ycirc;d y bachgen o <HI>Fair</HI> yn ddi amgen,</L>
<L>Ar arw gynfigen dyrbynien fe ir B&ycirc;d;</L>
<L><HI>Herod</HI> an ffyddlawn, heb gofio mor cyfiawn,</L>
<L>Oedd greulawn a hirlawn iw herlid.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Hwn a wnaeth laddfa, ym <HI>Methlem Judea,</HI></L>
<L>Drw&ycirc; ddicter a thraha or mw&ycirc;a am &wcirc;r;</L>
<L>Fe laddodd y bechgin, h&ycirc;d ddwu flw&ycirc;dd oedd ddiflin,</L>
<L>I gel&s;io ein Brenin iawn brynnwr.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Y T&acirc;d or uchelne ei fachgen a gadwe,</L>
<L>Er maint eu dialedde, a'i gledde mor glos;</L>
<L>I'r aipht yn ddiwegi, yn barod drw&ycirc; beri,</L>
<L>Aeth <HI>Jo&s;eph</HI> a <HI>Mari</HI> yn ddi'maros.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>O ddynion gwrthny&s;ig am erlid yr unig,</L>
<L>Or nefedd anedig mewn dirmig a dig;</L>
<L>Ni choelie'n penadur, na'i gyngor na'i gy&s;ur,</L>
<L>Iddewon Erlidw&ycirc;r diawledig.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Gwrthie gogoned, rhoi cr&ycirc;plied i gerdded,</L>
<L>Ar deillied i weled a'u llyged mewn llw&ycirc;dd,</L>
<L>Er maint ei fawrhydi, yn wrol aneiri,</L>
<L>Ni choelien Dduw celi d&ecirc;g hylw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Y M&acirc;b or uchelne, a'i nerthol fawr wrthie,</L>
<L>Y moroedd a o&s;dege oer donef a'r dwr;</L>
<L>Fe wnaeth yn ddi fethu a'i gref&ycirc;dd gyryddu,</L>
<L>Y gw&ycirc;ntoedd i&acirc;ch wedi, ein Iachawdwr.</L>
</LG>
<PB N="127" REF="68">
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Er gwrthie'r mab rhadlon, ni chrede yr iddewon,</L>
<L>Y ffari&s;aed creulon o ddynion di ddawn;</L>
<L>Ond cei&s;io a defei&s;io, ffordd iw ddini&s;trio,</L>
<L>Nid oedden nhw'n cofio mor cyfiawn.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Dioddefe'r gogoned, er pan ei ganed,</L>
<L>H&ycirc;doni chroe&s;hoelied, rwi'n gweled y gwir,</L>
<L>Erlidiad echry&s;lon, am feie Cri&s;nogion,</L>
<L>Gan ffolion o ddynion oedd enwir.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Fe frathed y cyfion, o ddifri yn ei ddw&ycirc;fron,</L>
<L>A gwa&ycirc;w ffon greulon, oedd wirion ei waed;</L>
<L>Pob Cri&s;tion &s;&ycirc;'n credu drw&ycirc; dd&ycirc;&s;g iw addy&s;gu,</L>
<L>A ddyle fawl ganu i'r gogoned.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Ei D&acirc;d pan ei gwelodd, yn ddygun a ddigiodd,</L>
<L>A duodd y nefoedd ar gyhoedd i g&ycirc;d;</L>
<L>Ar Haul a dyw&ycirc;llodd ar demel a rw&ycirc;godd,</L>
<L>Ar ddaiar a &s;yniodd dros en&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Y tryd&ycirc;dd d&ycirc;dd union, mae digon o dy&s;tion,</L>
<L>Cyfododd y cyfion oedd burion or b&ecirc;dd;</L>
<L>P&ocirc;b Cri&s;tion dewi&s;ol a gredo yn benodol,</L>
<L>Caiff gantho dragw&ycirc;ddol drugaredd.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyriau ar ymadel ag oferedd.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>WRth y&s;t&ycirc;r gwaith a&s;tud o enioes d&ycirc;n enn&ycirc;d,</L>
<L>S&ycirc;'n &s;ymm&ycirc;d b&ocirc;b mun&ycirc;d o'i feb&ycirc;d iw f&ecirc;dd:</L>
<L>Os mad ws ymado, heddiw rwi'n addo</L>
<L>Peidio a myfyrio am oferedd.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Os b&ycirc;m i'n Troi f'w&ycirc;neb i ddil&ycirc;n ffolineb,</L>
<L>Yn ddewr heb ddoethineb, na &s;ynnied naws dd&acirc;f,</L>
<L>I Dduw am fy nrhachwant gofynna faddeuant,</L>
<L>Ac iddo gogoniant a ganaf.</L>
</LG>
<PB N="126" REF="69">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="127" REF="69">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="128" REF="70">
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Wrth ddarllen Cynghorion, a gwaith y gw&ycirc;r doethion,</L>
<L>A rhai h&ecirc;n Athrawon oedd ddyfnion o dd&ycirc;&s;g;</L>
<L>Rwi'n deall mae'r duwiol, &s;ain arail, &s;ynhw&ycirc;rol,</L>
<L>Rhinweddol &ycirc;w'r haeddol &wcirc;r hydd&ycirc;&s;g.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Rwi'n deall o'r diwedd, nad yd&ycirc;w p&ocirc;b ma&s;wedd,</L>
<L>Ond gwagedd o wagedd anweddedd i ni:</L>
<L>Gwa&s;anaethu Duw cyfion, a chadw ei orchmynnion</L>
<L>A ddanfon i dd&ycirc;nion ddaioni.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Y S&ecirc;r &s;&ycirc;'n Arw&ycirc;ddion, i gofio am Dduw cyfion,</L>
<L>A'u rhoes fel Angylion yngolwg y B&ycirc;d,</L>
<L>Na 'llynged un Cymro ei Greawdwr yn ango,</L>
<L>O aw&ycirc;dd i'mgeulo mewn golud.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Pob llawen gydymeth, &s;&ycirc;'n nofio mewn afieth,</L>
<L>Clodfora Dduw'n heleth, naturiaeth dd&acirc; i ti,</L>
<L>Ni w&ycirc;r un d&ycirc;n ma&s;wedd (er maint a fo ei fawredd)</L>
<L>Na ddiwedd ei oferedd e'foru.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol yngh&ycirc;lch Ganedigaeth Cr&icirc;&s;t, a'i ddioddifaint.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>I'R hael Gymr&ycirc;, hil gynn&ycirc;dd, rwi'n addo yn ufudd,</L>
<L>G&acirc;n i'r diddan&ycirc;dd, pen llyw&ycirc;dd p&ocirc;b llu;</L>
<L>Y Duw digelw&ycirc;ddog, tra-geirwir, trugarog;</L>
<L>Yr Enwog, luo&s;og l&acirc;n Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Pan h&ucirc;dw&ycirc;d h&ecirc;n <HI>Adda,</HI> o'i dduwiol draddodfa,</L>
<L>A h&ycirc;n trw&ycirc; ffug <HI>Efa,</HI> de&s;gynfa i da&s;g ddu:</L>
<L>Ond Duw nis gadaweu, i fyfyrio fawr orriau,</L>
<L>Heb 'modau o ra&s;au yr Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Ae o hynn&ycirc; allan, iw gofio fe'n gyfan,</L>
<L>Rh&ocirc;dd fw&ycirc;nlan brwff odlan Brophw&ycirc;di,</L>
<L>I gywir egluro y dae ef i dario,</L>
<L>A gredo cae ei drw&s;&s;io drw&ycirc; r Je&s;u.</L>
</LG>
<PB N="129" REF="70">
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Pan ddaeth pen yr am&s;er, gan D&acirc;d yr uchelder,</L>
<L>Trw&ycirc; hediad tro hyder, i <HI>Fair</HI> b&ecirc;r a bu,</L>
<L>Oddiwrth Dduw y diddanwch, gael hed&ycirc;n hyfr&ycirc;dwch,</L>
<L>Moliannwch, c&ycirc;d o&s;iwch, Caed Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Dymma'r plygeindd&ycirc;dd, &s;&ycirc; glod-fawr trw&ycirc;'r gwled&ycirc;dd,</L>
<L>C&ycirc;d-gannwn i'n llyw&ycirc;dd, dd&acirc; new&ycirc;dd i ni,</L>
<L>O fawl i Jehovah, h&ycirc; lediwn haleuja,</L>
<L>Ho&s;annah hw&ycirc;lu&s;a i'r hael Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Angylion llon hyfr&ycirc;d, a ddoded i ddywed&ycirc;d,</L>
<L>F&ocirc;d new&ycirc;dd d&acirc; i'r holl-f&ycirc;d o'u gofid oedd gr&ycirc;;</L>
<L>A gyrru'r bugeilied i <HI>Fethlem</HI> dre fythled,</L>
<L>I weled gariadu&s;ed oedd Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Iw 'ddoli daeth doethion, a'u rhw&ycirc;dd-gu anrhegion;</L>
<L>Dechreua&s;on yn ffyddlon offrymmu,</L>
<L>I'r tirion Ettifedd, dan gofio ei drugaredd,</L>
<L>Mewn pre&s;eb oen naw&s;edd un Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Pw&ycirc; dd&ycirc;n a falchief, gwi&s;g Cr&icirc;&s;t oedd cadachef,</L>
<L>Gw&icirc;r Frenin yr h&ocirc;ll Nef, d&acirc; ei foddef a f&ycirc;,</L>
<L>I brynnu ei h&ocirc;ll bobol o'r poenau tragw&ycirc;ddol,</L>
<L>I'r wrol daith ra&s;ol daeth Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Mor waredd o'i wirf&ocirc;dd, yn dyner fe ordeiniodd,</L>
<L>Ei Swpper a o&s;ododd, pan llw&ycirc;ddodd p&ocirc;b llu</L>
<L>Rhoi ei gnawd i ni iw fw&ycirc;tta, a'i waed i'n diotta,</L>
<L>A dymma ffrw&ycirc;th loesfa ffraeth Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>A drain ef coroned, poen ddolur pan ddalied,</L>
<L>Yn ffrom fe a'i fflangelled, difenwed Duw'n h&ycirc;,</L>
<L>A'i fwrw i farwolaeth, cre olwg cri alaeth</L>
<L>Y&s;ywaeth, gel&ycirc;na&s;iaeth gl&acirc;n Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Ein ceidwad i'n cadw, croe&s;hoelied Cri&s;t ho&ycirc;w,</L>
<L>Mawr foliant iw Enw, rhown hedd&ycirc;w yn rhw&ycirc;dd h&ycirc;;</L>
<L>Fe a'n cwbl achubodd, gwaed gwirion fe a'i gwariodd,</L>
<L>Offrymmodd ni ru&s;odd yr Je&s;u.</L>
</LG>
<PB N="130" REF="71">
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>B&ycirc; twrw o ddaiar-gr&ycirc;n, a thyw&ycirc;llwch y&s;gymmun,</L>
<L>Wrth boeni ei gorph&ycirc;n, Duw Frenin da ei fri;</L>
<L>Fe rw&ycirc;godd y demmel, pan roddodd e ffarwel,</L>
<L>Wrth glywed gloes uchel glw&ycirc;s Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>H&ocirc;ll bechod ein buchedd, ar Gr&icirc;&s;t yn gy&s;togedd,</L>
<L>A &s;yrthiodd yn &s;erthedd, a'r dialedd oer du;</L>
<L>A'n h&ocirc;ll gyfr&ycirc;w gwil&ycirc;dd, yn gwrido fel gwradw&ycirc;dd,</L>
<L>A lae&s;w&ycirc;d trw&ycirc; loe&s;&ycirc;dd yr Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Cl&ocirc;dforwn yr unig greawdwr caredig,</L>
<L>Gwir feddig, a diddig y dyru,</L>
<L>Yr un Duw anfeidrol, mae'n gymw&ycirc;s ei ganmol,&mdash;</L>
<L>I'r b&ocirc;bol, mo'r ra&s;ol &ycirc;w'r Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Cl&ocirc;d nefoedd Angylion, rhown egni gri&s;tnogion,</L>
<L>I foli'n Duw gra&s;lon, y cyfion oen cu;</L>
<L>Mawl f&ycirc;th yn dditethiant o gariad i'r gw&icirc;r Sanct,</L>
<L>Gogoniant diru&s;iant i'r Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Tua'r N&ecirc;f i derchafe, i'r brafia o'r breinie;</L>
<L>O'th Ei&s;tdeddle Duw godde di'n gweddi,</L>
<L>I berffaith orffw&ycirc;&s;o i r&ycirc;m ni'n gobeithio</L>
<L>Gael yno'n cynnhw&ycirc;&s;o gan Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Os gof&ycirc;n un canwr pw&ycirc; ydoedd yr awdwr,</L>
<L>Y milwr o'i gyflwr iw gyfri;</L>
<L>Ond b&ycirc;th mae ei obeithfa ar derf&ycirc;n i yrfa,</L>
<L>Gael noddfa i r&acirc;s dd&acirc; yr Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Mil, chwechant, mawl uchel, w&ycirc;th, deugain waith digel,</L>
<L>A phedair diogel, ar awel o ri,</L>
<L>(Pan ganed) a gerddodd h&oacute;ll fe&s;ur o fi&s;oedd</L>
<L>Blynyddoedd o oes oedd yr Je&s;u.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="131" REF="71">
<HEAD>Dyriau, yn Cyffelybu pedair oes d&ycirc;n i Bedwar Chwarter y Flw&ycirc;dd&ycirc;n.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>WRth Chwilio Callineb ffel iawn, a ffolineb;</L>
<L>'Rwi'n cofio o ddoethineb, ddihareb yn hw&ycirc;r:</L>
<L>O ganu i goegennod, na cheir ond yr anglod;</L>
<L>Nid oes gan fur&s;ennod, fawr &s;ynw&ycirc;r.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Dyriau gwradw&ycirc;ddus, a dychan nid iachus;</L>
<L>A cherddi ma&s;weddus, anweddus ni wn&acirc;f:</L>
<L>Rh&ycirc;w Add&ycirc;&s;g rhinweddol, w&ycirc;ch add&acirc;s fu cheddol,</L>
<L>Ddi-ff&ocirc;l, yn oe&s;tadol a &s;t&ycirc;diaf.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>D&ycirc;n wedi eni f&ycirc;dd lawn o drueni,</L>
<L>Yn b&ycirc;w dan ymboeni rhwng oerni a gwr&ecirc;s h&acirc;f;</L>
<L>Mewn gofud a gofal, a dolur a dial,</L>
<L>A helbul yn ammal, iawn ymmaf.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Mae'r gwanw&ycirc;n fel Meb&ycirc;d, a'r h&acirc;f fal jeuengct&ycirc;d,</L>
<L>Y cynhaua ffwdanll&ycirc;d, anhyfr&ycirc;d ei fraint;</L>
<L>S&ycirc;dd yn debygus, i ganol oes boenus,</L>
<L>A'r gauaf an-hoenus fel henaint.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Cyfflybwn oes plent&ycirc;n, a'r gynn&ycirc;dd i'r gwannw&ycirc;n,</L>
<L>Fe d&wcirc;f fel blodeu&ycirc;n, neu egin&ycirc;n go wan:</L>
<L>Yn ddinerth tros enn&ycirc;d, heb fedru mor dywed&ycirc;d;</L>
<L>Na &s;ymm&ycirc;d, dd&ycirc;n ynf&ycirc;d o'i unfan.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Rhaid mammaeth ofalus, i borthi'r d&ycirc;n moethus,</L>
<L>Er ei f&ocirc;d yn ddi-rymmus, a'i rw&ycirc;mo dros dro:</L>
<L>Ar &ocirc;l cropian a chodi, a cherdded wrth Brennl,</L>
<L>Daw gwedi ei ddireidi, i dda rodio.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Fe'i cedwir fe'n fachgen, dan ar&s;w&ycirc;d v wialen,</L>
<L>Nes mynd yn llangc cymmen, llawen a llon,</L>
<L>Gw&ycirc;llt ac anwadal, heb ofon na gofal,</L>
<L>Yn ff&ocirc;l ac yn feddal ei foddion.</L>
</LG>
<PB N="132" REF="72">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Yn llawen ei galon, a'i ff&ycirc;rdd yn afradlon,</L>
<L>Dan heu ei geirch gw&ycirc;lltion, drw&ycirc; foddion di fudd;</L>
<L>A'i hyder a'r gaffel, hir hoedel, ac uchel,</L>
<L>I f&ycirc;w fel anifel anufudd.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Yr ail oes nid amgen, i'r h&acirc;f i cyfflyben,</L>
<L>Hardd 'f&ycirc;dd pob cangen, a llawen f&ycirc;dd llangc;</L>
<L>Yn ho&ycirc;wedd gwmnhieth, a chwareu, a charwrieth,</L>
<L>A b&ycirc;w yn llawn afieth yn Ifangc.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Na f&ocirc; gl&acirc;n yn ugain, na chr&ycirc; 'n ddeg-ar-hugain,</L>
<L>Synhw&ycirc;rol yn Ddeugain, ni ddigw&ycirc;dd &ycirc;w oes</L>
<L>Na glendid na chr&ycirc;fder, na &s;ynw&ycirc;r un am&s;er,</L>
<L>Pan elo dros hanner ei einioes.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Y drydedd oes fethus, &s;&ycirc;dd yn debygus,</L>
<L>I'r cynhaua trafferthus 'f&ycirc;dd boenus dros ben;</L>
<L>A D&ycirc;n a f&ycirc;dd dofach, a'i nettur yn oerach,</L>
<L>Arafach, a &s;obrach is w&ycirc;bren.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Y Bedwaredd oes olaf gyfflybir i'r gauaf,</L>
<L>P&ocirc;b ffrw&ycirc;thudd a w&ycirc;faf, ac oeraf p&ocirc;b g&wcirc;r;</L>
<L>Y ddaiar o'i ddeut&ycirc;, a'i dail wedi dylu,</L>
<L>I ddy&s;gu i dd&ycirc;n gredu iw Greawdwr.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Y gwanw&ycirc;n ni hauo, yr h&acirc;f ni lafurio,</L>
<L>Y cynhauaf ni fedo, o coeliwch chwi fi;</L>
<L>Fe a'i gwelir &ecirc;'r gauaf, yn mynd i Gardottaf,</L>
<L>Ychydig a '&s;tyria wrth ei '&s;tori.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>A dreilio ymma ei feb&ycirc;d, drw&ycirc; oferedd, a'i Ieuengt&ycirc;d,</L>
<L>A chanol oes hef&ycirc;d, ni &s;afia fe fawr:</L>
<L>Pan dd&ecirc;l henaint enn&ycirc;d, fe f&ycirc;dd yn fegerll&ycirc;d,</L>
<L>A llwm, a di-olud, h&ycirc;d elawr.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Cerdda di ddiog&ycirc;n, h&ycirc;d-at y morgrug&ycirc;n,</L>
<L>Y&s;tyria ei ffordd ddichl&ycirc;n, iw ddil&ycirc;n b&ycirc;dd ddoeth;</L>
<L>Ei luniaeth a ga&s;gla, yr h&acirc;f, a'r cynhaua,</L>
<L>Ymbortha fe'r gaua, ar ei gyfoeth.</L>
</LG>
<PB N="133" REF="72">
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Ped fae gan F&acirc;b <HI>Momws,</HI> holl lygaid <HI>Argws;</HI></L>
<L>A dw&ycirc;lo <HI>Briarws,</HI> i hel mwnws m&ycirc;d:</L>
<L>Er gweithio a gofalu, nid alle fe ffynnu,</L>
<L>Oni bydde Dduw'n mynnu, ddim enn&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Er hynn&ycirc; fe ddyleu, p&oacute;b d&ycirc;n wneud ei orau,</L>
<L>I chwanegu ei dalentau, hoff eiriau di-ff&oacute;l;</L>
<L>Drw&ycirc; arfer y moddion, a deu&s;&ycirc; a'r Dduw cyfion,</L>
<L>Roi ei r&acirc;d, a'i fendithion odiaethol.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Y d&ycirc;n ifangc nw&ycirc;fus, meddwl yn bw&ycirc;llus,</L>
<L>Y daw henaint di-hoenus, anrymmus i'r i&acirc;ch;</L>
<L>Dy gorph a wargrymma, a'th nerth a wanhycha,</L>
<L>A'r &s;ynw&ycirc;r a balla, i ti bellach.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Un ffordd a m&ocirc;dd medda, y daw pawb i'r B&ycirc;d ymma,</L>
<L>I redeg eu gyrfa, a'u rhedfa r&ycirc;w h&ycirc;d;</L>
<L>Mae llawer ff&ycirc;rdd meddan, i fynd o hwn allan,</L>
<L>Ni w&ycirc;r d&ycirc;n pur anian, par enn&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Rhai a derfynau, yn <HI>Ebrill</HI> eu horiau,</L>
<L>Rhai'n <HI>Rhagf&ycirc;r</HI> eu dyddiau, mae beddau o b&ocirc;b h&ycirc;d;</L>
<L>Ni chaiff g&wcirc;r a ga&s;glo, pan dd&ecirc;l Angau iw gei&s;io,</L>
<L>Ddim ond a gario fe i'r gwer&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Am h&ycirc;n na falchied, cnawd gwael a bw&ycirc;d pr&ycirc;fed,</L>
<L>Yr iachus er uched, neu frafied ei fraint;</L>
<L>Os treiddia fe'r cyfan, oi beryglon ymhob-man,</L>
<L>B&ycirc;dd farw o+hono ei hunan, gan henaint.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Pa '&s;tyriau dd&ycirc;n gwaeledd, ei ddechreu a'i ddiwedd,</L>
<L>Ni wnae fe b&ycirc;th gamwedd, anweddedd un waith;</L>
<L>Ac hef&ycirc;d y cyfri, &s;&ycirc; raid iddo roddi,</L>
<L>I'r g&wcirc;r &s;&ycirc;'n rheoli, yr haul eilwaith.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Gan na w&ycirc;r d&ycirc;n pa enn&ycirc;d, p&acirc; awr, na pha fun&ycirc;d,</L>
<L>A rhaid iddo &s;ymm&ycirc;d, o'i fyw&ycirc;d &s;&ycirc;dd f&ycirc;rr;</L>
<L>Byddwn wiliedig, drw&ycirc; f&ycirc;w'n fendigedig,</L>
<L>Garedig, buredig, fel brodur.</L>
</LG>
<PB N="134" REF="73">
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Fel Brodur bwriadol, y ff&ycirc;dd Gr&icirc;&s;tionogol,</L>
<L>Bvddwn f&ycirc;w'n fuddiol, a gweddol a gw&acirc;r;</L>
<L>O'r pr&icirc;dd 'daethom <HI>unwaith,</HI> o'r pridd cawn ein lluniaeth</L>
<L>Raid mynd i'r pridd eilwaith, prudd alar.</L>
</LG>
</DIV3>
<TRAILER><HI>Ymma a diweddiff Deg a Deugain o Garolau a dyriau Duwiol, ar y D&ocirc;n a elwir</HI> Leave Land, <HI>y ffordd hwyaf.</HI></TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="part">
<HEAD>YMA A DECHREU AMRYW O GAROLAU, a dyriau Duwiol, ar y D&oacute;n a elwir <HI>Leave Land,</HI> y ffordd fyrraf: y rhain oll hef&ycirc;d a dd&ocirc;nt yn ddifai ac yn e&s;mw&ycirc;th ar D&ograve;n Gwileu'r Nadolig.</HEAD>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Dyriau ar ymddiddan rhwng pechadur a'i Greawdwr (mewn Breu<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dw&ycirc;d) lle mae Duw yn dy&s;cu i dd&ycirc;n (mewn ychydig eiriau neu bymtheg o gynghorion d&acirc;) y ffordd ddi-dw&ycirc;ll a bw&ycirc;lus i fyw&ycirc;d Tragyw&ycirc;ddol,</HI> Job. 23. adnodau 14, 15, 16, 17, &amp;c.</HEAD>
<SP>
<SPEAKER>D&ycirc;n.</SPEAKER>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>AM fi mewn gweledigaeth n&ocirc;s,</L>
<L>Mewn gwel&ycirc; diddos noddfa,</L>
<L>Clvwn i'm cyfarch h&eacute;n &wcirc;r f&ycirc;nn,</L>
<L>A'i w&acirc;llt yn w&ycirc;nn fel eira.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Duw.</SPEAKER>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Dywedai pam yr w&ycirc;t mor h&ycirc;,</L>
<L>A chy&s;cu mewn anwiredd;</L>
<L>Defro tywallt ddagrau fil,</L>
<L>Ac ymbil am drugaredd.</L>
</LG>
</SP>
<PB N="135" REF="73">
<SP>
<SPEAKER>D&ycirc;n.</SPEAKER>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Pw&ycirc; w&ycirc;t ti yr h&ecirc;n-&wcirc;r llw&ycirc;d,</L>
<L>Rhyfeddol w&ycirc;d o foddion,</L>
<L>Dy weddaidd br&ycirc;d a'th eiriau c&ucirc;,</L>
<L>S&ycirc;'n pigo deut&ycirc;'nghalon.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Duw.</SPEAKER>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Myfi &ycirc;w'r Cadarn Frenin N&ecirc;f,</L>
<L>O cl&ycirc;w f&ycirc; ll&ecirc;f, a gwrando;</L>
<L>Na f&ycirc;dd fyddar, marcia'n gall,</L>
<L>Rhag ofn i'r fall dy demptio.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>D&ycirc;n.</SPEAKER>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>O f' Arglw&ycirc;dd Dduw a'i ymma'r w&ycirc;d,</L>
<L>Mae d'ar&s;w&ycirc;d i'm diburo;</L>
<L>'Rw&ycirc;fi'n crynnu drw&ycirc; fawr &s;an,</L>
<L>Yr awran am dy ddigio.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Duw.</SPEAKER>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Madws i't briddell&ycirc;n gwael,</L>
<L>Ar&s;w&ycirc;do cael dy go&s;pi;</L>
<L>Mae dial dw&ycirc;s am f&ycirc;w ar gam,</L>
<L>A cher&ycirc;dd am ddrygioni.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>D&ycirc;n.</SPEAKER>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Nawdd fy Arglw&ycirc;dd, nawdd er Cri&s;t,</L>
<L>Mae 'nghalon dri&s;t yn llefain;</L>
<L>D&ocirc;d i'm gennad Arglw&ycirc;dd c&ucirc;,</L>
<L>I lechu dan dy adain.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Duw.</SPEAKER>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Os o ddyfnder calon bur,</L>
<L>Y mynni i'm wneuthur erod;</L>
<L>Cadw 'ngeiriau h&ycirc;n heb ffael,</L>
<L>Ac ti elli gael fy 'nghymmod,</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L><MILESTONE N="1" UNIT="Cyngor."> Yn gynta dim cyffe&s;a 'n l&acirc;n,</L>
<L>Dy ffiaidd aflan fuchedd;</L>
<L>A gweddia n&ocirc;s a d&ycirc;dd,</L>
<L>Yn uf&ycirc;dd am drugaredd.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Creda i ddeuddeg pwngc y ff&ycirc;dd,</L>
<L><MILESTONE N="2" UNIT="cyngor."> Yn ufudd heb amheueth;</L>
<L>Dyna fylfaen pawb dan g&ocirc;,</L>
<L>S&ycirc;'n cei&s;io Jech&ycirc;dwrieth.</L>
</LG>
<PB N="136" REF="74">
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L><MILESTONE N="3" UNIT="Cyngor."> Gweddia drw&ycirc; ddefo&s;iwn d&acirc;,</L>
<L>Yn gyfa, ac yn ffyddlon,</L>
<L>A'r Dduw beun&ycirc;dd yn ddibaid,</L>
<L>Er ll&ecirc;s i'r enaid gwirion.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L><MILESTONE N="4" UNIT="cyngor."> Yn ofer b&ycirc;th na chymmer di,</L>
<L>Enw 'r Je&s;u cyfion,</L>
<L><MILESTONE N="5" UNIT="cyngor."> Ac na ddigia D&acirc;d na Mam,</L>
<L>Mae hynn&ycirc;'n gam echry&s;lon.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Cofia gadw'r Sabbath gl&acirc;n,</L>
<L>Yn gyfan yn ddiniwed,</L>
<L><MILESTONE N="6" UNIT="cyngor."> A gwa&s;anaetha un Mab <HI>Mair,</HI></L>
<L>Ar feddwl, gair, a gweithred.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L><MILESTONE N="7" UNIT="cyngor."> Dyro lett&ycirc; a bw&ycirc;d i'r gwan,</L>
<L>I'r truan ar anghenus,</L>
<L>Dillada'r noeth, diwalla'r caeth,</L>
<L>Cei daledigaeth happus.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd gymmodol a ph&ocirc;b d&ycirc;n,</L>
<L>A dil&ycirc;n gariad perffaith,</L>
<L><MILESTONE N="8" UNIT="cyngor."> Cyttuna'n hawdd, a maddeu'n rhw&ycirc;dd,</L>
<L>Cei ddedw&ycirc;dd etifeddiaeth.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Dywed w&icirc;r er dim a f&ocirc;,</L>
<L>A meddwl goelio i'r union,</L>
<L><MILESTONE N="9" UNIT="cyngor."> Ond celw&ycirc;dd dr&wcirc;g na chais i'th raid,</L>
<L>Mae'n ll&acirc;dd yr enaid gwirion.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Meddwl gadw d'enau'n l&acirc;n,</L>
<L>Rhag geiriau aflan ffiaidd,</L>
<L><MILESTONE N="10" UNIT="cyngor."> Mae hynn&ycirc;'n arw&ycirc;dd da ger-bron,</L>
<L>F&oacute;d g&eacute;nn&ycirc;t galon Sanctaidd.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd o&s;tyngedig ddifalch, gw&aacute;r,</L>
<L>Yn fw&ycirc;n, a hawddg&acirc;r wrth b&ocirc;b d&ycirc;n,</L>
<L><MILESTONE N="11" UNIT="cyngor."> Cei r&acirc;s gan Dduw, a chl&ocirc;d b&ocirc;b d&ycirc;dd,</L>
<L>A gwell-well f&ycirc;dd dy ffortun.</L>
</LG>
<PB N="137" REF="74">
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Ymgadw yn ddiwair, ac yn l&acirc;n,</L>
<L>Rhag medd-dod aflan ffiaidd,</L>
<L><MILESTONE N="12" UNIT="cyngor."> Oni-ymgedwi yn ddi-w&acirc;d,</L>
<L>Fe a'th ddwg i'r wl&acirc;d uffernaidd.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L><MILESTONE N="13" UNIT="cyngor."> Cadw b&ycirc;th gydw&ycirc;bod l&acirc;n,</L>
<L>Yn gyfan heb amheuedd,</L>
<L>Dyna'r m&ocirc;dd y cei di fraint,</L>
<L>Maddeuaint, a thrugaredd.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L><MILESTONE N="14" UNIT="cyngor."> Na chwenn&ycirc;ch ddim o eiddo n&ecirc;b,</L>
<L>Na wna wrthw&ycirc;neb i un-d&ycirc;n,</L>
<L>A'r n&ecirc;b &s;&ycirc;'n hoffi gwneuthur cam,</L>
<L>Ceiff ddryglam, ac anffort&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Gwilia bechu b&ycirc;th o'th f&ocirc;dd,</L>
<L>A phenna' rhodd a ofynni,</L>
<L><MILESTONE N="15" UNIT="cyngor."> Gan Gri&s;t dy gynnal di a'i law,</L>
<L>Rhag &s;uddo draw mewn br&ycirc;ntni.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>O gwnei di fel Chri&s;tion d&acirc;,</L>
<L>Mi a'th farna yn happu&s;ol,</L>
<L>Cei feddiant b&ycirc;th, ond mawr &ycirc;w'r gr&acirc;s,</L>
<L>A rhan o'm Te&ycirc;rnas nefol.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>D&ycirc;n.</SPEAKER>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Gwn&acirc;f fy'ngoreu f' Arglw&ycirc;dd d&acirc;,</L>
<L>O cadarnha fy ngwendid,</L>
<L>Tr&acirc; fytho yn fy 'ngenau chw&ycirc;th,</L>
<L>I'th gadw b&ycirc;th yn ddiddig.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Duw.</SPEAKER>
<LG N="25">
<HEAD>25.</HEAD>
<L>Os gwnei d&icirc; h&ycirc;n rw&ycirc;'n addo i ti,</L>
<L>Oleuni yn lle tyw&ycirc;llwch,</L>
<L>Ymgais ditheu er mw&ycirc;n Duw,</L>
<L>I f&ycirc;w mewn edifeirwch.</L>
</LG>
</SP>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="138" REF="75">
<HEAD>Ymroiad d&ycirc;n i wellau Buchedd.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>O Dduw, rw&ycirc; f&ycirc;th drw&ycirc; d'ordinh&acirc;d,</L>
<L>Yn ymgais attad etto,</L>
<L>Mi addunedais ddryg-dd&ycirc;n maith,</L>
<L>Do lawer gwaith ymendio.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Amharod, ac Anheilwng iawn,</L>
<L>A digon llawn o gamwedd;</L>
<L>Yr w&ycirc;'n dyfod Arglw&ycirc;dd hael,</L>
<L>I gei&s;io cael Trugaredd.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Haedda&s;wn lawer gwaith fy mhlau,</L>
<L>Neu nharo ac angau &s;yd&ycirc;n,</L>
<L>Er h&ycirc;n dy hir ymaros di,</L>
<L>Rw&ycirc;d etto i mi'n ei e&s;t&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Mae'n fy mr&ycirc;d rhag ofn dy g&acirc;s,</L>
<L>Drw&ycirc; gael dy r&acirc;s im helpu,</L>
<L>Os b&ycirc;m yn pechu am gwarr yn &s;&ycirc;th,</L>
<L>Na wn&eacute;lw&ycirc;f b&ycirc;th ond hynn&ycirc;.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Nid allai ddim o'm nerth fy hun,</L>
<L>Ond fel y moch&ycirc;n eilwaith,</L>
<L>Ymdroi'n y dom, Duw cynnol fi,</L>
<L>O b&ocirc;b drygioni diffaith.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Am b&ocirc;b trugaredd a roi&s;t di,</L>
<L>A help i mi'n fy myw&ycirc;d,</L>
<L>Molianus fyddo d'enw mawr,</L>
<L>B&ocirc;b d&ycirc;dd, b&ocirc;b awr, b&ocirc;b enn&ycirc;d.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="139" REF="75">
<HEAD>Dyriau yn Annog i y&s;t&ycirc;r cy&s;twr d&ycirc;n dan bechod.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>PAn feddylion Arglw&ycirc;dd cu,</L>
<L>Y m&ocirc;dd y bu ein buchedd,</L>
<L>O'n dechreuad h&ycirc;d yn h&ycirc;n,</L>
<L>Erioed yn dil&ycirc;n camwedd.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Porthi'r cnawd &s;&ycirc;'n tw&ycirc;llo'r B&ycirc;d,</L>
<L>A'n gwaith ni i g&ycirc;d &ycirc;w pechu,</L>
<L>Ac o'n beiau gwneuthur b&ocirc;&s;t,</L>
<L>O Dduw di a w&ycirc;ddo&s;t hynn&ycirc;.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Pan f&ocirc; rhaid (gwae ni o'r daith)</L>
<L>Am ddrygwaith wneuthur cyfri,</L>
<L>Mae'n haws i mi rifo'r S&ecirc;r,</L>
<L>Na hanner fy nireidi.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Ofnwn h&ycirc;n rhag barn dd&ycirc;dd brawd,</L>
<L>A bair i'n cnawd ni grynn&ycirc;,</L>
<L>Pan wahodder ni ger bron,</L>
<L>Yr Ju&s;tus cyfion Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Ni cheiff n&ecirc;b mo'r pechu'n rh&acirc;d,</L>
<L>Fe wnaeth y T&acirc;d i Angylion,</L>
<L>O'r N&ecirc;f am ryf&ycirc;g &s;yrthio i lawr,</L>
<L>Mae'r gw&icirc;r Dduw mawr mor gyfion.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Gan na &s;pariai Dduw ei hun,</L>
<L>Am ddryg-waith un o'i 'Angylion,</L>
<L>Di&s;gw&ycirc;l ffafor oferedd &ycirc;w,</L>
<L>I'r &s;awl &s;&ycirc;'n b&ycirc;w'n anghyfion.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L><HI>Adda,</HI> ac <HI>Efa</HI> am ddigio'r T&acirc;d,</L>
<L>A thorri ei archiad un-waith,</L>
<L>Gorfu i rhain ddw&ycirc;n pen&ycirc;d dw&ycirc;s,</L>
<L>A mynd o Baradw&ycirc;s ymmaith.</L>
</LG>
<PB N="140" REF="76">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Hw&ycirc;nt-hw&ycirc; oedd waith y T&acirc;d ei hun,</L>
<L>Ac ar ei l&ucirc;n yn berffaith,</L>
<L>Eu gwaith nhw&ycirc;thau gwae ni eu g&ycirc;d,</L>
<L>A dd&ycirc;g i'r B&ycirc;d farwolaeth.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Cofiwn hef&ycirc;d tri&s;t &ycirc;w'r h&ycirc;nt,</L>
<L>Rh&ycirc;w dri d&ycirc;n g&ycirc;nt a bechodd,</L>
<L>Corah, Dathan, Abitam,
<NOTE PLACE="marg"><HI>Numeri,</HI> 16.31.</NOTE></L>
<L>Y ddaiar am a'u llyngcodd.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Mae'n pechodau ni dan r&icirc;,</L>
<L>Yn pa&s;&s;io y rheini y&s;ywaeth,</L>
<L>Pam nad ofnwn ninnau'n Duw,</L>
<L>Rhag cyfr&ycirc;w go&s;pedigaeth.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Madws i ni, deled i'n c&ocirc;,</L>
<L>Ar fr&ycirc;s ymendio'n buchedd,</L>
<L>Rhag i'r ddaiar yn ddinam,</L>
<L>Yn llyngcu ni am ein camwedd.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd edifar gen&ycirc;m ni'n gwaith,</L>
<L>Am ddil&ycirc;n maith oferedd,</L>
<L>Drw&ycirc; ff&ycirc;dd a gobaith h&ycirc;n os gwnawn,</L>
<L>Drw&ycirc; Gri&s;t ni a gawn drugaredd.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Mogelwn roddi coel ar Saint,</L>
<L>Etto er maint eu gw&ycirc;rthiau,</L>
<L>Ond ar un f&ycirc; well ei fraint,</L>
<L>A wnaeth y Saint a minnau.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Y duwiola &s;&ycirc;dd yn y B&ycirc;d,</L>
<L>A'r goreu ei g&ycirc;d ei fuchedd,</L>
<L>Ni all o nerth ei weithredd wael,</L>
<L>Haeddu cael trugaredd.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Mae'n gweithredoedd ni'n rh&ycirc; wan,</L>
<L>I gleimio rhan cyfiownder,</L>
<L>Os gweithred d&ycirc;n a'i dwg i'r N&ecirc;f,</L>
<L>Bu Gri&s;t yn diodde'n ofer.</L>
</LG>
<PB N="141" REF="76">
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Ni all teilyngdod gweithred fau,</L>
<L>Mo gyflawnhau d&ycirc;n bydol,</L>
<L>Ond teilyngdod y M&acirc;b rh&acirc;d,</L>
<L>Ger-bron y T&acirc;d &s;&ycirc; nefol.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>O'n gweithredoedd d&acirc; ni ein h&ucirc;n,</L>
<L>Nid eiff yr un yn ofer,</L>
<L>Y teilyngdod coeliwch h&ycirc;n,</L>
<L>S&ycirc;'n Je&s;u gw&ycirc;n b&ocirc;b am&s;er.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>O Dduw yn dd&ycirc;n fe ddaeth i'r B&ycirc;d,</L>
<L>I &s;afio eu g&ycirc;d ei bobol,</L>
<L>Ac a brynnodd drw&ycirc; fawr g&ucirc;r,</L>
<L>B&ocirc;b pechadur b&ycirc;dol.
<NOTE PLACE="marg">A gredo.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Ar ein gliniau awn bob awr,</L>
<L>Rhown ddiolch mawr i'r Je&s;u,</L>
<L>A ddioddefodd ar bren croes,</L>
<L>Drw&ycirc; ddirfawr loes i'n prynnu.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Coded pawb ei law gar-bron,</L>
<L>Yr Ju&s;tus cyfion Enwog,</L>
<L>Cydnab&ycirc;ddwn h&ycirc;n drw&ycirc;'r B&ycirc;d,</L>
<L>Ein b&ocirc;d ni ei g&ycirc;d yn euog.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>A meddyliwn h&ycirc;n yn ddw&ycirc;s,</L>
<L>Faint &ycirc;w pw&ycirc;s pechodau,</L>
<L>Cyfion farn os Duw a'i rh&ycirc;dd,</L>
<L>Mai rh&ycirc;-flin f&ycirc;dd ei dioddau.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Nid cyfion farn o Frenin Nef,</L>
<L>Am bechodef amlwg,</L>
<L>Dy drugaredd un Duw tri,</L>
<L>Yr ydim ni'n ei 'tolwg.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Gogoniant i'r T&acirc;d, a'r M&acirc;b drw&ycirc;'r B&ycirc;d,</L>
<L>Ac i'r Y&s;pr&ycirc;d glo&ycirc;w-b&ecirc;r,</L>
<L>Mal y bu, mae'r awr hon &s;&ycirc;dd,</L>
<L>Fell&ycirc; b&ycirc;dd b&ocirc;b am&s;er.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="142" REF="77">
<HEAD>Ymddiddan rhwng <HI>Pechadur</HI> a <HI>Chydw&ycirc;bod.</HI></HEAD>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>NOs d&acirc; i'r gl&acirc;n-dd&ycirc;n ifangc cr&ycirc;,</L>
<L>Pl&ecirc; cae &wcirc;r lett&ycirc; heno,</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Pechadur.</SPEAKER>
<LG N="1 (cont.)">
<L>N&ocirc;s d&acirc; i titheu'r cleiriach llw&ycirc;d,</L>
<L>Pa-ham yr w&ycirc;d ti'n rhodio.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Am nad oes na ll&ecirc;, na llan,</L>
<L>Na chroe&s;o dan yr w&ycirc;bren,</L>
<L>'Rw&ycirc;fi'n un o'r wl&acirc;d i'r llall,</L>
<L>Fel h&ecirc;n-dd&ycirc;n dall aniben.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Pechadur.</SPEAKER>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Dywed i mi b&ecirc;th &ycirc;w 'd'oed,</L>
<L>Ni bu erioed dy lanach,</L>
<L>B&ecirc;th &ycirc;w d'enw, mae dy wl&acirc;d,</L>
<L>Na f&ycirc;dd anynad gleiriach.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Fe'm ganed i 'mharadw&ycirc;s fawr,</L>
<L>Mewn un awr a phechod,</L>
<L>Ac o ddwed&ycirc;d gwir i chwi,</L>
<L>Fe'm gelwir i Cydw&ycirc;bod.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Paham yr w&ycirc;t mor chwidr ff&ocirc;ll,</L>
<L>Ac o'th &ocirc;l yn edr&ycirc;ch?</L>
<L>Di&s;gwil, dial, barn ar f&ecirc;dd,</L>
<L>Na fydded rhyfedd genn&ycirc;ch.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Pechadur.</SPEAKER>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>O'r h&ecirc;n ffaffiwn 'rw&ycirc;t ti ei g&ycirc;d,</L>
<L>Mi wranta'r B&ycirc;d yn methu,</L>
<L>Dydi 'f&ycirc;o&s;t ymhell o dir,</L>
<L>Neu yn rh&ycirc;-hir yn cy&s;cu.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Dymma wirionedd i ti ei g&ycirc;d,</L>
<L>Wrth lunio'r B&ycirc;d cwmpas-grwn,</L>
<L>Pan oedd <HI>Adda</HI>'n palu'r Ardd,</L>
<L>Yr ydoedd hardd y ffa&s;&s;iwn.</L>
</LG>
</SP>
<PB N="143" REF="77">
<SP>
<SPEAKER>Pechadur.</SPEAKER>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Pe baiti hedd&ycirc;w o fewn t&ycirc;,</L>
<L>Un Arglw&ycirc;dd fr&ycirc;, neu barwn,</L>
<L>Fe'th gymmerit titheu'n &s;i&wcirc;r,</L>
<L>Megis g&wcirc;r o annwn.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Nid a fi i'r un o'u tai,</L>
<L>Rhag amled bai, a'i hyder,</L>
<L>Nac i L&ycirc;s y Brenin f&ycirc;th,</L>
<L>Fel dyna n&ycirc;th y balchder.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Pechadur.</SPEAKER>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>O bal&ecirc; daetho&s;t, i bal&ecirc;'r &acirc;i,</L>
<L>Os p&ocirc;b rh&ycirc;w fai ni cheri,</L>
<L>Madws i ti fynd o'r B&ycirc;d,</L>
<L>Os beiau ei g&ycirc;d a ly&s;i.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Mae'r Cymdeithion &s;&ycirc;dd i ti,</L>
<L>Pl&ecirc; mae 'nhw'n gweini'r awran,</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="11 (cont.)">
<L>Roedd i mi un a elwir gw&igrave;r,</L>
<L>A hwn o'r tir aeth allan.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Pechadur.</SPEAKER>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Dos i l&ycirc;s yr Ju&s;tus fr&ycirc;,</L>
<L>I gei&s;io llett&ycirc; heno,</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="12 (cont.)">
<L>Nac &acirc;f ddim ni fynnai f&ocirc;d,</L>
<L>Mo gydw&ycirc;bod yno.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Efe a rodde farn a'r gam,</L>
<L>Yn erb&ycirc;n Mam, a gwedd-d&ocirc;d,</L>
<L>Nid &acirc; hwnnw b&ycirc;th i'r N&ecirc;f,</L>
<L>Nid edw&ycirc;n ef Gydw&ycirc;bod.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Pechadur.</SPEAKER>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Dos i L&ycirc;s y marchog cr&ycirc;,</L>
<L>Cei le yn t&ycirc;, ac arian,</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="14 (cont.)">
<L>Berr ei law, a mawr ei gl&ocirc;d,</L>
<L>Fe &ycirc;rr Gydw&ycirc;bod allan.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Pechadur.</SPEAKER>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Dos i bl&acirc;s E&s;gwier hael,</L>
<L>Lle d&acirc; i gaffael llett&ycirc;,</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="15 (cont.)">
<L>Ni ch&acirc;r mo'm m&acirc;th yn ei w&ycirc;dd,</L>
<L>Mi rodda 'r &s;w&ycirc;dd i fyn&ycirc;.</L>
</LG>
<PB N="144" REF="78">
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Codi ardreth, prynnu t&icirc;r,</L>
<L>Y&s;peilio ei Sir, a'i breibio,</L>
<L>A rhoi arian y mae'n ll&ocirc;g,</L>
<L>Ni waeth i'm gr&ocirc;g nag yno.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Pechadur.</SPEAKER>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>D&ocirc;s i d&ycirc;'r Mar&s;iandwr gw&ycirc;ch,</L>
<L>Yr hwn &s;y ddr&ycirc;ch i'r gwled&ycirc;dd,</L>
<L>S&ycirc;dd ai bl&acirc;s ymhen y dr&ecirc;,</L>
<L>B&ycirc;dd dy l&ecirc; di'n ddedw&ycirc;dd.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Pw&ycirc;&s;au bychain, a llathen ferr,</L>
<L>A llyfau ofer ddigon,</L>
<L>Nid oes i'm neges ddim ag &ecirc;,</L>
<L>Tra byddo ei lyfre'n ffeil&s;ion.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Pechadur.</SPEAKER>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Byddi allan heno'n &s;iwr,</L>
<L>Yr w&ycirc;t ti'n &wcirc;r poenedig,</L>
<L>Ti gei groe&s;o a fir fr&acirc;s,</L>
<L>O dei di i bl&acirc;s y meddig.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Ynnill arian am bidd cant,</L>
<L>Mi wranta ei chwant yn ormod,</L>
<L>I mae clei&s;ion gyd&acirc;g &ecirc;,</L>
<L>Nid oes mo'r ll&ecirc; i Gydw&ycirc;bod.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Pechadur.</SPEAKER>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>D&ocirc;s at y g&wcirc;r o gyfraith fr&ycirc;,</L>
<L>Cei le yn t&ycirc;, ac amlder,</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="21 (cont.)">
<L>Cymr&ycirc;d dw&ycirc; ffis gan ddw&ycirc; blaid,</L>
<L>Nid yno caid cyfiownder.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Pechadur.</SPEAKER>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>D&ocirc;s i d&ycirc;'r lla&s;urwr &ycirc;d,</L>
<L>S&ycirc;'n dw&ycirc;n ei f&ycirc;d yn oerllwm,</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="22 (cont.)">
<L>Mi a gawn yno groefo fal,</L>
<L>Gan &wcirc;r ni ch&acirc;l ino'i ddegwm.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Pechadur.</SPEAKER>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>D&ocirc;s di tua'r Eglw&ycirc;s fr&ycirc;,</L>
<L>B&ycirc;dd heno yn nh&ycirc;'r offeiriad,</L>
<L>Neu allan byddi heno'n &s;iwr,</L>
<L>Yr w&ycirc;t ti'n &wcirc;r anynad.</L>
</LG>
<PB N="145" REF="78">
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Gw&ycirc;r yr Eglw&ycirc;s &s;&ycirc;dd eu-g&ycirc;d,</L>
<L>Ar &ocirc;l y B&ycirc;d yn paccio,</L>
<L>Mynne'r per&s;on fw&ycirc; pes cae,</L>
<L>Mor i&s;el mae fe'n cneifio.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Pechadur.</SPEAKER>
<LG N="25">
<HEAD>25.</HEAD>
<L>Od oes arian yn dy g&ocirc;d,</L>
<L>O cheri ddiod gadarn,</L>
<L>A chwmpeini h&ycirc;d y n&ocirc;s,</L>
<L>Am heno d&ocirc;s i'r Dafarn.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="26">
<HEAD>26.</HEAD>
<L>Meddwon fyddant ar eu fiott,</L>
<L>Wrth eu pott, ar ddiod,</L>
<L>Yn y Dafarn b&ycirc;th ni b&ycirc;dd,</L>
<L>Na chwil&ycirc;dd, na chydw&ycirc;bod.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Pechadur.</SPEAKER>
<LG N="27">
<HEAD>27.</HEAD>
<L>Canl&ycirc;n tua'r myn&ycirc;dd fr&ycirc;,</L>
<L>Cei l&ecirc; yn t&ycirc; yn rh&ycirc;w-le,</L>
<L>O bw&ycirc;tei di fara a llaeth,</L>
<L>Ni chei di waeth na minne?</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="28">
<HEAD>28.</HEAD>
<L>Nid ll&ecirc; i Gydw&ycirc;bod &s;&ycirc;dd,</L>
<L>Yn y myn&ycirc;dd hef&ycirc;d,</L>
<L>Dwedai pawb nad cywir &ycirc;w,</L>
<L>Y n&ecirc;b &s;&ycirc;'n b&ycirc;w'n &s;egurll&ycirc;d.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Pechadur.</SPEAKER>
<LG N="29">
<HEAD>29.</HEAD>
<L>Pa r&ycirc;w lett&ycirc; a wedde i ti,</L>
<L>Yr w&ycirc;t yn ddigri ddigon,</L>
<L>Ond y&s;cubor, neu fol br&ycirc;n,</L>
<L>Y g&wcirc;r ni f&ycirc;n gymdeithion.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="30">
<HEAD>30.</HEAD>
<L>Nid mewn down neu wel&ycirc; plu,</L>
<L>Y d&ocirc; fi i gy&s;cu heno,</L>
<L>Mynnai l&ecirc;'n dy fynnwes di,</L>
<L>Neu rhaid i mi fynd heibio.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Pechadur.</SPEAKER>
<LG N="31">
<HEAD>31.</HEAD>
<L>Ni chei di yr h&ecirc;n dd&ycirc;n glew,</L>
<L>Yn dy flew cedenog,</L>
<L>Nythu yn agos at fy 'nghroen,</L>
<L>Na chymmer boen, d&ocirc;s rhagot.</L>
</LG>
<PB N="146" REF="79">
<LG N="32">
<HEAD>32.</HEAD>
<L>D&ocirc;s lle b&ycirc;o&s;t tros y m&ocirc;r,</L>
<L>Fel dyna'r cyngor goreu,</L>
<L>N Ellir i ti ddim o'r ll&ecirc;s,</L>
<L>N<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> chei di wr&ecirc;s yn un-lle.</L>
</LG>
<LG N="33">
<HEAD>33.</HEAD>
<L>Ff&acirc;rwel yr h&ecirc;n dd&ycirc;n ffola 'nghr&ecirc;d,</L>
<L>Pl<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ca'i dy weled etto,</L>
<L>Llw&ycirc;d ei fwbach, llaes ei gl&ocirc;s,</L>
<L>Attolwg d&ocirc;s i rodio.</L>
</LG>
</SP>
<SP>
<SPEAKER>Cydw&ycirc;bod.</SPEAKER>
<LG N="34">
<HEAD>34.</HEAD>
<L>Cei fy 'ngweled i dd&ycirc;dd-farn,</L>
<L>Fel dyna gadarn de&s;t&ycirc;n,</L>
<L>Pan f&ycirc;ch ditheu ynghil y p&ycirc;&s;t,</L>
<L>Mi fydda'n d&ycirc;&s;t yn d'erb&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="35">
<HEAD>35.</HEAD>
<L>O daw gof&ycirc;n pw&ycirc; a wnaeth,</L>
<L>H&ycirc;n yma o araeth hynod,</L>
<L>D&ycirc;n &s;&ycirc;'n goddef llawer gloes,</L>
<L>Am nad oes Cydw&ycirc;bod.</L>
</LG>
</SP>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyriau, ar ddymuno cael gr&aacute;s gan Dduw.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>EGor dd&ocirc;r dy Babell d&ecirc;g,</L>
<L>D&ocirc;f ag anrheg iddi,</L>
<L>Mawl, a moliant drw&ycirc; dy r&acirc;s,</L>
<L>I borth dy balas heini.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Na &acirc;d i feddwl cyf&ycirc;ng caeth,</L>
<L>Gael llywodraeth arna,</L>
<L>Chw&acirc;l gymmylau'r byw&ycirc;d brith,</L>
<L>A moes dy fendith y <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word">.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Bydded fy Myfyrdod <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&ycirc;th,</L>
<L>Yn ddi-l&ycirc;th i'm cal&ycirc;n,</L>
<L>N&acirc;d i hudolieth chwant y B&ycirc;d,</L>
<L>Fy nhynn&ycirc; i g&ycirc;d iw ddil&ycirc;n.</L>
</LG>
<PB N="147" REF="79">
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>O n&acirc;d i chwantau ryfig mawr,</L>
<L>Feddiannu llawr fy 'nghalon,</L>
<L>Gwn&acirc; fy neall, am Corph i g&ycirc;d,</L>
<L>Yn deml i'th Y&s;pr&ycirc;d tirion.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Duw ei hun a wnaeth y corph,</L>
<L>Ac a roes ymborth iddo,</L>
<L>Ni wnaeth na chlw&ycirc;, na dolur dw&ycirc;s,</L>
<L>S&ycirc;dd yn gorphyw&ycirc;s ynddo.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Duw a wnaeth yr enaid gl&acirc;n,</L>
<L>Yn berffeithlan unwaith,</L>
<L>Ac ni wnaeth, mae h&ycirc;n yn b&ocirc;d,</L>
<L>Ynddo bechod diffaith.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Tri ph&ecirc;th &s;&ycirc;'n cal&ycirc;n pechod tr&wcirc;ch,</L>
<L>Heb edifeirwch un-wedd,</L>
<L>Cwil&ycirc;dd, dialedd ymh&ocirc;b rh&icirc;th,</L>
<L>A melltith yn y diwedd.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Agor Dduw fy 'nghalon gau,</L>
<L>I wellau fy muchedd,</L>
<L>Rhac i &s;yndod pechod mawr,</L>
<L>Fy nhynn&ycirc; i lawr o'r diwedd.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Eglura o Gri&s;t dy r&acirc;s o'th nerth,</L>
<L>A'th brydferth ryfeddodau,</L>
<L>Fel y deallo 'nghalon i,</L>
<L>Fraint, a br&icirc; dy ddeddfau.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Meddala 'nghalon fel y cw&ycirc;r,</L>
<L>A th&ycirc;n yn llw&ycirc;r ei bryntni,</L>
<L>Planna d'air, a'th gyfraith b&ucirc;r,</L>
<L>A b&ycirc;dd achly&s;ur i ddi,</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Go&s;od geidwad ym-h&ocirc;b ll&ecirc;,</L>
<L>Ar-h&ycirc;d y Caere o gwmpas,</L>
<L>A d&ocirc;d wiliadwrieth t&ycirc;nn,</L>
<L>Rhac y gel&ycirc;n atcas.</L>
</LG>
<PB N="148" REF="80">
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Dyro Larwm, deffro fi,</L>
<L>Rhac cyfeiliorni beun&ycirc;dd,</L>
<L>Tyred, d&ycirc;&s;c fi Seion l&acirc;n,</L>
<L>A chanaf g&acirc;n llawen&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Moliant, &acirc; chlodforedd wiw,</L>
<L>A fytho i Dduw f' anw&ycirc;l-un,</L>
<L>Am fy 'nghadw, a'm cynnal draw,</L>
<L>Rhac ofn a braw fy 'ngel&ycirc;n.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyrian o Gyngor i weddio ar Dduw, drw&ycirc; w&icirc;r ff&ycirc;dd a gwneuth&ycirc;r gweithredoedd d&acirc;.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>UNa weddi a chalon b&ucirc;r,</L>
<L>A thafod eglur traetha,</L>
<L>D&ocirc;d dy fyfyrdod b&ocirc;b pen awr,</L>
<L>I'r Arglw&ycirc;dd mawr goruchu.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Megis llong mewn eigion m&ocirc;r,</L>
<L>Heb hw&ycirc;l nag angor i ddi,</L>
<L>Yd&ycirc;w gweddi at Dduw T&acirc;d,</L>
<L>Heb ff&ycirc;dd yn geidwad arni</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Ff&ycirc;dd ddi-&s;igl yd&ycirc;w'r &s;aeth,</L>
<L>A gobaeth yd&ycirc;w'r llin&ycirc;n,</L>
<L>Bwa annelog gw&ycirc;ch o dd&ucirc;r,</L>
<L>Yw Cariad pur i 'mddiff&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>N&ecirc;f y Nefoedd yd&ycirc;w'r w&acirc;l,</L>
<L>Saetha'n dal h&ycirc;d atti,</L>
<L>Duw Jehofa yd&ycirc;w'r n&ocirc;d,</L>
<L>Fel dyna'r Bendod i ti.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>N&acirc;d ir B&ycirc;d, a'r Cythrael gwael,</L>
<L>Arnat gael rheoli,</L>
<L>Nac ir Cnawd, y gel&ycirc;n &s;wrth,</L>
<L>Dy droi oddiwrth ddaioni.</L>
</LG>
<PB N="149" REF="80">
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Tri gel&ycirc;n geirwon yd&ycirc;w'rhain,</L>
<L>S&ycirc;'n arwain i farwolaeth,</L>
<L>Ff&ycirc;dd, a Gobaith, Cariad pur,</L>
<L>Yw llw&ycirc;b&ycirc;r Jech&ycirc;dwriaeth.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Gw&icirc;&s;g y rhain, milwria'n ffl&wcirc;ch,</L>
<L>Drw&ycirc; edifeirwch calon,</L>
<L>Gweddi, ff&ycirc;dd, a gweithred dd&acirc;,</L>
<L>Diffrw&ycirc;tha y gelynnion.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Dymma'r arfeu goreu eu g&ycirc;d,</L>
<L>Rhag ofn y B&ycirc;d, a'i fawredd,</L>
<L>Os trechi, cei orfoledd mawr,</L>
<L>A thry&s;awr yn y diwedd.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyriau yn gof&ycirc;n Cyngor yngh&ycirc;lch medd-dod.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1,</HEAD>
<L>GWeld y rwif o rodio'r B&ycirc;d,</L>
<L>Er rhoi fy mr&ycirc;d ar &s;obri,</L>
<L>Na 'dallai lai B&ycirc;d gwaeth B&ycirc;d gwell,</L>
<L>Na mynd i ymbell gwmnhi.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Hawdd &ycirc;w denu nattur ff&ocirc;l,</L>
<L>A'i dynn&ycirc; ar&ocirc;l y dydnion</L>
<L>Dr&wcirc;g eu buchedd, dreigiau'r B&ycirc;d,</L>
<L>S&ycirc;, 'g&ycirc;d ar fr&ycirc;d afradlon.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Dymma Gy&s;twm rh&ycirc;-drwm rh&wcirc;th,</L>
<L>P&ocirc;b gwl&acirc;d ffor&s;&wcirc;th a'i ffan&s;i,</L>
<L>Rhaid gwario am gwrw, a b&ocirc;b yn hael,</L>
<L>Os m&ycirc;n d&ycirc;n gael ei gyfri.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Ac os meddwi a wneiff d&ycirc;n,</L>
<L>Mae hynn&ycirc; yn wrth&ycirc;n hef&ycirc;d,</L>
<L>Pawb a weliff arno fai,</L>
<L>Ni cheif gan rai mo'i gymr&ycirc;d.</L>
</LG>
<PB N="150" REF="81">
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>A cha&s;a gair drw&ycirc; ffair yn ffel,</L>
<L>Gan b&ocirc;b Cydafel difoes,</L>
<L>&ycirc;w enw Cerl&ycirc;n gynd&ycirc;n gott,</L>
<L>Nad yfo bott er Enioes.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Ac os gochel&ycirc;d meddwi a wna,</L>
<L>Nis gwn pw&ycirc; gynta o gantoedd,</L>
<L>A'm geilw yn gyb&ycirc;dd &s;iwrl di r&acirc;dd,</L>
<L>A llawer a'm ll&acirc;dd mewn lluoedd.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Dymma'r arfer &s;&ycirc;'n ein m&ycirc;&s;g,</L>
<L>Chwenychwn dd&ycirc;&s;g yn wi&s;gi:</L>
<L>Rhag ymr&ocirc;i fell&ycirc;'n dd&ycirc;n rh&ycirc; fall,</L>
<L>Wrth gal&ycirc;n angall gwmnhi.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyr<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">au o Atteb i'r ymofynniad ynghylch meddwdod.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>GWn f&ocirc;d rh&ycirc;w dempta&s;iwn t&ocirc;&s;t,</L>
<L>(A arlw&ycirc; g&ocirc;&s;t ar lawer)</L>
<L>Yn y cwrrw, och o'i dr&icirc;n,</L>
<L>A gwaeth &ycirc;w'r gwin o'r hanner.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Er dim ni ddylid mynd mewn C&ocirc;&s;t,</L>
<L>I wrando ar fo&s;t ynfydion:</L>
<L>Gogan, Cwil&ycirc;dd, Clw&ycirc;f, a gwall</L>
<L>A geir drw&ycirc; f&acirc;ll gyfeillion.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Er b&ocirc;d ymbell feddw&ycirc;n h&ecirc;n,</L>
<L>Yn dal ei ben i fynu,</L>
<L>Llawer mw&ycirc; yn llw&ycirc;r eu m&ocirc;dd,</L>
<L>Wrth h&ycirc;n a fethodd fythu.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Ni cheiff g&wcirc;r da o werthu ei d&icirc;r,</L>
<L>A'i wario yn gl&icirc;r am gwrrw,</L>
<L>Dori ei &s;yched gwedi'r daith,</L>
<L>Na chl&ocirc;d y chwaith wrth farw.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="151" REF="81">
<HEAD>Dyriau, yn datgan pechodau'r De&ycirc;rnas a Gwall-gw&ycirc;mp amr&ycirc;w bobl.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>BU prinder a drudaniaeth dr&ocirc;,</L>
<L>Ond darf&ycirc; anghofio'r Cyfan;</L>
<L>Er Cael llawnder ni wellhawn</L>
<L>Yn feilchion'r awn yn f&ycirc;an.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Ni b&ycirc;'r B&ycirc;d erioed mor bur,</L>
<L>Am &s;cryth&ycirc;r, a phregethau;</L>
<L>Na gwell nag amlach gyfraith gaeth,</L>
<L>Na dynion waeth, eu doniau.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>A pha d&ocirc;e gyfnewid flin,</L>
<L>Ni fyddau h&ycirc;n ryfeddod;</L>
<L>Os &ycirc;w gw&ycirc;r mawrion, a gw&ycirc;r m&acirc;n,</L>
<L>Heb gadw gl&acirc;n Gydw&ycirc;bod.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Aeth Cydw&ycirc;bod yn ddi w&acirc;d,</L>
<L>I dario i r&ycirc;w wl&acirc;d arall</L>
<L>Am+dani yn &s;i&wcirc;r nid oes fawr &s;&ocirc;n,</L>
<L>Gan ddynion oerion &icirc;rwall.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>B&ycirc; cariad farw yn y fan</L>
<L>A ff&ycirc;dd &s;&ycirc;dd wan y &s;yweth,</L>
<L>Er pan aeth Cydw&ycirc;bod dd&acirc;</L>
<L>I ffordd oddiyma ymeth.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>I'w bronau ll&icirc;d a ddaeth iw ll&ecirc;,</L>
<L>A h&ycirc;n a ddiw&ycirc;ne ddynion,</L>
<L>Oddiwrth draw&s;der eger h&icirc;r,</L>
<L>Ni' mwer&ycirc;d rhai Gw&ycirc;r mawrion.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Balchder aeth yn fawr dros ben,</L>
<L>A h&icirc;r gynfigen a fagw&ycirc;d;</L>
<L>A godineb gyda ni</L>
<L>S&ycirc;dd gares i &s;egur&ycirc;d.</L>
</LG>
<PB N="154" REF="82">
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Ni b&ycirc;dd i ti ddim lle&s;h&acirc;d,</L>
<L>Os colli'r wl&acirc;d hyfrydol,</L>
<L>A mynd d'enaid oddiwrth Gri&s;t,</L>
<L>i boenau tri&s;t Uffernol.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Pe caet f&ycirc;w yn <HI>Eden</HI> gl&ycirc;d,</L>
<L>Wrth afon hyfr&ycirc;d-ffrw&ycirc;thol,</L>
<L>Fal cae <HI>Adda</HI> ein T&acirc;d cu,
<NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 2.15.</NOTE></L>
<L>Pan oedd e'n ddiniweidiol.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Ni b&ycirc;dd i ti ddim lle&s;h&acirc;d,</L>
<L>Os colli'r wl&acirc;d hyfrydol;</L>
<L>A mynd d'enaid oddiwrth Gri&s;t,</L>
<L>I boene tri&s;t Uffernol.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Pe cait fw&ycirc;ta wrth dy fl&ycirc;s,</L>
<L>B&ocirc;b ffrw&ycirc;th&ycirc;dd mel&ycirc;s meddol,</L>
<L>Fal cae <HI>Efa</HI> g&ycirc;nt r&ycirc;w dd&ycirc;dd,
<NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 3.2.</NOTE></L>
<L>Mewn perllan gudd iraiddiol.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Ni b&ycirc;dd i ti ddim lle&s;h&acirc;d,</L>
<L>Os colli'r wl&acirc;d hyfrydol;</L>
<L>A mynd d'enaid oddiwrth Gri&s;t,</L>
<L>I boene tri&s;t Uffernol.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Pe cait arwein einoes h&icirc;r,</L>
<L>Heb boen na ch&ucirc;r corphorol;</L>
<L>Fel <HI>Methu&s;alem</HI> (ar goedd)
<NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 5.27.</NOTE></L>
<L>A <HI>Ne&s;tor</HI> oedd h&icirc;r-oe&s;ol.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Ni b&ycirc;dd i ti ddim lle&s;h&acirc;d,</L>
<L>Os colli'r wl&acirc;d hyfrydol;</L>
<L>A mynd d'enaid oddiwrth Gri&s;t,</L>
<L>I boenau tri&s;t Uffernol.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Pe cait anrhydedd mawr, a bri,</L>
<L>A pharch mewn llu breninol;
<NOTE PLACE="marg">"<HI>Gen.</HI> 39.4. &amp;c. <HI>a'r</HI> 41.40, &amp;c. <HI>Dan.</HI> 6.1. a'r 28.</NOTE></L>
<L>Fel "<HI>Jo&s;eph</HI> oruwch wiliwr ffel,</L>
<L>A'r Prophw&ycirc;d <HI>Daniel</HI> duwiol.</L>
</LG>
<PB N="155" REF="82">
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Ni b&ycirc;dd i ti ddim lle&s;h&acirc;d,</L>
<L>Os colli'r wl&acirc;d hyfrydol;</L>
<L>A mynd d'enaid oddiwrth Gri&s;t,</L>
<L>I boenau tri&s;t Uffernol.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Pe bae i ti nerth a gr&ycirc;m,</L>
<L>Heb ofni dim dauarol;</L>
<L>Megis g&ycirc;nt <HI>Goliah</HI> fawr,
<NOTE PLACE="marg">1 <HI>Sam.</HI> 17.4. <HI>Barn.</HI> 14. a'r 15.</NOTE></L>
<L>A <HI>Samp&s;on</HI> gawr anturiol.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Ni b&ycirc;dd i ti ddim lle&s;h&acirc;d,</L>
<L>Os colli'r wl&acirc;d hyfrydol:</L>
<L>A mynd d'enaid oddiwrth Gri&s;t,</L>
<L>I boenau tri&s;t Uffernol.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Pe baet o br&ycirc;d a gwedd a graen,</L>
<L>Fal <HI>He&s;ter</HI> l&acirc;n br&ycirc;d-weddol;
<NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ter,</HI> 2, 7, 8. 2 <HI>Sam.</HI> 14.25.</NOTE></L>
<L>Neu <HI>Ab&s;alom</HI> lenc&ycirc;n gw&icirc;ch,</L>
<L>A'th gud&ycirc;n cr&ycirc;ch di&s;cleiriol.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Ni b&ycirc;dd i ti ddim lle&s;h&acirc;d,</L>
<L>Os colli'r wl&acirc;d hyfrydol;</L>
<L>A mynd d'enaid oddiwrth Gri&s;t,</L>
<L>I boenau tri&s;t uffernol.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Pe bae i ti ddoethder h&ycirc;f,</L>
<L>A &s;ynw&ycirc;r <HI>Sel&ycirc;f</HI> &s;iriol;
<NOTE PLACE="marg">1 <HI>Bren.</HI> 4.29, 30. <HI>Eccles.</HI> 47.14. 15, 16.</NOTE></L>
<L>Yn medru llywio yn ddi-fai,</L>
<L>B&ocirc;b hel&ycirc;nt 'fai berthynol.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Ni b&ycirc;dd i ti ddim lle&s;h&acirc;d,</L>
<L>Os colli'r wl&acirc;d hyfrydol;</L>
<L>A mynd d'enaid oddiwrth Gri&s;t,</L>
<L>I boenau tri&s;t Uffernol.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Pe cait wi&s;co dillad tr&ycirc;m,</L>
<L>Heb ei&s;ie dim fae rheidiol,</L>
<L>Mewn porphor a lliein-wi&s;c dr&ycirc;d,</L>
<L>Fel <HI>Difes</HI> gl&ycirc;d annuwiol.
<NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 16.19.</NOTE></L>
</LG>
<PB N="156" REF="83">
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Ni b&ycirc;dd i ti ddim lle&s;h&acirc;d,</L>
<L>Os colli'r wl&acirc;d hyfrydol;</L>
<L>A mynd d'enaid oddiwrth Gri&s;t,</L>
<L>I boenau tri&s;t Uffernol.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Pe caet beun&ycirc;dd w&icirc;n da ei flas,</L>
<L>A bw&ycirc;d&ycirc;dd br&acirc;s dainteithiol;</L>
<L>Fal <HI>Eel&s;hazzar</HI> yn ei wledd,
<NOTE PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> 5. 2, 3. 4.</NOTE></L>
<L>A cholli h&ecirc;dd Duw nefol.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Ni b&ycirc;dd i ti ddim lle&s;h&acirc;d,</L>
<L>Os colli'r wl&acirc;d hyfrydol:</L>
<L>A mynd d'enaid oddiwrth Gri&s;t,</L>
<L>I boenau tri&s;t Uffernol.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Pe derbynit rent b&ocirc;b awr,</L>
<L>A golud mawr anfeidrol;</L>
<L>Megis Cre&s;us frwnt anhael,</L>
<L>Y crintach gwael cybyddol.</L>
</LG>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Ni b&ycirc;dd i ti ddim lle&s;h&acirc;d,</L>
<L>Os colli'r wl&acirc;d hyfrydol;</L>
<L>A mynd d'enaid oddiwrth Gri&s;t,</L>
<L>I boenau tri&s;t uffernol.</L>
</LG>
<LG N="25">
<HEAD>25.</HEAD>
<L>Pa deallit b&ocirc;b rh&ycirc;w Jaith,</L>
<L>Trw&ycirc; &s;ynw&ycirc;r maith odiaethol;</L>
<L>Fal <HI>Scaliger</HI> ddy&s;cedig lw&ycirc;s,</L>
<L>Ac athro dw&ycirc;s rhagorol.</L>
</LG>
<LG N="26">
<HEAD>26.</HEAD>
<L>Ni b&ycirc;dd i ti ddim lle&s;h&acirc;d,</L>
<L>Os colli'r wl&acirc;d hyfrydol;</L>
<L>A mynd d'enaid oddiwrth Gri&s;t,</L>
<L>I boenau tri&s;t Uffernol.</L>
</LG>
<LG N="27">
<HEAD>27.</HEAD>
<L>Pe baet fedd&ycirc;g doeth di-wall,</L>
<L>Fel <HI>Galen</HI> g&acirc;ll gyfrifol;</L>
<L>A chyfarw&ycirc;dd yn dy fr&ycirc;d,</L>
<L>Ymmhob celfydd&ycirc;d reidiol.</L>
</LG>
<PB N="157" REF="83">
<LG N="28">
<HEAD>28.</HEAD>
<L>Ni b&ycirc;dd i ti ddim lle&s;h&acirc;d,</L>
<L>Os colli'r wl&acirc;d hyfrydol,</L>
<L>A mynd d'enaid oddiwrth Gri&s;t,</L>
<L>i boenau tri&s;t Uffernol.</L>
</LG>
<LG N="29">
<HEAD>29.</HEAD>
<L>Pe concwerit dr&eacute;f a gwl&acirc;d,</L>
<L>Ac ennill e&s;t&acirc;d oreuol;</L>
<L>Fal <HI>Alexander</HI> filwr dewr,</L>
<L>A'i fyddin fawr ryfeddol.</L>
</LG>
<LG N="30">
<HEAD>30.</HEAD>
<L>Ni b&ycirc;dd i ti ddim lle&s;h&acirc;d,</L>
<L>Os colli'r wl&acirc;d hyfrydol;</L>
<L>A mynd d'enaid oddiwrth Gri&s;t,</L>
<L>I boene tri&s;t Uffernol.</L>
</LG>
<LG N="31">
<HEAD>31.</HEAD>
<L>O gan h&ycirc;n o br&ycirc;d i br&ycirc;d,</L>
<L>Tro di'n y B&ycirc;d pre&s;ennol;</L>
<L>Cais wa&s;naethu Brenin N&ecirc;,</L>
<L>A gwna dy l&ecirc;'n barodol.</L>
</LG>
<LG N="32">
<HEAD>32.</HEAD>
<L>Ni b&ycirc;dd i ti ddim lle&s;h&acirc;d,</L>
<L>Os colli'r wl&acirc;d hyfrydol;</L>
<L>A mynd d'enaid oddiwrth Gri&s;t,</L>
<L>I boene tri&s;t Uffernol.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol <HI>gwilieu o fawl i r Je&s;u, iw ganu gyda thannau.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>GO&s;degwch bawb, fel dyma'r pr&ycirc;d,</L>
<L>I daeth i'r B&ycirc;d hyfrydwch;</L>
<L>O'r ucha ei riw i'r i&s;a ei r&acirc;dd,</L>
<L>H&acirc;d <HI>Adda</HI> a g&acirc;dd ddedw&ycirc;dwch.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Clowch danne m&acirc;n, clau diwnie maith,</L>
<L>A'u hyfr&ycirc;d lw&ycirc;s waith lei&s;ie,</L>
<L>Fel Seraffin yn &s;iwr ddi ffael,</L>
<L>Naws arail ei me&s;ure.</L>
</LG>
<PB N="158" REF="84">
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Hon yd&ycirc;w'r w&ycirc;l hynodol wiw,</L>
<L>Danfonodd Duw daionus;</L>
<L>Ei F&acirc;b i f&ocirc;d yn brynwr pr&ycirc;d,</L>
<L>Tros feie'r B&ycirc;d tro&s;eddus.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Fe aned Cr&icirc;&s;t, diddanwr cr&ecirc;d,</L>
<L>Fe wnaeth ymwared gw&icirc;r-f&ocirc;dd;</L>
<L>Pan oeddem ni mewn cyflwr gwa&ecirc;l,</L>
<L>Yr impin hael a'n helpiodd.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Angylion doethion ffyddlon ff&ycirc;dd,</L>
<L>Trw&ycirc; bur lawen&ycirc;dd doniol,</L>
<L>A ddaeth yngh&ycirc;d c&ycirc;n tori'r wawr,</L>
<L>Yn fyddin fawr ryfeddol.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Miw&s;ig nefol, ddoniol dd&ycirc;&s;g,</L>
<L>Oedd yno ym&ycirc;&s;g eu mawredd;</L>
<L>Ni chlybw&ycirc;d gwedi mewn un lle,</L>
<L>Mor ffa&s;iwn diwnie dawnedd.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Rhinwedde, gwrthie, rhodd mewn rh&ocirc;l,</L>
<L>A wnaeth ein breiniol brynwr;</L>
<L>Fe roes yn hawdd ei oes ei hun,</L>
<L>Tros feie ein goflin gyflwr.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>P&acirc; ddoniol r&acirc;d i ddynol r&ycirc;w,</L>
<L>Nad yd&ycirc;w Duw yn danfon;</L>
<L>Oes, iech&ycirc;d, byw&ycirc;d hyfr&ycirc;d h&icirc;r,</L>
<L>A chy&s;ur mewn acho&s;ion.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Fe 'wnaeth yn i&acirc;ch b&ocirc;b clw&ycirc;f&ycirc;s gwan,</L>
<L>Mae'n feddig gwiwlan gwelwch;</L>
<L>Ni ddichon tafod dreuthu yn driw,</L>
<L>Mo ddonie Duw'r diddanwch.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Weithian deulu gl&acirc;n di wael,</L>
<L>S&ycirc;dd yn yr adail odiaith;</L>
<L>Rhowch barch i'r cyfnod hynod hwn,</L>
<L>Na fwriwn yn ofer-waith,</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="159" REF="84">
<HEAD>Carol b&ycirc;rr, iw ganu gyda thannau.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>GWrandawed pawb o'r teulu p&eacute;r,</L>
<L>Ar fw&ycirc;nder tyner tannau;</L>
<L>S&ycirc;'n &s;einio yn llw&ycirc;r yn un a'n llais,</L>
<L>Am glymu odlais odlau.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Ar gyfen h&ycirc;n o wilieu gl&acirc;n,</L>
<L>Mae pawb iw gyfan gofio,</L>
<L>I ganed Cri&s;t i'r B&ycirc;d heb g&ucirc;dd,</L>
<L>Me&s;eias f&ycirc;dd i'n &s;afio.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Clodfori a wnawn ein Je&s;u o'r Nef,</L>
<L>M&acirc;b Duw f&ycirc; i ddiedde yn ddiddig;</L>
<L>Dros ei lu dra amal loes,</L>
<L>A'i 'lodau 'n groes hoeledig.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Rhag mynd o'r B&ycirc;d i g&ycirc;d yn gaeth,</L>
<L>O ddamnedigaeth aflan;</L>
<L>Danfone Duw waredwr d&acirc;,</L>
<L>Ei w&icirc;r F&acirc;b ymma ei hunan.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Troi d&wcirc;r yn w&icirc;n tra dirion a wnaeth,</L>
<L>A'r dall a berffaith welodd;</L>
<L>Y marw a rodd o'i f&ocirc;dd i f&ycirc;w,</L>
<L>Ar cloff drw&ycirc;'r gwir-Dduw a gerddodd.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Fe 'wnaeth drw&ycirc;'r B&ycirc;d o'i w&icirc;r go&s;tau.</L>
<L>Fawr ryfeddodu lawer;</L>
<L>Nid all &s;&ycirc; o ddoethion yn y fro,</L>
<L>Mo ddatcan heno eu hanner.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="160" REF="85">
<HEAD>Dyriau o ymbil pechadur am drugaredd, a madduant am ei bechodau.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>NA thro d' w&ycirc;neb Arglw&ycirc;dd gl&acirc;n,</L>
<L>Oddiwrth un truan agwedd,</L>
<L>S&ycirc;dd o flaen dy borth yn awr,</L>
<L>Mewn cy&s;tudd mawr yn gorwedd.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Yr w&ycirc;f yn gorwedd wrth dy dd&ocirc;r,</L>
<L>Attolwg egor i mi,</L>
<L>Er b&ocirc;d fy muchedd yn ddi r&ocirc;l,</L>
<L>Rw&ycirc;'n edifeiriol gweli.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Na alw mono fi gar bron,</L>
<L>I roddi union gyfrif,</L>
<L>Yr w&ycirc;'n cydnabod fy Nuw hael,</L>
<L>Y byw&ycirc;d gwael oedd gennif.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Nid rhaid i mi addef chwaith,</L>
<L>B&ocirc;b enwir waith fu r&ycirc;-do&s;t,</L>
<L>Y &s;utt ar m&ocirc;dd yr oedd fy nghlw&ycirc;f,</L>
<L>Ac mal yr w&ycirc;f ti w&ycirc;ddo&s;t.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Ti w&ycirc;ddo&s;t &s;&ycirc;dd yn awr Dduw cu,</L>
<L>Ar h&ycirc;n a fu yn fanwl,</L>
<L>Ti w&ycirc;ddo&s;t hef&ycirc;d b&ecirc;th a ddaw,</L>
<L>Mae ar dy law di'r cwbwl.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Ti wnaetho&s;t nefoedd yn un man,</L>
<L>A dauar tan w&ycirc;brennau,</L>
<L>Ti w&ycirc;ddo&s;t b&eacute;th f&ycirc;dd wedi h&ycirc;n,</L>
<L>A ph&ecirc;th oedd c&ycirc;n y dechrau.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Fell&ycirc; fy h&ocirc;ll feiau i,</L>
<L>B&ycirc;th rhagot ti ni chuddiw&ycirc;d,</L>
<L>O ti gw&ycirc;ddo&s;t hw&ycirc;nt eu g&ycirc;d,</L>
<L>Y ll&ecirc;, ar pr&ycirc;d y gwnaethbw&ycirc;d.</L>
</LG>
<PB N="161" REF="85">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Trw&ycirc; ddeigr hallt y d&ocirc;f am h&ycirc;n,</L>
<L>I erf&ycirc;n a dymuno;</L>
<L>Megis bachgen a wnai ddr&wcirc;g,</L>
<L>Yn ofni g&wcirc;g iw guro.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Fell&ycirc; deuaf at dy borth,</L>
<L>I ddi&s;gw&ycirc;l cymorth ddigon,</L>
<L>Sef dy drugaredd i lanhau,</L>
<L>Fy h&ocirc;ll weliau budron.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Y p&ecirc;th a gei&s;iaf &s;&ycirc;dd rodd w&ycirc;ch,</L>
<L>Nid rhaid moi myn&ycirc;ch henwi,</L>
<L>Yr h&ycirc;n ti w&ycirc;ddo&s;t fy nuw gw&ycirc;n</L>
<L>C&ycirc;n darfod gof&ycirc;n i ti.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Trugaredd f' Arglw&ycirc;dd heb ddim mw&ycirc;;</L>
<L>Yw'r cwbl rw&ycirc;'n ei gei&s;io,</L>
<L>Trugaredd &ycirc;w fy newis lw&ycirc;dd,</L>
<L>Trugaredd f' Arglw&ycirc;dd dyro.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyriau ar y Bradw&ycirc;r, yn dangos ofered, ac mor anfuddiol &ycirc;w dr&wcirc;g ddichellion.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>MAe rhai'n y B&ycirc;n mewn llid yn llw&ycirc;r,</L>
<L>A bychan a gw&ycirc;r y gwirion,</L>
<L>Yn taflu eu beiau or nail i'r llall,</L>
<L>I dw&ycirc;lo'r angall deillion.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Er ymdrechu yma dro,</L>
<L>A rhodio mewn anrhydedd;</L>
<L>Yn f&ycirc;an iawn daw'r angeu du,</L>
<L>I'n dofi, ac i'n diwedd.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Y Duw &s;&ycirc;'n rhoi p&ocirc;b perffaith r&ocirc;dd,</L>
<L>A luniodd y calonnau;</L>
<L>Y fe a w&ycirc;r pa rai &s;&ycirc;dd l&acirc;n,</L>
<L>Ac afl&acirc;n eu meddyliau.</L>
</LG>
<PB N="162" REF="86">
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;,</L>
<L>A rhodio mewn anrhydedd,</L>
<L>I'r ddaiar oer yn f&ycirc;an'r awn,</L>
<L>Yn gydradd iawn i orwedd.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Deled t&acirc;l yn &ocirc;l eu ff&ycirc;dd,</L>
<L>I'r nifer &s;&ycirc;dd anuf&ycirc;dd:</L>
<L>Nad allo rhain er dallu rhai,</L>
<L>Ddim niwed a'u plott new&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;,</L>
<L>A rhodio mewn anrhydedd</L>
<L>Yn bridd a lludw yn f&ycirc;an'r awn,</L>
<L>Yn llon&ycirc;dd iawn i arwedd.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Y Rhai a 'mcana&s;ent er eu mael,</L>
<L>Yn f&ycirc;an gael gorchafieth,</L>
<L>Er cymaint oedd eu gr&ycirc;m a'u gr&acirc;dd,</L>
<L>Yn filen a gadd farwoleth.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;,</L>
<L>A rhodio mewn anrhydedd:</L>
<L>Rhaid i ni bawb yn wir dinam,</L>
<L>Roi cyfri am ein Camwedd.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Oedd arn&ycirc;nt ei&s;ie aur na chl&ocirc;d,</L>
<L>W&ycirc;r hynod ond Brenhiniaeth:</L>
<L>Y peth nid oedd fe'i gw&ycirc;r un Duw,</L>
<L>Yn deilwng iw gwaedoliaeth.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;,</L>
<L>A rhodio mewn anrhydedd;</L>
<L>Yn f&ycirc;an iawn daw'r angeu du,</L>
<L>I'n dofi, ac i'n diwedd.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Am fwriadu gwneuthur br&acirc;d,</L>
<L>Ar l&ecirc;d y wl&acirc;d oludog;</L>
<L>Digw&ycirc;ddodd idd&ycirc;nt yn ddiffael,</L>
<L>Yn gyfl&ycirc;m gael eu cyflog.</L>
</LG>
<PB N="163" REF="86">
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;,</L>
<L>A rhodio mewn anrhydedd;</L>
<L>I'r ddaiar oer yn f&ycirc;an'r awn,</L>
<L>Yn gydradd iawn i orwedd.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Pan oeddent barod yn eu br&ycirc;d,</L>
<L>A'i Harmi eu g&ycirc;d i godi;</L>
<L>Mewn rhw&ycirc;dd f&ocirc;dd ordeiniodd Duw,</L>
<L>W&ycirc;r hyddy&s;g iw cyhoeddi.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;,</L>
<L>A rhodio mewn anrhydedd:</L>
<L>Yn bridd a lludw yn f&ycirc;an'r awn,</L>
<L>Yn llan&ycirc;dd iawn i orwedd.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Y pethau h&ycirc;n oedd yn eu br&ycirc;d,</L>
<L>Gael newid y Rheolaeth;</L>
<L>Drw&ycirc; w&ycirc;rdroi'r ff&ycirc;dd ar f&ycirc;r o dro,</L>
<L>A &s;gubo pob E&s;gobaeth.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Er ymdrdchu yma dr&ocirc;,</L>
<L>A rhodio mewn anrhydedd;</L>
<L>Rhaid i ni bawb yn w&icirc;r dinam,</L>
<L>Roi cyfri am ein camwedd.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Duw a w&ycirc;r pw&ycirc; &s;&ycirc; ar y gwir,</L>
<L>Yn cario cl&icirc;r feddyliau;</L>
<L>A phw&ycirc; &s;&ycirc; berigl, a di b&ucirc;r,</L>
<L>Fel dreigie i wneuthur drygau.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;,</L>
<L>A rhodio mewn anrhydedd:</L>
<L>Yn f&ycirc;an iawn daw'r angeu du,</L>
<L>I'n dofi, ac i'n diwedd.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Duw, d&ocirc;d i rhai &s;&ycirc; a meddwl &s;wrth,</L>
<L>Farn gyfion wrth y gyfreth;</L>
<L>Ac an cadwo'ni'n ddinam,</L>
<L>Rhag deilio a cham dy&s;tioleth.</L>
</LG>
<PB N="164" REF="87">
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;</L>
<L>A rhodio mewn anrhydedd,</L>
<L>I'r ddaiar oer yn f&ycirc;an'r awn,</L>
<L>Yn gydradd iawn i orwedd.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Gwilied pawb a gredo i Gri&s;t,</L>
<L>Rhag moli'r Anghri&s;t milen;</L>
<L>Na rhoi moi ben i fynd dan bw&ycirc;s,</L>
<L>Rhyfig Eglw&ycirc;s Rhufen.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;,</L>
<L>A rhodio mewn anrhydedd:</L>
<L>Yn bridd a lludw yn f&ycirc;an'r awn,</L>
<L>Yn llon&ycirc;dd iawn i arwedd.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Mae'r Anifel yn ei n&ycirc;th,</L>
<L>A'i dylw&ycirc;th gyda'u delwau;</L>
<L>Am h&ycirc;n o 'mrafel yn ddinam,</L>
<L>Yn chwerthin am ein pennau.</L>
</LG>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;,</L>
<L>A rhodio mewn anrhydedd:</L>
<L>Rhaid i ni bawb yn w&icirc;r dinam,</L>
<L>Roi cyfri am ein Camwedd.</L>
</LG>
<LG N="25">
<HEAD>25.</HEAD>
<L>Cynhalied Duw ein Brenin p&ucirc;r,</L>
<L>Yn enwog gy&s;ur i ni;</L>
<L>A'i gyfion aer iw gofio'n ail;</L>
<L>Yn arail i reoli.</L>
</LG>
<LG N="26">
<HEAD>26.</HEAD>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;,</L>
<L>A rhodio mewn anrhydedd;</L>
<L>Yn f&ycirc;an iawn daw'r angeu du,</L>
<L>I'n dofi, ac i'n diwedd.</L>
</LG>
<LG N="27">
<HEAD>27.</HEAD>
<L>Rhoed Duw wir galon ddoeth wrth raid,</L>
<L>I'w h&ocirc;ll gynghoriaid Tirion;</L>
<L>A gr&acirc;s iw ddeilied ymh&ocirc;b man,</L>
<L>I f&ycirc;w'n gywir dan y Goron.</L>
</LG>
<PB N="165" REF="87">
<LG N="28">
<HEAD>28.</HEAD>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;,</L>
<L>A rhodio mewn anrhydedd;</L>
<L>I'r ddaiar oer yn f&ycirc;an'r awn,</L>
<L>Yn gydradd iawn i orwedd.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol iw ganu tan bared.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>GWrandewch ein c&acirc;n bendefig cu,</L>
<L>Go&s;degwch deulu er 'tolwg</L>
<L>Clywch wrth eich wur y ddif&ycirc;r d&ocirc;n,</L>
<L>Ar eilio gwiwlon amlwg.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Hon yd&ycirc;w yr w&ycirc;l hynodol w&ecirc;dd,</L>
<L>A b&acirc;r orfoledd dil&ycirc;s;</L>
<L>A llawer tafod efo'r tant,</L>
<L>A g&acirc;nant foliant melus.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Mawl Je&s;u &ycirc;w melu&s;a c&acirc;n,</L>
<L>Ar dafod gl&acirc;n egluredd;</L>
<L>Ond union fr&ycirc;d i nine ymroi,</L>
<L>A rhodio i roi anrhydedd.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Yngolwg Duw Angylion d&acirc;,</L>
<L>A roen Ho&s;ana i &s;einio,</L>
<L>A geirie N&ecirc;f trw&ycirc; gywir n&ocirc;d,</L>
<L>Llu parod oedd i 'mpirio.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Fe aned Cr&icirc;&s;t heb ddim yn f&ycirc;rr,</L>
<L>Or Forw&ycirc;n bur <HI>Maria,</HI></L>
<L>C&ycirc;d glymwn glau egluredd gl&ocirc;d,</L>
<L>O fawl i'r ammod ymma.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Mae llawer rhinwedd tan y rh&ocirc;d,</L>
<L>Trw&ycirc; fawr ryfeddod foddion;</L>
<L>I wirio i'r B&ycirc;d na b&ycirc;dd yn &ocirc;l,</L>
<L>Mo'i l&acirc;n ddewi&s;ol wei&s;ion.</L>
</LG>
<PB N="166" REF="88">
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Ar gyfen h&ycirc;n o br&ycirc;d gar-bron,</L>
<L>Bu yr Je&s;u cyfion cofiwch;</L>
<L>Yn feddig gl&acirc;n rhag Satan &s;&ycirc;n,</L>
<L>Ond ydoedd h&ycirc;n hyfrydwch.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Pan oeddem ni mewn cyflwr caeth,</L>
<L>Tan bw&ycirc;s marfolaeth filen,</L>
<L>Daeth Brenin Nef ar blygen dd&ycirc;dd,</L>
<L>Yn llon wared&ycirc;dd llawen.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Rhoddi'r byddar i glowed yn glir,</L>
<L>Ar dall yn wir i weled,</L>
<L>Y m&ucirc;d i &s;iared yn yr Jaith,</L>
<L>A'r cloff iw daith i gerdded.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>S&ycirc; berchan tafod daed yn nes,</L>
<L>I lawen gynnes ganu,</L>
<L>Cl&ocirc;d a mawl i'n prynnwr prid,</L>
<L>A ddaeth i'r B&ycirc;d i'n helpu.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>A chwithe deulu gwiw-lu gw&acirc;r,</L>
<L>Sain glauar &s;u 'n ni clywed,</L>
<L>Ymrowch i gud tra boch chwi b&ycirc;w,</L>
<L>I foli'r Duw gogoned.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Dros en&ycirc;d fach i'ch tirion l&ycirc;s,</L>
<L>I'r &ycirc;m ni yn dewis dywad,</L>
<L>Danfonwch riain feingan gu,</L>
<L>Yn rhw&ycirc;dd i egori o gariad.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Heddychol f&ycirc;d a'ddel i'n rhan,</L>
<L>Pob cr&ycirc; a gwan gweddied,</L>
<L>Ff&ycirc;dd, a gobeth, gr&acirc;s i f&ycirc;w,</L>
<L>Y cyfion Dduw danfoned.</L>
</LG>
</DIV3>
<TRAILER><HI>Ymma a diweddiff</HI> 15. <HI>o Garolau a Dyriau Duwiol, ar</HI> Leave Land <HI>y ffordd fyrraf; y rhain oll a dd&ocirc;nt hef&ycirc;d yn e&s;m|w&ycirc;th, ac yn ddifai ar D&ocirc;n Gwilieu'r Nadolig.</HI></TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="part">
<PB N="167" REF="88">
<HEAD>Ymma a dechreuiff amryw o Ddyriau Duwiol, ar fe&s;ur Triban.</HEAD>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyriau o gyngor (i feddwl am farwolaeth, ac) i f&ycirc;w yn dduwiol.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>POb cadarn mawr ei allu,</L>
<L>C&ycirc;d mynd y corph i bydru,</L>
<L>Rhaid i'r cyfoethog, fel i'r tlawd,</L>
<L>P&ocirc;b perchen cnawd ddychrynnu.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Pa-ham nad y&s;t&ycirc;r Chri&s;tion,</L>
<L>Yn ddw&ycirc;s o lawr ei galon,</L>
<L>Am foliannu'r g&wcirc;r a'i rhoes,</L>
<L>A byrred oes y dynnion.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Pan f&ycirc;ch di'n llawn o gyweth,</L>
<L>Heb groes, na phrofedigeth,</L>
<L>Dynna'r pr&ycirc;d, rhag gwneuthur cam,</L>
<L>I't feddwl am farwoleth.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Tra f&ycirc;ch di'n i&acirc;ch yn cerdded,</L>
<L>Yn Jevangc, er dy gryfed,</L>
<L>Cofia'n dd&acirc; pw&ycirc; bynnac w&ycirc;t,</L>
<L>Nad w&ycirc;t ond bw&ycirc;d i bryfed.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Cofia Dduw o'r uchod,</L>
<L>A ch&acirc;r &ecirc; am ddioddef dro&s;od,</L>
<L>Ofna'n fawr yr hwn a f&ycirc;dd,</L>
<L>I'th farnu'r d&ycirc;dd &s;&ycirc;'n dyfod.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Ni b&ycirc;dd yno anrhegion,</L>
<L>Mae Duw yn farnwr cyfi&ocirc;n,</L>
<L>Pe bai freib, neu gymr&ycirc;d ffi,</L>
<L>Ni b&ycirc;dd gennit ti mo'r rhoddion.</L>
</LG>
<PB N="168" REF="89">
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>C&ycirc;n cychw&ycirc;n oddi-cartre,</L>
<L>Mae meddwl am y &s;iwrne,</L>
<L>Chware di dy gardie'n iawn,</L>
<L>Tra f&ycirc;ch di mewn meddianne.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>N&acirc;dd b&ecirc;th b&ocirc;b d&ycirc;dd yn lefel,</L>
<L>O'th farwoleth ddirgel,</L>
<L>Hi a f&ycirc;dd llai o gwnei di h&ycirc;n,</L>
<L>Y mun&ycirc;d c&ycirc;n ymadel.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Yr e&s;g&ycirc;rn b&ecirc;dd a weli,</L>
<L>Oedd g&ycirc;nt yn cael ei perchi,</L>
<L>Yn dy galon cofia ymhell,</L>
<L>Nad-w&ycirc;t ti well na rheini.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Porthi'r cnawd mewn afraid,</L>
<L>Rhoi'r corph mewn gwi&s;c oreuraid,</L>
<L>Bwrw b&ecirc;th o'th dd&acirc; i'r tlawd,</L>
<L>Rhan rhwng y cnawd ar enaid.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Steward w&ycirc;t ychydig,</L>
<L>Ar dd&acirc; &s;&ycirc; ddarfodedig,</L>
<L>Di roi gyfri o rhain eu g&ycirc;d,</L>
<L>Nid yd&ycirc;w'r B&ycirc;d ond benthig.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Pan alwo Duw o'u ceur&ycirc;dd,</L>
<L>D&ycirc; gymmydogion dedw&ycirc;dd,</L>
<L>Meddwl ditheu ymbarotoi,</L>
<L>Mae rhain yn rhoi i ti ryb&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Cofia'r fan i'th goded,</L>
<L>Ar lle yr w&ycirc;t ti'n cerdded,</L>
<L>Ofna'r B&ycirc;d, rhag 'mynd mewn rhw&ycirc;d,</L>
<L>Ar fan yr w&ycirc;d yn myned.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Na dd&ocirc;d dy hun i goeg-nerth,</L>
<L>Y gyfreth f&ycirc;d, a'i thrafferth,</L>
<L>Gwell na gr&ocirc;t yn anghytt&ucirc;n.</L>
<L>Yw b&ycirc;w ar un geinhiegwerth.</L>
</LG>
<PB N="169" REF="89" MS="y">
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Gweddia'r Dduw gogoned,</L>
<L>Am gael yn dd&acirc; dy dynged,</L>
<L>I rai a digw&ycirc;dd fel y maen,</L>
<L>Di a weli o flaen dy lygaid.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>O chofi h&ycirc;n, a &s;ynnied,</L>
<L>Ar feddwl, gair, a gweithred,</L>
<L>Ac os gr&acirc;s gan Dduw a gei,</L>
<L>I n&ecirc;b ni wnei di niwed,</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Printia h&ycirc;n o draethod,</L>
<L>I'th galon, a'th gydw&ycirc;bod,</L>
<L>Neu ni thaleu i ti ddraen,</L>
<L>Eu traethu ar flaen dy dafod.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Y neb a fynno eu clywed,</L>
<L>Boed iddo r&acirc;s i '&s;tyried,</L>
<L>Ar neb ni fynno ac w&ycirc;ll&ycirc;s da,</L>
<L>Aed heibio na wrandawed.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyriau yn Cyffelybu enioes d&ycirc;n i b&ocirc;b peth darfodedig.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>AIL ro&s;es ar y m&acirc;n-w&ycirc;dd,</L>
<L>Neu ail i flodeu'r coed&ycirc;dd,</L>
<L>Ail i beraidd ly&s;iau <HI>Mai,</HI></L>
<L>Ail borau c&ycirc;n pr&ycirc;dnawn-d&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Ail i'r Haul c&ycirc;n machl&ycirc;d,</L>
<L>Ail i'r cy&s;cod hef&ycirc;d,</L>
<L>Ail i'r gold&ycirc;n iredd gl&acirc;s,</L>
<L>Oedd g&ycirc;nt gan <HI>Jonas</HI> Brophw&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Fell&ycirc; y d&ycirc;n llawn nychdod,</L>
<L>Pan nydde'r ede'r bennod,</L>
<L>Ei thynnu o h&ycirc;d, a'i thorri'n l&acirc;n,</L>
<L>D&ycirc;n yn y man f&ycirc;'n darfod.</L>
</LG>
<PB N="170" REF="90">
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Fe aeth yr haul iw fachlud,</L>
<L>Ar cy&s;cod ni thrig enn&ycirc;d,</L>
<L>Crina'r gold&ycirc;n iraidd d&wcirc;,</L>
<L>A d&ycirc;n &s;&ycirc;n marw hef&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Y rho&s;&ycirc;n a ddiflannodd,</L>
<L>A'r blodeu&ycirc;n, a &s;yrthiodd,</L>
<L>Ar lly&s;iau a w&ycirc;wodd dan y gw&ycirc;dd,</L>
<L>A'r borau dd&ycirc;dd a baffiodd.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Ail gla&s;-wellt a'r y meu&s;&ycirc;dd,</L>
<L>Neu ddechreu chwedl new&ycirc;dd,</L>
<L>Ail i'r ader&ycirc;n, h&icirc;r ni &s;ai,</L>
<L>Neu f&acirc;n-wlith <HI>M<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">i</HI> foreu-dd&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Ail i f&ycirc;rr feddylio,</L>
<L>Neu ail i hun &s;reuddw&ycirc;dio,</L>
<L>Ail i dd&wcirc;r yr afon draw,</L>
<L>Ar droad llaw &s;&ycirc;'n treiglo.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Fell&ycirc; d&ycirc;n yn ddiau,</L>
<L>Dan arwain chw&ycirc;th iw enau,</L>
<L>S&ycirc; b&ocirc;b mun&ycirc;d ar y rh&ocirc;d,</L>
<L>Mewn per&ycirc;gl dyrnod angau.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Yr &icirc;r-wellt gl&acirc;s a w&ycirc;wodd,</L>
<L>A'r chwedel a derfynodd,</L>
<L>'R ader&ycirc;n aeth, nis gw&ycirc;ddis ple,</L>
<L>A'r gwl&icirc;th o'i l&ecirc; derchafodd.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Fe ddafu'r b&ycirc;rr feddylio,</L>
<L>Fe aeth y breuddw&ycirc;d heibio,</L>
<L>Y d&wcirc;r &s;&ycirc;'n treiglo 'rh&ycirc;d y gl&ycirc;nn,</L>
<L>Ac einioes d&ycirc;n &s;&ycirc;'n pa&s;&s;io.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Ail clochau ar y cro&ycirc;w dd&wcirc;r,</L>
<L>Neu olwg dr&ycirc;ch y gw&ycirc;dr&wcirc;r,</L>
<L>Ail '&s;crifen a'r y tyfod draw,</L>
<L>Neu wennol llaw'r gweh&ycirc;ddwr.</L>
</LG>
<PB N="171" REF="90">
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Ail ir awr rywiogedd,</L>
<L>Neu rychwant rhwng y by&s;edd,</L>
<L>Ail i d&ocirc;n yr Alarch gw&ycirc;nn,</L>
<L>Pan gano c&ycirc;n ei ddiwedd.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Fell&ycirc; d&ycirc;n &s;&ycirc;'n darfod,</L>
<L>Wrth dynnu at ben ei y&s;tod,</L>
<L>Chw&ycirc;rn y pa&s;&s;ia ei fyw&ycirc;d b&ycirc;rr,</L>
<L>Fel chwedel pry&s;ur dafod.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Y clochau'r d&wcirc;r a dorrodd,</L>
<L>Y golwg ddr&ycirc;ch a ballodd,</L>
<L>Ar wennol chwidr aeth drw&ycirc;'r llen,</L>
<L>Ar '&s;crifen o dyw&ycirc;llodd.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Nid h&icirc;r yr hw&ycirc;a ei oriau,</L>
<L>B&ycirc;rr &ycirc;w y rhychwant yntau,</L>
<L>Marw a wnaeth yr alarch gw&ycirc;n,</L>
<L>Ac fell&ycirc; d&ycirc;n dan angau.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Ail ir &s;aeth o'r llin&ycirc;n,</L>
<L>Neu ryferthw&ycirc; ganw&ycirc;n,
<NOTE PLACE="marg">Temhe&s;tl.</NOTE></L>
<L>Neu am&s;er b&acirc;ch rhwng llanw a thrai,</L>
<L>Neu w&ecirc;f a wnai'r pr&ycirc;f Copp&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Ail gyrfa march uchel-ben,</L>
<L>Bywiog, nid aniben,</L>
<L>Ail i ynnill g&acirc;l yr h&acirc;,</L>
<L>Neu rannu Bara elu&s;en.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Fell&ycirc; d&ycirc;n heb ragor,</L>
<L>S&ycirc; dri&s;t ei ddyddiau, a'i wobor,</L>
<L>Hedd&ycirc;w'n uchel, &s;&ycirc;th ei warr,</L>
<L>Y foru ar ei Elor.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Fe aeth y Saeth o'i b&wcirc;a,</L>
<L>Ar llanw ar gais a dreia,</L>
<L>Ar am&s;er nid &ycirc;w am&s;er ddim,</L>
<L>Ar w&ecirc;f ddir&ycirc;m a rw&ycirc;ga.</L>
</LG>
<PB N="172" REF="91">
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Fe 'nilled gyrfa bennod,</L>
<L>Fe draw&ycirc;d g&acirc;l ar ddyrnod,</L>
<L>Y Bara a ranned i b&ocirc;b un,</L>
<L>Ac einioes d&ycirc;n &s;&ycirc;'n darfod.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Ail mellten pan i &s;aetho,</L>
<L>Neu b&ocirc;&s;t yn myned heibio,</L>
<L>Ail i &s;&wcirc;n, neu o&s;le o g&acirc;n,</L>
<L>Neu dridiau o f&acirc;n &s;iwrneio.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Teb&ycirc;g i'r erllygen,</L>
<L>Neu deb&ycirc;g i'r eirinen,</L>
<L>Neu eira gw&ycirc;n rh&ycirc;d llechwedd bron,</L>
<L>Pr&ycirc;d haf-dd&ycirc;dd hinon w&ycirc;bren.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Fell&ycirc; d&ycirc;n &s;&ycirc;'n treiglo,</L>
<L>Heb oes, nac ammod tario,</L>
<L>Ac yn myned ar ei daith,</L>
<L>Heb mor cyfflybiaith iddo.</L>
</LG>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Ni thrig y fellten fun&ycirc;d,</L>
<L>Ar p&ocirc;&s;t &s;&ycirc;'n mynd yn e&s;gud,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Bywiog.</NOTE></L>
<L>Chw&ycirc;rn y pa&s;&s;ia &s;&wcirc;n y g&acirc;n,</L>
<L>Ar &s;iwrne fechan hef&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="25">
<HEAD>25.</HEAD>
<L>Pydru a wn&acirc; 'r Erllygen,</L>
<L>A fyrthio 'wn&acirc;'r eirinen,</L>
<L>Ar eira a dawdd, fel dyna ran,</L>
<L>Pob peth &s;&ycirc;dd dan yr w&ycirc;bren.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyriau yn adrodd llawer o weithredoedd Cri&s;t.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>GWrandewch ymddiddan cynnes,</L>
<L>O'r te&s;t&ycirc;n a gymmeres,</L>
<L>Mawl a g&acirc;n p&ocirc;b pryd&ycirc;dd d&acirc;,</L>
<L>Lle bytho mw&ycirc;a'r fantes.</L>
</LG>
<PB N="173" REF="91">
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Mae llawer o brydyddion,</L>
<L>Yn derb&ycirc;n aml roddion,</L>
<L>Am roi allan yn ddi-feth,</L>
<L>Waedolieth boneddigion.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Rhai'n caru &s;&ocirc;n am filw&ycirc;r,</L>
<L>A rhyfel, a chongcwerw&ycirc;r,</L>
<L><HI>Samp&s;on, Alexander</HI> mawr,</L>
<L>Milwrieth nerth-fawr <HI>Arthur.</HI></L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>A minneu ar fedr treathu,</L>
<L>Rh&ycirc;w-b&ecirc;th &s;&ycirc; fw&ycirc; na hynn&ycirc;,</L>
<L>O dyru Duw i'm gennad rhw&ycirc;dd,</L>
<L>Milwrieth f' Arglw&ycirc;dd Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Fe yd&ycirc;w'r cadarn farnwr,</L>
<L>Y fe &ycirc;w'r iawn gongcwerwr,</L>
<L>Fe yd&ycirc;w dawn yr h&ocirc;ll f&ycirc;d,</L>
<L>A byw&ycirc;d, ac Jachawdwr.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Y fe &ycirc;w'r oen bendiged,</L>
<L>A bugail I&s;rael eured,</L>
<L>Yn ddeuddeg oed, efe fu dro,
<NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 2.46.</NOTE></L>
<L>Yn po&s;&s;io y doctoried.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Y fe 'gongcwerodd angeu,</L>
<L>Ac Uffern dyw&ycirc;ll ffwrnau,</L>
<L>Rhoes ben Satan tan y d&wcirc;r,</L>
<L>Cyhuddwr yr eneidieu.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Y fe &s;&ycirc;'n haeddu ei goffa,</L>
<L>Fe droes yn <HI>Galilea,</HI></L>
<L>Y d&wcirc;r yn w&icirc;n, mewn mun&ycirc;d awr,
<NOTE PLACE="marg"><HI>John</HI> 4.46.</NOTE></L>
<L>Mewn neithior fawr yng-hana.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Y fe a gododd <HI>Lazarus,</HI>
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg"><HI>John</HI> 11.44.</NOTE></L>
<L>Lle'r ydoedd farwol gorpus,</L>
<L>Ac a gododd drw&ycirc; fawr &s;erch,</L>
<L>O farw un ferch <HI>Jairus.</HI>
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg"><HI>Marc</HI> 5. <HI>Luc.</HI> 8.</NOTE></L>
</LG>
<PB N="174" REF="92">
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Y fe iachaodd yn rymmus,</L>
<L>Y cleifion oedd o'r parl&ycirc;s,
<NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 9.</NOTE></L>
<L>Ac ar unwaith ddeg d&ycirc;n gwan,</L>
<L>Y rhai oedd wahan-glw&ycirc;fus.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Y wraig o <HI>Ganan</HI> hef&ycirc;d,</L>
<L>Or haint diferlif gwaedl&ycirc;d,</L>
<L>Deuddeng mhl&ycirc;nedd drw&ycirc; fawr gw&ycirc;n,</L>
<L>Y bu hi'n dw&ycirc;n ei chlef&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Fe 'wnaeth i'r byddar glywed,</L>
<L>Fe wnaeth i'r efr&ycirc;dd gerdded,
<NOTE PLACE="marg">Anafus.</NOTE></L>
<L>Y m&ucirc;d i ddwed&ycirc;d yn ddiball,
<NOTE PLACE="marg"><HI>Matthew</HI> 9.</NOTE></L>
<L>Fe wnaeth y dall i weled.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Y fe lanh&acirc;dd <HI>Fair Fadlen,</HI></L>
<L>A'i i&acirc;ch ymweliad llawen,</L>
<L>Mam gwraig <HI>Peter</HI> a gafodd r&acirc;s,</L>
<L>A hef&ycirc;d gw&acirc;s y Capten.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Efe a borthodd bum m&icirc;l,</L>
<L>A'i ginio ni bu gynnil,</L>
<L>A phum torth haidd, d&acirc;'r haedde gl&ocirc;d,</L>
<L>A dau o by&s;god eiddil.
<NOTE PLACE="marg"><HI>Matthew</HI> 14.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>O bawb y bwriodd allan,
<NOTE PLACE="marg"><HI>Marc.</HI> 1.34.</NOTE></L>
<L>B&oacute;b marwol y&s;pr&ycirc;d aflan,</L>
<L>Ac, a'u tynnodd yn ddi-feth,</L>
<L>O go&s;pedigeth Satan.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Fe fwrie 'r lleng gythreulied,
<NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 8.28, &amp;c.</NOTE></L>
<L>Or ddau oedd mewn caethiwed,</L>
<L>Y rhain aeth i'r genfaint f&ocirc;ch,</L>
<L>A h&ycirc;n chwi a gaw&s;och glywed.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Fe gerddodd w&ycirc;neb ffrydau,
<NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 14.</NOTE></L>
<L>Fe o&s;tegodd w&ycirc;nt a thonnau,</L>
<L>Pw&ycirc; erioed ond un M&acirc;b Duw,</L>
<L>A wnaeth y cyfr&ycirc;w wrthiau.
<NOTE PLACE="marg"><HI>Marc.</HI> 6.</NOTE></L>
</LG>
<PB N="175" REF="92">
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Fe ymprydiodd Cri&s;t ei hunan,
<NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 4.</NOTE></L>
<L>Dros ddeugain nhiwrnod cyfan,</L>
<L>Ac a gafodd wedi ei waith,</L>
<L>Demptio 'dair gwaith gan Satan.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Fe ymrodd i gwbwl ddioddeu,</L>
<L>I angeu, yr groes, a phoenau,</L>
<L>Er mw&ycirc;n Jech&ycirc;dwrieth d&ycirc;n,</L>
<L>A llw&ycirc;r ore&s;g&ycirc;n angau.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Fe r&ocirc;dd ei gorph i orwedd,</L>
<L>Yn i&s;el mewn daiar-f&ecirc;dd,</L>
<L>De&s;cynnodd ef i Uffern ddu,</L>
<L>Ei allu, a'i anrhydedd.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Ac yno dd&ycirc;dd derchafel,</L>
<L>Aeth i wl&acirc;d nefol uchel,</L>
<L>Gwedi &s;peilio Uffern dd&icirc;g,</L>
<L>A'i melltigedig gythrel.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Ni thybiodd drais, na chamwedd,</L>
<L>F&ocirc;d cymmaint cyfuwch cyd-wedd,</L>
<L>A'r T&acirc;d lle mae yn ei&s;tedd draw,</L>
<L>Ar ddeheu-law ei fawredd.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Ac yno d&wcirc;g yn union,</L>
<L>Ei h&ocirc;ll Etholedigion,</L>
<L>Lle caffo'n aros yn ddi &wcirc;g,</L>
<L>Yngolwg ei Angylion.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Cyffes o ddil&ycirc;n p&ocirc;b oferedd mewn ieuiengt&ycirc;d, ac ymroiad iw gadel oll heibio.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>MAe gwallt fy mhen yn gw&ycirc;nnu,</L>
<L>A'm barf i gyda hynn&ycirc;,</L>
<L>Er ieuenged &ycirc;w fy oed,</L>
<L>Mae d&ycirc;dd fy n&ocirc;d yn tynnu.</L>
</LG>
<PB N="176" REF="93">
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Tynn&ycirc;'r w&ycirc;f b&ocirc;b yn ron&ycirc;n,</L>
<L>B&ocirc;b awr at dd&ycirc;dd fy nherf&ycirc;n,</L>
<L>Ffarwel ieuengt&ycirc;d ffrolig ffr&icirc;,</L>
<L>Fe ddarfu i mi a'th ganl&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Dy ganl&ycirc;n nid wi'n hoffi,</L>
<L>C&acirc;s iawn gan i dy gwmnhi,</L>
<L>Rwi mewn blinder lawer pr&ycirc;d,</L>
<L>Am i mi c&ycirc;d dy garu.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Mi'th gerais yn garedig,</L>
<L>Fel ynf&ycirc;d dd&ycirc;n amhw&ycirc;llig,</L>
<L>H&icirc;r flynyddoedd, gwn yn dd&acirc;,</L>
<L>Heb feddwl gwella ychydig.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Dilynes arnat lawer,</L>
<L>Ymh&ocirc;b rh&ycirc;w gwmnhi ofer,</L>
<L>Rhyf&ycirc;g, rhodres, balchder, mw&ycirc;th,</L>
<L>A ph&ocirc;b ane&s;mw&ycirc;th blefer.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Mewn ple&s;er hoffter cnawdol,</L>
<L>Mewn buchedd ddr&wcirc;g, annuwiol,</L>
<L>Mewn Tafarne lawer pr&ycirc;d,</L>
<L>Yn dw&ycirc;n fy m&ycirc;d yn lled-ffol.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Mewn Gwatwar, gw&icirc;n, a gwegi,</L>
<L>Mewn Cynnen, ac ymdeuru,</L>
<L>Mewn Trythillwch lawer gwaith,</L>
<L>A ph&ocirc;b amherffaith gwmnhi.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Ym&ycirc;&s;g rhai meddon anllad,</L>
<L>Ym&ycirc;&s;g rhai diffaith fagad,</L>
<L>Ym&ycirc;&s;g maleis-w&ycirc;r, Tyng-w&ycirc;r c&acirc;s,</L>
<L>Heb yndd&ycirc;nt r&acirc;s, na chariad.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Dymma'r m&ocirc;dd yn union,</L>
<L>A b&ycirc;m mi ddyddiau hirion,</L>
<L>Heb y&s;tyried mw&ycirc; na'r dall,</L>
<L>Un-waith mo'm gwall arferion.</L>
</LG>
<PB N="177" REF="93">
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Dyma'r m&ocirc;dd a treulies,</L>
<L>Jeuiengt&ycirc;d hyfr&ycirc;d cynnes;</L>
<L>Heb feddylied un-waith ddim,</L>
<L>F&ocirc;d henaint i'm goddiwes.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Ffarwel ieuiengt&ycirc;d di-ball,</L>
<L>Anwa&s;tad, a di ddeall,</L>
<L>Ffarwel Jeuiengt&ycirc;d mawr ei ffrw&s;t,</L>
<L>Ymrois i gwnglw&s;t arall.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Cydymaith o h&ycirc;n allan,</L>
<L>&ycirc;w henaint, llibin egwan,</L>
<L>Rhaid i'm bellach ei fawrhau,</L>
<L>Er b&ocirc;d rh&ycirc;w rai'n ei ogan.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Cyffes pechadur o'i gamweddau, a dei&s;&ycirc;f medduant a gr&acirc;s gan Dduw i wellau buchedd.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>FYfi &s;&ycirc;'n dechrau'r awrhon,</L>
<L>Yn ail i'r M&acirc;d afradlon,</L>
<L>Trw&ycirc; nerth Je&s;u y M&acirc;b rh&acirc;d,</L>
<L>Miaf at fy nh&acirc;d yn union.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Mi bechais mi gyffe&s;&s;af,</L>
<L>O flaen y nefoedd uchaf,</L>
<L>I'm galw mw&ycirc; nid teilwng fi,</L>
<L>Yn Fab i ti'r goruchaf.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Mi dorrais b&ocirc;b gorchymm&ycirc;n,</L>
<L>A roddoi&s;t im iw ganl&ycirc;n,</L>
<L>Llawn o bechod <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">yf erioed,</L>
<L>O fawd fy nhroed im cor&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Mewn pechod darfu yng-eni,</L>
<L>Ac rw&ycirc;'n ymdroi mewn dry&s;ni;</L>
<L>Mal y ddafad yn y llw&ycirc;n,</L>
<L>Yng-hanel tw&ycirc;n mieri.</L>
</LG>
<PB N="178" REF="94">
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Myfi a fum mo'r ddiffaith</L>
<L>(Heb wneuthur pris o'th gyfraith)</L>
<L>A myned fel yr h&wcirc;ch, neu'r ci,</L>
<L>Yngh&ycirc;d am bryntni gan-waith.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Mi wn i'm bechu yn oe&s;tad,</L>
<L>Na haeddwn gaffael cennad,</L>
<L>O ran ffiaidd fyw&ycirc;d dr&wcirc;g,</L>
<L>I godi ng olwg attad.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Ond etto rydw&ycirc;'n gw&ycirc;bod,</L>
<L>Y m&ocirc;dd i gael gollyngdod,</L>
<L>Er b&ocirc;d cyfiawnder i't Dduw'r h&ecirc;dd,</L>
<L>Mae mw&ycirc; trugaredd ynod.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Mi wn ddiddanwch hawddgar,</L>
<L>Llawen&ycirc;dd mawr di gymmar,</L>
<L>F&ocirc;d maddeuant am b&ocirc;b tro,</L>
<L>I'r neb a fo'n edi&s;ar.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Rw&ycirc;'n edifeiriol bellach,</L>
<L>Attolwg i ti eiriach,</L>
<L>Dywaid Cri&s;t un gair o'th r&acirc;s</L>
<L>Ac fe &acirc; dy w&acirc;s yn holliach.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Rw&ycirc;'n meddwl gadael pechu,</L>
<L>Yn llw&ycirc;thog yn trafaelu,</L>
<L>Er mw&ycirc;n caffael e&s;mve&ycirc;thdod,</L>
<L>Rwi'n dyfod attad Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Er b&ocirc;d fy aniweirdra,</L>
<L>Mo'r g&ocirc;ch a'r &s;carlat ymma,</L>
<L>Dy di ddichon fy Nuw gw&ycirc;n,</L>
<L>Fy rhoi mor w&ycirc;n ar eira.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>O cl&acirc;dd i'r ydw&ycirc;'n erf&ycirc;n,</L>
<L>Ym medd dy Gri&s;t anw&ycirc;l-dd&ycirc;n,</L>
<L>Cladd o cladd nas gallont hw&ycirc;,</L>
<L>F&ycirc;th godi mw&ycirc; i'm herb&ycirc;n.</L>
</LG>
<PB REF="94">
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Duw crea i mi l&acirc;n galon,</L>
<L>I f&ocirc;d i'th garu yn ffyddlon,</L>
<L>Adnew&ycirc;dda ddull fy mr&ycirc;d,</L>
<L>O'm mewn a'th y&s;pr&ycirc;d union.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>D&ocirc;d i mi bur ammynedd,</L>
<L>Tra byddw&ycirc;'n dw&ycirc;n fy muchedd,</L>
<L>Yn fy myw&ycirc;d ym mh&ocirc;b cam,</L>
<L>I feddwl am fy niwedd,</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>D&ycirc;&s;c i mi hedd&ycirc;w fedru,</L>
<L>B&ycirc;w trw&ycirc; lawn hyderu;</L>
<L>Fel pe byddai &s;i&wcirc;r fy ngwedd,</L>
<L>O fynd ir b&ecirc;dd y foru.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Na roddw&ycirc;f bw&ycirc;s, na hyder,</L>
<L>Mewn d&acirc;, na d&ycirc;n a fager,</L>
<L>Nac mewn dim ond ynot ti,</L>
<L>Un Duw a Thri b&ocirc;b am&s;er.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>D&ocirc;d i mi r&acirc;s i edr&ycirc;ch,</L>
<L>A gwneuthur a orchmynn&ycirc;ch,</L>
<L>A gorchymm&ycirc;n y Duw gw&ycirc;n,</L>
<L>I'm wneuthur h&ycirc;n a fynn&ycirc;ch.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>D&ocirc;d r&acirc;s i mi i ddiy&s;tyru,</L>
<L>Y B&ycirc;d, a gallael trechu</L>
<L>Y cnawd brwnt, a gochel gwall,</L>
<L>Rhag cael or fall fy maglu.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>D&ocirc;d i mi'n h&ycirc;n o fyw&ycirc;d,</L>
<L>Ddiogel obaith hyfr&ycirc;d,</L>
<L>B&ycirc;wiol ff&ycirc;dd i, fynd i'r daith,</L>
<L>A chariad pe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ffaith hef&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>I ddiolch am gael meddu,</L>
<L>Dy ddonniau Arglwydd Je&s;u,</L>
<L>Yn enwedig fy Nuw n&ecirc;r,</L>
<L>Am am&s;er edifaru.</L>
</LG>
<PB N="180" REF="95">
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>A hef&ycirc;d fy Nuw cyfion,</L>
<L>I ddiolch am y moddion,</L>
<L>O nad eled b&ycirc;th o'm gw&ycirc;dd,</L>
<L>Mo'th garedigrw&ycirc;dd tirion.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>A thyred y <HI>Me&s;&s;iis,</HI></L>
<L>Fel dyna 'ngwi&s;c briodas,</L>
<L>Tyred chw&ycirc;pp&ycirc;n h&ycirc;n &ycirc;w 'ngh&acirc;n,</L>
<L>I gael dy l&acirc;n gymdeithas.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyriau ar ddiben d&ycirc;n, &amp;c.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>RHo&ycirc;d i ni &s;&ecirc;l o'n himpiad,</L>
<L>Cu freiniol o'n cyfraniad,</L>
<L>Ynghri&s;t ei hun c&ycirc;n &s;eilio'r B&ycirc;d,</L>
<L>I dalu i g&ycirc;d yn dylad.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Rho&ycirc;d i ni arw&ycirc;dd hynod,</L>
<L>Cydneb&ycirc;dd p&ocirc;b cydnabod,</L>
<L>I f&ocirc;d yn filw&ycirc;r dan un Duw,</L>
<L>Darfu i'r gwir Dduw ein gwarod.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Fe'n rhodd ni eu g&ycirc;d mewn hyder,</L>
<L>I ymladd dan ei faner,</L>
<L>Yn erb&ycirc;n y tri pheth i'n rhowd,</L>
<L>Y B&ycirc;d, ar cnawd, ar cythrel.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Rho&ycirc;d arnom rw&ycirc;medigaeth,</L>
<L>Cri&s;tnogedd in cri&s;tnogaeth,</L>
<L>I dalu'r dyled &s;&ycirc; arnom 'll&ycirc;n,</L>
<L>A dil&ycirc;n Sacramentaith.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Ae hef&ycirc;d pan in tempt&icirc;r</L>
<L>I bechod, gwiliwn wneuth&ycirc;r,</L>
<L>Co&s;iwn am yr Arglw&ycirc;dd Dduw,</L>
<L>Efe a'n ceidw 'n byb&ycirc;r.</L>
</LG>
<PB N="181" REF="95">
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Addaw&s;om yn ein bed&ycirc;dd,</L>
<L>Ein bod ni oll yn u&s;&ycirc;dd,</L>
<L>I ymladd dan ei faner f&ocirc;d,</L>
<L>Yn erb&ycirc;n p&oacute;b aflon&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Am hynn&ycirc; byddwn ddyfal,</L>
<L>Heb ame mae 'n rhaid ymladd,</L>
<L>Yn erb&ycirc;n cythrael brwnt, a'r B&ycirc;d,</L>
<L>A'r cnawd i g&ycirc;d yr unwadd.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>A hynn&ycirc; drw&ycirc; fendithion,</L>
<L>Yr Arglw&ycirc;dd Dduw a ddichon,</L>
<L>Ein cadw ni rhag mynd yn gaeth,</L>
<L>I Brofedigaeth creulon.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Ac wedi ein golchi unwaith,</L>
<L>Yn llw&ycirc;r oddiwrth ein dryg-waith,</L>
<L>Llawer un &s;&ycirc;'n cymr&ycirc;d n&ocirc;d,</L>
<L>A mynd mewn pechod eilwaith.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Lle gweluch fod yn methu,</L>
<L>Conffe&s;a di i Dduw Je&s;u,</L>
<L>Pw-un bynag fyddi ai cr&ycirc; ai gwan,</L>
<L>Fe d&acirc;l it am dy weddi.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Rhaid i ni f&ocirc;d yn helaeth,</L>
<L>Yn erb&ycirc;n profedigaeth,</L>
<L>Gan fod Satan yn ei &s;w&ycirc;dd,</L>
<L>Yn cei&s;io in aflw&ycirc;dd eilwaith.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Yr Arglw&ycirc;dd Dduw a'i ffynniant,</L>
<L>Addawodd i'n faddeuant,</L>
<L>O'n pechodau er mw&ycirc;n Cri&s;t,</L>
<L>A'i waed yn dri&s;t a gollant.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Os medrwn roddi ein hyder,</L>
<L>Ar Frenin yr uchelder,</L>
<L>Ni gawn orffw&ycirc;s ganddo yn h&ycirc;,</L>
<L>Mewn llawen d&ycirc;, a llawnder.</L>
</LG>
<PB N="182" REF="96">
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>O byddwn bawb yn unol,</L>
<L>I ufudd-dod gweithredol,</L>
<L>Ni gawn faddeuant rh&acirc;d yn rhw&ycirc;dd,</L>
<L>Gan'r Arglw&ycirc;dd yn dragw&ycirc;ddol.</L>
</LG>
</DIV3>
<TRAILER><HI>Ymma a diweddiff chw&ecirc;ch o ddyriau Duwiol, ar fe&s;ur</HI> Triban.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="part">
<HEAD><HI>Ymma a dechreuiff llawer o ddyriau Duwiol, ar y Don a elwir</HI> Loath to depart.</HEAD>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Annerch y na'll chwaer Dduwiol at y ll ll, yn dw&ycirc;s annog i y&s;tyried ar farwolaeth</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>ATtoch filoedd o anherchion,</L>
<L>Oddiwrth anw&ycirc;l chwaer un galon,</L>
<L>S&ycirc;'n dw&ycirc;n hiraeth mawr am+danoch,</L>
<L>Ei&s;ieu b&ocirc;d yn agos attoch.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Fel y gallem yn ddifrifol,</L>
<L>Megis chwior&ycirc;dd edifeiriol,</L>
<L>G&ycirc;d weddio b&ycirc;th heb orphw&ycirc;s,</L>
<L>Am f&ocirc;d gartref ym mharadw&ycirc;s.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Caw&s;om feithrin <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Fagwriaeth.</NOTE> d&acirc; rhinweddol,</L>
<L>G&ycirc;nt dan aden ein Mam gnowdol,</L>
<L>Gwedi hynn&ycirc; mynd ar wa&s;car,</L>
<L>Bawb or neilltu at ei chymmar.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Gwedi gorphen ein t&acirc;&s;c fell&ycirc;,</L>
<L>Mynd yn fethiant, ac yn ddifri,</L>
<L>Mynd yn glw&ycirc;fus, mynd yn egwan,</L>
<L>Ac yn h&ecirc;n, heb allu 'mlw&ycirc;bran.</L>
</LG>
<PB N="183" REF="96">
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Dymma gyflwr pob d&ycirc;n bydol,</L>
<L>Doe yn f&ycirc;w, a hedd&ycirc;w'n farwol,</L>
<L>Hedd&ycirc;w'n firiol fel blodeu&ycirc;n,</L>
<L>Y foru'n gw&ycirc;wo fel y gwellt&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Dyddiau d&ycirc;n &s;&ycirc;dd megis cy&s;cod;</L>
<L>Neu fel niwl, neu f&wcirc;g yn darfod,</L>
<L>Fel cl&ocirc;ch y d&wcirc;r, neu donn y weilgi,</L>
<L>Neu fel canw&ycirc;ll yn ddiffoddi.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Fell&ycirc; einioes d&ycirc;n &s;&ycirc;'n pa&s;&s;io,</L>
<L>Megis breuddw&ycirc;d wrth ddihuno,</L>
<L>Neu fel gwennol gw&ycirc;dd, neu fellten,</L>
<L>Neu fel chw&ycirc;thiad, neu wreichionen.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Neu fel no&s;waith ferr, neu rychwant,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Y&s;pon.</NOTE></L>
<L>Neu fel gyr&s;a, neu lifeiriant,</L>
<L>Neu fel ew&ycirc;n, neu fel awel,</L>
<L>Fell&ycirc;'r einioes &s;&ycirc;'n ymadel.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Neu fel cwmmwl yn diflannu,</L>
<L>Neu fel eira gw&ycirc;n yn toddi,</L>
<L>Fell&ycirc; m&ecirc;dd <HI>Salomon</HI> y doetha,</L>
<L>Einioes d&ycirc;n &s;&ycirc;dd ferr ei phara.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Pa l&ecirc;s a wn&acirc; ca&s;glu gol&ycirc;d,</L>
<L>Trw&ycirc; boen blin, a gofal dybr&ycirc;d,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Gwrth&ycirc;n,</NOTE></L>
<L>Hedd&ycirc;w n chwannog, ac yn chwerw,</L>
<L>A'r ail d&ycirc;dd yn bridd a lludw.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Ni all mwnws, na d&acirc; bydol,</L>
<L>Aur ac arian, tly&s;au reiol,</L>
<L>Na mawr gyfoeth, pan dd&eacute;l dyf&ycirc;n,</L>
<L>Y&s;t&ycirc;n einioes d&ycirc;n f&ycirc;nud&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Y B&ycirc;d hwn &s;&ycirc;'n methu llawer,</L>
<L>Ac fel Suddas yn llewn ffal&s;ter,</L>
<L>Mae fel hudol yn ein tw&ycirc;llo,</L>
<L>Na roed n&ecirc;b mo'i hyder arno.</L>
</LG>
<PB N="184" REF="97">
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Cei&s;iwn ymaith, byddwn barod,</L>
<L>Mae'n hammodau ni ar ddarfod,</L>
<L>Nid gwiw ymbil, rhaid &ycirc;w cychw&ycirc;n.</L>
<L>Pawb &s;&ycirc; denant wrth orchymm&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Cychw&ycirc;n 'ryd&ycirc;m tua'n cartre,</L>
<L>Fel dieithraid ar eu &s;iwrne,</L>
<L>Ac yn codi o'u llettu no&s;waith,</L>
<L>Ar ail d&ycirc;dd yn myned ymaith.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Cei&s;iwn beun&ycirc;dd heb ddeffygio,</L>
<L>Drw&ycirc; w&ycirc;lofain, a gweddio,</L>
<L>Wir faddeuant am ein buchedd,</L>
<L>Gan yr Arglw&ycirc;dd, a thrugaredd.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Dagrau'r edifeiriol gwirion,</L>
<L>Yw gwin melus yr Angvlion,</L>
<L>A gair Duw &ycirc;w'r manna cannaid,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Gw&ycirc;nn.</NOTE></L>
<L>S&ycirc;dd yn ymborth p&ucirc;r i'r enaid.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Y rhai h&ycirc;n &s;&ycirc;'n toddi'r pechod,</L>
<L>Gyd&acirc;g ympr&ycirc;d, gweddi, cardod,</L>
<L>Ff&ycirc;dd, a chariad &ycirc;w'r rhinweddau,</L>
<L>S&ycirc;dd yn gwneuthur pawb yn Seintiau.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Je&s;u a'n prynnodd a'i waed gwirion,</L>
<L>Fel y byddem l&acirc;n Gri&s;tnogion,</L>
<L>Ac er ei fw&ycirc;n y cawn ein harchiad,</L>
<L>Gan y gwir-Dduw mawr ei gariad.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Er mw&ycirc;n Je&s;u cawn ein gwrando,</L>
<L>Er mw&ycirc;n Je&s;u cawn ein croe&s;o,</L>
<L>Er mw&ycirc;n Je&s;u cawn drugaredd,</L>
<L>A maddeuant am b&ocirc;b camwedd.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Y cl&ocirc;ff, y dall, y mud, y byddar,</L>
<L>Ar rhai clw&ycirc;fus ar y ddaiar,</L>
<L>Yn y N&ecirc;f a fyddan berffaith,</L>
<L>Heb ddim ana 'n burlan odiaith.</L>
</LG>
<PB N="185" REF="97">
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Ya y N&ecirc;f mae p&ocirc;b anrhydedd,</L>
<L>Braint, ac urddas, parch a mawredd,</L>
<L>Gw&icirc;r lawen&ycirc;dd, a dedw&ycirc;ddwch,</L>
<L>A b&ycirc;w b&ycirc;th mewn diogelwch.
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Sicrw&ycirc;dd.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Dymma'r wl&acirc;d nefolaidd dirion,</L>
<L>A ordeinw&ycirc;d i rhai cyfion,</L>
<L>I de&ycirc;rna&s;u mewn gogonedd,</L>
<L>Gyda'r drindod b&ycirc;th heb ddiwedd.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Yno gyd&acirc;'r h&ocirc;ll Angylion,</L>
<L>Ar h&ocirc;ll Seintiau fanctaidd ffyddlon,</L>
<L>A canwn b&ycirc;th yr Halelujah,</L>
<L>Mawredd, moliant i Jehovah.</L>
</LG>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Ffarwel fy chwaer dan yr un-d&ycirc;dd,</L>
<L>Y cawn gyfarfod bawb a'u gil&ycirc;dd,</L>
<L>I f&ycirc;w b&ycirc;th mewn gwir happu&s;rw&ycirc;dd,</L>
<L>Gyda'n bendigedig Arglw&ycirc;dd.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Atteb diolchgar (a chyttunol mewn duwioldeb) at yr anw&ycirc;l chwaer un-galon.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>CAredigol b&ucirc;r annherchion,</L>
<L>Oddiwrth anw&ycirc;l chwaer un galon,</L>
<L>S&ycirc;'n rhoi diolch i chwi ganwaith,</L>
<L>Am eich cyngor d&acirc;, di-weiniaith.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Buom g&ycirc;nt yn Jeuaingc ddigon,</L>
<L>Gyd&acirc;'n ffr&ycirc;ns anw&ycirc;laidd ffyddlon,</L>
<L>Wedi hynn&ycirc; mynd ar wa&s;gar,</L>
<L>Fel dieithraid ar y ddaiar.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Yn y man dae henaint Nychl&ycirc;d,</L>
<L>I'n difuddio o'n Jeuengct&ycirc;d,</L>
<L>Megis gaiaf oer afrowiog,</L>
<L>Ar &ocirc;l tegwch yr h&acirc;f gwre&s;og.</L>
</LG>
<PB N="186" REF="98">
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Dymma gyflwr daiarolion,</L>
<L>Doe yn f&ycirc;w, a hedd&ycirc;w'n feirwon,</L>
<L>Hedd&ycirc;w fel y lili'n hyfr&ycirc;d,</L>
<L>Ac y foru'n mynd ir gwer&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Duw'n eich plaid, Chwaer garedigol,</L>
<L>Am eich cvngor d&acirc; rhinweddol,</L>
<L>Tra fo anadl yn fy 'ngenau,</L>
<L>Mi a'i cofia b&ycirc;th h&ycirc;d angau.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Rhoefoch i mi &s;iamplau odiaeth,</L>
<L>Nad &ycirc;w'r B&ycirc;d ond &s;iommedigaeth,</L>
<L>Ac nad yd&ycirc;w einioes un-d&ycirc;n,</L>
<L>Ar y ddaiar ond m&ycirc;nud&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Nid &ycirc;w d&ycirc;n ond megis gwlith&ycirc;n,</L>
<L>Neu br&ycirc; llw&ycirc;d, neu geiliog rhed&ycirc;n,</L>
<L>Neu fel gold&ycirc;n t&ecirc;g yn gw&ycirc;wo,</L>
<L>Neu ffr&wcirc;d chw&ycirc;rn yn rhedeg heibio.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Neu fel dyrnfedd, neu fel amnaid,</L>
<L>Neu fel ebwch, neu ochenaid,</L>
<L>Neu fel modfedd, neu fel bli&s;g&ycirc;n,</L>
<L>Neu fel Cneuen heb gynhw&ycirc;ll&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Neu fel tarth, neu us, neu golion,</L>
<L>Neu fel gw&ycirc;bed, neu forgrugion,</L>
<L>Neu fel trw&s;t, neu &s;&wcirc;n yn pallu,</L>
<L>Neu fel trem&ycirc;n yn diflannu.
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Crap golwg.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Ni w&ycirc;r d&ycirc;n yn wir moi am&s;er,</L>
<L>Mw&ycirc; na'r p&ycirc;&s;c mewn rhw&ycirc;d a ddalier,</L>
<L>Neu'r ader&ycirc;n angall gwirion,</L>
<L>S&ycirc;'n yr ho&ycirc;n&ycirc;n <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Rhw&ycirc;d o rawn neu flew.</NOTE> mewn trwm galon.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Einioes d&ycirc;n mae h&ycirc;n yn goel-&s;ain,</L>
<L>S&ycirc; o flw&ycirc;ddau'n dd&ecirc;g a thrugiain,</L>
<L>Os eiff ychwaneg drw&ycirc; nerth nattur,</L>
<L>Nid &ycirc;w y re&s;t ond poen a llafur.
<NOTE PLACE="marg">P&s;alm 90.10.</NOTE></L>
</LG>
<PB N="187" REF="98">
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Fell&ycirc;'r am&s;er &s;&ycirc;dd yn paffio,</L>
<L>O dd&ycirc;dd i dd&ycirc;dd, heb orphw&ycirc;&s;o,</L>
<L>Ac heb aros mae'n ddi&s;yfyd,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">di&s;ymwth.</NOTE></L>
<L>Yn dw&ycirc;n pawb ir gwel&ycirc; priddl&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Pa chwant brwnt &s;&ycirc;'n gyrru dynion,</L>
<L>I bentyrru Mwnws <NOTE N="&tridot;" PLACE="marg">golud.</NOTE> budron,</L>
<L>Ac ar ol ei boen yn ca&s;glu,</L>
<L>Gwnaed i arall eu meddiannu.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Rhown ein try&s;or fel Cri&s;tnogion,</L>
<L>Ym mynwe&s;au 'r truain gwirion,</L>
<L>Ni a'u cawn eilwaith heb ddim colled,</L>
<L>Yn helaethach ar eu canfed.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Fy chwaer anw&ycirc;l, mae'n rhaid i ni,</L>
<L>Bellach fwrw'n T&acirc;&s;g, a'n cyfri,</L>
<L>Ac mae'n fadws i ni 'madel,</L>
<L>A'r B&ycirc;d hwn, a chanu ffarwel.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Ymma'r yd&ycirc;m fel dieithred,</L>
<L>Yng-wlad <HI>Babel</HI> mewn caethiwed,</L>
<L>Lle nis gallwn f&ocirc;d yn llawen,</L>
<L>Nes b&ocirc;d gartref <HI>Yng-haer&s;elem.</HI></L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Cei&s;iwn fynd o <HI>Sodom</HI> ymmaith,</L>
<L>Ll&eacute; mae pob drygioni diffaith,</L>
<L>Awn a'r fr&ycirc;s i fyn&ycirc;dd <HI>Seion,</HI></L>
<L>Lle mae'r Saint, a'r holl Angylion.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Awn or <HI>Aipht</HI> i <HI>Ganan</HI> nefol,</L>
<L>Ll&eacute; mae'n llawn b&oacute;b dawn dymunol,</L>
<L>Lle mae Nectar ac Ambro&s;ia,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Ymborth Nefol.</NOTE></L>
<L>A danteithion Duw gorucha.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>I <HI>Gaer&s;elem</HI> Ddinas reiol,</L>
<L>Cei&s;iwn fynd ar fr&ycirc;s yn firiol,</L>
<L>I g&ycirc;d byngcio cri'r Election,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Dewi&s;ol.</NOTE></L>
<L>I Gri&s;t Je&s;u ein Brenin Cy&s;ion.</L>
</LG>
<PB N="188" REF="99">
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Awn dan le&s;ain b&ycirc;th Ho&s;anna,
<NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">"Achub yr Awron Ar|glw&ycirc;dd.</NOTE></L>
<L>I'n pen ceidwad &s;ancteiddiola,</L>
<L>A rhoi moliant, cl&ocirc;d a mawredd,</L>
<L>I Gri&s;t Je&s;u, b&ycirc;th heb ddiwedd.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Cri&s;t &ycirc;w'n Jech&ycirc;d, Cri&s;t &ycirc;w'n &s;wccwr,</L>
<L>Chri&s;t &ycirc;w'n Ceidwad, Cri&s;t &ycirc;w'n prynnwr,</L>
<L>Cri&s;t a'n Ceidw b&ycirc;th heb ddiffig,</L>
<L>Cri&s;t &ycirc;w'n Brenin bendigedig.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Yn y N&ecirc;f mae pawb yn happus,</L>
<L>Ac fel Angylion Duw'n gariadus,</L>
<L>Pawb yn llawen, heb ddim tri&s;twch,</L>
<L>A b&ycirc;w b&ycirc;th mewn diogelwch.
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Sicrw&ycirc;dd.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Er mw&ycirc;n Je&s;u cawn a fynnon,</L>
<L>Parch, a braint, ac urddas ddigon,</L>
<L>Er mw&ycirc;n Je&s;u cawn b&ocirc;b mawredd.</L>
<L>A b&ycirc;w'n happus, b&ycirc;th heb ddiwedd.</L>
</LG>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Ffarwel fy chwaer dan yr am&s;er,</L>
<L>Y cawn fyned i'r uchelder,</L>
<L>I de&ycirc;rna&s;u yn y nefoedd,</L>
<L>Gyda'n Brenin yn oes-oe&s;oedd: Amen.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyriau ar Gynghorion h&ecirc;n &wcirc;r i fachen.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>GWrandewch arnai'n traethu'n galed,</L>
<L>Fel yr happiodd i mi glywed,</L>
<L>H&ecirc;n &wcirc;r wedi pedwar ugien,</L>
<L>Yn cynghori llangc o fachgen.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Dwedai'r h&ecirc;n &wcirc;r, mw&ycirc;n caredig,</L>
<L>Gwrando 'machgen, b&ycirc;dd f&ycirc;w'n ffyrnig,</L>
<L>Magle'r B&ycirc;d mi a g&ecirc;s eu profi,</L>
<L>Gochel ditheu'r rhain os medri.</L>
</LG>
<PB N="189" REF="99">
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Penna p&ecirc;th i ti ofalu,</L>
<L>Am gael gr&acirc;s gan Dduw i'th helpu,</L>
<L>I folianu Duw yn ddibaid,</L>
<L>S&ycirc;dd yn cadw'r corph, a'r enaid.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Ni r&ycirc;dd canw&ycirc;ll ddim goleuni,</L>
<L>Heb d&acirc;n ar ei phen yn llo&s;ci,</L>
<L>Na phen d&ycirc;n heb pw&ycirc;ll iw riwlio,</L>
<L>Nid &ycirc;w'r corph ond tann ei ddw&ycirc;lo.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Cofia'r Arglw&ycirc;dd Dduw yn ffyddlon,</L>
<L>Ofna'n fawr o wraidd dy galon,</L>
<L>Galw arno ymh&ocirc;b cledi,</L>
<L>Nid all dim dr&wcirc;g niwed i ti.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Wrth &s;ylfaenu chwilia'r grafel,</L>
<L>Ffals &ycirc;w'r B&ycirc;d, a thaer &ycirc;w'r Cythrel,</L>
<L>Cofia'r gwaith wrth ddechreu ei wneuth&ycirc;d,</L>
<L>Beth all f&ocirc;d y diwedd hef&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>I'r d&ycirc;n tlawd b&ycirc;dd di drugarog.</L>
<L>Na phr&ycirc;n yn ddrud, gan gyb&ycirc;dd chwannog,</L>
<L>Na dd&ocirc;d mo'th dd&acirc; i w&ycirc;r y gyfreth,</L>
<L>Cochel f'enaid b&ocirc;b machnieth.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Na dd&ocirc;d mo'th draed mewn rh&ycirc;d c&ycirc;n gw&ycirc;bod,</L>
<L>Beth &ycirc;w'r dyfnder f&ycirc;'n y gwaelod,</L>
<L>Ac na ddal ar dd&icirc;s i dreinglo,</L>
<L>Ond y p&ecirc;th nid rhaid it wrtho.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Cyfarch Dduw yn amla geiriau,</L>
<L>Ac na dd&ocirc;d mor fall ar d'enau,</L>
<L>Na thwng l&wcirc;, na mawr na bychan,</L>
<L>Cadw Sabbath Duw ei hunan.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Nac ymddiried (gochel, gw&ycirc;b&ycirc;dd,)</L>
<L>Mo'th h&ecirc;n el&ycirc;n, am ffr&ycirc;nd new&ycirc;dd,</L>
<L>Fe all h&ecirc;n g&acirc;s o fynwes hwnnw,</L>
<L>F&ocirc;d tan glu&s;t ei gap ynghadw.</L>
</LG>
<PB N="190" REF="100">
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Od ei ir Dafarn gochel feddwi,</L>
<L>Mammaeth pechod, tw&ycirc;ll a choegni,</L>
<L>A thri ph&eacute;th a gei di hef&ycirc;d,</L>
<L>Dig, a cholled, ac afiech&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Wrth enweirio (b&ycirc;dd ofalus)</L>
<L>A b&acirc;ch o berl, mae'r d&wcirc;r yn drwblus,</L>
<L>O ch&ycirc;ll y b&acirc;ch, mae mw&ycirc;'n y gwaelod,</L>
<L>Nac a ddaliech b&ycirc;th o by&s;cod.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Heudda fendith yn natturiol,</L>
<L>Dy D&acirc;d, a'th Fam, fel plent&ycirc;n gra&s;ol,</L>
<L>C&acirc;r y gwir, ca&s;&acirc; b&ocirc;b celw&ycirc;dd,</L>
<L>Os mynni f&ocirc;d yn w&acirc;s i'r Arglw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Gochel ymladd (ynnill gariad)</L>
<L>A ff&wcirc;l, a gwraig, ac offeiriad,</L>
<L>Goddeu geccr&ycirc;n yn ddioddefgar,</L>
<L>Nes a trawo wrth ei gymmar.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Cofia'n w&icirc;r y Gair a ddywedw&ycirc;,</L>
<L>Na ddring gamfa o chei adw&ycirc;,</L>
<L>Pa ne&s;a f&ocirc; dy droed i'r grownd-wal,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Daiar.</NOTE></L>
<L>Lleia f&ycirc;dd dy gw&ycirc;mp, a'th ofal.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Na &s;&ycirc;th allan a'th gydymeth,</L>
<L>Na bo ll&ecirc; i gymodi eilweth,</L>
<L>Na dd&ocirc;d gyfrinach bellach iddo,</L>
<L>Nag y gell&ycirc;ch droi oddiwrtho.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Gwilia'n un-lle ddechre cynnen,</L>
<L>Acnag ymliw, er dywed ab&s;en,</L>
<L>Gwilia lo&s;ci (wrth gam ddeall)</L>
<L>Ben dy f&ycirc;s ymhottes arall.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Cais ymdaro er mw&ycirc;n deu-dd&ycirc;n,
<NOTE PLACE="marg">Dy hun a'th wraig.</NOTE></L>
<L>Nid oes fawr o'r B&ycirc;d a'i hedw&ycirc;n,</L>
<L>Er pruddhau dy g&acirc;s, a'i ddigio,</L>
<L>A llawenu'r &s;awl a'th garo.</L>
</LG>
<PB N="191" REF="100">
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd di gynail ar dy geiniog,</L>
<L>Hawdd yr &acirc;, hi a ddaw yn ddiog,</L>
<L>Aml ron&ycirc;n a wna lawer,</L>
<L>Ynnil gr&ocirc;t, &ycirc;w y r&ocirc;t a &s;parier.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Od ei di i'r llw&ycirc;n i dorri gwialen,
<NOTE PLACE="marg">Sef i'r gyman&s;a i ddewis gwraig.</NOTE></L>
<L>Meddwl fod yn gall fy machgen,</L>
<L>Gwedi ei chael a mynd iw nyddu,</L>
<L>Gw&eacute;l f&ocirc;d llawer un yn methu.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Gochel neidio naid c&ycirc;n gw&ycirc;bod,</L>
<L>B&ecirc;th &ycirc;w'r dyfnder &s;&ycirc;'n y gwaelod,</L>
<L>Y diofala ar fr&ycirc;s wrth redeg,</L>
<L>S&ycirc;'n amla'n taro ei droed wrth garreg.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Cofia Gri&s;t, Gweddia'n y&s;tig,</L>
<L>Darllen lyfrau gw&ycirc;r dy&s;gedig,</L>
<L>Chwilia'r Bibl, gwrando bregeth,</L>
<L>Lle mae it gael dy iech&ycirc;dwrieth.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Pan f&ycirc;ch di mewn llan a thyr&s;a,</L>
<L>Na f&ycirc;dd falch i fynd ymlaena,</L>
<L>Nid fel yr eiff y c&ycirc;rph ir Eglw&ycirc;s,</L>
<L>Yr a'r eueidiau i Baradw&ycirc;s.</L>
</LG>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>D&ycirc;&s;c a gw&ycirc;b&ycirc;dd h&ocirc;ll ddichellion,</L>
<L>Yr h&ecirc;n lw&ycirc;nog <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">D&ycirc;n y&s;trowgar.</NOTE> ffals anghy&s;ion,</L>
<L>A b&ycirc;dd fel yr oen diniwed,</L>
<L>Ar b&ocirc;b meddwl, gair, a gweithred.</L>
</LG>
<LG N="25">
<HEAD>25.</HEAD>
<L>Na dd&ocirc;d bw&ycirc;s <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Hyder.</NOTE> yn falch ar ddynnion,</L>
<L>D&ocirc;d bw&ycirc;s ar Dduw, nid rhaid i't unon,</L>
<L>Fe w&ycirc;r Duw dy gam, a'th ofal,</L>
<L>Efe &s;&ycirc;'n dioddef, ac yn dial.</L>
</LG>
<LG N="26">
<HEAD>26.</HEAD>
<L>Na dd&ocirc;d mo ben dy f&ycirc;s i brofi,</L>
<L>Pob p&ecirc;th yn &s;iop y Pothecari,</L>
<L>Cadw yn l&acirc;n dy law b&ocirc;b am&s;er,</L>
<L>Tipp&ycirc;n b&acirc;ch 'all ddiw&ycirc;no llawer.</L>
</LG>
<PB N="192" REF="101">
<LG N="27">
<HEAD>27.</HEAD>
<L>Ni w&ycirc;r un-d&ycirc;n yn ddiogel,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Si&wcirc;r.</NOTE></L>
<L>O faglau'r B&ycirc;d beth reittia eu gechel,</L>
<L>Y bai lleia o'th fr&ycirc;d dy hunan,</L>
<L>A all yn hawdd, dy dorri allan.</L>
</LG>
<LG N="28">
<HEAD>28.</HEAD>
<L>Ffarwel weithian, b&ycirc;dd ofalus,</L>
<L>C&ycirc;n dy hudo or B&ycirc;d tw&ycirc;llodrus,</L>
<L>Gwell yn Jevangc &ycirc;w gofalu,</L>
<L>Nac yn henaint edifaru.</L>
</LG>
<LG N="29">
<HEAD>29.</HEAD>
<L>Fy 'nghynghorion o gwna'n ble&s;er,</L>
<L>A brynnais i yn ddr&ycirc;d yn f am&s;er,</L>
<L>Ti a'u cei'n rh&acirc;d, mae'n ddi-gw&ycirc;n genni,</L>
<L>O gwna'r un i ti ddaioni.</L>
</LG>
<LG N="30">
<HEAD>30.</HEAD>
<L>Oni chei di yn y diwedd,</L>
<L>Fy nghynghorion yn wirionedd,</L>
<L>Na wn&acirc; goel ar h&ecirc;n dd&ycirc;n oediog,</L>
<L>Gwn&acirc; dy feddwl dd&ycirc;n yfrywiog.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyriau o cyngor i ochel rhoi tafod dr&wcirc;g i n&ecirc;b.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>COfia dri ph&ecirc;th, na f&ycirc;dd amhw&ycirc;ll,</L>
<L>Gwilia biccio ymadrodd byrbw&ycirc;ll,</L>
<L>Os coelio a wnei di'r h&ecirc;n ddihareb,</L>
<L>Dy dafod 'eill gwilyddio d'w&ycirc;neb.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Yn gyntaf meddwl h&ycirc;n o'th wir-fodd,</L>
<L>A 'Yd&ycirc;w'n weddol yr ymadrodd,</L>
<L>Yr w&ycirc;t ti ar feder ei roi allan,</L>
<L>Na bo fe gwarth i ti dy hunan.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Yn ail meddwl, yn ei Ab&s;en,</L>
<L>Am bw&ycirc; b&ocirc;'r gair yn &ocirc;l ei gefen,</L>
<L>Ac wrth bw&ycirc;, a phw&ycirc; fo'n gwrando,</L>
<L>Dyna'r tryd&ycirc;dd, cais ei gofio.</L>
</LG>
<PB N="193" REF="101">
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Gwaeth &ycirc;w tafod d&ycirc;n amhw&ycirc;llog,</L>
<L>Nac un Cledd&ycirc;f ll&ycirc;m dau finiog,</L>
<L>P&ocirc;b perchennog p&acirc;r o ddannedd,</L>
<L>Rhoed nhw 'ngharchar yn eu ceuedd.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Yn ei galon l&acirc;n y&s;tyriol,</L>
<L>Y mae tafod g&wcirc;r &s;ynhw&ycirc;rol:</L>
<L>Yng-wrthw&ycirc;neb h&ycirc;n o draethod,</L>
<L>Calon ff&wcirc;l &s;&ycirc;dd yn ei dafod.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Medru tewi &s;&ycirc; b&ecirc;th hyfr&ycirc;d,</L>
<L>Gyd&acirc; b&ocirc;d yn medru dwed&ycirc;d,</L>
<L>O medri h&ycirc;n, drw&ycirc; Dduw dy geidwad,</L>
<L>Di elli fedru b&ycirc;w drw&ycirc; gariad.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyriau yn dangos Cyflwr a buchedd d&ycirc;n, gan Gyffelybu enioes d&ycirc;n i Bedwar chwarter y Flw&ycirc;dd&ycirc;n; Ac yn annog i ymbarodtoi i farwolaeth, er mw&ycirc;n Jech&ycirc;dwriaeth i'r enaid.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>NOeth i'm ganed, gwan a b&ycirc;chan,</L>
<L>Ynf&ycirc;d, byddar, heb ymlw&ycirc;bran,</L>
<L>Yn ddieithr&ycirc;n, dwl di-ddeall,</L>
<L>Braidd yn dd&ycirc;n, heb fed&ycirc;dd, angall.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>A chwedi 'ngeni fe'm bedyddiw&ycirc;d,</L>
<L>Ac yn f'enw, ll&wcirc; a roddw&ycirc;d,</L>
<L>Ar barhau o+hono i'n llw&ycirc;r-fr&ycirc;d,</L>
<L>Yn w&acirc;s i Dduw holl ddyddiau 'myw&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Fel'r oedd f' am&s;er yn cynnyddu,</L>
<L>Nattur oedd i'm cynny&s;gaeddu,</L>
<L>A phum rh&ycirc;w o &s;ynw&ycirc;r diball,</L>
<L>Fel y rhoddeu Dduw nhw i arall.</L>
</LG>
<PB N="194" REF="102">
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Fe roddodd Duw i mi ddy&s;ceidiaeth,</L>
<L>I'm cyfarw&ycirc;ddo mewn gw&ycirc;bodaeth,</L>
<L>I gael gw&ycirc;bod, fel wrth amnaid,</L>
<L>Y ffordd oedd i gadw yr enaid.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Rhodio'r d&ycirc;dd, mewn coeg ddigrifwch,</L>
<L>Cy&s;cu'r n&ocirc;s heb ddim 'difeirwch,</L>
<L>Codi heb gyfarch Duw y boreu,</L>
<L>Dyna fyw&ycirc;d gwaeth nag angeu.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Cymr&ycirc;d ple&s;er mewn coeg fa&s;wedd,</L>
<L>A mynd rhagof mewn anwiredd,</L>
<L>Ac ymddadleu yn f'ynfydrw&ycirc;dd,</L>
<L>Lleia &s;&ocirc;n oedd am one&s;trw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Pan oedd am&s;er chw&ycirc;nnu ydau,</L>
<L>Torri'r dr&wcirc;g er ffynn&ycirc;'r gorau,</L>
<L>A minneu'n gado i'r ddau g&ycirc;d-tyfu,</L>
<L>Nes i'r chw&ycirc;n yn llw&ycirc;r orchfygu.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Pan oedd am&s;er medi ydau,</L>
<L>A ph&ocirc;b call yn ca&s;clu eu ffrw&ycirc;thau,</L>
<L>Ac yn cario eu &s;cubaun gaeth-law,</L>
<L>A minneu'n dywad adre'n wag-law.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Ac yno gwelais r&ycirc;hw&ycirc;r i mi,</L>
<L>Ei&s;te i lawr a bwrw 'nghyfri,</L>
<L>O waith diofalrw&ycirc;dd yr h&acirc;f tyner,</L>
<L>Gwaith y gwanw&ycirc;n aeth yn ofer.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Rydw&ycirc;'n gweled nad oes gwanw&ycirc;n,</L>
<L>Ond un '&s;ywaith yn y flw&ycirc;dd&ycirc;n,</L>
<L>Os h&acirc;d d&acirc; p&uacute;r, yn wir ni heuir,</L>
<L>Chw&ycirc;n, a gold, &ycirc;w'r ffrw&ycirc;th a ge&s;clir.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11</HEAD>
<L>Gwn etto nad oes dim er cofio,</L>
<L>I alw'n &ocirc;l y pr&ycirc;d aeth heibio,</L>
<L>Nac i ynnill dim o'm colled,</L>
<L>Y rhan &s;&ycirc;dd o'm hoes heb gerdded.</L>
</LG>
<PB N="195" REF="102">
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Y Lloer <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Lleuad.</NOTE> &s;&ycirc;dd mewn pymtheg diwrnod,</L>
<L>Yn ei chryfder llawn yn dyfod,</L>
<L>Ac mewn pymtheg diwrnod beun&ycirc;dd,</L>
<L>Wannach f&ycirc;dd b&ocirc;b d&ycirc;dd nai gil&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Ar m&ocirc;r fel y mae rhyfedda,</L>
<L>Mewn chwech awr a leinw i'r eitha,</L>
<L>A ch&ycirc;n aros yno un-awr,</L>
<L>Treio a wna fe i g&ycirc;d c&ycirc;n chwech-awr.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Ni eill y Lleuad ddal o'i chynn&ycirc;rch,</L>
<L>Gwanhau a wna, a cholli ei llew&ycirc;rch,</L>
<L>Ar m&ocirc;r ynteu wedi y llenwo,</L>
<L>Rhyw&ycirc;r gantho 'm ddechreu treio.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Fell&ycirc; d&ycirc;n p&acirc;n dd&ecirc;l ei flodau,</L>
<L>Ni er&ycirc;s ond ychydig ddyddiau,</L>
<L>Colli a wna ei r&ycirc;m, a'i h&ocirc;ll-fraint,</L>
<L>A gwanhau trw&ycirc; awel henaint.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Ac yno gwelir &ocirc;l y blw&ycirc;ddau,</L>
<L>Yn brintiedig yn ei ruddiau,</L>
<L>Colli'r deall, ar c&ocirc; perffaith,</L>
<L>A fu'n &wcirc;r, fe a'n faban eilwaith.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Gwanw&ycirc;n &ycirc;w hi ar dd&ycirc;n h&ycirc;d ddeunaw,</L>
<L>H&acirc;f h&ycirc;d dd&ecirc;g ar hugain rhag-ddaw,</L>
<L>A chynhaiaf h&ycirc;d dd&ecirc;g a deugain,</L>
<L>Ac or gaiaf oer mae ugain.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Dyna'r n&ocirc;d a o&s;odw&ycirc;d iddo,</L>
<L>Odid un &s;&ycirc;'n &s;aethu dro&s;to,</L>
<L>Ac o t&ycirc;n drw&ycirc; gryfder nattur,</L>
<L>Nid &ycirc;w y re&s;t ond poen a llafur,</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Mae Duw'n taro rhai'n gynharach,</L>
<L>Ac yn gado'r lleill yn hw&ycirc;rach,</L>
<L>Fell&ycirc; y mae'n cywiro ei w&ycirc;ll&ycirc;s,</L>
<L>I'n dy&s;ou ninnau'n wiliadwrus.</L>
</LG>
<PB N="196" REF="103">
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>D&ycirc;n na chy&s;ced mewn anwiredd,</L>
<L>Cried ar Dduw am Drugaredd,</L>
<L>Fel dyna gyngor <HI>Sol'mon</HI> wir-ddoeth,</L>
<L>Rhag ofn nas m&ecirc;dd mo'i einioes dranoeth.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Rhyw&ycirc;r &ycirc;w i ni edifaru,</L>
<L>Pan roer llw&ycirc;th o bridd i'n llethu,</L>
<L>N&ecirc;b heb dd&acirc;llt mo'i &s;t&acirc;t ei hunan,</L>
<L>Ar grudd yn ymwa&s;c dan y graian.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Duw cadw ni rhag d&icirc;g, a gwarthr&ycirc;dd,</L>
<L>Ac yng-hy&s;god dy aden&ycirc;dd,</L>
<L>Yn &ocirc;l h&ycirc;n o bererindod,</L>
<L>Er mw&ycirc;n Cri&s;t, d&ocirc;d i ni gymmod.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Catechi&s;m <HI>yr Eglw&ycirc;s ar G&acirc;n.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>BEth &ycirc;w d' enw a fedri ddywed&ycirc;d,
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>S. neu J. fel h&ycirc;n i'm galw&ycirc;d,
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE></L>
<L>S. neu J. fel h&ycirc;n i'm galw&ycirc;d,</L>
<L>Pw&ycirc; a r&ocirc;dd dy enw elf&ycirc;dd?
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>Fy Nhadau, a Mamau bed&ycirc;dd.</L>
</LG>
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Pa r&ycirc;w br&ycirc;d? a w&ycirc;ddo&s;t amcan?
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>Wrth fy nhrochi mewn bedyddfan,
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE></L>
<L>Pan i'm gwnaed yn f&ycirc;wiol aelod,</L>
<L>O'r ail per&s;on yn y Drindod,</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>I Dduw D&acirc;d yn blent&ycirc;n cyhoedd,</L>
<L>Ac etifedd te&ycirc;rnas nefoedd.</L>
<L>Pa b&ecirc;th tro&s;od y pr&ycirc;d hwnnw,
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>A wnaeth dy ddodyddion-enw?</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Hw&ycirc; 'addaw&s;ant trw&ycirc; adduned,
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE></L>
<L>yn fy enw i dair gweithred,</L>
<L>S&ecirc;f, ymwrthod yn llw&ycirc;r ddigon,</L>
<L>Ar h&eacute;n ddiawl al h&ocirc;ll orchw&ycirc;lion.</L>
</LG>
<PB N="197" REF="103">
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Rhw&ycirc;&s;g, a gwagedd y B&ycirc;d drygiol,</L>
<L>A thro&s;eddus chwantau cnawdol,</L>
<L>Yr ail &ycirc;w, b&ocirc;d i mi gredu,</L>
<L>H&ocirc;ll w&icirc;r byngciau ff&ycirc;dd Chri&s;t Je&s;u:</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Ac yn dryd&ycirc;dd b&ocirc;d im ffyddlon,</L>
<L>Gadw b&ocirc;dd, a h&ocirc;ll orchmynnion.</L>
<L>Fy Nuw D&acirc;d, a rhodio yndd&ycirc;nt,</L>
<L>Tra b&ocirc; yn y B&ycirc;d fy hel&ycirc;nt.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Onid &ycirc;w dy d&ycirc;b a'th oedran,
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>Yn dy farnu di dyhunnan,</L>
<L>Yn rhw&ycirc;medig i lw&ycirc;r gredu,</L>
<L>A diy&s;cog iawn weithredu.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Eu h&ocirc;ll addewidion parod,</L>
<L>Ar adduned a wnaed tro&s;od?</L>
<L>Siccredd &ycirc;w trw&ycirc; nerth Duw'n unig,
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE></L>
<L>B&ycirc;dd h&ycirc;n ynof gyflawnedig:</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Ac yr ydw&ycirc;f yn wa&s;tadol,</L>
<L>Yn mawr ddiolch im T&acirc;d nefol,</L>
<L>Am f&ocirc;d mor bar&ocirc;d-wiw ganddo,</L>
<L>Trw&ycirc; Gri&s;t fy iachawdwr ynddo</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Beri awr fy-ngalwadigaeth,</L>
<L>I'r hon gyfr&ycirc;w iachawdwriaeth,</L>
<L>Gwnaf at Dduw erf&ycirc;niol weddi,</L>
<L>Am ei r&acirc;d, a'i fendith i mi.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>M&ocirc;dd y gallw&ycirc;f yndd&ycirc;nt Bara,</L>
<L>Tra bo ff&ucirc;n i'r einioes yma.</L>
<L>Y Duw ma&wcirc;r a'th gynorthw&ycirc;o!
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>Adrodd fanna&ucirc; dy ff&ycirc;dd etto?</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Credaf yn Nuw D&acirc;d, holl alluog,
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE></L>
<L>Creawdr N&ecirc;f a Daiar enwog;</L>
<L>Ac yn Je&s;u Gr&icirc;&s;t ei un M&acirc;b,</L>
<L>Ein Harglw&ycirc;dd ni &ycirc;w &ecirc;'n ddianab.</L>
</LG>
<PB N="198" REF="104">
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Yr hwn a gafw&ycirc;d trw&ycirc; l&acirc;n y&s;pr&ycirc;d,</L>
<L>O'r <HI>Fair</HI> Forw&ycirc;n &ecirc;f a anw&ycirc;d,</L>
<L>A ddioddefodd tan <HI>Pontius Pilat,</HI></L>
<L>a groes-hoelw&ycirc;d er gr&acirc;s arnat.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>A f&ycirc; farw, ac a gladdw&ycirc;d,</L>
<L>ac a aeth i Uffern hef&ycirc;d,</L>
<L>Y tryd&ycirc;dd d&ycirc;dd efe 'gyfododd,</L>
<L>O farw i f&ycirc;w, ac aeth i r nefoedd:</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>I mae yn ei&s;tedd ar ddeheulaw,</L>
<L>Duw T&acirc;d h&ocirc;ll gyfoethog meddaw,</L>
<L>Oddiyno 'daw i farnu'r cyfan,</L>
<L>y b&ycirc;w a'r meirw i g&ycirc;d yn'r un man.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Credaf fi'n yr y&s;pr&ycirc;d gl&acirc;n-b&ucirc;r,</L>
<L>A'r Eglw&ycirc;s l&acirc;n Gatholig eir-wir,</L>
<L>Cymmun y Sainct, a maddeuant,</L>
<L>Ein pechodau er eu cymmaint.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Cyfodiad cnawd, a'r byw&ycirc;d nefol,</L>
<L>I'r Duwiolion yn dragw&ycirc;ddol,
<NOTE PLACE="marg">Amen.</NOTE></L>
<L>Pa b&ecirc;th &ycirc;w dy brif ddy&s;geidiaeth,
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>Or rhain byngciau dy greduniaeth?</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Fy n&ycirc;&s;g &ycirc;w, yn gyntaf gredu,
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE></L>
<L>Yn nuw D&acirc;d, a'i hollawl allu,</L>
<L>Yr hwn mewn darbodus enn&ycirc;d,</L>
<L>Am gwnaeth i, a'r h&ocirc;ll f&ycirc;d hef&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Yn ail rhoi fy-nghred a'm hyder,</L>
<L>yn Nuw F&acirc;b, yr hwn mewn am&s;er,</L>
<L>A f&ycirc; werth fy mrhynedigaeth,</L>
<L>A ph&ocirc;b dynol r&ycirc;w genhedlaeth.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Adnew&ycirc;ddu &s;ail fy-nghref&ycirc;dd,</L>
<L>Yn Nuw'r y&s;pr&ycirc;d gl&acirc;n, yn dryd&ycirc;dd,</L>
<L>Yr hwn &s;&ycirc;dd im gw&icirc;r &s;ancteiddio,</L>
<L>Ar h&ocirc;ll etholedig eiddo.</L>
</LG>
<PB N="199" REF="104">
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Dywedai&s;t i'th dd&ocirc;dyddion enw,
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>Addaw tro&s;od, ar i't gadw,</L>
<L>H&ocirc;ll orchmynion Duw, f'anw&yacute;l-dd&ycirc;n,</L>
<L>Adrodd im pa nifer yd&ycirc;n?</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>D&ecirc;g y rhifed y gorchmynnion,
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE></L>
<L>Moes eu clywed mewn m&ocirc;dd union,
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>Y rhai h&ycirc;n llefarodd Duw,
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE></L>
<L>O gyngor d&acirc; i b&ocirc;b d&ycirc;n b&ycirc;w.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Pa r&ycirc;w add&ycirc;&s;c a gynnullwch,
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>Yn y dengair, deddf a dreuthwch.</L>
<L>Sef, b&ocirc;d yn y d&ecirc;g gorchym&ycirc;n,
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE></L>
<L>Ddw&ycirc; ddyled&s;w&ycirc;dd o'r un gwreidd&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Un &ycirc;w tua'm Duw trugarog,</L>
<L>Ar llall &s;&ycirc;dd at fy nghymydog;</L>
<L>H&ycirc;n mewn b&ycirc;rr &ycirc;w perffaith gariad.</L>
<L>B&ecirc;th at Dduw &ycirc;w dy ddylediad?
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n,</NOTE></L>
</LG>
<LG N="25">
<HEAD>25.</HEAD>
<L>Fyngwir gyfiawn ddyled atto,
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE></L>
<L>yd&ycirc;w ffyddlawn gredu ynddo,</L>
<L>Ei ofni &ecirc;f, a'i garu'n ddibaid,</L>
<L>Am h&ocirc;ll galon, nerth, ac enaid,</L>
</LG>
<LG N="26">
<HEAD>26.</HEAD>
<L>Ei addoli, diolch iddo,</L>
<L>Rhoi fy h&ocirc;ll ymddiried ynddo,</L>
<L>Anrhydd&ucirc;, trw&ycirc; iawn alw,</L>
<L>Ei a&icirc;r, a'i &s;ancteiddiol enw:</L>
</LG>
<LG N="27">
<HEAD>27.</HEAD>
<L>Ei wa&s;anaethu'n g&ycirc;wir hef&ycirc;d,</L>
<L>Tros h&ocirc;ll ddyddia&ucirc; fy llw&ycirc;r fyw&ycirc;d.</L>
<L>Pa b&ecirc;th &ycirc;w y ddyled honno,
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>Arnad, ith gymydog etto?</L>
</LG>
<LG N="28">
<HEAD>28.</HEAD>
<L>Ei gar&ucirc; ef yn gwbl gyfan,
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE></L>
<L>Mal y carw&ycirc;f fi fy hunan:</L>
<L>Gwneuthur i b&ocirc;b d&ycirc;n y goreu,</L>
<L>Fel a chwen&ycirc;chwn wneud i minneu;</L>
</LG>
<PB N="200" REF="105">
<LG N="29">
<HEAD>29.</HEAD>
<L>Caru, cymmorth, ae iawn berchi,</L>
<L>T&acirc;d a Mam, a'm h&ocirc;ll rieni,</L>
<L>Anrhydeddu mewn ufudd-dod,</L>
<L>yr iawn Frenin, a'i awdurdod.</L>
</LG>
<LG N="30">
<HEAD>30.</HEAD>
<L>Ymddaro&s;twng i &s;w&ycirc;ddogion,</L>
<L>I'm llywiawdw&ycirc;r, a'm hathrawon,</L>
<L>I y&s;prydol w&icirc;r fugeiliaid,</L>
<L>Ac I bawb o'r graddol fei&s;traid.</L>
</LG>
<LG N="31">
<HEAD>31.</HEAD>
<L>Perchi 'ngwell, na wnelw&ycirc;f niwed,</L>
<L>I n&ecirc;b, nac ar air na gweithred,</L>
<L>B&ocirc;d yn gywir, ac yn union,</L>
<L>ymh&ocirc;b gorchw&ycirc;l, a marchnadon.</L>
</LG>
<LG N="32">
<HEAD>32.</HEAD>
<L>Na b&ocirc; c&acirc;s, na dryg-fr&ycirc;d cyfrw&ycirc;s,</L>
<L>I n&ecirc;b yn fy mron yn gorphw&ycirc;s,</L>
<L>Dal fy llaw, a'i dyfal warchad,</L>
<L>Rhag p&ocirc;b m&acirc;th ar enw lladrad:</L>
</LG>
<LG N="33">
<HEAD>33.</HEAD>
<L>Cadw'r tafod na b&ocirc; perchen,</L>
<L>Cabledd, celw&ycirc;dd, neu ddrwg-ab&s;en:</L>
<L>Cadw'r corph mewn cymhedrolded,</L>
<L>Sobrw&ycirc;dd meddwl, a diweirdeb.</L>
</LG>
<LG N="34">
<HEAD>34.</HEAD>
<L>Na chybyddw&ycirc;f, mewn chwant angall,</L>
<L>Y d&acirc; fyddo eiddo arall,</L>
<L>Eithr dy&s;c&ucirc;, a ph&ucirc;r lafurio,</L>
<L>yn yr alwedigaeth honno.</L>
</LG>
<LG N="35">
<HEAD>35.</HEAD>
<L>Y bo gwiw gan Dd&ucirc;w fy rhoddi,</L>
<L>Er iawn ddw&ycirc;n fy muchedd ynddi.</L>
<L>Gw&ycirc;b&ycirc;dd fy anw&ycirc;l&ycirc;d bychan,
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>Nad w&ycirc;d ti o'th nerth dy hunan.</L>
</LG>
<LG N="36">
<HEAD>36.</HEAD>
<L>Abl i weithredu'n, iawndda,</L>
<L>yr h&ycirc;n &ocirc;ll a ddywedai&s;t yma,</L>
<L>Nac i gadw'r h&ocirc;ll orchmynion,</L>
<L>A gwa&s;anaeth&ucirc; D&ucirc;w yn union.</L>
</LG>
<PB N="201" REF="105">
<LG N="37">
<HEAD>37.</HEAD>
<L>Heb ei r&acirc;d y&s;p&ycirc;&s;ol i ti,</L>
<L>Yr h&ycirc;n trw&ycirc; dy ddyfal weddi,</L>
<L>Sy raid be&ucirc;n&ycirc;dd alw am+dano,</L>
<L>Mewn difrifol galon gyffro.</L>
</LG>
<LG N="38">
<HEAD>38.</HEAD>
<L>Moes im glywed o'r h&ycirc;n herw&ycirc;dd,</L>
<L>A fedri ddywed&ycirc;d gweddi'r Arglw&ycirc;dd.</L>
<L>Ein T&acirc;d nefol o'r Uchelder,
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE></L>
<L>D' enw gra&s;ol a &s;ancteiddier.</L>
</LG>
<LG N="39">
<HEAD>39.</HEAD>
<L>Bydded d' ew&ycirc;ll&ycirc;s a'r ddauaren,</L>
<L>Fal y mae'n y nefoedd lawen,</L>
<L>Dyro heddiw wir Johofa,</L>
<L>I ni ein beunyddiol fara.</L>
</LG>
<LG N="40">
<HEAD>40.</HEAD>
<L>D&ocirc;d faddeuant o'n dyledion,</L>
<L>Mal y rhown i'n c&ycirc;d gri&s;tnogion,</L>
<L>I demta&s;iwn paid a'n tw&ycirc;&s;o,</L>
<L>Gwared ni rhag dr&wcirc;g i'n hudo.</L>
</LG>
<LG N="41">
<HEAD>41.</HEAD>
<L>Can&ycirc;s eiddot iw te&ycirc;rnafu,</L>
<L>Nerth, gogoniant &ocirc;ll, a gallu,</L>
<L>Yn oes-oe&s;oedd wrth y&s;tyrrio,</L>
<L>Yn dragyw&ycirc;dd fell&ycirc; y byddo.
<NOTE PLACE="marg">Amen.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="42">
<HEAD>42.</HEAD>
<L>B&ecirc;th ar Dd&ucirc;w yr w&ycirc;d iw erchi,
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>yn yr hon berffeithiol weddi?</L>
<L>'Rw&ycirc;f yn erf&ycirc;n ar fy Arglw&ycirc;dd,
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE></L>
<L>Ein T&acirc;d N&ecirc;f a D&ucirc;w'r &s;ancteiddrw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="43">
<HEAD>43.</HEAD>
<L>Rhoddwr p&ocirc;b daion&ucirc;s gyfraid,</L>
<L>Anfon arnaf fi, a'i ddeiliaid,</L>
<L>Ei l&acirc;n r&acirc;d, y m&ocirc;dd y gallom,</L>
<L>Roi'r gweinyddol barch a haeddom.</L>
</LG>
<LG N="44">
<HEAD>44.</HEAD>
<L>Ar ufudd-d&ocirc;d &s;&ycirc;dd ddyledol,</L>
<L>Iw fawr gl&ocirc;d, a'i enw nefol;</L>
<L>'R'w&ycirc;f yn dei&s;&ycirc;f ar Dduw hef&ycirc;d,</L>
<L>Anfon i ni, o'i &s;yberw&ycirc;d.</L>
</LG>
<PB N="202" REF="106">
<LG N="45">
<HEAD>45.</HEAD>
<L>B&ocirc;b beunyddiol angenreidiau,</L>
<L>I'n c&ycirc;rph &ocirc;ll, a'n gwael eneidiau;</L>
<L>Tanu tro&s;om ei drugaredd,</L>
<L>A diddymmu'n, h&ocirc;ll anwiredd;</L>
</LG>
<LG N="46">
<HEAD>46.</HEAD>
<L>Ac ar f&ocirc;d yn dr&acirc; gwiw ganddo,</L>
<L>Ein cadw ni, a'n hachub etto,</L>
<L>Mewn p&ocirc;b rh&ycirc;w enb&ycirc;drw&ycirc;dd corphol,</L>
<L>Neu drallodus d&wcirc;rf y&s;pr&ycirc;dol;</L>
</LG>
<LG N="47">
<HEAD>47.</HEAD>
<L>Ein cudw, a'n gwarchadw'n wa&s;tad,</L>
<L>Rhag p&ocirc;b m&acirc;th o gam dro&s;eddiad,</L>
<L>Rhag ein llw&ycirc;r y&s;prydol el&ycirc;n,</L>
<L>A'r tragyw&ycirc;ddol drangc di derf&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="48">
<HEAD>48.</HEAD>
<L>A h&ycirc;n &ocirc;ll a wna f&ecirc; i ni,</L>
<L>O'i dr&ucirc;garedd, a'i ddaioni,</L>
<L>Trw&ycirc; Gri&s;t Je&s;u, tan obeithio,</L>
<L>Dywedaf <HI>Amen.</HI> Boed gwir fyddo.</L>
</LG>
<LG N="49">
<HEAD>49.</HEAD>
<L>Ni chyrrhaeddi ben dy yrfa,
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>Er a ddwedai&s;t i mi yma,</L>
<L>Ond &ycirc;w i ti yn hy&s;py&s;ol,</L>
<L>Pa &s;awl Sacrament priodol;</L>
</LG>
<LG N="50">
<HEAD>50.</HEAD>
<L>A ordeiniodd Chri&s;t yn unig,</L>
<L>Yn ei Eglw&ycirc;s l&acirc;n Gatholig?</L>
<L>Da&ucirc;'n ddigymy&s;c gwbl reidiol,
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE></L>
<L>I bur iachawdwriaeth nefol.</L>
</LG>
<LG N="51">
<HEAD>51.</HEAD>
<L>Sef glan fed&ycirc;dd, a'r iawn Swpper,</L>
<L>A o&s;ododd Chr&icirc;&s;t iw arfer.</L>
<L>Beth yr w&ycirc;d iw feddwl-fwrw,
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>Wrth Sacrament, y gair hwnnw?</L>
</LG>
<LG N="52">
<HEAD>52.</HEAD>
<L>Bwrw'r,
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE> w&ycirc;f weledig arw&ycirc;dd,</L>
<L>O'r y&s;pr&ycirc;dol r&acirc;d &s;ancteiddrw&ycirc;dd,</L>
<L>Oddi fewn a roddir i mi,</L>
<L>Ac oddiallan yn hynodi:</L>
</LG>
<PB N="203" REF="106">
<LG N="53">
<HEAD>53.</HEAD>
<L>H&ycirc;n a drefnodd Chri&s;t ei hunan,</L>
<L>Megis m&ocirc;dd ne&ucirc; gyfrwng cyfan,</L>
<L>I ni dderb&ycirc;n y gr&acirc;s hwnnw,</L>
<L>Trw&ycirc;ddo ef a'i nefol enw.</L>
</LG>
<LG N="54">
<HEAD>54.</HEAD>
<L>Ac i f&ocirc;d yn w&ycirc;&s;tledd unrh&ycirc;w,</L>
<L>I'n gwir &s;iccrhau ni o'r cyfr&ycirc;w.</L>
<L>Pa &s;awl rhan neu barth iw nodi,
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>S&ycirc;dd mewn Sacrament dybygi?</L>
</LG>
<LG N="55">
<HEAD>55.</HEAD>
<L>Dwu o uchel-fri,
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE> yn enwedig,</L>
<L>A phob un yn fendigedig,</L>
<L>Rhan oddi&acirc;llan weledigol,</L>
<L>Ac &ocirc; fewn y gr&acirc;s y&s;prydol.</L>
</LG>
<LG N="56">
<HEAD>56.</HEAD>
<L>Pa b&ecirc;th &ycirc;w'r gweledig arw&ycirc;dd,
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>Neu'r n&ocirc;d allan yn y bed&ycirc;dd?</L>
<L>Dwfr,
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE> &s;&ecirc;f yn yr hwn a trochir,</L>
<L>y n&ecirc;b ynddo a fedyddir;</L>
</LG>
<LG N="57">
<HEAD>57.</HEAD>
<L>Tan iawn enw galluogaidd,</L>
<L>T&acirc;d, a N&acirc;b ac y&s;pr&ycirc;d &s;anctaidd.</L>
<L>Pa b&ecirc;th &ycirc;w y gr&acirc;s y&s;prydol,
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>Oddifewn? a w&ycirc;d hy&s;py&s;ol?</L>
</LG>
<LG N="58">
<HEAD>58.</HEAD>
<L>Llw&ycirc;r farwolaeth b&ycirc;th i bechod,
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE></L>
<L>H&ecirc;n wahanglw&ycirc;s ein h&ecirc;n hanfod;</L>
<L>Buwiol new&ycirc;dd enedigaeth,</L>
<L>I gyfiawnder ein crediniaeth;</L>
</LG>
<LG N="59">
<HEAD>59.</HEAD>
<L>Can&ycirc;s gan ein b&ocirc;d mewn gwegi,</L>
<L>Wrth naturiaeth wedi'n geni,</L>
<L>Yn blant pechod, llid, a cher&ycirc;dd,</L>
<L>Yn blant gr&acirc;s i'n gwneir trw&ycirc; fed&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="60">
<HEAD>60.</HEAD>
<L>Pa weithredoedd a ddi&s;gw&ycirc;llir,
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>Gan bw&ycirc; bynnag a fedyddir?</L>
<L>Edifeirwch, trw&ycirc;'r hon rinwedd,</L>
<L>Maent i'm wrthod ag anwiredd.</L>
</LG>
<PB N="204" REF="107">
<LG N="61">
<HEAD>61.</HEAD>
<L>A ff&ycirc;dd gadarn, trw&ycirc; ba allu,</L>
<L>Y maent yn diy&s;cog gredu,</L>
<L>Addewidion Duw, ar draethiad,</L>
<L>Yn y Sacrament o drochiad.</L>
</LG>
<LG N="62">
<HEAD>62.</HEAD>
<L>Pam wrth h&ycirc;n;
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n.</NOTE> moes i mi w&ycirc;b&ocirc;d,</L>
<L>y bedyddir y Babanod;</L>
<L>Gan nad all na'u nerth na'u hoedran,</L>
<L>Jawn gyflawni gair o gyfan?</L>
</LG>
<LG N="63">
<HEAD>63.</HEAD>
<L>J&ecirc;,
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE> trw&ycirc;'r meichn&acirc;on a fyddo,</L>
<L>I cyflawnant h&ycirc;n yn gryno,</L>
<L>Addaw maent hw&ycirc; yn eu henwau;</L>
<L>yr h&ycirc;n &ocirc;ll trw&ycirc; addunedau:</L>
</LG>
<LG N="64">
<HEAD>64.</HEAD>
<L>I'w gwblhau mewn oedran gweddol,</L>
<L>Maent eu hunain rw&ycirc;medigol.</L>
<L>Pam yr yd&ycirc;s yn ll&ucirc;niaeth&ucirc;,
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>Sacrament o Swpper Je&s;u?</L>
</LG>
<LG N="65">
<HEAD>65.</HEAD>
<L>Er tragw&ycirc;ddol goffadwriaeth;
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE></L>
<L>Am fawr aberth ei farwolaeth,</L>
<L>A lle&s;had yr &ycirc;m ni gymmaint,</L>
<L>Yn ei dderb&ycirc;n oi ddioddefaint.</L>
</LG>
<LG N="66">
<HEAD>66.</HEAD>
<L>B&ecirc;th &ycirc;w'r allan ran ne&ucirc;'r arw&ycirc;dd,
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>Yn hwn Swpper gl&acirc;n yr Arglw&ycirc;dd?</L>
<L>Bara a gwin,
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE> trw&ycirc; orchym&ycirc;n,</L>
<L>A r&ocirc;dd Chr&icirc;&s;t ar bawb eu derb&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="67">
<HEAD>67.</HEAD>
<L>Pa b&ecirc;th yd&ycirc;w y dirgeledd,
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>Neu'r rhan oddifewn &s;&ycirc;'n gorwedd?</L>
<L>Corph a gwaed yr Arglw&ycirc;dd Je&s;u,
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE></L>
<L>Ar rhai &s;&ycirc;dd yn ffyddlon gredu,</L>
</LG>
<LG N="68">
<HEAD>68.</HEAD>
<L>Diau &s;&ycirc;dd yn gw&icirc;r gymer&ycirc;d,</L>
<L>Mewn iawn f&ocirc;dd yn derb&ycirc;n hef&ycirc;d,</L>
<L>Y ddau h&ycirc;n, yn un y&s;prydol,</L>
<L>Yn y cyfr&ycirc;w &s;wpper nefol.</L>
</LG>
<PB N="205" REF="107">
<LG N="69">
<HEAD>69.</HEAD>
<L>Pa le&s;had,
<NOTE PLACE="marg">Gofyn.</NOTE> a gawn ni nifer,</L>
<L>Yn y Sacrament or Swpper?</L>
<L>Cryfhau'r enaid,
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE> a'i diddanu,</L>
<L>Trw&ycirc; w&icirc;r gorph a gwaed yr Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="70">
<HEAD>70.</HEAD>
<L>Mal y mae ein c&ycirc;rph ni yma,</L>
<L>yn cael porth trw&ycirc;'r gw&icirc;n ar Bara.</L>
<L>Pa r&ycirc;w weithred &s;&ycirc;dd iw ddi&s;gw&ycirc;l,
<NOTE PLACE="marg">Gof&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>Gan a dd&ecirc;l i'r cyfr&ycirc;w "berw&ycirc;l?
<NOTE PLACE="marg">"Bwrpas.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="71">
<HEAD>71.</HEAD>
<L>Chwilio'n llw&ycirc;r trw&ycirc; ymholiadau,
<NOTE PLACE="marg">Atteb.</NOTE></L>
<L>H&ocirc;ll gilfachoedd eu calonnau,</L>
<L>A yd&ycirc;nt ddifrif edifeiriol,</L>
<L>Am Bechodau fu rhagflaenol.</L>
</LG>
<LG N="72">
<HEAD>72.</HEAD>
<L>A llw&ycirc;r amcan eu meddylfr&ycirc;d,</L>
<L>Ar ddw&ycirc;n buchedd new&ycirc;dd hef&ycirc;d,</L>
<L>A oes b&ycirc;wiol ff&ycirc;dd iw cyrchu,</L>
<L>Yn nrhugaredd Duw, trw&ycirc;'r Je&s;u,</L>
</LG>
<LG N="73">
<HEAD>73.</HEAD>
<L>A diolchgar g&ocirc;f diammeu,</L>
<L>Am ei chwerwaidd ing, a'i angeu,</L>
<L>A llawn gariad gw&icirc;r-berffeithiol,</L>
<L>I b&ocirc;b perchen enaid dynol.</L>
<L>Ymma a diweddiff y Catechi&s;m.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Sulw ar Ogoniant y Nefoedd.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>AR ddeulin-bl&ycirc;g cais baradw&ycirc;s,</L>
<L>D&ocirc;s gweddia m&ecirc;dd yr Eglw&ycirc;s,</L>
<L>P&ycirc;rth yn llydan eg&ycirc;r i ni,</L>
<L>I ynnill coron S&ecirc;r goleuni.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Un T&ycirc; <HI>Peder</HI> Sanct gyferb&ycirc;n,</L>
<L><HI>Paul</HI> Sanct &ycirc;w'r llall, a'r d&ecirc;g gorchym&ycirc;n,</L>
<L>Cr&ecirc;d m&ecirc;dd un, ar llall gwna'n gymw&ycirc;s,</L>
<L>Ac edr&ycirc;ch ar ein Mam yr Eglw&ycirc;s.</L>
</LG>
<PB N="206" REF="108">
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Mal arwein&ycirc;dd 'ddy&s;gai'n dalgrwn,</L>
<L>B&ecirc;th a gredwn, neu weddiwn,</L>
<L>Ar hon mal <HI>Go&s;hen,</HI> er pr&ycirc;d no&s;i,</L>
<L>Llew&ycirc;rch Duwdab, a goleuni.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Ynghanol man &s;&ycirc;dd yn llewyrchu,</L>
<L>Ffordd ymddeng&ycirc;s oddi fynu,</L>
<L>A hon &ycirc;w Cri&s;t, o'i wir gyfryngdod,</L>
<L>A'n d&wcirc;g i'r anneddau uchod.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Y T&acirc;d a'n t&ycirc;nn i r cyfle hyfr&ycirc;d,</L>
<L>Yno ein harwain y gl&acirc;n y&s;pr&ycirc;d,</L>
<L>Angylion amg&ycirc;lch a'i haden&ycirc;dd,</L>
<L>I'r Eglw&ycirc;s nodant Gri&s;t yn llyw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Y ffordd, y gair, ir wir Nef oleu,</L>
<L>Jech&ycirc;dwriaeth i'n eneidiau,</L>
<L>T&acirc;d, M&acirc;b, y&s;pr&ycirc;d, un yn Drindod,</L>
<L>Angylion, Apo&s;tolion Mawr-gl&ocirc;d.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Yn h&ycirc;n a gyttunant ollawl,</L>
<L>Ar ffordd i'r hyfrydwch nefawl,</L>
<L>Trw&ycirc; Gri&s;t (iw Eglw&ycirc;s) ff&ycirc;dd, a gweddi,</L>
<L>Y mae'r cwbl iw gyflawni.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Y T&acirc;l, y llyfr, efo'r Awdwr,</L>
<L>A ddymunai i ti yn gyflwr,</L>
<L>F&ocirc;d o+honot b&ycirc;th oddiwrtho,</L>
<L>yn eiddo Duw a'r N&ecirc;f i'th eiddo.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyriau yn Cyffelybu oes D&ycirc;n i chwaryddiaeth.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>EInioes d&ycirc;n &s;&ycirc;dd yn gyffelybus,</L>
<L>I chwarae 'fyddai gwir alarus;</L>
<L>Cr&ocirc;th y fam &ycirc;w t&ycirc;'r ymwi&s;giad,</L>
<L>Ar y&s;tafell, o'r dechreuad.</L>
</LG>
<PB N="207" REF="108">
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Y ddauar &ycirc;w y ll&ecirc;'r ymddengus.</L>
<L>Ar chwaryddle'r wl&acirc;d lle 'rerus,</L>
<L>Y Chwaryddw&ycirc;r &ycirc;nt ddr&wcirc;g ab&s;en,</L>
<L>Llid, ynfydrw&ycirc;dd, a chynfigen.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Y waedd gyntaf a r&ocirc;e'r plent&ycirc;n,</L>
<L>Prolog &ycirc;w, mae'r chwarau'n canl&ycirc;n,</L>
<L>Mud amneidiau &ycirc;w'r Act gyntaf,</L>
<L>P&ecirc;th perffeithiach yd&ycirc;w'r ne&s;af.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Yn y drydedd g&wcirc;r &ycirc;w'n dechrau,</L>
<L>Maethu lliaws o bechodau,</L>
<L>Y Bedwaredd mae'n dihoeni,</L>
<L>Y pumed clw&ycirc;fus mewn trueni.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Yr epilog &ycirc;w dyfod angeu,</L>
<L>I roi diben o'i benudiau:</L>
<L>Ac yno'r Corph&ycirc;n i'r ddaiaren,</L>
<L>Ar enaid b&ycirc;th i'r N&ecirc;f neu Uffern.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Cynghor i Bechadur i ddyfod at Gri&s;t, ac i f&ycirc;w yn Sanctaidd.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>TYred h&ecirc;n Bechadur truan,</L>
<L>Tyred at Gr&icirc;&s;t trw&ycirc; ff&ycirc;dd dan ruddfan;</L>
<L>Mae M&acirc;b Duw yn d'alw atto,</L>
<L>Od &ycirc;w pechod yn dy flino.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Er dy golli'n gwitt yn Adda,</L>
<L>Er ir Cythrel c&acirc;s dy ddala,</L>
<L>Er it ddigio Duw yn danll&ycirc;d;</L>
<L>Cr&ecirc;d Yng-nghri&s;t, fe geidw'th fyw&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Er dy ennil mewn anwiredd,</L>
<L>Er it f&ycirc;w mewn aflan fuchedd;</L>
<L>Tyrd at Gr&icirc;&s;t, cais gymmorth gantho,</L>
<L>Fe all dy olchi, a'th ail-drw&s;io.</L>
</LG>
<PB N="208" REF="109">
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Er dy f&ocirc;d ti yn El&ycirc;n Duw,</L>
<L>Wrth naturiaeth a'th ddrwg r&ycirc;w;</L>
<L>Cred Yng-nghri&s;t, fe a'th wn&acirc; o El&ycirc;n,</L>
<L>I'th nefol Dad yn anw&ycirc;l Blent&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Er dy f&ocirc;d yn Sl&acirc;f i Satan,</L>
<L>Ac yn w&acirc;s-caeth yn ei gorlan:</L>
<L>Cred Yng-nghri&s;t, fe'th d&ycirc;nn o'i grampe,</L>
<L>Fe'th ddwg o'i dyw&ycirc;ll gell i'r gole.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Er dy f&ocirc;d yn haeddu'th ddamnio,</L>
<L>A'th droi i Uffern i'th boenydio;</L>
<L>Cr&ecirc;d Yng-nghri&s;t, fe'th dd&wcirc;g i'r Nefoedd,</L>
<L>I glodfori'r hwn a'th greodd.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Na th&ycirc;b dy f&ocirc;d yn credu'n gywir,</L>
<L>Oni newid Cri&s;t dy nattur,</L>
<L>Y D&ycirc;n a gredo 'ng-nghri&s;t yn ffyddlon,</L>
<L>Fe newid Cri&s;t ei ddr&wcirc;g arferion.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Cenf&ycirc;dd <HI>Saul,</HI> a chenf&ycirc;dd <HI>Zache,</HI></L>
<L>Cenf&ycirc;dd <HI>Mari Magdalen</HI> h&icirc;the,</L>
<L>Di gei weled Cr&icirc;&s;t yn altrio,</L>
<L>Buchedd p&ocirc;b d&ycirc;n pan ei credo.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Ni all D&ycirc;n &s;&ycirc;'n credu'n Ffyddlon,</L>
<L>Lai na gwella ei ddr&wcirc;g arferion,</L>
<L>Am f&ocirc;d Cri&s;t yn rhoi gl&acirc;n y&s;pr&ycirc;d,</L>
<L>I'r Pechadur'well&acirc; ei fyw&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Onid &ycirc;w dy ff&ycirc;dd yn f&ycirc;wiol,</L>
<L>Yn dw&ycirc;n Gair a gweithred ra&s;ol;</L>
<L>Nid &ycirc;w hon ond ff&ycirc;dd mewn enw,</L>
<L>Ff&ycirc;dd na ddichon b&ycirc;th dy gadw.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd yn ffrw&ycirc;thlon (Dd&ycirc;n) gan hynn&ycirc;,</L>
<L>Mewn duwioldeb, a Daioni,</L>
<L>Os yn &s;i&wcirc;r a mynni w&ycirc;bod,</L>
<L>Dy fod trw&ycirc; ff&ycirc;dd o Gri&s;t yn Aelod.</L>
</LG>
<PB N="209" REF="109">
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd dr&acirc; Sanctaidd i'r Galluog,</L>
<L>B&ycirc;dd yn union i'th Gymmydog:</L>
<L>B&ycirc;dd yn &s;obor it dy hunain,</L>
<L>Dyna'r tri phw&ycirc;nt rheita allan.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Deilia'n union wrth fargenna,</L>
<L>Na thw&ycirc;ll un-d&ycirc;n wrth farchnadta:</L>
<L>Duw ei hun &s;&ycirc;dd union Farnwr,</L>
<L>Rhwng y gwirion plaen a'r Tw&ycirc;llwr.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Gwna i eraill b&ocirc;b Daioni,</L>
<L>Y ddymunit wneuthur i ti:</L>
<L>Na dd&ocirc;d i arall waeth fe&s;&s;urau,</L>
<L>Nag y fynnit roi i titheu.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>C&acirc;r o'th galon b&ocirc;b d&ycirc;n duwiol,</L>
<L>B&ycirc;dd gyfeillgar, a rhinweddol:</L>
<L>Ac o ceri iech&ycirc;dwriaeth;</L>
<L>Gochel ddil&ycirc;n dr&wcirc;g gwmnhiaeth.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyriau yn dangos ofered &ycirc;w balchder y B&ycirc;d hwn; Ac mo'r fuddiol &ycirc;w Duwioldeb.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>TE&s;t&ycirc;n 'r&ocirc;f ir Cymru mw&ycirc;nion,</L>
<L>S&ycirc;dd &ycirc;w y&s;t&ycirc;r mewn damegion;</L>
<L>'R hwn a'u deall drw&ycirc; myfyrio,</L>
<L>Esby&s;ed beth i'r lleill &s;&ycirc;'n gwrando.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Amr&ycirc;w Bren a d&ycirc;f tros am&s;er,</L>
<L>Ei frig yn l&acirc;s, yn llawn o irder,</L>
<L>C&ycirc;n heneiddo mae fe'n Crinno,</L>
<L>Ni thal ei ffrw&ycirc;th mor &s;&ocirc;n amdano.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Fellu y geire h&ycirc;n a g&ocirc;fis,</L>
<L>Ni cheid ar ddrain mor peraidd ffigus,</L>
<L>H&acirc;d y cyfion a geiff gyfoeth,</L>
<L>Ffrw&ycirc;thau dr&wcirc;g a dorir ymaeth,</L>
</LG>
<PB N="210" REF="110">
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L><HI>Bab&ycirc;lon</HI> fawr, hon a &s;yrthiodd,</L>
<L>Am ei huchder yno trigodd,</L>
<L>Etto ei rhyfig, a'i ffieiddrw&ycirc;dd,</L>
<L>Or gwraidd h&ecirc;n &s;&ycirc;'n tyfu o new&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L><HI>Elicus</HI> 'wnaeth r&ycirc;w hediad uchel,</L>
<L>Cei&s;io cnawdol fynd yn Angel,</L>
<L>Yr Haul a doddodd wraidd ei den&ycirc;dd,</L>
<L>I lawr a &s;yrthiodd balchder efr&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Rhai a geiff y B&ycirc;d powerus,</L>
<L>Gw&icirc;n, a &s;iwgwr, &s;eigau melus,</L>
<L>'Na wnaed n&ecirc;b o+honno'n ormod,</L>
<L>Rhag cael Bu&s;t&ycirc;l gyda wermod.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Modrw&ycirc; a&ucirc;r yn-nhrw&ycirc;n h&wcirc;ch meddan,</L>
<L>&ycirc;w gw&ycirc;ch dd&ycirc;n cr&acirc;ff a buchedd affan,</L>
<L>Doethder, &s;ynw&ycirc;r, medde <HI>Sal'mon,</HI></L>
<L>Ca&s;glu o'r gwinw&ycirc;dd ydoedd gyfion.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Dinnas <HI>Seion,</HI> lle duwioledd,</L>
<L>Nid eir yno heb drugaredd,</L>
<L>Y &s;awl a lw&ycirc;ddo a'i elw'n dryfrith,</L>
<L>Ynnilled hwnnw fw&ycirc;-fw&ycirc;'r fendith.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Cei&s;wich ddringo i'r N&ecirc;'n ewinog,</L>
<L>Tan wneuth&ycirc;d cyfran ar anghenog,</L>
<L>Ce&s;glwch dry&s;or yn y N&ecirc;foedd,</L>
<L>Er cael mw&ycirc;niant yn oes oe&s;oedd.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Nid oes mo'r try&s;or yno'n llygru,</L>
<L>Mae p&ocirc;b elu&s;en i'n Croe&s;afu,</L>
<L>Am rodd y gwan fe lw&ycirc;dda'n ganfed,</L>
<L>Duw a'i t&acirc;l yr hwn &s;&ycirc;'n gweled.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L><HI>Deifes</HI> fawr a aeth i'r boeth-fflam,</L>
<L>A <HI>Lazrus</HI> wael i fynwes <HI>Abram,</HI></L>
<L>Gwae a be&s;go'r c&wcirc;n ar briw&s;ion,</L>
<L>A gadel ei&s;ie ar y tlodion,</L>
</LG>
<PB N="211" REF="110">
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Pethau'r B&ycirc;d fel gw&ecirc;r a doddan,</L>
<L>Meddianau'r N&ecirc;foedd ni ddarfyddan,</L>
<L>Fe ddaw y Brenin, a'r Cardott&ycirc;n,</L>
<L>I dderb&ycirc;n barn i'll dau gyferb&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Yr un w&ecirc;dd er maint rhagoriaith,</L>
<L>I roi cyfri o'u b&ycirc;woliaeth,</L>
<L>Y meddwl, enaid, efo'r y&s;pr&ycirc;d,</L>
<L>Yn ddi-&s;ylwedd &s;&ycirc;dd yn &s;ym&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Ond rhyfedd i ni f&ycirc;d feddylo,</L>
<L>Heb amodau yma i dario,</L>
<L>Mewn T&ycirc; o bridd mae yn anneddu,</L>
<L>S&ycirc;dd a'i &s;ylfaen yn gogrynnu.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Pan dd&ecirc;l yr awr b&ycirc;dd &s;i&wcirc;r o ffarwel,</L>
<L>Or T&ycirc; hwn mae rhaid ymmadel,</L>
<L>D&acirc; am ddrygau na ddi&s;gw&ycirc;lwch,</L>
<L>Meddig pechod, &ycirc;w edifeirwch.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>I br&ycirc;nnu'r B&ycirc;d, N&ecirc;f na werthwch,</L>
<L>Gydw&ycirc;bod bur-l&acirc;n yd&ycirc;w harddwch,</L>
<L>Llw&ycirc;r wellhewch, ac ewch o new&ycirc;dd,</L>
<L>I gael dedw&ycirc;ddwch yn dragyw&ycirc;dd.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Achw&ycirc;niad am rai dr&wcirc;g arferion pobl Yng-Hymru, yn iaith deheubarth.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>PAwb &s;&ycirc;'n dynabod y gwirionedd,</L>
<L>Clywch fi'n traethu am fawr wagedd,</L>
<L>S&ycirc;dd yn blino'r Arglw&ycirc;dd tirion:</L>
<L>F'achw&ycirc;n &s;&ycirc;dd am ynf&ycirc;d ddynion.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Y mae achos i ni i &s;ynnu,</L>
<L>Ac achly&s;ur i ryfeddu,</L>
<L>F&ocirc;d D&ycirc;n y rhoes Duw iddo enaid,</L>
<L>Yn &s;aith ffolach n&acirc;'r 'nifeiliaid.</L>
</LG>
<PB N="212" REF="111">
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Yr annifail gw&ycirc;llt a &s;yrthio</L>
<L>Yn y ff&ocirc;s, a ochel honno;</L>
<L>Mw&ycirc;ach nid aiff yno i bori,</L>
<L>Y t&ecirc;g l&acirc;&s;-wellt, rhag ei foddi.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>P&ocirc;b ader&ycirc;n, merciwch hef&ycirc;d,</L>
<L>Pan w&ecirc;l fagal, cais ochel&ycirc;d,</L>
<L>Ac ni ddaw f&ecirc; ddim yn agos,</L>
<L>Rhag ir fagal ddw&ycirc;n ei einios.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Nid &ycirc;w llawer d&ycirc;n yn '&s;tyriaid,</L>
<L>F&ocirc;d pechodau'n lladd yr enaid,</L>
<L>Ni 'madawant a'u drygioni,</L>
<L>Er bod hynn&ycirc;'n &s;i&wcirc;r o'u damnu.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Onid yd&ycirc;w d&ycirc;n yn an-ffel,</L>
<L>Pan a rhotho ei hun ir cythrel,</L>
<L>Ple mae gel&ycirc;n gwaeth n&acirc; hwnnw,</L>
<L>A ddyl&ycirc;t fw&ycirc;af rhagddo ymgadw.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>I mae llawer iawn a ddywaid,</L>
<L>Yn dra-myn&ycirc;ch, Diawl y &acirc; 'm henaid;</L>
<L>Ond ynfydrw&ycirc;dd yd&ycirc;w offrwm,</L>
<L>I'r Diawl atgas ddim a feddwn.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Mae rhai'n galw ar y cythrel,</L>
<L>F&ocirc;d yn D&ycirc;&s;t idd&ycirc;nt at b&ocirc;b chwedel,</L>
<L>Llawer un a ddywed yn wi&s;gi,</L>
<L>Ac yn g&acirc;s, diawl oni bu hynn&ycirc;.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Dymma gredu'r Diawl yn ffyddlon,</L>
<L>Dymma hef&ycirc;d ffoledd creulon,</L>
<L>Cei&s;io T&acirc;d a phen anwiredd,</L>
<L>Yn lle T&ycirc;&s;t am y gwirionedd.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Llawer &s;&ycirc;dd yn arfer tyngu,</L>
<L>Wrth y Saint, Megis <HI>Jaco</HI> a <HI>Dewi:</HI></L>
<L>Fell&ycirc; gwneir hw&ycirc;'n rhai &s;&ycirc;'n gw&ycirc;bod,</L>
<L>Ein calonnau fel y Drindod.</L>
</LG>
<PB N="213" REF="111">
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Yn y ffeiriau, yn y farchnad,</L>
<L>Clywir llwfon mawr yn wa&s;tad,</L>
<L>Weithie wrth Dduw, neu wrth Je&s;u,</L>
<L>Er gwaharddu ofer dyngu.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Arfer rhai wrth g&ocirc;di'r bore,</L>
<L>Yw troi b&ycirc;s o g&ycirc;lch eu trw&ycirc;ne:</L>
<L>I gei&s;io croes Duw'r M&acirc;b iw cadw,</L>
<L>Rhag p&ocirc;b dr&wcirc;g y dwthwn hwnnw.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Nid &ycirc;w Duw yn erchi gwneuth&ycirc;r,</L>
<L>Un rh&ycirc;w groes, yn 'r y&s;crythur:</L>
<L>Nid &ycirc;w'n addaw, y caiff hynn&ycirc;,</L>
<L>Wared un d&ycirc;n rhag drygioni.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>A phan glywo rhai'r biogen,</L>
<L>Ar y tw&ycirc;n yn llei&s;io rhegfen,</L>
<L>Hw&ycirc; ym&s;w&ycirc;nant yn dra ebrw&ycirc;dd,</L>
<L>Rhag cael colled, neu r&ycirc;w dramgw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Dymma ynf&ycirc;drw&ycirc;dd deilliaid angall,</L>
<L>Coelio Ader&ycirc;n gw&ycirc;llt di ddeall,</L>
<L>'Rhwn ni &wcirc;&ycirc;r b&ecirc;th 'ddaw i un d&ycirc;n:</L>
<L>Ond a ofnant a ddaw idd&ycirc;n.
<NOTE PLACE="marg"><HI>Dihar.</HI> 10.24.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Mae rhai'n myned b&ocirc;b n&ocirc;s glammai,</L>
<L>At r&ycirc;w &s;w&ycirc;nwr doeth ei chwedlau;</L>
<L>I gael &s;w&ycirc;n iw D&acirc;, a'u heiddo,</L>
<L>Rhag p&ocirc;b haint, a rhag eu rheibio.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Dyna ffoledd melltigedig,</L>
<L>Cei&s;io help y cythrel ffyrnig;</L>
<L>Ac nid cei&s;io help Duw gra&s;ol,</L>
<L>S&ycirc;'n gofalu dros ei bobol.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Mae rhai hef&ycirc;d a arferan,</L>
<L>Ar n&ocirc;s glamme fyned allan,</L>
<L>I roi yn y llaf&ycirc;r <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">&ycirc;d.</NOTE> gerd&ycirc;n,</L>
<L>Rhag ir llaf&ycirc;r fethu ganth&ycirc;n.</L>
</LG>
<PB N="214" REF="112">
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>O'r f&acirc;th ffoledd 'yd&ycirc;w hwnnw!</L>
<L>Rhoddi hyder ar bren marw,</L>
<L>Ac nid ymddiried yng-nghri&s;t Je&s;u,</L>
<L>S&ycirc;dd yn peri'r llaf&ycirc;r dyfu.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Rhai ni &s;oniant am y marw,</L>
<L>Heb ddwed&ycirc;d N&ecirc;f i enaid hwnw:</L>
<L>Ond ni chei&s;iant N&ecirc;f i un-d&ycirc;n,</L>
<L>H&ycirc;d nes pa&s;io'r fardid <NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">Farn.</NOTE> arn&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Mae gan fagad &s;aith o dduwiau,</L>
<L>Rheini yd&ycirc;w y &s;aith ddyddiau,</L>
<L>Duw Sul, Duw Llun, &ycirc;w dau o+hon&ycirc;n,</L>
<L>A'r pump eraill &s;&ycirc;dd yn canl&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Dymma arfer g&acirc;s annuwiol,</L>
<L>A ddy&s;godd yr h&ecirc;n Ddiawl ir bobol,</L>
<L>Galw enw'r &s;anctaidd Drindod,</L>
<L>Yn gyffredin ar ddiwrnod.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Mae'r rhan fw&ycirc;af o blant dynnion,</L>
<L>Yn halogi'r Saboth cyfion.</L>
<L>Tybiant roi i Dduw a orchmynw&ycirc;s,</L>
<L>Os yn unie a d&ocirc;nt i'r Eglw&ycirc;s.</L>
</LG>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Gwedi darfod y Gwa&s;aneth,</L>
<L>Ni b&ycirc;dd &s;&ocirc;n am Dduw, na'i Gyfreth:</L>
<L>Ond chwedleuant am eu pethau,</L>
<L>Am y B&ycirc;d, a'u h&ocirc;ll blefferau.</L>
</LG>
<LG N="25">
<HEAD>25.</HEAD>
<L>Ar Br&ycirc;d-nhawn yn rhw&ycirc;dd hw&ycirc;'ddawan,</L>
<L>I wa&s;anaethu'r milain Satan;</L>
<L>At r&ycirc;w gamp neu ofer gwmnhi,</L>
<L>I gael treulio'r D&ycirc;dd yn ddigri.</L>
</LG>
<LG N="26">
<HEAD>26.</HEAD>
<L>Cadw'r Saboth a orchmynnir,</L>
<L>Ei Halogiaid a fygythir:
<NOTE PLACE="marg"><HI>Num.</HI> 15.35. <HI>Nehem.</HI> 13.17, 18.</NOTE></L>
<L>Daeth o'r nefoedd d&ocirc;&s;t ddialau,</L>
<L>Am halogi y Sabothau.</L>
</LG>
<PB N="215" REF="112">
<LG N="27">
<HEAD>27.</HEAD>
<L>Rhai o wei&s;ion Duw gorucha,</L>
<L>A w&ecirc;t y Saboth ar y byrra:</L>
<L>Gwedi dreulio oreu 'gallon,</L>
<L>Gwelant yn eu gwaith ddeffygion.</L>
</LG>
<LG N="28">
<HEAD>28.</HEAD>
<L>Ond nid yd&ycirc;w'r dr&wcirc;g un am&s;er,</L>
<L>Gwedi dreulio i g&ycirc;d yn ofer,</L>
<L>Yn gweled arn&ycirc;nt ddim o feie,</L>
<L>Ond tebygu eu b&ocirc;d o'r gore.</L>
</LG>
<LG N="29">
<HEAD>29.</HEAD>
<L>Ar y D&ycirc;dd hwn maent yn di&s;gw&ycirc;l,</L>
<L>Myned at eu pechod anw&ycirc;l,</L>
<L>Ac i fwrw eu h&ocirc;ll hw&s;monneth,</L>
<L>A pha waith &s;&ycirc;'w ddechreu eilchweth.</L>
</LG>
<LG N="30">
<HEAD>30.</HEAD>
<L>H&ocirc;ff &ycirc;w ganth&ycirc;nt r&ycirc;w b&eacute;th ofer,</L>
<L>I gael m&ocirc;dd i dreulio'r am&s;er,</L>
<L>Fel pe baent b&ocirc;b awr yn ofni,</L>
<L>Rhag idd&ycirc;nt wneuthur dim daioni.</L>
</LG>
<LG N="31">
<HEAD>31.</HEAD>
<L>Y mae llawer iawn yn galw,</L>
<L>Ar <HI>Fair</HI> gyda Duw iw cadw,</L>
<L>Fel pe byddei Duw yn ffaelu,</L>
<L>Nes cael cymmorth d&ycirc;n iw helpu.</L>
</LG>
<LG N="32">
<HEAD>32.</HEAD>
<L>Ammarch bl&icirc;n, a gwradw&ycirc;dd hef&ycirc;d,</L>
<L>I'r Duw mawr &s;&ycirc;'n cadw'r holl-f&ycirc;d,</L>
<L>Yd&ycirc;w cei&s;io gyda'r Drindod,</L>
<L>Un Gwared&ycirc;dd mewn dim trallod.</L>
</LG>
<LG N="33">
<HEAD>33.</HEAD>
<L>O faint o ympiniwnan ofer,</L>
<L>'Roes y Diawl ymmhenne llawer;</L>
<L>Ac ni throant ddim oddiwrth&ycirc;nt,</L>
<L>Er maint a rybuddier arn&ycirc;nt.</L>
</LG>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="part">
<PB N="216" REF="113">
<HEAD>Ymma a dechreuiff llawer o ddyriau <HI>(Duwiol)</HI> byr|rion, tan enw Cyngor <HI>T&acirc;d</HI> iw <HI>F&acirc;b;</HI> y rhain &s;ydd o wneuthuriad Gwr o Sir <HI>Fynw&ycirc;,</HI> ac am hynny yn iaith gwent. Ond gwelleis tai o'r geiriau tuagat Gymraeg gwynedd.</HEAD>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Cynghorion <HI>T&acirc;d</HI> iw <HI>F&acirc;b,</HI> am ddechreu gwa&s;anaethu Duw mewn am&s;er.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>DEchre'n gynnar waith &s;ancteiddrw&ycirc;dd,</L>
<L>Nid ei b&ycirc;th yn dd&acirc;'n rh&ycirc; ebrw&ycirc;dd:
<NOTE PLACE="marg"><HI>Preg.</HI> 12.1.</NOTE></L>
<L>Dechre 'th &s;hwrne ar foreu-dd&ycirc;dd,</L>
<L>Gochel aros h&ycirc;d ganol-dd&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>D&acirc; b&ocirc;d D&ycirc;dd yn hw&ycirc; n&acirc;'r llw&ycirc;b&ycirc;r,</L>
<L>T&ocirc;&s;t b&ocirc;d gwaith h&ecirc;b Dd&ycirc;dd iw wneuth&ycirc;r;</L>
<L>Rh&ycirc;n &s;&ycirc;'w wneuth&ycirc;r dw&ycirc;s-y&s;tyria,</L>
<L>Pa f&ocirc;dd y gwnai di hynn&ycirc; gynta.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Mae it gymaint o fu&s;ne&s;&s;ion,</L>
<L>Ac y dreulia 'th h&ocirc;ll am&s;erion,</L>
<L>Na f&ycirc;dd &s;egur un diwrnod,</L>
<L>Rhag ir gwaith f&ocirc;d heb ei orfod.
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Ddibenni.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Dr&wcirc;g it roi ir Diawl dy flode,</L>
<L>A Duw'n aros am dy ffrw&ycirc;the:</L>
<L>Mae Duw'n haeddu dy wa&s;aneth,</L>
<L>'Rh&ycirc;n nid &ycirc;w y Cythrel diffeth.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="217" REF="113">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch Godi'n foreu.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>YN dra boreu cw&ycirc;d <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">cyf&ycirc;d.</NOTE> i fynu,</L>
<L>Na chaed Haul di ar dy wel&ycirc;:</L>
<L>Ar y canniad cynta o'r ceiliog,</L>
<L>Cyffro 'th hun, ac na f&ycirc;dd ddiog.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Torr dy gy&s;gu ar y wawr-dd&ycirc;dd,</L>
<L>Gochel y&s;pr&ycirc;d <NOTE PLACE="marg">Llugoer.</NOTE>claer di-ddeun&ycirc;dd:</L>
<L>D'am&s;er gochel ei gam-dreulio,</L>
<L>Nid oes dim ac ell&ycirc;ch &s;pario.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Am&s;er huno &s;&ycirc;dd iw gyfri,</L>
<L>Megis am&s;er gwedi golli:</L>
<L>Cy&s;gu 'bair i'n yn ddiamme,</L>
<L>F&ycirc;w ond hanner ein blynydde.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch Myfyrdod, Foreu a hw&ycirc;r.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>YN dy g&ocirc;f b&ycirc;dd Duw gorucha,
<NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;il.</HI> 139.18. <HI>P&s;il.</HI> 63.6.</NOTE></L>
<L>O flaen dim, ac yn ddiwedda:</L>
<L>Cau, ac agor dy amrante,</L>
<L>Gydag &ecirc;f, b&ocirc;b n&ocirc;s a bore.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Pan yr ei di lawr i'th '&s;mw&ycirc;thder,</L>
<L>Cofia'r ei di'n &icirc;s ar fynder:</L>
<L>Ac ar dy foreuol godiad,</L>
<L>Meddwl am yr adg&ycirc;fodiad.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Fel mae c&wcirc;&s;g yn Arw&ycirc;dd Ange,</L>
<L>Fell&ycirc; mae'n Deffroad ynte,</L>
<L>Yn mynegi'n hadgyfodiad,</L>
<L>Ni pharh&acirc;iff y n&ocirc;s yn wa&s;tad.</L>
</LG>
<PB N="218" REF="114">
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>C&acirc;n y Trwmpet, D&ycirc;dd a wawria:</L>
<L>Y rhai meirw mi dybyga</L>
<L>F&ocirc;d eu he&s;g&ycirc;rn yn ymbwnnio,</L>
<L>A'u b&ocirc;d hw&ycirc; yn ymgofleidio.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch Parodtoi ir Farn.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>GWna &ocirc;ll fel am dragw&ycirc;ddoldeb;</L>
<L>Cofia ar f&ycirc;rr rhaid rhoddi atteb,</L>
<L>Gar-bron Barnwr cadarn, cyfion,</L>
<L>S&ycirc;'n gweled holl feddyliau'r galon.
<NOTE PLACE="marg"><HI>Jer.</HI> 17.10.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Yno rhoir y llyfre allan;</L>
<L>A 'th weithredoedd,
<NOTE PLACE="marg"><HI>Dat.</HI> 20.12.</NOTE> fawr a bychan,</L>
<L>Fyddant yno wrth ei cyfri,</L>
<L>Naill a'i 'th L&acirc;dd, neu'th e&s;cufodi.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd f&ycirc;w fell&ycirc;, fel bo i tithe,</L>
<L>F&ocirc;d yn h&ycirc; ger-bron y Brawdle,</L>
<L>Pan fo'r h&ocirc;ll weithredw&ycirc;r gwallus,
<NOTE PLACE="marg"><HI>Dat.</HI> 6.17.</NOTE></L>
<L>Yno'n crynu yn echrydus.<NOTE N="&nldr;" PLACE="marg"><HI>Aruthrol.</HI></NOTE></L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Gwel na bo'th gydw&ycirc;bod awch-I&ycirc;m,</L>
<L>Dd&ycirc;dd y Farn yn D&ycirc;&s;t i'th Erb&ycirc;n:</L>
<L>Cais trw&ycirc; f&ycirc;w yn ra&s;ol ymma,</L>
<L>Gau ei &s;afan hi o'r &s;iwra.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Er nas gelli trw&ycirc; 'th weithredoedd,</L>
<L>Haeddu ar law Duw mo'r Nefoedd,</L>
<L>Na chael b&ycirc;th dy gyfri'n gyfion;</L>
<L>Etto b&ycirc;dd di f&ycirc;w yn union.
<NOTE PLACE="marg"><HI>Gal.</HI> 2.16.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd f&ycirc;w'n gynnil, d&acirc; dy anian,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Nattur.</NOTE></L>
<L>Fel pe baet ti gadw'th hunan:</L>
<L>Ond na hydera i'th wael weithredoedd,</L>
<L>S&ycirc;'n rh&ycirc; wann i'th ddw&ycirc;n i'r Nefoedd.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="219" REF="114">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch Diw&ycirc;drw&ycirc;dd.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>FEL y bo i ti wa&s;anaethu,</L>
<L>Duw a'th hunan yn ddi-wegi,</L>
<L>Yn dy alwad b&ycirc;dd yn ddiw&ycirc;d;</L>
<L>Na f&ycirc;dd ddiog, na &s;wrth ynf&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Gwna'n ddi-oed i yr h&ycirc;n a wnelech,</L>
<L>Mo'r ebrw&ycirc;dded ac y gallech:</L>
<L>Gyda'th law, rho'th r&ycirc;m yn helaeth,</L>
<L>At b&ocirc;b gwaith o'th alwadigaeth.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Cofia wrth weithio ar b&ocirc;b am&s;er,</L>
<L>Nad dy daliad &ycirc;w dy ble&s;&s;er:</L>
<L>C&ycirc;n 'gwn&ecirc;ch orchw&ycirc;l pw&ycirc;&s;a'n ddi-far,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Diddig.</NOTE></L>
<L>D&ycirc; h&ocirc;ll waith yngh&ycirc;d a'th wobar.
<NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">"Gwobr.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Gwel pa f&ucirc;dd 'ddaw o'th waith y&s;tig,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Dyfal.</NOTE></L>
<L>Gweithio am ddim &s;&ycirc;dd b&ecirc;th blinedig:</L>
<L>'Rhwn ni chaffo ffrw&ycirc;th o'i labar,
<NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">Lafur.</NOTE></L>
<L>Siccr &ycirc;w a blina'n gynnar.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Canol d'am&s;er, union dreulia;</L>
<L>P&ocirc;b ll&ycirc;s gw&acirc;g, neu &s;egur odfa,</L>
<L>Llanw rheini megis Cri&s;tion,</L>
<L>A rh&ycirc;w weithrediadau gra&s;lon.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>N&acirc;d ith alwad <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Crefft, hw&s;|monaeth.</NOTE> b&acirc;ch pennodol,</L>
<L>Rwy&s;tro at y cyffredinol:
<NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">Addoli Duw.</NOTE></L>
<L>D&ocirc;d b&ecirc;th am&s;er yn br&ucirc;dd <NOTE PLACE="marg">Difrifol.</NOTE> ddigon,</L>
<L>I addoli'r Arglw&ycirc;dd cyfion.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>D&ocirc;d i Dduw ei eiddo'n bur-l&acirc;n,</L>
<L>Cymmer d'eiddo'th hun dy hunan:</L>
<L>Am&s;er &s;&ycirc;dd i dreulio'n Dduwiol,</L>
<L>A ph&ecirc;th i dr&icirc;n d'acho&s;ion bydol.</L>
</LG>
<PB N="220" REF="115">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>At b&ocirc;b gwaith mae cymw&ycirc;s odfa,</L>
<L>D&ycirc;&s;e ddynabod hon, a chofia,</L>
<L>'Rh&ycirc;n a wnaer o'i allan am&s;er,</L>
<L>S&ycirc;dd ddi-fl&acirc;s, heb d&ocirc;n, na thymmer.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>G&acirc;d waith diffrw&ycirc;th ac afle&s;&s;iol,</L>
<L>A'r p&ecirc;th &s;&ycirc; i ti'n am-mherthna&s;&s;ol:</L>
<L>Dr&wcirc;g ymmhyrru <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">chw&ycirc;n.</NOTE> ac y&s;call crinion,</L>
<L>Fel <HI>Domi&s;ian,</HI> <NOTE N="&amp; tridot;" PLACE="marg">Emprwr a dreu|lie am&s;er i ladd gw&ycirc;bed.</NOTE> h&eacute;liwr cilion.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10</HEAD>
<L>Yd&ycirc;w h&ycirc;n yn bwrcas uchel,</L>
<L>Cael ond mawr boen am dy drafelpoem</L>
<L>Dil&ecirc;s <NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">Ew&ycirc;n.</NOTE> gwegr&ycirc;n d&wcirc;r, neu dyfod,</L>
<L>A gwaith gwell a gei&s;ie ei drafod.
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Ymorche&s;t yn ei gylch.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Digon it y gwaith &s;&ycirc;dd reidiol,</L>
<L>Bwrw ymmaith waith afle&s;&s;iol;</L>
<L>Dr&wcirc;g yw i ti'n ddi-acho&s;ion,</L>
<L>Ado th &s;w&ycirc;dd, a'th waith cyfreithlon,</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Gweithia'n awr tra gelwir heddu,</L>
<L>Arall fe alle a bia foru;</L>
<L>Can&ycirc;s brau &ycirc;m fel lle&s;tri gwyd&ycirc;r,</L>
<L>Hawdd y torrir ni yn glechdur.
<NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">Gandr&ycirc;ll.</NOTE></L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch Difyrawch.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>GWna'th ddifyrrwch o'r f&acirc;th bethe,</L>
<L>'Weddo i'th l&ecirc;, a'th gyflwr ore:</L>
<L>Yntho treulia ond am&s;er bychan,</L>
<L>Ac ychydig iawn o'th Arian.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Yn rh&ycirc; ddr&ycirc;d na phr&ycirc;n dy ble&s;&s;er,</L>
<L>Mawr bris a lwngc o'th gy&s;&s;ur lawer:</L>
<L>Gormod ple&s;&s;er gochel hef&ycirc;d,</L>
<L>Rhag cael dr&wcirc;g i'th Gorph neu'th iech&ycirc;d.</L>
</LG>
<PB N="221" REF="115">
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>G&acirc;d ddifyrrwch rh&ycirc; fenw&ycirc;aidd,</L>
<L>Hoffa 'rh&ycirc;n fo mw&ycirc;a g&wcirc;raidd:</L>
<L>Nid &ycirc;w'n weddaidd i wr&wcirc;od,</L>
<L>F&ocirc;d yn debig ir mur&s;ennod.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch y gwaith pennaf.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>NID difyrrwch &ycirc;w'th waith penna,</L>
<L>I'r B&ycirc;d hwn ni ddai&s;t (y&s;tyria)</L>
<L>Megis p&ycirc;&s;c i'r moroedd mawrion,</L>
<L>I ymlenwi ar drythyilion.
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Ple&s;&s;erau.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Chw&ycirc;&s;&s;u a f&ycirc;dd rhaid am Fara,</L>
<L>Cadw'r Enaid &ycirc;w'r gwaith penna;</L>
<L>Tragw&ycirc;ddoldeb h&icirc;r &s;&ycirc;'n pw&ycirc;&s;o,</L>
<L>Ar ein ham&s;er b&ycirc;rr, (ai wirio)</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Yn &ocirc;l '&s;tyried h&ycirc;n o bob tu,</L>
<L>Na b&ycirc;dd di &s;eg&ucirc;r (dd&ycirc;n) os gelli:</L>
<L>Mewn diw&ycirc;drw&ycirc;dd b&ycirc;dd 'wlly&s;gar,</L>
<L>F'alle'r haedda'th waith di wobar.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Na fodlona ddim o'th hunan,</L>
<L>Os gwnei r&ycirc;w ddaioni bychan,</L>
<L>Neu os moli ymbell dippin,</L>
<L>Ar y gwir, a'r gra&s;&s;ol Frenin.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Cais y nefoedd wenn oruchel,</L>
<L>Dy fawr boen, hi d&acirc;l dy drafel:</L>
<L>Rh&ecirc;d dy yrfa, di gai'th wobro,</L>
<L>Ennill goron, di gai 'gwi&s;co.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="222" REF="116">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch Siccrw&ycirc;dd am y N&ecirc;f.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>BYdd yn br&ucirc;dd <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Dif<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ifol.</NOTE> am fatter d'enaid,</L>
<L>Cais Dduw'n rhan, a'r nefoedd euraid:</L>
<L>Ofna nes y gallech ddwed&ycirc;d,
<NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 73.26.</NOTE></L>
<L>Duw &ycirc;w'm heiddo, a'r N&ecirc;f hef&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Na'm fodlona ddim i aros,
<NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 6.33.</NOTE></L>
<L>Yn ddi-Gri&s;t, mewn &s;t&acirc;d anniddos:</L>
<L>Pam y crogi uwch y boeth-fan,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Uffern.</NOTE></L>
<L>Megis wrth edafedd egwan.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Myn&ycirc;ch of&ycirc;n it dy hunan,</L>
<L>W&ycirc;t mewn Ffafor a Duw weithian?</L>
<L>A pha &s;iccrw&ycirc;dd y &s;&ycirc;dd genn&ycirc;d,</L>
<L>Am y nefol De&ycirc;rnas hyfr&ycirc;d?</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Na Pherygla dy hapu&s;rw&ycirc;dd,
<NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">Na ddod mewn enbudrw&ycirc;dd.</NOTE></L>
<L>Gwna fawr br&icirc;s or N&eacute;f yn ebrw&ycirc;dd:</L>
<L>Ac na chytcan f&ycirc;w yn ddr&ycirc;g-dd&ycirc;n,</L>
<L>Rhag it' ofni marw yn &s;yd&ycirc;n.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch rhodio wrth reol.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>RHodia'n &ocirc;l y rheol union,</L>
<L>Llunia wrth re&s;wn d&acirc; d' orchw&ycirc;lion:</L>
<L>Na wna ddim 'fo anolygus,</L>
<L>It' a'th broffes yn gwil&ycirc;ddus.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Cilia rhag p&ocirc;b tramgw&ycirc;ddiade,</L>
<L>S&ycirc;'n dw&ycirc;n ynth&ycirc;nt rith ar ddryge:
<NOTE PLACE="marg">1 <HI>The&s;.</HI> 5.22. <HI>Dihar.</HI> 22, 1.</NOTE></L>
<L>Pri&s;&s;ia 'th Enw da b&ocirc;b enn&ycirc;d,</L>
<L>C&ycirc;n ei golli, coll dy fyw&ycirc;d.</L>
</LG>
<PB N="223" REF="116">
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Trin yn g&acirc;ll (mewn pw&ycirc;ll) d' acho&s;ion,</L>
<L>Cadw'th gredit gyda'r Doethion:</L>
<L>B&ycirc;dd di'n dduwiol, a &s;ynhw&ycirc;r-gall,</L>
<L>C&ycirc;d-dymhera z&eacute;l a deall.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yugh&ycirc;lch B&ycirc;w dan gy&s;tuddiadau.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>JSt&acirc;d i&s;el rhaid it blygu,</L>
<L>Ac i'r groes <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Helbul y B&ycirc;d.</NOTE> rhaid ymagweddu:</L>
<L>Gochel chw&ycirc;ddo uwch-law'th foddion,</L>
<L>B&ycirc;dd i ffortun ferr yn fodlon.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Ar y &s;torm rhaid go&s;twng hw&ycirc;lie,
<NOTE PLACE="marg">1 <HI>Tim.</HI> 6.8. <HI>Mat.</HI> 10.16, 23.</NOTE></L>
<L>Rhoi peth lle mewn dr&wcirc;g am&s;ere:</L>
<L>Dan r&ycirc;w aden fawr cais gy&s;god,</L>
<L>Nes bo'r &s;torme wedi darfod.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Y llw&ycirc;n b&acirc;ch ynglais <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Yn ym&ycirc;l.</NOTE> cederw&ycirc;dd,</L>
<L>A caiff gy&s;god ar y tyw&ycirc;dd:</L>
<L>Fell&ycirc; caiff y gwan-dd&ycirc;n cofia,</L>
<L>Oddiwrth fawr-glod-&wcirc;r ddiffynfa.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>D&wcirc;g dy faich yn llonn fel cri&s;tion,</L>
<L>Gwna gy&s;tuddie'n ddi-gy&s;tuddion:</L>
<L>Dibri&s;&s;ia'r h&ycirc;n nas gelli wrthod,</L>
<L>Ni cheir d&acirc; oddiwrth ymdrafod.
<NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">Ymry&s;&s;on.</NOTE></L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&aacute;b, <HI>yngh&ycirc;lch Cyfaillgarwch.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>YN ochelgar b&ycirc;dd yn wa&s;tod:</L>
<L>N&acirc;d i bawb a'th w&ecirc;l dy nabod:
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">dynabod.</NOTE></L>
<L>B&ycirc;dd wrth bawb yn fw&ycirc;n, a hawddgar.</L>
<L>Ond a 'chydig yn gyfeillgar.</L>
</LG>
<PB N="224" REF="117">
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Nid &ycirc;w pob-d&ycirc;n ffit <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Cymmw&ycirc;s.</NOTE> it dderb&ycirc;n,</L>
<L>I dy fonwes megis glan-dd&ycirc;n;</L>
<L>Ffals &ycirc;w rhai, prawf c&ycirc;n ymddiried:</L>
<L>B&ycirc;dd fel dieithr ym&ycirc;&s;c dieithred.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Nac amlyga 'th hun yn angall,</L>
<L>Nes gw&ycirc;b&ycirc;ddech b&ecirc;th &ycirc;w arall:</L>
<L>Rhw&ycirc;dd ymadrodd &s;&ycirc;dd ynfydrw&ycirc;dd,</L>
<L>Ac yn tynnu &s;enn a gwradw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Taw, g&acirc;d ffoliaid c&acirc;s i ddwndraw,</L>
<L>Nid oes dr&wcirc;g o f&ocirc;d yn ddi&s;taw:</L>
<L>O'u geiriau'r fantais 'elli gymr&ycirc;d,</L>
<L>A 'gaent hw&ycirc; arnat ti wrth ddwed&ycirc;d.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch Gwi&s;coedd.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd dy ddillad yn dra gweddaidd,</L>
<L>Nid rh&ycirc; go&s;t-fawr, na rh&ycirc; fflawntaidd,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Yn llawn tegane.</NOTE></L>
<L>Yn y ffa&s;hiwn na f&ycirc;dd flaena,</L>
<L>Gochel hef&ycirc;d f&ocirc;d yn ola.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>G&acirc;d y fa&s;hiwn na bo'n un-man,</L>
<L>Ff&ocirc;l y g&acirc;r b&ocirc;d wrtho ei hunan:</L>
<L>Ffurfia 'th wi&s;g yn &ocirc;l yr arfer,</L>
<L>Ymmhle b&ycirc;ch, rhag cael bychander.
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Di&s;tyrwch.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Na f&ycirc;dd megis rh&ycirc;w afrad-dd&ycirc;n,</L>
<L>Tor dy bais wrth h&ycirc;d dy freth&ycirc;n:</L>
<L>Gweddus i fonheddig cymmen,</L>
<L>Fw&ycirc; yn ei bwrs nag am ei gefen.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Nes a gw&ycirc;pper b&ecirc;th &ycirc;w'th haeddiad,</L>
<L>Dwg dy ddillad it gymmeriad:</L>
<L>Dillad a ennill i ti hef&ycirc;d,</L>
<L>Gyda'r B&ycirc;d, r&ycirc;w gl&ocirc;d a chredid.</L>
</LG>
<PB N="225" REF="117">
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Na falchia b&ycirc;th dy hunan,</L>
<L>Am dy fod mewn Aur a &s;idan:</L>
<L>Os w&ycirc;t werthfawr, ond mewn dillad,</L>
<L>Am dy hun b&ycirc;dd gwael dy dybiad.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Mw&ycirc; o gl&ocirc;d it harddu'th ddillad,</L>
<L>Na chael dy harddu gan dy wi&s;gad:</L>
<L>B&ycirc;dd cynneddfau d&acirc;'n dw&ycirc;n i ti,</L>
<L>Nid dy Ddillad fw&ycirc;af cyfri.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>Am Draul.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>YN dy draul, b&ycirc;dd yn gymhedrol,</L>
<L>Nid rh&ycirc; hael, na rh&ycirc; gybyddol:</L>
<L>Gw&ycirc;b&ycirc;dd f&ocirc;dd i gadw a thraulio:</L>
<L>Treulia ar achos da pan orffo.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Gwilia'n wa&s;tad, gw&ecirc;l er hynn&ycirc;,</L>
<L>Nad aech ddim tu-hwnt i'th allu:</L>
<L>A phan welech gymmw&ycirc;na&s;&s;on,</L>
<L>Gwna b&ocirc;b p&ecirc;th ar r&ycirc;w ddibennion.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Ond gweithredoedd a fo berthna&s;&s;ol,</L>
<L>I dwrn d&acirc;, neu gariad brawdol;</L>
<L>Am y cyfr&ycirc;w ddoeth weithredon,</L>
<L>Na chais b&ycirc;th mor t&acirc;l gan ddynnion.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Gochel afrad, rhag cael prinder;</L>
<L>Tynnodd afrad dlodi ar lawer:</L>
<L>Gwaeth nag Ange &ycirc;w tlodi anghenol,</L>
<L>I'r cwilyddgar, a'r &s;ynhw&ycirc;rol.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Treulia'n &ocirc;l dy &s;t&acirc;d a'th ennill,</L>
<L>(To&s;t &ycirc;w gorfod b&ycirc;w ar erill)</L>
<L>Doro allan lai yn wa&s;tod,</L>
<L>Nag y &s;&ycirc;dd i mewn yn dyfod.</L>
</LG>
<PB N="226" REF="118">
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>D&acirc; f&ocirc;d p&ecirc;th gan dd&ycirc;n ei hunau,</L>
<L>Pan y delo am&s;er gruddfan:</L>
<L>Moddion d&acirc; &ycirc;w'r lloches ore,</L>
<L>Pan a delo trwm gafode.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>Am yfed.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>NA fawrh&acirc; y gwin yn un-man,</L>
<L>Pan wreichiono yn y gwppan;</L>
<L>Nid er hoffder ond er &s;yched,</L>
<L>Y mae gw&icirc;n, a diod iw hyfed.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Gochel beun&ycirc;dd b&ocirc;b rh&ycirc;w bechod,</L>
<L>Yn enwedig gochel fedd-dod:</L>
<L>Nid Does un pechod mor gwilyddus,</L>
<L>Mor nifeiliaidd, mor annhrefnus.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Newid medd-dod dd&ycirc;n fel 'nifel,</L>
<L>Fe &ycirc;rr re&s;wm i ymadel:</L>
<L>Mae'n ein gwneuthur i gynghorau</L>
<L>Yn Anghymw&ycirc;s, a rhw&ycirc;dd i ddrygau.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Beiau eraill &s;&ycirc;dd yn un-ll&ycirc;n,</L>
<L>Hwn &s;&ycirc; a llawer yn ei ganl&ycirc;n:</L>
<L>Tyngu, rhegu, brawla'n erch&ycirc;ll,</L>
<L>S&ycirc;'n ei ddil&ycirc;n megis perch&ycirc;ll.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>Am Fw&ycirc;tta.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>AR G&ecirc;g ddrwg rho'r gyllell lemma;</L>
<L>Gochel wneuthur Duw o'th fola:
<NOTE PLACE="marg"><HI>Phil.</HI> 3.19.</NOTE></L>
<L>Yn dy ymborth na f&ycirc;dd foethus;</L>
<L>Gor<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">u fa&wcirc;s &ycirc;w &s;twmog iachus.</L>
</LG>
<PB N="227" REF="118">
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Chwenn&ycirc;ch ymborth &s;&ycirc;dd iachu&s;ol,</L>
<L>O flaen bw&ycirc;d&ycirc;dd pr&icirc;d daenteithiol:</L>
<L>Ple&s;&s;er tlawd &ycirc;w ple&s;&s;er genau:</L>
<L>B&ycirc;th na chwenn&ycirc;ch amr&ycirc;w &s;eigiau.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Y mae gwl&ecirc;dd ll&ecirc; b&ocirc; bw&ycirc;d ddigon:</L>
<L>Mw&ycirc; n&acirc;'th fol n&acirc;d f&ocirc;d dy olygon:</L>
<L>I'th nattur 'chydig a wa&s;naetha,</L>
<L>Porthi 'r chwant &ycirc;w diben bw&ycirc;tta.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>Am Gwmpeini, ac yfed iech&ycirc;d, a thai dr&wcirc;g, ac afrad.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>CAis yn Gri&s;tion d&acirc; dy gyfri,</L>
<L>Nid yn gyfaill d&acirc; mewn cwmnhi:</L>
<L>N&acirc;d i ymbiliaeth d&ycirc;n un-am&s;er,</L>
<L>Dy yrru i f&ycirc;nd tu-hwnt i'th dymmer.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Na fodlona n&ecirc;b yn un-man,</L>
<L>Mewn un p&ecirc;th, a'th ddrygo'th hunan:</L>
<L>Cais yn bw&ycirc;llog, ac yn gyfion,</L>
<L>F&ocirc;dd i ddeilio &acirc;'th gyfeillion.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>G&acirc;d dy gwmnhi yn llw&ycirc;r heibio,</L>
<L>C&ycirc;n a Gyrr&ycirc;ch Dduw i ddigio:</L>
<L>Cofio ffreind &s;&ycirc;dd b&ecirc;th cyfreithus,</L>
<L>Yfed iech&ycirc;d &s;&ycirc;dd anweddus.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Dr&wcirc;g yn fyn&ycirc;ch 'ddaw o helthio,</L>
<L>Medd-dod, ymgegu, yml&acirc;dd, dwndrio.</L>
<L>Dros dy ffreind d&ocirc;d weddi wiw-lan,</L>
<L>Yf er iech&ycirc;d i't dy hunan.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd di &s;obor a gweddeiddlon,</L>
<L>A ch&ycirc;rch at y f&acirc;th gyfeillion:</L>
<L>Gochel gwmni dr&wcirc;g eu tymmer,</L>
<L>Rhag i tithe ddy&s;gu eu harfer.</L>
</LG>
<PB N="228" REF="119">
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>O doi i f&ycirc;&s;g y cyfr&ycirc;w gwmni,</L>
<L>Dangos nad-w&ycirc;t yn eu hoffi:</L>
<L>B&ycirc;th na ddil&ycirc;n eu harferion:</L>
<L>G&acirc;d ar fr&ycirc;s y f&acirc;th gyfeillion.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Ac na thyred att&ycirc;nt mw&ycirc;ach,</L>
<L>Mae'r f&acirc;th rai'n mynd ffolach ffolach:</L>
<L>Di a'u blini hw&ycirc;nt &acirc;'th &s;obrw&ycirc;dd,</L>
<L>Dithe flinant &acirc;'u hynfydrw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Gochel leoedd 'fo dr&wcirc;g dybus,</L>
<L>Cilia o d&icirc;r y &s;arph anhappus:</L>
<L>Goreu ffordd i'th gadw'th hunan,</L>
<L>Yw gochel&ycirc;d llw&ycirc;brau Satau.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Cadw'th "&s;&acirc;f-l&ecirc; <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Sef&ycirc;llfa.</NOTE> rhag it &s;yrthio,</L>
<L>Na themptia Demptiwr i dy demptio:</L>
<L>F' alle gall cydw&ycirc;bod wario,</L>
<L>Mw&ycirc; nag all dy gredit &s;pario.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Gochel anair b&ycirc;th, a gwilia,</L>
<L>Rhagddo fel rhag dr&wcirc;g o'r ca&s;&s;a:</L>
<L>Haws &ycirc;w colli (cofia f'anraith)
<NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">Anw&ycirc;l&ycirc;d.</NOTE></L>
<L>Enw d&acirc; n&acirc;'i gael ef eilchwaith.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Na ch&acirc;r weld rhai yn anghy&s;&s;on,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Anhemp|rus.</NOTE></L>
<L>Ynf&ycirc;d &ycirc;w difyrrwch ffolion;</L>
<L>Pam y ceri mewn un dynan</L>
<L>'Rh&ycirc;n nis ceri yn dy hunan?</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Dros ben &s;obrw&ycirc;dd na &ycirc;rr un-gwr,</L>
<L>Paid a gweithio dros y temptiwr;</L>
<L>Na wna n&ecirc;b yn anghymedrol,</L>
<L>Ond cais rw&ycirc;&s;tro hynn&ycirc;'n hollol.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Pa lawen&ycirc;dd (rwi'n rhyfeddu)</L>
<L>Yw gweled arall gwedi meddwi?</L>
<L>Golwg tri&s;t &ycirc;w h&ycirc;n (i'm deall)</L>
<L>Weled dr&wcirc;g &ucirc;n, a chwil&ycirc;dd arall.</L>
</LG>
<PB N="229" REF="119">
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Peri eraill i ben-hongcio,</L>
<L>Cael y gore wrth garow&s;io,</L>
<L>Nid &ycirc;w fatter o orfoledd,</L>
<L>Can's am h&ycirc;n daw t&ocirc;ft dd&icirc;aledd.
<NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ay.</HI> 5.11.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Ac y&s;tyriwch h&ycirc;n yn helaeth,</L>
<L>Nad-oes bl&acirc;s or fuddugoliaeth,</L>
<L>Lle mae'r Cythrel yn Ben-&s;w&ycirc;ddog,</L>
<L>A phwll uffern yn lle cyflog.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Cadw'n i&s;&s;el dy Gorph nw&ycirc;fus;
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Wantan.</NOTE></L>
<L>B&ycirc;dd o'i be&s;gi'n afreolus;</L>
<L>Rheitiach rhoi iddo ffrw&ycirc;n n&acirc; &s;pard&ycirc;n;</L>
<L>Yn dy law b&ycirc;dd d&ycirc;nn y llin&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Na dd&ocirc;d i'th gorph b&ocirc;b p&ecirc;th a gei&s;io;</L>
<L>Dy&s;ced chwenn&ycirc;ch ond &s;&ycirc;dd gantho;</L>
<L>Da it weithie gael dy ragod,
<NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">Rw&ycirc;&s;tro.</NOTE></L>
<L>Mae rh&ycirc;w "dd&acirc; <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Pethau moethus.</NOTE> r&ycirc;w br&ycirc;d iw wrthod.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Gwell i't fynd ymlaen wrth raddoedd,</L>
<L>Heb afradu'th dd&acirc;, na'th Diroedd,</L>
<L>Na b&ycirc;w'n foethus dros r&ycirc;w am&s;er,</L>
<L>Gwedi hynn&ycirc; b&ycirc;w fel Beger.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Arfer b&ocirc;b p&ecirc;th yn gymhe&s;&s;ur;</L>
<L>Na f&ycirc;dd "&s;l&acirc;f <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">caethwas.</NOTE> i un creadur;</L>
<L>C&ycirc;frif b&ocirc;b p&ecirc;th fel i gil&ycirc;dd,</L>
<L>I&s;el ff&acirc;r fel moethus fw&ycirc;d&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Gochel f&ycirc;th f&ocirc;d yn hiraethu,</L>
<L>Am un p&ecirc;th ag w&ycirc;t iw garu:
<NOTE PLACE="marg"><HI>Phil.</HI> 4.11.12.</NOTE></L>
<L>B&ycirc;dd mor fodlon i f&ocirc;d hebddo,</L>
<L>A phe bae ym&ycirc;&s;g dy eiddo.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>D&ycirc;&s;c pa w&ecirc;dd i ddw&ycirc;n anghenf&ycirc;d,</L>
<L>A b&ycirc;w uwchlaw dy foddion hef&ycirc;d:</L>
<L>Nad i'th galon gael cartrefad,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Trigfa.</NOTE></L>
<L>Yn dy law, nac yn dy lygad.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="230" REF="120">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d iw F&acirc;b, <HI>Am Ddiolchgar&wcirc;ch.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd ddiolchgar am &s;&ycirc;dd genn&ycirc;d;</L>
<L>'Rhwn a'i rhoes, rh&ycirc;dd etto hef&ycirc;d:</L>
<L>Os cafodd eraill fw&ycirc; o bethe,</L>
<L>Falle f&ocirc;d yn fw&ycirc; eu hei&s;ie.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>'Rhwn a wnaeth y <HI>Llong,</HI> neu'r lle&s;ter,</L>
<L>S&ycirc;dd yn gw&ycirc;bod b&ecirc;th iw arfer;</L>
<L>Hwnnw feder ei gymhw&ycirc;&s;o,</L>
<L>At y llw&ycirc;th a r&ycirc;dd ef yntho.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Pa beth bynnag w&ycirc;t yn drafod,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">yn ei dr&icirc;n ai feddiannu.</NOTE></L>
<L>Anniolchgarwch a'i gwna'n ormod:</L>
<L>Os &ycirc;w'n b&ecirc;th i&s;law'th ddymuniad,</L>
<L>Mae uwch-law (b&ycirc;dd fiwr) dy haeddiad.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Rhe&s;wm da rhoi mawl am+dano,</L>
<L>Gore ffordd &ycirc;w honno i feggio:</L>
<L>Mewn rh&ycirc;w ddull mae'r &ycirc;ch, mae'r Affen,
<NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ay.</HI> 1.2.3.</NOTE></L>
<L>Am eu bw&ycirc;d yn diolch iw perchen.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>Am 'ei chwilio ei hunan.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>CHwilia'n ddyfal eraill allan,</L>
<L>Ond yn gynta chwilia'th hunan:</L>
<L>Gochel fynd mor bell mewn &s;iwrne,</L>
<L>Nes b&ycirc;ch di'n anghofio'th gartre.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Na f&ycirc;dd ddieithir it dy hunan,</L>
<L>Edr&ycirc;ch yn dy fre&s;t yn f&ycirc;an:</L>
<L>Onid w&ycirc;t ti wrth dy feddwl,</L>
<L>Cais wellh&acirc;u, yn glau, yn gwbwl.</L>
</LG>
<PB N="231" REF="120">
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Lle mae nattur yn ddeffygiol,</L>
<L>B&ycirc;dd i'th nattur gynnorthw&ycirc;ol:</L>
<L>Ymorche&s;ta i'm-gymhw&ycirc;&s;o;</L>
<L>Ganw&ycirc;d ti'n ddr&wcirc;g, rhaid d'eni etto.
<NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 51.5. <HI>Joan.</HI> 3.3.</NOTE></L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>Am roi i bawb eu heiddo.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>D&ocirc;d i bawb eu heiddo'n hawddgar,</L>
<L>Parch i rai, i eraill wobar:</L>
<L>'Rh&ycirc;n mae'n haeddu d&ocirc;d i b&ocirc;b-d&ycirc;n,</L>
<L>Rhag b&ocirc;d Achw&ycirc;n yn dy erb&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Ac <HI>os</HI> cam a n&ecirc;b a wnaetho&s;t,</L>
<L>Cwna di iawn yn gynta gallo&s;t:</L>
<L>Edifara am dy bechod,</L>
<L>A llonydda dy gydw&ycirc;bod.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Gwna gyttundeb a'th wrthnebwr,</L>
<L>C&ycirc;n y delo Cri&s;t y Barnwr:</L>
<L>Duw &s;&ycirc; ar ran y rhai diniwed,</L>
<L>Dadliff <NOTE PLACE="marg">fe bledia.</NOTE> dros y cyfr&ycirc;w'n galed.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>Am Elu&s;en.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>YN &ocirc;l d'allu d&ocirc;d elu&s;en,</L>
<L>Ir rhai tlawd, yn &ocirc;l eu hangen:</L>
<L>'Rh&ycirc;n y roech i'r tlodion cyfri</L>
<L>Megis benth&ycirc;g, 'rh&ycirc;n nis colli.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Y mae gennit w&ycirc;ch Fachniwr,
<NOTE PLACE="marg"><HI>Dihar.</HI> 19.17.</NOTE></L>
<L>Duw ei hun a f&ycirc;dd dy Dalwr:</L>
<L>Ei dry&s;&s;or-d&ycirc; &ycirc;w pwrs y Beger,</L>
<L>A'r D&ycirc;n tlawd &ycirc;w ei <HI>Receiver.</HI>
<NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">Dderbynwr.</NOTE></L>
</LG>
<PB N="232" REF="121">
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Os &ycirc;w'r D&ycirc;n y &s;&ycirc;dd anghenus,</L>
<L>Yn anhywaith, a drygionus,</L>
<L>Er mw&ycirc;n Duw d&ocirc;d r&ycirc;w beth iddo;</L>
<L>Fel mae'n dd&ycirc;n, to&s;turia wrtho.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>D&ocirc;d yn rhw&ycirc;dd heb ddim amheuon,</L>
<L>Am nas gw&ycirc;ddo&s;t pw&ycirc; &s;&ycirc;dd dlodion:</L>
<L>Dyro b&ecirc;th i'r caccwn garw,</L>
<L>G&ycirc;n i'r gwen&ycirc;n b&acirc;ch gael marw.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>Am Ddy&s;ceidiaeth.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>GOchel f&ocirc;d fel coeg Ddy&s;cawdwr;</L>
<L>Yn fynychaf b&ycirc;dd gwe&s;tiwnwr:</L>
<L>Gwell it of&ycirc;n p&ecirc;th nag atteb:</L>
<L>Pam na nilli di'r callineb.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>H&ycirc;n r&ycirc;dd gynn&ycirc;dd i'th w&ycirc;bodaeth,</L>
<L>Cl&ucirc;ft nid tafod 'dd&wcirc;g ddy&s;geidiaeth:</L>
<L>'Mof&ycirc;n nes y b&ycirc;ch heb w&ycirc;bod,</L>
<L>Ddim ychwaneg iw ddynabod.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Ac tra f&ycirc;ch mewn anabyddiaeth,</L>
<L>Na chwilyddia gael dy&s;ceidiaeth:</L>
<L>Odid oni chlywai&s;t draethu</L>
<L>Nad rh&ycirc; hw&ycirc;r un pr&ycirc;d i't ddy&s;cu.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Os di ffaelia gael bodlonrhw&ycirc;dd,</L>
<L>Am r&ycirc;w byngciau, trw&ycirc;'th ddiw&ycirc;drw&ycirc;dd,</L>
<L>A thrw&ycirc; &s;tudio wrth dy hunan:</L>
<L>Cais gan eraill help yn f&ycirc;an.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Ni ch&ycirc;d-ddeall pawb yr un-peth,</L>
<L>Nid oes un d&ycirc;n a ph&ocirc;b gw&ycirc;bodaeth:</L>
<L>Os rhol dd&ycirc;&s;e i un, fe all ynte,</L>
<L>Mewn rh&ycirc;w ffordd roi d&ycirc;&s;c i tithe.</L>
</LG>
<PB N="233" REF="121">
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Pri&s;&s;ia'n uchel, ddw&ycirc;s ddy&s;geidiaeth,</L>
<L>Fell&ycirc;'r ei'n fonheddig odiaeth:</L>
<L>D&ycirc;&s;g a'th dd&wcirc;g i fawr anrhydedd,</L>
<L>Aeb gynnorthw&ycirc; un Herodredd.
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg"><HI>Gwr yn tynnu achau.</HI></NOTE></L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Prawf yn a&s;tud f&ycirc;th i &s;tudio,</L>
<L>Y ddy&s;geidiaeth a'th fodlono:</L>
<L>F'ellir di&s;gw&ycirc;l ennill llawer,</L>
<L>Lle bo'r boen yn ddirfawr ble&s;&s;er.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd dy lyfre ond ychydig,</L>
<L>Etto'n dda&acirc;, a dewi&s;edig:</L>
<L>Yn waeth '&s;colhaig ni byddi ron&ycirc;n,</L>
<L>Pe bae'th lyfre yn dy gor&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Nid oes gen&ycirc;t dd&ycirc;&s;c, na donnie,</L>
<L>Ond yr h&ycirc;n &s;&ycirc;dd yn dy a&s;gre:
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">mynwes.</NOTE></L>
<L>Eiddo'r Awdw&ycirc;r yn ddiammau,</L>
<L>Yd&ycirc;w'r dd&ycirc;&s;c &s;&ycirc; o fewn dy lyfrau.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Dewis lyfrau fo'n cyttuno,</L>
<L>At broffe&s;&s;iwn; a phrawf gofio:</L>
<L>Wrth ei faint na phri&s;iech lyf&ycirc;r;</L>
<L>B&ycirc;dd ei dd&acirc; yn fw&ycirc; na'i bap&ycirc;r.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Darllen-w&ycirc;r, a darllen-lyfrau;</L>
<L>Hw&ycirc; berffeiddiant dy fynhw&ycirc;<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">:</L>
<L>Etto canl&ycirc;n un eu rhedfa,</L>
<L>Y rhai d&acirc;, ac nid y dyrfa.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Ac na ddil&ycirc;n y rhai gore,</L>
<L>Ond c&ycirc;n belled y bo nhw&ycirc;the</L>
<L>Yn Ddilynw&ycirc;r pr&ucirc;dd <NOTE PLACE="marg">Difrifol.</NOTE> ir Ie&s;u:</L>
<L>Gochel feiau <HI>Paul</HI> a <HI>Mary.</HI></L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Gu&s;tudd eraill pan ddigw&ycirc;ddo,</L>
<L>Y &s;&ycirc;dd gennad ith rybuddio:</L>
<L>D&ycirc;&s;c Ddoethineb trw&ycirc; eu hynfydrw&ycirc;dd:</L>
<L>G&acirc;d y fan lle caw&s;ant wradw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<PB N="234" REF="122">
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Y canlynwr &s;&ycirc;dd yn ennill,</L>
<L>Mantais oddiwrth gw&ycirc;mpau eraill:</L>
<L>Mae'n gweled perigl c&ycirc;n d&ecirc;l iddo;</L>
<L>Ac ni ellir ei ormeilio.
<NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">" <HI>orthrechu.</HI></NOTE></L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Ar dy ddeal d&ocirc;d derfynnau:</L>
<L>Na chais w&ycirc;bod dirgel bethau:</L>
<L>Synw&ycirc;r &ycirc;w it ymfodloni,</L>
<L>I gei&s;io'r p&ecirc;th &s;&ycirc;dd raid i ddy&s;cu,</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Gw&ycirc;b&ycirc;dd ple mae &s;toppio'n waffod;</L>
<L>G&acirc;d beth trwm nad rhaid it w&ycirc;bod:</L>
<L>Studia'r p&ecirc;th &s;&ycirc; ddiogel i ti;</L>
<L>Gochel <HI>Etna</HI> <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg"><HI>Myn&ycirc;dd o'r hwn y mae t&acirc;n yn dyfod allan</HI></NOTE> rhag dy lo&s;gi.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Ffrw&ycirc;th gwarddedig gochel demlo;</L>
<L>Nag archwaetha ddim o+hono:</L>
<L>Pallw&ycirc;d pren gw&ycirc;bodaeth i ti;</L>
<L>Gw&ycirc;ddo&s;t b&ecirc;th a ddaeth oi brofi.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Na f&ycirc;dd falch am dd&ycirc;&s;g na donie,</L>
<L>Ond b&ycirc;dd i&s;el dy feddylie:</L>
<L>Barna'th hun yn &icirc;s beth hef&ycirc;d,</L>
<L>Nag a bo eraill yn dy gymr&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Go&s;tyngeiddrw&ycirc;dd a mw&ycirc;neidd-dra</L>
<L>A Ddwg it gl&ocirc;d o'r godidogca:</L>
<L>Balchder a dr&ycirc; i la<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> yn irad,
<NOTE N="&nldr;" PLACE="marg"><HI>Yn do&s;t.</HI></NOTE></L>
<L>'Rh&ycirc;n a ddyle gael derchafiad.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>I'r dr&wcirc;g <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg"><HI>Sef balchder.</HI></NOTE> hwn y mae tueddfa,</L>
<L>Yn y Dynion godidogca:</L>
<L>Rhyfedd fod darllennw&ycirc;r ffel-gall,</L>
<L>Yn balchio ar bluf un arall.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="235" REF="122">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;ich trafaelio.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>PAn a b&ycirc;ch di oddi cartre,</L>
<L>Cadw'n gl&ocirc;s at Ddyled&s;w&ycirc;dde:</L>
<L>Cais gyfrw&ycirc;dd-deb <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Trw&ycirc; weddi.</NOTE> y boreu-dd&ycirc;dd,</L>
<L>Pa fodd i ymddw&ycirc;n trw&ycirc; yr holl-dd&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Pan dd&ecirc;l n&ocirc;s, ymhola'n wa&s;tod,</L>
<L>Beth a wnaetho&s;t trw&ycirc;'r diwrnod:</L>
<L>Lle gwnei&s;t bechod, dei&s;&ycirc;f bardwn:</L>
<L>Am dy dd&acirc; d&ocirc;d ddiolch, ardolwn.
<NOTE PLACE="marg">"Attolwg.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd dd&acirc; ym&ycirc;&s;c rhai oddiallan,</L>
<L>Megis yn dy gartre'th hunan:</L>
<L>Er dy f&ocirc;d yn newid treigle,</L>
<L>B&ycirc;dd (er h&ycirc;n) yr un ym-mhob lle.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd yn i&s;&s;el yn d'ymddygiad,</L>
<L>Ac mor hael ac elli'n wa&s;tad:</L>
<L>C&ycirc;d-ymffurfia ne&s;&s;a 'gallech,</L>
<L>At y wl&acirc;d a'r man lle byddech.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Na f&ycirc;dd di, ar un-rh&ycirc;w am&s;er,</L>
<L>Yn llawn gwagedd, neu lawn balchder?</L>
<L>Sawl na'th neb&ycirc;dd wrth dy dafod,</L>
<L>Wrth d'ymddygiad d&ocirc;nt i'th nabod.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Na ddal ar b&ocirc;b p&ecirc;th a ddwaid,</L>
<L>Yn dy gwmni y dieithraid:</L>
<L>Gochel farnu'n galed arn&ycirc;n,</L>
<L>Na chy&s;tadla &acirc; nhw&ycirc; ron&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Ond os rhaid it roi ar brydie,</L>
<L>Farn yng-h&ycirc;lch rh&ycirc;w fath ar bethe;</L>
<L>Os b&ycirc;dd rhai yn anfodloni,</L>
<L>Na <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"></L>
</LG>
<PB N="236" REF="123">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Mewn lle dieithr, na wna gynnen,</L>
<L>Ar ceiliogod ar eu tommen:</L>
<L>Nac ymry&s;&s;on yn ei efel,</L>
<L>Ag un g&ocirc;f, o'dw&ycirc;t ti dd&ycirc;n-ffel.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Gochel w&icirc;n, a gwragedd nw&ycirc;fus,</L>
<L>Megis Scyla, a Charibd&ycirc;s:</L>
<L>Craig &ycirc;w un, a'r llall &s;&ycirc;dd lyngc-l&ycirc;nn,</L>
<L>Wrth ymdeithio, cadw rhagdd&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Pen a chalon, cadw'n iachus,</L>
<L>Fell&ycirc; nid rhaid b&ocirc;d yn ofnus,</L>
<L>Rhag ar Graig it gael dy fr&icirc;wo,</L>
<L>Nac ar Lyngc-l&ycirc;nn b&ycirc;th it &s;uddo.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Cadw'th fu&s;nes it dy hunan;</L>
<L>Rhag dieithraid cela'th arian;</L>
<L>F'all f&ocirc;d perigl o'u datcuddio,</L>
<L>Ac mewn Tafarn ddr&wcirc;g letteuo.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch Cer&ycirc;dd.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>PAn fo d&ycirc;n ith argyhoeddi,</L>
<L>Cofia'r lle, ar pr&ycirc;d, a'r parti:</L>
<L>Rhaid it arfer mawr ddoethineb,
<NOTE PLACE="marg">2 <HI>Tim.</HI> 2.25.</NOTE></L>
<L>Os ceryddi mewn ffyddlondeb.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Os b&ycirc;dd e'n uohelwr, Synna,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Gwilia.</NOTE></L>
<L>Arfer ragor <NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">Ychwaneg.</NOTE> o fw&ycirc;neidd-dra;</L>
<L>Gyda'th gyd-r&acirc;dd b&ycirc;dd hyderus;</L>
<L>Cyda'th &icirc;s b&ycirc;dd mw&ycirc;af mentrus.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>D&ocirc;d dy ger&ycirc;dd wrtho ei hunan,</L>
<L>I dy ffreind ar re&s;wm gwiw-lan:</L>
<L>F' all ar nailltu wrando a'&s;tyried,</L>
<L>'Ph&ycirc;r na fynne &mdash; eraill glywed.</L>
</LG>
<PB N="237" REF="123">
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Na dd&ocirc;d ger&ycirc;dd maes <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Allan.</NOTE> o am&s;er,</L>
<L>Pan fo d&ycirc;n yn ddr&wcirc;g ei dymmer:</L>
<L>Edr&ycirc;ch am y pr&ycirc;d cymhw&ycirc;&s;a;</L>
<L>At bob gwaith mae cymmw&ycirc;s odfa.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Pan gerydd&ycirc;ch dy gymmydog,</L>
<L>Gochel f&ocirc;d o'i fai yn euog:</L>
<L>Pa fodd a bei-i ar un arall,
<NOTE PLACE="marg"><HI>Mar.</HI> 7.3.</NOTE></L>
<L>A b&ocirc;d dan'r un bai yn angall.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Fel h&ycirc;n'r amlygi di yn ddiau,</L>
<L>G&acirc;s at dd&ycirc;n yn fw&ycirc; n&acirc;'i feiau:</L>
<L>A'r fath ger&ycirc;dd b&ycirc;th nis gellir,</L>
<L>I roi'n dd&acirc;, a d&acirc; nis cymrir.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Am h&ycirc;n g&acirc;d dy fai yn ddiwall,</L>
<L>C&ycirc;n ceryddech di neb arall:</L>
<L>Rhag ir maen hwn &s;yrthio a di&s;g&ycirc;n,</L>
<L>Yn ei wrthol ar dy gob&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Os gwlly&s;&s;i &icirc;th gymdogion,</L>
<L>I lw&ycirc;r f&ycirc;w wrth dy gynghorion;</L>
<L>Na chynghora idd&ycirc;nt wneuthur,</L>
<L>Ond y wnei dy hun yn ddif&ycirc;r.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Gw&ycirc;b&ycirc;dd h&ycirc;n, mae'r rhe&s;wm goreu,</L>
<L>B&ycirc;th a ge&s;clir oddiwrth &s;iamplau:</L>
<L>H&ycirc;n eglura'th f&ocirc;d o bry&s;&s;&ycirc;r,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">O ddifri.</NOTE></L>
<L>Pan f&ycirc;ch dy hun yn ledio'r llw&ycirc;b&ycirc;r.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Gw&ycirc;nt &ycirc;w geiriau, gweld &ycirc;w credu,</L>
<L>Siamplau a weithia fw&ycirc; nag erchi:</L>
<L>Dr&wcirc;g ei fyw&ycirc;d, a d&acirc; ei gyngor,</L>
<L>Nid &ycirc;w hwnnw ond dy watwor.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="238" REF="124">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch ymddial.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>PAn gei gam, na chymmer arnad,</L>
<L>Fel pe na baet yn gweled a'th lygad;</L>
<L>Neu dibri&s;&s;ia fel p&ecirc;th amal,</L>
<L>Na f&ycirc;dd chw&ycirc;rn i dalu dial.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Na ddal fulw yn ddiy&s;t&ycirc;r,</L>
<L>Ar b&ocirc;b di-bw&ycirc;ll air a ddywed&ycirc;r:</L>
<L>D&ocirc;d ar eiriau'r y&s;t&ycirc;r gore,</L>
<L>Na cham-ddeall n&ecirc;b yn un-lle.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Trw&ycirc; &s;iawns fe alle, nid o'wll&ycirc;s,</L>
<L>Y gwnawd i ti b&ecirc;th anweddus:</L>
<L>Oh! na ddryga di yn un-m&ocirc;dd,</L>
<L>'Rhwn a'th ddrygodd di o'i anfodd.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Os trw&ycirc; fwriad 'gwnaed direidi,</L>
<L>Gweddus galw'r D&ycirc;n i gyfri;</L>
<L>Etto nid yn ebrw&ycirc;dd cofia:</L>
<L>Pw&ycirc;ntied pw&ycirc;ll y cymmw&ycirc;s odfa.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Yna b&ycirc;dd fel G&wcirc;r o galon;</L>
<L>Etto 'mh&ocirc;b p&ecirc;th b&ycirc;dd fel Cri&s;tion;</L>
<L>Gochel beri'r c&ocirc;&s;p un-am&s;er,</L>
<L>I ddirw&ycirc;io i greulonder.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Er mw&ycirc;n taro braw yn erill,</L>
<L>Da &ycirc;w co&s;pi Dynion erch&ycirc;ll:</L>
<L>Etto rhaid &ycirc;w b&ocirc;d yn dirion,</L>
<L>Ond &ycirc;w'r bai yn dro&s;&s;edd creulon.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="239" REF="124">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>Yngh&ycirc;lch ymry&s;&s;on.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>NAc ymry&s;&s;on a'th i&s;&s;elach;</L>
<L>Nid cl&ocirc;d iti ddadlu &acirc;'th wannach:</L>
<L>Trw&ycirc; w&acirc;g fiarad nid ennilli,</L>
<L>Ddim mewn un modd ith fodloni.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>O Siwi Feger tlawd heb ron&ycirc;n,</L>
<L>Hawdd it w&ycirc;bod b&ecirc;th a ganl&ycirc;n:</L>
<L>Ofer iawn a f&ycirc;dd dy erlid;</L>
<L>Colli'th g&ocirc;ft a'th am&s;er hef&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Gwell it golli dyl&ecirc;d ai madde,</L>
<L>Lle ni 'nilli ddim oth go&s;ti&eacute;:</L>
<L>T&ocirc;&s;t &ycirc;w treulio d&ecirc;g o bunnau,</L>
<L>Lle na 'nillir mo'r dimmeiau.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch Machniaeth.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>NA f&ycirc;dd Feiche dros un Dynan,</L>
<L>Oni elli gadw'th hunan:</L>
<L>Mae'r Benthycciwr yn w&acirc;s unig,</L>
<L>Ir hwn f&ycirc;dd yn rhoddi benthig.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Rw&ycirc;t ti'n gaeth-w&acirc;s ir ddau weithian;</L>
<L>Dan y baich mae'th warr dy hunan;</L>
<L>Di a orweddi dano'n galed,</L>
<L>A nhw&ycirc;'n chwerth&ycirc;n wrth ei weled.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Os ni elli o&s;gatf&ycirc;dd dalu,</L>
<L>Y trwm ddyled hwn o ddifri;</L>
<L>Bl&icirc;n f&ycirc;dd colli'th rydd-did hugar,</L>
<L>Trw&ycirc; d&ocirc;&s;t aros yn y carchar.</L>
</LG>
<PB N="240" REF="125">
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Dymma'r p&ecirc;th yr w&ycirc;t ti'n haeddu,</L>
<L>Pan y rhw&ycirc;mai&s;t dy hun i dalu</L>
<L>Dyled arall trw&ycirc; fachniaeth,</L>
<L>Pan yr oet <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Oeddyt.</NOTE> mewn rhydd-did odiaeth.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch harddwch heb rinwedd.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>NA wna br&icirc;s o dd&ycirc;n na phethe,
<NOTE PLACE="marg">1 <HI>Sam.</HI> 16.7.</NOTE></L>
<L>Wrth eu llun, nac wrth eu lliwie:</L>
<L>Ond yn &ocirc;l y rhinwedd f&ycirc; ynth&ycirc;n,</L>
<L>Pri&s;&s;ia b&ocirc;b p&ecirc;th megis doeth-dd&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Cerrig gwerthfawr 'allant edr&ycirc;ch,</L>
<L>Fel y Diamond di&s;claerw&ycirc;ch:</L>
<L>Na wna br&icirc;s o ddim golygus,</L>
<L>Nes bo ei &s;yllwedd i ti'n hy&s;p&ycirc;s.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Nid gwell llyf&ycirc;r er ei gla&s;pe;</L>
<L>Nid gwell D&ycirc;n er ei feddianne;</L>
<L>Nid gwell ff&ocirc;l er c&ocirc;b o'r hardda;</L>
<L>Modrw&ycirc; o <HI>Aur</HI> i hwch &s;&ycirc; ga&s;&s;a.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch Go&s;tyngeiddrw&ycirc;dd.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd dy d&ycirc;b am+danat dy hunan,</L>
<L>Yn d&ycirc;b i&s;&s;el (h&ycirc;n &s;&ycirc;dd wiw-lan)
<NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">Weddus.</NOTE></L>
<L>Goreu d&ycirc;n &ycirc;w'r go&s;tyngedig;</L>
<L>Ond mae'r balch yn felltigedig.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Er na all y d&ycirc;n &s;ynhw&ycirc;r-l&acirc;n,</L>
<L>F&ocirc;d heb weld ei werth ei hunan;</L>
<L>Etto &s;ynw&ycirc;r mawr &ycirc;w celu,</L>
<L>Ei F&ocirc;d e'n dynabod hynn&ycirc;.</L>
</LG>
<PB N="241" REF="125">
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Ynfydrw&ycirc;dd mawr &ycirc;w bod yn hela,</L>
<L>Am ganmoliaeth y b&ycirc;d ymma;</L>
<L>Hynn&ycirc; a lygra'r parch yn hollawl,</L>
<L>Yr hwn &s;&ycirc;dd i ti 'n berthna&s;&s;awl.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch cl&ocirc;d gweniaith-w&ycirc;r.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>NA f&ycirc;dd falch am gl&ocirc;d Gweniaith-w&ycirc;r,</L>
<L>Can&ycirc;s gwenheithio mae p&ocirc;b Tw&ycirc;llw&ycirc;r:</L>
<L>B&ycirc;th nis gelli weld vn drefnus:</L>
<L>Dy wir l&ucirc;n, mewn dr&ycirc;ch tw&ycirc;llodrus.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Gochel dybied fod d' W&ycirc;neb-pr&ycirc;d,</L>
<L>Mor l&acirc;n ag mae'r rhain yn dwed&ycirc;d:</L>
<L>Mi wn beth &ycirc;w fy hun yn hollawl;</L>
<L>Di raid &ycirc;w i'r cyfr&ycirc;w ganmawl.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Yr hwn a garo ei ffrind yn ffyddlon,</L>
<L>Hwnnw a ddywaid wrtho ei feion:</L>
<L>Mae rhain yn eu tw&ycirc;llo eu hunain,</L>
<L>S&ycirc;dd &acirc;'u br&ycirc;d i'th dw&ycirc;llo'n gywrain.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch beio, a chanmol.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>NA f&ycirc;dd b&ycirc;th yn dd&ycirc;n anfoe&s;ol,</L>
<L>O ran beio dim, na'i ganmol;</L>
<L>To&s;t &ycirc;w gorfod i't faentimio,</L>
<L>'Rh&ycirc;n na bua&s;&s;eu raid i't deimlo.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Pw&ycirc; all draethu pa ddiffeithdra,</L>
<L>Ddichon dyfu o'r peth ymma,</L>
<L>Os b&ycirc;dd arall mor anhyd&ycirc;n,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Pengaled.</NOTE></L>
<L>A chyfedi yn dy erb&ycirc;n?</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="242" REF="126">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch cellwair.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>PAn a b&ycirc;ch yn cellwair gwiw-lan,</L>
<L>Na chwardd am dy ben dy hunan:</L>
<L>Rhag i eraill yn dra chethin,</L>
<L>Am dy ben gael lle i chwerthin.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Digrif air &s;&ycirc;dd i't iw glywed,</L>
<L>Ac nid yd&ycirc;w'n b&eacute;th iw weled;</L>
<L>Can's llefaru 'rw&ycirc;t ti'n wa&s;tad,</L>
<L>Wrth y gl&ucirc;&s;t, nid wrth y llygad.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Os m&ycirc;n un-d&ycirc;n roddi erg&ycirc;d,</L>
<L>Nid oes iddo 'mlaen-llaw ddwed&ycirc;d,</L>
<L>Ei f&ocirc;d ef ar feder taro:</L>
<L>Gall trw&ycirc; hynn&ycirc; gael ei rw&ycirc;&s;tro.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Na chellweiria yn rh&ycirc; bigog,</L>
<L>Rhag it golli cyfaill rhywiog:</L>
<L>Gwell it golli'th &s;port anweddus,</L>
<L>Nag it golli dy ffrind moddus.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Pan geryddir rhai wrth gellwar,</L>
<L>Mae eu gwaed hw&ycirc;'n codi'n hagar;</L>
<L>Ac am hynn&ycirc; gwilia'n fanwl,</L>
<L>Wrth gellweirio na b&ycirc;ch ffrom-ff&wcirc;l.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Ymfodlona i dderb&ycirc;n weithian,</L>
<L>Fel a rhoddai&s;t di dy hunan:</L>
<L>Nid difyrrwch nes c&ycirc;d-drawer;</L>
<L>Fel a rhoddai&s;t, fellu cymmer.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Gwna i eraill fel a mynn&ycirc;d,</L>
<L>Idd&ycirc;nt hw&ycirc;thau a thi wneuth&ycirc;d;</L>
<L>Yr un rhydd-did allant er&s;&ycirc;n,</L>
<L>Heb roi lle i't ddigio gron&ycirc;n.</L>
</LG>
<PB N="243" REF="126">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Pam a gwnaetho&s;t di wialen?</L>
<L>Ac y curi di drachefen:</L>
<L>Ar &ocirc;l i ti guro erill,</L>
<L>B&ycirc;th na th&ycirc;b f&ocirc;d h&ycirc;n yn erch&ycirc;ll.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Gan it roddi'r dyrnod cynta,</L>
<L>B&ycirc;dd yn ddi&s;taw, ac na ddigia:</L>
<L>B&ycirc;dd yn fw&ycirc;n, ac ammyneddgar:</L>
<L>Gan it ddechreu'r ffrae b&ycirc;dd hawddgar.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch caru, a phriodi.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>PAn fo'n rhaid i't fynd i garu,</L>
<L>Fel y bo raid i ti br&icirc;odi:</L>
<L>G&acirc;d i'th ffan&s;i gy&s;cu'n ddil&ycirc;s,</L>
<L>Tra fo'th Farn yn gwneuthur dewis.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Yn &ocirc;l it wneuthur d'ore trw&ycirc;ddo,</L>
<L>Gelli er hynn&ycirc; gael dy dw&ycirc;llo:</L>
<L>Arfer bw&ycirc;ll wrth fynd i garu,</L>
<L>Pw&ycirc;ll a'th gadw rhag dy faglu.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Dewis hef&ycirc;d wraig yn wa&s;tad,</L>
<L>Wrth dy glu&s;t, nid wrth dy lygad:</L>
<L>Gall w&ycirc;nebpr&ycirc;d gl&acirc;n dy dw&ycirc;llo,</L>
<L>A gair d&acirc; all dy gy&s;&s;uro.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Heb-law h&ycirc;n, mae'n beth peryglus,</L>
<L>Ddottio ar degwch gw&ycirc;ch trw&s;&s;iadus:</L>
<L>Llawer gwraig ag w&ycirc;neb pur-l&acirc;n,</L>
<L>A ddichon f&ocirc;d yn fen&ycirc;w aflan.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd dy &s;erch ar ferch rinweddol,</L>
<L>Fw&ycirc; nac ar un d&ecirc;g gorphorol:</L>
<L>Rhyfedd &ycirc;w i ferch ddrygionus,</L>
<L>Brifio b&ocirc;d yn wraig rinweddus.</L>
</LG>
<PB N="244" REF="127">
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>'Rhon ni &wcirc;&ycirc;r mo'i Dyled&s;w&ycirc;dde,</L>
<L>Ac yr Arglw&ycirc;dd, mae'n ddiamme<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"></L>
<L>Nad &ycirc;w honno yn dynabod,</L>
<L>Mo'i Dyled&s;w&ycirc;dd at ei phriod.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>N&ecirc;f ac uffern mewn cy&s;&s;ylltiad,</L>
<L>Nid &ycirc;w fatter o ddim hoffiad:</L>
<L>C&acirc;s &ycirc;w hef&ycirc;d f&ocirc;d d&ycirc;n gra&s;&s;ol,</L>
<L>A Chythreulies yn briodol.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Na phrioda Front-un <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Merch ddrwg.</NOTE> (gwrando)</L>
<L>Dan rh&ycirc;w obaith i ddi mendio:</L>
<L>Ac os gwnei, cai weld mewn am&s;er,</L>
<L>It' bwrca&s;&s;u tri&s;twch lawer.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Gwaddol <NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">Gynny&s;|gaeth.</NOTE> gwraig all roi p&ecirc;th <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Amnaid</NOTE>awgr&ycirc;m,</L>
<L>Am y cy&s;&s;ur a all ganl&ycirc;n:</L>
<L>Wrth ymadael a'th l&acirc;n rydd-did,</L>
<L>M&ycirc;nn am+dano Aur a golud.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>I air gwl&acirc;d na choelia ormod,</L>
<L>Gair &s;&ycirc; ffrind i rai menw&ycirc;od:</L>
<L>Bwrw f&ocirc;d yn llai y gwaddol,</L>
<L>Nac y mae wrth air y bobol.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Os i'th gyflwr 'rw&ycirc;t anfodlon,</L>
<L>Os &ycirc;w'th fr&ycirc;d yn &s;iccr ddigon:</L>
<L>I briodi, ac i'm rw&ycirc;mmo,</L>
<L>Cais un Fr&acirc;s, <NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">Gyfoethog, nid Tlawd.</NOTE> nid c&ucirc;l, i'th flino.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Os ith ran y daeth gwraig weddus,</L>
<L>Etto er h&ycirc;n nad addo'n ddil&ycirc;s:</L>
<L>It dy hun mor llw&ycirc;r ddedw&ycirc;dd-dra,</L>
<L>Oddiwrth wraig, na dim &s;&ycirc;dd ymma.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Ni feddiannai&s;t un creadur,</L>
<L>Ac y roddodd i ti'r cy&s;&s;ur:</L>
<L>Yr addewai&s;t it dy hunan,</L>
<L>Wrth ei hela yn dra buan.</L>
</LG>
<PB N="245" REF="127">
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>N&acirc;d ith obaith ynte'th dw&ycirc;llo,</L>
<L>Nac i beri it b<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">-ddottio;</L>
<L>Nid &ycirc;w'r ffrw&ycirc;th yn &ocirc;l y blode,</L>
<L>Mae'n y b&ycirc;d fawr dw&ycirc;ll yn ddie.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Ond i'th ran pe bae yn di&s;g&ycirc;n,</L>
<L>Yr hapu&s;rw&ycirc;dd n&acirc;s C&acirc;dd un-d&ycirc;n;</L>
<L>Etto am&s;er b&ocirc;b ychydig,</L>
<L>A'i gwnae'n g&acirc;s, ac yn flinedig.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Er meddiannu'r p&ecirc;th melu&s;a,</L>
<L>O hir &s;ef&ycirc;ll fe a &s;ura:</L>
<L>Fell&ycirc; ple&s;er &acirc;'n ddi-hoffder,</L>
<L>O'i h&icirc;r gynnal, a'i h&icirc;r arfer:</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Ar dy oedran pan ddel gaia,</L>
<L>Pan fo gwallt gw&ycirc;n ar dy goppa,</L>
<L>Ti a ddwedi y pr&ycirc;d hynn&ycirc;:</L>
<L>Da &ycirc;w'r cyngor h&ycirc;n o ddifri.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Os w&ycirc;t gwedi'th ddala'n <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Mewn &s;t&acirc;d priodas.</NOTE> amlwg,</L>
<L>Os yn dd&ocirc;f a rhoiff dy wddwg</L>
<L>Dan yr iau, cais dynnu'n union,</L>
<L>Fel y gweddai i b&ocirc;b cri&s;tion.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Pan fo un rh&ycirc;w waith iw wneuthur,</L>
<L>Cariad a'i gwna'n hawdd o bry&s;&s;ur:
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">O ddifri.</NOTE></L>
<L>'Rh&ycirc;n a wnelech gwna'n 'wlly&s;gar,</L>
<L>Hynn&ycirc; a ddwg it gl&ocirc;d yn hawddgar.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Na f&ycirc;dd t&ycirc;nn i gael blaenori,</L>
<L>Os llonyddwch w&ycirc;t ti'n garu:</L>
<L>P&ecirc;th dr&wcirc;g &ycirc;w gw ahaniaeth eglur,</L>
<L>Rhwng dau yn un &s;&ycirc; wedi gwneuthur?</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Na ddywed wrth dy wraig, yn ddie,</L>
<L>H&ycirc;n &s;&ycirc; mi, a h&ycirc;n &s;&ycirc; 'tithe;</L>
<L>Can&ycirc;s y cwbwl ac a feddoch,</L>
<L>S&ycirc;dd yn dd&acirc; cyffredin rhwngoch.</L>
</LG>
<PB N="246" REF="128">
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Os llw&ycirc;r gollai&s;t gyda'th rydd-did,</L>
<L>Y berchnogaeth g&ycirc;nt oedd gen&ycirc;d;</L>
<L>Nid oes i ti le i gw&ycirc;nfan;</L>
<L>Diolch am h&ycirc;n it dy hunan:</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Nid yn gaeth, ond rh&ycirc;dd ith anw&ycirc;d:</L>
<L>I reoli'n &s;iwr i'th wnaethpw&ycirc;d:</L>
<L>Os fforffetiai&s;t dy fei&s;trolaeth,</L>
<L>Ar dy hun mae'r bai y&s;waeth!</L>
</LG>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>'Rh&ycirc;t o'th f&ocirc;dd gwedi ymrw&ycirc;mo,</L>
<L>Dr&wcirc;g gan hynn&ycirc; i't <HI>gomplaino:</HI>
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Achw&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>Gwna dy gyflwr b&ycirc;th tra fyddech,</L>
<L>Mor gy&s;&s;urus ag a gallech.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch Plant.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>OS b&ycirc;dd diffig heppil weithian:</L>
<L>Cyfri hynn&ycirc;'n ei&s;ie bychan:</L>
<L>Plant yn &s;i&wcirc;r a dd&wcirc;g ofalon,</L>
<L>Ond an-&s;i&wcirc;r idd&ycirc;nt ddw&ycirc;n cy&s;&s;uron.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>F'all y doeth genhedlu dwl <NOTE PLACE="marg">ff&ocirc;l.</NOTE>un:</L>
<L>Fel ei D&acirc;d nid &ycirc;w pob plent&ycirc;n;</L>
<L>Gwelais (r&ycirc;w-br&ycirc;d) F&acirc;b g&wcirc;r ffel-gall:</L>
<L>Yn Anghenfil c&acirc;s di-ddeall.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Os i'r oes y &s;&ycirc;dd yn canl&ycirc;n,</L>
<L>I ddw&ycirc;n d'enw nid oes blent&ycirc;n:</L>
<L>Cofia i Frenhinoedd mawrion,</L>
<L>Farw'n fyn&ycirc;ch heb 'Tifeddion.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>A oes gennit D&icirc;r, a phethe?</L>
<L>Ac heb 'Atifedd i'th feddianne,</L>
<L>Llawer &s;&ycirc; ar y Ddaiar helaeth:</L>
<L>Ac heb ganth&ycirc;nt ddim 'Tifeddiaeth.</L>
</LG>
<PB N="247" REF="128">
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Od w&ycirc;t D&acirc;d, na f&ycirc;dd anwe&s;&ycirc;n,</L>
<L>N&acirc;d i'th &s;erch ddi&s;trywio'th Blent&ycirc;n:</L>
<L>Pl&ycirc;g wialen c&ycirc;n a tyfo,</L>
<L>Rhag yn fawr nas gelli ei '&s;tw&ycirc;tho.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Hallta ei flynyddoed d tyner;</L>
<L>Yn &ocirc;l ei Dymmer bla&s;&s;a'r lle&s;ter:</L>
<L>G&acirc;d i &s;ugno yn ddiwallus;</L>
<L>Gyda'r fron, w&ycirc;ddorion <NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">"<HI>Principles.</HI></NOTE> iachus.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Gwna i'th F&acirc;b fod yn gynefin,
<NOTE PLACE="marg"><HI>Dihar.</HI> 22.6.</NOTE></L>
<L>A Daioni tra fo'n blent&ycirc;n;</L>
<L>Fell&ycirc; d&ycirc;&s;c ei "ddl&ecirc;d <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg"><HI>Ddyled&s;wydd.</HI></NOTE> yn haw&s;ach,</L>
<L>Fell&ycirc; gwnaiff ef hynn&ycirc;'n hoffach.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd i'th F&acirc;b yn &s;iampl gole,</L>
<L>Yn Gyfrw&ycirc;ddwr gw&ycirc;ch o'r gore:</L>
<L>D&ocirc;d l&acirc;n goppi'n add&ycirc;&s;c iddo,</L>
<L>I &s;crifennu'n dr&acirc; th&ecirc;g wrtho.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Pa f&ocirc;dd a gellir beio'r plent&ycirc;n,</L>
<L>S&ycirc;dd ar &ocirc;l ei D&acirc;d yn canl&ycirc;n:</L>
<L>Ac os bei-ir, 'rwyfi'n coelio,</L>
<L>Nad ei D&acirc;d a ddyle ei feio.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Tyw&ycirc;s di fe ir llw&ycirc;b&ycirc;r union;</L>
<L>Y mae &s;iample uwch-law gorchmynion:</L>
<L>Y mae llygad yn cyfrw&ycirc;ddo,</L>
<L>Fw&ycirc; nag y mae'r gl&ucirc;&s;t &s;&ycirc;'n gwrando.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Yn gyffredin gallwn weled,</L>
<L>Teulu'n dil&ycirc;n traed ei mei&s;tred:</L>
<L>P&ecirc;th arferol &ycirc;w ir plent&ycirc;n,</L>
<L>Farcio ff&ycirc;rdd ei D&acirc;d, a'u canl&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Rhaid it'weithie f&ocirc;d yn dirion,</L>
<L>Wrth dy blant, ac weithie'n ddigllon,</L>
<L>Gan eu co&s;pi'n &ocirc;l eu tymmer;</L>
<L>Nid yn &ocirc;l yr un traws arfer.</L>
</LG>
<PB N="248" REF="129">
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Os trw&ycirc; d&ecirc;g y daw dy Blent&ycirc;n,</L>
<L>I ymo&s;twng i'th orchym&ycirc;n:</L>
<L>Nid rhaid i ti arfer traw&s;edd,</L>
<L>Nac un co<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">p a fo n greulonedd.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Tywallt iddo ef wrth radde,</L>
<L>B&ocirc;b da<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">oni a rhinwedde:
<NOTE PLACE="marg"><HI>Deut.</HI> 6.6.</NOTE></L>
<L>H&ycirc;n a bair i'th Blent&ycirc;n garu,</L>
<L>Pob rh&ycirc;w rinwedd, a daioni.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Dangos mai gwell gennit wobro,</L>
<L>Cynneddf dd&acirc;, n&acirc;'r dr&wcirc;g bwni&s;io:
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Co&s;pi.</NOTE></L>
<L>Canmol Blent&ycirc;n pan fo'n iawn-dda:</L>
<L>Hynn&ycirc; a'i gwna fe'n well tro ne&s;&s;a.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Gochel ddw&ycirc;n dy F&acirc;b i fynu,</L>
<L>Yn &s;egurll&ycirc;d, ac i ddiogi:</L>
<L>Pam a caiff oferdd&ycirc;n di-gar,</L>
<L>Lw&ycirc;r ddifetha dy holl labar?
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Lafur.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Gw&ecirc;l na roddech alwad iddo,</L>
<L>Ond yr h&ycirc;n &s;&ycirc;dd hyfr&ycirc;d gantho:</L>
<L>Na wrthneba ei fwriad gweddus;</L>
<L>Ni wna dd&acirc; yn groes iw 'wll&ycirc;s.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Ac ir Donie &s;&ycirc; o naturiaeth'</L>
<L>Yn dy F&acirc;b, d&ocirc;d fawr gynhy&s;gaeth:</L>
<L>Trw&ycirc; roi iddo add&ycirc;&s;c gweddol,</L>
<L>Gan ei feithrin e'n rhinweddol.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Mae gw&ycirc;bodaeth fel perl hawddgar;</L>
<L>S&ycirc;dd ynghanol modrw&ycirc; h&ycirc;-gar,</L>
<L>Ei w&ycirc;bodaeth a wna iddo,</L>
<L>F&ocirc;d yn &wcirc;r bonheddig trw&ycirc;ddo.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>N&acirc;d ith Blent&ycirc;n weld un-am&s;er,</L>
<L>B&ecirc;th &s;&ycirc;dd gennit ar ei feder;</L>
<L>Rhag i hynn&ycirc; beri iddo,</L>
<L>Sceulu&s;&s;o'r galwad a fo gantho.</L>
</LG>
<PB N="249" REF="129">
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Ac na &acirc;d i'th r&acirc;g-ddarpariad,</L>
<L>Rw&ycirc;&s;tro'th F&acirc;b i dr&icirc;n ei alwad;</L>
<L>Can&ycirc;s i mae dau ennillwr,</L>
<L>Yn dra bychan i un Treuliwr.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Da b&ocirc;d march i'th law wrth rodio;</L>
<L>Pan a blinech, cai fynd arno:</L>
<L>Crefft neu Alwad dichon helpu,</L>
<L>Pan fo &s;tocc y T&acirc;d yn ffaelu.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch Teulu.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd d'ymddygiad yn dy Deulu,</L>
<L>Yn dy Le, yn llw&ycirc;r agweddu:</L>
<L>Fell&ycirc; enilli di eu cariad,</L>
<L>A'u dyledus barch yn oe&s;tad.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Gw&ecirc;l na f&ycirc;ch yn rh&ycirc; gyfeillgar,</L>
<L>Ag un Gw&acirc;s neu Forw&ycirc;n hawddgar;</L>
<L>Na ddatcuddia mo'th ddirgelion,</L>
<L>Nac i'th wei&s;ion, na'th forw&ycirc;nion.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Os gwnei fell&ycirc;, nhw&ycirc; f&ycirc;dd Fei&s;tri,</L>
<L>Tithe fyddi iw gwa&s;naethu:</L>
<L>Yna 'rhwn ni feiddi ddigio,</L>
<L>A'th cythrudda pan i m&ycirc;nno.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Fel y b&ocirc; i'r rhai &s;&ycirc;dd danat,</L>
<L>Weld eu lle, a'u dyled attat;</L>
<L>B&ycirc;dd bob am&s;er h&ycirc;n yn d'amcan,</L>
<L>Gadw i ti dy l&ecirc; dy hunan.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Rhag-ddarpara eu lluniaeth idd&ycirc;n,</L>
<L>Yn eu gwaith n&acirc;d ddiff&ycirc;g arn&ycirc;n:</L>
<L>T&acirc;l eu cyflog &ycirc;nt <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Idd&ycirc;nt</NOTE> yn ddif&acirc;r;
<NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">Ddiddig.</NOTE></L>
<L>'N&ocirc;l eu gwaith, nhw&ycirc; bia'r wabar.</L>
</LG>
<PB N="250" REF="130">
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Wrth amodi cadw'n ddil&ycirc;s,</L>
<L>Rai o bethau ar dy ddewis:</L>
<L>Fell&ycirc; b&ycirc;dd it fantais wiw-l&ecirc;s,</L>
<L>Fod mewn rh&ocirc;dd yn well n&acirc;'th <HI>bromes.</HI></L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Y mae am&s;er i rai 'weithio,</L>
<L>Ac mae am&s;er i orphw&ycirc;&s;o:</L>
<L>Wrth dy'anifail na f&ycirc;dd '&s;cymm&ycirc;n;</L>
<L>Llai o lawer wrth wa&s;naeth&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>'Styria'th w&acirc;s fel d&ycirc;n, fel Cri&s;tion,</L>
<L>B&ycirc;th na b&ycirc;dd di wrtho'n greulon:</L>
<L>D&ocirc;d iddo am&s;er o e&s;mw&ycirc;thad,</L>
<L>Cyfattebol iddo ei alwad.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Fel yr w&ycirc;t ti'n rhw&ycirc;m o ddifri,</L>
<L>Am dy wei&s;ion i ofalu:</L>
<L>Fell&ycirc; am eu c&ycirc;rph a'u 'neide,</L>
<L>Rhaid it roddi atteb gole.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Os digw&ycirc;dda i un lithro,</L>
<L>Fe ofynnir i ti am+dano:</L>
<L>Os bu h&ycirc;n trw&ycirc; dy '&s;ceulu&s;dra,</L>
<L>Rhaid i't'atteb am dy ddyldra.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>'Rw&ycirc;t ti'n D&acirc;d i'th Deulu hef&ycirc;d:</L>
<L>Gwell gw&acirc;s doeth n&acirc; phlent&ycirc;n ynf&ycirc;d:</L>
<L>'Rhwn a ddarfu'th waith ei dreulio,</L>
<L>Na thafl allan pan heneiddio.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Cyfri h&ecirc;n wa&s;naethwr ffyddlon,</L>
<L>Gyda'r goreu o'th gyfeillion;</L>
<L>Ond b&ycirc;dd &s;iwr yn ddoeth geryddu,</L>
<L>Am ei fai dy w&acirc;s o'r neilltu.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Cer&ycirc;dd ddirgel &s;&ycirc;dd yn toddi:</L>
<L>Cer&ycirc;dd Gyhoedd &s;&ycirc;'n caledu;</L>
<L>A pharodol iawn i ddigio,</L>
<L>Yd&ycirc;w'r &s;awl &s;&ycirc; heb gwil&ycirc;dd arno.</L>
</LG>
<PB N="251" REF="130">
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Os &ycirc;w'th w&acirc;s yn &wcirc;r mewn oedran,</L>
<L>Am ei fai n&acirc; chur ef weithian:</L>
<L>Dr&wcirc;g a gwedd ir gw&acirc;s a'r mei&s;t&ycirc;r,</L>
<L>F&ocirc;d yn ymladd mewn un me&s;ur.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>N&acirc;d i'th wei&s;ion nac i'th genel,</L>
<L>Na n&ecirc;b arall mewn un cornel</L>
<L>Yn dy d&ycirc; lw&ycirc;r dreilio'n erch&ycirc;ll,</L>
<L>Fw&ycirc; nag ydw&ycirc;t ti'n ei ennill.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Mae dy wei&s;ion (gw&ycirc;b&ycirc;dd) hef&ycirc;d,</L>
<L>Yn gyfranog o dy hawddf&ycirc;d:</L>
<L>Ond os dan y&s;torm a byddi,</L>
<L>Hw&ycirc; a ff&ocirc;ant, ac &acirc;nt i lechu.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Rhai (gwir &ycirc;w) a wnaethant lawer,</L>
<L>Dros eu mei&s;tred yn eu Blinder:</L>
<L>Ond nid &ycirc;w hi'n h&acirc;f er gweled,</L>
<L>Un neu ddau o'r b&acirc;ch wenholied.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch Cyfaill neu ffrind.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>PAn ddewi&s;ech ffrind, b&ycirc;dd bw&ycirc;llog,</L>
<L>B&ycirc;dd wrth newid fw&ycirc; gwagelog:
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Gofalus.</NOTE></L>
<L>N&acirc;d yn ebrw&ycirc;dd i'th &s;erch &s;etlio,
<NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">Aros.</NOTE></L>
<L>Ond lle craffo gwna 'ddi drigo.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Mae parh&acirc;d mewn cariad gwiw-l&acirc;ch,</L>
<L>Yn dw&ycirc;s ddil&ycirc;n gw&icirc;r gyfeillach:</L>
<L>Ac mae anwa&s;tadrw&ycirc;dd ynteu,</L>
<L>Yn Fai anodd iawn ei faddeu.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Profa gyfaill c&ycirc;n ei ymddiried,</L>
<L>Fel a cef&ycirc;ch &ecirc;f mewn gweithred;</L>
<L>B&ycirc;th ni wnei i'th ffrind fw&ycirc; niwed,</L>
<L>Nag am+dano'n d&ocirc;&s;t ddr&wcirc;g-dybied.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="251" REF="131">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch Bodloni Duw.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>NA wna ddim i anfodloni</L>
<L>Y b<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ndigaid Dduw uchel-fri:</L>
<L>Na f&ycirc;dd dim a wnelo ynte;</L>
<L>Yn dy anfodloni dithe.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Ac na fydded ond un'wll&ycirc;s,</L>
<L>Rhwng dy Dduw a thithe'n ddil&ycirc;s;
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Siccr.</NOTE></L>
<L>Ewll&ycirc;s Duw ym-mh&ocirc;b rh&ycirc;w bethe,</L>
<L>Ddyle f&ocirc;d dy'wll&ycirc;s Dithe.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd yn weddaidd dy vmddvgiad,</L>
<L>Fel un f&ycirc;dd o flaen ei lvgad;
<NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 139.</NOTE></L>
<L>Mae Duw'n canfod dy feddylie,</L>
<L>Mae e'n clywed dy h&ocirc;ll eirie.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Os tro&s;&s;eddai&s;t yn ei erb&ycirc;n,</L>
<L>Haeddai&s;t g&ocirc;&s;p, 'dw&ycirc;t n&eacute;s er achw&ycirc;n:</L>
<L>Fe f&ycirc;dd T&ycirc;&s;t a Barnwr cyfion,</L>
<L>Am dy bechod a'th dro&s;&s;eddion.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Ac os b&ycirc;dd dy farn yn galed,</L>
<L>Mae hi hef&ycirc;d mor gyfiawned:</L>
<L>Ond i ddiangc rhag yr erg&ycirc;d,</L>
<L>Oddiwrth bechod cilia'n ddiw&ycirc;d.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>i&wcirc;</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch M&acirc;rwolaeth.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>PAn a gwel&ycirc;ch feddau'r meirw,</L>
<L>Darllen d'angeu yno'n gro&ycirc;w:</L>
<L>Fel y maent hw&ycirc;, byddi chw&ycirc;pp&ycirc;n;</L>
<L>Aethant hw&ycirc;, 'rw&ycirc;t tithe'n canl&ycirc;n.</L>
</LG>
<PB N="253" REF="131">
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Darfod a wnaeth iw cl&ycirc;ch fodrw&ycirc;o,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Canu.</NOTE></L>
<L>Mae'th gl&ocirc;ch ditheu'n dechreu tinccio:</L>
<L>Ar f&ycirc;r o dr&ocirc; dy l&ecirc; ni'th' neb&ycirc;dd,</L>
<L>B&ecirc;dd &s;&ycirc;'n barod i'ti beun&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Angeu &s;&ycirc;'wrth y drws yn curo,</L>
<L>Daw ith d&ycirc;, nid oes ei rw&ycirc;&s;tro:</L>
<L>Cwbl&acirc;'th waith c&ycirc;n d&ecirc;l yr Angeu;</L>
<L>Rhaid it fyned iw grafangeu.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd di f&ycirc;w fel un &s;&ycirc;'n gw&ycirc;bod,</L>
<L>Fod yn rhaid it'gael dy ddattod:
<NOTE PLACE="marg"><HI>Phil.</HI> 1.23.</NOTE></L>
<L>Fell&ycirc;'n d&ecirc;g b&ycirc;dd dy farwoiaeth,</L>
<L>I dy ddw&ycirc;n i iech&ycirc;dwriaeth.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch Daioni cyffredinol.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>MEddwl wneuthur da cyhoeddus;</L>
<L>Y mae h&ycirc;n yn &s;iwr, yn ddil&ycirc;s,</L>
<L>Fod daioni cyffredinol,</L>
<L>Yn gan-gwell n&acirc; da neilltuol.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Mw&ycirc; o l&ecirc;s f&ycirc;dd i b&ocirc;b ochor;</L>
<L>Ond i'th hun b&ycirc;dd mw&ycirc;af gwobor:</L>
<L>Ni wnei b&ycirc;th dd&acirc; cyffredinol,</L>
<L>Heb wneud d&acirc; ith hun yn hollol,</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Nid all peth &s;&ycirc;dd dd&acirc; ir cyfan,</L>
<L>F&ocirc;d yn ddr&wcirc;g i neb o un-rhan:</L>
<L>Gochel y&s;pr&ycirc;d c&acirc;s-brin caled</L>
<L>Er dy fw&ycirc;n dy hun ni'th aned.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Mae ith wl&acirc;d ran ynot, cofia;</L>
<L>Fel y mae ith blant o'r &s;iwra;</L>
<L>Rhyfedd &ycirc;w i r&ycirc;w b&ecirc;th bychan,</L>
<L>Bw&ycirc;&s;o i lawr y wl&acirc;d yn gyfan.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="254" REF="132">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch ffrins gwedi marw.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>TRa b&ycirc;ch arol dy ffreinds yn Tario,</L>
<L>A'r &s;torm ar dy ben yn curo:</L>
<L>Maent (os duwiol oent <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Oedd&ycirc;nt.</NOTE>) yn llawen,</L>
<L>Yn y nefoedd hardd ddi&s;glairwen.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>'Rh&ycirc;n &s;&ycirc; gennit yn dy olwg,</L>
<L>S&ycirc;'n eu dw&ycirc;lo nhw&ycirc; yn amlwg:</L>
<L>Hw&ycirc; ennilla&s;ont goron fawr-gu,</L>
<L>Rw&ycirc;t tithe etto i gongcweru.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Mae dy ddillad di yn gochion,</L>
<L>Mae eu gwi&s;goedd hw&ycirc;nt yn wnnion:</L>
<L>Daethont hw&ycirc; o'r m&ocirc;r yn gefnog;</L>
<L>Ond 'rw&ycirc;t ti'n y dyfroedd tonnog.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Fe lw&ycirc;r &s;ychw&ycirc;d eu holl ddagre,</L>
<L>Llawn o wl&icirc;th &ycirc;w'th ruddie dithe:</L>
<L>Na alara dro&s;t&ycirc;nt weithian,</L>
<L>Ond galara dros dy hunan.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Maent hw&ycirc;'n &s;iccir yn fw&ycirc; happus,</L>
<L>Gan eu mynd ir n&ecirc;f yn ddil&ycirc;s</L>
<L>O'n blaen ni y rhai daiarol,</L>
<L>Os hw&ycirc; f&ycirc;ont f&ycirc;w yn ra&s;ol.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch Gochel&ycirc;d Profedigaethau.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>I Ymgadw rhag y pechod;</L>
<L>Rhag yr achos cadw'n wa&s;tod:</L>
<L>Haw&s;ach ffoi rhag tempta&s;iwnau,</L>
<L>Na'u gwrthnebu yn y cyfleu.</L>
</LG>
<PB N="255" REF="132">
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Gochel b&ucirc;g rhag dy ddi-harddu;</L>
<L>Gochel ffordd &s;&ycirc;'n enb&ycirc;d trw&ycirc;ddi:</L>
<L>Nid Doethineb b&ycirc;th i tithe</L>
<L>Fynd ir man &s;&ycirc;'n llawn perygle.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Gw&ecirc;l di fel y mae'r cilionen,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Pr&ycirc;r ganw&ycirc;ll.</NOTE></L>
<L>Yn y fflam yn llo&s;gi ei haden:</L>
<L>Gwedi chware o ddautu'r ganw&ycirc;ll;</L>
<L>Dyna a ddaw o f&ocirc;d yn fyrbw&ycirc;ll.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>B&ycirc;th na thr&ycirc;&s;t <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">ymddiried.</NOTE> i'th nerth dy hunan,</L>
<L>Rhai trw&ycirc; ryfig a &s;yrthia&s;an:</L>
<L>Gwell gan h&ycirc;n b&ocirc;d yn ofalus,</L>
<L>Na b&ocirc;d b&ycirc;th yn rh&ycirc; hyderus.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Anodd &s;ef&ycirc;ll mewn lle llithrig,</L>
<L>B&ocirc;d yn l&acirc;n 'm&ycirc;&s;c rhai llygredig:</L>
<L>Cofia fel y cw&ycirc;mpodd <HI>Caphas,</HI>
<NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">Peter.</NOTE></L>
<L>Yn nh&ycirc;'r Arch-offeiriad Caiphas.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Gochel abw&ycirc;d ar y bache,</L>
<L>D'olwg tr&ocirc; 'ddiwrth Dempta&s;iwne:</L>
<L>Bwriad cr&ycirc;f nid yd&ycirc;w ddigon,</L>
<L>Gellir hudo trw&ycirc; olygon.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Temptiwr cyfrw&ycirc;s &s;&ycirc;'n dy gymmell,
<NOTE PLACE="marg"><HI>Job</HI> 31.1.</NOTE></L>
<L>Praw trw&ycirc; r&ycirc;m, a phraw trw&ycirc; ddichell;</L>
<L><HI>Os</HI> fel llew ni th&ycirc;nn mo'r Afal,</L>
<L>Fel &s;arph i ddringo mae fe'n abal.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch Darfodiad byw&ycirc;d.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>MEgis D&wcirc;r y mae dy fyw&ycirc;d,</L>
<L>F&ycirc;th yn Rhedeg heb ddychwel&ycirc;d;</L>
<L>B&ocirc;b d&ycirc;dd 'rw&ycirc;ti'n marw'n ddios,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Ddie.</NOTE></L>
<L>Iddo 'rw&ycirc;ti'n farw eu&s;oes.</L>
</LG>
<PB N="256" REF="133">
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Mae'r corph i'r clai yn agos &s;yrthio,</L>
<L>Clef&ycirc;d b&acirc;ch a wna iddo &s;iglo;</L>
<L>Pw&ycirc; all ddwed&ycirc;d nad y ne&s;&s;a,</L>
<L>Yd&ycirc;w'r clef&ycirc;d a th ddi&s;trywia?</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Am h&icirc;r fyw&ycirc;d nis edrychaf:</L>
<L>Am l&acirc;u fyw&ycirc;d mi 'tolygaf,</L>
<L>Ar i'r Arglw&ycirc;dd i roi i mi,</L>
<L>Fel bo parod i ddattodi.
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Far<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Ni waeth er cynted yr &acirc;f oddiyma</L>
<L>Pan fo 'ngwaith i wedi gwhla:</L>
<L>Ni ch&acirc;f weled Duw'n rh&ycirc; ebrw&ycirc;dd;</L>
<L>Yn rh&ycirc; fuan ni ch&acirc;f happu&s;rw&ycirc;dd.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch ymgy&s;&s;uro mewn gobaith o'r n&ecirc;f.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>YD&ycirc;w'th gyflwr yn gvmylus <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">gymylog.</NOTE>?</L>
<L>Gloewi 'wna, a'r <HI>Haul</HI> a ddeng&ycirc;s:</L>
<L>N&acirc;d i Dri&s;twch gael ei lw&ycirc;b&ycirc;r;</L>
<L>P&acirc;r i chwithdra mado'n bry&s;&s;&ycirc;r.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>'Styria i ble'rw&ycirc;t ti'n trafaelu,</L>
<L>G&acirc;d ith obaith dy ddiddanu:</L>
<L>Dr&wcirc;g gweld Sant yn anniddanus,</L>
<L>Pan fo'n mynd ir nef&ocirc;edd hoenus.
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg"><HI>Llawen</HI></NOTE></L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Na f&ycirc;dd Dri&s;t, ond bellach meddwl,</L>
<L>A gwna'r n&ecirc;f iawn am y cwbwl:</L>
<L>Rw&ycirc;t ti etto dan dy oedran,
<NOTE PLACE="marg"><HI>Hib.</HI> 10.36.</NOTE></L>
<L>Cais Amynedd enn&ycirc;d fechan.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Mae'r Etifedd yn meddiannu,</L>
<L>Ei etifeddiaeth gwedi tyfu</L>
<L>Iw lawn oedran: fell&ycirc;'r gra&s;ol,</L>
<L>A g&acirc;nt mewn pr&ycirc;d y De&ycirc;rnas nefol.</L>
</LG>
<PB N="257" REF="133">
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Gall Tyw&ycirc;&s;og fynd yn ffugiol,</L>
<L>Mewn gwael w&icirc;&s;c, trw&ycirc; wl&acirc;d ddieithrol</L>
<L>Ond pan dd&ecirc;l iw wlad ei hunan,</L>
<L>Ho&ycirc;w f&ycirc;dd ei wi&s;c, a gwiw-l&acirc;n.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Ffordd ni phri&s;iaf, tra bwi'n hysb&ycirc;s,</L>
<L>Tua'm Tr&ecirc;f ei b&ocirc;d hi'n tyw&ycirc;s:</L>
<L>Am fy nhaith, nid meddwl cimm&ycirc;n,</L>
<L>Ac wi'n feddwl am ei therf&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Na chais Nefoedd ar y Ddaiar,</L>
<L>Ni chaiff neb ddw&ycirc; nefoedd hawddgar:</L>
<L>Trw&ycirc; iawn'&s;tyried, hawdd &ycirc;w canfod</L>
<L>Un yn ddigon, dw&ycirc; &s;&ycirc;'n ormod.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Nid &ycirc;w gwaddol <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Cynny&s;|gaeth.</NOTE> mewn meddiannad,</L>
<L>Ar un-pr&ycirc;d, ac mewn di&s;gw&ycirc;liad:</L>
<L>Na chais fw&ycirc;tta b&ycirc;th dy Fara,</L>
<L>Os y&s;gogi draw, ac ymma.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Y mae Gwaith i flaenu gwabar,</L>
<L><HI>Fictor</HI> <NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">"Cw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">cwerwr.</NOTE>&s;&ycirc;'n cael coron hawddgar;</L>
<L>Am gael llw&ycirc;b&ycirc;r t&ecirc;g nac edr&ycirc;ch,</L>
<L>Yn llawn Ro&s;es hardd pereidd-w&ycirc;ch.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Dioddefiadau &s;&ycirc;dd briodol,</L>
<L>I dy gyflwr di'n bre&s;ennol:</L>
<L>A fynni f&ocirc;d dy lett&ycirc;'n gyfan,</L>
<L>Megis ac y mae dy Drig-fan.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> Tad <HI>iw</HI> Fab, <HI>Am drwbwl yngh&ycirc;lch cy&s;tuddiau i ddyfod, ac wedi d&ycirc;fod.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>B&ycirc;th na chrea it dy hunan,</L>
<L>Un rh&ycirc;w groes, na mawr na bychad:</L>
<L>Nid &ycirc;w hynn&ycirc; ddim peth amgen,</L>
<L>Nag ymof&ycirc;n clwm mewn brw&ycirc;nen.</L>
</LG>
<PB N="258" REF="134">
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Na f&ycirc;dd gofalus am y foru,</L>
<L>F'alle nas cei ei feddianu:</L>
<L>Digon eb&ycirc;r tafod pur-lan,</L>
<L>I b&ocirc;b d&ycirc;dd ei ddr&wcirc;g ei hunan.
<NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 6.34.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>'Rh&ycirc;n &s;&ycirc;dd gennif mi meddiannaf,</L>
<L>Doed y peth a ddelo ne&s;&s;af:</L>
<L>Ac mi dorra'm &s;&ycirc;ched heddu,</L>
<L>Er b&ocirc;d diffig diod y foru.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Os y&s;tyri'r dr&wcirc;g 'ddigw&ycirc;ddodd,</L>
<L>I rai eraill b&ocirc;b am&s;eroedd:</L>
<L>Ni ryfeddi'r digw&ycirc;ddiade,</L>
<L>A ddigw&ycirc;ddo yn awr i tithe.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Yd&ycirc;w pethau'n mynd ir gwaetha,</L>
<L>Gyda'th well mae'n waeth mi 'wranta:</L>
<L>W&ycirc;t ti'n dlawd? fel h&ycirc;n 'roedd ffortun,</L>
<L>Rhai o'r gw&ycirc;cha c&ycirc;n eu terf&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Rhai fu'n dlawd trw&ycirc; eu dewi&s;&s;iad,</L>
<L>A'r rhan fw&ycirc;af trw&ycirc; ddigw&ycirc;ddiad:</L>
<L>Gwagedd yd&ycirc;w golud lawer,</L>
<L>Can's hw&ycirc; ddygant dra-mawr flinder.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Mae poen mawr i ga&s;clu golud;</L>
<L>Blinder &s;&ycirc;dd o'i colli hef&ycirc;d:</L>
<L>Ie Gwnant i ddynion gw&ycirc;pio,
<NOTE PLACE="marg">1 <HI>Tim.</HI> 6.9.</NOTE></L>
<L>Megis Gwi&s;c ar lawr fo'n llu&s;co.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Dylwn f&ocirc;d i'm T&acirc;d yn fodlon,</L>
<L>Os tr&icirc;n fi fel pawb oi feibion:</L>
<L>Nid &ycirc;w re&s;wm ir m&acirc;b gwaetha,</L>
<L>Ddi&s;gw&ycirc;l cael y por&s;iwn <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Cynhy&s;gaeth.</NOTE> mw&ycirc;a.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>N&acirc;d ir trallod &s;&ycirc;dd arferol,</L>
<L>Ddil&ycirc;n dynol r&ycirc;w'n wa&s;tadol:</L>
<L>I beri i ti gw&ycirc;no'm hellach,</L>
<L>Fod yn drwm, yn dri&s;t, neu rwgnach.</L>
</LG>
<PB N="259" REF="134">
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Cefen at y baich a luniw&ycirc;d,</L>
<L>Eraill megis dithe lw&ycirc;thw&ycirc;d:</L>
<L>Pa&s;awl un &s;&ycirc;'n mynd yn y&s;tig,</L>
<L>Dan r&ycirc;w goeliau mw&ycirc; pw&ycirc;&s;edig.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch ffrw&ycirc;no'r cnawd.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>BYdd yn &s;obor, b&ycirc;dd ofalus,</L>
<L>Na roech l&ecirc; i'th chwantau nw&ycirc;fus,</L>
<L>Na lw&ycirc;r dreulia yr h&ycirc;n &s;&ycirc;dd genn&ycirc;d,</L>
<L>A ddarperai&s;t at dy fyw&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>T&ocirc;&s;t gweld d&ycirc;n yn treulio'r cwbwl,</L>
<L>Ac a'nillw&ycirc;d trw&ycirc; fawr drwbwl:</L>
<L>Gan wa&s;traffu, bw&ycirc;tta ac yfed,</L>
<L>Gwedi goddef new&ycirc;n caled.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Na ro'r ffrw&ycirc;n i'th gnawd, ond go&s;&s;od</L>
<L>Rw&ycirc;me ar dy chwantau'n wa&s;tod,</L>
<L>D&ycirc;fc hw&ycirc; i gadw eu terfynne;</L>
<L>N&acirc;d hw&ycirc; 'fyned dros y bangcie.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Cymmer 'rh&ycirc;n &s;&ycirc;dd anghenrheidiol,</L>
<L>Na ddod glu&s;t i'th nattur cnawdol:</L>
<L>Stoppia, gwel pan f&ycirc;ch yn ddife,</L>
<L>Blin &ycirc;w chwenn&ycirc;ch gormod bethe.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Os mewn pethau dr&wcirc;g mae'th hoffder,</L>
<L>Tri&s;t ochneidion a'i tr&ycirc;'n &s;urder:</L>
<L>Cydw&ycirc;bod 'ddaw r&ycirc;w br&ycirc;d i'th wa&s;cu,</L>
<L>Am it ddil&ycirc;n cyfr&ycirc;w fryntni.
<NOTE PLACE="marg"><HI>Rhuf.</HI> 2.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Cymmer ryb&ycirc;dd oddiwrth &s;el&ycirc;f,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Solomon.</NOTE></L>
<L>Rhwn a ddwedei yn an-nigrif:</L>
<L>Gwedi 'mlenwi a ph&ocirc;b mely&s;wedd,</L>
<L>Nid &ycirc;w'r cwbwl &ocirc;ll ond gwagedd.</L>
</LG>
<PB N="260" REF="135">
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>G&acirc;d i brofiad hwnnw'th gadw,</L>
<L>Rhag ple&s;&s;erau a dr&ycirc;'n chwerw.</L>
<L>Os gwell &s;ynw&ycirc;r gwedi brynnu,</L>
<L>Cofia'th gnofeudd yn ol pechu.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Ti a'ddewai&s;t it dy hunan,</L>
<L>Ond cael ple&s;&s;er yn &ocirc;l d'amcan:</L>
<L>A ceit lawer o hapu&s;rw&ycirc;dd,</L>
<L>Ffaelie&s;t er h&ycirc;n gael bodlonrhw&ycirc;dd</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Gwa&s;ga'th gon&s;ciens, ofna Angeu,</L>
<L>A'r mawr gyfri raid yn oleu</L>
<L>I ti roi ir Barnwr cyfion</L>
<L>Am dy ddr&wcirc;g, a'u tr&ocirc;dd hw&ycirc;'n chwerwon.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Pan a cei&s;ir ne&s;&s;a'th dw&ycirc;llo,</L>
<L>Cofia beth w&ycirc;t wedi ffeindio:
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Gael</NOTE></L>
<L>Nid oes le ith e&s;gu&s;odi,</L>
<L>Os ddw&ycirc;-waith y cymri'th &s;iommi.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>i ochel&ycirc;d Edliw eu gwendid i evaill.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>GOchel ddannod gwendid arall;</L>
<L>Ei an-harddwch cela'n ddiwall:</L>
<L>Cuddia ei glw&ycirc;f, a'th f&ycirc;s yn ebrw&ycirc;dd,</L>
<L>Nad (os gelli) weld ei wradw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Na chyhoedda fai neb weithian,</L>
<L>I wradw&ycirc;ddo'r gwann a thruan:</L>
<L>Ac na feddwl ymdderchafu,</L>
<L>Pan fo arall gwedi ffaelu.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Ond rhyfedda di yn ddyfal,</L>
<L>Y daioni &s;&ycirc;'n dy gynnal;</L>
<L>Pan fo arall yn cael cw&ycirc;mpe,</L>
<L>B&ycirc;dd ei gw&ycirc;mp i'th i&s;twng dithe.</L>
</LG>
<PB N="261" REF="135">
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Yr un ffynnon &s;&ycirc;dd ymh&ocirc;b d&ycirc;n,</L>
<L>Yr un galon front anhyd&ycirc;n:
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Cynd&ycirc;n.</NOTE></L>
<L>Ti alla&s;&s;e f&ocirc;d fel ynte,</L>
<L>Neu ti elli c&ycirc;n mawr ddyddie.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd am h&ycirc;n ofalus weithian;</L>
<L>Edr&ycirc;ch at dy droed dy hunan:</L>
<L>Yr hwn &s;&ycirc;dd yn &s;ef&ycirc;ll etto,
<NOTE PLACE="marg">1 <HI>Cor.</HI> 10.12.</NOTE></L>
<L>Gocheled ef rhag iddo &s;yrthio.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch newid barn am eraill.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>BYth na newid d&ycirc;b am ddynion,</L>
<L>Ac na farna hw&ycirc;nt yn greulon;</L>
<L>Am idd&ycirc;nt newid attat tithe,</L>
<L>Yn eu cariad a'u &s;erchiade.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Ond y&s;tyria di yn gywrain,</L>
<L>Beth &s;&ycirc;dd yndd&ycirc;nt hw&ycirc; eu hunain;</L>
<L>Ac nid beth yd&ycirc;nt tuag-attad,</L>
<L>O ran un math o ymddygiad.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>F'alle eu bod nhw&ycirc;'r un yn wa&s;tod,</L>
<L>I ddaioni yn dra pharod:</L>
<L>Gall fod ynnot ti'r acho&s;ion,</L>
<L>O newidiad eu &s;erchiadon.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Ti o&s;gatf&ycirc;dd w&ycirc;t yn haeddu,</L>
<L>Mawr ga&s;ineb am ddrygioni:</L>
<L>Ac nid rhyfedd &ycirc;w yn ddios,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Ddieu.</NOTE></L>
<L>Os tr&ycirc;'r weithred gyda'r achos.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="262" REF="136">
<HEAD><HI>Cyngor</HI> T&acirc;d <HI>iw</HI> F&acirc;b, <HI>yngh&ycirc;lch bo&s;tio am bechod.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>AM dy bechod b&ycirc;th na fo&s;tia,</L>
<L>Am by warth <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Cwil&ycirc;dd.</NOTE> na orfoledda:</L>
<L>Gorchudd dros dy noethni bwrw,</L>
<L>Rhag dr&wcirc;g enw, b&ycirc;th ymgadw.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Nid rhaid i eraill weld yn gyfan,</L>
<L>'Rh&ycirc;n mae Duw'n ei weld, a'th hunan:</L>
<L>B&ycirc;th na ddadla tros dy bechod,</L>
<L>Digwilydd-dra &ycirc;w hynn&ycirc;'n wa&s;tod.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Edifara pan f&ycirc;ch felus,</L>
<L>Wyneb-liwia di yn ddilus:</L>
<L>B&ycirc;dd fw&ycirc; parod i gyffe&s;&s;u</L>
<L>Dy fai, nag iw e&s;gu&s;&s;odi.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Dros y dr&wcirc;g na'mgeccra un.am&s;er;</L>
<L>Gwellha'th hunan yn ddi-bryder:
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Diofn</NOTE></L>
<L>Synw&ycirc;r yd&ycirc;w adde'th bechod,
<NOTE PLACE="marg">Dihar. 28.13.</NOTE></L>
<L>Ar b&ocirc;b d&ycirc;dd o flaen y Drindod.</L>
</LG>
</DIV3>
<TRAILER>Ymma diweddiff 47. o ddyriau byrrion Duwiol, dan enw Cynghorion T&acirc;d iw F&acirc;b:
Y rhain a Argraphw&ycirc;d ymma yn hytrach er mw&ycirc;n daued y te&s;t&ycirc;nau, ac ew&ycirc;llus d&acirc;'r Pryd&ycirc;dd; nac er mw&ycirc;n yr Awen&ycirc;ddgamp, na'r Gymraeg &s;&ycirc;dd yndd&ycirc;nt.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="part">
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="263" REF="136">
<HEAD>DYRIAU DUWIOL, YN DANGOS <HI>dirfawr gariad Cr&icirc;&s;t, i bawb a'i derbynnio.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>DOwch atta i m&ecirc;dd Cr&icirc;&s;t, rai llw&ycirc;thog,</L>
<L>Ar eu &s;iwrne &s;&ycirc;dd flinderog:</L>
<L>Mi a gymera eich beichiau ymeth,</L>
<L>Ac a roi 'chwi E&s;mw&ycirc;thtr&acirc; heleth.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Nid oes na briw na bauch ar un d&ycirc;n,</L>
<L>Os tr&ycirc; fe i'r iawn, trw&ycirc; gredu a gof&ycirc;n,</L>
<L>Nawdd a phardwn, fel a dylo:</L>
<L>Na b&ocirc; gan Gr&icirc;&s;t ymwared iddo.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Chwychi wragedd gweddwon gweinied,</L>
<L>Am eich gw&ycirc;r chwi a gaw&s;och golled:</L>
<L>Gwnewch a myfi dd&ycirc;dd dyweddi,</L>
<L>Rw&ycirc;'n w&icirc;r fodlon i'ch priodi.
<NOTE PLACE="marg"><HI>M&ecirc;dd</HI> Cr&icirc;&s;t.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Chwithe y plant ymddifaid noethion,</L>
<L>S&ycirc;'eb D&acirc;d na Mam, A chl&ycirc;w'ch Anghennion:</L>
<L>Dowch atta fi medd Cri&s;t trw&ycirc; gariad,</L>
<L>Rw&ycirc;'n D&acirc;d ffyddlon i'r ymddifad.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Yr h&ocirc;ll gleifion Ane&s;mw&ycirc;thol,</L>
<L>O b&ocirc;b clw&ycirc;f, a haint Echry&s;&s;ol:</L>
<L>Dowch atta i medd Ie&s;u o <HI>Na&s;&s;areth,</HI></L>
<L>Arglw&ycirc;dd wif i'ch Iech&ycirc;dwriaeth.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Y Cl&ocirc;ff, a'r D&acirc;ll, a'r M&ucirc;d, a'r Byddar,</L>
<L>rwi yn eich gwh&acirc;dd yn Ew&ycirc;lly&s;gar:</L>
<L>I gael eich Cl&ycirc;w, a'ch golwg etto,</L>
<L>A'ch Genau i draethu, a'ch Traed i rodio.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Rw&ycirc;f yn wi&s;g i'r noeth, rw&ycirc;'n fw&ycirc;d i brinder,</L>
<L>Rw&ycirc;'n nerth ir gwann, i'r gw&acirc;g rw&ycirc;'n llownder:</L>
<L>P&ocirc;b &s;ychedig ne&s;&s;ant atta,</L>
<L>C&acirc;nt ddwfr buwiol a'u digona.</L>
</LG>
<PB N="264" REF="137">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>I rwi yn fyw&ycirc;d i rai meirwen,</L>
<L>rwi'n rhoi rhydd-did i'r Carchorion:</L>
<L>Cyfoeth wif i'r Tlawd di 'mwared,</L>
<L>A chyfarw&ycirc;ddwr i'r dieithred.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Beth nid wif i'r neb am caffo,</L>
<L>A phw&ycirc; ni'm Caiff o'm dyfal gei&s;io</L>
<L>Ai h&ocirc;ll Galon fel ei dyle,</L>
<L>'Rw&ycirc;'n gwahadd pawb i ddyfod adre.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Meddw&ycirc;n, Lleid&icirc;r, Godinebwr,</L>
<L>Cyb&ycirc;dd, Llofr&ycirc;dd, Hocr&ycirc;dd, Tyngwr:</L>
<L>Cablwr, Tw&ycirc;llwr, gwnewch yn barod,</L>
<L>I gymr&ycirc;d Cr&icirc;&s;t yn ffair i bechod.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>I mae f&ecirc;'n aros, ac yn Cnoccio,</L>
<L>Od-oes n&ecirc;b a wrendu arno:</L>
<L>Mae fe'n galw'r edifarus,</L>
<L>I ddyfod atto i Baradw&ycirc;s.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>At y pechaduriaid mw&ycirc;af,</L>
<L>I danfoned Cri&s;t i wleddaf:</L>
<L>Fel a gallent drw&ycirc;ddo eilwaith,</L>
<L>Ail droi'n ol o'u Colledigaeth.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Ond dod dy fr&ycirc;d ar brynu'r am&s;er,</L>
<L>Hawdd iw gweithio tra Canffydder:</L>
<L>Y gwaith &s;&ycirc;dd fawr y&s;tyriwn hynn&ycirc;;</L>
<L>Ar dyddie yn ddr&wcirc;g, a'r n&ocirc;s &s;&ycirc;'ne&s;u.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Os w&ycirc;t ti'n &s;ef&ycirc;ll, gwilla &s;yrthio,</L>
<L>Od-w&ycirc;t ti'n Cy&s;gu, chwen&ycirc;ch ddeffr&acirc;:</L>
<L>Cals ddau lygad craff deallus,</L>
<L>Cydw&ycirc;bod r&ycirc;dd, a ff&ycirc;dd gariadus.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Un i ganfod dy holl ddiff&ycirc;g,</L>
<L>A hynn&ycirc; a'th ddeil di'n o&s;tyngedig;</L>
<L>A'r Ilall i graffu ar Gr&icirc;&s;t a'i lawnder,</L>
<L>Uwchlaw'r B&ycirc;d di weli lawer.</L>
</LG>
<PB N="265" REF="137">
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Meddwl calon d&ycirc;n anianol,</L>
<L>Ni w&ycirc;r ddim o'r pethau '&s;prydol;</L>
<L>Duw &s;&ycirc;dd y&s;pr&ycirc;d yn goleuo:</L>
<L>Nid eir ond yn y&s;prydol atto.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Y Troed, ar Llaw, ar Llygad deheu,</L>
<L>Torwch ymeth eu dr&wcirc;g chwantau:</L>
<L>Mae'n well colli 'lodau marwol,
<NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 18.8. &amp;c.</NOTE></L>
<L>Na cholli'r Byw&ycirc;d yn dragw&ycirc;ddol:</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Duw a ro i mi r&acirc;s i 'm&s;ymm&ycirc;d,</L>
<L>Oddiwrth y cnawd ar &ocirc;l-yr y&s;pr&ycirc;d:</L>
<L>Synnied cnawd &s;&ycirc;dd farwol duedd,</L>
<L>Ar llall &s;&ycirc;dd fyw&ycirc;d a thangnhefedd.</L>
</LG>
</DIV3>
<TRAILER><HI>Ymma a diweddiff</HI> 59. <HI>o ddyriau Duwiol, at y</HI> D&ocirc;n a <HI>elwit,</HI> Loeth to depart.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="part">
<HEAD>YMMA A DECHREUIFF AMRYW O Garolau Duwiol, dan enw Carolau h&acirc;f, y Rhain &s;&ycirc; gymw&ycirc;s iw Canu tan barw&ycirc;d&ycirc;dd, y Boreuau yn m&icirc;s <HI>Mai,</HI> yn enwedig ar foreu dd&ycirc;dd Calanmai.</HEAD>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>CAROL HAF.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>YR hw&s;m&ycirc;n weithan codwch,</L>
<L>Llu anw&ycirc;l, a llawenwch,</L>
<L>Ar-h&ycirc;d eich meu&s;&ycirc;dd rhodiwch;</L>
<L>Mewn rhadol gl&ocirc;d ddi-fai,</L>
<L>Croe&s;afwch gwedi'r gwanw&ycirc;n,</L>
<L>Gwre&s;ogca, tegca tocc&ycirc;n,</L>
<L>Y tymmor hafedd tw&ycirc;m&ycirc;n,</L>
<L>Di&s;gleir-w&ycirc;n, mel&ycirc;n Mai.</L>
</LG>
<PB N="266" REF="138">
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Mae'r bedw mor w&ycirc;bodus,</L>
<L>A dail y Coed a ddengus,</L>
<L>H&ycirc;n o gyfnewid hoenus,</L>
<L>Tyner i b&ocirc;b rhai,</L>
<L>Cewch weled mor berffeithlon,</L>
<L>Yn eglur i'ch golygon,</L>
<L>Er gw&icirc;r Gonfforddi eich calon,</L>
<L>Mor&mdash; wnnion meillion Mai.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Gogoniant, moliant miloedd,</L>
<L>I frenin y Cenhedloedd,</L>
<L>S&ycirc;'n cynn&ycirc;dd ffrw&ycirc;th ar diroedd,</L>
<L>Rifedi gwlithoedd gl&acirc;n,</L>
<L>Ac yn danfon gyd&acirc;'r wawr.</L>
<L>Su r&acirc;d wellh&acirc;d ar ydau llawer,</L>
<L>I bawb yn d&ecirc;g b&ocirc;b enn&ycirc;d awr,</L>
<L>I borthi mawr a m&acirc;n.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Pob peth er lles a llw&ycirc;ddiant,</L>
<L>Yn gl&icirc;r drw&ycirc; d&icirc;r a dorrant,</L>
<L>Corna&s;iwn, Lili, Lafant,</L>
<L>Gw&icirc;r ffrw&ycirc;thiant a gaiff rhai,</L>
<L>Gweini a wnaiff y gwen&ycirc;n,</L>
<L>Iw hadail dan eu hed&ycirc;n,</L>
<L>Y m&ecirc;l o b&ocirc;b lly&s;iew&ycirc;n,</L>
<L>A fo 'nyffr&ycirc;n minw&ycirc;n Mai.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Mae'r Manwl adar mw&ycirc;nion,</L>
<L>Yn tyrru fel Cantorion,</L>
<L>Ir un man yn ymry&s;on,</L>
<L>Dd&acirc; felus d&ocirc;n ddifai,</L>
<L>Y rhain i Glammai'n unig,</L>
<L>'Gyrdeddant gerddi diddig,</L>
<L>Lefer&ycirc;dd Organs Coedwig,</L>
<L>Urddedig fiw&s;ig fai.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Gogoniant, moliant miloedd,</L>
<L>I frenin y Cenhedloedd,</L>
<L>S&ycirc;'n cynn&ycirc;dd ffrw&ycirc;th ar diroedd,</L>
<PB N="267" REF="138">
<L>Rifedi gwlithoedd gl&acirc;n,</L>
<L>Ac yn danfon gyd&acirc;'r wawr.</L>
<L>Su r&acirc;d wellh&acirc;d ar ydau llawr,</L>
<L>I bawb yn d&ecirc;g b&ocirc;b enn&ycirc;d awr,</L>
<L>I borthi mawr a m&acirc;n.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Mae llawer gw&acirc;s trwmbluog,</L>
<L>A llawer morw&ycirc;n &s;erchog,</L>
<L>A ddi&s;gw&ycirc;l yn odidog,</L>
<L>Y dedw&ycirc;dd h&acirc;f lle dai,</L>
<L>Yn nechre Clammai cleimian,</L>
<L>Y diwrnod hwnnw eu hunan,</L>
<L>Yn dd&ycirc;dd-gw&ycirc;l codi os mynnan,</L>
<L>Nhw 'welan 'f&ycirc;an fai.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Mae llawer Cyb&ycirc;dd dichlin,</L>
<L>A lw&ycirc;r lawena'n ddibrin,</L>
<L>P&acirc;n welo ffrw&ycirc;thau ei egin,</L>
<L>Ffraeth agwedd yn ddi-drai,</L>
<L>A llawer gw&acirc;s pen &s;iomgar,</L>
<L>A'i gwneiff ei hun yn fei&s;tar,</L>
<L>Chwi welwch mai rhinweddgar,</L>
<L>yw'r hawddgar fw&ycirc;ngar Fai.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Gogoniant, moliant miloedd,</L>
<L>I frenin y Cenhedloedd,</L>
<L>S&ycirc;'n cynn&ycirc;dd ffrw&ycirc;th ar diroedd,</L>
<L>Rifedi gwlithoedd gl&acirc;n,</L>
<L>Ac yn danfon gyd&acirc;'r wawr,</L>
<L>Su r&acirc;d wellh&acirc;d ar ydau llawr,</L>
<L>I bawb yn d&ecirc;g b&ocirc;b enn&ycirc;d awr,</L>
<L>I borthi mawr m&acirc;n.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Deffrowch yn llu diniwed,</L>
<L>Gw&ycirc;ch glaiar, chwi gewch glywed,</L>
<L>Yr adar or un dynged,</L>
<L>Yn dangos wrth eich tai,</L>
<L>F&ocirc;d gwedi'r gwannw&ycirc;n oeredd,</L>
<L>Ar frynniau fw&ycirc; o rinwedd,</L>
<L>O glaerw&ycirc;n d&ecirc;g egluredd,</L>
<L>Gorfoledd mawredd Mai.</L>
</LG>
<PB N="268" REF="139">
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Mae llawer Pr&ycirc;dd a ddechru,</L>
<L>Oi galon l&acirc;n lawenu,</L>
<L>Pan welo'r ffordd yn gla&s;u,</L>
<L>Chwi glyw&s;och h&ycirc;n gan rai,</L>
<L>Rh&ycirc;dd newid rw&ycirc;dd c&ycirc;n rhadted,</L>
<L>Ar lawer Mei&s;ter caled,</L>
<L>O glywed c&ycirc;n wre&s;ogced,</L>
<L>Yw &s;iecced felfed fai.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Gogoniant, moliant miloedd,</L>
<L>I Frenin y Cenhedloedd,</L>
<L>S&ycirc;'n cynn&ycirc;dd ffrw&ycirc;th ar dir oedd,</L>
<L>Rifedi gwlithoed gl&acirc;n,</L>
<L>Ac yn danfon gyd&acirc;'r wawr,</L>
<L>Su r&acirc;d wellh&acirc;d ar ydau llawr,</L>
<L>I bawb yn d&ecirc;g b&ocirc;b enn&ycirc;d awr,</L>
<L>I borthi mawr a m&acirc;n.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>C&ycirc;d-gofiwn ar ddaiaren,</L>
<L>Ddammeg y ffig&ycirc;s-bren,
<NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 24 32.</NOTE></L>
<L>Ni a w&ycirc;ddom ar ei ddeilen,</L>
<L>Urddoledd bur lle bai,</L>
<L>Mae pw&ycirc;&s;o b&ycirc;dd, nid amgen,</L>
<L>Yr am&s;er at ei ddiben,</L>
<L>A b&ocirc;d lle g&wcirc;&ycirc;r drachefen,</L>
<L>Y la&s;-wen fedwen fai.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Fel y mae'r tymmor fell&ycirc;,</L>
<L>Yn gwre&s;&s;og adnew&ycirc;ddu,</L>
<L>A <HI>Phebus</HI> <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Haul.</NOTE> yn derchafu,</L>
<L>Tra-chyfion d&ecirc;s ar dai,</L>
<L>Adnew&ycirc;ddwn ninnau</L>
<L>Ein byw&ycirc;d, a'n bucheddau,</L>
<L>Fel Cwrs, a chl&ocirc;d y dyddiau,</L>
<L>Dedw&ycirc;ddol moddol Mai.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Gogoniant, moliant miloedd,</L>
<L>I Frenin y Cenhedloedd,</L>
<L>S&ycirc;'n cynn&ycirc;dd ffrw&ycirc;th ar diroedd,</L>
<PB N="269" REF="139">
<L>Rifedi gwlithoedd gl&acirc;n,</L>
<L>Ac yn danfon gyd&acirc;'r wawr,</L>
<L>Su r&acirc;d wellh&acirc;d ar ydau llawr,</L>
<L>I bawb yn d&ecirc;g b&oacute;b enn&ycirc;d awr,</L>
<L>I borthi mawr a m&acirc;n.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Cofiwn y morgrug&ycirc;n,</L>
<L>O ddechreu gwr&eacute;s y fiw&ycirc;dd&ycirc;n,</L>
<L>Yr hwn ni orphw&ycirc;&s; ron&ycirc;n,</L>
<L>Yn'r un-awr, ac ni &s;ai,</L>
<L>Ond ca&s;clu iw gadw'n ddigel,</L>
<L>Y gaia yrfa oerfel,</L>
<L>Nes dywad einioes dawel:</L>
<L>Pr&ycirc;d Angel Mettel Mai.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Yn anw&ycirc;l iawn gwnawn ninneu,</L>
<L>O gariad b&ycirc;th ein goreu,</L>
<L>Or am&s;er gl&acirc;n ar dyddiau,</L>
<L>Dedw&ycirc;ddwch i b&oacute;b rhai,</L>
<L>Ddi&s;gw&ycirc;l drw&ycirc; dduwiol-fr&ycirc;d,</L>
<L>Ddyfodiad Cri&s;t b&ocirc;b enn&ycirc;d,</L>
<L>O ran nas gw&ycirc;ddom hef&ycirc;d,</L>
<L>Pa br&ycirc;d na munud Mai.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Gogoniant, moliant miloedd,</L>
<L>I Frenin y Cenhedloedd,</L>
<L>S&ycirc;'n cynn&ycirc;dd ffrw&ycirc;th ar diroedd,</L>
<L>Rifedi gwlithoedd gl&acirc;n,</L>
<L>Ac yn danfon gyd&acirc;'r wawr,</L>
<L>Su r&acirc;d wellh&acirc;d ar ydau llawr,</L>
<L>I bawb yn d&ecirc;g b&oacute;b enn&ycirc;d awr,</L>
<L>I borthi mawr a m&acirc;n.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19,</HEAD>
<L>Wrth glywed mor llawen-iaith,</L>
<L>Yw'r <HI>G</HI>&ocirc;g, ar Ceiliog bronfraith,</L>
<L>Ar fw&ycirc;alch hitheu ar unwaith,</L>
<L>Ar wennol chwaith ni thai,</L>
<L>Ond datcan mor berffeithlon,</L>
<L>Bawb yn yr iaith a fedron,</L>
<L>Faint &ycirc;w rhinweddau ffrw&ycirc;thlon,</L>
<L>Yr hinon fawr-lon Fai.</L>
</LG>
<PB N="270" REF="140">
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Meddyliwn fal y deffru,</L>
<L>Utgorn Cri&s;t ni i'n barnu,</L>
<L>Er claddu'r C&ycirc;rph i bydru,</L>
<L>Mewn clo&s;s garchard&ycirc; clai,</L>
<L>Y meirw ar drawiad amrant,</L>
<L>Trw&ycirc;'r b&ycirc;d eu g&ycirc;d a godant,</L>
<L>Ger bron ein Duw Gogoniant,</L>
<L>Mewn meddiant, moliant Mai.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Gogoniant, moliant miloedd,</L>
<L>I frenin y Cenhedloedd,</L>
<L>S&ycirc;'n cynn&ycirc;dd ffrw&ycirc;th ar diroedd,</L>
<L>Rifedi gwlithoedd gl&acirc;n,</L>
<L>Ac yn danfon gyd&acirc;'r wawr,</L>
<L>Su r&acirc;d wellh&acirc;d ar ydau llawr,</L>
<L>I bawb yn d&ecirc;g b&ocirc;b enn&ycirc;d awr,</L>
<L>I borthi mawr a m&acirc;n.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>C&ycirc;d-fyddwn yn gweddio,</L>
<L>Un-galon, ac yn gwilio,</L>
<L>Ar lampau yn ein dw&ycirc;lo,</L>
<L>Yn deilwng h&ycirc;n a fai,</L>
<L>Ymgei&s;iwn a duwiolder,</L>
<L>Ar union ffordd iw harfer,</L>
<L>Trown heibio lid a ffal&s;ter,</L>
<L>Yn am&s;er mw&ycirc;nder Mai.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Hai codwch y llangce&s;i,</L>
<L>A lafant, rh&ocirc;s, a Lili,</L>
<L>Perffiwmiwch eich ffene&s;tri,</L>
<L>Yn llw&ycirc;ni heb ddim llai,</L>
<L>Dango&s;ed y morw&ycirc;nion,</L>
<L>I bawb heb gel, a ddelon,</L>
<L>F&ocirc;d yn eu teiau tirion,</L>
<L>Arw&ycirc;ddion mw&ycirc;nion Mai.</L>
</LG>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Gogoniant, moliant miloedd,</L>
<L>I frenin y Cenhedloedd,</L>
<L>S&ycirc;'n cynn&ycirc;dd ffrw&ycirc;th ar diroedd,</L>
<PB N="271" REF="140">
<L>Rifedi gwlithoedd gl&acirc;n,</L>
<L>Ac yn danfon gyd&acirc;'r wawr,</L>
<L>Su r&acirc;d wellh&acirc;d ar ydau llawr,</L>
<L>I bawb yn d&ecirc;g b&ocirc;b enn&ycirc;d awr,</L>
<L>I borthi mawr m&acirc;n.</L>
</LG>
<LG N="25">
<HEAD>25.</HEAD>
<L>Y duwiol nefol deul&ycirc;,</L>
<L>Boed hir y b&ocirc;'ch trw&ycirc;'r Ie&s;u,</L>
<L>Mewn urddas iw foliannu,</L>
<L>Fel <HI>En&ocirc;ch</HI> g&ycirc;nt a wnai,</L>
<L>Ac megis <HI>Aron</HI> dyner.</L>
<L>Yn &s;anctaidd iawn b&ocirc;b am&s;er,</L>
<L>Y bo'ch chwi'n ca&s;clu power,</L>
<L>O fra&s;der mawredd Mai.</L>
</LG>
<LG N="26">
<HEAD>26.</HEAD>
<L>Oed le&s;u, Oen dewi&s;edd,</L>
<L>Mil chwechant, trugien mlynedd,</L>
<L>A hef&ycirc;d &s;aith, air hafedd,
<NOTE PLACE="marg">1667.</NOTE></L>
<L>Iw rhifo heb un llai,</L>
<L>C&ycirc;d-rown ein gweddi ar unwaith,</L>
<L>Ar gadw'n Brenin perffaith,</L>
<L>A dweded pawb yn helaeth.</L>
<L>Amen, ar foregwaeth Mai.</L>
</LG>
<LG N="27">
<HEAD>27.</HEAD>
<L>Gogoniant, moliant miloedd,</L>
<L>I frenin y Cenhedloedd,</L>
<L>S&ycirc;'n cynn&ycirc;dd ffrw&ycirc;th ar diroedd,</L>
<L>Rifedi gwlithoedd gl&acirc;n,</L>
<L>Ac yn danfon gyd&acirc;'r wawr,</L>
<L>Su r&acirc;d wellh&acirc;d ar ydau llawr,</L>
<L>I bawb yn d&ecirc;g b&ocirc;b enn&ycirc;d awr,</L>
<L>I borthi mawr a m&acirc;n.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol h&acirc;f, mewn am&s;er Rhyfel yn annog i edifeirwch.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>BOneddigion, a chyffredin,</L>
<L>Gw&ycirc;r, gwragedd, merched, bechgin,</L>
<PB N="272" REF="141">
<L>A chwbwl oll or gwerin,</L>
<L>S&ycirc;dd yn eich dichl&ycirc;n dai,</L>
<L>Codwch a phry&s;urwch,</L>
<L>Gwiw ddeilied a gweddiwch,</L>
<L>A h&ycirc;n ar foreu tegwch,</L>
<L>Tawel teg o Fai,</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Codwch bawb i fynu,</L>
<L>I wrando ar goge'n canu,</L>
<L>Mae dail y coed yn gla&s;u,</L>
<L>Yn lw&ycirc;&s;wedd wrth eich tai,</L>
<L>Mae gl&acirc;n eginau glei&s;ion,</L>
<L>A ffrw&ycirc;thau ffrithoedd llawnion,</L>
<L>a h&ycirc;n ar doriad tirion,</L>
<L>Mw&ycirc;nion Mai.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Godwch feibion Codwch,</L>
<L>I gymr&ycirc;d edifeirwch,</L>
<L>I gei&s;io heuddu heddwch,</L>
<L>Gan y gwr &s;&ycirc; uwch-ben,</L>
<L>Fe drodd y rhod i eitha'r n&ocirc;d,</L>
<L>Ymwnewch a Duw fel dyna'r gl&ocirc;d,</L>
<L>Rhag digw&ycirc;ddo yn f&ycirc;an f&ocirc;d</L>
<L>Y b&ycirc;d ar ben.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Fel dymma gyflawn ffrw&ycirc;th&ycirc;dd,</L>
<L>Ar goed, ar faes, ar fyn&ycirc;dd,</L>
<L>A ninneu yn aflon&ycirc;dd,</L>
<L>Beun&ycirc;dd yn ein bai,</L>
<L>Na cymrem edifeirwch,</L>
<L>Pan oedd&ycirc;m yn cael heddwch,</L>
<L>Da fawredd, a difyrrwch,</L>
<L>Ar foreu teg o Fai.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Dymma Dduw'n ymgynnig,</L>
<L>I'r b&ycirc;d yn fendigedig,</L>
<L>A ninnau yn wrthny&s;ig,</L>
<L>Ond ar&ycirc;th yd&ycirc;w'n bai,</L>
<L>Gan gledrw&ycirc;dd ein calonnau,</L>
<L>Ein balchder, a'n camweddau,</L>
<L>A dr&ocirc;dd yn chwerw chwareu,</L>
<L>Ar foreu T&ecirc;g o Fai.</L>
</LG>
<PB N="273" REF="141">
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Godwch feibion Codwch,</L>
<L>I gymr&ycirc;d edifeirwch,</L>
<L>I gei&s;io hauddu heddwch,</L>
<L>Gan y gwr &s;&ycirc; uwch-ben,</L>
<L>Fe drodd y rhod i eitha'r n&ocirc;d,</L>
<L>Ymwnewch a Duw fel dyna'r gl&ocirc;d,</L>
<L>Rhag digw&ycirc;ddo'n f&ycirc;an f&ocirc;d</L>
<L>Y b&ycirc;d ar ben.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Codwch Gymru, a Sae&s;on,</L>
<L>Ewch ar eich gliniau noethion,</L>
<L>Yn eiriol ar Dduw cy&s;ion,</L>
<L>Gyflawnwch h&ycirc;n heb lai,</L>
<L>Ar gaffel o'r Cri&s;tnogion,</L>
<L>Heddwch, a chariad ffyddlon,</L>
<L>A h&ycirc;n c&ycirc;n toriad tirion,</L>
<L>Mw&ycirc;nion Mai.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Mae'r drwm yn &s;owndio larwm,</L>
<L>A phres, a rhodre&s;s rh&ycirc;drwm,</L>
<L>Mae garw ruthrau gorthrwm,</L>
<L>Yn pa&s;&s;io rhe&s;wm rhai,</L>
<L>Mae'r t&acirc;n, a phowdwr gynnau,</L>
<L>Ar pelets plwm yn chwareu,</L>
<L>Fel dyna eu miw&s;ic danna<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">,</L>
<L>Ar forau T&eacute;g o Fai.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Codwch feibion Codwch,</L>
<L>I gymr&ycirc;d edifeirwch,</L>
<L>I gei&s;io heuddu heddwch,</L>
<L>Gan y gwr &s;&ycirc; uwch ben,</L>
<L>Fe drodd y rhod i eitha'r n&ocirc;d,</L>
<L>Ymwnewch a Duw fel dyna'r gl&ocirc;d,</L>
<L>Rhag digw&ycirc;ddo'n f&ycirc;an f&ocirc;d,</L>
<L>Y b&ycirc;d ar ben.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Mae Chwalu mawr, mae chwilio,</L>
<L>Mae gl&wcirc;th yn rh&wcirc;th yn rhiwlio,</L>
<L>Mae plyndrio, rifflio, trei&s;io,</L>
<PB N="274" REF="142">
<L>Mae traw&s;edd yn ein tai,</L>
<L>Mae gwaed, a gwiddi canlle,</L>
<L>Gar bron <HI>Jehovah</HI> nerthe,</L>
<L>a h&ycirc;n ar l&acirc;n dymhore,</L>
<L>T&ecirc;g o Fai.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Mae C&ycirc;nph ein cymmydogion,</L>
<L>Ein brod&ycirc;r, a'i cyfeillion,</L>
<L>Yn gelaneddau meirown,</L>
<L>Yn gleifion yn y Clai,</L>
<L>A'u he&s;c&ycirc;rn yn garneddau,</L>
<L>A'u claddiad rh&ycirc;d y cloddiau,</L>
<L>A h&ycirc;n ar l&acirc;n dymhorau,</L>
<L>T&ecirc;g o Fai.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Codwch feibion Codwch,</L>
<L>I gymr&ycirc;d edifeirwch,</L>
<L>I gei&s;io heuddu heddwch,</L>
<L>Gan y gwr &s;&ycirc; uwch ben,</L>
<L>Fe drodd y rhod i eitha'r n&ocirc;d,</L>
<L>Ymwnewch a Duw fel dyna'r gl&ocirc;d,</L>
<L>Rhag ofn digw&ycirc;ddo'n f&ycirc;an f&ocirc;d,</L>
<L>Y b&ycirc;d ar ben.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Mae'r gigfran yn ymborthi,</L>
<L>Ar adar anifeiri,</L>
<L>Ar Arglw&ycirc;dd &s;&ycirc;dd i'n co&s;pi,</L>
<L>Am ein c&acirc;f-beth fai,</L>
<L>Ar g&icirc;g, a gwaed ein brod&ycirc;r,</L>
<L>Onid &ycirc;w h&ycirc;n yn do&s;t&ycirc;r,</L>
<L>A hynn&ycirc; ar l&acirc;n dymm&ycirc;r.</L>
<L>D&ecirc;g o Fai.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Mae'r utg&ycirc;rn yn dat&s;einio,</L>
<L>Ir fattel dan ymffattio,</L>
<L>Mae'r Canan mawr yn rhuo,</L>
<L>Yn rhw&ycirc;go llawer rhai,</L>
<L>Creulondeb, anrhugaredd,</L>
<L>Cyflafan, ac anhydedd,</L>
<PB N="275" REF="142">
<L>A h&ycirc;n ar dymhoredd,</L>
<L>Fw&ycirc;nedd Fai.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Codwch feibion Codwch,</L>
<L>I gymr&ycirc;d edifeirwch,</L>
<L>I gei&s;io heuddu heddwch,</L>
<L>Gan y g&wcirc;r &s;&ycirc; uwch ben,</L>
<L>Fe drodd y rhod i eitha'r n&ocirc;d,</L>
<L>Ymwnewch a Duw fel dyna'r gl&ocirc;d,</L>
<L>Rhag ofn digw&ycirc;ddo'n f&ycirc;an f&ocirc;d,</L>
<L>Y b&ycirc;d ar ben.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Mae trethi mawr tra uchel,</L>
<L>Mae rhifo meirch i'r rhyfel,</L>
<L>Mae'n chwith i ninne'r chwedel,</L>
<L>Ar drafel aeth ar drai,</L>
<L>Duw f' Arglw&ycirc;dd o'i drugaredd;</L>
<L>A drefno heddwch gwaredd,</L>
<L>A h&ycirc;n c&ycirc;n toriad hafedd,</L>
<L>Mw&ycirc;nedd Mai.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Mae Caerau'r tref&ycirc;dd cryfion,</L>
<L>Ar lly&s;au'n llo&s;ci'n boethion,</L>
<L>Mae'r tre&s;&ycirc;dd mawr yn weigion,</L>
<L>Mae'n arw hw&ycirc;l yn tai,</L>
<L>Mae traffic y&s;golheigion,</L>
<L>a y&s;pciliw&ycirc;d o'u hy&s;colion,</L>
<L>A gollodd eu harferion,</L>
<L>Am&s;erion mw&ycirc;nion Mai.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Codwch feibion Codwch,</L>
<L>I gymr&ycirc;d edifeirwch,</L>
<L>I gei&s;io hauddu heddwch,</L>
<L>Gan y gwr &s;&ycirc; uwch ben,</L>
<L>Fe drodd y rhod i eitha'r n&ocirc;d,</L>
<L>Ymwnewch a Duw fel dynar gl&ocirc;d,</L>
<L>Rhag ofn digw&ycirc;ddo'n f&ycirc;an f&ocirc;d,</L>
<L>Y B&ycirc;d ar ben.</L>
</LG>
<PB N="276" REF="143">
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Duw Cadw, ac amddiff&ycirc;n,</L>
<L>Ein gwir ddihalog Frenin,</L>
<L>Ai gwmp'ni yn rheol feithrin,</L>
<L>Yn eu rhif bob rhai,</L>
<L>Mewn cariad a'u cynghorion,</L>
<L>A phawb &s;&ycirc;dd iddo'n ffyddlon,</L>
<L>Ai fradw&ycirc;r b&ycirc;w na byddon,</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">oreuon T&ecirc;g o Fai.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Mil chwe-chant gwiliant gwelir,</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> d&ecirc;g a deugain rhifir,
<NOTE PLACE="marg">1650.</NOTE></L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">edd oedran Cri&s;t ein Mei&s;tir,</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">arllennir heb ddim llai,</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">an wnaethpw&ycirc;d h&ycirc;n o draethod,</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> of&ycirc;n nawdd am bechod,</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> h&ycirc;n yn am&s;er cyfnod,</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> Mw&ycirc;n-n&ocirc;d Mai.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Codwch feibion codwch,</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> gymr&ycirc;d edifeirwch,</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> gei&s;io heuddu heddwch,</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">en y gwr &s;&ycirc; uwch ben,</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">e drodd y rhod i eitha'r n&ocirc;d,</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">mwnewch a Duw fel dyna'r gl&ocirc;d,</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">hag ofn digw&ycirc;ddo'u f&ycirc;an f&ocirc;d,</L>
<L> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> b&ycirc;d ar ben.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol H&acirc;f i foliannu Duw, am y Tymmor, ar tyw&ycirc;dd t&ecirc;g. Iw ganu ar ol Gaia t&ocirc;&s;t.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>TRigolion, dynion dawnus,</L>
<L>Dyhunwch, byddwch hoenus,</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> hollawl or un wllus,</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">owch weddus felus fawl,</L>
<L>Awdwr a'r gwared&ycirc;dd,</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">nawu 'allom oll ar wen&ycirc;dd,</L>
<PB N="277" REF="143">
<L>Mewn Awen iddo o New&ycirc;dd,</L>
<L>Yn ebrw&ycirc;dd hylw&ycirc;dd hawl.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>C&ycirc;d ddywch i g&ycirc;d i fynu,</L>
<L>Yn wiwian bawb o'u welu,</L>
<L>I roddi mawl ir Ie&s;u,</L>
<L>Am drefnu heini ha,</L>
<L>Pw&ycirc; dd&ycirc;n a beidie'n fudur,</L>
<L>Pa re&s;wm na bae bry&s;ur,</L>
<L>I ddatcan Mawrglod eglur,</L>
<L>Am ddif&ycirc;r dym&ycirc;r da.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Eirgl&ycirc;w di o Arglw&ycirc;dd D&acirc;d,</L>
<L>Ein gweddi ni mewn gwaedd a n&acirc;d,</L>
<L>Cadw Frydain rhag y br&acirc;d,</L>
<L>Mewn cariad haeddiad h&icirc;r,</L>
<L>O d&ocirc;d di heddwch degwch d&acirc;,</L>
<L>Ir ynus hon, a hoenus h&acirc;,</L>
<L>P&ocirc;b bwriad tarddiad di-dda,</L>
<L>Datcuddia eglura'n gl&icirc;r.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Bu Arw wanw&ycirc;n ir&acirc;d,</L>
<L>H&ycirc;d Bow&ycirc;s ddawnus ddiwad,</L>
<L>Ar tyw&ycirc;dd h&ycirc;ll yn dowad,</L>
<L>Trw&ycirc; roddiad doniad Duw,</L>
<L>Ni dybiem mor ddiobaith,</L>
<L>Na chaem ni weled eilwaith,</L>
<L>Ddim cynn&ycirc;dd dedw&ycirc;dd odiaith,</L>
<L>Iawn berffaith yn ein b&ycirc;w.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Lle i gwel&s;om ni'n ddiweddar'</L>
<L>Yn dduoer w&ecirc;dd y ddaiar,</L>
<L>Ar Rhew ac Eira hagar,</L>
<L>H&ycirc;d talar yn lle t&ecirc;s,</L>
<L>Ni gaw&s;om oll drw&ycirc; gy&s;ur,</L>
<L>Ddawn obaith dan yr w&ycirc;bur,</L>
<L>Gan Ie&s;u h&icirc;n gymhe&s;ur,</L>
<L>In Llafur er ein ll&ecirc;s.</L>
</LG>
<PB N="278" REF="144">
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Eirgl&ycirc;w di o Arglw&ycirc;dd D&acirc;d,</L>
<L>Ein Gweddi ni mewn gwaedd a n&acirc;d,</L>
<L>Cadw Frydain rhag y br&acirc;d,</L>
<L>Mewn Cariad haeddiad h&icirc;r;</L>
<L>O d&ocirc;d di heddwch degwch d&acirc;,</L>
<L>I'r ynus hon, a hoenus h&acirc;,</L>
<L>P&ocirc;b bwriad tarddiad didda,</L>
<L>Datcuddia Eglura yn gl&icirc;r.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Mae'r Coge, a donie dawnus,</L>
<L>H&ycirc;d goed&ycirc;dd hylw&ycirc;dd hw&ycirc;lus,</L>
<L>Yn Canu'n heini hoenus,</L>
<L>Dda foddus g&acirc;n ddifai,</L>
<L>Ar Adar cynnar c&acirc;nan,</L>
<L>B&ocirc;b diddig fiw&s;ig foe&s;ian,</L>
<L>I ddangos mor berffeithlan</L>
<L>Yw'r diddan fw&ycirc;nlan Fai.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Mae'r ydau oll mor rhadol,</L>
<L>Yn tarddu i'n lle&s;u yn lle&s;ol,</L>
<L>Pob lly&s;ie, a gweire gwrol,</L>
<L>hyfrydol reiol r&acirc;d,</L>
<L>P&ocirc;b blode gerddi gwrddion,</L>
<L>Perllane &s;&ycirc;'n bur llawnion,</L>
<L>Briallu gl&acirc;n, a Meillion,</L>
<L>Arw&ycirc;ddion llon wellh&acirc;d.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Eirgl&ycirc;w di o Arglw&ycirc;dd D&acirc;d,</L>
<L>Yn gweddi ni mewn gwaedd a n&acirc;d</L>
<L>Cadw Frydain rhag y br&acirc;d,</L>
<L>Mewn cariad haeddiad h&icirc;r,</L>
<L>O d &ocirc;d di heddwch degwch d&acirc;,</L>
<L>Ir ynus hon, a hoenus h&acirc;,</L>
<L>P&ocirc;b bwriad tarddiad di-dda,</L>
<L>Datcuddia, eglura yn gl&icirc;r.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Er c&ycirc;m&ycirc;n &s;&ycirc; o ryfeloedd,</L>
<L>Gorme&s;ol mewn Te&ycirc;rna&s;oedd,</L>
<L>Yn cylchu c'n hamgylchoedd,</L>
<PB N="279" REF="144">
<L>Ar gyhoedd lluoedd ll&icirc;d,</L>
<L>Duw ach&ycirc;b di &s;&ycirc;'n ochain,</L>
<L>Rhag brw&ycirc;d&ycirc;r holl d&icirc;r Brydain,</L>
<L>S&ycirc;'n awr a'i gwawr yn gowrain,</L>
<L>O rhain yn gain i g&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Myddyliwn bawb yn ddilus,</L>
<L>Mewn am&s;er cyfan Co&s;us,</L>
<L>Tra i galwer heiddiw yn hw&ycirc;lus,</L>
<L>Mewn dilus foddus f&ycirc;d;</L>
<L>Pan fytho'r n&ocirc;s ar ne&s;u,</L>
<L>Hi all f&ocirc;d yn f&ycirc;r y foru,</L>
<L>Mae'n rhyw&ycirc;r edifaru;</L>
<L>Gofalu am hynn&ycirc; o h&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Eirgl&ycirc;w di o Arglw&ycirc;dd D&acirc;d,</L>
<L>Ein gweddi ni mewn gwaedd a n&acirc;d:</L>
<L>Cadw Frydain rhag y br&acirc;d;</L>
<L>Mewn cariad, haeddiad h&icirc;r,</L>
<L>O d&ocirc;d di heddwch degwch d&acirc;:</L>
<L>Ir ynus hon, a hoenus h&acirc;,</L>
<L>P&ocirc;b bwriad tarddiad di-dda,</L>
<L>Datcuddia, Eglura yn gl&icirc;r.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>M&icirc;l chwe-chant, moliant miloedd,</L>
<L>Yw oedran mae yn adroedd;</L>
<L>Y M&acirc;b a ddaeth o'r nefoedd:</L>
<L>Ar gyhoedd ydoedd o,</L>
<L>A phump heb gw&ycirc;mp yn gampus:</L>
<L>A phedwar ugain moddus;
<NOTE PLACE="marg">1695.</NOTE></L>
<L>A deng-mlw&ycirc;dd hylw&ycirc;dd hw&ycirc;lus:</L>
<L>Da trefnus oedd y tro.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Ir hwn i bytho bythoedd,</L>
<L>G&acirc;n bybur gan y bobloedd:</L>
<L>A threuthwn foliant filoedd;</L>
<L>Rifedi gwlithoedd gwlaw,</L>
<L>Ir gwr f&ycirc; i ni'n rhoddi'n rhw&ycirc;dd:</L>
<L>Rifedi'r &s;&ecirc;r o radol &s;w&ycirc;dd;</L>
<PB N="280" REF="145">
<L>Mawl iddo yn dragyw&ycirc;dd,</L>
<L>Yn llow&ycirc;dd f&ycirc;th rhag llaw.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Eirgl&ycirc;w di o Arglw&ycirc;dd D&acirc;d,</L>
<L>Yn gweddi ni mewn gwaedd a n&acirc;d:</L>
<L>Cadw'n Brydain rhag y br&acirc;d;</L>
<L>Mewn cariad haeddiad h&icirc;r,</L>
<L>O d&ocirc;d di heddwch degwch d&acirc;</L>
<L>Ir ynus hon a hoenus h&acirc;;</L>
<L>P&ocirc;b bwriad tarddiad di dda,</L>
<L>Datcuddia Eglura yn gl&icirc;r.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol Haf, yn annog i glodfori Duw, am ei fawr Drugaredd yn danfon ymborth i dd&ycirc;n, drw&ycirc; hybu'r ddaiar. Iw ganu ar ol Gaia tymherus.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>URdda&s;ol bendefigion,</L>
<L>Crefyddol, oreu foddion;</L>
<L>Calluog enwog union;</L>
<L>Perchenogion tirion tai,</L>
<L>Dihunwch er eich Cy&s;ur:</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">yfrydol hoew frod&ycirc;r;</L>
<L>Mae rwan Ader aw&ycirc;r:</L>
<L>Yn pyng<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">io me&s;ur Mai.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Y teulu heini haeledd,</L>
<L>Fw&ycirc;n ddygiad foneddigedd:</L>
<L>Cewch weled mewn anrhydedd</L>
<L>Bob rhinwedd mw&ycirc;nedd Mai;</L>
<L>Rhown fawl i Dduw ar gyfen:</L>
<L>Nid ymgudd nid rhaid amgen,</L>
<L>Daw i b&ocirc;b d&ycirc;n yn llawen;</L>
<L>A llw&ycirc;ddiant heb ddim llai.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Os bu ers ychydig am&s;er,</L>
<L>Gwaith aflendid flinder;</L>
<L>Cyfyngder ar wan bywer;</L>
<PB N="281" REF="145">
<L>A phrinder mawr o ffrw&ycirc;th,</L>
<L>Mae hedd&ycirc;w ddaiar gnydiog:</L>
<L>Yn ymborth ir anghenog;</L>
<L>Rhown fawl ir gwr trugarog:</L>
<L>Galluog &ycirc;w eu llw&ycirc;th.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Fel ir ydem beun&ycirc;dd,</L>
<L>Yn di&s;gw&ycirc;l am yr haf-dd&ycirc;dd;</L>
<L>I gael y diwael dyw&ycirc;dd,</L>
<L>Am hwn mae'n haw&ycirc;dd ni,</L>
<L>Di&s;gw&ycirc;liwn fellu'n wa&s;tad,</L>
<L>Am awr yr ymddatodiad:</L>
<L>A threfnwn ein marweddiad,</L>
<L>C&ycirc;n ei gwahaniad hi.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Ni a gaw&s;om dymor gaia:</L>
<L>Cludorwedd o'r claiara,</L>
<L>A gwannw&ycirc;n b&ycirc;r heb eira,</L>
<L>Cynhe&s;a tyrfa t&ecirc;s,</L>
<L>Cei&s;iwn er ein cy&s;ur:</L>
<L>Cynhaia t&ecirc;g c&ycirc;n rhyw&ycirc;r:</L>
<L>Diameu daw i ni dym&ycirc;r,</L>
<L>I'n llafur er ein ll&ecirc;s.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Os bu er's ychydig am&s;er,</L>
<L>O walth aflendid flinder;</L>
<L>Cyfyngder ar wan bywer:</L>
<L>A phrinder mawr o ffrw&ycirc;th,</L>
<L>Mae hedd&ycirc;w ddaiar gnydiog,</L>
<L>Yn ymborth ir anghenog;</L>
<L>Rhown fawl ir g&wcirc;r trugarog:</L>
<L>Galluog &ycirc;w eu llw&ycirc;th.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Pa medrem ni Gri&s;tnogion,</L>
<L>Weddio o ddyfnder calon,</L>
<L>Ac ymbil am fendithion:</L>
<L>A thirion hinon h&acirc;f;</L>
<L>Mae Duw a'i law'n egored,</L>
<L>Yn o rdrio mawr ymwared,</L>
<PB N="282" REF="146">
<L>O lunieth i'r ffyddlonied,</L>
<L>S&ycirc;dd dan ei adduned dd&acirc;f.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>C&ycirc;d byngciwn &s;&wcirc;n <HI>Ho&s;anna,</HI></L>
<L>Gwir achos i'r gorueha,</L>
<L>Ein ceidwad, cadarn noddfa;</L>
<L>Ar pura oddiwrth bob bai:</L>
<L>Yngallu'r Ie&s;u ra&s;ol,</L>
<L>A'i hynaws br&ycirc;d y&s;prydol,</L>
<L>Mae rhoi p&ocirc;b rhodd ddymunol:</L>
<L>I dd&ycirc;n ar ddyddie Mai.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Os bu er's ychydig am&s;er,</L>
<L>O waith aflendid flinder:</L>
<L>Cyfyngder ar wan bywer;</L>
<L>A phrinder mawr o ffrw&ycirc;th,</L>
<L>Mae hedd&ycirc;w ddaiar gnydiog:</L>
<L>Yn ymborth i'r anghenog;</L>
<L>Rhown fawl i'r g&wcirc;r trugarog,</L>
<L>Galluog &ycirc;w eu llw&ycirc;th.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Camwedde donie dynion,</L>
<L>A bare f&ocirc;d clefydon:</L>
<L>Ym&ycirc;&s;g ein cymydogion;</L>
<L>Drw&ycirc; fawr achw&ycirc;nion chwith;</L>
<L>Ofnwn y goruchaf:</L>
<L>A charwn ein cyfn e&s;af;</L>
<L>Fe &ycirc;r y galluogcaf,</L>
<L>I dyn&ycirc;'r plaf o'n plith.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Gweithredoedd Duw'n rhygluddio,</L>
<L>Y B&ycirc;d ar cwbl &s;&ycirc; ynddo:</L>
<L>Eill beri i dd&ycirc;n fyfyrio;</L>
<L>C&ycirc;n i'r egoro i g&ecirc;g,</L>
<L>A thalu mawl i'r Arglw&ycirc;dd:</L>
<L>Am faint ei drugarogrw &ycirc;dd;</L>
<L>Yn rhoi or w&ycirc;bren ebrw&ycirc;dd,</L>
<L>B&ocirc;b arw&ycirc;dd tyw&ycirc;dd t&ecirc;g.</L>
</LG>
<PB N="283" REF="146">
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Os bu er's ychydig am&s;er,</L>
<L>O waith aflendid flinder;</L>
<L>Cyfyngder ar wan bywer:</L>
<L>A phrinder mawr o ffrw&ycirc;th,</L>
<L>Mae hedd&ycirc;w ddaiar gnydiog;</L>
<L>Yn ymborth i'r anghenog:</L>
<L>Rhown fawl i'r gwr trugarog,</L>
<L>Galluog &ycirc;w eu llw&ycirc;th.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Duw cadw'n ddi drangcedig,</L>
<L>Ein Brenin yn Arbenig:</L>
<L>A theulu'r ff&ycirc;dd Gatholig;</L>
<L>Dy w&ycirc;nf&ycirc;dedig dai,</L>
<L>D&ocirc;d r&acirc;s i'r &s;awl a'i cei&s;iant;</L>
<L>Oth garedigcaf dyciant;</L>
<L>I ganu i't fawr ogoniant,</L>
<L>Cywirdant moliant Mai.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Da dylem ni D&acirc;d Ie&s;u,</L>
<L>Ar lunie dy folianu:</L>
<L>A chynnar g&ycirc;d-ddychrynn&ycirc;;</L>
<L>Naws hynn&ycirc; ymhob &s;&icirc;r,</L>
<L>Ni gaw&s;om ni ynghymru;</L>
<L>Wr odiaith in gwaredu:</L>
<L>A'n cadw heb ddirmygu,</L>
<L>Fel tyru ar y t&icirc;r.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Os bu er's ychydig am&s;er,</L>
<L>O waith aflendid flinder:</L>
<L>Cyfyngder ar wan bywer:</L>
<L>A phrinder mawr o ffrw&ycirc;th;</L>
<L>Mae hedd&ycirc;w ddaiar gnydiog,</L>
<L>Yn ymborth i'r anghenog,</L>
<L>Rhown fawl i'r gwr trugarog,</L>
<L>Galluog &ycirc;w eu llw&ycirc;th.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Rhown fawr-glod pur i'n Harglw&ycirc;dd,</L>
<L>Trugarog yn dragyw&ycirc;dd,</L>
<PB N="284" REF="147">
<L>Am ddiff&ycirc;n rhag rhyfelw&ycirc;r,</L>
<L>Bradychw&ycirc;r bradw&ycirc;r br&acirc;d,</L>
<L>Fe yrodd &wcirc;redd Erur,</L>
<L>Pur glau i gadw'n gwled&ycirc;dd:</L>
<L>Rhag dywad ar yn gwarth&ycirc;dd,</L>
<L>A rhw&ycirc;d&ycirc;dd heb ddim rh&acirc;d.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Dangho&s;e yr Arglw&ycirc;dd cyfion,</L>
<L>Ddewi&s;ol ffordd iw wei&s;ion;</L>
<L>I ymddiff&ycirc;n rhag y trow&s;ion,</L>
<L>Bwriadon yn eu brud:</L>
<L>Rhag ofan i'r Iddewon,</L>
<L>Gael ffordd i ddw&ycirc;n y goron,</L>
<L>A &s;afiodd Cri&s;t yn union:</L>
<L>Cri&s;tnogion buwion b&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Os bu er's ychydig am&s;er,</L>
<L>O waith aflendid flinder,</L>
<L>Cyfyngder ar wan bywer;</L>
<L>A phrinder mawr o ffrw&ycirc;th:</L>
<L>Mae hedd&ycirc;w ddaiar gnydiog,</L>
<L>Yn ymborth i'r anghenog;</L>
<L>Rhown fawl i'r gwr trugarog:</L>
<L>Galluog &ycirc;w eu llw&ycirc;th.</L>
</LG>
</DIV3>
<TRAILER>Ymma diweddiff pedwar o garolau H&acirc;f.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="part">
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol yn dangos Cyflwr enaid yr Annuwiol wrth Ymadel ar Corph. Ar ddull ymddiddan rhwng yr enaid a'r Cgrph. Ar fe&s;ur Carol h&acirc;f.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>GWrandewch ar gyw&ycirc;r ganiad,</L>
<L>A wnaed o &s;tori eurad,</L>
<L>Fel'a b&ycirc;'r ymddiddaniad,</L>
<L>Rhwn corph ac Enaid prudd,</L>
<L>Y corph oedd gwedi re&s;tio,</L>
<PB N="285" REF="147">
<L>Gan Ange d&ucirc; a'i daro,</L>
<L>Ar enaid wrth ymado,</L>
<L>Yn wulo 'rh&ycirc;d ei rudd,</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Pan oedd y corph mewn Iech&ycirc;d,</L>
<L>Yn fywiog yn ei fyw&ycirc;d,</L>
<L>A'i olwg ar ei olud,</L>
<L>Yn cymr&ycirc;d llawn-f&ycirc;d llon,</L>
<L>Nid oedd e yn bwriadu,</L>
<L>Am farw na difaru,</L>
<L>Nes 'daeth yr Ange iw gyrchu:</L>
<L>A'i &s;aethu dan ei fr&ocirc;n.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Gwiliwch a gweddiwch,</L>
<L>Cymerwch Edifeirwch,</L>
<L>Cofiwch cei&s;iwch heddwch,</L>
<L>C&ycirc;n ange tri&s;twch trowch:</L>
<L>A byddwch b&ucirc;r a b&ycirc;wiol,</L>
<L>I gredu i'r Ie&s;u ra&s;ol,</L>
<L>A rhodiwch lw&ycirc;bre nefol,</L>
<L>O'r ffordd uffernol ffowch.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Ir oedd y g&wcirc;r o'i ieungct&ycirc;d,</L>
<L>Ai fuchedd yn frycheul&ycirc;d,</L>
<L>Yn pri&s;io bydol broffid,</L>
<L>Yn fw&ycirc; na golud n&ecirc;;</L>
<L>Yn caru'r b&ycirc;d pre&s;ennol,</L>
<L>Yn fw&ycirc; nar b&ycirc;d tragw&ycirc;ddol,</L>
<L>Ai gaion anedifeiriol,</L>
<L>Anuwiol ymh&ocirc;b ll&ecirc;.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Ni chei&s;iodd gael trugaredd,</L>
<L>Gan Dduw, na mendio ei fuchedd,</L>
<L>Na meddwl am ei ddiwed,</L>
<L>Na dialedd Duw mewn pr&ycirc;d,</L>
<L>Nes daeth yr ange'n ddiw&ycirc;d,</L>
<L>Yn ddirgel iw gyrheudd&ycirc;d,</L>
<L>Nid allodd b&ycirc;th mor &s;ym&ycirc;d,</L>
<L>Nes iddo newid b&ycirc;d.</L>
</LG>
<PB N="286" REF="148">
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Gwiliwch a gweddiwch,</L>
<L>Cymerwch edifeirwch,</L>
<L>Cofiwch, cei&s;iwch heddwch,</L>
<L>C&ycirc;n ange tri&s;twch trowch,</L>
<L>A byddwch b&ucirc;r a buwiol,</L>
<L>I gredu i'r Ie&s;u ra&s;ol,</L>
<L>A rhodiwch lw&ycirc;bre nefol,</L>
<L>O'r ffordd uffernol ffowch.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Pan ddaeth yr ange addug,</L>
<L>Hwn oedd &s;w&ycirc;ddog &s;arug,</L>
<L>I daro'r galon fly&s;ig,</L>
<L>Nid allodd meddig mw&ycirc;,</L>
<L>Na chyngor dr&ycirc;d doctorion,</L>
<L>Er daued oedd eu moddion:</L>
<L>Am gyflog mawr na gwabron;
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Dobre.</NOTE></L>
<L>O'i galon giwrio'r clw&ycirc;.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Y corph&ycirc;n aeth yn bry&s;&ycirc;r,</L>
<L>Mewn lludded mawr, a llafur,</L>
<L>Yn &s;ynn&ycirc; yn ddi &s;ynw&ycirc;r,</L>
<L>Heb gy&s;&s;&ycirc;ur fel y pren,</L>
<L>Ar Enaid b&acirc;ch yn gruddfan,</L>
<L>Yn achw&ycirc;n ac yn ochan,</L>
<L>Am fod ei ga&s;tell cadarn.</L>
<L>Yn grillian <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Creccian.</NOTE> uwch ei ben</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Gwiliwch a gweddiwch,</L>
<L>Cymerwch Edifeirwch,</L>
<L>Cofiwch, cei&s;iwch heddwch,</L>
<L>C&ycirc;n ange tri&s;twch trowch,</L>
<L>A byddwch b&ucirc;r a buwiol,</L>
<L>I gredu i'r Ie&s;u ra&s;ol,</L>
<L>A rhodiwch lw&ycirc;bre nefol,</L>
<L>O'r ffordd uffernol ffowch.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Yr enaid gwan dan grynn&ycirc;,</L>
<L>A wele wrth y trothw&ycirc;,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Rhiniog.</NOTE></L>
<PB N="287" REF="148">
<L>B&ecirc;yglon mawr o'i deutu,</L>
<L>Iw lyngcu c&ycirc;n pen awr,</L>
<L>Ac uffern oddi dano,</L>
<L>Yn lledu ei &s;afn am+dano:</L>
<L>Ar gwaed g&wcirc;n yno, 'n gwilio,</L>
<L>Ei gael iw lu&s;go i lawr</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Fe ddywedeu'r enaid hynod,</L>
<L>Och &wcirc;r p'le mae dy dafod,</L>
<L>A fyddeu yn &s;iarad gormod,</L>
<L>Yn barod bob yn awr,</L>
<L>A elli yrru ymmeth,</L>
<L>Wrth fygwth nag wrth wenieth,</L>
<L>Y gwaed-g&wcirc;n duon diffeth,</L>
<L>Bradwrieth &s;&ycirc; 'mi'n fawr.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Gwiliwch a gweddiwch,</L>
<L>Cymerwch edifeirwch,</L>
<L>Cofiwch cei&s;iwch heddwch,</L>
<L>C&ycirc;n ange tri&s;twch trowch,</L>
<L>A byddwch b&ucirc;r a buwiol,</L>
<L>I gredu i'r Ie&s;u ra&s;ol,</L>
<L>A rhodiwch lw&ycirc;bre nefol,</L>
<L>O'r ffordd uffernol ffowch.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Yr enaid bach dan wulo,</L>
<L>A ddywede wrth y dw&ycirc;lo</L>
<L>Mi'ch gweles chwi yn &s;wagrio</L>
<L>Yn rhiwlio cledde mawr,</L>
<L>Edrychwch alloch godi,</L>
<L>I daro yn fy mharti,</L>
<L>Ni bu 'rioed reitiach i mi,</L>
<L>Nag yn awr.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Y traed a ellwch dreio,</L>
<L>Ar redeg fynd i rodio,</L>
<L>I mof&ycirc;n lle im &s;afio,</L>
<L>Rwi henno'n huno'n gaeth,</L>
<L>Ac oni dewch chwi yn f&ycirc;an,</L>
<PB N="288" REF="149">
<L>ffarwel i'r b&ycirc;d yn gyfan:</L>
<L>Rwi'n mynd i ddw&ycirc;lo &s;attan,</L>
<L>I uffern fel y &s;aeth.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Gwiliwch a gweddiwch,</L>
<L>Cymerwch Edifeirwch,</L>
<L>Cofiwch cei&s;iwch heddwch,</L>
<L>C&ycirc;n ange tri&s;twch trowch,</L>
<L>A byddwch b&ucirc;r a b&ycirc;wiol,</L>
<L>I gredu i'r Ie&s;u ra&s;ol,</L>
<L>A rhodiwch lw&ycirc;bre nefol,</L>
<L>O'r ffordd uffernol ffowch.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>I roedd y ddw&ycirc; goes wi&s;gi,</L>
<L>Ar ddeu-droed wedi rhewi,</L>
<L>Ni allen mor unioni,</L>
<L>Na &s;ym&ycirc;d b&ycirc;s ar lawr</L>
<L>A'i gorph ei g&ycirc;d yn crynn&ycirc;,</L>
<L>A'i galon wedi tori,</L>
<L>Ai anadl yn terfynu,</L>
<L>A ffaelu'roedd &ecirc;n awr.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Ar enaid annedwddol,</L>
<L>A ddwedodd mor do&s;turiol,</L>
<L>Wrth y corph annuwiol,</L>
<L>Gw&ycirc;ch wrol oedd dy r&ycirc;m,</L>
<L>A weli'r gwaed-gwn gwaedlud,</L>
<L>Mewn bwriad im cyrheudd&ycirc;d,</L>
<L>A thithe &s;&ycirc;dd heb &s;yfl&ycirc;d,</L>
<L>Yn &s;ud heb ddywed&ycirc;d dim.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Gwiliwch a gweddiwch,</L>
<L>Cymerwch edifeirwch</L>
<L>Cofiwch cei&s;iwch heddwch,</L>
<L>C&ycirc;n ange tri&s;twch trowch,</L>
<L>A byddwch b&ucirc;r a b&ycirc;wiol,</L>
<L>I gredu i'r Ie&s;u ra&s;ol</L>
<L>A rhodiwch lw&ycirc;bre nefol,</L>
<L>O'r ffordd uffernol ffowch</L>
</LG>
<PB N="289" REF="149">
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Fe ddywede wrth ei lyged,</L>
<L>Oedd yn ei ben c&ycirc;n farwed,</L>
<L>Yd&ycirc;ch chwi yn gweled,</L>
<L>Ymwared yn y B&ycirc;d,</L>
<L>Edrychwch draw o'ch deutu;</L>
<L>Am loches i mi 'lechu,</L>
<L>Mi glywa'r c&wcirc;n yn chwrnu:</L>
<L>Rwi'n crynnu fel y cr&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Y Llyged oedd yn pallu,</L>
<L>Yn ddeillion wedi twllu:</L>
<L>Linnynne wedi torri,</L>
<L>A'u torre i fynu yn troi;</L>
<L>Ni welent mor goleuni,</L>
<L>Oedd gar ei fron yn llo&s;gi:</L>
<L>A phawb o'i ffr&ycirc;ns yn &s;ynnu,</L>
<L>Oddiwrth y gwelu yn ffoi.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Gwiliwch a gweddiwch,</L>
<L>Cymerwch Edifeirwch,</L>
<L>Cofiwch cei&s;iwch heddwch,</L>
<L>C&ycirc;n ange tri&s;twch trowch:</L>
<L>A byddwch, b&ucirc;r a b&ycirc;wiol,</L>
<L>I gredu i'r Ie&s;u ra&s;ol,</L>
<L>A rhodiwch lw&ycirc;bre nefol,</L>
<L>O'r ffordd uffernol ffowch.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Yr enaid prudd a ddywede,</L>
<L>O gorph ple mae dy glu&s;tle:</L>
<L>A glyw&s;och &s;&ocirc;n yn un-lle;</L>
<L>Am gyfle gole cl&icirc;r,</L>
<L>Pe gallwn gael ynghadw,</L>
<L>Oddiwrth y rhai accw:</L>
<L>S&ycirc;n edr&ycirc;ch arnnai'n chwerw;</L>
<L>A golwg &s;alw &s;ur.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Ei ddolur oedd mor ddwfwn,</L>
<L>A'i gli&s;tie gwedi go&s;twng:</L>
<L>Ni chlywe floeddio miliwn;</L>
<PB N="290" REF="150">
<L>Na &s;&wcirc;n can mil o gl&ycirc;ch,</L>
<L>Ei&s;ie eu b&ocirc;d nhw&ycirc;'n gwrando;</L>
<L>Ar eiriau Duw, a'u cofio,</L>
<L>Pan oedd y g&wcirc;r heb glw&ycirc;fo:</L>
<L>Yn gwi&s;go amdano'n w&ycirc;ch.</L>
</LG>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Gwiliwch a Gweddiwch,</L>
<L>Cymerwch edifeirwch,</L>
<L>Cofiwch cei&s;iwch heddwch,</L>
<L>C&ycirc;n ange tri&s;twch trowch;</L>
<L>A byddwch b&ucirc;r a b&ycirc;wiol,</L>
<L>I gredu i'r Ie&s;u ra&s;ol:</L>
<L>A rhodiwch lw&ycirc;bre nefol;</L>
<L>O'r ffordd uffernol ffowch.</L>
</LG>
<LG N="25">
<HEAD>25.</HEAD>
<L>Y parabl oedd yn ffaelu;</L>
<L>Ar gegclw&ycirc; wedi codi:</L>
<L>Oedd yn ei geg yn chwrnu,</L>
<L>Heb allu llynghu'r llaeth:</L>
<L>Ar tafod oedd anwadal;</L>
<L>A ddywede lawer dyfal,</L>
<L>Heb ddywed&ycirc;d dim ond mwmial,</L>
<L>Ar anadl hithe'n gaeth.</L>
</LG>
<LG N="26">
<HEAD>26.</HEAD>
<L>I roedd ei ddw&ycirc;lo'n feirwon,</L>
<L>Yn gorwedd wrth ei ddw&ycirc;fron,</L>
<L>Nid allen dynu'r poerion;</L>
<L>Oedd lybion wrth ei fin:</L>
<L>Ar breichie a fydde'n brw&ycirc;&s;co,</L>
<L>Yn gyfl&ycirc;m gyda'r dw&ycirc;lo,</L>
<L>Nid allen mor y&s;tyrio,</L>
<L>I gei&s;io ei &s;a&s;io ei hun.</L>
</LG>
<LG N="27">
<HEAD>27.</HEAD>
<L>Gwiliwch a gweddiwch,</L>
<L>Cymerwch Edifeirwch,</L>
<L>Cofiwch, cei&s;iwch heddwch,</L>
<L>C&ycirc;n ange tri&s;twch trowch,</L>
<L>A byddwch b&ucirc;r a b&ycirc;wiol,</L>
<L>I gredu i'r Ie&s;u ra&s;ol,</L>
<PB N="291" REF="150">
<L>A rhodiwch lw&ycirc;bre nefol,</L>
<L>O'r ffordd uffernol ffowch.</L>
</LG>
<LG N="28">
<HEAD>28.</HEAD>
<L>Yr enaid wrth ymadel,</L>
<L>Ar corph a gane ffarwel,</L>
<L>Ac a waedde'n uchel</L>
<L>O 'nifel brwnt w&ycirc;t ti,</L>
<L>Y&s;gerbwt bw&ycirc;d y pryfed,</L>
<L>Di am rhodde&s;t dan law'r diawled,</L>
<L>I ddiodde am dy weithred,</L>
<L>O blin iw nhynged i.</L>
</LG>
<LG N="29">
<HEAD>29.</HEAD>
<L>Fellu'r corph a hunodd,</L>
<L>A'i ffr&ycirc;ns yngh&ycirc;d a'i claddodd,</L>
<L>Mewn b&ecirc;dd i b&ycirc; nes pydrodd;</L>
<L>A'i gnawd a drodd yn bridd:</L>
<L>Ni w&ycirc;r un-d&ycirc;n ar aned,</L>
<L>Pw&ycirc; gyflwr i mae'r enaid,</L>
<L>Yn diodde dan law'r diawlaid,</L>
<L>Heb fyned b&ycirc;th yn rh&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="30">
<HEAD>30.</HEAD>
<L>Gwiliwch a gweddiwch,</L>
<L>Cymerwch edifeirwch,</L>
<L>Cofiwch, cei&s;iwch heddwch,</L>
<L>C&ycirc;n ange tri&s;twch trowch,</L>
<L>A byddwch b&ucirc;r a buwiol,</L>
<L>I gredu i'r Ie&s;u ra&s;ol,</L>
<L>A rhodiwch lw&ycirc;bre nefol,</L>
<L>O'r ffordd uffernol ffowch.</L>
</LG>
<LG N="31">
<HEAD>31.</HEAD>
<L>Mae'r &s;tori'n o&s;odedig,</L>
<L>Iw gweled yn breintiedig:</L>
<L>Mewn llyfr da nodedig;</L>
<L>Llawedig yn y wl&acirc;d,</L>
<L>A elwir wrth uniondeb:</L>
<L>Ymarfer a duwioldeb;</L>
<L>A dynw&ycirc;d mewn doethineb,</L>
<L>Ar undeb yn ddi w&acirc;d.</L>
</LG>
<PB N="292" REF="151">
<LG N="32">
<HEAD>32.</HEAD>
<L>Un m&icirc;l, chwe-chant, a &s;aith flw&ycirc;dd,</L>
<L>W&ycirc;th d&ecirc;g,
<NOTE PLACE="marg">1687.</NOTE> od wi gyfarw&ycirc;dd:</L>
<L>Oedd union oed ein Harglw&ycirc;dd,</L>
<L>Ein llyw&ycirc;dd pur, a'n pen,</L>
<L>Pan droed'r y&s;tori euraid;</L>
<L>Ar g&acirc;n i gael ei chlywaid:</L>
<L>Duw dod i'n n&ecirc;'n Agored,</L>
<L>A dyweded Pawb Amen.</L>
</LG>
<LG N="33">
<HEAD>33.</HEAD>
<L>Gwiliwch a gweddiwch,</L>
<L>Cymerwch edifeirwch,</L>
<L>Cofiwch cei&s;iwch heddwch,</L>
<L>C&ycirc;n ange tri&s;twch trowch,</L>
<L>A byddwch b&ucirc;r a b&ycirc;wiol,</L>
<L>I gredu i'r Ie&s;u ra&s;ol,</L>
<L>A rhodiwch lw&ycirc;bre nefol,</L>
<L>O'r ffordd uffernol ffowch.</L>
</LG>
</DIV3>
<TRAILER><HI>Ymma a diweddiff pump o Garolau neu ddyriau Duwiol; ar y D&ocirc;n a elwir (mewn rhai mannau)</HI> Mw&ycirc;nen Mai.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="part">
<HEAD>Ymma a dechreuiff Amryw o ddyriau duwiol, ar y don a elwir yn Sae&s;naeg, <HI>Love is a Sweet Pa&s;&s;ion;</HI> Ac yn Gymraeg (mewn rhai mannau) <HI>ffarwel ned Puw.</HI></HEAD>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyriau, ar edifeirwch Meddw&ycirc;n.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>GWrandewch ar fynghyffes am hanes o h&ycirc;d,</L>
<L>D&ycirc;n w&ycirc;f ni wnaeth gvngor, heb ordor om b&ycirc;d,</L>
<L>Ond dil&ycirc;n tafarne a ffeire'n rh&ycirc; ff&ecirc;&s;t:</L>
<L>A bwrw'n rh&ycirc; arw fy nghwrw'n fy'ngh&ecirc;&s;t.</L>
</LG>
<PB N="293" REF="151">
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Mi fum g&ycirc;nt yn hw&s;mon, da dirion di dr&icirc;&s;t,</L>
<L>A chenni rai &s;yllte ynghyrre fy ngh&icirc;&s;t,</L>
<L>Yn cael parchedigaeth iawn helaeth yn h&icirc;r:</L>
<L>A chariad gan fonedd, un agwedd yn w&icirc;r.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Yrowan mi anhw&ycirc;lies, gollynges yn llawn,</L>
<L>Oddiwrth y ffordd hono i gilio'n gwitt iawn:</L>
<L>Lle cefais fy nghneifio, am frw&ycirc;&s;go'n ddi fri,</L>
<L>Am hynn&ycirc; Duw maddeu fy meiau i mi.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Digio fy mhrynnwr, rh&ycirc;w gyflwr rh&ycirc; gerth,</L>
<L>Heb gadw im fy hunan nag arian na'i gwerth:</L>
<L>Gwan-hau fy nghorph hef&ycirc;d un ffun&ycirc;d yn ffol,</L>
<L>A cholli fy nghredid oer ofid ar ol.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Os gwag f&ycirc;dd y bocced, mae'r dynged yn d&ocirc;&s;t,</L>
<L>Mi ga f&ocirc;d fy hunan or pentan ir po&s;t;</L>
<L>Os gw&ycirc;ddis f&ocirc;d arian yn llydan im llaw:</L>
<L>Cwrw a chymdeithion ddau ddigon a ddaw.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Os a'i dros y lle&s;tri, ne feddwi'n y fan,</L>
<L>Wrth yfed cwppaned, a'i lloned yn llan:</L>
<L>Rh&ycirc;w goegen heb w&ycirc;bod y da dros y dr&wcirc;g;</L>
<L>A fedir fyngwattwar yn gynar mewn g&wcirc;g.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Os &s;iarad a merched diniwed a wna,</L>
<L>Attebion anweddus y&s;gornus a ga:</L>
<L>Heb feddu dw&ycirc; geiniog, rh&ycirc;w ffriliog yn ffri;</L>
<L>A'i gwel yn rh&ycirc; uchel imafel a mi.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Yn enw'r goruchaf mi beidiaf am b&acirc;r,</L>
<L>Er mw&ycirc;n fy ngha&s;eion ar dynion am c&acirc;r:</L>
<L>Mi &acirc;f at fy nh&acirc;d etto i gei&s;io'n ddi g&acirc;s;</L>
<L>I ffafor, a'i ymgeledd, a'i rinwed a'i r&acirc;s.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Rw&ycirc;'n gw&ycirc;bod yn eglur y&s;gryth&ycirc;r &s;&ycirc; i g&ycirc;d,</L>
<L>Yn madde i'r annuwiol a gei&s;io mewn pr&ycirc;d:</L>
<L>A throi o bechadur ei nattur yn ol;</L>
<L>Oddiwrth ei ddrwg fuchedd oedd ffiedd a ff&ocirc;l.</L>
</LG>
<PB N="294" REF="152">
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Y Brenin Mana&s;ah a ne&s;odd at Dduw,</L>
<L>Oedd mewn anllywodraeth a bariaith yn b&ycirc;w:</L>
<L>A darius fawr ynte er maint oedd ei wangc;</L>
<L>Yn cei&s;io difrodi a llo&s;gi'r tri llangc.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>B&ycirc;dd rhyfedd gan lawer mor ofer i'r awn,</L>
<L>Fy nghlywed yn addo troi etto i'r iawn:</L>
<L>A minnau ar feder rhag oerder a gwarth,</L>
<L>Ymadel a thafarn mor gadarn Arth.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Ag nid o chwant gwchder o bywer y B&ycirc;d,</L>
<L>A nwidiodd fy meddwl yn gwbwl i g&ycirc;d:</L>
<L>Ond er dedwddwch wir harddwch a rhol;</L>
<L>Ir corph&ycirc;n yn ddi-baid ar enaid ar ol.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Nid ydwi fi'n barnu cwmnhiaeth gytun,</L>
<L>Llawer acho&s;ion a ddichon i dd&ycirc;n:</L>
<L>Ond bod y cymdeithion tirion eu taith;</L>
<L>Heb fedd-dod, nag ab&s;en, na chynnen y chwaith.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14</HEAD>
<L>Os gof&ycirc;n un mw&ycirc;nwr dewr awdwr da ei wraidd,</L>
<L>Pw&ycirc; ganodd mor arw i'r cwrw br&acirc;g haidd:</L>
<L>D&ycirc;n &s;&ycirc;dd ar feder troi heibio'r ffordd h&ecirc;n;</L>
<L>A dweded pawb eilwaith am obaith Amen.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Y&s;tyriaeth, a llawnfr&ycirc;d y Carwr ffyddlon, i briodi yn hytrach er Cariad i ferch, nag er Awudd i olud y B&ycirc;d.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>ONd mawr &ycirc;w cam&s;ynieth a barieth y B&ycirc;d,</L>
<L>Hudolieth oer ofer, pw&ycirc; 'rodde arno ei frud:</L>
<L>Llawn o dw&ycirc;ll emb&ycirc;d, anhyfr&ycirc;d &ycirc;w hwnn:</L>
<L>Yn adw&ycirc;th anwadal, mewn gofal mi a'i gwn.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Heb nemor yn canfod eu cyflwr eu hun,</L>
<L>Na gwel'd i ba dynged i'r ordeinied y d&ycirc;n:</L>
<L>R&ycirc;m ni yma'n ddieithred, yn athri&s;t ein ll&ecirc;;</L>
<L>Mae'n cartre ni o bwrpas yn ninas y n&ecirc;.</L>
</LG>
<PB N="295" REF="152">
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Rhai 'dybie'n hyfrydwch, dw&ycirc;s ebwch di &s;enn,</L>
<L>Gael meddu holl olud y B&ycirc;d yma o'i benn:</L>
<L>Bod perchen ar <HI>India</HI> a <HI>Havilah</HI> ei hun;</L>
<L>A go&s;twng lle i delo bawb dano'n gytt&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Gofynned i lafar <HI>Bel&s;hazzar</HI> bw&ycirc;ll &s;&acirc;l,</L>
<L>Pa faint yn y diwedd hudoledd 'a d&acirc;l:</L>
<L>Ymof&ycirc;n a <HI>Dives</HI> dud hanes i ti;</L>
<L>Enillodd e'o fantes er maint oedd ei fri.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Pan alwo Duw'r Enaid i raenio ger bron;</L>
<L>I wneuthur ei gyfri drw&ycirc; &s;ymu'r n&ocirc;s hon:</L>
<L>Pa bris f&ycirc;dd am gyfoeth mewn gofid ar h&ycirc;nt?</L>
<L>Er maint o serch arno oedd gantho'fe g&ycirc;nt.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Fe a fernir mewn afles o hanes ddi hoen,</L>
<L>Yn ynf&ycirc;d gynhw&ycirc;nol caiff h&ycirc;n am ei boen:</L>
<L>Pan &s;yrthio pob tramgw&ycirc;dd ar Gyb&ycirc;dd mor g&acirc;s,</L>
<L>B&ycirc;dd gwell nac Aur lw&ycirc;thi, un gwlithin o r&acirc;s.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Ond <HI>Mair</HI> a ganmolw&ycirc;d? Hi &s;iriw&ycirc;d heb &s;en,</L>
<L>A <HI>Martha</HI> geryddw&ycirc;d, hi a ffolw&ycirc;d ei phenn:</L>
<L>Am ormod trafferthu, anffrw&ycirc;thlawn ei br&ycirc;d;</L>
<L>Un peth &s;&ycirc; angenrheidiol i Bobol y B&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Fe a gadd y gwr Iefangc a'i gref&ycirc;dd wan gred,</L>
<L>Addy&s;gu iddo'n hy&s;p&ycirc;s ei ddil&ycirc;s ddyl&ecirc;d:</L>
<L>Am nawdd ei holl dry&s;&s;or o'i goffor a'i Gi&s;t;</L>
<L>A dechreu iawn fa&s;nach yn gryfach am Gri&s;t.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Mae Duw'n rhoi 'ni reolau yn olau yn ei Air,</L>
<L>Rhag <HI>Mamon</HI> daiarol, rh&ycirc; ffol ydiw'r ffair:</L>
<L>Gwa&s;anaeth dau fei&s;ter nid ellir heb dw&ycirc;ll;</L>
<L>Cymered pawb &s;ynw&ycirc;r o byb&ycirc;r iawn bw&ycirc;ll.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>A hauo iw gnawd b&ycirc;dur caiff ddolur rh&ycirc; ddw&ycirc;s,</L>
<L>Fe a f&ecirc;d lygredigeth, a barieth yn bw&ycirc;s:</L>
<L>Pa beth a d&acirc;l ennill yr h&ocirc;ll f&ycirc;d i dd&ycirc;n?</L>
<L>Pan gollo Fe ei enaid w&icirc;r anw&ycirc;l i h&ycirc;n.</L>
</LG>
<PB N="296" REF="153">
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Un ydwi fine dan gaere di gw&ycirc;n,</L>
<L>O ran rh&ycirc;w Gaethiwed, adduned 'rwi'n ddw&ycirc;n:</L>
<L>Ymdrois mewn rh&ycirc;w benud un ffunud a ffol;</L>
<L>I hoffi mw&ycirc;n Eneth mae'n anodd troi'n &ocirc;l,</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Ac am i mi Chwenn&ycirc;ch y weddol w&ycirc;ch wawr,</L>
<L>Dyfal &ycirc;w cer&ycirc;dd fy neurudd i'n awr:</L>
<L>A h&ycirc;n o wir achos fain linos fw&ycirc;n lonn;</L>
<L>O ei&s;ieu bod cyfoeth mw&ycirc; helaeth gan honn.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Y&s;tyriwn raglunieth unoliaeth a wn&acirc;f,</L>
<L>Mae Duw &s;&ycirc;'n rhoi cyfoeth 'lle gwelo fe'n dd&acirc;f:</L>
<L>Efe &s;&ycirc;'n dw&ycirc;n ymaeth dan amod gydtun;</L>
<L>Gwir Awdwr pob Arw&ycirc;dd a ddigw&ycirc;dd i dd&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Rhoi'r geiniog ar gynn&ycirc;dd iawn ganwaith yn hael,</L>
<L>A dw&ycirc;n oddiar filoedd a feddont o fael:</L>
<L>Rhoi rh&acirc;d ar ychydig a chodi parch mawr;</L>
<L>A thynu'r cyfoethog goludog i lawr.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Ni a wel&s;om rai uchel br&icirc;g wchion o'r B&ycirc;d,</L>
<L>Mewn agwedd dymunol yn myned yngh&ycirc;d:</L>
<L>A ch&ycirc;n pen ychydig nod treiddig mewn trai,</L>
<L>Yn myn'd i gardodta o ddeut&ycirc; pob Tai.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Hawdd &ycirc;w mynegu yn eglur o h&ycirc;d,</L>
<L>Mor ofer &ycirc;w hyder ar bywer y B&ycirc;d:</L>
<L>Heddiw yn gyfoethog, a thegca yn y Gl&ocirc;b;</L>
<L>Y foru c&ycirc;n dlodted a &s;aled a <HI>Si&ocirc;b.</HI></L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>T&acirc;n gwre&s;&s;og &ycirc;w cariad lle cweirw&ycirc;d e'n llawn,</L>
<L>Ac anodd ei ddiffodd, o enynnodd e'n iawn:</L>
<L>Er tywallt y Moroedd, Aberoedd y B&ycirc;d;</L>
<L>Ni orffw&ycirc;s ond en&ycirc;n dros donne b&ocirc;b pr&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Ni f&ycirc;nn moi o&s;tegu naws dyg&ycirc;n ei wedd,</L>
<L>Gan un-rh&ycirc;w greadur o'r B&ycirc;d, ond y B&ecirc;dd:</L>
<L>Fe a beru h&ycirc;d Ange dan fronne di &s;r&ecirc;g;</L>
<L>Glo uniawn Galonne, mae'r donnie mor d&ecirc;g.</L>
</LG>
<PB N="297" REF="153">
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Er Dioedde trwm ger&ycirc;dd i'm beun&ycirc;dd o bw&ycirc;s,</L>
<L>Am hoffi'r feillionen oleuwen mo'r lw&ycirc;s:</L>
<L>Ni ddaw dei&s;&ycirc;fiade &s;efydlog fy mron;</L>
<L>Er maint o rai weles at ddynes ond honn.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>I meddu bun foddol gyneddfol gan i,</L>
<L>Oedd well na d&acirc; bydol, neu' freiniol fawr fri,</L>
<L>Gwell hi yn ei hun-cr&ycirc;s iw dewis ar dw&ycirc;n;</L>
<L>Na m&icirc;l o Aur mel&ycirc;n, fun oleu l&acirc;n fw&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Pa beth a d&acirc;l golud ar galon dan gur,</L>
<L>Heb gael moi bodloni trw&ycirc; &s;orri tra &s;ur:</L>
<L>Ond magu Cl&ecirc;fydon elynnion o loes,</L>
<L>Am dw&ycirc;n i'm bedd cynnar c&ycirc;n hanner fy oes.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Pa l&ecirc;s wedi trengu, a braenu heb r&ocirc;l,</L>
<L>I'm adael peth cywaith amherffaith o'm h&ocirc;l:</L>
<L>Ond gwell oedd b&ycirc;w'n bur w&ycirc;ch? a barned pob rhai,</L>
<L>Ynghwmnhi f'anw&ycirc;l-wen yn llawen a llai.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Mae 'mrud i ymwroli, mor wael ydiw 'ngradd,</L>
<L>Na chaiff un ireiddwen fellionen fy ll&acirc;dd:</L>
<L>Os mentri lliw'r hinon lloer hynod ei gwawr;</L>
<L>Cawn g&ycirc;d-ddw&ycirc;n yn hyfr&ycirc;d ein byw&ycirc;d b&ocirc;b awr.</L>
</LG>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Ac oni chair cymmod yn hynod trw&ycirc; hedd,</L>
<L>Gwell i mi myw&ycirc;d na myned i'm b&ecirc;dd:</L>
<L>Er athrod, er achw&ycirc;n er cimin &ycirc;w'r cw&ycirc;n;</L>
<L>Ni luniai amodau i ymado am bun fw&ycirc;n.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Ph&ycirc;&s;&ycirc;gwriaeth i'r Enaid.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>GWrandewch ar gynghorion i fawr ac i f&acirc;ch,</L>
<L>I olchi'r <HI>pechadur,</HI> a'i wneuthur yn i&acirc;ch,</L>
<L>Lle caiff y Cardodt&ycirc;n yn gy&s;tal ar Earl,</L>
<L>Ddiod or Cwppan &s;&ycirc;dd amgen na'r perl.</L>
</LG>
<PB N="298" REF="154">
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Y g&wcirc;r a'th wnaeth ar ei ddelw ai l&ucirc;n,</L>
<L>O'r Clai, ac or tyfod, heb neb ond ei h&ucirc;n,</L>
<L>'All &s;afio dy fyw&ycirc;d; rh&ycirc; enb&ycirc;d &ycirc;w 'rhw&ycirc;d,</L>
<L>O+honot dy hunan c&ycirc;dneb&ycirc;dd pw&ycirc; w&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Y boreu pan godech b&ycirc;dd bur-lan fel <HI>j&ocirc;b,</HI></L>
<L>A Chofia'r Creawdwr, gwneuthurwr y Gl&ocirc;b,</L>
<L>Ymprydia, gweddia, o'th galon d&ocirc;d l&ecirc;f,</L>
<L>Trugarog, wir enwog &ycirc;w Brenin y n&ecirc;f.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Nid rhaid i'r ph&ycirc;&s;ygwr ond gwneuthur ei bart,</L>
<L>A chwithau gofelwch, a chymrwch iwch chwart,</L>
<L>O dd&wcirc;r edifeirwch, a phrynnwch e'n ffri,</L>
<L>A gaed o law <HI>Jonas</HI> yng-wl&acirc;d Nenifi.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>D&ocirc;d y d&wcirc;r yma h&ocirc;ff ynna am ben ff&ycirc;dd,</L>
<L>Yngwaed y pur Ie&s;u, a'n gollyngodd yn rh&ycirc;dd,</L>
<L>Pr&ycirc;n obaith, a chariad or goreu'n y &s;iop,</L>
<L>A golch dy gydw&ycirc;bod yn l&acirc;n h&ycirc;d y top.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Cymerwch, a berrwch, ordeiniwch ar d&acirc;n,</L>
<L>O gariad &s;anteiddiol, a Gwlith y&s;pr&ycirc;d gl&acirc;n,</L>
<L>A phowdwr, na pheidiwch, dioddefgarwch Duw gw&ycirc;n,</L>
<L>Nid adw&ycirc;n i er co&s;tio ddim cy&s;tal a h&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Cymmer hon ymma, ac y&s;cummia hi'n boeth</L>
<L>A llw&ycirc; o ff&ycirc;dd <HI>Abraham,</HI> gweddia Dduw'n ddoeth,</L>
<L>A llygaid ff&ycirc;dd holliach, fel gwel&ycirc;ch ei g&ycirc;d,</L>
<L>H&ocirc;ll frychau rh&ycirc; dduon ynfydion y B&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Y&s;trainia trw&ycirc; lien, gwell cyngor nid oes,</L>
<L>Gwiriondeb yr un-Duw ath brynnodd ar groes,</L>
<L>Gwa&s;c yn yr un cwppan, iw yfed yn llawn,</L>
<L>Ac yr yfodd ein dyddiwr, a'n prynnwr pur iawn.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Cais wel&ycirc; Cyfiawnder, yn enw Duw T&acirc;d,</L>
<L>Ar M&acirc;b, ar glan y&s;pr&ycirc;d, all hef&ycirc;d wellh&acirc;d,</L>
<L>A gorwedd dan heddwch, cydw&ycirc;bod ddi-goll,</L>
<L>Ni chafodd un Arglw&ycirc;dd erioed wel&ycirc; gwell.</L>
</LG>
<PB N="299" REF="154">
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>&ycirc;f hon yn ferwedig, dy feddig Duw f&ycirc;dd,</L>
<L>Yn ne&s;&s;a at dy galon, yn ffyddlon dy ff&ycirc;dd,</L>
<L>A chymmaint o ddillad, ymendiad dy f&ycirc;d,</L>
<L>A allech di gario i'th gadw di'n gl&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>A godde'n ddioddefgar y ddiod a wnawd,</L>
<L>I chw&ycirc;&s;u'r holl wenw&ycirc;n, o'th e&s;g&ycirc;rn a'th gnawd,</L>
<L>Balchder, godineb, glothineb, a chwant,</L>
<L>Pechodau di fe&s;ur, fe&s;wl y Cant.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Ymgadw'n ddiogel, ymogel gael gw&ycirc;nt,</L>
<L>Rhag i ti adgyflychu, o'r fuchedd oedd g&ycirc;nt,</L>
<L>B&ycirc;dd barod a'th arfau, a'th gleddau'n dy law,</L>
<L>Rhag &s;atan y gel&ycirc;n, yn d'erb&ycirc;n y daw,</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Oddiwrth dy h&ocirc;ll bechod ymwrthod yn gl&icirc;r,</L>
<L>Tra cerdd&ycirc;ch di ddaiar na &s;athr ond gwir:</L>
<L>Rhag ll&icirc;d, cenfigenu, a thyngu, a thw&ycirc;ll,</L>
<L>Cofia Dduw'n fyn&ycirc;ch, tra f&ycirc;ch yn dy bw&ycirc;ll.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Pan ddarffo it altrio a'th deimlo dy h&ucirc;n,</L>
<L>Yn iach dy gydw&ycirc;bod, heb adel yr &ucirc;n,</L>
<L>Pr&ycirc;n bowdwr y byw&ycirc;d, o ddywed&ycirc;d yn dd&acirc;,</L>
<L>A d&ocirc;d ar dy galon, a Duw a'th wellh&acirc;.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Cymmer dri chymmaint i'th wneuthur yn well,</L>
<L>Cai'n rh&ocirc;dd heb ei brynnu, nai gyrchu o bell,</L>
<L>O oyl gl&acirc;n weithredoedd, i iro dy gnawd,</L>
<L>Pa un bynnag a fyddech ai cyfoethog ai tlawd.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Eneinia dy galon, a'th lygad, a'th law,</L>
<L>Dy glu&s;t, a ph&ocirc;b aelod, at ddiwrnod a ddaw,</L>
<L>B&ycirc;dd barod i rannu, o'th allu'n ddi dri&s;t,</L>
<L>Cyfran o'r eiddot, b&ocirc;b aelod i Gri&s;t.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Cais &s;ug y lly&s;iewun (a eilw pawb) gr&acirc;s,</L>
<L>Os methi gael hwnnw, d&ycirc;n ydw&ycirc;t a l&acirc;s,</L>
<L>I'th gorph, ac i'th enaid, ar ddw&ycirc;blaid yngh&ycirc;d:</L>
<L>Mae'n ofer p&ocirc;b Doctor, a'i gyngor, i g&ycirc;d.</L>
</LG>
<PB N="300" REF="155">
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Dal wraidd Angelica yn ne&s;a at dy ffroen,</L>
<L>O arogl uniondeb, gwirlondeb yr oen,</L>
<L>Rhag clywed dr&wcirc;g &s;aw&ycirc;r, drw&ycirc; nattur gytt&ucirc;n,</L>
<L>Ar eiddo neb arall, ond eiddot dy h&ucirc;n.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Lle'r heuai&s;t di'r gwenith yn gynnar i'r t&icirc;r,</L>
<L>C&ycirc;n y cynhaiaf, ymgledda fe'n gl&icirc;r,</L>
<L>Chw&ycirc;n a dadwreiddia, b&ocirc;b ffuant gwag-rith:</L>
<L>Yr efrau, ar tafol, rhag tyfu'n eu plith.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Cyf&ycirc;d o'th bechod, a gorfod fel g&wcirc;r,</L>
<L>Dy einioes, ath iech&ycirc;d, ath enaid &s;&ycirc; &s;i&wcirc;r,</L>
<L>A d&wcirc;g yn ddioddefgar dy groes gyd&acirc;g &ecirc;f,</L>
<L>Cei drigo'n oes oe&s;oedd yngwl&acirc;d te&ycirc;rnas n&ecirc;f.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>I gadw'r Cynghorion, dy galon &ycirc;w'r bl&wcirc;ch,</L>
<L>Pan ddeler i'th alw, or lludw ar ll&wcirc;ch,</L>
<L>Rhyngot ti a rhyfel y cythrel ar cnawd,</L>
<L>Hw&ycirc; a godant yn gadarnt i'th gadw dd&ycirc;dd brwad.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Am hynn&ycirc; meddyliwch, con&s;idriwch fy'ngh&acirc;r.</L>
<L>Pw&ycirc; oedd Apothecari, lle caw&s;och chwi'r w&acirc;r,</L>
<L>Oni '&s;tyriwch chwi beun&ycirc;dd eu deun&ycirc;dd, a'u d&acirc;llt,</L>
<L>Ymara tragw&ycirc;ddoldeb, cewch atteb yn h&acirc;llt.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>I wneuthur y ddiod ni roddw&ycirc;d erioed,</L>
<L>Na br&acirc;g, na hopp&ycirc;&s;&ycirc;n, na ffrw&ycirc;th oddiar goed,</L>
<L>Na dyfroedd daiarol, naws breiniol is bron,</L>
<L>Na dim o naws oerder, na &s;urder yn hon.</L>
</LG>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Dymma i chwi ddiod, a'i go&s;od ar g&acirc;n,</L>
<L>Rwi'n ofni mai ychydig, &s;&ycirc; &ycirc;w chadw hi'n I&acirc;n,</L>
<L>Carow&s;io &s;&ycirc; amlach, mw&ycirc; hyttrach na hon:</L>
<L>Hola'n fynylach gyfrinach dy fronn.</L>
</LG>
</DIV3>
<TRAILER><HI>Ymma a diweddiff Tri o ddyriau duwiol ar y D&ocirc;n a elwir</HI> Love's a Sweet pa&s;&s;ion.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="part">
<PB N="301" REF="155">
<HEAD><HI>Ymma a dechreuiff Amryw o ddyriau duwiol, ar y don a elwir</HI> Greece and Troy.</HEAD>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyriau yn Cyffelybu dw&ycirc; oes d&ycirc;n, (Sef Ieuengc&ycirc;d a henaint) i H&acirc;f a Gauaf.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>PAn fo'r <HI>Titan</HI> <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">(yr Haul.)</NOTE> tirion,</L>
<L>Yn gwre&s;ogi'r goedfron:</L>
<L>A'r gwiail arail irion,</L>
<L>Yn eu preim.</L>
<L>A ph&ocirc;b p&ecirc;th wrth r&ycirc;wogaeth,</L>
<L>Ar gynnyddiad perffaith,</L>
<L>Yn &ocirc;l gwir naturiaeth,</L>
<L>Yn y Cleim.</L>
<L>Y Marigold, a'r Lili,</L>
<L>Y R&ocirc;s, ar daffadili,</L>
<L>Llon eu lliw.</L>
<L>Yr Euos, a'r ceiliog bronfraith,</L>
<L>Ar fw&ycirc;alch fw&ycirc;nedd araith,</L>
<L>Ar oror coed y rhiw.</L>
<L><HI>Phebus</HI> <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">yr Haul.</NOTE> pan dderchafo,</L>
<L>Ai bel&ycirc;dr yn goleuo,</L>
<L>Daiar fawr:</L>
<L>B&ycirc;wiol, a chynnyddol,</L>
<L>Yn &ocirc;l rh&ocirc;l naturiol,</L>
<L>Llonni wn&acirc;nt yn awr.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Pan ddel <HI>Boreas</HI> <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Gw&ycirc;nt y (gogledd.</NOTE> chwerw,</L>
<L>Rhew a barrug garw,</L>
<L>A dinoethi'r fedw,</L>
<L>Wiwlas l&acirc;n.</L>
<L><HI>Ciconia </HI><NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">Ader&ycirc;n Cy&s;cedig.</NOTE> fw&ycirc;n yn cy&s;gu,</L>
<L>A <HI>Philomela</HI>'n <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">yr Euos.</NOTE>llechu,</L>
<L>Ar llinos yn gruddfannu,</L>
<L>Heb ei ch&acirc;n.</L>
<PB N="302" REF="156">
<L>Ni b&ycirc;dd na meillion gerddi,</L>
<L>Na llygaid d&ycirc;dd yn llonni,</L>
<L>Yn eu lliw.</L>
<L>Na gwinllannoedd hef&ycirc;d,</L>
<L>Yn eu blodau eur-br&ycirc;d,</L>
<L>Yn hafaidd dan eu rh&ycirc;w;</L>
<L>Mae'n nhw&ycirc; &ocirc;ll yn huno,</L>
<L>Megis yn breuddw&ycirc;dio,</L>
<L>Yn eu dig.</L>
<L>Nes dyfod <HI>Cephyrus</HI> <NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">(yr H&acirc;f)</NOTE> dirion,</L>
<L>Ac ail ddilladu'r goedfron,</L>
<L>Gauadwi&s;c aur ei brig.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Jevengctid hef&ycirc;d hafaidd,</L>
<L>Dyfiad nofiad nw&ycirc;faidd:</L>
<L>Meddwl meddal moddaidd,</L>
<L>Heb ddim clw&ycirc;.</L>
<L>Y gw&ycirc;thi &ocirc;ll yn gweithio,</L>
<L>Ar eurwallt yn di&s;gleirio,</L>
<L>Ar aelodau'n neidio,</L>
<L>Yn eu nw&ycirc;.</L>
<L>Beun&ycirc;dd bly&s;io ple&s;er,</L>
<L>'Feindw llawn o fw&ycirc;nder,</L>
<L>Dan y gw&ycirc;dd.</L>
<L>Me&s;ur, a ph&ocirc;b miw&s;ig,</L>
<L>Diddan, diddrwg, diddig,</L>
<L>Yn gyfan nos a d&ycirc;dd.</L>
<L>Yn fanwl fel y &s;eren,</L>
<L>Gannaid gannw&ycirc;ll plygen,</L>
<L>Ddechren Mai.</L>
<L>Neu flode gwiw d&wcirc; gwinw&ycirc;dd,</L>
<L>Neu Ri&s;&s;ial gw&ycirc;nn o ro&s;w&ycirc;dd,</L>
<L>Heb frychau, chw&ycirc;n, na bai.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Pan dd&ecirc;l henaint difri,</L>
<L>Lle&s;gedd, a gwallt-foelni,</L>
<L>Ar giau'n gwa&s;gu'r gw&ycirc;thi,</L>
<L>Yn y croen.</L>
<L>Ni b&ycirc;dd na miw&s;ic tannau,</L>
<PB N="303" REF="156">
<L>Na hyfr&ycirc;d lw&ycirc;&s;udd lei&s;ieu,</L>
<L>Yn y gwiail, a'r cangau,</L>
<L>A bair hoen.</L>
<L>Pallu a wn&acirc; &s;ynhw&ycirc;rau,</L>
<L>Ar melus d&ecirc;g aroglau,</L>
<L>Yn y gw&ycirc;dd.</L>
<L>Y deall, a'r co perffaith,</L>
<L>Ar golwg gw&acirc;r ar unwaith,</L>
<L>Pylu a wnant mewn d&ycirc;dd:</L>
<L>Y Cl&ycirc;w, a'r teimlad hef&ycirc;d,</L>
<L>Arfau gl&acirc;n Jevengct&ycirc;d,</L>
<L>Cilian draw.</L>
<L>Yn wrth&ycirc;n b&ycirc;dd fel Ceubren,</L>
<L>Cy&s;god, neu ddail aethnen,</L>
<L>Ar y Gw&ycirc;nt ar glaw.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Gwelwch deun&ycirc;dd dynol,</L>
<L>Lludw, a ll&wcirc;ch daiarol,</L>
<L>Creadur gwael cy&s;tuddiol:</L>
<L>Dros yr oes.</L>
<L>Na ryfyged ormod;</L>
<L>Yn ei bererindod, <NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">(Tramw&ycirc;.)</NOTE></L>
<L>Rhaid &ycirc;w diodde dyrnod,</L>
<L>Llawer gloes.</L>
<L>Nid yd&ycirc;w yr ymerod,</L>
<L>Yn ei fawredd hynod:</L>
<L>Yn dw&ycirc;n parch.</L>
<L>Ond gwaeledd iawn ei ddiwedd:</L>
<L>Yr awr yr elo i orwedd,</L>
<L>Ar oer-wag erchw&ycirc;n arch,</L>
<L>Llyffant &ycirc;w ei gywel&ycirc;,</L>
<L>I ganu lwli i gy&s;gu,</L>
<L>Cyfeill oer.</L>
<L>Ar neidr hir ei llo&s;cwrn,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Cynffon.</NOTE></L>
<L>A y&s;&s;a h&ycirc;d yr a&s;cwrn,</L>
<L>Heb lew&ycirc;rch haul na Lloer.
<NOTE N="&nldr;" PLACE="marg">Lleuad.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Nid y mw&ycirc;a ei gyweth,</L>
<L>A ynnill y fictorieth,</L>
<PB N="304" REF="157">
<L>Ond y fuchedd odieth,</L>
<L>Yd&ycirc;w'r dawn.</L>
<L>Beunyddiol lygredigeth.</L>
<L>A'u harwein i farwoleth,</L>
<L>Oni thrown ar unweth,</L>
<L>At yr iawn.</L>
<L>Gwi&s;gwn gariad perffaith,</L>
<L>Ff&ycirc;dd, a chywir obaith,</L>
<L>Yn y daith.</L>
<L>Fel y gallom ni fordw&ycirc;o,</L>
<L>A throi peryglon heibio,</L>
<L>C&ycirc;n mynd ir &s;iwrne faith,</L>
<L>Mae tri gel&ycirc;n gwaedl&ycirc;d,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Y B&ycirc;d, y Cnawd, a'r Cythrail.</NOTE></L>
<L>Beun&ycirc;dd yn ein herl&ycirc;d,</L>
<L>Nid oes ball.</L>
<L>Yn eu dyfais greulon,</L>
<L>A'u bwriad, a'u Dichellion:</L>
<L>Yn cei&s;io arnom wall.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyriau, yn rhannu oes d&ycirc;n yn dair rhan, ac yn dangos fod P&ocirc;b rhan o+hon&ycirc;nt yn Siomgar ac yn drangcedig: Ac am bynn&ycirc; yn gwahadd d&ycirc;n i ymbarodtoi i farwol|aeth b&ocirc;b am&s;er.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>POb perchen Einioes nw&ycirc;fus,</L>
<L>Y&s;tyried yn do&s;turus:</L>
<L>I feddwl h&ycirc;n yn foddus,</L>
<L>Bw&ycirc;llus beth.</L>
<L>Mae pa&s;&s;io 'wneiff ein dyddie:</L>
<L>Fal Barrug, neu Niwl bore,</L>
<L>Pan ddelo dyrnod ange,</L>
<L>Marcie m&ecirc;th.</L>
<L>Nid arian yn godeidie,</L>
<L>Neu Aur o'r cweiniad gore,</L>
<L>Gwir di &s;&ycirc;nn:</L>
<L>A geidw dd&ycirc;n, drw&ycirc; ffafrieth,</L>
<L>Rhag terf&ycirc;n ei farwolaeth,</L>
<PB N="305" REF="157">
<L>Na chywaeth, coeliwch h&ycirc;n,</L>
<L>Gan hynn&ycirc; pob gra&s;u&s;&s;ol,</L>
<L>W&ycirc;bodus Gri&s;ton bydol,</L>
<L>Yn ddi baid:</L>
<L>Ymbarottoed ei fuchedd,</L>
<L>I'r Siwrneu faith Anrhydedd,</L>
<L>Erb&ycirc;n i bo rhaid.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Dyddiau d&ycirc;n &s;&ycirc;dd deb&ycirc;g,</L>
<L>Mewn oes i'r blymen y&s;ig,</L>
<L>Ar ochor llechwedd llithrig:</L>
<L>Llathredd ll&ecirc;f,</L>
<L>Pan fytho'r Haul olw&ycirc;nog,</L>
<L>Yn ei oleini gwre&s;og.</L>
<L>Yn di&s;glair dyw&ycirc;nnu'n enwog,</L>
<L>dan y n&ecirc;f.</L>
<L>Fe a dderf&ycirc;dd b&ocirc;b yn ron&ycirc;n,</L>
<L>Mewn agwedd, &s;adwedd &s;yd&ycirc;n,</L>
<L>hwn a dawdd.</L>
<L>Ac fellu ein einioes ninne,</L>
<L>A dderf&ycirc;dd o'r un modde,</L>
<L>Rwi'n meddwl h&ycirc;n yn hawdd:</L>
<L>Am hynn&ycirc; pawb yn hynod;</L>
<L>Arferwn l&acirc;n Gydw&ycirc;bod,</L>
<L>Wiw-ber lonn:</L>
<L>Gocheled neb yn ddiau;</L>
<L>Lett&ycirc;fa dr&wcirc;g feddyliau:</L>
<L>Yn ddiles tan ei fron.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Tri am&s;er &s;&ycirc; i bechadur,</L>
<L>Yn benna peth &ycirc;w yft&ycirc;r:</L>
<L>Yn h&ycirc;n o fuchedd do&s;tur;</L>
<L>Ferth&ycirc;r f&ycirc;d:</L>
<L>Oes Aur, h&ycirc;d ddeg-ar-hugien,</L>
<L>I f&ycirc;w mewn buchedd lawen:</L>
<L>Yn rymus ar ddaiaren;</L>
<L>Ddewredd f&ycirc;d.</L>
<L>Heb feddwl 'chwaith na thybio,</L>
<L>A dichon dim iw flino:</L>
<PB N="306" REF="158">
<L>I blygu ei nerth.</L>
<L>Mor &s;iriol mewn ple&s;erau,</L>
<L>Gan'hedfan yn ei flodau,</L>
<L>Fal heden b&ycirc;w'n y berth;</L>
<L>Yn hoewedd mewn cwmnhiaeth,</L>
<L>Yn dil&ycirc;n cwrs carwriaeth:</L>
<L>Mabiaeth merch:</L>
<L>A'i nattur yn blaenori,</L>
<L>Oddiar Gydw&ycirc;bod wi&s;gi;</L>
<L>Nid diwres oeri ei &s;erch.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Yr ail oes, pruddach bargen,</L>
<L>I'r arian ni a'i cyfflyben,</L>
<L>A hon &ycirc;w'r D&ecirc;g-a deugien,</L>
<L>Diben dawns.</L>
<L>Rhaid bario'r holl ble&s;erau:</L>
<L>Ar nw&ycirc;f a &s;&ycirc;rth fel blodau,</L>
<L>Ar meddwl ar i gamreu;</L>
<L>I gymr&ycirc;d braw:</L>
<L>Ei bw&ycirc;ll, a'i nerth a balla,</L>
<L>A'i gref&ycirc;dd byddiff gryfa:</L>
<L>Yn ei dd&ycirc;dd.</L>
<L>A'r Onix Feinir wnna:</L>
<L>Eiff megis yr wrthuna,</L>
<L>A'r Degca a gr&ycirc;ch ei grudd:</L>
<L><HI>Helen</HI> l&acirc;n ni fedrodd,</L>
<L>Mewn henaint, pan edrychodd:</L>
<L>Hi yn y Dr&ycirc;ch.</L>
<L>Ond w&ycirc;lo'r heilltion ddagrau,</L>
<L>Wrth feddwl laned 'fa&s;&s;eu</L>
<L>Hi g&ycirc;nt, mewn modde gw&ycirc;ch.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Ar drydedd oes, fethedig,</L>
<L>&ycirc;w'r d&ecirc;g-a thrugain unig:</L>
<L>A hon &ycirc;w'r plwm tawddedig:</L>
<L>y&s;ig Ais:</L>
<L>Pallu a wna'r golygon,</L>
<L>Y meddwl, cl&ycirc;w, a'r moddion:</L>
<L>Y Teimlad, a'r Cof tirion</L>
<PB N="307" REF="158">
<L>Llonn, ar llais.</L>
<L>Ar diben oes yn ne&s;u:</L>
<L>A'r Corph yn lle&s;g wargrymu,</L>
<L>Tua'r llawr.</L>
<L>Nid ple&s;er h&ecirc;n ond cofio,</L>
<L>Yn fadws drw&ycirc; ymofidio;</L>
<L>Ymrw&ycirc;fo am yr awr:</L>
<L>Ni fedrodd <HI>Milo</HI> rymmus,</L>
<L>Ond w&ycirc;lo'n brudd alarus;</L>
<L>Lw&ycirc;rf&ocirc;dd loes:</L>
<L>Pan wele ei nerth yn unig,</L>
<L>A'i freichiau'n ddarfodedig,</L>
<L>Tawddedig, y&s;ig oes.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Meddyliwn bawb yn ddi-lid,</L>
<L>Yn nyddiau ein Ieuengtud:</L>
<L>Am henaint am&s;er gofid,</L>
<L>Gyfaill prudd.</L>
<L>Os Angeu ni ddaw'n gynta,</L>
<L>Henaint a'n gorchfyga:</L>
<L>Fe an delir ni ar yr yrfa;</L>
<L>Redfa r&ycirc;dd,</L>
<L>B&ycirc;dd rh&ycirc; ddiweddar i ni;</L>
<L>Grio'n do&s;t pecafi,</L>
<L>Cofiwn h&ycirc;nn:</L>
<L>Ar am&s;er ar ein gwartha;</L>
<L>Briw &s;arr&ycirc;g a bry&s;ura,</L>
<L>Fal tynfa Tonn a'r L&ycirc;nn:</L>
<L>Heb allael ymwroli,</L>
<L>Yn chwidr 'chwaith na chodi,</L>
<L>Brauch na llaw.</L>
<L>Ond hytrach w&ycirc;lo am Elawr,</L>
<L>A manwl gr&icirc;o'n ddirfawr,</L>
<L>Och Dduw i'r awr, na ddaw.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>O cei&s;iwn wi&s;g, a thrw&s;&s;iad,</L>
<L>A ff&ycirc;dd, a gobaith, carriad:</L>
<L>Frb&ycirc;n e&icirc;n diweddiad;</L>
<L>Addas Daith,</L>
<PB N="308" REF="159">
<L>Ac ewyll&ycirc;s fel a gallom;</L>
<L>Fordw&ycirc;o'r holl beryglon,</L>
<L>A nofio drw&ycirc;'r gofalon,</L>
<L>Mawrion maith:</L>
<L>An bwriad bawb yn beredd,</L>
<L>I erf&ycirc;n am drugaredd;</L>
<L>Goreu mawl:</L>
<L>Ac 'w&ycirc;ll&ycirc;s pur o'n mynwes,</L>
<L>Rhown foliant yn ddi-fales,</L>
<L>A chynneddus oedd ei chael,</L>
<L>Ac yno cawn yn benna,</L>
<L>Seinio mawl <HI>Ho&s;anna,</HI></L>
<L>L&acirc;n ddil&ycirc;th.</L>
<L>O flaen w&ycirc;nebpr&ycirc;d Ie&s;u,</L>
<L>Molianu drw&ycirc; lawenu,</L>
<L>Yn ddi derfynu f&ycirc;th.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>R&ycirc;m ymma'n b&ycirc;w mor farus,</L>
<L>Yn h&ycirc;n o f&ycirc;d trafferthus;</L>
<L>Megis yr i&acirc; dyr&ycirc;s,</L>
<L>A d&ycirc;rr a'r l&ycirc;nn;</L>
<L>Yn dawnfio'n ddi-ofalon,</L>
<L>Heb w&ycirc;bod mo'n peryglon,</L>
<L>Nes &s;yrthio i'r dyfndwr creulon;</L>
<L>Cri-alar &s;&ycirc;nn.</L>
<L>Duw y&s;grifenna ar fyrdde,</L>
<L>Clau anw&ycirc;l ein calonne,</L>
<L>Ein dyddie iw d'allt;</L>
<L>Y rhain &s;&ycirc; megis eira,</L>
<L>Pan fytho'r haul goleua,</L>
<L>Gwre&s;ogca, ar ucha'r Allt;</L>
<L>Dwg ni'th Dragw&ycirc;ddol De&ycirc;rnas,</L>
<L>Yn y Wi&s;g Briodas;</L>
<L>Buredig wenn.</L>
<L>Ger bron d'or&s;edd-faingc oleu;</L>
<L>I blith dy Nefol Seintiau,</L>
<L>Drw&ycirc; bur amodau, Amen.</L>
</LG>
</DIV3>
<TRAILER><HI>Ymma a diweddiff dau o ddori<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> duwiol, ar y d&ocirc;n a elwir</HI> Greece and Troy.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="part">
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="309" REF="159">
<HEAD>Ache'r meddwon a'r drygionus, Ar y d&ocirc;n a elwir <HI>Spaini&s;h Wafen.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>GWa&s;ced pawb eu pennau yngh&ycirc;d,</L>
<L>Ar r&ycirc;w beth mi rois fy'mr&ycirc;d,</L>
<L>I dreuthu fy meddwl am y B&ycirc;d,</L>
<L>A dowch ig&ycirc;d i wrando,</L>
<L>Heb r&ycirc;w fai ni welai'r un,</L>
<L>Myfi yd&ycirc;w'r gwaethaf gwn fy hun,</L>
<L>At wellhad ni welai'r un,</L>
<L>Yn p&wcirc;&ycirc;&s;o.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Gyda Daf&ycirc;dd chwilio yr w&ycirc;f,</L>
<L>Te&ycirc;rna&s;oedd, gwled&ycirc;dd, tref&ycirc;dd, plw&ycirc;f:</L>
<L>Fel d&ycirc;n dolurus or un clw&ycirc;f,</L>
<L>Gwedi i'm nw&ycirc;f i baffio,</L>
<L>Craffu yr w&ycirc;f ar fuchedd d&ycirc;n,</L>
<L>A wnaed ar ddelw Duw ei hun,</L>
<L>Yn ddaionus nid-oes un.</L>
<L>Yn Ceifio.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>At y C&acirc;&s;-wir cyrchu a wnaf,</L>
<L>Am hynn&ycirc; barn y b&ycirc;d a g&acirc;f,</L>
<L>A ddwedto'r gwir nid &ycirc;w ond Cn&acirc;f:</L>
<L>Ni wnel o'n dd&acirc; oni farno,</L>
<L>Fe a w&ecirc;l frychau'n llygaid un,</L>
<L>Ni w&ecirc;l mo'r traw&s;t yn ei lygad ei hun,</L>
<L>Pw&ycirc; &s;&ycirc;dd f&ycirc;w yn waeth o dd&ycirc;n:</L>
<L>Nag efo.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Rhaid i mi ddiodde llawer &s;enn,</L>
<L>Neu ddywed&ycirc;d f&ocirc;d y fr&acirc;n wenn:</L>
<L>Neu dynn&ycirc; h&ecirc;n d&ycirc; yn fy mhen,</L>
<L>Ond bl&icirc;n &ycirc;w'r fargen honno,</L>
<L>Nid w&ycirc;fi'n gof&ycirc;n ffafr yr &ucirc;n,</L>
<L>Ond a fu ddi-fai o dd&ycirc;n:</L>
<L>Dechreu'r w&ycirc;f arna fy h&ucirc;n,</L>
</LG>
<PB N="310" REF="160">
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Mae Duw'n danfon yn ein pl&icirc;th,</L>
<L>Amr&ycirc;w ddonniau r&icirc;f y gwl&icirc;th,</L>
<L>Yn ei weithredoedd ymhob rh&icirc;th,</L>
<L>Y fendith &s;&ycirc;dd yn tyccio,</L>
<L>Cael yr Efeng&ycirc;l yn ein mu&s;c,</L>
<L>Y&s;prydol radau, donniau d&ycirc;&s;c,</L>
<L>Ehediad gw&ycirc;llt, anifeiliaid, p&ycirc;&s;c:</L>
<L>Yn lluchio.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Ffrw&ycirc;th ar goed&ycirc;dd, dedw&ycirc;dd dawn,</L>
<L>Ffrw&ycirc;th a'r feu&s;udd, llawnw&ycirc;dd llawn,</L>
<L>Y py&s;cod m&ocirc;r, a'r cyngrair cawn;</L>
<L>Yn uniawn h&ycirc;n a'n portho:</L>
<L>Heddwch beun&ycirc;dd, tawel-dd&ycirc;dd t&ecirc;s,</L>
<L>Iech&ycirc;d hef&ycirc;d, llawnf&ycirc;d ll&ecirc;s,</L>
<L>Nid oes n&ecirc;b yn treio tr&ecirc;s,</L>
<L>I'n trwblio.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Fel dyna Dduw yn chwareu ei ran,</L>
<L>A'i r&acirc;d yn llenwi ymhob rh&ycirc;w fan,</L>
<L>O achos b&ocirc;d ein ff&ycirc;dd yn wan,</L>
<L>Satan &s;&ycirc;dd yn rhw&ycirc;do,</L>
<L>Duw &s;&ycirc; dd&acirc;, a ni &s;&ycirc; ddr&wcirc;g;</L>
<L>Y naill i'r llall yn arwain g&wcirc;g,</L>
<L>Duw'n rhoi'r bw&ycirc;d, a diawl y Cwg,</L>
<L>Iw drwi&s;io.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Fel dyna'r gwir, nid oes dim llai,</L>
<L>Pe cydnabydde pawb ei fai,</L>
<L>Fe'n llunw&ycirc;d ig&ycirc;d or un clai,</L>
<L>A pham y mae rhai'n balchio;</L>
<L>Y Brenin, ar cardodt&ycirc;n tlawd,</L>
<L>S&ycirc;dd, ac a f&ycirc;dd h&ycirc;d dd&ycirc;dd brawd,</L>
<L>Allan o'r un gwaed a chnawd,</L>
<L>Yn impio.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Y M&acirc;b i'r Tad a gynnig gam,</L>
<L>Y brawd i'r chwaer, y ferch i'r fam:</L>
<PB N="311" REF="160">
<L>Nid wi'n gweled un m&acirc;b mam,</L>
<L>Gwedi ei ddinam ddonnio,</L>
<L>Cymdeithas bur aeth hedd&ycirc;w'n llai:</L>
<L>Cymw&ycirc;na&s;garwch &s;&ycirc;dd ar drai;</L>
<L>Cydw&ycirc;bod aeth, ni waeth gan rai,</L>
<L>Amdano.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Am un d&ycirc;n hael, mae'n gyb&ycirc;dd gant,</L>
<L>Mae tri chythrel am un &s;ant;</L>
<L>Am un 'dig&acirc;s, mae d&ecirc;g mewn chwant,</L>
<L>Trachwant &s;&ycirc;dd in trei&s;io,</L>
<L>Gwirionedd pur aeth hedd&ycirc;w'n llai,</L>
<L>Cenfigen, celw&ycirc;dd &s;&ycirc;dd heb drai,</L>
<L>Am un rhinwedd, pymtheg bai,</L>
<L>S&ycirc;'n treiglo.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Mewn un farchnad nw&ycirc;fiad nerth,</L>
<L>Ni cheir gan neb heb fw&ycirc; nai werth,</L>
<L>Dyna'r acho&s;ion cofion certh;</L>
<L>A mae'r gair &s;erth yn &s;yrthio;</L>
<L>Cododd rh&ycirc;wbeth arnom wall,</L>
<L>Bradwr llw&ycirc;r &ycirc;w'r brawd i'r llall,</L>
<L>Chwenn&ycirc;ch a wnai ei fod yn ddall,</L>
<L>Iw dw&ycirc;llo.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Mi welais a ceid drw&ycirc; arw&ycirc;dd gr&acirc;s,</L>
<L>Br&ycirc;dnhawn dd&ycirc;dd gw&ycirc;l ar dwmpath gl&acirc;s,</L>
<L>Benhillion mw&ycirc;nion peraidd fl&acirc;s;</L>
<L>Heb na ch&acirc;s na chyffro,</L>
<L>Rhedeg, neidio, taflu maen,</L>
<L>Ymmeul&ycirc;d &s;euthu &s;aeth wen fain,</L>
<L>Pa gampau hedd&ycirc;w &s;&ycirc;'n lle'r hain?</L>
<L>Ond Carow&s;io.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Os i'r dafarn mynd a wnawn,</L>
<L>Chwech neu &s;aith, dd&ycirc;dd gw&ycirc;l brydnawn,</L>
<L>Rhaid &ycirc;w llenwi'r pot yn llawn,</L>
<L>Ac yno ni awn i garow&s;io,</L>
<L>Rhaid &ycirc;w perchi iech&ycirc;d hwn,</L>
<PB N="312" REF="161">
<L>O fe&s;ur loned ewppan crwn,</L>
<L>Onid&ecirc; fe gaiff ei ben yn dwn,</L>
<L>Nes a parcho.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Iech&ycirc;d i'r g&wcirc;r, pawb a'i harch,</L>
<L>I g&ycirc;d yn bennoeth gwn&acirc;n iddo barch,</L>
<L>Nes idd&ycirc;nt yfed cymmaint a march,</L>
<L>Amharch a geir oddiwrtho,</L>
<L>Yno barilo, megis mewn gw&ycirc;n,</L>
<L>Un-ffun&ycirc;d a bwrw pridd a'r gorph d&ycirc;n,</L>
<L>Ac yfed yn llw&ycirc;r nes cael o bob un</L>
<L>Y Bendro.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Britho, a chymy&s;cu, a brw&ycirc;&s;co a wn&acirc;n,</L>
<L>O bot i bicc&ycirc;n, o bibell i d&acirc;n,</L>
<L>Ac yno ceir clywed y fath gabl g&acirc;n,</L>
<L>Fel a bo &s;yfrd&acirc;n eu gwrando,</L>
<L>Un a f&ycirc;n bot or ddiod gl&icirc;r,</L>
<L>Ac un a f&ycirc;n fragod, ar llall a f&ycirc;n Fir,</L>
<L>Ac un a fynne amgenach S&igrave;r,</L>
<L>Tobacco,</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Ac yno daw canw&ycirc;ll ar wir ganol d&ycirc;dd,</L>
<L>T&acirc;n, a phentw&ycirc;nion, o foddion difudd,</L>
<L>Malu, a chra&s;u, a chroe&s;o &s;&ycirc;dd,</L>
<L>Ac uf&ycirc;dd f&ycirc;dd ei dendio.</L>
<L>Yno ceir eu gweled yn fawr ac yn f&acirc;ch,</L>
<L>Yn hen-dd&ycirc;n, yn llenc&ycirc;n, yn llangces, yn wr&acirc;ch,</L>
<L>Yn gollwng glofoerion, megis rhai b&acirc;ch,</L>
<L>Yn &s;ugno.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>U<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> yn yfed fel yr &ycirc;ch:</L>
<L>Ar llall yn chwdu i fynu'n gr&ycirc;ch;</L>
<L>Un yn gorwedd dan y gwr&ycirc;ch,</L>
<L>Un arall yn w&ycirc;ch yn bloeddio,</L>
<L>Un yn gweiddi fel y cawr;</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">i rois y rhain i g&ycirc;d i lawr:</L>
<L>Me<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ch y t&ycirc; moes le&s;tr mawr;</L>
<L>I bi&s;o.</L>
</LG>
<PB N="313" REF="161">
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Yno dae un mor w&ycirc;ch yn ei fr&ycirc;d,</L>
<L>Heb gantho gownt o dd&ycirc;n yn y b&ycirc;d,</L>
<L>Ac atto nid eill ond bwrw o h&ycirc;d,</L>
<L>Enb&ycirc;d f&ycirc;dd ei ddigio;</L>
<L>O daw un a dywed&ycirc;d, Duw, a Mair:</L>
<L>A chroe&s;i tippin ar y gair;</L>
<L>Mi wn y modd a b&ycirc;dd y ffair,</L>
<L>Ymbaffio.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Fe ddae un, ac a gode o g&acirc;s,</L>
<L>Ac a biccie chwedel cr&acirc;s;</L>
<L>Ar ol yfed yno &s;ias,</L>
<L>Fe gae'r gwas ei guro,</L>
<L>Trannoeth wedi'r medd-dod maith;</L>
<L>C&ycirc;n cael diben ar y gwaith:</L>
<L>Rhaid &ycirc;w cyrchu'r bro&s;es fraith,</L>
<L>O Lwdlo.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Mae rhai eraill gwaeth na rhain,</L>
<L>Am ben y tlawd yn chw&ycirc;thu'r drain,</L>
<L>Yr Occrwr <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Llogwr.</NOTE> brith, ar Cyb&ycirc;dd main,</L>
<L>Nid oes mor damwain yno;</L>
<L>Rhw&ycirc;mo'r dyledwr w&ycirc;neb prudd:</L>
<L>Ei ben, a'i draed, ar gadw'r d&ycirc;dd,</L>
<L>Onid&ecirc; fiwrne galed f&ycirc;dd,</L>
<L>I Lwdlo.</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Yn y gwrthw&ycirc;neb un a gair,</L>
<L>Heb gantho bris o gadw ei air,</L>
<L>Nes i'r un geiniog fynd yn dair;</L>
<L>Fel dyna ffair yn ffaelio:</L>
<L>Ni thal hwnnw mor cwbl, na darn,</L>
<L>Ond ll&acirc;dd pawb, a'u &s;athru'n &s;arn:</L>
<L>Nes ei gondemnio i ddiodde barn,</L>
<L>Yn Llwdlo.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Cododd terf&ycirc;&s;c yn ein plith,</L>
<L>Yr h&ecirc;n dd&ycirc;n a'i gwel yn chwith,</L>
<L>Ymrafaelion ymhob rhith:</L>
<PB N="314" REF="162">
<L>A gofrith ymgyfreithio,</L>
<L>Am r&ycirc;w fatter ni thael ddraen,</L>
<L>O waith tafod drwg ei raen;</L>
<L>Rhaid &ycirc;w gyrru'r &s;iwt ymlaen:</L>
<L>Yn Llwdlo.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Rhaid i'r cr&ycirc;f orthrechu'r gwan;</L>
<L>Rhaid i'r traws gael mw&ycirc; nai ran,</L>
<L>Ni lefus y tlawd mewn un fan,</L>
<L>Ocho-druan gw&ycirc;no.</L>
<L>H&ycirc;d oni ddelo brawdfa dd&ycirc;dd,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">D&ycirc;dd y farn.</NOTE></L>
<L>Heb na gw&acirc;d, na ch&ecirc;l, na chudd,</L>
<L>Ac yno ceir clywed y rhain yn brudd,</L>
<L><HI>Yn</HI> w&ycirc;lo.</L>
</LG>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L><HI>Y</HI> B&ycirc;d a'r ben &s;&ycirc;dd deb&ycirc;g i f&ocirc;d,</L>
<L>O Dduw a'th drugaredd datro'r rhod,</L>
<L>Ni welai fawr yn heuddu cl&ocirc;d,</L>
<L>Duw d&ocirc;d ni ar n&ocirc;d newidio,</L>
<L>Rhown ninne'n gweddi a'r Dduw &icirc;g&ycirc;d;</L>
<L>(Rhaid i ni feirw nis gw&ycirc;ddom pa br&ycirc;d)</L>
<L>Ar ein T&acirc;d nefol i roddi i ni fr&ycirc;d.</L>
<L>I Mendio.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Ymddiddan rhwng dau o h&ecirc;n Gymdeithion, y naill yn f&ycirc;w, a'r llill yn ei f&ecirc;dd. A'r y d&ocirc;n a elwir</HI> Heavy heart.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L><HI>Evan Thomas,</HI> addas wiw-dd&ycirc;n,</L>
<L>Ym-ha-le yr w&ycirc;t yn bwrw'r flw&ycirc;dd&ycirc;n,</L>
<L>Er pen golles dy gwmpeini;</L>
<L>Waeth y ddw&ycirc;fron gani yn ddifri:</L>
<L>Oni w&ycirc;ddo&s;t i mi huno,</L>
<L>Mewn arch talgrwn, wrth y ffa&s;iwn, fy rhoi i orffw&ycirc;&s;o</L>
<L>A'm henaid gyda'r Arglw&ycirc;dd cyfion,</L>
<L>Atai <HI>Thomas</HI> bry&s;ia'n addas, cei new&ycirc;ddion.</L>
</LG>
<PB N="315" REF="162">
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Fy ngydymeth afieth ufudd,</L>
<L>Oedd a'i loned o lawenudd,</L>
<L>Pa br&ycirc;d y doi di y c&acirc;r di-ap&s;en;</L>
<L>I gadw no&s;weth loweth lawen:</L>
<L>Rwi bob n&ocirc;s mewn mawr lawen&ycirc;dd,</L>
<L>Mw&ycirc; dymunol, a d&acirc; doniol, yd&ycirc;w'r deun&ycirc;dd,</L>
<L>Na chais dithe bechu fw&ycirc;fw&ycirc;:</L>
<L>Nid gwiw cei&s;io geni rodio, or man yr ydw&ycirc;.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>'Rydwi yn ymul tori ynghalon,</L>
<L>Nid oes geni ddim cymdeithion,</L>
<L>Na ffrind, na ch&acirc;r, na d&ycirc;n ar adwen;</L>
<L>A wneiff ero werth y frw&ycirc;nen:</L>
<L>Na chynw&ycirc;s un-awr galon aflan,</L>
<L>Glanh&acirc; hi ar ddidro, a chadw hono i ti dy hunan,</L>
<L>Ameddwl am ein prynwr cyfion:</L>
<L>Gwrando etto, paid a'i ddigio, di a gei ddigon.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Ffarwel gydymeth afieth ufudd,</L>
<L>Ffarwel ganiad b&ycirc;th a'r gynn&ycirc;dd,</L>
<L>Dy law, a'th dafod a g&ycirc;d byngcie:</L>
<L>B&ocirc;b arafedd lw&ycirc;&s;edd lei&s;ie;</L>
<L>Mi drois heibio bob yferedd,</L>
<L>Ni allai &s;ym&ycirc;d, yn y gwer&ycirc;d i rwi'n gorwedd,</L>
<L>Fy llaw am tafod ni chais gynig;</L>
<L>Penill pry&s;&ycirc;r, a'r un-me&s;ur gyda'r miw&s;ig:</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Gwn f&ocirc;d yn ddr&wcirc;g gan lawer glan-dd&ycirc;n,</L>
<L>Nad oeddent i't na thr&acirc;s, na fferth&ycirc;n,</L>
<L>Pa br&ycirc;d a doi di yn rhudd oddiyno:</L>
<L>Ac i ba-le rei di'r am&s;er honno;</L>
<L>Mi ga godi pan ddel barnwr</L>
<L>Nef a daiar, i roi yn gynar farn ar ganwr:</L>
<L>Am Corph, am henaid yn yr-unman;</L>
<L>Nhw g&acirc;n fyned, er eu gwaeled i le gwiwlan.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Ple mae'r awnenudd luniedd leinie,</L>
<L>Oedd gerdd burion ar bapure,</L>
<L>Aeth hi i'r ddauar yn y ddw&ycirc;fron:</L>
<L>Lle nim ddeng&ycirc;s b&ycirc;th i ddynion,</L>
<PB N="316" REF="163">
<L>Na &s;&ocirc;n amdani, c&acirc;n di &s;alme,</L>
<L>Nad i'th hindrio mor fath hono f&ycirc;th o'th Ene,</L>
<L>Ir tad, i'r mab, i'r y&s;pr&ycirc;d gra&s;ol,</L>
<L>Doniau mel&ycirc;s, mo'r dro gweddus, yn dragyw&ycirc;ddol,</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Dy wraig a gollodd ei h&ocirc;ll &s;wccwr,</L>
<L>Trwm ei chowled, gwan ei chyflwr,</L>
<L>Aeth ddi &s;yaw&ycirc;r Duw a'i helpio:</L>
<L>Weithie yn chwerthin, weithie yn w&ycirc;lo;</L>
<L>Ni ddoi etto i 'mof&ycirc;n att&ycirc;n,</L>
<L>Ni allai mendio un gronun heno ar un o+hon&ycirc;n,</L>
<L>Cri&s;t i'r weddw &s;&ycirc; yn ymgeledd:</L>
<L>Ag i'r ymddifad os b&ycirc;dd cariad yn eu cyredd.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Mae dy chwior&ycirc;dd, a'th holl gefn&ycirc;r,</L>
<L>A'th gyfnitheroedd heb ddim cy&s;ur,</L>
<L>A phawb yn &s;iarad wrth dy gofio,</L>
<L>Mae megis breuddw&ycirc;dd oedd dy briddo:</L>
<L>Nid iw hynn&ycirc; ond ffoledd amlwg,</L>
<L>Myfi a hunais, ac a giliais ffordd o'r golwg:</L>
<L>Myddylied pawp i hun yn heini;</L>
<L>Pan ddel yr angel, rhaid &ycirc;w ymadel, heb rw&ycirc;medi.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Dy gymdogion, a'th gyfathrac<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">,</L>
<L>Mewn i&acirc;s ebrw&ycirc;dd a f&ycirc;dd &s;obrach,</L>
<L>F&s;arwel i'r am&s;er g&ycirc;nt a fydde:</L>
<L>Am fw&ycirc;n ganiad clymiad clame;</L>
<L>N<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">w&ycirc; 'g&acirc;n lon&ycirc;dd gani y leni,</L>
<L>Mae arnai gauad hull o gydiad, ni allai godi:</L>
<L>Nid oes chwaith lle 'rwifi'n tario;</L>
<L>Un gron&ycirc;n afieth o chwaen heleth, na chynhilo.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Ffarwel i'r feiol g&ycirc;nt a gene&s;t,</L>
<L>Ac i'r gwaredd danne a gweirie&s;t,</L>
<L>Ac i'r by&s;edd, a'r cymhale:</L>
<L>Ac i'r tafod a'u hatebe.</L>
<L>Ni chai weled mom cydymeth,</L>
<L>Ffarwel b<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">un&ycirc;dd i'r awenudd, a roit unweth:</L>
<L>Aed Cri&s;t a thithe, iw nefol gwmnhi;</L>
<L>Lle Mae 'neu&s;yfiad gaffel dywad b&ycirc;th heb dewi.</L>
</LG>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="part">
<PB N="317" REF="163">
<HEAD>Ymma a dechreuiff amryw o ddyriau duwiol, ar amryw fe&s;urau nas Gwn ni mo'u henwau.</HEAD>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Ymgomio rhwn y Cl&acirc;f o'r Darfodedigaeth a'i Glw&ycirc;f.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>Y Droellen arw drais, di-gy&s;ur &ycirc;w dy gais,</L>
<L>S&ycirc;'n gweu dan fone fais, bl&icirc;n diodde d'oglais di,</L>
<L>Rhaid i ti ddiodde'n h&wcirc;&ycirc;, i'r gwael guledig glw&ycirc;,</L>
<L>I'th fron fel on, fel w&ycirc;, cynyddu'n fw&ycirc; 'rwi fi,</L>
<L>Pa fath fwbach afiach w&ycirc;t, f&ycirc;'n peri i mi ga&s;au fy mw&ycirc;d</L>
<L>Fy'a&s;enne &s;&ycirc;dd fel gwiail clw&ycirc;d, a mine'n llw&ycirc;d fy lliw,</L>
<L><HI>Rhaiam geilw ymh&ocirc;b gwl&acirc;d, cyn&s;ym&s;iwn &s;&ycirc;ch ni cheifiaiw&acirc;d</HI></L>
<L>H&ecirc;n anhunedd oedd fy nh&acirc;d, yn peri'r br&acirc;d ar briw.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Mi'th clywa di yn rh&ycirc;-drwm, fel bowl, neu b&ecirc;l o blwm,</L>
<L>Er lleied &ycirc;w dy &s;&wcirc;m, dos ymeth i ffordd a'r ffo:</L>
<L>Lle c&ecirc;s fagwriaeth gain, o fewn dy fynwes fain,</L>
<L>Er miw&s;ig &s;ei&s;nig &s;ain, fel oen mewn drain mi 'mdro,</L>
<L>Er llawened f&ycirc;m i yn b&ycirc;w, ym&ycirc;&s;g boneddigion reiol r&ycirc;w</L>
<L>Pa f&ocirc;dd y mages i'r fathg&ycirc;w, mor oer, mawr &ycirc;w'n fy mron</L>
<L>Canu, ac yfed cwrw a bir, colli'r cy&s;gu'r n&ocirc;s yn wir,</L>
<L>A'magodd yn dy ddw&ycirc;fron gl&icirc;r, c&ecirc;s wreiddio'n h&icirc;r <HI>yn hon.</HI></L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Os hynn&ycirc; am gwnaeth i yn gl&acirc;, mi gadwa ddeiad dd&acirc;,</L>
<L>Dod nawdd, a thrugarha, un d&ycirc;dd nid yfa un dafn,</L>
<L>Nage mi fydda f&ycirc;th, lle gwneuthum mi fy n&ycirc;th,</L>
<L>Tra bytho anadl chw&ycirc;th, naws ufudd f&ycirc;th i'th &s;afn:</L>
<L>Chware'n d&ecirc;g y chwerw&ycirc;n dig, f&ycirc;'n dolurio'n curo'r cig</L>
<L>Yn briwo 'mre&s;t, a bwrw mr&icirc;g, drw&ycirc; lew&ycirc;g lawer loes,</L>
<L><HI>Os c&ecirc;s di gur, na chais di gw&ycirc;n, drw&ycirc; cyfeddach fa&s;nach fw&ycirc;n</HI></L>
<L><HI>Oeri'r traed, y gwaed, ar trw&ycirc;n: rwi'n daer yn dirw&ycirc;n d'oes.</HI></L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Yr anhw&ycirc;ledig br&ycirc;, mi fynna phi&s;icc cr&ycirc;,</L>
<L>I'th codi, a'th daflu o'th d&ycirc;, ca wedi hynn&ycirc; h&ecirc;dd:</L>
<PB N="318" REF="164">
<L><HI>Nid eill un doctor dr&ycirc;d, nam codi, nam croefi o'm cr&ycirc;d,</HI></L>
<L><HI>Ond glynu y wna fel glud, a'th roi di yn fud i'th fedd.</HI></L>
<L>Mi wahodda fawr a m&acirc;n, ac ar lawen&ycirc;dd gelf&ycirc;d g&acirc;n,</L>
<L>Oddiwrth dy loches l&acirc;n, nhw a'th yrran ffwrdd i ffoi,</L>
<L><HI>Ni ffyna eu gwaith, na phoena eu g&wcirc;&acirc;dd, or gw&ycirc;r hawddgara</HI></L>
<L><HI>a gwcha eu gradd, i mae llawer gwedi ll&acirc;dd dan gerig nadd gan i.</HI></L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Haws gannit ti 'mh&ocirc;b man, bardynu'r gw&ycirc;ch nar gwan,</L>
<L>A thaflu'r lle&s;g i'r llan, yn druan dan dy droed:</L>
<L><HI>Ni cheiff un-d&ycirc;n dewr doeth, nac un g&wcirc;r cyfion coeth,</HI></L>
<L><HI>Na merch lon ddw&ycirc;-fron ddoeth, am gyfoeth ffafar nac o&ecirc;d,</HI></L>
<L>Gwn i gelli e&s;m&ycirc;thau, a pheri i h&ecirc;dd yn h&icirc;r barhau,</L>
<L>Er i ti'r etifedd tau, drw&ycirc; gur fyrhau fy oes:</L>
<L><HI>Pan f&ycirc;ch di'n dyl&ycirc;fug&ecirc;n, athrudd yn brudd heb gyn&ycirc;dd gw&ecirc;n</HI></L>
<L><HI>Deall nad elli fynd yn b&ecirc;n, ond ne&s;u at ddiben d'oes.</HI></L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Os bydda i yn brudd ger bron, mi gerdda yn ffeind a ffon,</L>
<L>Mi hw&ycirc;lia'r feiol hon, i ganu'n llon a'm llaw:</L>
<L><HI>Os ceni c&acirc;n fel cl&ycirc;ch, dda fawl i Dduw tra f&ycirc;ch,</HI></L>
<L><HI>A gwel dy drem mewn dr&ycirc;ch, a'th troed yn rh&ycirc;ch, a rhaw,</HI></L>
<L><HI>Rwi'n cydnabod wrth fy lliw, nad wi ond gwan flodeun gwiw</HI></L>
<L>Fel y rhew ar fol y rhiw, fy'ngel&ycirc;n &ycirc;w fy nghw&ecirc;dd:</L>
<L><HI>Ymbarto dy hun fel Sant, a ch&acirc;n ffarwel ith wraig ath blant,</HI></L>
<L><HI>Mith yrra a'r gais lle gyrres gant, o'r b&ycirc;d i bant y b&ecirc;dd.</HI></L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Yrwan rwi'n ymroi, mae nghalon i yn cyffroi,</L>
<L>Fel draenogyn ymdroi, 'rw&ycirc;t ti yn fy nghnoi'n fy'nghawd</L>
<L><HI>Na fwrw fai arna fi, rhois ryb&ycirc;dd t&ecirc;g i ti:</HI></L>
<L>I 'mroi at un, a thri, am fawredd buredd brawd;</L>
<L>Fy ngweddi &s;&ycirc;dd ar <HI>lafer l&ecirc;f, am gael ei hael ddeheulaw gref,</HI></L>
<L>I rwi'n bodloni iw wll&ycirc;s &ecirc;f, or unig n&ecirc;f a'm gwnaeth,</L>
<L><HI>Od w&ycirc;t ti fellu ga &ycirc;n dy f&ycirc;d, ni w&ycirc;r y doetha ar gwcha ig&ycirc;d</HI>;</L>
<L><HI>Y d&ycirc;dd na'r awr i r&acirc; or B&ycirc;d, i'r gongol briddl&ycirc;d gaeth.</HI></L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Taw &s;&ocirc;n ni ymgomiai mw&ycirc;, a thi'r trangcedig glw&ycirc;,</L>
<L>Os ca fi hoedel hw&ycirc;, de&ycirc;&s;yfu yr rwi am r&acirc;s:</L>
<L>Os marw ar f&ycirc;r a wna, mae i mi addewid dda,</L>
<L>Mae Cr&icirc;ft a diugarha, ni lyfa ei anw&ycirc;l w&acirc;s,</L>
<PB N="319" REF="164">
<L>Nid wi'n ofni mynd i'r gw&ycirc;s, tan ddaiaren <HI>lawen lw&ycirc;s,</HI></L>
<L>Lle na chlywi un gair dw&ycirc;s, na ffiedd bw&ycirc;s, na phoen,</L>
<L><HI>Angylion n&ecirc;f am dw&ycirc;n or b&ecirc;dd, mewn cyflwr gwiw-l&acirc;n wedd,</HI></L>
<L><HI>I gael h&icirc;r iech&ycirc;d hyfr&ycirc;d h&ecirc;dd, a reiol wl&ecirc;dd yr oen.</HI></L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Dyriau A wnaed wrth y</HI> 139. <HI>P&s;alm. Ar fe&s;ur arall.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>O Arglw&ycirc;dd h&ecirc;dd, ucheledd, chwiliai&s;t</L>
<L>Yn faith, ac adnabuo&s;t fi,</L>
<L>Fy h&ocirc;ll ei&s;teddiad, am cyfodiad,</L>
<L>Dan fy &s;tad, adwaeno&s;t di,</L>
<L>Am meddylie a weli yn ole,</L>
<L>Fy nghw&s;g-le, a'm llw&ycirc;bre, fodde f&ycirc;rdd</L>
<L>A amgylchyni, y&s;pus ydi,</L>
<L>I'th fawrydi fy holl ff&ycirc;rdd.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Oddiar fy nhafod, fy'Arglw&ycirc;dd fawrglod,</L>
<L>Gair yn dyfod gwn nad oes,</L>
<L>Nas gw&ycirc;byddi, oll ti a'i gweli,</L>
<L>Amgylchynni fi yn foes,</L>
<L>O'm h&ocirc;l i'm gwelai&s;t, ti a'm blaenorai&s;t:</L>
<L>A'th law go&s;odai&s;t arnai yn &s;i&wcirc;r,</L>
<L>Uchel ryfedd &ycirc;w dy fawredd,</L>
<L>Pell o gyredd deuall g&wcirc;r.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Oddiwrth dy y&s;pr&ycirc;d ple'r ymguddiaf,</L>
<L>Ac y ffoaf o'th w&ycirc;dd yn ffri:</L>
<L>Os i'r n&ecirc;f pei gallwn ddringo;</L>
<L>Yno yn tarrio yr w&ycirc;t ti,</L>
<L>Os gwn&acirc;f fy ngwelu yn uffern bygddu,</L>
<L>Yno mae dy allu yn d&oacute;&s;t,</L>
<L>I go&s;pi yn gaethedd w&acirc;r anwiredd,</L>
<L>Am eu camwedd ymhob co&s;t.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>A phe cymerwn aden hediad,</L>
<L>Y wawr dderchafiad dyfiad d&ycirc;dd,</L>
<PB N="320" REF="165">
<L>Neu drigo heb dragor <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Gormod.</NOTE> megis Angor;</L>
<L>Yn llawr y dyfn-for anfad <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">enwir.</NOTE> gudd,</L>
<L>Yno i'm tw&ycirc;&s;ai, ag i'm daliai,</L>
<L>Dy law ddeheu, diwael l&ecirc;s,</L>
<L>Ac yn y twllni b&ycirc;dd goleini</L>
<L>Arnai'n t&ycirc;w&ycirc;nnu fel y t&ecirc;s.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Ni thyw&ycirc;lla y tyw&ycirc;llwch,</L>
<L>Rhag dy Sangctaidd degwch &s;&ycirc;dd,</L>
<L>Ond y n&ocirc;s a r&ycirc;dd oleuad,</L>
<L>Fawl dueddiad fel y d&ycirc;dd,</L>
<L>Un w&ecirc;dd goleuni a thyw&ycirc;llwch i ti,</L>
<L>Fy Nuw meddianai&s;t yn ddi nam:</L>
<L>Fy arennau ar unwaith mewn dirgelwaith;</L>
<L>Toai&s;t fi a maeth yngrhoth fy mam.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Clodforaf dy enw Dduw daionus;</L>
<L>Rhyfedd beth ar&s;w&ycirc;dus &ycirc;w,</L>
<L>I mi y&s;tyried fy'ngwneuthuriad,</L>
<L>C&ycirc;n dechreuad bwriad b&ycirc;w;</L>
<L>Rhyfedd hef&ycirc;d tann y nefoedd,</L>
<L>Dy weithredoedd cyhoedd ca,</L>
<L>Yn bur gwbwl gywir fanwl;</L>
<L>Gw&ycirc;r fy enaid hynn&ycirc; yn dda.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Fy rh&icirc;th am &s;ylwedd, ddirgel agwedd,</L>
<L>Ni chuddiw&ycirc;d rhag dy fawredd di,</L>
<L>Pan i'm cywreiniw&ycirc;d yn llawr canol,</L>
<L>Daear gnwdol, freuol fri:</L>
<L>Fy anelwig ddefn&ycirc;dd oedd i'th olwg;</L>
<L>Ag yn dy lyfr mor amlwg rhoed,</L>
<L>Fy aulodau yn gweled, pann eu llunied,</L>
<L>C&ycirc;n b&ocirc;d yr un o rhain erioed.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8</HEAD>
<L>Am h&ycirc;nn mor werth-fawr, gynnes gannif</L>
<L>Dy feddyliau di o Dduw:</L>
<L>Fi rhif pa cei&s;iwn ni chyrheuddwn,</L>
<L>Ac nis bwriwn tra fawn b&ycirc;w;</L>
<L>Uwch law rhifedi'r tyfod ydi:</L>
<PB N="321" REF="165">
<L>Eu &s;wn aneirif, nefol D&acirc;d,</L>
<L>O'th flaen ir ydwif, pan ddeffrothwif;</L>
<L>Bob awr i'm ffrw&ycirc;tho mae dy r&acirc;d:</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Ti Dduw a leddi'r anuwolion,</L>
<L>Am h&ycirc;n p&ocirc;b creulon galon gau</L>
<L>Ewch oddiwrthif, nid wi'n hoffi</L>
<L>Rhodio i'ch cwmni, rwi nacau</L>
<L>Dy elynnion Duw, ol ynol,</L>
<L>Llw&ycirc;r anianol ymh&ocirc;b lle;</L>
<L>Yw pawb a gymer drw&ycirc; &s;gelerder:</L>
<L>Dy enw yn ofer dan y ne.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Ond cas &ycirc;w gennif, Arglw&ycirc;dd cyfion,</L>
<L>Dy ga&s;eion duon di:</L>
<L>Ac onid ffiedd &ycirc;w eu buchedd;</L>
<L>Rhag eu camwedd cymorth fi,</L>
<L>Y &s;awl nid arbed godi yn derb&ycirc;n,</L>
<L>I mi yn el&ycirc;n bydded b&ycirc;th,</L>
<L>Drw&ycirc; nerth, <HI>Jehova</HI> mi a'i gwrthneba,</L>
<L>Tra fo'n fy ngenau chw&acirc; o chw&ycirc;th.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>O Dduw gorucha chwilia 'nghalon,</L>
<L>Gwyb&ycirc;dd hon, a'i dyfnion dw&ycirc;ll,</L>
<L>Gwyb&ycirc;dd hef&ycirc;d fy meddylfr&ycirc;d,</L>
<L>Praw fy myw&ycirc;d, pura 'mhw&ycirc;ll,</L>
<L>A gwel oes gennif ffordd anuwiol,</L>
<L>Ac yn f&ycirc;wiol arwain fi,</L>
<L>I'r ffordd dragw&ycirc;ddol, fy nh&acirc;d n<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">fol,</L>
<L>I f&ycirc;w'n oe&s;dadol gyda-thi.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Fel dyma y&s;tyriaeth dif&ycirc;r <HI>Daf&ycirc;dd,</HI></L>
<L>Union lyw&ycirc;dd yn ei wl&acirc;d,</L>
<L>Yn myfyrio mor ddifriol,</L>
<L>Fawredd Duw dragw&ycirc;ddol D&acirc;d;</L>
<L>H&ycirc;n a ddylem ninne yn ddil&ycirc;s,</L>
<L>Gredu yn gofus, gr&ycirc; a gwan</L>
<L>F&ocirc;d Duw i'n gwilio, ac yn gweled,</L>
<L>Fin hamr&ycirc;w weithred ymhob man.</L>
</LG>
<PB N="322" REF="166">
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Pa un o+honom a ddymuna,</L>
<L>O flaen y &s;ala o ddyinon &s;&ycirc;dd:</L>
<L>wneuthur rh&ycirc;drwm orthrwm weithred,</L>
<L>Rhag eu gweled yn ddi-gudd,</L>
<L>O flaen penadur llai yn &s;iccir,</L>
<L>A byddem pry&s;&ycirc;r mewn un pr&ycirc;d,</L>
<L>I dr&icirc;n drygioni, rhag ein co&s;pi,</L>
<L>A'n dirboeni yn y B&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Ond mw&ycirc; o ddifri a dylem ofni,</L>
<L>S&ycirc;dd a'i allu i go&s;pi yn gaeth;</L>
<L>Yn uffern danbaid gorph ac enaid,</L>
<L>Yn ddi-nodded am a wnaeth,</L>
<L>Ofnwn hef&ycirc;d wradw&ycirc;dd dybr&ycirc;d;</L>
<L>Pan fo Duw mewn mun&ycirc;d awr</L>
<L>Yn rhoi'n gweithredoedd &ocirc;ll ar gyhoedd,</L>
<L>O flaen lluoedd n&ecirc;f a llawr.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Pa llw&ycirc;r y&s;tyriem h&ycirc;n o y&s;tori,</L>
<L>Yn gwbwl ddifri, a chredu yngrhi&s;t,</L>
<L>I ochel pechod byddem barod,</L>
<L>Rhag ofn y diwrnod trallod tr&icirc;&s;t,</L>
<L>Pan fo'rholl F&ycirc;d yn llo&s;gi ar unwaith,</L>
<L>A miloedd yn dw&ycirc;n alaeth mawr,</L>
<L>Yr haul yn lowddu, ar lloer yn gwaedu,</L>
<L>Ar dewra i'mdeuru yn llwgu i'r llawr.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>O Dduw gogoned, l&acirc;n ddi-ludded,</L>
<L>Dirion nodded, dyro nerth,</L>
<L>I ni'orchfygu p&ocirc;b drygioni,</L>
<L>A gallu &s;ef&ycirc;ll yn ddi &s;erth,</L>
<L>Pan fo'r mynyddoedd fel yr hyrddod,</L>
<L>Yn neidio drw&ycirc; ddychryndod draw:</L>
<L>Y m&ocirc;r yn rhuo, ar &s;&ecirc;r yn &s;yrthio,</L>
<L>D&wcirc;g ni i lw&ycirc;ddo dan dy law.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="323" REF="166">
<HEAD>Dyriau, yn dangos gwendid a bryntni d&ycirc;n, ac yn annog iddo wellau buchedd, er mw&ycirc;n Cael byw&ycirc;d tragw&ycirc;ddol. Ar fe&s;ur arall.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>ODdaiarol gnawdol dd&ycirc;n,</L>
<L>Mewn &s;ugn draeth, a thom&ycirc;n gl&ycirc;n,</L>
<L>Yn ymdrobaeddu dd&ycirc;dd a n&ocirc;s,</L>
<L>Megis baedd yn eigion ff&ocirc;s,</L>
<L>Hunlle ydw&ycirc;t drw&ycirc; dy hun,</L>
<L>Cymmer ddr&ycirc;ch a gw&ecirc;l dy lun,</L>
<L>Hunlle ydw&ycirc;t drw&ycirc; dy hun,</L>
<L>Cymmer ddr&ycirc;ch a gw&ecirc;l dy hun.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>O greaduriaid daiar fawr,</L>
<L>Gwaelaf, lle&s;caf w&ycirc;t yn awr:</L>
<L>Pydew priddaidd, pruddaidd w&ycirc;d,</L>
<L>I nadroedd ac i lyffaint fw&ycirc;d,</L>
<L>Gw&ecirc;l dy l&ucirc;n, a chymmer ddr&ycirc;ch,</L>
<L>Nid w&ycirc;t greadur hanner gw&ycirc;ch:</L>
<L>Gw&ecirc;l dy l&ucirc;n, a chymmer ddr&ycirc;ch,</L>
<L>Nid w&ycirc;t greadur hanner gw&ycirc;ch.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Creuw&ycirc;d dy ddechreuad g&ycirc;nt,</L>
<L>O dd&wcirc;r, a th&acirc;n, a daiar, gw&ycirc;nt,</L>
<L>Ar deunyddiau hynn&ycirc; a f&ycirc;dd,</L>
<L>I ti'n elynnion yn dy dd&ycirc;dd,</L>
<L>Dyna ddeun&ycirc;dd dynol r&ycirc;w,</L>
<L>Yn i&acirc;ch, yn gl&acirc;f, yn farw, yn f&ycirc;w:</L>
<L>Dyna ddeun&ycirc;dd dynol r&ycirc;w,</L>
<L>Yn i&acirc;ch, yn gl&acirc;f, yn farw, yn f&ycirc;w.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Aflan &ycirc;w dy feb&ycirc;d di,</L>
<L>Yn druan wael, yn oer dy gri,</L>
<L>Yn dy nerth, dy r&ycirc;m, a'th oed,</L>
<L>Yn w&ycirc;llt greadur, ffola erioed,</L>
<L>Anhynaws &ycirc;w dy henaint prudd,</L>
<L>Cymmer dd&ycirc;ch a gwel dy r&ucirc;dd,</L>
<PB N="324" REF="167">
<L>Anhynaws &ycirc;w dy henaint prudd,</L>
<L>Cymmer ddr&ycirc;ch a gwel dy r&ucirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Dechreu, canol, diwedd d'oes,</L>
<L>Llawn o brudd-der, blinder, gloes,</L>
<L>Clef&ycirc;d, pen&ycirc;d o b&ocirc;b m&acirc;th,</L>
<L>A r&ycirc;dd ynot ammal fr&acirc;th,</L>
<L>A gofalon cyf&ycirc;ng friw,</L>
<L>Cymmer ddr&ycirc;ch a gw&ecirc;l dy liw:</L>
<L>A gofalon cyf&ycirc;ng friw,</L>
<L>Cymmer ddr&ycirc;ch a gw&ecirc;l dy liw.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Yn dy Jeuengct&ycirc;d pyb&ycirc;r llon,</L>
<L>Cenfigen, balchder pigau'r fron,</L>
<L>Chwant cybydd-dod y&s;&s;a'n ll&ycirc;m</L>
<L>Wedi paffio'r nerth ar gr&ycirc;m,</L>
<L>Gwel di dd&ycirc;n dy gyflwr gwael,</L>
<L>Yn dy oes nid oes mor fael:</L>
<L>Gwel di dd&ycirc;n dy gyflwr gwael,</L>
<L>Yn dy oes nid oes mor fael.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Dy &s;&acirc; &s;ylfaen &s;ylwedd ll&ecirc;&s;c,</L>
<L>Diflannu a wna fel i&acirc; mewn h&ecirc;&s;c,</L>
<L>Dy bridd le&s;tr fettel frau,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Y corph.</NOTE></L>
<L>D&acirc;llt n&acirc;s gall yn hir barhau,</L>
<L>Megis gw&ycirc;d&ycirc;r gwiw-deg gl&acirc;n:</L>
<L>A d&ycirc;rr ar f&ycirc;r yn ddarnau m&acirc;n:</L>
<L>Megis gw&ycirc;d&ycirc;r gwiw-deg gl&acirc;n,</L>
<L>A d&ycirc;rr ar f&ycirc;r yn ddarnau m&acirc;n.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Mae'n waeth dy nattur wrth dy drin,</L>
<L>Na'r <HI>Crocodil,</HI> neu'r Teigr bl&icirc;n,</L>
<L>Fel <HI>Camelion</HI> newid liw,</L>
<L>Weithieu i wared, weithieu i'r rhiw,</L>
<L>Byddi gefell garw h&ycirc;,</L>
<L>Lle bo'r gw&ycirc;nt yn chw&ycirc;thu'n gr&ycirc;,</L>
<L>Byddi gefell garw h&ycirc;,</L>
<L>Lle bo'r gw&ycirc;nt yn chw&ycirc;thu'n gr&ycirc;.</L>
</LG>
<PB N="325" REF="167">
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Serf&ycirc;ll mewn gweithredoedd d&acirc;f,</L>
<L>Mewn males beun&ycirc;dd, byddi gn&acirc;f,</L>
<L>Dy air, a'th galon ni chydt&ycirc;n,</L>
<L>Mw&ycirc; na'r blaidd ar oen&ycirc;n gw&ycirc;n,</L>
<L>Cymmer ddr&ycirc;ch, a chraffa'n ddw&ycirc;s,</L>
<L>Ar y B&ycirc;d c&ycirc;n rhoi dy bw&ycirc;s;</L>
<L>Cymmer ddr&ycirc;ch, a chraff'a ddw&ycirc;s,</L>
<L>Ar y B&ycirc;d c&ycirc;n rhoi dy bw&ycirc;s.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Cloff &ycirc;w d'einioes ar fr&icirc;g tonn,</L>
<L>Yn awr yn farw, oedd gynne'n llon,</L>
<L>Blodeun aurlliw gwan ei w&ecirc;dd,</L>
<L>Dy ammod b&ycirc;th &s;&ycirc; ar ymm&ycirc;l b&ecirc;dd,</L>
<L>Cymmer ddr&ycirc;ch a gwel dy nerth,</L>
<L>Gwaelach w&ycirc;t na blodau'r berth:</L>
<L>Cymmer ddr&ycirc;ch a gwel dy nerth,</L>
<L>Gwaelach w&ycirc;t na blodau'r berth.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Paid a'th ryf&ycirc;g, Ludw a ll&wcirc;ch,</L>
<L>Yn d'amcannion yn rh&ycirc; ffl&wcirc;ch,</L>
<L>Y B&ycirc;d ig&ycirc;d bychan fai,</L>
<L>Ar dy chwant i roddi trai,</L>
<L>Nid oes dim o ddeutu'r ddaiar,</L>
<L>Leiach ei ddawn, na mw&ycirc; ei f&acirc;r.</L>
<L>Nid oes dim o ddeutu'r ddai&acirc;r,</L>
<L>Leiach ei ddawn, na mw&ycirc; ei f&acirc;r.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Cyfoeth <HI>China,</HI> ac <HI>India</HI> o bell,</L>
<L>Er ei cael ni fyddit gwell,</L>
<L>Pa mw&ycirc;a fae i'th feddiant &wcirc;r,</L>
<L>Fw&ycirc;-fw&ycirc;'r gwangc, ar chwant yn &s;i&wcirc;r;</L>
<L>Nid gron&ycirc;n mw&ycirc; mo'r <HI>Ocean</HI> <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Y cefn|f&ocirc;r.</NOTE> draw,</L>
<L>Er maint o ddyfroedd iddo a ddaw:</L>
<L>Nid gron&ycirc;n mw&ycirc; mo'r <HI>Ocean</HI> draw,</L>
<L>Er maint o ddyfroedd iddo a ddaw.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>O fudur fydol elwa b&ycirc;th,</L>
<L>Er tyrru or taera dyrre i'th n&ycirc;th,</L>
<L>Gw&ycirc;nt ar h&ycirc;nt a'u chw&ycirc;th, a'u chw&acirc;l,</L>
<PB N="326" REF="168">
<L>Pan roir grauan ar dy d&acirc;l,
<NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Talcen.</NOTE></L>
<L>Cymmer ddr&ycirc;ch c&ycirc;n mynd i'r daith,</L>
<L>A gw&ecirc;l dy libin lw&ycirc;br maith,</L>
<L>Gymmer ddr&ycirc;ch c&ycirc;n mynd i'r daith,</L>
<L>A gw&ecirc;l dy libin lw&ycirc;gr maith.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Nid w&ycirc;t blanhig&ycirc;n hanner hardd,</L>
<L>Gw&ycirc;g, a gwl&ycirc;dd &s;&ycirc;'n llygru d'ardd;</L>
<L>Ei&s;iau lly&s;iau lle&s;ol iawn,</L>
<L>R&ocirc;s, ar Lili ynddi'n llawn,</L>
<L>Dattro 'rhod, a gwel beth w&ycirc;d,</L>
<L>C&ycirc;n it &s;yrthio'n &s;wrth i'r rhw&ycirc;d:</L>
<L>Dattro 'rhod, a gwel beth w&ycirc;d;</L>
<L>C&ycirc;n it fyrthio'n &s;wrth i'r rhw&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Deffro'r bore ar doriad d&ycirc;dd,</L>
<L>C&ycirc;n crino'r gwraidd, a gw&ycirc;wo'r gw&ycirc;dd,</L>
<L>D&ocirc;d o'u cwmpas bridd a thail,</L>
<L>C&ycirc;n i'r canau golli'r dail,</L>
<L>A ch&ycirc;nn i'r fw&ycirc;all finiog fawr,</L>
<L>Dorri'r pren, a'i fwrw i lawr:</L>
<L>A ch&ycirc;n i'r fw&ycirc;all finiog fawr,</L>
<L>Dorri'r pren, a'i &s;wrw i lawr.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Deffro dd&ycirc;n o'th h&ucirc;n a'th gw&s;c,</L>
<L>Oddiar dy ddown, a'th wel&ycirc; m&wcirc;&s;c;</L>
<L>Cyfod yn &s;&ycirc;th, a &s;&acirc; ar dy draed,</L>
<L>C&ycirc;n it fferru, ac oeri'r gwaed,</L>
<L>Dymma ddr&ycirc;ch goleuwch gl&acirc;n,</L>
<L>Gw&ecirc;l di dw&ycirc;ll dy ddull a'th g&acirc;n:</L>
<L>Dymma ddr&ycirc;ch goeluw&ycirc;ch gl&acirc;n,</L>
<L>Gw&ecirc;l di dw&ycirc;ll dy ddull a'th g&acirc;n.</L>
</LG>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="327" REF="168">
<HEAD>Dyriau (dan r&icirc;th breuddw&ycirc;d) yn cyffelybu Calon d&ycirc;n i D&wcirc;r neu Ga&s;tell: a ff&ycirc;dd, gobeth, a chariad i filw&ycirc;r yn ei chadw hi; a'r B&ycirc;d, ar Cnawd, ar Cythrail &ycirc;w ei 3 gelynnion yn ymladd yn ei herb&ycirc;n. Ar fe&s;ur arall.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>PAn oedd y <HI>Philomela</HI> <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">yr Euos.</NOTE> fain,</L>
<L>Yn cwafrio, yn pyngcio ar y drain,</L>
<L>Ceiliog bronfraith, mw&ycirc;alch mw&ycirc;n;</L>
<L>Yn cyttuno dan y llw&ycirc;n,</L>
<L>Ar du <HI>Orpheus</HI> <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Tylyniwr.</NOTE> a r&ocirc;dd gri,</L>
<L>Oedd yn canu lwli i mi.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Gwelwn Ga&s;tel cywraint uch,</L>
<L><HI>P&ycirc;ramides</HI> <NOTE N="&lsquo;" PLACE="marg">Lluman.</NOTE> ddi&s;glair w&ycirc;ch;</L>
<L>Ar fr&ycirc;nn <HI>Ida</HI> adail wiw,</L>
<L>Gadarn &s;ail o galchw&ycirc;n liw:</L>
<L>A ll&ycirc;nn o'i gwmpas campus waith,</L>
<L>Gwel&ycirc;dd cryfion, muriau maith.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L><HI>Pali&s;ado</HI> <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Lettus.</NOTE> uchel cr&ycirc;,</L>
<L>A phont goed iw chodi fr&ycirc;,</L>
<L>Arfau, a gynnau o b&ocirc;b m&acirc;th,</L>
<L>Yn erb&ycirc;n gel&ycirc;n gerwin fr&acirc;th;</L>
<L>Gwilw&ycirc;r, milw&ycirc;r pybur llon,</L>
<L>Beun&ycirc;dd oedd yn cadw hon.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Pan roes <HI>Titan</HI> <NOTE N="&lsquo;" PLACE="marg">yr Haul.</NOTE> lew&ycirc;rch lawn,</L>
<L>I oleuo brigau'r gwawn,</L>
<L>Fe giliai <HI>Phebus</HI> <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Yr Haul.</NOTE> i gy&s;god gw&ycirc;dd,</L>
<L>Gwawrio'n deg, a gla&s;u'r d&ycirc;dd,</L>
<L>A thrydar <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Cleger.</NOTE> adar yn y coed,</L>
<L>Ar me&s;urau mw&ycirc;na erioed.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Fe gode gynnwr&s; garw bl&icirc;n,</L>
<L>Fe 'mddango&s;ei lawer tr&icirc;n,</L>
<L>Lliwiau cochion cethin draw,</L>
<L>A bygythion eigion br&acirc;w,</L>
<PB N="328" REF="169">
<L>Saethu'n ar&ycirc;th fellt, a th&acirc;n,</L>
<L>A bwledau fawr a m&acirc;n.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Tri o filw&ycirc;r ffyrnig oedd,</L>
<L>Yn barod wrth yr utgern floedd,</L>
<L>I roi lliwiau ar ben y t&wcirc;r;</L>
<L>A gwneuthur ymddiffynfa &s;i&wcirc;r,</L>
<L>Ff&ycirc;dd, a gobaith, cariad p&ucirc;r,</L>
<L>Safent beun&ycirc;dd ar y mur.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>O'r <HI>Wer&s;yllfa,</HI> <NOTE N="&lsquo;" PLACE="marg">Camp.</NOTE> marcia chwant,</L>
<L>O reibus &s;oldiers lawer cant,</L>
<L>Occreth, <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Ll&ocirc;g.</NOTE> ac u&s;urleth caeth,</L>
<L>A bargenion ydoedd waeth,</L>
<L>Rhuthrau milein a roe 'rhain,</L>
<L>Ar y t&wcirc;r, a'r muriau maen.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Yn ne&s;a balchder ledia'r blaen,</L>
<L>Galants gwchion yn eu traen;</L>
<L>Y&s;cafn feddwl, troediad &s;&ycirc;th,</L>
<L>Sathru a mathru'r gwanna b&ycirc;th,</L>
<L>Diy&s;tyrwch, coegni o b&ocirc;b rh&ycirc;w;</L>
<L>Bwriadent arno lawer briw.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Fe ddae cenfigen, egin dr&wcirc;g,</L>
<L><HI>Momws</HI> <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Gau Dduw.</NOTE>mammaeth eger &wcirc;g,</L>
<L>Cilwg, gel&ycirc;n, calon front</L>
<L>A chwenvche gael y ffront,
<NOTE N="&lsquo;" PLACE="marg">Y blaen.</NOTE></L>
<L>Ll&icirc;d, a mwrdwr yn ei ch&acirc;d,</L>
<L>I ddiftrywio'r h&ocirc;ll dre-t&acirc;d.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Glothineb, a godineb doen,</L>
<L>Yn eu rhyf&ycirc;g mawr, a'u hoen,</L>
<L>Ma&s;wedd, ac oferedd F&icirc;l:</L>
<L>I ddiw&ycirc;no hon a'i h&icirc;l,</L>
<L>Gelynnion creulon dewrion taer,</L>
<L>Trawen, curen ddeutu'r gaer.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>O gomanders gw&ycirc;chion &s;aith,</L>
<L>A ddyfei&s;ieu ddyfal waith,</L>
<PB N="329" REF="169">
<L>I dirio dan y t&wcirc;r, a'i &s;ail,</L>
<L>Gelynnion oedd rifedi'r dail,</L>
<L>Nid oedd yno barl, na h&ecirc;dd,</L>
<L>Ond yn drachw&ycirc;rn trochi cledd.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Cynnyddu fw&ycirc;fw&ycirc; dr&wcirc;&s;t, a gwres,</L>
<L>A wnaeth <HI>Phebus</HI> <NOTE N="&lsquo;" PLACE="marg">yr Haul.</NOTE> at y t&ecirc;s:</L>
<L>Fe fu'm daro ar dyrre'r gl&ycirc;nn,</L>
<L>Ac anturio nofio'r ll&ycirc;nn,</L>
<L>Mewn poen, chw&ycirc;s, m&wcirc;g, a tharth,</L>
<L>Bwriadent arno lawer gwarth.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Pan ddechreuodd hi hw&ycirc;rhau,</L>
<L>A &s;eren <HI>ve&s;per</HI> <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Dechreun&ocirc;s.</NOTE> ymgryfhau,</L>
<L>Fe gilie rai o'u <HI>peb&ycirc;ll</HI> <NOTE N="&lsquo;" PLACE="marg">Tents.</NOTE> draw,</L>
<L>Yn erb&ycirc;n hon ni chodent law,</L>
<L>Diflannu a wnaeth eu cwbl nerth,</L>
<L>Eu rhydd-did gw&ycirc;llt, a'u gw&ycirc;niau certh.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Chwant a balchder h&ycirc;d y b&ecirc;dd,</L>
<L>Trawent draw, ni weinient gl&ecirc;dd,</L>
<L>Y <HI>Victorieth</HI> mynnent hw&ycirc;,</L>
<L>Er tylodi mawr, a chlw&ycirc;,</L>
<L>Heb &s;egur&ycirc;d, na dim pall,</L>
<L>Beun&ycirc;dd maent yn di&s;gw&ycirc;l gwall.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Alarwm gw&ycirc;llt, a bloedd y dr&icirc;n,</L>
<L>Am deffroes o'm cyntun bl&icirc;n,</L>
<L><HI>Aurora</HI> <NOTE N="&lsquo;" PLACE="marg">Boreu</NOTE> d&ecirc;g, dychrynnu a wnawn,</L>
<L>Pan lew&ycirc;rchodd ar y gwawn,</L>
<L>Deall mai breuddw&ycirc;d oedd mewn hun,</L>
<L>Heb f&ocirc;d yno liw na ll&ucirc;n.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Dechreu dirnad beth oedd h&ycirc;n.</L>
<L>Myfyrio 'wnawn, a mynd yn &s;&ycirc;nn;</L>
<L>Y t&wcirc;r ydoedd galon d&ycirc;n,</L>
<L>Mewn gl&acirc;n Gorph, wrth gnawd yngl&ycirc;n,</L>
<L>Ff&ycirc;dd, a gobaith, cariad llonn,</L>
<L>Ydoedd filw&ycirc;r, gwilw&ycirc;r honn.</L>
</LG>
<PB N="330" REF="170">
<LG N="17">
<HEAD>17</HEAD>
<L>Os deffygia'r un or rhain,</L>
<L>Fe &s;yrthir i fieri a drain,</L>
<L>Dry&s;ni, ac anialwch coed,</L>
<L>Heb l&ecirc; rh&ycirc;dd i roddi troed,</L>
<L>Dyna filw&ycirc;r pybur ffl&wcirc;ch,</L>
<L>Ni ddaw att&ycirc;nt el&ycirc;n tr&wcirc;ch.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Ymwregy&s;wch, byddwch dal,</L>
<L>Ar arfau h&ycirc;n i gadw'r wal,</L>
<L>Y B&ycirc;d, ar cnawd, ar Cythrel call,</L>
<L>Beun&ycirc;dd &s;&ycirc;dd yn di&s;gwil gwall,</L>
<L>Cedwch feddiant foreu a hw&ycirc;r,</L>
<L>Neu'r cl&ecirc;dd heb h&ecirc;dd a l&acirc;dd yn llw&ycirc;r.</L>
</LG>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="part">
<HEAD>Ymma a dechreuiff amryw o Garolau (duwiol) Newyddion, neu a ddaethant i'm llaw atof Argraqhu'r llyfr hwn hyd ymma.</HEAD>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>CAROL I'R JESU.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>EIn T&acirc;d &s;&ycirc;'n y nefoedd, a Brenin brenhinoedd,</L>
<L>Achubwr cenhedloedd ar diroedd a d&wcirc;r,</L>
<L>Ni ddylem heb wegi fel &s;eintiau a phrophw&ycirc;di,</L>
<L>Addoli, a moli ein pen mil&wcirc;r.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>I gofio yr am&s;er a ganed ein mei&s;ter;</L>
<L>Pen Ju&s;tus cy&s;iawnder, gw&icirc;r dyner aer Duw,</L>
<L>Yr hwn a ddae i'n llw&ycirc;ddo, a'n gwiw-lan fugeilio,</L>
<L>Iw ddw&ycirc;lo, dda athro o ddoeth-r&ycirc;w.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>I Eglw&ycirc;s Duw nefol, dowch bawb yn bre&s;ennol,</L>
<L>Y plygen cy&s;urol, dedw&ycirc;ddol f&ycirc;'r d&ycirc;dd,</L>
<L>Gael M&acirc;b i Dduw celi, a mawredd f&acirc;b <HI>Mari;</HI></L>
<L>M&acirc;b <HI>Lefi</HI> gw&icirc;r ydi ein gwared&ycirc;dd.</L>
</LG>
<PB N="331" REF="170">
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>I <HI>Fethlem Judea,</HI> ae'r dethol lu doetha,</L>
<L>I addoli'r gorucha, a'r llonna i'r ll&ycirc;s;</L>
<L>Yn fawr, ac yn fychan, ac anrhegion yn gyfan,</L>
<L>Yn gywrain o'r dw&ycirc;rain hyderus.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Aur coeth yn ddi bw&ycirc;&s;au, thus, ennaint or goreu,</L>
<L><HI>M&ycirc;rr,</HI> arogl da ei foddau, a gariau b&ocirc;b g&wcirc;r,</L>
<L>Iw roddi yn aberthiad, gw&ycirc;ch reiol ddechreuad;</L>
<L>Derchafiad, a chodiad Iachawdwr.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Yr Ie&s;u pan ddalied, i'r carchar fe'i cyrched,</L>
<L>Dros bawb o'i wir ddefed, diniwed l&acirc;n oedd:</L>
<L>Cr&icirc;&s;t &ycirc;w'n golygwr, a Chr&icirc;&s;t yd&ycirc;w'n porthwr,</L>
<L>A Chr&icirc;&s;t &s;&ycirc;'n ofalwr i filoedd.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Y&s;tyriwch deuluoedd, yn &s;i&wcirc;r yr am&s;eroedd,</L>
<L>Y caued y nefoedd, drw&ycirc;'r Siroedd fe ae'r &s;&ocirc;n:</L>
<L>Tair blynedd a chwe-m&icirc;s, bu new&ycirc;n anafus;</L>
<L>Helbulus anghenus anghennion.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Yn ail rwan fe a'r dyddiau, oni <HI>Encre&s;iff</HI> y croe&s;au,</L>
<L>Erioed ar arianau y f&acirc;th feiau ni fu:</L>
<L>Rhoes fagad mewn traha, a phinder am fara;</L>
<L>A llawer a fetha wrth fythu.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Ein beiau ein hunen, &s;&ycirc;'n magu'r genfigen,</L>
<L>A chimm&ycirc;n yr angen, a chynnen o'i ch&ocirc;:</L>
<L>Nid yd&ycirc;w'r ariannau h&ycirc;d dref&ycirc;dd, a Sioppau;</L>
<L>Ond fe&s;wl y pw&ycirc;&s;au yn pa&s;&s;io.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Os pw&ycirc;ntir cloriannau yn union, gwae niniau,</L>
<L>I bw&ycirc;&s;o ein camweddau, an beiau c&ycirc;n b&ecirc;dd:</L>
<L>Ni chyredd neb dalu, y d&ycirc;dd y d&ecirc;l barnu;</L>
<L>Mo'r degwn am bechu yn eu buchedd.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Pe 'mroen i weddio ar Dduw, c&ycirc;n ei ddigio.</L>
<L>C&ecirc;n uno ac efo, mae'n gyfion &ycirc;w blant:</L>
<L>Ni g&ecirc;n yn helaethach, a llawer hawddgarach;</L>
<L>Ein b&ycirc;d yn ddiofalach drw&ycirc; foliant.</L>
</LG>
<PB N="332" REF="171">
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Gweddiau d&acirc; ar gyhoedd, &ycirc;w egoriad y nefoedd,</L>
<L>A ffyddlon weithredoedd, o'i am&s;eroedd yn &s;i&wcirc;r,</L>
<L>Mae Cr&icirc;&s;t yn lletteua dros blant y gorueha:</L>
<L>A Duw &s;&ycirc;dd yn benna der bynniwr.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Drw&ycirc; grio am faddeuant, cawn fyned iw feddiant,</L>
<L>Yn nhe&ycirc;rnas gogoniant, mawr foliant a fo;</L>
<L>Lle caiff y ffyddlonied, y mawredd ymwared,</L>
<L>A'r p&ycirc;rth yn egored drw&ycirc; guro.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Pob enaid &s;&ycirc;'n gyfion, caiff fynd i'r n&ecirc;f dirion,</L>
<L>I blith yr angylion, da foddion dros f&ycirc;th,</L>
<L>Os ymadel a thraw&s;ter, a gwneuthur cyfiawnder,</L>
<L>I ennill drw&ycirc; fw&ycirc;der y fendith.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>M&icirc;l chwe-chant yn hylw&ycirc;dd, a phedwar ugein-mlw&ycirc;dd,</L>
<L>A phymtheg yn digw&ycirc;dd, deg arw&ycirc;dd ac un,
<NOTE PLACE="marg">1696.</NOTE></L>
<L>Oed Cr&icirc;&s;t a fu farw, drw&ycirc; ger&ycirc;dd blin garw:</L>
<L>I'n galw yn deg elw iw ganl&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Partown, byddwn barod, bob awr yn y diwrnod,</L>
<L>Gall angau'n cyfarfod, ar bechod a b&acirc;r:</L>
<L>Yr Arglw&ycirc;dd &s;&ycirc;'n addo cy&s;ur ond cei&s;io,</L>
<L>Trw&ycirc; grio, ac w&ycirc;lo mewn galar.</L>
</LG>
<BYLINE>John Prichard a'i Cant.</BYLINE>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Carol ar anfeidd-drol ddonniau Duw, drw&ycirc; roddi Cr&icirc;&s;t i'n Gwaredu</HI> &amp;c.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>WEl dyma'r w&ycirc;l bendant i ganu gogoniant,</L>
<L>I Dduw am faddeuant, mawr follant a f&ocirc;,</L>
<L>I'r T&acirc;d am drugaredd, i'r m&acirc;b am dangnefedd,</L>
<L>Ar y&s;pr&ycirc;d gl&acirc;n peredd i'n puro.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Pan oeddem friwedig, yn gleifion heb feddig,</L>
<L>Mewn cyflwr colledig, ffaeledig o ff&ycirc;dd:</L>
<L>Addawodd yr hael-d&acirc;d godi i ni geidwad,</L>
<L>O flaenffrw&ycirc;th llawn dyfiad llin <HI>Daf&ycirc;dd.</HI></L>
</LG>
<PB N="333" REF="171">
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Y gair a gowirodd, a <HI>Mair</HI> a feichiogodd,</L>
<L>Ar Ie&s;u yr e&s;gorodd, a'u rhoddodd yn rh&ycirc;dd,</L>
<L>Ac oni bai ei eni i'n tynu o'n trueni,</L>
<L>Ni ba&s;e un ll&ecirc; i ni yn llawen&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Y <HI>Llew</HI> o lw&ycirc;th <HI>Jewda,</HI> oen o'r bodlona,</L>
<L>A ddycpw&ycirc;d i'r lladdfa dros <HI>Adda</HI> draws waith,</L>
<L>Nid alle ond d&ycirc;n diflin, yn Dduw, ac yn Frenin,</L>
<L>Ein hach&ycirc;b or dibin diobaith.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Aberthodd heb wrthod ei enioes dros bechod,</L>
<L>Am gymod y drindod, dan ammod i ni:</L>
<L>Ymwrthod yn f&ycirc;an a chwant y cnawd aflan,</L>
<L>A Sattan, draig anian drygioni.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Sattan &s;&ycirc;dd etto yn hedeg i'n hudo,</L>
<L>Yn bry&s;&ycirc;r heb r&ycirc;&s;o, hir demtio thai d&acirc;,</L>
<L>Ei fwriad, a'i farieth o flan Ie&s;u o <HI>Na&s;areth:</HI></L>
<L>Gael medi cnwd afieth cnawd <HI>Efa.</HI></L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Drw&ycirc; ff&ycirc;dd i ore&s;g&ycirc;n ei weniaeth, a'i wenw&ycirc;n,</L>
<L>A gyrrwn ni ein gel&ycirc;n, anffort&ycirc;n i ffo,</L>
<L>Lle i bytho credinieth i Gr&icirc;&s;t a'i frenhinieth,</L>
<L>Ni b&ycirc;dd ei helyddieth hawl iddo.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Er colli yr ardd wiwlw&ycirc;s, bur eden baradw&ycirc;s,</L>
<L>I rodio, ac i orphw&ycirc;s, oedd gymw&ycirc;s ac i&acirc;th,</L>
<L>Cr&icirc;&s;t y me&s;eias am erddi mw&ycirc; urddas,</L>
<L>A brynne i ni de&ycirc;rnas gadarnach.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Os mynwch chwi eich gwared o blith <HI>Babilonied,</HI></L>
<L>Lle i gwelwch gribddeilied fel bleiddied yn bl&acirc;,</L>
<L>Dychwelwch, tueddwch at Frenin yr heddwch,</L>
<L>I noddfa llonyddwch, llin <HI>Adda.</HI></L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Brenhinoedd rhyfelgar &s;&ycirc;dd ymma ar y ddaiar,</L>
<L>A deiliaid ymladdgar, yn lladd-gar eu llid;</L>
<L>Y Brenin Sangcteidd-l&acirc;n ei ddeiliaid a'i addolant</L>
<L>Ar gorlan yn burl&acirc;n heb erlid.</L>
</LG>
<PB N="334" REF="172">
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Nid oes iw frenhinieth na checri, na chyfreth,</L>
<L>Na diried fradwrieth, na gwenieth, na g&wcirc;g,</L>
<L>Mae yma f&ycirc;d garw, a threth tros y marw:</L>
<L>I erlid y delw diawlwg.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Ni chaiff y d&ycirc;n truan mo'r llinieth am arian,</L>
<L>Heb farnwr a'i glorian, yn degan y dw&ycirc;ll:</L>
<L>Awn drw&ycirc; lawen&ycirc;dd i <HI>Gaer&s;elem new&ycirc;dd,</HI></L>
<L>Ein marchnad f&ycirc;dd dedw&ycirc;dd, a didw&ycirc;ll.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Cawn yno yn y ddinas, hyfrydwch ac urddas,</L>
<L>A Seintie cyweithas, o'n cwmpas a'n car,</L>
<L>A byw&ycirc;d diderf&ycirc;n, heb &s;yched na new&ycirc;n:</L>
<L>Na dychr&ycirc;n, ofn gel&ycirc;n, na galar.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Y cyfiawn Sancteiddiol, ar gwir edifeiriol,</L>
<L>A gaiff y lle nefol, yn freiniol wen-fro,</L>
<L>Ni chaiff un bradychwr, rhagrithiwr, na thw&ycirc;llwr:</L>
<L>Na thraws anudonwr fynd yno.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Dioddefwch dan flinder, cewch fyned ar fyrder</L>
<L>I'r wl&acirc;d nad oes brinder, na thrymder, na threth:</L>
<L>Y llow&ycirc;dd tragow&ycirc;dd, a wna i chwi fodlonrw&ycirc;dd,</L>
<L>Heb aflw&ycirc;dd, nag aw&ycirc;dd i gyfoeth.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Y b&ycirc;d yma a dderf&ycirc;dd y foru neu dren&ycirc;dd,</L>
<L>Addolwn Dduw beun&ycirc;dd, mae'n hylw&ycirc;dd yn hawl:</L>
<L>I gael b&ocirc;d yn aerod o'r b&ycirc;d &s;&ycirc;dd i ddyfod,</L>
<L>Yn n&ycirc;dd y farn hynod frenhinawl.</L>
</LG>
<BYLINE>Hugh Moris a'i Cant <DATE>1697</DATE></BYLINE>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol iw ganu ar blygain dd&ycirc;dd Nadolig.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>RHowch o&s;teg gorche&s;tol, yn gwbwl o'r bobol,</L>
<L>Egora i chwi garol, dywi&s;ol er d&ycirc;&s;g,</L>
<L>Daionus i ddynion, &s;&ycirc;'n cofio Duw cyfion,</L>
<L>Cynghorion pur roddion p&ecirc;r add&ycirc;&s;g.</L>
</LG>
<PB N="335" REF="172">
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>R&ycirc;m i yma o r&ycirc;m amod, gu ddifir o ddefod,</L>
<L>On gwirfodd gyfarfod, a dyfod c&ycirc;n d&ycirc;dd,</L>
<L>Gw&ycirc;byddwch wrth aros, nid bychan iw'r achos,</L>
<L>S&ycirc;'n dangos ar liw-nos lawen&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Os cofiwn ni'r cyfan, bob un ei fai ei hunan,</L>
<L>Y pechod nid bychan, dw&ycirc;s anian yn &s;i&wcirc;r:</L>
<L>Pop Enaid llawened, ar d&ycirc;dd Anrhydedded,</L>
<L>A ganed gw&ycirc;ch abled Achubwr.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Hwn yd&ycirc;w'r gwir Arglw&ycirc;dd, <HI>mawr odieth</HI> mor ddedw&ycirc;dd</L>
<L>Offeiriad tragow&ycirc;dd, M&acirc;b <HI>Daf&ycirc;dd,</HI> M&acirc;b Duw:</L>
<L>Blagurun iw garu o Ie&s;&s;e iw'r Ie&s;u,</L>
<L>Iw foli, mae'n haeddu h&ycirc;n hedd&ycirc;w.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Am ei ddywad mor ra&s;lon o blith yr Angylion,</L>
<L>I ddw&ycirc;lo'r Iddewon, a'u blinion blaid;</L>
<L>Drw&ycirc; ddiodde cam ciedd, gan dori ei gnawd iredd,</L>
<L>Glanh&acirc;dd ein hanwiredd ni'n euraid.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Trown nine yn union y golwg ar galon,</L>
<L>I gadw gorchmynion y tirion Dduw T&acirc;d,</L>
<L>A gochel mw&ycirc; bechu, dan ddei&s;&ycirc;f ar Ie&s;u,</L>
<L>R&acirc;s i ni i Edifaru, a da fwriad.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>A Byddwn yn weddedd, ddilynw&ycirc;r Duw'n lan-wedd,</L>
<L>Fel plant anw&ycirc;l unwedd, da fawredd difarn:</L>
<L>A rhodiwn ar hediad, modd cw&ycirc;redd mewn cariad,</L>
<L>Fel i'n carodd Duw'n Ceidwad, dawn cadarn.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Mewn pechod er &s;yrthio, na ymdreinglwn ddim ynddo,</L>
<L>Ond ciliwn oddiwrtho, i'n llw&ycirc;ddo rhag llaw,</L>
<L>Ni gawn ein pardynu, gan Gr&icirc;&s;t a fu i'n prynnu,</L>
<L>Pan ddelof a'i ddau-lu ar ei ddw&ycirc;law.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Maddeuwn 'ddiaw&ycirc;dd, mo'r berffeth trw&ycirc; burff&ycirc;dd,</L>
<L>O'r Galon iw gil&ycirc;dd, yn llon&ycirc;dd er ll&ecirc;s,</L>
<L>Rhoi i eraill w&icirc;r eiriau, fel i mynem i ninau,</L>
<L>Ar gorau o'r geneu yn gynnes.</L>
</LG>
<PB N="336" REF="173">
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Os gwnawn h&ycirc;n heb ame, drw&ycirc; ff&ycirc;dd, hoff a fydde,</L>
<L>Duw t&acirc;d a ddywede yn ole i ni:</L>
<L>Chwi fyddech ufuddol bawb i mi yn bobol,</L>
<L>A mine yn heddychol Dduw i chwi.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Gweddiwn Dduw yn ddiau, yn l&acirc;n on calonnau,</L>
<L>Am faddeu ein pechodau, a'n beiau yn y B&ycirc;d,</L>
<L>Er mw&ycirc;n Ie&s;u ra&s;ol, gael rhan o'r nef freiniol:</L>
<L>Dragw&ycirc;ddol iawn f&ycirc;wiol yn fyw&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Mae oed Cri&s;t ar o&s;teg yn un-cant ar bymtheg,</L>
<L>Tri &s;aith yn ychwaneg, a &s;aith-deg y &s;&ycirc;dd:
<NOTE PLACE="marg">1691.</NOTE></L>
<L>Gw&ycirc;l <HI>Fair</HI> a cenhedlw&ycirc;d, a naw m&icirc;s a maethw&ycirc;d;</L>
<L>A'r Nadolig a ganw&ycirc;d ar gynn&ycirc;dd.</L>
</LG>
<BYLINE>John Jones a'i Cant.</BYLINE>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol Plygain, ar dd&ycirc;dd Natalic Ie&s;u.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>O Gwrando gwir un-Duw, ein gweddi ni hedd&ycirc;w,</L>
<L>Rai gwaeledd &s;&ycirc;'n galw ar d' enw c&ycirc;n d&ycirc;dd,</L>
<L>Ar gyfen, Duw cyfion ordeinie&s;t i'r dyn<GAP DESC="illegible" EXTENT="4 letters">,</L>
<L>New&ycirc;ddion oedd lawnion Lawen&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Pawb 'honom, p&ocirc;b henw, gwael yd&ycirc;m o 'ludw;</L>
<L>Nid teilwng ein galw ar d'enw, Duw d&ocirc;d</L>
<L>D&ecirc;g eirie trugaredd, er cim&ycirc;n ein camwedd,</L>
<L>Rhag dialedd, nag omedd dy gymmod.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>De&ycirc;&s;yfu yn ddw&ycirc;s ufudd, i'r ydem wared&ycirc;dd,</L>
<L>Dy gariad di-ger&ycirc;dd, Duw beun&ycirc;dd yn b&ucirc;r:</L>
<L>Di yn unig da ddonnie, trugarog a gore;</L>
<L>S&ycirc;'n madde pechode pechadur.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Er bod mewn pechode ig&ycirc;d a'n heneidie,</L>
<L>Yn gw&ycirc;ro ar deg eirie, a'n beie heb w&acirc;d:</L>
<L>Dangho&s;ai&s;t ddewi&s;ol i bawb oll or bobol,</L>
<L>Rinweddol ragorol, w&icirc;r gariad.</L>
</LG>
<PB N="337" REF="173">
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>O'th gariad t&ecirc;g arw&ycirc;dd a roddai&s;t foreu-dd&ycirc;dd,</L>
<L>W&ycirc;ch obaith achub&ycirc;dd yn Arglw&ycirc;dd i'ni,</L>
<L>M&acirc;b rhad Bendigedig ar deilwng Nadolig,</L>
<L>Puredig oedd unig iw eni.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Pan aned &wcirc;&ycirc;r <HI>Anna,</HI> daeth llu o'r nef noddfa,</L>
<L>Dan &s;einio <HI>Ho&s;anna, Gloreia</HI> gl&icirc;r oedd,</L>
<L>Angylion Duwiolaeth, heb orffw&ycirc;s yn berffaith,</L>
<L>Rhoi helaeth w&ycirc;bodaeth i'r B&ycirc;d oedd,</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Pan aned y plent&ycirc;n, a fu o <HI>Fa&icirc;r</HI> forw&ycirc;n,</L>
<L>Ei rw&ycirc;mo mewn rhw&ycirc;m&ycirc;n ei hun a wnae hi:</L>
<L>Duw Frenin oedd fw&ycirc;nedd, ddaro&s;twng ei dri&s;tedd;</L>
<L>I waeledd oer anedd iw eni.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L><HI>Mair</HI> degwedd a fage y Brenin a'i bronne,</L>
<L>Ei thad ar ei glinie, diame Duw oedd</L>
<L>Wrth fronne'r ferch freiniol yn tario yn naturiol;</L>
<L>A'i fam yn hynodol hon ydoedd:</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Ei wrthie diwarthus, ar dir a m&ocirc;r dyrus,</L>
<L>Iw gredu yn gariadus yn foddus tra fu:</L>
<L>Ni feidir d&ycirc;n bydol gyfieuthu yn odiaethol,</L>
<L>Mor Dduwiol wiw ra&s;ol fu'r Ie&s;u.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>O gudeb i'n cadw, bu erom ni farw,</L>
<L>Molianwn ei enw m&acirc;b Duw ar bob d&ycirc;dd:</L>
<L>Rhoe ei fyw&ycirc;d di feius, o'i f&ocirc;dd yn ddioddefus;</L>
<L>Mewn dirm&ycirc;g anafus yn-ufudd.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Fe gladdw&ycirc;d goleu-dd&ycirc;dd, mewn b&ecirc;dd oedd yn new&ycirc;d,</L>
<L>Cyfode'r d&ycirc;dd trydedd, Duw beun&ycirc;dd heb w&acirc;d:</L>
<L>Mae'r hynod dd&ycirc;dd hwnnw yn Saboth iw gadw;</L>
<L>I'r B&ycirc;d er c&ocirc;f yd&ycirc;w o'i gyfodiad.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Bu ddeugain o ddyddie, ar y ddaiar yn ddie,</L>
<L>Yn dangos n&ocirc;d Ange, ei friwie, a'i fr&acirc;d:</L>
<L>Yn &ocirc;l h&ycirc;n o boen ange, drachefen derchafe,</L>
<L>I'r n&ecirc;f at gu rade'r goreu-d&acirc;d.</L>
</LG>
<PB N="338" REF="174">
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Oddiyno yn dd&acirc; iawnedd, i daw fe o'r diwedd,</L>
<L>I farnu gwirionedd yn buredd i'r B&ycirc;d,</L>
<L>Ni a ddylem fyddylio, a mynd ar ymendio,</L>
<L>Gweddio, a gwilio, a 'mogel&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>P&ocirc;b un ag &s;&ycirc;dd yno, y bore yn ympurio,</L>
<L>Or b&ecirc;dd, neu'r lle a byddo yn bydio yn ddibaid:</L>
<L>O'i flaen y gwir Frenin, a'i farn a r&ycirc;dd arn&ycirc;n;</L>
<L>Iw ddil&ycirc;n bawb 'on&ycirc;n, b&ocirc;b enaid.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Rhown ymeth bob camwedd, a ch&acirc;s, a di-galledd,</L>
<L>Drw&ycirc; gariad dro gwiredd, c&ycirc;n diwedd y daith:</L>
<L>Yn fanwl gofynnwn, lon burder am bardwn;</L>
<L>Y&s;tyriwn, meddyliwn, modd alaeth.</L>
</LG>
<BYLINE>Efan ab Efan a'i Cant <DATE>1689.</DATE></BYLINE>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol Gwilie, iw ganu dan bared.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>DEffrowch yn gariadlon, y teulu gl&acirc;n tirion,</L>
<L>Un-wedd a chri&s;tnogion, d&acirc; ffyddlon drw&ycirc; ff&ycirc;dd,</L>
<L>C&ycirc;d odlwn ein adlais ar bridd-lawr bereidd-lais</L>
<L>I'r Arglw&ycirc;dd mewn dyfais, fel <HI>Daf&ycirc;dd.</HI></L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Nid gwilie i ni gy&s;gu, mewn buchedd o bechu,</L>
<L>Gw&ycirc;l i ni g&ycirc;d-ganu gogoniant i Dduw:</L>
<L>O ran coffadwriaeth gw&ycirc;l d&ecirc;g Anedigaeth,</L>
<L>Rhown fawl i'r w&ycirc;l, odiaeth, hon yd&ycirc;w.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Carchorion caethiwed, c&ycirc;n geni'r gogoned,</L>
<L>Heb obeth o ymwared, na nodded i ni,</L>
<L>Ein dyled a dalw&ycirc;d yn rhyddion fe'n roddw&ycirc;d;</L>
<L>Y no&s;on pan anw&ycirc;d pen i ni.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Pob g&ecirc;n, a phob tafod, c&ycirc;d gofiwn ar gyfnod,</L>
<L>Y no&s;waith uchel-glod, fawr hynod f&ycirc;th hon,</L>
<L>Offrymwn fel Seintie, drw&ycirc; foe&s;ol wefu&s;&s;e,</L>
<L>Mewn hymnie gu odle yn gariad-lon.</L>
</LG>
<PB N="339" REF="174">
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Mawr oedd y llawen&ycirc;dd, o'r nefoedd dda new&ycirc;dd,</L>
<L>A ddaeth ar foreu-dd&ycirc;dd, drw&ycirc;'r gwled&ycirc;dd ig&ycirc;d,</L>
<L>Geal hael iechudwrieth un no&s;on o <HI>Na&s;ar<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">th,</HI></L>
<L>Trw&ycirc; gr&ecirc;d i'r gw&ycirc;ch obeth achubw&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L><HI>Ym methlem</HI> pan aned, Ll&ecirc;f glauar a glywed.</L>
<L>O'r nefoedd i wared anfoned ar fr&ycirc;s:</L>
<L>Paradw&ycirc;s gantorion, i'r Ie&s;u a gana&s;on,</L>
<L>Angylion nefolion yn felus.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Rh&ycirc;w &s;eren a gode, or nef a di&s;gleirie,</L>
<L>I ddangos ei wrthie, a'i radde a roedd:</L>
<L>Ei llew&ycirc;rch hoff anian, a oleue yn oleu-lan;</L>
<L>Ar doethion w&ycirc;r gwiwlan a'i gwelodd.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Angylion y nefoedd yn gyntaf a'i gweloedd,</L>
<L>Bugeilied pan glywodd a gredoedd i'r g&acirc;n,</L>
<L>I'r dre ae'n mor barod, i weled rhyfeddod,</L>
<L>Lle i roedd yn ddibechod dd&ycirc;n b&ycirc;chan.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9</HEAD>
<L>Pa ddiolch, pa foliant, pa barch a gogoniant,</L>
<L>A haedde'r goreu-&s;ant pen ffynniant pur ff&ycirc;dd,</L>
<L>Gael gen&ycirc;m ni yn ddiw&ycirc;d, tra gallom ym&s;ymm&ycirc;d,</L>
<L>Bob mun&ycirc;d ac en&ycirc;d ar gynn&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Y teulu nod haeledd, da yma di-omedd,</L>
<L>Egorwch yn fw&ycirc;nedd eich anedd eich hun,</L>
<L>Trw&ycirc; ffynniant hoff anial, a b&ocirc;-chi'n b&ycirc;w'n ddiofal;</L>
<L>Mewn oes, a h&icirc;r gyttal yn gyttun.</L>
</LG>
<BYLINE>William Humphrey a'i Cant. <DATE>1686.</DATE></BYLINE>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol Gwilie iw ganu dan bared, ar &ocirc;l rhyfel.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>POb Cri&s;tion dyhunad, drw&ycirc;'ch anedd a chaned,</L>
<L>Fawl i'r gogoned, dan nodded Duw ne,</L>
<L>Cl&ocirc;d, parch, ac anrhydedd, o felus orfoledd,</L>
<L>I'w Sanctedd ddi-waeledd dda w&ycirc;lie.</L>
</LG>
<PB N="340" REF="175">
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Llawen oleuni i bawb oedd ei eni,</L>
<L>Yn dd&ycirc;n i'r B&ycirc;d fellu, daioni f&ycirc;'r d&ycirc;dd,</L>
<L>Drw&ycirc; nefol rygliniaeth a cymerth gnawdoliaeth,</L>
<L>O forw&ycirc;n wir odiaeth, wared&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Y&s;tyriwn drueinied, c&ycirc;n geni'r gogoned,</L>
<L>Nad oedd nag ymwared, na nodded i ni,</L>
<L>Ond cyflwr amherffeth yn uffern goeg affeth,</L>
<L>Nes dyfod o eneth Aer heini.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Dirgelwch rhyfeddol, trw&ycirc; ganiad tragw&ycirc;ddol,</L>
<L>Ddyfodiad Duw nefol, ufuddol a fu,</L>
<L>I brynu'n gariadus, h&icirc;l <HI>Efa</HI> w&ycirc;lofus,</L>
<L>Oedd wedi modd gwarthus ei gwerthu,</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Y nefol <HI>Gaer&s;elem</HI> wlad g&ycirc;nt a golla&s;em,</L>
<L>Heb Dduw ym <HI>Methlem</HI> ni ba&s;em ni ba&s;em ni b&ycirc;th;</L>
<L>Mewn gobeth, na hyder o Frenin uchelder:</L>
<L>Na chyrredd cyfiawnder ei fendith.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Pa&s;awl ar ein glinie o haiddiant a heudde,</L>
<L>Pa gl&ocirc;d o'n geneue, b&ocirc;b gradde o gred,</L>
<L>O ddyled &s;&ycirc; heb dalu i Gr&icirc;&s;t am ein prynnu,</L>
<L>Da i d&ycirc;lem g&ycirc;d ganu i'r gogoned.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Mae'n addo os dychwelwn, yn-fore os edifarwn,</L>
<L>Roi heddwch, a phardwn, os haeddwn ni h&ecirc;dd,</L>
<L>Ein dw&ycirc;n ni or b&ycirc;d barus, dr&wcirc;g anial drygionus,</L>
<L>Iw barchus wir felus orfoledd.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>At Frenin uchel-ne, danfonwn weddie,</L>
<L>S&ycirc; dalwr dialedde, a donie i bob d&ycirc;n,</L>
<L>I ymbil ar Drindod, lle rhodd ei wialenod,</L>
<L>Am dynu ei drwm ddyrnod oddiarn&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Rum ninne bob diwrnod mewn buchedd o bechod,</L>
<L>Yn heuddu ei wialenod mewn gormod o r&ycirc;m,</L>
<L>Ond bod y tad nefol yn oedi'n rhyfeddol,</L>
<L>Ei ddialedd anferthol oddiwrth&ycirc;m.</L>
</LG>
<PB N="341" REF="175">
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Da i dylem Fr&ycirc;tanied, g&ycirc;d-ganu i'r gogoned,</L>
<L>Am ddanfon ymwared c&ycirc;n brafied i'n bro,</L>
<L>Diflanu ein gelynnion, Addolw&ycirc;r go ddylion,</L>
<L>A'u gyru yn ddi galon i gilio.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Dymuno ar eich mowredd, y teulu n&ocirc;d haeledd,</L>
<L>Egor&ycirc;d eich anedd, &s;ain loewedd &s;&ycirc; lw&ycirc;s,</L>
<L>Duw Frenin uchelne 'fo'n egor i chwithe,</L>
<L>Y dry&s;e ar bur rade i Baradw&ycirc;s.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Clywch adrodd ar ganiad oed m&acirc;b yr uchel-dad,</L>
<L>A ddaeth trw&ycirc; fawr gariad yn geidwad i gr&ecirc;d,</L>
<L>M. nodol iw'r cyfri un X. a C. gwedi,</L>
<L>A chwechant pen i ni er pan aned.</L>
</LG>
<BYLINE>William Humphrey a'i Cant. <DATE>1690.</DATE></BYLINE>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol iw ganu yn hw&ycirc;r dan bared (ar h&icirc;n rewl&ycirc;d) wilieu'r nadolig.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>DEffrowch or un wll&ycirc;s i foli yn ofalus,</L>
<L>Fab Duw gogoneddus trw&ycirc;'ch ll&ycirc;s ymh&ocirc;b lle,</L>
<L>Rhowch fawl go&s;tyngedig i Dduw Tad haeddedig,</L>
<L>A'i wilie Nadolig, fe a'i dyle.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Pob Tafod a gene, ar ddeulin a ddyle,</L>
<L>G&ycirc;d offrwm gweddie, b&ocirc;b gradde o gr&ecirc;d,</L>
<L>Drw&ycirc; barch ac anrhydedd, iw felus orfoledd,</L>
<L>Am iddo dad gwiredd ein gwared.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Da dyleu bob teulu, trw&ycirc; <HI>Loeger</HI> a <HI>Chymru,</HI></L>
<L>Glodfori y gwir Ie&s;u, gwiw ra&s;ol ei w&ecirc;dd,</L>
<L>Am dynn&ycirc; ei wialenod oddiarnom, a'i ddyrnod:</L>
<L>A llawned o bechod iw ein buchedd.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Y <HI>Werddon</HI> a gafodd yr haeddiad a haeddodd,</L>
<L>I balchder a gw&ycirc;mpodd, fe bylodd ei br&icirc;,</L>
<L>A rhyb&ycirc;dd os <HI>Cymre, Lloeger</HI> nis llygre,</L>
<L>Mae'r Arglw&ycirc;dd a ddyle hi addoli.</L>
</LG>
<PB N="342" REF="176">
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Na roddwn mo'n hyder yn nerth ein cyfiawnder,</L>
<L>Duw Frenin uchelder, uniawnder i ni,</L>
<L>Dychwelwn c&ycirc;n dial, Br&ycirc;tanied bro diofal,</L>
<L>Rhag digw&ycirc;dd gwaith anial gwaeth i ni.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Ni ddichon Duw <HI>Rhufen,</HI> na'i ffeiriad, na'i offeren,</L>
<L>Nar P&ocirc;p &s;&ycirc;dd &wcirc;r amgen, (h&ycirc;d ymg&ycirc;dd iw L&ycirc;s,</L>
<L>Ond Cr&icirc;&s;t y me&s;&s;eia iw'r unig <HI>Vria</HI>)</L>
<L>Ddim help i hil <HI><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">fa</HI> w&ycirc;lof&ycirc;s.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Duw 'mddiff&ycirc;n ein llyw&ycirc;dd, dan goron ei geurudd,</L>
<L>B&ycirc;th cadw di o new&ycirc;dd, hon gref&ycirc;dd yn gru,</L>
<L>G&acirc;d <HI>Gymru</HI> o h&icirc;l Britus, i raenio yn yr yn&ycirc;s,</L>
<L>Nad allo war llegus mo'u llygru.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>C&ycirc;d gadwn w&ycirc;l berffeth i'w d&ecirc;g anedigeth,</L>
<L>Drw&ycirc; ff&ycirc;dd a chredinieth, bur heleth barh&acirc;d:</L>
<L>Mw&ycirc; cordial na'r cardie, neu de&s;&s;ach a di&s;&s;ie,</L>
<L>Iw Llyfre gweddie, gwiw ddeiad.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Nid gw&ycirc;l i ni gy&s;gu, mewn buchedd o bechu,</L>
<L>Ond gw&ycirc;lie b&ycirc;th canu, gogoniant i'r Tad:</L>
<L>Anfonodd lawen&ycirc;dd, or nefoedd yn ufudd,</L>
<L>Rhown fawl iw dda ddedw&ycirc;dd ddyfodiad.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Er maint &s;&ycirc; o ryfeloedd, ofalon i filoedd,</L>
<L>Mae Brenin y nefoedd, pen lluoedd pob ll&ycirc;s,</L>
<L>Yr unig hael Ie&s;u, fe 'ddichon heddychu,</L>
<L>Trw&ycirc; nerth ei fawr allu, a'i wir 'wll&ycirc;s.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Mae'n 'wll&ycirc;s a'n bwriad, goel diwael gael dwau,</L>
<L>I'ch anedd trw&ycirc;'ch cenad, a chaniad i chwi,</L>
<L>Mae hi ymma'n lle anw&ycirc;dog, dr&wcirc;g heno drygcinog:</L>
<L>Ar h&icirc;n &s;&ycirc;dd yn rhowiog yn rhewi.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Oed Cr&icirc;&s;t yr w&ycirc;l yma, yn gyfan a gofia,</L>
<L>Yr unig <HI>Jehofa,</HI> Duw hef&ycirc;d yn dd&ycirc;n:</L>
<L>Mil chwechant o flw&ycirc;dde, naw union o ddege,</L>
<L>A blw&ycirc;dd&ycirc;n d&ecirc;g ole da i ganl&ycirc;a.</L>
</LG>
<BYLINE>William Humphrey a'i Cant. <DATE>1691.</DATE></BYLINE>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="343" REF="176">
<HEAD>Carol iw ganu Wiliau'r nadolig.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>CLywch, Deuwch rai Duwiol, Fr&ycirc;taniaid Cyttunol,</L>
<L>Trw&ycirc; gariad tr&acirc; gwrol, hyfrydol un-fr&ycirc;d:</L>
<L>Deffrowch i offrymmu yn d&ecirc;g-iawnedd, dan gonu</L>
<L>A do&s;parthu i Dduw y leni fawl enn&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Pa dafod a dawe, pa &s;ynw&ycirc;r na &s;einie,</L>
<L>Pa amcan na phyngcie, mewn <HI>Hymnie</HI> da i hwn,</L>
<L>Oen unig d&acirc; ei rinwedd, M&acirc;b duwiol di&mdash;ddiwedd,</L>
<L>I&acirc;chawdwr Gorfoledd i filiwn.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Pan ddaeth i wl&acirc;d <HI>Juda,</HI> yr Angel gw&icirc;riawna,</L>
<L>I fynegu yn fw&ycirc;na i <HI>Faria</HI> fawr r&ocirc;l,</L>
<L>Awch hylaw ni choeliodd; dros en&ycirc;d hi a &s;ynnodd,</L>
<L>Heb gredu'r ymadrodd anfeidd-drol.
<NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 1.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Nes iddo wiw &s;w&ycirc;ddwr ei y&s;py&s;u yn nege&s;wr,</L>
<L>O ddyfodiad Dduw Awdwr, gr&ycirc; ffyddiwr heb ffael,</L>
<L>A genid i'r gain-wiw ragorfraint di-gyfr&ycirc;w</L>
<L>Aer yd&ycirc;w, dewi&s;-r&ycirc;w d&acirc; i'r <HI>I&s;rael.</HI></L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Ac yno hi a grede yn gywrain i'r geire,</L>
<L>Yn feichiog hi a brifie; e&s;gore ar F&acirc;b gw&ycirc;ch,</L>
<L>Mewn pre&s;eb gwael i&s;el, a chredwn y chwedel;</L>
<L>Wrth fuddel, oer adel iw edr&ycirc;ch.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Yr Angel mawr rinwedd, hy&s;py&s;e 'n happu&s;edd,</L>
<L>I'r gw&acirc;redd w&ycirc;r hafedd, eglurwedd o gl&ocirc;d:</L>
<L>Fugeilied lu gwiwlan, llw&ycirc;breiddie nhw&ycirc;'n f&ycirc;an,</L>
<L>At Faban d&acirc; bychan; di bechod.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Fe'mdeithiodd y doethion, or dw&ycirc;rain yn dirion,</L>
<L>A'u rhw&ycirc;dd-gu anrhegion, oll union yn llu,</L>
<L>Trw&ycirc;'r Seren pry&s;urent, w&ycirc;r llon, a chanllynent;</L>
<L>Addolent, ni <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">u&s;ent i'r Ie&s;u.</L>
</LG>
<PB N="344" REF="177">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Ond <HI>Herod</HI> ddihirwr, fawr dr&wcirc;ch oedd fradychwr,</L>
<L>Mewn malais i'n milwr, pen llw&ycirc;ddwr p&ocirc;b ll&ecirc;;</L>
<L>Ni orffw&ycirc;&s;e'r gwrthny&s;ig, nes difa o'i naws dieflig,</L>
<L>Blant <HI>Bethlem,</HI> h&ycirc;ll addug fe a'u lladde.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>F&ecirc; fethodd b&ocirc;b bwriad i'r Ie&s;u a'i de&ycirc;rna&s;iad,:</L>
<L>Nes gwneuth&ycirc;r cyflawniad egoriad p&ocirc;b gair</L>
<L>Ei wrthie a'i h&ocirc;ll nerthoedd, heb ochel ar gyhoedd,</L>
<L>Drw&ycirc; diroedd a moroedd er mawr air.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Yn oe&s;dad mae'n ei&s;tedd wrth law ei D&acirc;d haeledd,</L>
<L>Oddiyno yn dd&acirc;-iawnedd o'r diwedd i daw,</L>
<L>I'n barnu gw&ycirc;byddwn, o dra&s;erch ymdrw&s;iwn,</L>
<L>Darparwn, ymchwelwn w&ycirc;ch hylaw.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Duw dyro yn hyderus, dy rinwedd trw&ycirc;'r ynus,</L>
<L>I gymru h&icirc;l <HI>Br&ycirc;tus,</HI> D&acirc;d hw&ycirc;lus d&ocirc;d hedd,</L>
<L>Dy enw c&ycirc;d unwn, mw&ycirc; y leni moliannwn,</L>
<L>C&ycirc;d-ganwn a llei&s;iwn yn llw&ycirc;&s;edd.</L>
</LG>
<BYLINE>John Rhydderch a'i Cant. <DATE>1696.</DATE></BYLINE>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol ar wneuthuriad y B&ycirc;d mewn chwech o ddyddiau; Ac ar golledigaeth d&ycirc;n drw&ycirc; e&s;geulu&s;o gorchymm&ycirc;n Duw; A'i warediad drachefen drw&ycirc; Ie&s;u Gr&icirc;&s;t.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>YB&ycirc;d hwn pan luniodd, y nefoedd a greuodd,</L>
<L>Ar ddaiar a weithiodd, yr un Duw a thr&icirc;;</L>
<L>Y d&ycirc;dd cyntaf dechreuodd, ei fawr waith o'i wirfodd,</L>
<L>Y gw&icirc;r Dduw 'arlw&ycirc;odd oleuni.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Ff&ycirc;rfafen tra gyhoedd dodai Duw'r lluoedd,</L>
<L>Rhwng nefoedd a dyfroedd, di ofer a f&ycirc;dd,</L>
<L>A honn yn wahaniad, &s;&ycirc;dd rhyngdd&ycirc;nt yn wa&s;tad:</L>
<L>A hynn&ycirc; a wnae'r hael-dad yr ail d&ycirc;dd.</L>
</LG>
<PB N="345" REF="177">
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Ar tryd&ycirc;dd d&ycirc;dd weithian gorchmynnodd yn f&ycirc;ah,</L>
<L>I'r dyfroedd yn'r unfan draw fyned ar dro:</L>
<L>Ar dyfroedd a ga&s;glodd, yn foroedd fe'i galwodd,</L>
<L>Ar T&icirc;r ymma parodd ympirio.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Y pedwaredd d&ycirc;dd llawen, m&ecirc;dd llyfre'r h&ecirc;n <HI>Foe&s;en,</HI></L>
<L>Gwnaeth yn y ffurfafen fferf afel o f&ocirc;dd,</L>
<L>I oleuo yn wa&s;tad, <HI>Haul,</HI> S&ecirc;r, a <HI>Lleuad,</HI></L>
<L>Rhoi i'r ddaiar lewyrchiad a archodd.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Ac yno'r d&ycirc;dd pumed, dywedeu Duw'r nodded,</L>
<L>I'r ddaiar b&ycirc;dd ymlu&s;gied, a heigied h&ycirc;n oedd,</L>
<L>A heidiad o heden, uwch ben y ddaiaren;</L>
<L>Yn w&ycirc;neb ffurfafen y nefoedd.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Dywede Duw yn hawddgar, dyged y ddaiar,</L>
<L>B&ocirc;b peth b&ycirc;w a'i gymar, deg-amod yn ffri,</L>
<L>Bw&ycirc;&s;tfilod, 'nifeilied, gwnai hynn&ycirc;'r d&ycirc;dd chwched,</L>
<L>A bydded ymlu&s;gied amal wi&s;gi.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Gwnawn ni dd&ycirc;n weithian ar ein llun ein hunan,</L>
<L>Ac Arglw&ycirc;ddiaethan hw&ycirc;the b&ocirc;b tro</L>
<L>Ar b&ycirc;&s;g, anifeiliaid, ar nefoedd ehediaid,</L>
<L>Ar cwbwl o ymlu&s;giaid a 'mlu&s;go.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Dwedodd Duw cerddwch, amalhewch a ffrw&ycirc;thwch,</L>
<L>Y ddaiar &ocirc;ll llenwch, b&ocirc;b llan a ll&ycirc;s,</L>
<L>Wele ffrw&ycirc;thoedd preni, a lly&s;ie gl&acirc;n erddi:</L>
<L>A rois i fod i chwi yn fw&ycirc;d i&acirc;chus.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Ac fell&ycirc; a bu'n union, y&s;cryth&ycirc;r &s;&ycirc; dy&s;tion,</L>
<L>Fel'r archeu Duw cyfion, ond cofus &ycirc;w'r h&ycirc;nt,</L>
<L>Ac yno pan welai, h&ycirc;n oll ag a wnaethai,</L>
<L>Yn &s;iccir a dywedeu d&acirc; yd&ycirc;nt.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Wedi darfod iddo, yr h&ocirc;ll f&ycirc;d ddeunyddio,</L>
<L>Ar cwbwl oll &s;&ycirc; ynddo, a'i llunio fel h&ycirc;n:</L>
<L>Ei waith pan orphenodd, y d&ycirc;dd &s;eithfed bendigodd,</L>
<L>Can's yntho gorffw&ycirc;&s;oedd, gorph Ie&s;un.</L>
</LG>
<PB N="346" REF="178">
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>A Duw e gymerai y d&ycirc;n 'phwn a wnaethai,</L>
<L>Yng ardd <HI>Edon</HI> go&s;odai, a difai fu'r daith,</L>
<L>Ac erchi a wnaeth iddo pan roddes ef ynno,</L>
<L>Ei chadw, a'i llafurio a llafurwaith.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Duw wrth y d&ycirc;n hef&ycirc;d, gorchmynoedd gan ddywed&ycirc;d,</L>
<L>O ffrw&ycirc;th pob pien bef&ycirc;d, diw&ycirc;d a d&acirc;;</L>
<L>Cei fw&ycirc;ta yn helaeth, i fod i ti yn ll&ycirc;niaeth,</L>
<L>Ond pren y gw&ycirc;bodaeth na ymoda.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Ar arglw&ycirc;dd d&acirc; anian, a ddywededd weithian,</L>
<L>Wele'r d&ycirc;n ei hunan, a hynn&ycirc; nid d&acirc;,</L>
<L>Gwnaf iddo ymgeledd, &ycirc;w fyw&ycirc;d a'i fuchedd,</L>
<L>O gymw&ycirc;s fun luniedd o'r lana.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Ac at y wraig fw&ycirc;nlan dae neidr rh&ycirc; aflan,</L>
<L>Hon ydoedd ddiawl Sattan, an&s;utiol &s;&acirc;l,</L>
<L>Dwed&ycirc;d a wnai wrthi, pob dr&wcirc;g a daioni:</L>
<L>Cei w&ycirc;bod ond profi'r p&ecirc;r afal.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Pan wele y wraig ledffol, mai t&ecirc;g oedd a &s;iriol,</L>
<L>Ac yn fw&ycirc;d rhagorol, dym&ycirc;nol di dda,</L>
<L>Hi a'i cymerth o'i gwirfoedd, o+hono bw&ycirc;taodd,</L>
<L>A rhan &ycirc;w g&wcirc;r rhoddodd o'r rhw&ycirc;dda.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Ac ynteu 'fw&ycirc;taodd, a h&ycirc;n fei gw&ycirc;r gormodd,</L>
<L>A Duw wrtho a lidiodd, a ddigiodd yn ddw&ycirc;s,</L>
<L>Am dori y gyfraith, fe'u gyrodd hw&ycirc;nt ymaith,</L>
<L>O'r berllan b&ecirc;r odiaith <HI>Baradw&ycirc;s.</HI></L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Am fw&ycirc;dta o'r melu&s;-bren fe a'u tr&ocirc;dd o ardd <HI>Eden,</HI></L>
<L>I balu'r ddaiaren, Taith filen tan f&ecirc;dd,</L>
<L>Arol marw o loes Ange, aeth eu hepil a nhw&ycirc;the,</L>
<L>Dair mil o flynydde i flin orwedd.
<NOTE PLACE="marg">Yn uffern.</NOTE></L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Nes i Dduw a'i fawredd, ddangos trugaredd,</L>
<L>A danfon yn rhyfedd ei rinwedd a'i r&acirc;s,</L>
<L>Ei Fab unig i brynn&ycirc; pob d&ycirc;n &s;&ycirc;dd yn credu,</L>
<L>Hwn yma &ycirc;w'r Ie&s;u'r me&s;ias.</L>
</LG>
<PB N="347" REF="178">
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Dyma'r w&ycirc;l a ganed, mae'n d&ycirc;&s;t y bugeilied,</L>
<L>A fu yn ei weled, yn ei welu heb n&ecirc;b,</L>
<L>Ond <HI>Jo&s;eph</HI> o'i ddeutu, a <HI>Mair</HI> oedd iw ymgleddu,</L>
<L>Ac ynteu'r pur Ie&s;u mewn pre&s;eb.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Os y T&acirc;d <HI>Adda,</HI> 'r hwn oedd y d&ycirc;n cynta,</L>
<L>Mewn blinder a thraha, or rhw&ycirc;dda a'n rhodd,</L>
<L>Yr ail adda o'r uchelne, er maint oedd ein beie,</L>
<L>O law y gwall ange a'n gollyngodd</L>
</LG>
<LG N="21">
<HEAD>21.</HEAD>
<L>Nid ag aur, nid ag arian, a tynodd ni allan,</L>
<L>Ond trw&ycirc; roddi yn f&ycirc;an ei fyw&ycirc;d ar lawr,</L>
<L>Ar bren yr h&icirc;r groes, lle cafodd ef fawr-loes,</L>
<L>A cholli ei w&icirc;r enioes yr un-awr.</L>
</LG>
<LG N="22">
<HEAD>22.</HEAD>
<L>Fe gaw&s;e c&ycirc;n hynn&ycirc;, ei amherchi, a'i garcharu,</L>
<L>Ei fflangellu, a'i gablu, ar cwbwl er ein mw&ycirc;n,</L>
<L>Ac ynte heb amgen, yn diodde yn llawen,</L>
<L>Heb unwaith nag ochen nag achw&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="23">
<HEAD>23.</HEAD>
<L>Er ei eni heb pechod, ni ddarfu iddo wrthod,</L>
<L>Er ein mw&ycirc;n na chernod, na ffonod, na ffed:</L>
<L>Nyni a becha&s;e, Cr&icirc;&s;t Ie&s;u f&ycirc;'n diodde,</L>
<L>Pa un-d&ycirc;n na w&ycirc;le yn ei weled.</L>
</LG>
<LG N="24">
<HEAD>24.</HEAD>
<L>Ei ben gan ddrain geirwon, a ffrydiodd yn greulon,</L>
<L>Ei gorph yn archollion, a cholli yn faith</L>
<L>O'i fre&s;t ei waed gwirion, yn ei ddw&ycirc;lo a'i draed tirion,</L>
<L>Rhoe&s;on fawr hoelion dur helaith.</L>
</LG>
<LG N="25">
<HEAD>25.</HEAD>
<L>Pw&ycirc; mor garedig, a nine yn golledig,</L>
<L>A'n tynne yn arbenig, o boenau trw&ycirc; chw&ycirc;s,</L>
<L>A'n gel&ycirc;n rhuad-ddu yn rhodio o'n deutu,</L>
<L>Gan gei&s;io lle i'n llyngcu, 'r llew gwangc&ycirc;s.</L>
</LG>
<LG N="26">
<HEAD>26.</HEAD>
<L>I'r T&acirc;d am ein creuu, i'r M&acirc;b am ein prynnu,</L>
<L>I'r gl&acirc;n y&s;pr&ycirc;d gyda hynn&ycirc;, rhown nine o b&ocirc;b pen,</L>
<L>Ogoniant, anrhydedd, bob awr h&ycirc;d y diwedd;</L>
<L>A dywedwn heb ommedd hawb Amen.</L>
</LG>
<BYLINE>John Price a'i Cant.</BYLINE>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="348" REF="179">
<HEAD>Carol yn annog moliannu Duw drw&ycirc; w&icirc;r gref&ycirc;dd, a Gochel Addoli delwau.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>BErnwch, darllenwch, a Duw a foliennwch,</L>
<L>A'r M&acirc;b a wnaeth heddwch, drw&ycirc; degwch ei d&acirc;d,</L>
<L>A'r y&s;pr&ycirc;d Gl&acirc;n awen, tri, ac un yden,</L>
<L>Heb ddiben ni a ddylen eu Addoliad.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Y Tr&icirc; yn un rhinwedd, a wnaeth o br&icirc;dd iredd,</L>
<L><HI>Adda</HI>'n dd&ycirc;n Sanctedd, o'u hagwedd eu hun,</L>
<L>Am afal ymwerthodd, i'r <HI>Sarph</HI> a'i hanferthodd,</L>
<L>A honno a'i dinerthodd yn wrth&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>I atteb er achw&ycirc;n, a'r gel&ycirc;n yn cynllw&ycirc;n,</L>
<L>Rhaid oedd ei ymddw&ycirc;n, o Forw&ycirc;n yn F&acirc;b:</L>
<L>I arwain hil <HI>Adda,</HI> yn blant i <HI>Jehova,</HI></L>
<L>Yn ufudd yn nalfa ei anw&ycirc;l-fab.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Pan anw&ycirc;d fe'n Arglw&ycirc;dd galluog, a llyw&ycirc;dd,</L>
<L>Llawen&ycirc;dd tragyw&ycirc;dd, yn fawr-lw&ycirc;dd a fu,</L>
<L>Cyfiawnder, Trugaredd, a h&ecirc;dd, a gwirionedd,</L>
<L>A ddaeth yn gy&s;onedd gu&s;anu.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Angylion a g&acirc;nodd, Bugeilied a'i gwelodd,</L>
<L>Ar doethion a deithiodd, Goleuodd eu Gwl&acirc;d,</L>
<L>Gan Seren i'w Sirio; rhoen offrwm yn neffro,</L>
<L><HI>Aur, Thu&s;s,</HI> a <HI>M&ycirc;rr</HI> iddo, mawr roddiad.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Mae'r de&icirc;llion, a'r mudion, byddarion, a chloffion,</L>
<L>Yn dy&s;tion o'i fawrion arw&ycirc;ddion o r&acirc;s:</L>
<L>Gwerthfawr gyfnewid, oedd gymmorth eu gwendid,</L>
<L>I fynd yn gadernid i'w De&ycirc;rnas.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Troi'r dwfr yn w&icirc;n peredd, a'r dieflig yn Sanctedd,</L>
<L>A ddengus wirionedd o'i rinwedd a'i R&acirc;d:</L>
<L>M&acirc;b Duw o'r uchel-ne, nid paban y delwe,</L>
<L>S&ycirc;'n cadw 'goriade gwarediad.</L>
</LG>
<PB N="349" REF="179">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Rhaid i ni gredu, drw&ycirc; ff&ycirc;dd, a chyffe&s;u,</L>
<L>Roi enioes Duw Ie&s;u, i'n prynn&ycirc; ar y prenn,</L>
<L>Cr&icirc;&s;t a'n gwn&acirc;'n holl-iach, a gawn ni'n ago&s;ach,</L>
<L>Na myned a'r Afiach i <HI>Rufen.</HI></L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Ni chei&s;ie dall angall, bardynu dall arall,</L>
<L>Pa byddeu mo'r ddoeth-gall, a deall ein Duw;</L>
<L>Nid oes a r&ycirc;dd gymmod, na rhydd-did gollyngdod,</L>
<L>Am bechod y dyndod ond un-Duw.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Er dyfod gollyngdod o'r gwreiddiol h&ecirc;n bechod,</L>
<L>Rhaid i ni gydnabod a'r ammod a r&ocirc;dd,</L>
<L>Ofni Duw cyfion, a charu'n cymydogion,</L>
<L>Yn ffyddlon iawn burion a barodd.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Pa byddeu pawb addas, mewn brawdol gymdeithas,</L>
<L>Fe fyddeu'r holl De&ycirc;rnas mewn urddas yn i&acirc;ch,</L>
<L>Yn enw Duw <HI>Daniel,</HI> a'r gref&ycirc;dd gr&ycirc; afel,</L>
<L>Ni dorrwn ben <HI>Babel</HI> y Bwbach.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Pais ein pen ceidwad, oedd new&ycirc;dd, ddi-wniad,</L>
<L>Yn deip ddi-wahanniad, o gariad dan g&ocirc;:</L>
<L>A ninne'n llawn pechod, a b&acirc;r ymh&ocirc;b ammod;</L>
<L>Yn barod o drallod i'w dryllio.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Aeth cariad yn gnycciog, a'r Eglw&ycirc;s yn ddrylliog,</L>
<L>A chref&ycirc;dd yn garpiog, &s;&ycirc;dd dyllog a dall,</L>
<L>Chwiliwn y dyfndwr, 'i weled ein cyflwr,</L>
<L>O flaen ein golygwr goleu-gall.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Aeth d&ycirc;n yn garcharwr, heb obaith Iachawdwr,</L>
<L>Gar-bron ei Greawdwr, b&ycirc;w Awdwr y B&ycirc;d,</L>
<L>Duw'r M&acirc;b a feichniodd, a'r ddyled a dalodd,</L>
<L>Y d&ycirc;dd a derbynniodd ei ben&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Madws &ycirc;w mudo, i ffordd o d&icirc;r <HI>Pharo,</HI></L>
<L>Dan&mdash; dreiddio'r m&ocirc;r drw&ycirc;ddo, i lw&ycirc;ddo ar y lan:</L>
<L>I <HI>Ganan</HI> ymdeithiwch, drw&ycirc; ddry&s;ni'r anialwch,</L>
<L>Eich enioes ni chollwch, ewch allan.</L>
</LG>
<PB N="310" REF="180">
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Yngwl&acirc;d yr addewid, heb ofal, heb adf&ycirc;d,</L>
<L>Mae glendid heb ofud, a rhydd-did y rh&ecirc;dd,</L>
<L>Cawn yno drigfanne, ni chollir drw&ycirc;'r cledde,</L>
<L>Ar Brenin da gore ei drugaredd.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>I dreio ei drugaredd, y leni a'r llynedd:</L>
<L>Ni a welfom &s;afn dialedd, a'i ddannedd yn ddur,</L>
<L>C&ycirc;n gorfod h&icirc;r duchan, ein Harglw&ycirc;dd ei hunan,</L>
<L>A roes i ni gu&s;an o gy&s;ur.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Os b&ycirc;om afradlon, awn at ein T&acirc;d tirion,</L>
<L>Cawn wi&s;goedd new&ycirc;ddion, yn nw&ycirc;fron y N&ecirc;f:</L>
<L>Mae'r porth yn egored, drw&ycirc; Gri&s;t i'n hymwared,</L>
<L>I fyned i ymweled am wilief.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Dau w&ycirc;th-gant oedd Ie&s;u, w&ycirc;th-deg heb waethygu,</L>
<L>A naw yn terfynu, cawn hynn&ycirc; c&ycirc;n hir:</L>
<L>Pan wnaed y gerdd gywrain, yn garol i'r plygain,</L>
<L>I'w ddarllain, a'i arwain yn eirwir.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Duw cadw'r Athrawon, Milwraidd mel <HI>Aaron,</HI></L>
<L>I drefnu eu gorchw&ycirc;lion yn brydlon i'n bro,</L>
<L>A llyfr yr Efeng&ycirc;l, rhag cael o'r anghenfil,</L>
<L>A'i goron ar ei wegil ei rw&ycirc;go.</L>
</LG>
<BYLINE>Hugh Moris a'i Cant. <DATE>1689.</DATE></BYLINE>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol ar Lawenychiad y B&ycirc;d, drw&ycirc; anedigaeth Cr&icirc;&s;t.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>POb enaid cri&s;tnogol, dan ofon Duw nefol,</L>
<L>Rhown draeth&icirc;ad me&s;urol, d&acirc; duwiol di-ddig:</L>
<L>I'n hunig Iachawdwr, h&ocirc;ff urddas hyfforddwr;</L>
<L>Ordeiniwr, creawdwr caredig.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Gan gofio defodau, n&ocirc;d didw&ycirc;ll ein teidiau,</L>
<L>Gwnawn odiaeth ganiadau, a'n llefau'n un llu:</L>
<L>H&ocirc;ll gr&ecirc;d a'u te&ycirc;rna&s;oedd, pawb weithian, p&ocirc;b ieuthoedd</L>
<L>Trw&ycirc; wleddoedd, gwiw, ly&s;oedd gw&ycirc;l Ie&s;u.</L>
</LG>
<PB N="351" REF="180">
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>'Roedd g&ycirc;nt Apo&s;tolion, d&acirc; wiwlw&ycirc;dd duwiolion,</L>
<L>Prophw&ycirc;di, ac athrawon, dr&acirc; ffyddlon, a phur,</L>
<L>Yn datgan mawl hyfr&ycirc;d, mewn cofion t&ecirc;g hef&ycirc;d,</L>
<L>Bod en&ycirc;d nes gwneuth&ycirc;d <NOTE N="&ldquo;" PLACE="marg">Printio,</NOTE> y&s;gryth&ycirc;r.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>R&ycirc;m nine gerddorion, a'n rhoddiad yn rhw&ycirc;ddion,</L>
<L>I fwrw ein harferion, mewn moddion a mawl,</L>
<L>I ddatgan yn wa&s;tad l&ecirc;f euriol Iafuriad,</L>
<L>Ar draethiad gwiw ganiad gogonawl.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Duw nefol &s;&ycirc;'n gyru llw&ycirc;ddianus wledd i ni,</L>
<L>Mewn dawn, a daioni, i'n llenwi ymhob llus:</L>
<L>Duw 'yrodd bob am&s;er, i'n tynnu ni o gaethder;</L>
<L>Am arfer gau feder gofudus.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Pob didw&ycirc;ll gredad&ycirc;n a ddyle ar ei ddeulin,</L>
<L>Roi mawl i'r gwir Frenin, di derf&ycirc;n mewn d&acirc;,</L>
<L>Ein heinioes a dynw&ycirc;d or blinder lle i'n planw&ycirc;d;</L>
<L>Trw&ycirc;'r abw&ycirc;d a roddw&ycirc;d er <HI>Adda.</HI></L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Bu h&ycirc;n o drugaredd er gwiwlan ymgeledd,</L>
<L>I'n gwared o ddialedd, blin oeredd bl&acirc; i ni,</L>
<L>Fe'n gwnaed yn gri&s;tnogion, or faner anffyddlon,</L>
<L>Ond purion a troe&s;on trw&ycirc;'r Ie&s;u,</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Yn am&s;er y cynf&ycirc;d, d&wcirc;g Efa ddig ofud,</L>
<L>A barodd dro enb&ycirc;d, mewn blinf&ycirc;d r&ycirc;w bla:</L>
<L>Traddodi i gaiphas, ben llyw&ycirc;dd pob te&ycirc;rnas,</L>
<L>Cyweithas drw&ycirc; &s;uddas dros <HI>Adda.</HI></L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Pan gofiodd Duw hef&ycirc;d, ei ddiwael addewid,</L>
<L>I'n tynn&ycirc; on pen&ycirc;d, blin en&ycirc;d yn ol:</L>
<L>Rhoi ei y&s;pr&ycirc;d gl&acirc;n perffaith, trw&ycirc; <HI>Fair</HI> i gnawdoliaeth:</L>
<L>Mewn helaeth w&ycirc;bodaeth dd&ycirc;n bydol.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>A gwelwn drugaredd, ei nerth, a'i anrhydedd,</L>
<L>Ddaroftwng ei fawredd mewn agwedd i ni:</L>
<L>Goddefodd drwm ddialedd, drwch arw dro chwerwedd,</L>
<L>Tros gamwedd ein buchedd am bechu.</L>
</LG>
<PB N="352" REF="181">
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Trw&ycirc; dd&ycirc;n fe'n bradychw&ycirc;d, mewn bariaeth i'n bwrw&ycirc;d</L>
<L>I Satan fe'n gwerthw&ycirc;d, fe'n briw&ycirc;d ger bron,</L>
<L>Trw&ycirc; Dduw mewn gras hef&ycirc;d, gw&ycirc;ch obaeth achubw&ycirc;d</L>
<L>I fyw&ycirc;d fe'n rhoddw&ycirc;d yn rhyddion.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Fe'n gwerthw&ycirc;d yn gynta (gwan oeddem) gan <HI>Adda,</HI></L>
<L>Bu anferth y boenfa, ar ddalfa oer ddu,</L>
<L>Ac eilwaith cy&s;urw&ycirc;d, ein heinioes a brynw&ycirc;d,</L>
<L>An gofud a drw&s;w&ycirc;d drw&ycirc; Ie&s;u.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Ar h&ycirc;n o wir blygen yn ddilus ni a ddylen,</L>
<L>Gonu yn ddi gynnen, yn llawen ein llais,</L>
<L>Am ddanfon rhag Satan, orchafiaeth tra chyfan:</L>
<L>Rhown allan bur rw&ycirc;dd-lan bereidd-lais.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Wrth chwilio'r y&s;cryth&ycirc;r darllennwch yn eglur,</L>
<L>Ragorol rai geirwir, a phybur eu ff&ycirc;dd,</L>
<L>Bugeiliaid pan goeliant, angylion mewn moliant,</L>
<L>A ganant ogoniant ar gynn&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Am hynn&ycirc; blygeindd&ycirc;dd, natalic n&ocirc;d hylw&ycirc;dd,</L>
<L>C&ycirc;d ganwn lawen&ycirc;dd, am new&ycirc;dd da i ni:</L>
<L>C&ycirc;d luniwn orfoledd, o burion gerdd beredd;</L>
<L>Mewn agwedd, a rhinwedd o rheini.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Yr hwn a f&ycirc; fodlon i ddiodde mor ffyddlon,</L>
<L>Mewn dialedd b&ycirc;dolion, tra geirwon trw&ycirc; gur:</L>
<L>Addoliad a ddylen, iw foli yn dra llawen;</L>
<L>H&ycirc;d ddiben, ac awen yn gywir.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Rhu fychan iw'r taliad rhagorol, am gariad</L>
<L>Gw&ycirc;ch haeledd uchel-dad, mewn haeddiad yn hir:</L>
<L>D&acirc; a dylem trw&ycirc; fiw&s;ig, i'r oen bendigedig;</L>
<L>Roi mawl fel gwaredig w&icirc;r frod&ycirc;r.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Os gof&ycirc;n un pryd&ycirc;dd, pw&ycirc; a wnaeth y gerdd ben-rh&ycirc;dd</L>
<L>C&ycirc;n waned ei wen&ycirc;dd, o gref&ycirc;dd iawn gr&ecirc;d:</L>
<L>Mae'r 'wll&ycirc;s ddigynnen yngwaith <HI>Humphrey Owen;
<NOTE PLACE="foot">Humphrey Owen a'i Cant. 1696.</NOTE></HI></L>
<L>Yn llawen mewn awen ddiniwed.</L>
</LG>
<BYLINE>Humphrey Owen a'i Cant. <DATE>1696.</DATE></BYLINE>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="353" REF="181">
<HEAD>Carol ar fawr gariad a gallu Gri&s;t, iw ganu ar foreu dd&ycirc;dd Natalic.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>POb duwiol greadur, rhoed o&s;teg i y&s;t&ycirc;r,</L>
<L>Yngeirio'r y&s;cryth&ycirc;r, mae'n eglur i ni:</L>
<L>Er achub yr hollf&ycirc;dd, p&ocirc;b enaid o'i ben&ycirc;d,</L>
<L>Pa ofud a roe&s;id ar Je&s;u.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Danfonw&ycirc;d gwared&ycirc;dd, or nefoedd yn ufudd,</L>
<L>Fawr roddiad foreu-dd&ycirc;dd, beun&ycirc;dd i bu:</L>
<L>Ar pr&ycirc;d a bu lawen mae'n gofus ar gyfen;</L>
<L>Y plygen ni a ddylen ei addoli.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Rhown allan ar ganiad, y dichell fradychiad,</L>
<L>Trw&ycirc; ddyfal oddefiad, o fwriad a fu;</L>
<L>Tros ddynnion trangcedig ar groes gy&s;t&ycirc;ddedig;</L>
<L>Blinedig, mor y&s;ig i'r Ie&s;u.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Bu Cri&s;t, a'i ddy&s;gyblion, fel milw&ycirc;r tra ffyddlon,</L>
<L>Adroddwn eu moddion, rai bodlon i'r B&ycirc;d:</L>
<L>Drygionus dro gwenw&ycirc;n a buont iw gyd-ddw&ycirc;n;</L>
<L>Mewn cynllw&ycirc;n rhai anfw&ycirc;n rhu ynf&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Ar ol ganedigaeth ein Brenin hael perffaith,</L>
<L>A'i do&s;t erlidigaeth eglur-faith, a'i gl&ocirc;d:</L>
<L>A'i ffoi rhag bradychw&ycirc;r efruddion lofrudd-w&ycirc;r,</L>
<L>Erlidw&ycirc;r dihirw&ycirc;r, dan <HI>Herod.</HI></L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>A chwedi ei ddychwel&ycirc;d, a marw'r g&wcirc;r gwaedl&ycirc;d,</L>
<L>Oedd g&ycirc;nt yn ei erl&ycirc;d mewn gofud yn gaeth,</L>
<L>I ddawn fe gynyddodd, doctoriaid a bo&s;iodd,</L>
<L>A miloedd a burodd o'u bariaeth.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Ar ol ei holl wrthiau, a'i fawr ryfeddodau,</L>
<L>A'i fyw&ycirc;d heb feiau, a'i raddau fu rw&ycirc;dd:</L>
<L>Ym m&ycirc;&s;g yr Jddewon cwerylodd rhai creulon;</L>
<L>Mewn moddion anhirion o'i herw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<PB N="354" REF="182">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Dyfei&s;io'n eu gil&ycirc;dd am gael ei ddihen&ycirc;dd,</L>
<L>O f&ycirc;&s;g y tyrfeu&ycirc;dd, o fawr aw&ycirc;dd ar fr&ycirc;s,</L>
<L>A'r bobol yn dwad i lus arch offeiriad,</L>
<L>Mewn bwriad o'i ddaliad yn ddil&ycirc;s.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Yr w&ycirc;l wrth &s;wperu caed amnaid gan Ie&s;u,</L>
<L>F&ocirc;d br&ycirc;d iw fradychu, cw&ycirc;n difri c&ycirc;n d&ycirc;dd:</L>
<L>Er gw&ycirc;bod eu bwriad, trw&ycirc; <HI>Judas</HI> i ddwad,</L>
<L>Bu fodlon o'i gariad iw ger&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>A <HI>Judas</HI> pan gododd, &wcirc;r gwarthus fe a'i gwerthodd,</L>
<L>A'i fr&acirc;d a fwriadodd, bradychodd mewn dig,</L>
<L>A'n Harglw&ycirc;dd oedd hysbus fod miloedd mewn malus,</L>
<L>A'i brad cenfigenus i'w gynnig.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Gan ddywe&ycirc;d a mynegu, mae'r no&s;waith yn ne&s;u,</L>
<L>A f&ycirc;dd i'm bradychu, er ffynnu rhai ffol,</L>
<L>Fe ae allan yn union, efe a'i ddy&s;gyblion,</L>
<L>Dan ganu <HI>Hymn</HI> dirion frawd eiriol.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Ym myn&ycirc;dd yr oleuw&ycirc;dd, yn dri&s;twch ei gy&s;t&ycirc;dd,</L>
<L>Dd&acirc; ddawnus ddiddan&ycirc;dd, hoff ufudd iw ffug</L>
<L>Gan gilio o'r neulltu er gwiw roddi gweddi,</L>
<L>Da nefol ddaioni Dduw unig.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Daeth Suddas fradychus, a'i gu&s;an tw&ycirc;llodrus,</L>
<L>Ac ynteu'n fodlonus iw falus o'i f&ocirc;dd,</L>
<L>A thyrfa fawr greulon, ag arfe a f&ycirc;nn hirion,</L>
<L>Bydolion hudolion a'i daliodd.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Cam farn a roed arno, gan dynnu oddiam dano,</L>
<L>A fflangell ei chwipio, ai friwo yn ddi fri,</L>
<L>A choron a wnaethant, o ddrain ei pletha&s;ant,</L>
<L>Trw&ycirc; amharch a roe&s;ant ar Ie&s;u.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Trw&ycirc; ei ddw&ycirc;lo rhoed hoelion, rh&ycirc; arw rai hirion,</L>
<L>Mewn dialedd bydolion, yn greulon ar groes:</L>
<L>Goddefodd trw&ycirc; gamwedd ddifawr boen chwerwedd,</L>
<L>Tros ffiedd anhunedd ein henioes.</L>
</LG>
<PB N="355" REF="182">
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Bu tyw&ycirc;llwch dychrynll&ycirc;dd, a daiar gr&ycirc;n hef&ycirc;d,</L>
<L>Tros dair awr tri&s;t oerf&ycirc;d, rh&ycirc; drwml&ycirc;d r&ycirc;w dro,</L>
<L>A rhw&ycirc;godd llen berffaith y demel fawr helaith:</L>
<L>Gw&ycirc;bodaith ragoriaith yn gwirio.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Fe holltodd y creigiau, egorodd y beddau,</L>
<L>Cyfododd y Seintiau, pur weddau or pridd,</L>
<L>I'r ddinas Sancteiddiol, mewn moddion rhyfeddol,</L>
<L>Lle gwelw&ycirc;d dawn nefol Duw'n ufudd.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Gan weled ei allu, ei nerth, a'i fawrhydi,</L>
<L>O'i raddau yn ymroddi, i brynn&ycirc; i ni'n bri,</L>
<L>Am wrol ymwared, c&ycirc;d gofiwn y weithred,</L>
<L>drw&ycirc; y&s;tyried ein dyled a'i dalu.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>Eu nerthoedd a'u cyffro galla&s;au ddini&s;trio,</L>
<L>Y B&ycirc;d ac oedd ynddo, a brw&ycirc;dro heb r&ocirc;l;</L>
<L>Er h&ycirc;n i gyflawni holl eirie'r prophw&ycirc;di,</L>
<L>Fe a'n rhoes o ddaioni'n feddianol.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Mil chwe-chant &ycirc;w oedran ein Harglw&ycirc;dd perffeith-lan</L>
<L>Dau ddeugain ddiogan, yn gyfan a gawn,</L>
<L>Dau faith a gyfrifant, drw&ycirc; gynnes ogoniant:</L>
<L>Rhown foliant am ffyniant hoff uniawn.</L>
</LG>
<BYLINE>Humphrey Owen a'i Cant. <DATE>1694.</DATE></BYLINE>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Dyriau o gyngor i ddil&ycirc;n yr Eglw&ycirc;s.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>POb Dynol naturieth, trw&ycirc; Frydain fawr odieth,</L>
<L>Gwrandawed yn berffeth, h&ocirc;ff heleth drw&ycirc; ff&ycirc;dd,</L>
<L>C&ycirc;d unwch yn ddawnus, bryd&ycirc;ddion gwlad Britus:</L>
<L>Gwnawn ddil&ycirc;s g&acirc;n nw&ycirc;fus yn ufudd.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Confidrwch mewn &s;adrw&ycirc;dd, Darllennwn ar gynn&ycirc;dd,</L>
<L>A chraffwn ni briff&ycirc;dd y dedw&ycirc;dd fel dur,</L>
<L>Cawn weled yn wiwlw&ycirc;s, pa demel &s;&ycirc;dd gymw&ycirc;s</L>
<L>A'i bythod ai'r Eglw&ycirc;s yn Eglur.</L>
</LG>
<PB N="356" REF="183">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="357" REF="183">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="356" REF="184">
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Nid p&ocirc;b lle'n gyffredin, a <GAP DESC="illegible" EXTENT="5 letters">mynodd Duw iw werin,</L>
<L>Iw foli, a'i ddilin, yn ddibrin heb r&ocirc;ch,</L>
<L>Duw'n rhw&ycirc;dd oedd yn rhoddi lle iw dduwiol Addoli,</L>
<L>A chwedi'r Eglw&ycirc;&s;i chwi glow&s;och.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Tra fu <HI>Adda</HI>'n gorffw&ycirc;s, ym-h&ucirc;r r&acirc;d ym haradw&ycirc;s,</L>
<L>'Roedd gantho le cymw&ycirc;s hoffeiddlw&ycirc;s drw&ycirc; ff&ycirc;dd,</L>
<L>Iw breffentio'n Sanctedd, gar-bron Duw a'i fawredd,</L>
<L>Mynegir mewn Agwedd ei ddigw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>I roedd gan ei feibion le i offrymu yn ffriwlon,</L>
<L>Ar Patriarchaid ffyddlon rai mw&ycirc;nion'r un m&ocirc;dd.</L>
<L>Arferent Allorau, mynyddoedd yn ddiau</L>
<L>Rhag drygau mewn dyddiau a doddodd.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Tra fu yr <HI>I&s;raelied,</HI> w&ycirc;r mw&ycirc;nion yn myned,</L>
<L>Ar daith rhwng diaithred, ffordd galed mewn g&wcirc;&ycirc;dd,</L>
<L>Gorchmynodd e&icirc;n meddig, trw&ycirc; r&acirc;d arferedig:</L>
<L>Wneud Arch &s;ymudedig &s;ain dedw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Drachefen, o chofiwch fe ddwedodd yn ddi-drwch,</L>
<L>Drw&ycirc; gy&s;ur chwi gei&s;&s;iwch, llef harddwch iw hon,</L>
<L>Y lle a ddewi&s;a pan ddowch i wlad <HI>Cana,</HI></L>
<L>I roddi im fawl lw&ycirc;&s;-dda yn fely&s;&s;ion.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Dewi&s;odd iw wei&s;ion <HI>Ieru&s;alem</HI> ra&s;u&s;lon,</L>
<L>Oi Teithiau pan ddaethon yn ffyddlon w&ycirc;r ffel:</L>
<L>Ac yn y dref yma, roedd myn&ycirc;dd <HI>Maria:</HI></L>
<L>Lle a gwnaed i'r Gorucha d&wcirc;r uchel.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Dymuniad damweiniol <HI>Daf&ycirc;dd</HI> &wcirc;r duwiol,</L>
<L>Ai feddwl yn foddol, Aer gweddol oedd gael,</L>
<L>Adailadu yn dal odieth ir Arglw&ycirc;dd da heleth,</L>
<L>Mewn Afieth yn berffeth heb oer-ffael.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>I roedd <HI>Yng borinthia</HI> hardd Eglw&ycirc;s w&ecirc;dd ddi-gla,</L>
<L>Danfoned oddiyna gan <HI>Phebe</HI> ddi-ff&ocirc;l,</L>
<L>I <HI>Rufen</HI> yn ddiffreg a gyrodd yn fw&ycirc;ndeg,</L>
<L>Ar Redeg <HI>Paul</HI> Lw&ycirc;&s;deg ei Epo&s;tol.</L>
</LG>
<PB N="357" REF="184">
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Sanct <HI>Ioan y</HI> di&s;in&ycirc;dd a Scrifenodd ar gyn&ycirc;dd,</L>
<L>At Saith o Eglw&ycirc;&s;&ycirc;dd, &wcirc;r dedw&ycirc;dd mewn d&ycirc;&s;g,</L>
<L>Rhag dywad fel Duwiau oer oe&s;oedd <HI>Her&s;iau,</HI></L>
<L>A Sichma yn gieiddia gau Addu&s;g.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Yn dd&acirc; ddw&ycirc;s fe ddewi&s;ed Titws pan hittied,</L>
<L>Ar Eglw&ycirc;s y <HI>Creatied,</HI> trw&ycirc; gr&ecirc;d a fu'r gr&acirc;s,</L>
<L>Yn E&s;gob hardd o&s;go, Duw attal di etto:</L>
<L>Ei dryllio na'i darnio yn y de&ycirc;rnas.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L><HI>Paul</HI> ddawn&ycirc;s &s;&ycirc;'n canmol &s;w&ycirc;dd E&s;gob &s;&ycirc;dd y&s;gol,</L>
<L>I bawb oll or bobol &wcirc;r duwiol mewn dawn:</L>
<L>Gochelwch chwi gilio i'r bythod lle ei bytho,</L>
<L>Rhai'n mynd i'r ffordd hono or ff&ycirc;dd uniawn.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Ychwaneg Awch anian rw&ycirc;'n attal i ddatcan,</L>
<L>Ond mi a draethes fy amcan yr awran heb rus:</L>
<L>H&ycirc;n a gaiff wa&s;naethu am ddarfod i'r Ie&s;u,</L>
<L>Bwrpa&s;u lle iw foli yn ofalus.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>M&icirc;l, chwech-chant, yn uchel, chwech deirgwaith nid dirgel</L>
<L>Dau ugain diogel, un dawel a d&ecirc;g;</L>
<L>Pump ddw&ycirc;waith yn ddiwad, d&ecirc;g ae mewn digw&ycirc;ddiad</L>
<L>Chwech eilwaith w&ycirc;ch alwad ychwaneg.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Oedd oedran yr Arglw&ycirc;dd pan wnaed hwn o new&ycirc;dd,</L>
<L>Er gweled rhai dilw&ycirc;dd yn ebrw&ycirc;dd a'u n&ocirc;d,</L>
<L>Rhown weddi'n dragw&ycirc;ddol ar Dduw gadw ei bobol,</L>
<L>Rai duwiol obeithiol o'u bythod.</L>
</LG>
<BYLINE>John Rhydderch a'i cant. <DATE>1695.</DATE></BYLINE>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol b&ycirc;rr, iw ganu dan bared.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>DYhunwch &wcirc;r hoenus a'ch teulu mw&ycirc;n gweddus,</L>
<L>Mewn gorche&s;t mae'n barchus dro dawnus di drwch,</L>
<L>Drw&ycirc; orfoledd gwir folwn, yr Ie&s;u na ru&s;wn,</L>
<L>Gwiw Seiniwn, cyrhaeddwn g&acirc;r heddwch.</L>
</LG>
<PB N="358" REF="185">
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Pob tafod glod ddifai meddyllo a ddylai</L>
<L>G&ycirc;d offrwm gweddiau diamae i'r Duw <HI>Ioan,</HI></L>
<L>Ar h&ycirc;n ymma o am&s;er, ni gofiwn ei gyfer,</L>
<L>Or uchder dae uchel-faer iach wiwlon.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Pa ddiolch yn ddie yr Oen heddwch a haedde,</L>
<L>Ar Duw Ie&s;u da ei r&acirc;&s;e, an pryne ar bren.</L>
<L>Gael ufudd gerdd afieth bob mun&ycirc;d yn ddi-feth,</L>
<L>Drw&ycirc; heleth fawl berffeth heb orphen.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Poen addig, pan oeddem golledig, gwell ydem,</L>
<L>Heb eni Duw <HI>Ymethlem</HI> palla&s;&s;em ni b&ycirc;th:</L>
<L>Yn ddawnus dd&acirc; yno, dae'r unig i raenio;</L>
<L>Er &s;afio, a gwiw hilio'r gwehel&ycirc;th.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Pan aned aer union oedd gowrain i'r goron,</L>
<L>Daeth lluoedd o Angylion oedd ffyddlon a phur,</L>
<L>I fynegu er duwioldeb lle roedd mewn gwareidd-deb</L>
<L>A phurdeb, mewn pre&s;eb Oen pry&s;ur.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Tri Thw&ycirc;&s;og gra&s;&s;u&s;-lain o diroedd y Dw&ycirc;rain,</L>
<L>I <HI>Fethlem</HI> dre gowrain dae 'rhain ymma a'u rhodd:</L>
<L>I offrymmu eu hanrhegion, aur, <HI>Thu&s;s</HI> nis gwertha&s;on,</L>
<L><HI>M&ycirc;rr</HI> mawrion, i'r cyfion an cofiodd.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Ei wrthie clau nerthol, ar derf&ycirc;n daiarol,</L>
<L>Iw gredu'n gariadol, hyfrydol ei fraint:</L>
<L>Gorthrymodd ddychr&ycirc;n-lid, r&ycirc;m angau a'i holl rydid,</L>
<L>Ar ben&ycirc;d, dd&ycirc;dd ofid ddioddefaint.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Mae'n Ei&s;te yn ddadleuwr, drw&ycirc; fawr-nerth draw'n farnwr</L>
<L>Fe ydiw'n golygwr, Iachawdwr w&ycirc;ch hedd,</L>
<L>Ail ber&s;on y Drindod, cu Frenin cyfryngdod,</L>
<L>Gwna'n barod ein cymmod o'n camwedd.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Duw dyro dangnhefedd a chariad iw chyreddd,</L>
<L>Ff&ycirc;dd, gobaith, amynedd glir buredd garbron:</L>
<L>B&ycirc;dd gadarn ben geidwad i'r Eglw&ycirc;s arogliad,</L>
<L>Drw&ycirc; ddiwad ddeu&s;yfiad dd&acirc; i Seion.</L>
</LG>
<PB N="359" REF="185">
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Oed Brenin Gogoniant, pen Milwr p&ocirc;b moliant,</L>
<L>Mawl uchel M&icirc;l chwe-chant, medd gwarant ar goedd</L>
<L>A naw deg &s;&ycirc;'n digw&ycirc;dd, hoff amal a phum-lw&ycirc;dd,</L>
<L>Pan wnaed h&ycirc;n i'r Llyw&ycirc;dd Duw'r Lluoedd.</L>
</LG>
<BYLINE>John Rhydderch a'i cant, <DATE>1695.</DATE></BYLINE>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>Carol iw ganu ar foreu wilieu'r nadolig.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>POb calon egored, p&ocirc;b Ta&s;od na atalied;</L>
<L>P&ocirc;b Geneu pur Ganed, o'ch Lluddedd gwellhewch</L>
<L>Yn awch-glau ar eich glunie i dynu or un donie,</L>
<L>Gweddie d&acirc; fore o Edifeirwch.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Ar gyfen i'r Gwilie hwn ymma yn ddiamme,</L>
<L>Daeth i ni ddoeth ddonie, mw&ycirc; rhodde mawrh&acirc;d,</L>
<L>Danfonodd Duw feddig, i'n &s;afio o'r naws oerddig,</L>
<L>Rhag mynd yn golledig gwall hediad.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Roedd pawb y pr&ycirc;d hynn&ycirc;, mewn gwall yn ymgolli</L>
<L>Dan rw&ycirc;de direidi, ymroi i boeni am ei b&acirc;r,</L>
<L>Yn &ocirc;l geni'r Oen gwaredd, cu Frenin cyfiawnedd:</L>
<L>Dywygiodd ein hagwedd yn h&ycirc;gar.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L><HI>Ma&icirc;r</HI> degwedd ei dygiad, a gafodd ddigw&ycirc;ddiad,</L>
<L>Lw&ycirc;s gwiwlan E&s;goriad, ddarpariad Oen pur:</L>
<L>Ei oreuwedd a rw&ycirc;me mewn diw&ycirc;ch gadache;</L>
<L>Mewn beud&ycirc; a chore ferch eirw&icirc;r.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Roedd yn ddiludded, lu gwiw lan Fugeilied,</L>
<L>Am elwa'n ymwilied, lon nodded liw nos:</L>
<L>Ar Angel a &s;afe, gyferb&ycirc;d a'u bronne;</L>
<L>A nhw&ycirc;the a frawyche yn ddiachos.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Wediddo fe y&s;py&s;u'n fw&ycirc;n agwedd fynegu,</L>
<L>A'i ffyddiol gonfforddi i hyderu yn eu Duw</L>
<L>Fe Adrodde yn dra diddig cr&ycirc; Awdwr Caredig;</L>
<L>S&ycirc; arbennig w&ycirc;ch feddig uwch hedd&ycirc;w.</L>
</LG>
<PB N="360" REF="186">
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>I roedd gantho gwmpeinieth Lu Nefol lawn afieth,</L>
<L>Yn moli Duw'n berffeth, ddawn odieth ddiwad:</L>
<L>Ei hunen fe ae'r rheini rai flyddiol heb ffaelu;</L>
<L>Yn ol i'r Nef gwedi or un geidw&acirc;d.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Bugeilied pan glyw&s;on nhw'r nodded ar new&ycirc;ddion,</L>
<L>I <HI>Fethlem</HI> coetha&s;on mor ffyddlon un-ff&ycirc;dd,</L>
<L>Er gweled ar gyfnod dd&ycirc;n bychan ddibechod:</L>
<L>Oedd hynod ryfeddod Dre <HI>Ddaf&ycirc;dd.</HI></L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>I weled pan gaw&s;en, llu anw&ycirc;l Llawenen,</L>
<L>Yn chw&ycirc;rn nhw ddychwelen eu hunen yn &ocirc;l,</L>
<L>Drw&ycirc; dirion hyderu, w&ycirc;th odieth a chredu:</L>
<L>I dae'r Ie&s;u iw gwaredu yn gariadol.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Roedd ef mewn heddwch was Cyfion os cofiwch,</L>
<L>Yn di&s;gw&ycirc;l diddanwch mw&ycirc;n harddwch mewn h&ecirc;dd,</L>
<L>Un <HI>Simeon</HI> dde ei &s;ynw&ycirc;r oedd hwn medd yr hen-w&ycirc;r:</L>
<L>A gadd yr Achly&s;ur Iachu&s;wedd.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Fe a ddyge <HI>Mair</HI> ra&s;ol ei hetifedd gnawd deddfol,</L>
<L>At <HI>Simeon</HI> &wcirc;r &s;yniol rhagorol ei gr&ecirc;d:</L>
<L>Ag ynte pan wele, yn dra buan derbynie,</L>
<L>Iw freichie mewn gole wiw gowled.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Bendithie yn dra doethol ddawn uf&ycirc;dd Dduw Nefol</L>
<L>Am ddanfon iw bobol waith Reiol wrth raid:</L>
<L>Iw cadw o drangcedig glw&ycirc; uffern glo ffyrnig;</L>
<L>Drw&ycirc; feddig pur unig pob Enaid.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Ac yno cynnydde ein gwir Ie&s;u ar bob oe&s;e,</L>
<L>Mewn d&ycirc;all a donie, &s;ynhw&ycirc;re Sain h&ecirc;dd:</L>
<L>Fe ba&s;ie Ddoctoried yn gan gwell er eu called,</L>
<L>Dae'n addfed in gwared Oen gwaredd.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Dioddefodd ei anafu yn fflaim h&ycirc;ll, a'i fflangellu,</L>
<L>Rhoi ei w&icirc;r waed i golli i'n prynu ar y pren;</L>
<L>Am hynn&ycirc; rhown ninne dda ogoniant o'n gene:</L>
<L>Tra bydde yn calonne ein cael awden.</L>
</LG>
<PB N="361" REF="186">
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Drw&ycirc; w&icirc;r Edifaru gr&ycirc;m buchedd o bechu,</L>
<L>Iawn i ni folianu Duw Ie&s;u da was:</L>
<L>Am gadw i ni etto gref&ycirc;dd i'n gwirio;</L>
<L>Heb ddryllio na darnio yn y de&ycirc;rnas.</L>
</LG>
<BYLINE>Daf&ycirc;dd Sion a'i Cant. <DATE>1692.</DATE></BYLINE>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD><HI>Carol i Gr&icirc;&s;t Ie&s;u</HI> &amp;c.</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>Hil Cymru hael cymw&ycirc;s, gwiw ffyddlon gonfforddus</L>
<L>Rhown fawl i'r oen gweddus dro grymus drwy-gr<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"></L>
<L>O dra&s;erch ymdrw &s;iwn, yn un-fr&ycirc;d ymhyfrydwn,</L>
<L>O'n Genau iawn ganwn ogoned.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Deffrown i ymddinynnu'r hael union hawl i ni,</L>
<L>Cawn drw&ycirc;ddi well haeddu holl lw&ycirc;ddiant;</L>
<L>O ran yr w&ycirc;l union, w&ycirc;ch odieth awch wiw-lon,</L>
<L>Rhown gyfion glod gy&s;on i'r gwiw Sant.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Un galon a'n gil&ycirc;dd, lw&ycirc;r fwriad lafer&ycirc;dd,</L>
<L>Hir barffed lw&ycirc;r burff&ycirc;dd i'n llyw&ycirc;dd yn llon,</L>
<L>Er cofio mawr wrthie; Duw heddol a haedde;</L>
<L>Feddylie gwiw ddonie gan ddynnion.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Iw ddynnion yn ddonniol, danfonodd Duw Nefol,</L>
<L>Achubwr iach radol, iawn fuddiol o'i fodd,</L>
<L>Ei Gennad oedd ganw&ycirc;ll i'n cynn&ycirc; ni o'r tyw&ycirc;ll,</L>
<L>I <HI>Fair</HI> b&ecirc;r yn ddidw&ycirc;ll fe a ddywedodd.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Nag ofne mo'i gyfnod, na'i beredd n&ocirc;dd barod,</L>
<L>Fod go&s;gedd ei gy&s;god yr hynod Dduw hael;</L>
<L>Yn Gweithio t&ecirc;g wrthie, iw chr&ocirc;th mewn gw&ycirc;ch radde</L>
<L>Digw&ycirc;dde a iawn fage fe'n fugail.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L><HI>Mair</HI> wiwlan pan welodd, mor fw&ycirc;nedd 'mofynodd,</L>
<L>Mor ddidwyll hi a ddywedodd, a phlediodd yn ffl&wcirc;ch,</L>
<L>Pa fodd a digw&ycirc;dde iw chroth y f&acirc;th radde:</L>
<L>I roddi da fore edifeirwch.</L>
</LG>
<PB N="362" REF="187">
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Yr Angel mw&ycirc;n ynte, mewn hardd bas a y&s;py&s;e,</L>
<L>Mae y&s;pr&ycirc;d Duw yn ddie, a ddi&s;cynne o'i rw&ycirc;&s;c w&ecirc;dd</L>
<L>A'i dyner ordeiniad, da ddedw&ycirc;dd ddyfodiad,</L>
<L>A f&ycirc;dd mewn digw&ycirc;ddiad d&ecirc;g weddedd.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L><HI>Mair</HI> wiwber pan w&ycirc;bu fod 'w&ycirc;ll&ycirc;s Duw fellu,</L>
<L>I roi iech&ycirc;d pur iddi iw llenwi mor llon;</L>
<L>Ac yno yn ddigynnwr, d&acirc; gredodd drw&ycirc; gryfdwr,</L>
<L>Iw gwir ymddiffynn wr hoff union.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Mewn pre&s;eb gwael anian, e&s;core ar F&acirc;b gwiw-lan,</L>
<L>Dibechod dd&ycirc;n bychan, i'n llw&ycirc;rlan wellau,</L>
<L>Da i dylem roi yn daliad, ar ddeulin addoliad,</L>
<L>I Dduw D&acirc;d, ein ceidwad a'n Cadwau.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>I offrymmu yn wir ffyddlon ymdeithiodd y doethion,</L>
<L>A'u rhw&ycirc;dd-gu anrhegion i'r cyfion oen cu;</L>
<L>Pw&ycirc; o dd&ycirc;n a falchie wrth gofio'r f&acirc;th gyfle:</L>
<L>Lle'r ydoedd da ra&s;e'r Duw Ie&s;u.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Mawr oedd yr ymwared, gael geni'r gogoned,</L>
<L>I dalu ein dyled, Duw haeled oedd h&ycirc;n,</L>
<L>Rhoe ei fyw&ycirc;d mo'r fw&ycirc;nedd, a'i enioes o'i rinwedd</L>
<L>Yn iawn am ein camwedd y&s;gymm&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Trw&ycirc; dd&icirc;odde trwm ddolur, traha mawr dro h&icirc;r,</L>
<L>Ei fargen oedd fawr-gur, dr&icirc;ft yn w&icirc;r do&s;t iawn:</L>
<L>Ein dyled i dalu, yn gyflawn drw&ycirc; gyfri;</L>
<L>O chredwn i'r Iefu yn Iachu&s;-lawn.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Ei wrthie a fu nerthol i'n cadw ni'r bobol,</L>
<L>O ffwrne&s;s uffernol, ffyrnig ei phw&ycirc;s,</L>
<L>A'n hw&ycirc;lio ni'n heleth i burff&ycirc;dd le perffeth,</L>
<L>Gorchafieth bur odieth Baradw&ycirc;s.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>O'i Radol warediad, rhoes Cr&icirc;ft nyni'n wa&s;tad,</L>
<L>Rhag barus ddr&wcirc;g bwriad diffoddiad ein ff&ycirc;dd,</L>
<L>Ni adawodd mewn dyfais i'r diflin rai diffas:</L>
<L>Ein tw&ycirc;llo ni o'n Te&ycirc;rnas a'n Tref&ycirc;dd.</L>
</LG>
<PB N="363" REF="187">
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Yn Ra&s;ol drw&ycirc; Ie&s;u, daeth ymma i Reoli,</L>
<L>Grefyddwr diwegi, i'n rhoddi ni'n rh&ycirc;dd,</L>
<L>Oddiwrth gam addoliad a delw au didoliad:</L>
<L>Bydh&icirc;r a bo'n geidwad ar gynn&ycirc;dd.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Oed Ie&s;u Gr&icirc;ft ra&s;ol, Duw feddig da foddol,</L>
<L>(Pan lunied y carol) Aer llw&ycirc;ddol i'r llu,</L>
<L>Oedd F&icirc;l a chwechanmlw&ycirc;dd, w&ycirc;th d&ecirc;g, a naw'n digw&ycirc;dd</L>
<L>Ymroed pawb yn ddi-ger&ycirc;dd iw garu.</L>
</LG>
<BYLINE>Daf&ycirc;dd Jones a'i Cant. <DATE>1689.</DATE></BYLINE>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<HEAD>H&ecirc;n garol Duwiol</HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1.</HEAD>
<L>DOd Ie&s;u i'm w&ycirc;bodaeth, chwanega nghredinieth,</L>
<L>Lle'r ydw&ycirc;d ti'n berffeth d'ogoniant:</L>
<L>Am gwefu&s;e tro i gori, f'Argl&ycirc;dd Dduw keli;</L>
<L>Am genau i fynegi dy foliant.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Pob cri&s;tion ar aned gwelwn berffeithied,</L>
<L>Yw darllen i glowed gair Ie&s;u,</L>
<L>Nid rhaid i ni ofalon i ofni peryglon,</L>
<L>O chei&s;iwn ei orchmynnion a'u d&ycirc;&s;gu.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Ca&s;awn y B&ycirc;d bychan &s;&ycirc;'n arwen yr arian,</L>
<L>Na rown ar ei amcan mo'n hyder:</L>
<L>Mae'n debig ei derf&ycirc;n i d&acirc;n ar ben gwellt&ycirc;n,</L>
<L>Yn gole dros ron&ycirc;n o am&s;er.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Meddyliwn ni'n ddie tra foni mewn gole,</L>
<L>Am y B&ycirc;d &s;&ycirc;dd heb ame'n dragw&ycirc;ddol,</L>
<L>Lle mae i'n addewidion o byddwn f&ycirc;w'n gyfion:</L>
<L>Gael mynd at Angylion Duw Nefol.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Pe rhoid i dd&ycirc;n (traetha) ig&ycirc;d y B&ycirc;d ymma,</L>
<L>I gymr&ycirc;d ei wala tros am&s;er,</L>
<L>Heb iddo gael hef&ycirc;d ran o'r tragyw&ycirc;dd-f&ycirc;d,</L>
<L>Nid ydoedd ei fyw&ycirc;d ond ofer.</L>
</LG>
<PB N="362" REF="188">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="363" REF="188">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="364" REF="189">
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Selef ddoeth y<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters"> a ddywedodd yn ddi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">,</L>
<L>Pan ganfu fe a fedde'n yr un fan,</L>
<L>Er uched <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">i <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">wer heb Ie&s;u o'r uchelder:</L>
<L>Nad ydoedd ond <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">fer y cyfan.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Nineu gynifer <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> roddwn mo'n hyder,</L>
<L>Ar bethe &s;&ycirc;dd ofer i coffa<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"></L>
<L>Ond ar Dd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">w Nefol, Frenin Sa<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">teiddiol;</L>
<L>S&ycirc;dd yn dragw&ycirc;ddol ei bar<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</L>
</LG>
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Nid ydem ni o &s;oweth ond ca&s;glu pob barieth,</L>
<L>A gadel pob pregeth yn waela:</L>
<L>A b&ycirc;w yn anhawddgar heb gofio troi galar;</L>
<L>Ond rhyfedd i'r ddalar na'n hyngca.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Duw Ie&s;u hael ynte &s;&ycirc;'n rhoddi i ni &s;iample,</L>
<L>A ninne yn ddie nis deallwn;</L>
<L>Yr &ycirc;m ni mi ai gwela yn ail i'r hen <HI>Phara,</HI></L>
<L>Oni chaffom ni y&s;gwr&s;&s;a nid ofnwn.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L><HI>Pharo</HI> nid dirgel a gadwe yn el afel,</L>
<L>Holl blant yr I&s;rael yn gaethion:</L>
<L>Ond arno pan &s;yrthie r&ycirc;w ddialedd ne glw&ycirc;fe,</L>
<L>Fe ddywede a gollynge nhw'n rhyddion.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Ag yno fe ae moe&s;en mewn gweddi drachafen,</L>
<L>Ar fwrw'r plag milen oddiarno,</L>
<L>Ond <HI>Pharo</HI> c&ycirc;n gynted gwedi cae ei wared;</L>
<L>Fe ae ei galon yn galed heb gofio.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Ninne'r un ffun&ycirc;d pan &s;yrthio i ni e&s;mw&ycirc;th f&ycirc;d</L>
<L>Ni a gymrwn yn gwnf&ycirc;d a'n ple&s;er:</L>
<L>Ni a fyddwn &s;egurll&ycirc;d, ni a dybiwn mo'r ynf&ycirc;d:</L>
<L>Na &s;&ycirc;rth i ni ddryg-f&ycirc;d un am&s;er.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Dyga&s;om yn heleth y&s;gwr&s;iad drudanieth,</L>
<L>A hef&ycirc;d marwolaeth 'nifeilied,</L>
<L>Pam na welwn ni gwedi fod Ie&s;u yn ein co&s;pi,</L>
<L>Am fod ein drygioni mo'r bar<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">ed.</L>
</LG>
<PB N="365" REF="189">
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Lle dyle'n ddiogan fod cariad perffeithlan,</L>
<L>Cenfigen yrovan &s;&ycirc;'n amla,</L>
<L>Nid ydem ni Dduwiol i of&ycirc;n ein rheidiol,</L>
<L>Tra fo ni'n arferol o'r gwaetha.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Ein camwedd wrth rodio gwna i'r ddaiar geiffeinio,</L>
<L>Lle i'r ydem ni yn cario dr&wcirc;g rinwedd,</L>
<L>Ni aethom ar gildro wrth illwng Duw'n ango:</L>
<L>Duw Ie&s;u a'n hacubo a'i drugaredd.</L>
</LG>
<LG N="16">
<HEAD>16.</HEAD>
<L>Ymendiwn yn buchedd, byddwn hawb fw&ycirc;nedd,</L>
<L>Fel y delom or diwedd yn gyt&ycirc;:</L>
<L>Ar Ie&s;u Sancteiddiol a r&ycirc;dd i ni'n rhaidiol,</L>
<L>O byddwn ni yn dduwiol yn gof&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Erfyniwn ni yn gynta, yr un-peth &s;&ycirc; reitia,</L>
<L>Duw Ie&s;u &s;anteiddia'n caloae,</L>
<L>I dderb&ycirc;n yn heleth yr impin air perffeth:</L>
<L>Yr hwn f&ycirc;dd achubieth eneidie.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>Duw ffrw&ycirc;tha'r daiar&ycirc;dd, dod iech&ycirc;d trw&ycirc; gynn&ycirc;dd,</L>
<L>Danfon ar goed&ycirc;dd fe&s;ur&ycirc;d;</L>
<L>Cadw ni'n gynnes rhag tw&ycirc;lliad na males,</L>
<L>A dyro i ni hanes heddych-f&ycirc;d.</L>
</LG>
<LG N="19">
<HEAD>19.</HEAD>
<L>O rifiad perffeith-deg a'i henwi'n ddiddameg,</L>
<L>Un-cant ar bymtheg, nhw draethan,</L>
<L>Oed Ie&s;u nid dirgel pan ddaeth yn ddimrafel,</L>
<L>Dd&Ycirc;dd clanme ar cyrchafel i'r unman.</L>
</LG>
<LG N="20">
<HEAD>20.</HEAD>
<L>Si&ocirc;n morus yn hynod a lunie'r gerdd dafod,</L>
<L>Chwi a glow&s;och yn barod y te&s;t&ycirc;n:</L>
<L>Duw Ie&s;u Santeiddia an dygco ni iw nodd&s;a;</L>
<L>Pan ddarffo i ni oddiyma gael terf&ycirc;n.</L>
</LG>
<BYLINE>Si&ocirc;n Morus a'i Cant. <DATE>1600.</DATE></BYLINE>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="poem">
<PB N="366" REF="190">
<HEAD><HI>Dyriau ar bel&ycirc;nt y B&ycirc;d yn am&s;er rhyfel. Ar</HI> Leave-land <HI>y ffordd fyrraf.</HI></HEAD>
<LG N="1">
<HEAD>1</HEAD>
<L>CYd Seiniwn beth am &s;&ycirc;'n y B&ycirc;d,</L>
<L>Mewn aw&ycirc;dd fr&ycirc;d annuwiol:</L>
<L>Ar h&ycirc;n o ofud byw&ycirc;d b&ycirc;rr,</L>
<L>Mae'n addfed i'r anneddfol.</L>
</LG>
<LG N="2">
<HEAD>2.</HEAD>
<L>Gwel Duw flinder dw&ycirc;&s;der dig,</L>
<L>Blinedig y&s;ig oe&s;oedd,</L>
<L>Gan annuwolion blinion bl&acirc;.</L>
<L>Rh&ycirc; filen a rhyfeloedd.</L>
</LG>
<LG N="3">
<HEAD>3.</HEAD>
<L>Y dynion &s;&ycirc;'n ymdynu'n &s;wrth,</L>
<L>A bechant wrth bob achos:</L>
<L>Lle byddeu llw&ycirc;ddiant ffyniant ff&ycirc;dd;</L>
<L>Anwiredd &s;&ycirc;dd yn aros.</L>
</LG>
<LG N="4">
<HEAD>4.</HEAD>
<L>Mae'r ced&ycirc;rn fonedd hoewedd h&ycirc;nt,</L>
<L>Yn canl&ycirc;n c&ycirc;mint camwedd:</L>
<L>Ar rhain yn llethu, a gweini'r gwan;</L>
<L>Mewn gwrol an-nhrugaredd.</L>
</LG>
<LG N="5">
<HEAD>5.</HEAD>
<L>Os ceifio cyfraeth berffaeth bur,</L>
<L>Mae bradw&ycirc;r anwir yno:</L>
<L>Ar ol y B&ycirc;d ig&ycirc;d ar gam</L>
<L>Digariad am eu gw&ycirc;ro.</L>
</LG>
<LG N="6">
<HEAD>6.</HEAD>
<L>Mae llawer ffinion greulon gred</L>
<L>l'r gol&ycirc;d rhed y galon:</L>
<L>O rhain mae tw&ycirc;llw&ycirc;r hudw&ycirc;r haid,</L>
<L>O bechaduriaid oerion.</L>
</LG>
<LG N="7">
<HEAD>7.</HEAD>
<L>Mae'r tlawd a'r tafod chwerdod chwith,</L>
<L>Yn unwedd f&ycirc;th mewn anwir,</L>
<L>Cenfigen cabledd dialedd du,</L>
<L>Bauch adw&ycirc;th i bechadur.</L>
</LG>
<PB N="367" REF="190">
<LG N="8">
<HEAD>8.</HEAD>
<L>Mae ymrafaelio cledio clo,</L>
<L>Boen anoeth o biniwnau,</L>
<L>Mae'n do&s;t anhunedd &s;aledd &s;&ycirc;n,</L>
<L>Cynhw&ycirc;&s;iad h&ycirc;n o oe&s;au.</L>
</LG>
<LG N="9">
<HEAD>9.</HEAD>
<L>Pawb yn eu gr&acirc;dd yn lladd o lid,</L>
<L>Mewn gofud en&ycirc;d anian;</L>
<L>Am h&ycirc;n mae'r B&ycirc;d mor fud ar fai,</L>
<L>Direol rai mo'r druan.</L>
</LG>
<LG N="10">
<HEAD>10.</HEAD>
<L>Na wnawn dry&s;orfa noddfa i ni,</L>
<L>Na hyder bri mewn hudol;</L>
<L>Ar gnawd a daiar fyddar fan,</L>
<L>I rydu'n anwaredol.</L>
</LG>
<LG N="11">
<HEAD>11.</HEAD>
<L>Gwnawn dry&s;or cr&ycirc; i ni yn y N&ecirc;,</L>
<L>Ddiogel le ni ddygir,</L>
<L>Ni ddaw mor rhw&ycirc;d i ddifa'n rhan,</L>
<L>Cawn wiw-glod cyfan eglur.</L>
</LG>
<LG N="12">
<HEAD>12.</HEAD>
<L>Rhown ff&ycirc;dd a gobaeth helaeth h&icirc;r,</L>
<L>Trw&ycirc; gariad pur rhagorol;</L>
<L>A chawn orfoledd gloewedd gl&icirc;r,</L>
<L>A chy&s;ur gwir iachu&s;ol.</L>
</LG>
<LG N="13">
<HEAD>13.</HEAD>
<L>Na 'mrown i gy&s;t&ycirc;dd beun&ycirc;dd boen,</L>
<L>O ddyrus hoen ddaiarol,</L>
<L>Ymrown ig&ycirc;d a'n br&ycirc;d o'n bron,</L>
<L>Yn ufudd foddion Nefol.</L>
</LG>
<LG N="14">
<HEAD>14.</HEAD>
<L>Yr Ie&s;u hael oi r&acirc;s ei hun,</L>
<L>O'n hynod fl&icirc;n anhunedd,</L>
<L>A dd&ycirc;g i'n barch trw&ycirc; ddygun bo<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">;</L>
<L>C&ocirc;f i ni'r Oen cyfannedd.</L>
</LG>
<LG N="15">
<HEAD>15.</HEAD>
<L>Cadwn ninne wilie'n w&ycirc;ch,</L>
<L>Mewn rhadol ddr&ycirc;ch mawrhydi,</L>
<L>Na chadwn annial ddyfal ddig,</L>
<L>Ond cy&s;ur unig Ie&s;u.</L>
</LG>
<PB N="368" REF="191">
<LG N="16">
<HEAD>16</HEAD>
<L>C&ycirc;d yrwn yrfa llethfa ll&icirc;d,</L>
<L>Yn h&ycirc;n o f&ycirc;d anhunol,</L>
<L>Ni a gawn gy&s;urfa noddfa N&ecirc;;</L>
<L>O'n dyrus le daiarol.</L>
</LG>
<LG N="17">
<HEAD>17.</HEAD>
<L>Na ru&s;wn dryml&ycirc;d ben&ycirc;d b&ycirc;th,</L>
<L>Cawn gynnes n&ycirc;th ogonaid,</L>
<L>Yn ol gorchfygu trechni trift,</L>
<L>Trw&ycirc; rinwedd Cr&icirc;&s;t i'r enaid.</L>
</LG>
<LG N="18">
<HEAD>18.</HEAD>
<L>M&icirc;l chwe-chant, pedwar ugain llawn,</L>
<L>Dau &s;aith a gawn ar gynnydd,</L>
<L>A'r Ie&s;u hael mae'r oe&s;au h&ycirc;n,</L>
<L>Goddefodd ddygun ddigw&ycirc;dd.</L>
</LG>
<BYLINE>Humphrey Owen a'i Cant. <DATE>1694.</DATE></BYLINE>
</DIV3>
</DIV2>
<TRAILER>TERFYN.</TRAILER>
</DIV1>
</BODY>
<BACK>
<DIV1 TYPE="printer's note">
<P>Obleg&ycirc;d f&ocirc;d y lleiniau yn h&icirc;rion yn y Carolau &s;&ycirc;dd ar fe&s;ur gwiliau'r nadolig y ffordd hw&ycirc;af, ac yn y Dyriau &s;&ycirc;dd ar fe&s;ur <HI>Leaue-land</HI> y ffordd hw&ycirc;af, nid oedd mo'r lle wrth ddiwedd y lleiniau i ddehonglu meddwl y Geiriau cledion (neu dieithr) &s;&ycirc;dd yn y gerdd, nac i ddangos y mannau o'r y&s;cryth&ycirc;r l&acirc;n &s;&ycirc;dd yn gwirio <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"> Ond wrth y G&acirc;n &s;&ycirc;dd o leiniau byrrach, cewch bob un or ddau i'ch cyfarw&ycirc;ddo yn hytrach i ddeall y llyfr hwn.</P>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="index of tunes">
<PB REF="191">
<HEAD>TESTYNAU <HI>YR HOLL GERDD YN Y LLYFR HWN; A daugo&s;iad at ba du dalen a ceir Dechreu P&ocirc;b Carol a Dyriau ynddo.</HI></HEAD>
<DIV2 TYPE="part">
<HEAD>CAROLAU DUWIOL,</HEAD>
<DIV3 TYPE="tune">
<HEAD>Ar Fe&s;ur Gwilieu'r Nadolig, y ffordd hwyaf</HEAD>
<LIST>
<ITEM>AR ddechreuad y B&ycirc;d, a'i ymddyg&iacute;ad Dalendu 5</ITEM>
<ITEM>Ar Greuad y B&ycirc;d, Syrthiad d&ycirc;n, a'i ail brynniad Drw&ycirc; Ie&s;u Gr&icirc;&s;t. Dalendu 8</ITEM>
<ITEM>O fawl i Ie&s;u Gr&icirc;&s;t Dalendu 14</ITEM>
<ITEM>Ar anedigaeth Ie&s;u, a'i farwolaeth ef Dalendu 23</ITEM>
<ITEM>Iw Ganu ar dd&ycirc;dd Natolic Dalendu 26</ITEM>
<ITEM>Ar wrthiau Cri&s;t Dalendu 56</ITEM>
<ITEM>Ar o&s;tyngeiddrw&ycirc;dd ganedigaeth Cri&s;t, &amp;c. Dalendu 70</ITEM>
<ITEM>Ar weithredoedd Cr&icirc;&s;t, a'i ddioddefaint ar y Ddaiar, iw ganu ar dd&ycirc;dd Nadolig Dalendu 79</ITEM>
<ITEM>Ar grediniaeth yngrh&icirc;&s;t Dalendu 81</ITEM>
<ITEM>Ar Anedigaeth Gri&s;t, iw ganu dan bared Dalendu 100</ITEM>
<ITEM>Ar warediad d&ycirc;n, drw&ycirc; ddioddefaint Cri&s;t Dalendu 101</ITEM>
<ITEM>Ar wrthiau Ie&s;u, a'l ddoniau ef, iw ganu ar dd&ycirc;dd Nado<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">g Dalendu 103</ITEM>
<ITEM>Ar achau, Teilyng<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">od, a Thrafel <HI>Mair</HI> Dalendu 105</ITEM>
<ITEM>Iw ganu gyda tha mau tan bared Dalendu 118</ITEM>
<ITEM>Carol b&ycirc;rr iw Ganu dan bared Dalendu 119</ITEM>
<ITEM>O fawl i F&acirc;b Duw, iw ganu tan bared Dalendu 120</ITEM>
<ITEM>O fawl i'r Ie&s;u Dalendu 122</ITEM>
<ITEM>O fawl i Gr&icirc;&s;t. Dalendu 123</ITEM>
<ITEM>O fawl i greuawdwr y B&ycirc;d, am ein gwared trw&ycirc; Ie&s;u Gr&icirc;&s;t &amp;c. Dalendu 125</ITEM>
<ITEM>Yngh&ycirc;lch ganedigaeth Cri&s;t, a'i ddioddefaint, Dalendu 128</ITEM>
<PB REF="192">
<ITEM>Carol i'r Ie&s;u, ben milwr a mei&s;tir Dalendu 330</ITEM>
<ITEM>Ar Anfeidd-drol ddoniau Duw, drw&ycirc; roddi Cr&icirc;&s;t i'n gwaredu Dalendu 332</ITEM>
<ITEM>Iw Ganu ar blygain dd&ycirc;dd nadolig Dalendu 334</ITEM>
<ITEM>Carol plygain arall, Dalendu 336</ITEM>
<ITEM>Carol iw ganu tan bared Dalendu 338</ITEM>
<ITEM>Carol iw ganu dan bared, ar ol rhyfel Dalendu 339</ITEM>
<ITEM>Iw ganu yn hw&ycirc;r tan bared, ar h&igrave;n Rewl&ycirc;d Dalendu 341</ITEM>
<ITEM>Carol iw ganu wilieu'r nadolig Dalendu 343</ITEM>
<ITEM>Ar wneuthuriad y B&ycirc;d mewn 6 diwrnod &amp;c. Dalendu 344</ITEM>
<ITEM>Ar folianu Duw drw&ycirc; w&icirc;r gref&ycirc;dd, &amp;c. Dalendu 348</ITEM>
<ITEM>Ar Lawenychiad y B&ycirc;d, drw&ycirc; eni Cri&s;t. Dalendu 350</ITEM>
<ITEM>Ar gariad, gallu, a dioddefaint Cri&s;t. Dalendu 353</ITEM>
<ITEM>Carol b&ycirc;rr, iw ganu dan bared. Dalendu 357</ITEM>
<ITEM>Iw ganu ar foreu wilieu'r nadolig Dalendu 359</ITEM>
<ITEM>Carol i Gr&icirc;&s;t Ie&s;u &amp;c. Dalendu 361</ITEM>
<ITEM>H&ecirc;n garol Duwiol Dalendu 363</ITEM>
</LIST>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="tune">
<LIST>
<HEAD>Ar Fe&s;ur Gwilieu'r Nadolig, y ffordd fyraf.</HEAD>
<ITEM>O fawl i'r Ie&s;u, iw ganu gyda thannau Dalendu 157</ITEM>
<ITEM>Carol arall b&ycirc;r, iw ganu gyda thannau Dalendu 159</ITEM>
<ITEM>Carol iw ganu tan bared Dalendu 165</ITEM>
</LIST>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="part">
<HEAD>CAROLAU HAF, DUWIOL.</HEAD>
<DIV3 TYPE="tune">
<HEAD>Ar Fe&s;ur Mwynen Mai.</HEAD>
<LIST>
<ITEM>Ar ogoniant i Frenin y Cenhodioedd Dalendu 265</ITEM>
<ITEM>Yn annog i edifeirwch, mewn am&s;er Rhyfel. Dalendu 271</ITEM>
<ITEM>I folianu Duw am y Tymmor, a thyw&ycirc;dd o&ecirc;g Dalendu 276</ITEM>
<ITEM>Yn Annog i Glodfori Duw, am&s;er fowr drugaredd yn danfon ymborth i dd&ycirc;n drw&ycirc; hybu'r ddaiar: iw ganu ar ol Gaiaf tymherus Dalendu 280</ITEM>
<ITEM>Carol (ar fe&s;ur Carolau H&acirc;f) yn dangos cyflwr Enaid yr an-nuwiol wrth ymadel ar Corph; ar dd&ycirc;ll ymddiddan rhwng yr enaid ar Corph. Dalendu 284</ITEM>
</LIST>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="part">
<PB REF="192">
<HEAD>DYRIAU DUWIOL,</HEAD>
<DIV3 TYPE="tune">
<HEAD>Ar y me&s;ur a elwit Leaue-Land, y ffordd hwyaf.</HEAD>
<LIST>
<ITEM>YN Datcan hanes y B&ycirc;d. Dalendu 11</ITEM>
<ITEM>Cyngor i f&ycirc;w yn dduwiol Dalendu 17</ITEM>
<ITEM>Ar Robin g&ocirc;ch, ar f&ecirc;dd y Frenhines Dalendu 20</ITEM>
<ITEM>Y&s;tyriaeth d&ycirc;n ar ei anedigaeth, ei fuchedd a'i ddiwedd Dalendu 28</ITEM>
<ITEM>Cyngor i ochel Cyb&ycirc;dd-dra, Puteindra, Balchder a thraw&s;der; Ac i edifarhau o Gamweddau Dalendu 30</ITEM>
<ITEM>Cyffes o oferedd d&ycirc;n, a dei&s;&ycirc;f am faddeuant. Dalendu 32</ITEM>
<ITEM>Cyngor yn erb&ycirc;n cybydd-dod, a hyder ar olud y b&ycirc;d Dalendu 36</ITEM>
<ITEM>Gweledigaeth <HI>Nabuchodonozor,</HI> yn dangos f&ocirc;d Bren|hinoedd y ddaiar dan lyfodraeth brenin y nefoedd Dalendu 39</ITEM>
<ITEM>Cyngor yn erb&ycirc;n meddwdod Dalendu 41</ITEM>
<ITEM>Cyngor i ymwared a balchder, &amp;c. ac i ymegnio am iech&ycirc;dwriaeth i'r Enaid Dalendu 44</ITEM>
<ITEM>Hanes <HI>Mo&s;es. Exodus.</HI> 2. Dalendu 47</ITEM>
<ITEM>Ar fawl i Dduw, ac ar ddyfodiad y Brenin Dalendu 49</ITEM>
<ITEM>Ymddiddan rhwng natur a chydw&ycirc;bod Dalendu 52</ITEM>
<ITEM>Ar fod pob math ar ddynion yn bechadurus Dalendu 59</ITEM>
<ITEM>Ar dri chymdeithion d&ycirc;n, &s;ef y B&ycirc;d, y gweithredoedd, ar Cydw&ycirc;bod. Dalendu 61</ITEM>
<ITEM>Yn Erb&ycirc;n meddwdod Dalendu 64</ITEM>
<ITEM>Barn y B&ycirc;d, rhwng y cyfoethog a'r tylawd Dalendu 67</ITEM>
<ITEM>Hanes meddwdod, a chyngor i ymado ag yfed Dalendu 72</ITEM>
<ITEM>Y&s;tyriaeth ar f&ycirc;woliaeth d&ycirc;n. Dalendu 77</ITEM>
<ITEM>Cyng&ocirc;r i ryngu bodd Duw ar les yr enaid Dalendu 84</ITEM>
<ITEM>Ar fawr drugaredd Duw yn ymddiff&ycirc;n y de&ycirc;rnas Dalendu 88</ITEM>
<ITEM>Cyfiudd y B&ycirc;dd, dan bw&ycirc;s rhyfel Dalendu 91</ITEM>
<ITEM>Ymddiddan rhwng Trugaredd a chyfiawnder Dalendu 92</ITEM>
<ITEM>Ar anrhydedd i Dduw, a'i w&icirc;r Eglw&ycirc;s Dalendu 96</ITEM>
<ITEM>Ar holl ddialeddau'r B&ycirc;d, drw&ycirc; ei&s;iau cariad. Dalendu 97</ITEM>
<ITEM>Ymddiddan Duwiol, rhwng d&ycirc;n a Mwialchen Dalendu 109</ITEM>
<ITEM>Cyngor i gadw Cydw&ycirc;bod dda, a chalon l&acirc;n. Dalendu 113</ITEM>
<ITEM>Duwiol ymddiddan, rhwng pechadur a cheiliog Dalendu 115</ITEM>
<ITEM>Ar ymadel ag oferedd Dalendu 127</ITEM>
<ITEM>Cyffelybiad oes d&ycirc;n i bedwar chwarter y flw&ycirc;dd&ycirc;n Dalendu 131</ITEM>
<ITEM>Cyngor i ddil&ycirc;n yr Eglw&ycirc;s Dalendu 355</ITEM>
</LIST>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="tune">
<PB REF="193">
<HEAD>Ar Leaue-land, y ffordd fyraf.</HEAD>
<LIST>
<ITEM>Ar ymddiddan, rhwng Duw a d&ycirc;n. &amp;c. Dalendu 134</ITEM>
<ITEM>Ar ymroiad d&ycirc;n i wellhau ei fuchedd Dalendu 138</ITEM>
<ITEM>Annog i y&s;t&ycirc;r cyflwr d&ycirc;n dan bechod Dalendu 139</ITEM>
<ITEM>Ymddiddan rhwng pechadur a chydw&ycirc;bod Dalendu 142</ITEM>
<ITEM>Ar ddymuno cael Gr&acirc;s gan Dduw &amp;c. Dalendu 146</ITEM>
<ITEM>Cyngor i weddio Duw, drw&ycirc; w&icirc;r ff&ycirc;dd, a gwaith d&acirc; Dalendu 148</ITEM>
<ITEM>Gof&ycirc;niad Cyngor yng&ycirc;lch meddwdod Dalendu 149</ITEM>
<ITEM>Atteb i'r ymofyniad yngh&ycirc;lch meddwdod Dalendu 150</ITEM>
<ITEM>Ar bechodau'r De&ycirc;rnas, a gwall gw&ycirc;mp y bobl Dalendu 151</ITEM>
<ITEM>Annog i ganl&ycirc;n Cri&s;t, ac i e&s;geulu&s;o'r B&ycirc;d. &amp;c. Dalendu 153</ITEM>
<ITEM>Ymbil pechadur am drugaredd a maddeuant Dalendu 160</ITEM>
<ITEM>Ar ynfydrw&ycirc;dd bradwriaeth. Dalendu 161</ITEM>
<ITEM>Ar hel&ycirc;nt y B&ycirc;d, yn am&s;er Rhyfel Dalendu 366</ITEM>
</LIST>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="tune">
<HEAD>Ar Fe&s;ur Triban.</HEAD>
<LIST>
<ITEM>Cyngor i feddwl am farwolaeth, ac i f&ycirc;w yn dduwiol Dalendu 167</ITEM>
<ITEM>Gyffelybiaeth enioes d&ycirc;n i bob peth darfodedig. Dalendu 169</ITEM>
<ITEM>Adroddiad llawer o weithredoedd Cr&icirc;&s;t. Dalendu 172</ITEM>
<ITEM>Cyffes o ddil&ycirc;n pob oferedd mewn Jeuengt&ycirc;d, ac ymroiad i wellhau bachedd Dalendu 175</ITEM>
<ITEM>Cyffes pechadur o'i gamweddau, a dei&s;&ycirc;f maddeuant a gr&acirc;s gan Dduw i wellau buchedd Dalendu 177</ITEM>
<ITEM>Ar ddiben D&ycirc;n, &amp;c. Dalendu 180</ITEM>
</LIST>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="tune">
<HEAD>Ar y don a elwir Loath to depart.</HEAD>
<LIST>
<ITEM>Annerch y naill chwaer dduwiol at y llall &amp;c. Dalendu 182</ITEM>
<ITEM>Atteb diolchgar at yr anw&ycirc;l chwaer un-galon Dalendu 185</ITEM>
<ITEM>Cynghorion h&ecirc;n &wcirc;r i fachgen. Dalendu 188</ITEM>
<ITEM>Cyngor i ochel rhoi Tafod dr&wcirc;g i neb Dalendu 192</ITEM>
<ITEM>Cyffelybiad enioes d&ycirc;n i bedwar chwarter y flw&ycirc;dd&ycirc;n Dalendu 193</ITEM>
<ITEM>Catechi&s;m yr Eglw&ycirc;s ar g&acirc;n, Dalendu 196</ITEM>
<ITEM>Sulw ar ogoniant y Nefoedd. Dalendu 205</ITEM>
<ITEM>Cyffelybiaeth oes d&ycirc;n i chwaryddiaeth Dalendu 206</ITEM>
<ITEM>Cyngor i ddyfod at Gri&s;t, ac i f&ycirc;w yn Sanctaidd. Dalendu 207</ITEM>
<ITEM>Ar oferedd balchder, a mael duwioldeb Dalendu 209</ITEM>
<ITEM>Achw&ycirc;niad am ddr&wcirc;g arferion y Cymru. Dalendu 211</ITEM>
<ITEM>Ar ddirfawr gariad Cr&icirc;&s;t, i bawb a'i derbynio. Dalendu 263</ITEM>
<PB REF="193">
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Dechreu gw&s;anaethu Duw mewn am&s;er Dalendu 216</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Codi yn foreu Dalendu 217</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Myf&ycirc;rdod foreu a hw&ycirc;r Dalendu 217</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Ymbarodtoi i'r farn Dalendu 218</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Diw&ycirc;drw&ycirc;dd Dalendu 219</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Difyrwch Dalendu 220</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Y gwaith pennaf Dalendu 221</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Sicrw&ycirc;dd am y Nefoedd Dalendu 222</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Rhodio wrth Reol Dalendu 222</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch B&ycirc;w dan gy&s;tuddiadau Dalendu 223</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Cyfeillgarwch Dalendu 223</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Gwi&s;goedd Dalendu 224</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Treulio neu wario Dalendu 225</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Yfed, a meddwi Dalendu 226</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Bw&ycirc;ta, Dalendu 226</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Cadw cwmpeini, yfed Jech&ycirc;d, a thai dr&wcirc;g, ac afraid Dalendu 227</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Diolchgarwch Dalendu 230</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Ei chwilio neu ei holi ei hun Dalendu 230</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Rhoi i bawb eu heiddo Dalendu 231</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Elu&s;endod Dalendu 231</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Dy&s;ceidiaeth Dalendu 232</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Trafaelio Dalendu 235</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Cer&ycirc;dd Dalendu 236</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Ymddial Dalendu 238</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Ymry&s;on Dalendu 239</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Machniaeth Dalendu 239</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Harddwch heb rinwedd Dalendu 240</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Go&s;tyngeiddrw&ycirc;dd Dalendu 240</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Cl&ocirc;d gwenheithw&ycirc;r Dalendu 241</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Beio, a chanmol Dalendu 241</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Cellwair Dalendu 242</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Caru, a phriodi Dalendu 243</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Plant Dalendu 246</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Teulu Dalendu 249</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Cyfaill neu ffr&ycirc;nd. Dalendu 251</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Bodloni Duw. Dalendu 252</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Marwolaeth Dalendu 252</ITEM>
<PB REF="194">
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Daioni Cyffredinol Dalendu 253</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch ffr&ycirc;nds gwedi marw Dalendu 254</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Gochelud profedigaethau Dalendu 254</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Darfodiad byw&ycirc;d. Dalendu 255</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Ymgy&s;uro mewn gobaith or n&ecirc;f. Dalendu 256</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Trwbl yngh&ycirc;lch cy&s;tuddiau Dalendu 257</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Ffrw&ycirc;no'r cnawd Dalendu 259</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Gochel edliw eu gwendid i eraill. Dalendu 260</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Newid barn am eraill Dalendu 261</ITEM>
<ITEM>Cynghor|ion T&acirc;d iw F&acirc;b Yngh&ycirc;lch Bo&s;tio am bechod. Dalendu 262</ITEM>
</LIST>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="tune">
<HEAD><HI>Ar y don a elwir yn Sae&s;naeg,</HI> Love's a Sweet Pa&s;&s;ion; <HI>yn Gymraeg</HI> ffarwel ned Puw.</HEAD>
<LIST>
<ITEM>Ar edifeirwch meddw&ycirc;n Dalendu 292</ITEM>
<ITEM>Y&s;tyr. i briodi yn hyrrach er cariad, nag er cyfoeth. Dalendu 294</ITEM>
<ITEM>Ph&ycirc;&s;&ycirc;gwriaeth i'r enaid. Dalendu 297</ITEM>
</LIST>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="tune">
<HEAD><HI>Ar y D&ocirc;n elwir</HI> Greece <HI>and</HI> Troy.</HEAD>
<LIST>
<ITEM>Yn Cyffelybu dw&ycirc; oes d&ycirc;n i h&acirc;f a gaiaf, Dalendu 301</ITEM>
<ITEM>Ar dair oes d&ycirc;n, a rheini yn Siomgar. Dalendu 304</ITEM>
</LIST>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="tune">
<HEAD><HI>Ar y d&ocirc;n a elwir</HI> Spani&s;h Baven.</HEAD>
<LIST>
<ITEM>Ar ddirfawr ddoniau Duw, a dr&wcirc;g ymddygiad y bobl ddiffaith, ac acher meddwon. Dalendu 309</ITEM>
</LIST>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="tune">
<HEAD><HI>Ar y d&ocirc;n a elwir</HI> heavy heart.</HEAD>
<LIST>
<ITEM>Ymddiddan rhwng dau o h&ecirc;n gymdeithion, y naill yn f&ycirc;w, ar llall yn el f&ecirc;dd. Dalendu 314</ITEM>
</LIST>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="tune">
<HEAD>Ar amr&ycirc;w fe&s;urau nas gwn ni mo'u henwau.</HEAD>
<LIST>
<ITEM>Ymgomio rhwng y Claf o'r Con&s;ym&s;iwn a'i Glef&ycirc;d. Dalendu 317</ITEM>
</LIST>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="tune">
<HEAD>Ar fe&s;ur arall.</HEAD>
<LIST>
<ITEM>Ar ddirfawr w&ycirc;bodaeth Duw. <HI>P&s;alm</HI> 139. Dalendu 319</ITEM>
</LIST>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="tune">
<HEAD>Ar fe&s;ur arall.</HEAD>
<LIST>
<ITEM>Ar wendid a bryntni d&ycirc;n, ac annog i wellau buchedd, Dalendu 323</ITEM>
</LIST>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="tune">
<HEAD>Ar fe&s;ur arall.</HEAD>
<LIST>
<ITEM>Cyffelybu calon d&ycirc;n i ga&s;tell, a ff&ycirc;dd, gobeth a chariad i filw&ycirc;r yn ei chadw hi; a'r B&ycirc;d, a'r Cnawd, a'r cythrail &ycirc;w ei thr&icirc; Gelynnion, yn ymladd yn ei herb&ycirc;n. Dalendu 327</ITEM>
</LIST>
</DIV3>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="index of first lines">
<PB REF="194">
<HEAD>Y LLEINIAU CYNTAF</HEAD>
<P>Ymhob Carol a Dyri ar &s;ydd yn y llyfr hwn; mewn Rheol w&ycirc;ddorig: wrth y daflen hon Geill un weled yn ebrw&ycirc;dd, a yd&ycirc;w'r Carol neu'r Dyriau a fedro &ecirc;f; (neu a fedro gofio'r llain gyntuf o+hono) yn y llyfr hwn, ai nad yd&ycirc;w. Ar ffiguran gyferb&ycirc;n ar llain a fynnoch, &s;&ycirc;'n dangos y tu dalen lle a mae'r Carol neu'r Dyri yn dechreu yn y llyfr hwn.</P>
<LIST>
<HEAD>A</HEAD>
<ITEM>Agaro Lawen&ycirc;dd, gwrandawed ei ddefn&ycirc;dd Dalendu 26</ITEM>
<ITEM>Am fi mewn gweledigaeth n&ocirc;s Dalendu 134</ITEM>
<ITEM>Ail Ro&s;us ar y m&acirc;n-w&ycirc;dd Dalendu 169</ITEM>
<ITEM>Attoch filodedd o anherchion Dalendu 182</ITEM>
<ITEM>Ar ddeul&icirc;n bl&ycirc;g cais Baradw&ycirc;s Dalendu 205</ITEM>
<ITEM>Ar g&ecirc;g ddr&wcirc;g rho'r gyllell lemma Dalendu 226</ITEM>
<ITEM>Am dy bechod b&ycirc;th na fo&s;tia. Dalendu 262</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>B</HEAD>
<ITEM>Bu Prinder a drudaniaeth dro Dalendu 251</ITEM>
<ITEM>Beth &ycirc;w d'enw, a fedri ddywed&ycirc;d Dalendu 196</ITEM>
<ITEM>B&ycirc;dd yn brudd am fatter d'enaid Dalendu 222</ITEM>
<ITEM>B&ycirc;dd dy ddillad yn dra gweddaidd Dalendu 224</ITEM>
<ITEM>Boneddigion, a chyffredin Dalendu 271</ITEM>
<ITEM>Bernwch, darllenwch, a Duw a folianwch Dalendu 348</ITEM>
<ITEM>B&ycirc;dd ddiolchgar am &s;&ycirc;dd gen&ycirc;d Dalendu 230</ITEM>
<ITEM>B&ycirc;dd dy d&ycirc;b am danad dyhunan Dalendu 240</ITEM>
<ITEM>B&ycirc;dd d'ymddygiad yn dy deulu Dalendu 249</ITEM>
<ITEM>B&ycirc;th na chrea it dyhunan Dalendu 257</ITEM>
<ITEM>B&ycirc;dd yn &s;obor, B&ycirc;dd ofalus Dalendu 259</ITEM>
<ITEM>B&ycirc;th na newid d&ycirc;b am ddynion Dalendu 261</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>C</HEAD>
<ITEM>Caredigol bur anherchion Dalendu 185</ITEM>
<ITEM>Clywch adrodd rhyfeddod, trw&ycirc; hanes tra hynod Dalendu 20</ITEM>
<ITEM>Clywch ddangos rhagoriaeth rhwng prinder a chyfoeth Dalendu 67</ITEM>
<ITEM>Clywch ddangos yn helaeth anficcrw&ycirc;dd goruchafiaeth Dalendu 39</ITEM>
<ITEM>Clywch gw&ycirc;nfan un truan, rwi'n ofni dd&ycirc;n aflan. Dalendu 64</ITEM>
<ITEM>C&ycirc;d Seiniwn beth am &s;&ycirc; yn y B&ycirc;d Dalendu 366</ITEM>
<PB REF="195">
<ITEM>Clywch hanes dechreuad <HI>Mair</HI> bur, a'i diweddiad Dalendu 105</ITEM>
<ITEM>Clywch, deuwch rai duwiol, Fr&ycirc;taniaid cytunol Dalendu 343</ITEM>
<ITEM>Cl&ycirc;w benill o ddifri, y cymro diwegi Dalendu 17</ITEM>
<ITEM>C&ycirc;d gofiwn a mawr-glod f&ycirc;th y rhyfeddod! Dalendu 100</ITEM>
<ITEM>C&ycirc;d-torrwn i &s;iarad, C&ycirc;d ganwn i'r Hael-D&acirc;d. Dalendu 23</ITEM>
<ITEM>Cofia dri pheth, na f&ycirc;dd amhw&ycirc;ll Dalendu 192</ITEM>
<ITEM>Cais yn Gri&s;tion d&acirc; dy gyfri Dalendu 227</ITEM>
<ITEM>Chwilia'n ddyfal eraill allan Dalendu 230</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>D</HEAD>
<ITEM>Deffrown dan ymgodi o'n pechod, a'n &s;yrthni Dalendu 70</ITEM>
<ITEM>D&ycirc;dd da fo i'r fw&ycirc;alchen, &s;&ycirc;'n ymborth yn y berthen Dalendu 109</ITEM>
<ITEM>Duw mawr er dymuno, dod genad i gw&ycirc;no 091</ITEM>
<ITEM>Dechreu'n gynnar waith &s;acteiddrw&ycirc;dd Dalendu 216</ITEM>
<ITEM>Dowch atta i medd Cr&icirc;&s;t rai llw&ycirc;thog Dalendu 263</ITEM>
<ITEM>Deffrowch garedigion, y Teulu gl&acirc;n tirion. Dalendu 338</ITEM>
<ITEM>Deffrowch ar un w&ycirc;llus, i foli yn ofalus Dalendu 341</ITEM>
<ITEM>Dod i bawb eu heiddo'n hawddgar. Dalendu 231</ITEM>
<ITEM>Dyhunwch &wcirc;r hoenus, a'ch teulu gwiw gweddus Dalendu 357</ITEM>
<ITEM>Dod Ie&s;u i'm w&ycirc;bodaeth, chwanega 'nghrediniaeth Dalendu 363</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>E</HEAD>
<ITEM>Egor ddor dy Babell D&ecirc;g Dalendu 146</ITEM>
<ITEM>Einioes d&ycirc;n &s;&ycirc;'n gyffelybus Dalendu 206</ITEM>
<ITEM><HI>Evan Thomas,</HI> addas wiw dd&ycirc;n Dalendu 314</ITEM>
<ITEM>Ein T&acirc;d &s;&ycirc;'n y nefoedd, a Brenin brenhinoedd. Dalendu 330</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>F</HEAD>
<ITEM>Fy ffr&ycirc;nds a'm cydnabod, gwrandewch ar ryfeddod Dalendu 72</ITEM>
<ITEM>Fy ffr&ycirc;nds am cymdeithion perffeithlw&ycirc;s pur ffyddlon Dalendu 32</ITEM>
<ITEM>Fe ddarfu'r awen&ycirc;dd gan drymder a chy&s;tudd Dalendu 28</ITEM>
<ITEM>F' Anw&ycirc;l Gymro tyred i'm g&wcirc;&ycirc;dd Dalendu 153</ITEM>
<ITEM>Fy fi &s;&ycirc;'n dechreu'r awrhon Dalendu 177</ITEM>
<ITEM>Fel a bo i ti wa&s;anaethu. Dalendu 219</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>G</HEAD>
<ITEM>Gwel dd&ycirc;n yn dy fyw&ycirc;d, pw&ycirc;bynag w&ycirc;d hef&ycirc;d Dalendu 30</ITEM>
<ITEM>Gwrandewch ar fy'ngharol, dau beth angenrheidiol Dalendu 41</ITEM>
<ITEM>Gwrandewch ar gynghanedd, gerdd euraid gyfroded Dalendu 44</ITEM>
<ITEM>Gwrandewch ar ddatguddiad, dau efell unfagiad Dalendu 52</ITEM>
<ITEM>Gwrandewch fy myfyrdod, mi a gei&s;iais rago&s;od Dalendu 61</ITEM>
<ITEM>Gweld yr-w&ycirc;f o rodio'r B&ycirc;d. Dalendu 149</ITEM>
<ITEM>Gwn fod rh&ycirc;w dempta&s;iwn to&s;t Dalendu 150</ITEM>
<ITEM>Ge&s;tegwch bawb, fel dymma'r pr&ycirc;d. Dalendu 157</ITEM>
<PB REF="195">
<ITEM>Gwrandawed pawb o'r Teulu p&ecirc;r, Dalendu 159</ITEM>
<ITEM>Gwrandewch ein c&acirc;n Bendefig cu Dalendu 165</ITEM>
<ITEM>Gwrandewch ymddiddan cynnes Dalendu 172</ITEM>
<ITEM>Gwrandewch arni'n treuth&ycirc;'n Galed, neu baled. Dalendu 188</ITEM>
<ITEM>Gwna &ocirc;ll fel am dragw&ycirc;ddoldeb. Dalendu 218</ITEM>
<ITEM>Gwna'th ddifyrrwch o'r fath bethe Dalendu 220</ITEM>
<ITEM>Gwrandewch ar gywir ganiad Dalendu 284</ITEM>
<ITEM>Gwa&s;ged pawb eu pennau yngh&ycirc;d Dalendu 309</ITEM>
<ITEM>Gochel fod fel coeg ddy&s;gawdwr Dalendu 232</ITEM>
<ITEM>Gochel ddannod gwendid arall. Dalendu 260</ITEM>
<ITEM>Gwrandewch ar fy nghyffes, a'm hanes o h&ycirc;d Dalendu 292</ITEM>
<ITEM>Gwrandewch ar gynghorion i fawr ac i fach Dalendu 297</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>H</HEAD>
<ITEM>Holl ddeilied meddalion, Cenhedlaeth praidd <HI>Hebron.</HI> Dalendu 8</ITEM>
<ITEM>H&icirc;l cymru hael gymw&ycirc;s, gwiw ffyddlon gonfforddus Dalendu 361</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>I</HEAD>
<ITEM>I'r hael Gymru h&icirc;l gynn&ycirc;dd, rwi'n addo yn ufudd Dalendu 128</ITEM>
<ITEM>I St&acirc;t i&s;el rhaid i't blygu Dalendu 223</ITEM>
<ITEM>I ymgadw rhag y pechod. Dalendu 254</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>M</HEAD>
<ITEM>Mae ymma bechadur wrth borth ei benadur Dalendu 92</ITEM>
<ITEM>M&acirc;b Duw a glodforwn, clod lafar c&ycirc;d lei&s;iwn Dalendu 120</ITEM>
<ITEM>Mae rhai'n y B&ycirc;d mewn ll&icirc;d yn llw&ycirc;r Dalendu 161</ITEM>
<ITEM>Mae gwallt fy mhen yn gw&ycirc;nu Dalendu 275</ITEM>
<ITEM>Meddwl wneuthur da cyhoeddus Dalendu 253</ITEM>
<ITEM>Megis dwr y mae dy fyw&ycirc;d. Dalendu 255</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>N</HEAD>
<ITEM>N&ecirc;f, daiar gwmpa&s;-gron, a'r dyfn-for mawr eigion Dalendu 49</ITEM>
<ITEM>N&ocirc;s d&acirc; i'r glandd&ycirc;n ifangc cr&ycirc; Dalendu 142</ITEM>
<ITEM>Na thro d'w&ycirc;neb Arglw&ycirc;dd Gl&acirc;n Dalendu 160</ITEM>
<ITEM>Noeth i'm ganw&ycirc;d, gwan a bychan Dalendu 193</ITEM>
<ITEM>Nid difyrrwch &ycirc;w'th waith penna Dalendu 221</ITEM>
<ITEM>Na fawrha y gw&icirc;n yn un-man Dalendu 226</ITEM>
<ITEM>Nag ymry&s;on a'th i&s;elach Dalendu 239</ITEM>
<ITEM>Na f&ycirc;dd feichie dros un dynan Dalendu 239</ITEM>
<ITEM>Na wna br&icirc;s o dd&ycirc;n, na phethe Dalendu 240</ITEM>
<ITEM>Na f&ycirc;dd falch am gl&ocirc;d gwenheithiwr Dalendu 241</ITEM>
<ITEM>Na f&ycirc;dd B&ycirc;th yn dd&ycirc;n anfoe&s;ol Dalendu 241</ITEM>
<ITEM>Na wna ddim i anfodloni. Dalendu 252</ITEM>
<PB REF="196">
</LIST>
<LIST>
<HEAD>O</HEAD>
<ITEM>O Arglw&ycirc;dd Dduw cyfion, Trugarog a gra&s;lon Dalendu 97</ITEM>
<ITEM>O fawr yn ddi'feredd i fach yn dda fuchedd Dalendu 101</ITEM>
<ITEM>O Leiciwch l&acirc;n deulu roi cennad i ganu Dalendu 47</ITEM>
<ITEM>Os rhoddwch lu dedw&ycirc;dd bur gennad ar gynn&ycirc;dd Dalendu 119</ITEM>
<ITEM>O Dduw rwi f&ycirc;th drw&ycirc; d'ordinhed. Dalendu 138</ITEM>
<ITEM>Ond mawr &ycirc;w cam&s;yniaeth, a bariaeth y B&ycirc;d. Dalendu 294</ITEM>
<ITEM>O Arglw&ycirc;dd hedd, ucheledd chwiliai&s;t, Dalendu 319</ITEM>
<ITEM>O ddaiarol gnawdol dd&ycirc;n, Dalendu 323</ITEM>
<ITEM>O gwrando'n gw&icirc;r un-Duw, ein gweddi ni hedd&ycirc;w Dalendu 336</ITEM>
<ITEM>Os b&ycirc;dd diff&ycirc;g hepil weithian. Dalendu 246</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>P</HEAD>
<ITEM>Pan greodd Duw nefol y B&ycirc;d mo'r rhyfeddol! Dalendu 5</ITEM>
<ITEM>P&ocirc;b Cri&s;tion cr&ycirc;f a&s;t&ycirc;d, o union feddylfr&ycirc;d Dalendu 88</ITEM>
<ITEM>P&ocirc;b enaid hyderus, p&ocirc;b Calon gariadus Dalendu 81</ITEM>
<ITEM>P&ocirc;b Bardd awenyddol, dw&ycirc;s breudeg y&s;prydol Dalendu 56</ITEM>
<ITEM>P&ocirc;b Cri&s;tion d&acirc; ei gyflwr, a'i gr&ecirc;d iw Greawdwr Dalendu 79</ITEM>
<ITEM>P&ocirc;b d&ycirc;n a fedd dafod, a diball gyd&ycirc;bod. Dalendu 103</ITEM>
<ITEM>P&ocirc;b Cri&s;tion puroidd-lan, ymge&s;glwch i'r un-man Dalendu 96</ITEM>
<ITEM>P&ocirc;b perchen enaid gwrandewch ar ein llefaid Dalendu 14</ITEM>
<ITEM>Pendefigion mw&ycirc;nedd, a'r gwiw deulu gwaredd Dalendu 118</ITEM>
<ITEM>P&ocirc;b gradd o gri&s;tnogion, 'f&ycirc; g&ycirc;nt yn gaeth weifion Dalendu 122</ITEM>
<ITEM>Pan feddylion Arglw&ycirc;dd eu Dalendu 13<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"></ITEM>
<ITEM>P&ocirc;b Cadarn mawr ei allu Dalendu 167</ITEM>
<ITEM>Pawb &s;&ycirc;'n dynabod y gwirionedd. Dalendu 211</ITEM>
<ITEM>Pan fo'r Titan tirion, &amp;c. Dalendu 301</ITEM>
<ITEM>P&ocirc;b perchen enaid nw&ycirc;fus Dalendu 304</ITEM>
<ITEM>Pan oedd y <HI>Philomela</HI> fam. Dalendu 327</ITEM>
<ITEM>P&ocirc;b Cri&s;tion dyhuned, drw&ycirc;'ch annedd a chaned Dalendu 339</ITEM>
<ITEM>P&ocirc;b enaid cri&s;tnogol, dan ofon Duw nefol. Dalendu 350</ITEM>
<ITEM>Pan a b&ycirc;ch di oddicartre Dalendu 235</ITEM>
<ITEM>Pan fo D&ycirc;n i'th argyhoeddi Dalendu 236</ITEM>
<ITEM>Pan gei Gam, na chymmer ormod Dalendu 238</ITEM>
<ITEM>Pan y b&ycirc;ch yn cellwair gwiw-l&acirc;n Dalendu 242</ITEM>
<ITEM>Pan fo'n rhaid it fynd i garu Dalendu 243</ITEM>
<ITEM>Pan ddewi&s;ech ffr&ycirc;nd, b&ycirc;dd bw&ycirc;llog. Dalendu 251</ITEM>
<ITEM>Pan i gwel&ycirc;ch feddau'r meirw. Dalendu 252</ITEM>
<ITEM>P&ocirc;b Duwiol greadur rhoed ofteg i y&s;t&ycirc;r Dalendu 353</ITEM>
<ITEM>P&ocirc;b dynol naturiaeth trw&ycirc; Frydain fawr odiaeth Dalendu 355</ITEM>
<ITEM>P&ocirc;b Calon egored, p&ocirc;b tafod na atalied Dalendu 359</ITEM>
<PB REF="196">
</LIST>
<LIST>
<HEAD>R</HEAD>
<ITEM>Rhown fawl i'r T&acirc;d nefol ar g&acirc;n yn dragyw&ycirc;ddol Dalendu 125</ITEM>
<ITEM>Rhoed i ni S&ecirc;l o'n himpiad. Dalendu 180</ITEM>
<ITEM>Rhodia'n &ocirc;l y Rheol union Dalendu 222</ITEM>
<ITEM>Rhowch o&s;teg gorche&s;tol yn gwbl o'r bobol Dalendu 334</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>T</HEAD>
<ITEM>Taleithiau tylw&ycirc;thog holl <HI>Frydain</HI> fawr oediog Dalendu 59</ITEM>
<ITEM>Ti Geilog t&ecirc;g eilwad, plygeiniol ei ganiad, Dalendu 115</ITEM>
<ITEM>Tyred h&ecirc;n bechadur truan Dalendu 207</ITEM>
<ITEM>Te&s;t&ycirc;n 'r&ocirc;f i'r Cymru mw&ycirc;nion Dalendu 209</ITEM>
<ITEM>Trigollon, dynion dawnus Dalendu 2<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"></ITEM>
<ITEM>Tra b&ycirc;ch ar ol dy ffr&ycirc;nd yn tarrio Dalendu 264</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>U</HEAD>
<ITEM>Una weddi a chalon bur Dalendu 148</ITEM>
<ITEM>Urdda&s;ol bendefigien. Dalendu 280</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>W</HEAD>
<ITEM>Wrth y&s;t&ycirc;r gwaith a&s;tud, o enioes d&ycirc;n enn&ycirc;d Dalendu 127</ITEM>
<ITEM>Wrth chwilio callineb ffel iawn, a ffolineb Dalendu 131</ITEM>
<ITEM>Wel dyma'r w&ycirc;l bendant, i ganu gogoniant. Dalendu 332</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>Y</HEAD>
<ITEM>Y Br&ycirc;taniaid hyna, Trigolion gwlad Camb<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ia Dalendu 19</ITEM>
<ITEM>Y Cymro anny&s;gdig, derb&ycirc;n Galennig Dalendu 36</ITEM>
<ITEM>Y&s;tyriwn mor do&s;tur &ycirc;w oyflwr pechadur Dalendu 77</ITEM>
<ITEM>Y cymro diledieth; cl&ycirc;w h&ycirc;n o Athrawiaeth Dalendu 84</ITEM>
<ITEM>Y cymro cariadus, pen h&ecirc;n waed yr yn&ycirc;s Dalendu 118</ITEM>
<ITEM>Y Teulu cariadus, c&ycirc;d folwn yn felus Dalendu 123</ITEM>
<ITEM>Yn dra boreu cyw&ycirc;d i fynu Dalendu 217</ITEM>
<ITEM>Yn dy g&ocirc;f b&ycirc;dd Duw goruchaf Dalendu 217</ITEM>
<ITEM>Yn ochelgar b&ycirc;dd yn wa&s;tad Dalendu 223</ITEM>
<ITEM>Yr hw&s;m&ycirc;n weithian codwch Dalendu 265</ITEM>
<ITEM>Y Droellen arw drais, di gy&s;ur &ycirc;w dy gais Dalendu 31<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"></ITEM>
<ITEM>Y B&ycirc;d hwn pan liniodd, y nefoedd a Grenodd Dalendu 344</ITEM>
<ITEM>Yn dy draul b&ycirc;dd yn gymhedrol Dalendu 225</ITEM>
<ITEM>Yn ol dy Allu dod elu&s;en Dalendu 231</ITEM>
<ITEM>Yd&ycirc;w'th gyflwr yn gymmalus Dalendu 256</ITEM>
</LIST>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="index of authors">
<PB REF="197">
<HEAD>HENWAU'R PRYDYDDION A <HI>WNAETHANT</HI></HEAD>
<P>Y caniadau &s;&ycirc;dd yn y llyfr hwn: Ac wrth henw pob un o+hon&ycirc;nt, i mae y ffigurau, i ddangos y dalennau lle i mae gw ith pob un yn dechreu; fel i'r hy&s;py&s;af i chwi yn Eglurach wrth ddiwedd y daflen hon.</P>
<LIST>
<HEAD>D</HEAD>
<ITEM>DAf&ycirc;dd Manuel, neu David Manuell, o dref-Eglw&ycirc;s yn S&icirc;r Drefaldw&ycirc;n. . 88. 294.</ITEM>
<ITEM>Daf&ycirc;dd Wmffre, neu David Humphrey, o blw&ycirc;f Penoges, yn S&icirc;r Drefaldw&ycirc;n. 28.</ITEM>
<ITEM>Daf&ycirc;dd fychan, neu David Vaughan. 2.</ITEM>
<ITEM>Daf&ycirc;dd Si&ocirc;n, neu David Jones 59. 361.</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>E</HEAD>
<ITEM>Edward Morus, neu Maurice, o blw&ycirc;f cerig y Drudion yn S&icirc;r Ddinb&ycirc;ch. 6. 39. 41. 49. 56. 59. 67. 70. 77. 138. 192.</ITEM>
<ITEM>Edward Pr&ycirc;s, neu Price. 42.</ITEM>
<ITEM>Edward Sion, neu Jones. 09.</ITEM>
<ITEM>Edward Roland, neu Rowland, o'r Bala, yn S&icirc;r Feirion|edd. 65. 304.</ITEM>
<ITEM>Elis ab Elis, neu Ellis Ellis, o S&icirc;r Feirionedd. 1. 131. 151.</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>FF</HEAD>
<ITEM>Ffowc Pr&ycirc;s, neu Foulk Price. 93.</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>G</HEAD>
<ITEM>Gr&ycirc;ff&ycirc;dd Peilin. 93.</ITEM>
<ITEM>Gr&ycirc;ff&ycirc;dd Rh&ycirc;s, neu Griffy Rice. 53.</ITEM>
<ITEM>Gr&ycirc;ff&ycirc;dd Parry. 80.</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>H</HEAD>
<ITEM>Huw Morus, neu Hughe Maurice, o Lan-armon dyffr&ycirc;n ceiriog, yn S&icirc;r Ddimb&ycirc;ch. 4. 52. 79. 103. 317. 332. 348.</ITEM>
<ITEM>Hari Ifan, neu Henry Evans, o'r Bedwellt&ycirc; yn S&icirc;r Fynw&ycirc;. o'r tu dalen 16.</ITEM>
<ITEM>h&ycirc;d y tu dalen 62.</ITEM>
<PB REF="197">
</LIST>
<LIST>
<HEAD>I</HEAD>
<ITEM>Jeremy Gr&ycirc;ff&ycirc;dd, y Ta&ycirc;liwr llawen, o blw&ycirc;f cerig y drudion, yn S&icirc;r Ddinb&ycirc;ch. 4.</ITEM>
<ITEM>Ifan ab Ifan, neu Evan ab Evan, 36.</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>M</HEAD>
<ITEM>Matthew Owen, o blw&ycirc;f Langar, yn S&icirc;r Feirionedd. 13.</ITEM>
<ITEM>Morus Richard. 0.</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>O</HEAD>
<ITEM>Owen Gr&ycirc;ff&ycirc;dd, o Sir Gaernarfon 19.</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>R</HEAD>
<ITEM>Roland Fychan, neu Rowland Vaughan, E&s;quire. o Gaer Gai, yn S&icirc;r Feirionedd. 3. 26. 47. 160. 169. 177. 205. 206.</ITEM>
<ITEM>Roland Wiliam, neu Rowland Williams. 84.</ITEM>
<ITEM>Richard Abraham, o Ddyffr&ycirc;n clw&ycirc;d, S&icirc;r Ddinb&ycirc;ch 80.</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>S</HEAD>
<ITEM>Sr. Morgan. 2.</ITEM>
<ITEM>Sion neu John W&ycirc;nn. 8.</ITEM>
<ITEM>Sion Llw&ycirc;d, neu John Lloyd, o gwm Penanner, yn S&icirc;r Ddinb&ycirc;ch. 46. 148. 301. 323. 327.</ITEM>
<ITEM>Sion Fychan, neu John Vaughan. 96.</ITEM>
<ITEM>Sion Rhydderch, neu John Rhoderick, o blw&ycirc;f cem|m&ycirc;s yn S&icirc;r Drefaldw&ycirc;n, 76. 343. 355. 357.</ITEM>
<ITEM>Sion Daf&ycirc;dd, o S&icirc;r Feirionedd. 92.</ITEM>
<ITEM>Sion neu John Prichard 30.</ITEM>
<ITEM>Sion neu John Jones. 34.</ITEM>
<ITEM>Sion Pr&ycirc;s, neu John Price. 44.</ITEM>
<ITEM>Si&ocirc;n morus, neu John Maurice. 63.</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>T</HEAD>
<ITEM>Tomos Llw&ycirc;d, neu Thomas Lloyd, o Ben-maen, yn S&icirc;r Feirionedd. 2. 61. 115.</ITEM>
<ITEM>Tomos Morus, neu Thomas Maurice, o S&icirc;r Ddinb&ycirc;ch 25.</ITEM>
<ITEM>Tomas Sion, neu Thomas Jones, o blw&ycirc;f Corwen yn S&icirc;r Feirionedd. . 20. 91. 118. 127. 150. 161.</ITEM>
</LIST>
<LIST>
<HEAD>W</HEAD>
<ITEM>Wiliam Philip, o S&icirc;r Feirionedd. 4. 167. 188. 297.</ITEM>
<PB REF="198">
<ITEM>Wiliam 'b Wmffre, neu William Humphreys, o dyw&ycirc;n <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word">. 05. 120. 122. 338. 339. 341.</ITEM>
<ITEM>Wiliam fychan, neu William Vaughan. 9<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</ITEM>
<ITEM>Wiliam Gr&ycirc;ff&ycirc;dd, neu William Griffioe. 57. 165.</ITEM>
<ITEM>Wmffre, neu Humphrey Owen, o blw&ycirc;f Llanmihangel g<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nn<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">'r gl&ycirc;n, yn S&icirc;r Aberteifi 50. 353. 366.</ITEM>
<ITEM>Wmffre Daf&ycirc;dd ab Ifan, neu Humphrey David ab Evan, Cloch&ycirc;dd Llan-bren-mair, yn S&icirc;r Drefaldw&ycirc;n. 72. 271. 309.</ITEM>
</LIST>
<P>Wrth y Daflen uchod, cewch eich cyfarw&ycirc;ddo at wa<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters"> y Dryd&ycirc;dd a fy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">och, heb chwllio'r llyfr dro&s;to amdan&ycirc;nt; Megis h&ycirc;n, os myn<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ch gael y carolau ar dyr|iau &s;&ycirc;dd o wneuthuried <HI>Huw Morus</HI> yn y llyfr. hwn; chwilwch am y llythyren H ymhylith yr henwau yn y da<GAP DESC="illegible" EXTENT="4 letters"> hon, ac yno <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">wch ei henw ef, ar man lle mae ef yn Aros, ac wrth hynn&ycirc; y ffigurau &s;&ycirc;dd ar gwrr ucha'r dalennau lle mae pob carol a dyri o'i waith ef yn dechreu yn y llyfr hwn, ac fellu am y lleill oll yn yr un drefn.</P>
<P>Nid wif yn gw&ycirc;bod pa le yr oedd amr&ycirc;w o'r pry|dyddion yn h&ycirc;w, ac am hynn&ycirc; ni fedrwn Argraphu eu cartrefoedd hw&ycirc;nt.</P>
<P><GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">e gwelwch henweu'r prydyddion mewn dw&ycirc; o ffu<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">; y ffurdd cyntaf o hen&ycirc;nt &ycirc;w y gywir gymraeg fel yr arferid yn yr h&ecirc;n am&s;er; a'r ail ffordd &ycirc;w, y ffordd Sei&s;nigol wrth y ffaf<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">n new&ycirc;dd, yn ol arfer plant Alis. <HI>For Sooth.</HI></P>
<P>Rhai o'r carolau a'r dyriau f&ycirc;dd yn y llyfr hwn, a ddaethant i'm llaw heb henwau'r prydyddion wrth&ycirc;nt, ac am hynn&ycirc; ni fedrai w&ycirc;bod pw&ycirc; a'u gwnaeth, a'r <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> hynn&ycirc; a ddechreuant ar y tudalennau a nodw&ycirc;d ar eu pen ucha ar ffigurau h&ycirc;n. 64. 81. 97. 100. 101. 109. 123. 134. 149. 159. 175. 18<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. 185. 207. 211. 314.</P>
<P>Yn y llyfr (o gafgllad <HI>Ffoulke Owen</HI>) a Argraphw&ycirc;d yn <HI>Rh&ycirc;dychen,</HI> yn y flw&ycirc;dd&ycirc;n 1686. i roedd o garolau a dyrian 54. Argraphw&ycirc;d yn y llyfr hwn 45. o+hon&ycirc;nt;
<PB REF="198">ar 9. eraill (gan gyfri eu b&ocirc;d yn anghymw&ycirc;s i fod ymhl&icirc;th c&acirc;n dduwiol) nid Argraphw&ycirc;d ymma mon&ycirc;nt.</P>
<P>Heblaw y 45 a dynw&ycirc;d allan o Lyfr <HI>Ffoulke Owen</HI> Argraphw&ycirc;d yn y llyfr hwn 115 o Garolau a dyriau duwiol eraill, na bu ond ychydig o+hon&ycirc;nt yn brintiedig o'r blaen: Ac fellu i mae o garolau a dyriau duwiol yn y llyfr hwn ig&ycirc;d 160.</P>
<TRAILER>DIWEDD.</TRAILER>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="publisher to the reader">
<HEAD>ANNOG.</HEAD>
<P>Y Llyfr hwn, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"> a ph&ocirc;b llyfrau eraill ar a wnelo <HI>Thomas Jones,</HI> a fyddant ar werth b&ocirc;b am&s;er yn y <HI>Mw&ycirc;thig</HI> Gan Mr. <HI>Gabriel Rogers,</HI> c&ycirc;n rhadted ag o Law yr Awdwr ei hun.</P>
<P>PAn brynnoch Lyfrau Cymraeg, gochelwch eu b&ocirc;d o waith Sae&s;on, rhag ofn i chwi gael eich cogio, fel a cogied llawer a'r llyfr plygain Cymraeg a brintiw&ycirc;d yn <HI>Llunden</HI> g&ycirc;nt i <HI>Sarah Harris</HI> &amp;c.</P>
<P>Ac yn ddiweddar (o aw&ycirc;dd i'ch arian) Sais meddw a danodd bapurau yn ffa&icirc;r <HI>Wrexham,</HI> iw gyhoeddi ei hun yn brintiwr <HI>Ynghaer,</HI> dan addo a printie ef bethau bychen yn Gymraeg neu Sae&s;naeg i w&ycirc;r Boneddigion neu eraill: Da a gwnaeth ef ddywe&ycirc;d pethau bychain, o bleg&ycirc;d vchydig waith a ddygym&ycirc;dd ac ef oreu, mae ef yn dylu blynyddoedd o waith i'r gwr a'i cymerodd yn brentis, obleg&ycirc;d c&ycirc;n gwa&s;anaethu hanner ei am&s;er diangodd rhag ofn y gwaith, i fyned yn Sawdwr; Ac ar &ocirc;l iddo f&ycirc;w fellu ar go&s;t y Brenin flynyddoedd, pan ddaeth achos i wneuthur gwa&s;anaeth yn y ffordd honno, diangodd ef drachefen a thrachefen bedair o weithieu; Ac am hynn&ycirc; pe cae'r gweithiwr gw&ycirc;ch, ar Milwr cefnog ei haeddedigol gyflog, cywarchen a'i gorchfygau yn f&ycirc;an.</P>
<PB REF="199" MS="y">
<PB REF="199">
<PB REF="200" MS="y">
<PB REF="200">
</DIV1>
</BACK>
</TEXT>
</EEBO>
</ETS>
