<!DOCTYPE ETS PUBLIC "-//UMDLPS//DTD EEBOPROOF 2.0//EN">
<ETS>
<TEMPHEAD>
<REVDESCR>
<CHANGE>
<DATE>2010-09-17</DATE>
<RESPSTMT>
<NAME>Jayne Henley</NAME>
<RESP>MURP</RESP>
</RESPSTMT>
<ITEM>*Added TYPEs to DIVs in order to validate.
*Proofed title page(s).
*Checked ^s.
*Reviewed structure.
*Checked division-marking material at heads and feet of divisions (HEADS, etc.).
*Checked for signatures.
*Checked placement and completeness of PBs.
*Checked for damage GAPs, #s, --s.
*Corrected $.
*Converted __ $s to <GAP DESC="illegible" EXTENT="">.
*Checked spacing of foreign GAPs.
*Checked for EPIGRAPHs and ARGUMENTs.
*Checked for startqs, endqs, oe, ae, q;s, and Qs.
*Checked proofsheets and made corrections found there.
*Checked for CLOSERs, TRAILERs, and BYLINEs.
*Siecio am mac yn lle mae.
*Siecio am cu yn lle eu, a ci yn lle ei.
*Siecio TEXT LANG="wel"
DONE.</ITEM>
</CHANGE>
</REVDESCR>
</TEMPHEAD>
<EEBO>
<IDG S="marc" R="AB" ID="A76257">
<STC T="W">B1503B</STC>
<BIBNO T="umi">99897990</BIBNO>
<VID>137589</VID>
</IDG>
<TEXT LANG="wel">
<FRONT>
<DIV1 TYPE="title page">
<PB REF="1">
<PB REF="1">
<P>YR YMARFER O DDUWIOLDEB YN CYFARVVYDDO d&ycirc;n i ro<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">o fal y rhyngo ef fodd Duw.</P>
<P>Yr hwn lyfr &acirc; o&s;odwyd allan yn Sae&s;on-aec o waith y gwir barch|edig D&acirc;d <HI>Lewis E&s;cob</HI> Bangor, ac a gyfieithwyd yn gamber-aec o waith <HI>Row. Vaughan</HI> o Gaer|gai o s&icirc;r Feirion wr bonheddig.</P>
<P><HI>Y trydydd Preintiad wedi ei ddiwygio gan</HI> C. E.</P>
<Q><P>&mdash;<HI>E&s;t volui&s;se &s;atis.</HI></P>
<P>I dduwioldeb y mae 'r addewid or bywyd hwn &s;ydd yr awron, ac o'r hwn a fydd.</P>
<BIBL><HI>1 Tim. 4.8.</HI></BIBL></Q>
<P>Printiedig Yn <HI>LLUNDAIN</HI> gan <HI>Tho. Dawks,</HI> <DATE>1675.</DATE></P>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="dedication">
<PB REF="2">
<PB REF="2">
<HEAD>AT YR VCHEL ALLV|OCAF Dywy&s;og, <HI>CHARLES,</HI> Tywy&s;og Cymbru.</HEAD>
<P>_CHRIST JESU <HI>Tywy&s;og y Tywy&s;ogion</HI> &acirc; fendithio eich mawredd, &acirc; hir ddyddiau, ac amlder oi radau ar gynnydd; yr hyn a'ch gwnelo chwi yn wir ffynnadwy yn y bywyd hwn, ac yn ddedwydd drag|wyddol yn y byd a ddaw. 1 <HI>Tim.</HI> 6.15. <HI>Dad.</HI> 17.14.</P>
<P>Fe &s;aethodd <HI>Jonathan</HI> dair o &s;aethau i beri i <HI>Ddafydd</HI> gilio ym mhellach oddiwrth ddigofaint <HI>Saul.</HI> 1 Sam. 20.20. Ac dymma 'r trydydd llythyr a &s;crifennais innau, i dynnu eich <HI>mawrhydi</HI> yn nes at ffafr Duw, gan hyfforddi eich calon i d lechreu mal <HI>Jo&s;iah</HI> yn eich ieuengctid, i gei&s;io Duw <HI>Dafydd,</HI> ac <HI>Jaco</HI> eich T&acirc;d. Nid o ran fym m&ocirc;d yn ammeu fod eich <HI>Mawrhydi</HI> yn gwneuthur hyn, heb fy addy&s;c i, ond o ran y mynnwn gyd a'r A|po&s;tol i chwi <HI>amlhau mewn gr&agrave;s, ffydd, a gwybo|daeth, a ph&ocirc;b a&s;tudrwydd, ac yn eich cariad i wa&s;a|naeth Duw, a gwir grefydd.</HI> 2 Cor. 8.7. Ni bu
<PB REF="3">
erioed fwy o ei&s;iau vnion bur ddilygredig athrawia|eth, canys y mae 'n debygol fod y <HI>bardd</HI> yn brudio am ein ham&s;er ni yn hyn o ymadrodd: <HI>Ob&s;equium amicos, veritas odium parit. Gweniaith a bair gariad, gwir a bair g&acirc;s.</HI> Ac nid rhyfedd, gan weled ein bod ni wedi ein gadael i wehilion yr am|&s;er, yr hwn gan ei fod yn ddiwaethaf &s;ydd angen|rhaid iddo fod yn waethaf ei ddyddiau. A pha fodd y geill fod yn waeth, gan weled na &wcirc;yr gwa|gedd pa fodd y bydd gorwageiddiach, nac anwiredd <HI>anwircddu&s;ach?</HI> Ac fel y cyfrifid or blaen <HI>hwynt</HI> yn fwyaf &s;ancteiddiol, y rhai a ddango&s;au fwyaf z&ecirc;l a chariad yn eu crefydd: yr awrhon, fe ai cy|frifir hwy yn gallaf, y rhai &s;y 'n gweuthur y bro|ffe&s;s leiaf ou ffydd. Y mae 'n ymddangos yn eglur mai y rhain ydyw y dyddiau diweddaf; o ran bod diofalwch am y &s;t&acirc;t dragwyddol gwedi llifeirio (fel y rhagddywedodd <HI>Cri&s;t</HI> y byddei. <HI>Math.</HI> 25.5.) Dros bob gr&acirc;dd o ddynion, megis y mae y rhan fwyaf fy 'n byw yr awrhon &acirc; <HI>mwy &s;erch tu ag at eu llawenydd bydol,</HI> nag at eu Duw, au llawenydd tragwyddol. 2 <HI>Tim.</HI> 3.4. Ac or rhai &s;ydd yn cymmeryd arnynt ddangos &s;erch tu ag at Dduw: O Dduw Pa galon &s;ancteiddiol ni waeda, weled anfynyched y maent yn dyfod i weddio, mor ddianrhydeddus y gwrandawant air Duw? mor ddieithr ydynt ar fwrdd yr Arglwydd? mor gy|fannedd y maent yn olygwyr ar chwaryddiaeth yr &s;taids? Lle (er eu bod yn Gri&s;tianogion) yr ymhy|frydant eu hunain wrth wrando eillion y cythraul yn gwatwor crefydd, a thrwy gabledd yn camarfer geiriau yr Scrythur &s;anctaidd yn eu chwar&ecirc;yddf&acirc;u, mor <HI>gynefin</HI> ac yr arferir pibellau <HI>Tobacco</HI> mewn ta|farndai. Felly yr hwn yn y dyddiau hyn a edrychai <HI>am nerth duwio<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">deb</HI> y gaiff yn brin iawn weled eulun o h<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">no mewn llawer o gri&s;tianogion. Ni bu erioed
<PB REF="3">
fwy o bechu, na llai gofid cydwybod am bechu. Ni bu y Barnwr erioed n&ecirc;s i ddyfod, ni bu erioed lai o barodrwydd erbyn ei ddyfod. A phe deuai y priodfab yr awrhon, pa rifedi (or rhai &s;y 'n eu tybied eu hunain yn ddigon <HI>doeth a gwybodol</HI>) a gaid yn forwynion ffolion, <HI>heb vn defnyn o olew ffydd gadwedigol yn eu lampau?</HI> Mat. 25.8. O blegid y callincb mwyaf &s;ydd gan lawer yn yr oes hon, ydyw bod yn gall i dwyllo eraill yn gyntaf, ai twyllo eu hunain yn y diwedd.</P>
<P>Ac os digwydd ryw am&s;er i ryw lyfr da ddyfod iw dwylaw, neu ryw feddwl da ddyfod iw pennau, yr hyn a bair iddynt gofio fyrred yw 'r oes hon, a gwanned yw eu &s;icrwydd hwynt am fywyd trag|wyddol, pan ddarfyddo y bywyd hwn: ac fel y mae iddynt ryw bechodau cyfrinachol am yr rhai, y mae yn rhaid iddynt edifarhau, neu gael eu co&s;pi yn vffern yn ol hyn. Y mae <HI>diofalwch</HI> yn ebrwydd yn s&icirc;o ynglu&s;t y rhagrithiwr, (er bod yn fadws iddo feddwl am y pethau hyn) nad yw hi etto am&s;er, ai fod ef etto yn ddigon ieuangc; er na eill nas b&ocirc; 'n gwybod fod llawer myrddiwn cyn ieuanged ac yntau, yn barod yn vffern, ei&s;iau edifeirwch am&s;erol. y mae <HI>rhyfyg</HI> yn ei &s;icrhau yn y glu&s;t arall, y geill ef yn &ocirc;l hyn gael am&s;er pan f&ocirc; 'n &s;egur i edifarhau, a pha wedd bynnac y mae eraill yn marw, ei fod ef yn ddigon pell allan o ergid marwolaeth. Ac am hynny efe a eill yn hyf gymmeryd peth ych|waneg am&s;er i ddilyn ei drachwantau melus, ac i chwanegu ei olud ai lywodraeth. Ac ar hyn (megis diogwas <HI>Salomon</HI>) y mae yn ymroi i ychydig gy&s;eu etto, i ychydig heppian etto, i ychydig blethu dwy|law i gy&s;cu yn ei bechodau arferol. Nes o'r diwedd i anobaith (gwrthun lawforwyn dio&s;alrhwydd) ddyfod i mewn heb ei di&s;gwyl, a dangos iddo fod ei awr wedi dyfod, ai am&s;er gwedi myned heibio.
<PB REF="4">
Ac nad oes iw ddi&s;gwyl ond marw, a chael co&s;|pedigaeth. Na fydded hyn ddieithrol i neb, o ran gormod y &s;ywaeth a wyddant ei fod yn wir, a mwy (oni ch&acirc;nt fwy a r&acirc;s) &s;ydd debygol i gael eu gwenhieithio fal hyn <HI>iw diwedd,</HI> Ac yn y diwedd eu maglu iw dini&s;tr diddiwedd.</P>
<P>Yn fy nymuniad gan hynny am <HI>iechydwriaeth gyffredinol,</HI> ac yn enwedig am ddaioni tragwyddol eich ardderchawgrwydd chwi, mi &acirc; ymegniais i bigo allan o gymy&s;cedd dadleuon anibennus, yr h&ecirc;n <HI>ymar&s;er o wir dduwioldeb,</HI> yr hwn oedd yn blodeuo cyn i'r ymrafaelion gwrthwynebus yma dde&ocirc;ri: yr hwn a dd&ucirc;g fy llafur egwan i lechu dan gy&s;god adenydd eich mawrhydi, a thrwy gael y f&agrave;th gro|efaw, ni eill fod yn anghroe&s;awgar i Eglwys <HI>Gri&s;t.</HI> Os bod yn grefyddol ym <HI>mhob oe&s;oedd</HI> ydoedd yr anrhydedd mwyaf: pa faint mwy anrhydeddus yw, yn yr oes anghrefyddol hon, fod yn wir ymddi|&s;&s;ynwr a phatrwm duwioldeb? duwioldeb a wnaeth i <HI>Ddafydd, Salomon, Ieho&s;aphat, Ezechias, Jo&s;ias, Zerubbabel, Con&s;tantinus, Theodo&s;ius, Edward</HI> y chweched, y <HI>Frenhines Elizabeth,</HI> y tywy&s;og Harri, a llawer o dywy&s;ogion crefyddol eraill, gael eu hanrhydeddu, fel y mae eu henwau hwy (gwedi eu marwolaeth) yn arogl p&ecirc;r mal olew gwerthfawr yn eglwys Dduw, a'u coffadwrairh eyn felu&s;ed a m&ecirc;l yn ein geneuau, neu megis pereiddlais miw&s;ic mewn lly&s;ieu-wledd o w&icirc;n: <HI>Preg.</HI> 7. Lle y mae bywyd y tywy&s;ogion anuwiol eu bucheddau, yn braenu ac yn drewi ynghoffadwriaeth pobl Dduw. A pha anrhydedd yw i wyr mawrion gael mawr oruw|chafiaeth ar y ddaiar, pan fo Duw yn cyfrif eu henwau yn anheilwng iw <HI>&s;crifennu yn llyfr y bywyd yn y nefoedd?</HI></P>
<P>Duwioldeb ydyw 'r peth &s;y 'n eneinio enw da Tywy&s;og, ac yn gwneuthur ei wyneb-pryd i ddi&s;|cleirio
<PB REF="4">
o flaen dynion, ai enaid yn ogoneddus ym mhlith Angelion. Canys fel yr oedd wyneb <HI>Mo&s;es</HI> wrth ymddiddan yn fynych &acirc; Duw, yn di&s;|cleirio yngolwg y bobl; <HI>Exod.</HI> 34.29, 30. Felly trwy fynych weddio (yr hyn yw ein hymddiddan ni &acirc; Duw) a gwrando ei air (yr hyn yw Duw yn llefaru wrthym ninnau) ni gawn ein <HI>cyfnewidio o ogoniant i ogoniant, gan y&s;pryd yr Arglwydd,</HI> yn vn ll&ucirc;n ar Arglwydd. 2 <HI>Cor.</HI> 3.18. A chan weled mor ddi-&s;icr yw'r bywyd hwn i bawb, yn enwedig i dy|wy&s;ogion: pa athrawiaeth &s;ydd refymmolach i dywy&s;ogion, ac i ddeiliaid fyfyrrio arno, nar hon &s;ydd yn dy&s;cu i ddyn pechadurus ei wadu ei hun, gan farweiddio ei lygredigaeth, fel y gallo fedd|iannu Cri&s;t Awdur yr iechydwriaeth: ag ymwrthod &acirc; gau ddifyrrwch y byd darfodedig, i gael meddu y gwir nefol ar tragwyddol lawenydd: iw gwneu|thur yn wir <HI>anrhydeddus</HI> ger bron Duw mewn duwioldeb, y rhai &ycirc;nt yr awrhon <HI>anrhydeddus</HI> yn vnig ger bron dyn mewn gwagedd? Pa draul byn|nac a wnelom mewn daiarol wagedd, gan mwyaf naill ai fe fydd farw gyd &acirc; ni, ai yn y man ar ein h&ocirc;l. Eithr yr hyn a dreiliom ni fel <HI>Mair,</HI> yn arfer o dduwioldeb, a bery yn goffadwriaeth dragwyddol. <HI>Mat.</HI> 26.13. O blegid i <HI>dduwioldeb y mae 'r adde|wid yn y byd hwn; ac yn y byd &s;ydd i ddyfod.</HI> Eithr heb dduwioldeb, nid oes dim diddanwch ir cydwy|bod oddifewn, na dim tangneddyf oddiallan iw ddi&s;gwyl yn y byd hwn, na dim dedwyddwch trag|wyddol yn y byd a ddaw. Pa fodd y geill duw|ioldeb nad addawo iddo ei hun, gael ymgeleddwr bucheddol o'ch mawrhydi? gan eich bod yn vnig f&acirc;b ac aer ir f&acirc;th lywiawdr gra&s;u&s;ol: yr hwn nid yw yn vnig yn ymdiffynnwr y ffydd mewn enw, eithr yn ymddiffynnwr y ffydd mewn gwirionedd: megis y mae 'r byd yn deall wrth weled ei ddy&s;|ceidiaeth
<PB REF="5">
yn argyoeddi gau athrawiaeth <HI>Bel|larmin,</HI> ac fal y curodd i lawr dwy&s;ennau cabledd annuwiol <HI>Vorstius.</HI> Oh mor hawdd hefyd yw i'ch Mawrhydi chwi fod cy&s;tal (oni fyddwch well) a'r rhai &acirc; aethant o'ch blaen, mewn gr&acirc;s a mawredd; os go&s;odwch eich calon i gei&s;io, ac i wa&s;anaethu Duw, gan y&s;tyried mor grefyddol y cafas eich <HI>Mawrhydi</HI> ddygiad i fynu, gan dduwiol a rhin|weddol olygwyr ac Athrawon; a hefyd eich bod chwi yn byw yn yr am&s;er y darfu i ddoethineb Duw a gofal ein brenin bucheddol, o&s;od ar yr eglwys hon, (iw hanrhaethadwy lawenydd) ail <HI>Jehoiada</HI> anrhy|deddus, <HI>[Arche&s;cob eaergaint.]</HI> Yr hwn a wna ddaioni i'n I&s;rael ni tu ag at Dduw, a'i d&ycirc; ef: gan yr hwn y geill eich Mawrhydi beunydd gael dy&s;cu pureiddra crefydd ym <HI>mhob amheuon,</HI> o ran iechydwriaeth eich enaid oddifewn: a doeth gyn|gor i hyfforddi eich cyflwr oddiallan. Ac i'ch blaenllymmu yn hytrach i fod yn ewylly&s;garach i ymarfer duwioldeb goruchel, meddyliwch yn fynych rhyngoch &acirc; chwi 'ch hun, fod eich <HI>Mawrhydi</HI> yn clywed eich t&acirc;d <HI>Iaco</HI> fucheddol yn dywedyd wrthych, megis y dywedodd <HI>Dafydd</HI> gynt wrth ei fab <HI>Salomon:</HI> 1 Chron. 28.9. <HI>A thithau Charles fy mab adnebydd Dduw dy d&acirc;d a gwa&s;anaetha ef &acirc; chalon berffaith, ac &acirc; meddwl ewylly&s;car: Canys yr Arglwydd &s;ydd yn chwilio yr holl galonnau, ac yn deall pob dychymyg medddyliau: o chei&s;i ef, ti a'i cei, ond os gwrthodi ef, efe a'th wrthyd tithau yn dragywydd.</HI></P>
<P>Er mwyn eich cyfarwyddo yn well i gei&s;io, ac i wa&s;anaethu <HI>yr holl alluog Dduw,</HI> yr hwn &s;ydd raid iddo fod yn brif ymddiffynnwr i chwi yn eich bywyd, ac yn vnig ddiddanudd i chwi yn eich marwolaeth. Yr ydwyf yma ynwaith etto, ar d&acirc;l fyngliniau yn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ffrwm fy h&ecirc;n hatling mewn argraph newydd
<PB REF="5">
yn nwylaw eich mawrhydi, gan offrwm beunydd dros eich Ardderchawgrwydd at yr Ardderchoc|caf fyngo&s;tyngedig weddi, ar i chwr fel y tyfoch mewn maint ac oedran, felly (fal eich Mei&s;tr <HI>Cri&s;t</HI>) gynnyddu mewn ffafr a doethineb gyd &acirc; Duw a dynion daionus: a'r erfyniad hon ni phcidiaf byth, ymmhob peth arall mi orphywy&s;af,</P>
<CLOSER><SIGNED><HI>Yn vfyddwas wrth orchymmyn eich mawrhydi tra bwyf:</HI> LEVVIS BAYLY.</SIGNED></CLOSER>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="contemplation">
<HEAD>AD CAROLVM PRINCIPEM.</HEAD>
<Q>Tolle malos; extolle Pios, cogno&s;ce Teip&s;um: Sacra tene, Paci con&s;ule, di&s;ce pati.</Q>
<P>HYNNY YW.</P>
<Q><L>Chwyn y drwg oddiwrth y da;</L>
<L>A derchafa 'r diwyd:</L>
<L>Gw&ecirc;l beth wyt, c&acirc;r Dduw a h&ecirc;dd,</L>
<L>A dy&s;c ammynedd hefyd.</L></Q>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="dedication">
<PB REF="6">
<OPENER><SALUTE>I'R ANNWYL VR|DDASOL WRAIG, <HI>Margred,</HI> vnig etifeddes Syr <HI>John Lloyd</HI> marchog a Ser|fiant or gyfraith, a chywely <HI>John Lloyd</HI> o <HI>Ri|waedog</HI> <ABBR>E&s;q</ABBR> gr&acirc;s a thangneddyf yn y byd hwn, a gorfoledd tragwyddol yn y byd a ddaw a ddei&s;yf,</SALUTE>
<SIGNED>R. &V;.</SIGNED></OPENER>
<P>MAl na byddwn yn euog o anair ac anvfydd|dod (wir dduwiolfryd fenyw) ni allwn lai na gwneuthur fyngorau ar gy&s;lawni eich dymuniad: &s;ef, cyfieithu y llyfr hwn yn y dafodiaith arferedig i ni ym mro wynedd: megis trwy hyn o beth, y byddwn yn dangos ewylly&s;carwch rhwymedig i dalu diolch i chwi am eich aml ddaioni ach boneddig|eidd-dra tu ag attaf fi am heiddo. Gwelwch mai hynny yw'r achos a barodd i mi anghofio fyngwen|did am hanneallgarwch yn yr iaith, cyn belled, ac y b&ucirc;m mor dra-gwrol om bryd (dan hyderu yn fy egni bychan fy hun) a br&acirc;s bwytho trw&s;iad newydd ir erifedd hwn, or wi&s;c gymreig orau ar a fedrais i ei llunio, ai anfon yr wyf attoch megis at fammaeth ddiwyd, yr hon o etifeddiaeth &s;y 'n dwyn parch a mawl am ymgeleddu eich iaithyddion. Pa wedd bynnac y darfu i mi ei o&s;od allan yr oedd fy ewyllys yn dda, a hynny yw 'r cwbl a geiff atteb tro&s;of, pe tynna&s;id hwnnw oddiwrthif fe fua&s;ai fy maich yn fymmhwy&s;o i yn fuan &icirc;r ddaiar. Canys wrth y&s;tyried y f<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">th fyd yw hwn, ar f&acirc;th gyfoe|thogrwydd o ieithoedd &s;ydd yr awrhon oi fewn, y f&acirc;th ddyfnder o ddy&s;ceidiaeth, y fath glu&s;tiau moethus, a chyd &acirc; hynny amled yw Cenawon <HI>Momus</HI> wenwynllyd, ni bua&s;ai neb doeth yn rhy|feddu i hynny d<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">gu fy amcannion gweiniaid yn eu dechreuad. Eithr ni wn<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ethym i gyfrif yn y byd
<PB REF="6">
or f&acirc;th beth, gan fod gennif ewyllys da yn lle tarian: O blegid pa beth a dery mor ffyrnig na cill ewyllys da ei dderbyn, pa beth &s;ydd cyn anhaw&s;ed nas gwna ewyllys da ef yn hawdd? pa beth &s;ydd gyfuwch na chyrraedd ewyllys da ef? Pa beth &s;ydd mor haeddedigol, nas ynnill ewyllys da ef? ewyllys da yw cariad, gwirionedd, awdur yr holl gelfy|ddydau, agoriad pob try&s;or, medd <HI>Demo&s;thenes.</HI> I ddiweddu, nid oes dim cyfuwch yn y nef vwch ben, na dim cyn i&s;ed yngwaelod y ddaiar, nid oes dim mor ddyfn yn eigion perfedd celfyddyd, na dim mor guddiedig yn nirgelwch natur, ar nas geill ewyllys da, ei amgylchu, ei agori, ei ddeongli, ai ddatcuddio. Pa wedd bynnae y darfu i egni fy ewyllys i ddwyn hyn o orchwyl ir lan, yr wyf yn diogel obeithio y byddwch chwi a phawb duwiol yn ei glodfori, ac nid yn craffu i feio ar fy anwy|bodaeth. Er i mi gymeryd arnaf yn awr fod yn <HI>gyfieithydd,</HI> yr wyf yn cydnabod na ddaethym erioed ir r&acirc;dd i fod yn <HI>areithydd</HI> parabl-ber i harddu fy myfyrdod ag ymadroddion cymmen, ac ni chwenychwn gael fynghyfrif yn <HI>wenhieithydd</HI> i mi fy hun nac i neb arall: am hynny i fod yn fyr, yr wyf yn dci&s;yf arnoch dderbyn fynghariad, fy ewyllys, a hyn o dy&s;tiolaeth o honaw, wrth eich <HI>meddwl eich gwa&s;anaeth ach gorchymyn,</HI> minnau a <HI>orchymynnaf eich holl wa&s;anaeth ach meddyliau,</HI> i fod yn arogldarth cadwedig <HI>megis olew morwyn gall</HI> o flaen y goruchel oruchaf yn y goruchafiaeth pennaf:</P>
<CLOSER><SIGNED><HI>Eich c&acirc;r &acirc;ch c&acirc;r, gorchmyn|nwch o mynnwch,</HI> ROVV. VAUGHAN.</SIGNED></CLOSER>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="dedication">
<PB REF="7">
<HEAD>Y cyfieithydd, ar henw y llyfr.</HEAD>
<LG>
<L>VNdeb <HI>duwioldeb</HI> di-waelder yma cawn,</L>
<L>Mwy cynnydd lle gwneler,</L>
<L>Mae yrfa oi ymarfer</L>
<L>Tueddwn oll at Dduw n&ecirc;r.</L>
</LG>
<LG>
<L>Arfer <HI>duwiolder</HI> di-waeldaith wirfodd,</L>
<L>Arfer bywyd perffaith,</L>
<L>Arfer am wir fwrw ymmaith,</L>
<L>B&ecirc;ch i lawr ebychiol waith.</L>
</LG>
<LG>
<L>Arfer r&ocirc;l didol mewn dedwydd arfaeth,</L>
<L>Arfer bair llawenydd,</L>
<L>Arfer gwn ar fawr gynnydd</L>
<L>Arfer dda ar forau ddydd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Arfer bob am&s;er o ym&s;wyn, cryfwaith</L>
<L>Mewn crefydd oreu&s;wyn,</L>
<L>Canllaw os ti ai cynllwyn</L>
<L>Jawn f&acirc;th yw, i nef i'th ddwyn.</L>
</LG>
<CLOSER><SIGNED>R. V.</SIGNED></CLOSER>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="dedication">
<PB REF="7">
<HEAD>Mawl ir cyfieithydd o waith GRY. PHILIP.</HEAD>
<LG>
<L N="1"><HI>1.</HI> CYfieithydd purffydd perffaith dy&s;gedig,</L>
<L>Dwys gyda &s;ynwyr faith</L>
<L>Ydyw <HI>Rolant</HI> wrolwaith,</L>
<L><HI>Vaughan</HI> a wna ei ran ir iaith.</L>
</LG>
<LG>
<L N="2"><HI>2.</HI> Trauthodd cyfieithodd cof aeth oi ddeall</L>
<L>Ai dduwiol wybodaeth,</L>
<L>Yn fwyn iawn efe a wnaeth</L>
<L>I Frydain Arfer odiaeth.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3"><HI>3.</HI> Troi 'r llyfrau gorau er gwirio ir byd</L>
<L>Yr wybodaeth &s;' ynddo,</L>
<L>Troi 'r ieithoedd trwy wir weithio</L>
<L>Yn iaith ei fam a wnaeth fo.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4"><HI>4.</HI> Arfer ddyn purwyn er para d'arfer,</L>
<L>I derfyn d'orphwysfa,</L>
<L>Gorau arfer ag yrfa</L>
<L><HI>Ymarfer duwiolder</HI> da.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5"><HI>5.</HI> Arferion treion' at reol, arfer</L>
<L>I orfod chwant cnawdol,</L>
<L>Arfer ni &acirc;d wr fry'n &ocirc;l,</L>
<L>Arfer dda arfer dduwiol.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6"><HI>6.</HI> Arfer a goelier i galyn gwr doeth</L>
<L>Yw gair Duw gyferbyn,</L>
<L>Er ei arfer ai erfyn</L>
<L>Yn n&ocirc;d t&ecirc;g i enaid dyn.</L>
</LG>
<CLOSER><SIGNED>G. P.</SIGNED></CLOSER>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="to the reader">
<PB REF="8">
<HEAD>At y darlleydd.</HEAD>
<P>FY anwyl gyd-wladwr deallgar, dyma fi yn bwrw fy mauch oddiarnaf, eithr nid hwyrach cyn gynted ac y delo yn dy olwg di, mai fy nhrwm|lwytho &acirc; beiau yw fyngwobr am dano; gad iddo, os fy nhynged yw hynny, mae 'n rhaid ei chroe&s;awu: a gwrando dithau yr hwn wyt yn edrych ar wi&s;c|oedd fy m&acirc;b maeth hwn, o ran cael tyllau yn ei ddillad; bydd di dy hun (pwy bynnac wyt) yn wniedydd iddo neu ir cy&s;ryw yr am&s;er ne&s;&s;af, a thro a thrin yn orau ac y medrych, ac oni byddaf fi yn talu y nechwyn adref i ti, fe fydd rhyw vn ai gwna yn ddiammau. Nid wyf yn adrodd mo hyn er mwyn elwi gwag foliant i'm fy hun: eithr i ddwyn ar ddeall i't, fy mod i yn ddibris am air y byd, pryd yr aethum i ddinoethi fy ny&s;ceidiaeth egwan iddo: ac er mwyn rhoddi i ti argoel fy mod i yn cydnabod nad wyf ond megis march bychan a anturiai fyned tan bwn mwy nac a allai ei ddwyn, yr wyf yma o eigion calon ddifrifol yn fy ym|ddaro&s;twng fy hun ger bron Duw a dynion, i erfyn nawdd am fy meiau: gan orchymmyn fyngwaith at ein <HI>Leuiaid</HI> dy&s;cedyg, iw gyweirio ai ddifeio me|gis y gwelont hwy fod yn orau.</P>
<P>Am y llyfr hwn, a &s;ail yr athrawiaeth &s;ydd ynddo, nid yw ond golau canwyll yngoleuni yr <HI>Haul</HI> i mi ei glodfori: bid y pedwerydd waith ar hugain y printiwyd yn Sae&s;onacc, yn dy&s;tiolaeth oi odi|dawgrwydd. Am yr iaith a arferais i iw gyficithu: yr ydwyf fi yn gweled cymmaint o ragor rhyngddi,
<PB REF="8">
ac iaith y Sae&s;on, ac &s;ydd rhwng cochol newydd a chaberden glyttiog: ac etto nid oes vn &s;ail o athrawiaeth yn y &s;aith gelfyddyd, nad yw wedi ei addurno yn eu hiaith hwy. Oh Frutaniaid gwaedol, cymmerwch chwithau beth poen a thraul, i o&s;od allan eich tafodiaith gyfoethog: oddieithr i chwi fod o vn feddwl a'r cymru &s;ei&s;nigaidd, y rhai &s;ydd yn tybied yn oreu ddeleu a diffoddi ein iaith ni: fel y byddai yr holl ynys hon yn llefaru yn iaith y Sae&s;on; eithr beth yw hyn ond meddylfryd an|ghri&s;tianogawl, ac adeiladu ce&s;till yn yr awyr, a dymuno i lawer o eneidiau yn y cyfam&s;er, newynu am fara y bywyd.</P>
<P>Mwyaf peth &s;ydd yn dyfod yn erbyn ein hiaith ni ydyw, anhaw&s;ed gan y cymru roddi eu plant i ddy&s;cu, fel y mae 'n well gan lawer d&ycirc;n fod ei etifedd yn fuwch yn ei fyw na threilio gwerth buwch i ddy&s;cu iddo ddarllain: ac ni cheir yn lloegr nemmawr o eurych, neu &s;cubwr &s;imneiau na fedro ddarllain, ac na byddo a'i lyfr tan ei ge&s;&s;el yn yr Eglwys, neu yn ei ddarllain pan fyddo 'r achos. O dy&s;cwn ninnau gydfrodyr eu dilyn hwy yn hyn o beth megis yr ydym ni yn ddigon parod i ddilyn eu harfer mewn pethau eraill. Yr ydym ni yn meddiannu yr ynys hon ou blaen hwy, er bod Camden ai gau athrawiaeth ddy&s;cedig a llawer o ddi&s;cyblion iddo yn gwadu <HI>Brutus,</HI> ac yn haeru mai Jeffrey o fynyw a &s;crifennodd o honaw gyntaf. A chan i mi grybwyll hynny, dyma ddy|chymyg <HI>Camden</HI> i chwi i'w ddarllain. <HI>Britania</HI> (medd efe) o <HI>Brith</HI> &s;ef, <HI>Pictus,</HI> a tania y gair groeg yr hwn a arwyddocc&acirc; <HI>gwlad, ergo Britania:</HI> ac felly rhoddi <HI>Brutus</HI> i gy&s;cu mewn <HI>ogof angh|offadwriaeth tragwyddol.</HI> Cw&s;c dithau mewn hedd|wch <HI>Camden</HI> lythrennog o'm rhan i, canys nid yw ran i Gri&s;tion lygru enw da y marw. Eithr am dy
<PB REF="9">
ddi&s;cyblion, er nad wyf o ddy&s;ceidiaeth iw hatteb, mi allaf adrodd fy meddwl iddynt, fel y galla|fant hwythau; &s;ef, fy mod i yn tybied mai mwy o ran cael mawl ac anrhydedd gan Saefon ardder|chawg, nag o ran do&s;parthu 'r gwirionedd y &s;aetha|&s;ant eu geiriau anguriol gywllyddus. Eithr nid wyf yn ammau na ch&acirc;nt hwy eu hatteb gan ryw fryttwn calonnog, fel nad el eu dychymygion yn gredadwy yn yr oe&s;oedd ne&s;&s;af. Ac rhag ofn i ti dybied fy mod i yn myned o amgylch y llwybr, &s;ef i adrodd peth amherthynol i ymarfer Duwiodeb, mi ddych|welaf at fy ne&s;tyn drachefn.</P>
<P>Fe allai y tybia llawer i mi gymmeryd mwy o rydd-did yn &s;crifennu 'r iaith hon, nag yr oedd tadogaeth y geiriau yn canniatt&acirc;u. Eithr deall, mai wrth fwrw fy &s;erch ar gywyddau cymraeg y cefais i y gyfrwyddyd wan &s;ydd gennif, ac yr wyf yn gobeithio i mi arfer y geiriau &s;athredig a arferodd h&ecirc;n Athrawon o'm blaen i, ac na chyfeiliornais o athrawiaeth <HI>Doctor Davis</HI> ynghyfieithiad y Bibl, yr hwn yw 'r vnig <HI>Plato</HI> ardderchawg o'n hiaith ni. Os darfu i mi ddychymyg ymbell air er mwyn eglurhau pyngciau celfyddgar: y mae 'r h&ecirc;n Fardd <HI>Hora.</HI> Yn atteb tro&s;of yn y geiriau hyn: &s;ef,
<Q><L>&mdash;Licuit, &s;emper&abque; licebit</L>
<L>Signatum prae&s;ente nota producere nomen:</L>
<L>Vt &s;iluae folij pronos mutantur in annos,</L>
<L>Prima cadunt, ita verborum vetus interit atas.</L></Q></P>
<P>Ac nid oes gennif fi ond hyn i ddywedyd wrthit, i gloi ar y cwbl. Edrych a ddichon y llyfr hwn roddi meddyginiaeth i'th enaid, neu lyfrau eraill oi gyffelyb: megis y llyfr odiaethol a gyfenwir <HI>llwybr hyfford i'r nefoedd</HI> o gyfieithiad y ll&ecirc;n dy&s;ce|dig, am hanwyl athro Mr. <HI>Ro.</HI> lloyd Ficar y waen, neu bregeth am edifeirwch o waith yr vnrhyw
<PB REF="9">
gymreugydd rhagorol: ac oni ddichon hynny beri i ti wellhau dy fuchedd, ni byddit ti ddim gwell <HI>pe eyfodai vn oddiwrth y meirw</HI> i'th athrawiaethu. eithr os cei di ddaioni oddiwrth y llyfr hwn, meddwl yn dy weddi am vn a fydd rhwym i wneuthur i'w iaith a'i wlad y gwa&s;anaeth a'r vfydd-dod gorau ar a fedro, tra byddo ei enw
<Q><BIBL>Row: Vaughan.</BIBL>
<L>Di gwyn yw gennif yn y deg iaith b&ecirc;r</L>
<L>Ddwyn y boen yn hirfaith,</L>
<L>Os byddi was wybydd-iaith</L>
<L>Yn fwyn i gyd-ddwyn am gwaith.</L></Q></P>
<CLOSER><SIGNED>R. V.</SIGNED></CLOSER>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD><HI>CAROL TRIBAN</HI> o de&s;tyn Duwiol.</HEAD>
<LG>
<L>FYfi &s;y 'n dechrau 'r awrhon</L>
<L>Yn ail i'r <HI>M&acirc;b afradlon,</HI></L>
<L>Trwy nerth Ie&s;u y m&acirc;b rh&acirc;d,</L>
<L>Mi af at <HI>fy nh&acirc;d yn vnion.</HI></L>
</LG>
<LG>
<L>Mi bechais mi gyffe&s;&s;af,</L>
<L>O flaen y nefoedd vchaf,</L>
<L>Im galw mwy nid teilwng fi</L>
<L>yn <HI>Fab i ti 'r goruchaf.</HI></L>
</LG>
<LG>
<L>Mi dorrais bob gorchymmyn</L>
<L>A roddai&s;t im iw ganlyn,</L>
<L>Llawn o bechod wyf erioed,</L>
<L>O fawd fy <HI>nhroed im coryn.</HI></L>
</LG>
<LG>
<PB REF="10">
<L>Mewn pechod darfu yngeni</L>
<L>Ac rwy 'n ymdroi mewn dry&s;ni:</L>
<L>Mal y ddafad yn y llwyn</L>
<L>Ynghanol twyn mieri.</L>
</LG>
<LG>
<L>Myfi a fum mor ddiffaith</L>
<L>(Heb wneuthur pris o'th gyfraith)</L>
<L>A myned fel yr hwch neu 'r ci</L>
<L>Ynghyd am brynti ganwaith.</L>
</LG>
<LG>
<L>Mi wn i'm bechu yn oe&s;tad</L>
<L>Na haeddwn gaffael cennad,</L>
<L>O ran ffiaidd fywyd drwg</L>
<L>I godi ngolwg attad.</L>
</LG>
<LG>
<L>Ond etto rydwy 'n gwybod,</L>
<L>Y modd i gael gollyngdod,</L>
<L>Er bod cyfiawnder i't Dduw 'r h&ecirc;dd</L>
<L>Mae mwy trugaredd ynod.</L>
</LG>
<LG>
<L>Mi wn ddiddanwch hawddgar,</L>
<L>Llawenydd mawr di-gymmar,</L>
<L>Fod maddeuant am bob tro</L>
<L>Ir neb a fo 'n edifar.</L>
</LG>
<LG>
<L>Rwy 'n edifeiriol bellach,</L>
<L>Attolwg i ti eiriach</L>
<L>Dywaid Cri&s;t vn gair o'th ras</L>
<L>Ac fe a dy was yn holliach.</L>
</LG>
<LG>
<L>Rwy 'n meddwl gadael pechu</L>
<L><HI>Yn llwythog yn trafaelu,</HI></L>
<L>Er mwyn caffael <HI>e&s;mwythh&acirc;d</HI></L>
<L><HI>Yn dyfod attad Je&s;u.</HI></L>
</LG>
<LG>
<L>Er bod fy aniweirdra,</L>
<L>Mor goch <HI>ar &s;carlat ymma,</HI></L>
<L>Ty di ddichon fy Nuw gwyn</L>
<L>Fy rhoi mor wyn ar eira.</L>
</LG>
<LG>
<L>O cladd yr ydwyn 'n erfyn</L>
<L>Ym medd dy Gri&s;t anwyl-ddyn</L>
<L><PB REF="10">Cladd o cladd nas gallont hwy,</L>
<L>Fyth godi mwy i'm herbyn.</L>
</LG>
<LG>
<L><HI>Duw crea i mi l&acirc;n galon</HI></L>
<L>I fod ith garu yn ffyddlon,</L>
<L><HI>Adnewydda ddull fy mryd</HI></L>
<L><HI>O'm mewn a'th y&s;pryd vnion.</HI></L>
</LG>
<LG>
<L>Dod i mi bur ammynedd</L>
<L>Tra byddwy 'n dwyn fy muchedd</L>
<L>Yn fy mywyd ym mhob cam</L>
<L>I feddwl am fy niwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Dy&s;c i mi heddyw fedru</L>
<L>Fyw trwy lawn hyderu,</L>
<L>Fel pe byddai &s;iwr fyngwedd</L>
<L>O fynd ir bedd y foru.</L>
</LG>
<LG>
<L>Na roddwyf bwys na hyder,</L>
<L>Mewn da na d&ycirc;n a fager,</L>
<L>Nac mewn dim ond ynot ti</L>
<L>&V;n Duw a Thri bob am&s;er.</L>
</LG>
<LG>
<L>Dod i mi ras i edrych</L>
<L>A gwneuthur a orchmynnych</L>
<L>A gorchymmyn y Duw gwyn</L>
<L>I'm wneuthur hyn a fynnych.</L>
</LG>
<LG>
<L>Dod r&acirc;s i mi Dd' y&s;tyru,</L>
<L>Y byd, a gallael trechu,</L>
<L>Y cnawd brwnt, a gochel gwall,</L>
<L>Rhag cael or fall fy maglu.</L>
</LG>
<LG>
<L>Dod imi 'n hyn o fywyd</L>
<L>Ddiogel obaith hyfryd,</L>
<L>Bywiol ffydd i fynd i'r daith</L>
<L>A chariad perffaith hefyd.</L>
</LG>
<LG>
<L>A thyred y <HI>Me&s;&s;ias</HI></L>
<L>Fel dyna ngwi&s;c priodas,</L>
<L>Tyred chwyppyn hyn yw ngh&acirc;n</L>
<L>I gael dy l&acirc;n gymdeithas.</L>
</LG>
<EPIGRAPH>
<Q>&mdash;Olim haec memini&s;&s;e iuuabit.</Q>
</EPIGRAPH>
<CLOSER><SIGNED>R. V.</SIGNED></CLOSER>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<PB REF="11">
<LG>
<L>DAu ddyri triban a adow&s;id allan</L>
<L>y waith gyntaf, y mae yn dangos</L>
<L>Lle deuant i fewn yn y llyfr.</L>
</LG>
<LG>
<L>I ddiolch am gael meddu</L>
<L>dy ddonniau Arglwydd Je&s;u,</L>
<L>Yn enwedig fy Nuw ner</L>
<L>am am&s;er edifaru.</L>
</LG>
<LG>
<L>A hefyd fy nuw cyfion</L>
<L>i ddiolch am y moddion,</L>
<L>Oh nad eled byth om gwydd</L>
<L>moth garedigrwydd tirion.</L>
</LG>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="dedication">
<HEAD>Mawl ir Cyfieithydd o waith <HI>HUGH LLOYD</HI> Cynfel.</HEAD>
<LG>
<L>NId bychan Vychan, mawr a fu dy enw</L>
<L>Er daioni i gymru:</L>
<L>Dwyn ar fyr, dyn i arferu</L>
<L>Duwiolder, drwy Gamber g&ucirc;.</L>
</LG>
<LG>
<L>Byr f&ucirc; lle darf&ucirc;, holl derfyn dy boen,</L>
<L>Dibennai&s;t waith dichlyn,</L>
<L>Hir fydd, foi cynnydd cannyn</L>
<L>Dy gl&ocirc;d, tra fo tafod dyn.</L>
</LG>
<DIV2 TYPE="poem">
<HEAD>Interpretis de &s;eip&s;o Epigramma.</HEAD>
<L>GWaith yw hwn a haeddei ei wneuthur</L>
<L>Gan vn a f&agrave;i a mwy o &s;ynwyr,</L>
<L>Ond fel <HI>Pilat</HI> mi a ddwedais</L>
<L><HI>A &s;crifennais, a &s;crifennais.</HI></L>
<L>Mai 'n dda gennif druan ieuthydd</L>
<L>Ynnill cariad y darllennydd,</L>
<L><PB REF="11">Os bu ddiffyg yn cyfieithu,</L>
<L>Cymred wllys yn lle gallu.</L>
<L>Mi wn nad yw fyngwaith anhymmig</L>
<L>Ond gwael iawn ac anny&s;cedig,</L>
<L>Fel y mae yn rhodd <HI>cymmerwch,</HI></L>
<L>Oni wnewch chwi well <HI>canmolwch.</HI></L>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chronogram">
<HEAD>Chronogramma.</HEAD>
<P><HI>Arfer DVwIOLDeb a LafVrIaIS I, yn oeD IesV.</HI></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="poem">
<HEAD>Englynion i wythnos y Dioddefaint.</HEAD>
<L>A'I rhwng Iddewon wyr hy drygionus</L>
<L>F' ai droganwyd felly,</L>
<L>Dydd mercher henwer hynny</L>
<L>Y gwnaed ei fr&acirc;d yn gnawd fry.</L>
<L>Ar ddydd Jau, golau gu elwog anrheg,</L>
<L>Vnrhyw oll-alluog,</L>
<L>Da Gri&s;t darparwyd i gr&ocirc;g</L>
<L>Cabled Je&s;u cwbl Dwy&s;og.</L>
<L>Ar ddydd gwener, N&ecirc;r ddi-anwiredd hwyl</L>
<L>Croe&s;hoeliwyd ei fawredd,</L>
<L>Jawn gof, yno 'n gyfannedd</L>
<L>Y rhad Fab ei rhoed iw fedd.</L>
<L>Sadwrn ddydd cynnydd ceinwyw goreuddawn</L>
<L>Gorweddodd Oen glan-ryw,</L>
<L>A'r tryddyd y dydd od yw</L>
<L>Y cyfodes c&ocirc;f ydyw.</L>
<L>M&acirc;b Duw gwiwr&acirc;d o goll a gododd</L>
<L>Gwedi dwyn ei archoll:</L>
<L>Dyna 'r anrbreg deg digoll</L>
<L>A'i dros ddyn ai draw&s;odd oll.</L>
<CLOSER><SIGNED>R.V.</SIGNED></CLOSER>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="table of contents">
<PB REF="12">
<HEAD>Y PRIF BETHAU CYNNVVYSEDIG YN Y LLYFR HVVN.</HEAD>
<LIST>
<ITEM>EGlurh&acirc;d am Dduw yn ei &s;ylwedd, ei Ber&s;onau, a'i Briodoliaethau allan o'r Scrythur Sanct|aidd, cyn belled ac y mae yn angenrhaid i bob Cri&s;tion ei wybod: ag amryw y&s;tyriaethiau, a myfyrdod|au perthyna&s;&s;ol at hynny. tu dolen. <HI>2.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>2.</HI> Myfyrdod yn dangos trueni d&ycirc;n yn ei fywyd a'i farwolaeth heb ei gymmodi &acirc; Duw yn Ghri&s;t. <HI>31.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>3.</HI> Myfyrdodau am gyflwr bendigedig Cristion gwedi ei gymmodi &acirc; Duw yn Ghri&s;t. <HI>54.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>4.</HI> Myfyrdod am y rhwy&s;trau &s;y 'n attal pecha|dur oddiwrth ymarfer Duwioldeb: tra-angen|rheidiol i'w hy&s;tyried. <HI>92.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>5.</HI> Y Modd y mae i ddyn ddechrau y borau mewn Duwioldeb. <HI>124.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>6.</HI> Addy&s;c ferr o'r modd y mae Darllain yr Scrytbur l&acirc;n mewn trefn vnwaith bob blwyddyn tro&s;ti. <HI>128.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>7.</HI> Gweddi foreuol. <HI>132.</HI></ITEM>
<ITEM>Gweddiau boreuol eraill &s;ydd farrach. <HI>140. ac 144.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>8.</HI> Myfyrdodau i arwain Cri&s;tion i rodio wrth fodd Duw ar hyd y dydd. <HI>145.</HI></ITEM>
<ITEM>Yn enwedig i lywodraethu, dy Feddyliau. yn yr vn man.</ITEM>
<ITEM><PB REF="12">Dy eiriau. <HI>150.</HI></ITEM>
<ITEM>Dy weithredoedd. <HI>155.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>9.</HI> Myfyrdodau yr Hwyr. <HI>163.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>10.</HI> Prydnawnol weddi. <HI>166.</HI></ITEM>
<ITEM>Prydnawnol weddi arall &s;ydd ferrach. <HI>171.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>11.</HI> Pethau i fyfyrio arnynt wrth fyned i'th wely. <HI>174.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>12.</HI> Myfyrdodau am Dduwioldeb teuluaidd. <HI>176.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>13.</HI> Boreuol weddi tros y teulu. <HI>179.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>14.</HI> Yr ymarfer o Dduwioldeb ar brydiau, a threfn yr ymborth. <HI>183.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>15.</HI> Rheoledigaeth wrth ganu P&s;alm. <HI>190.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>16.</HI> Prydnawnol weddi tros y teulu. <HI>192.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>17.</HI> Myfyrdodau am y Sabboth. <HI>196.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>18.</HI> Boreuol weddi ar y dydd Sabboth. <HI>237.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>19.</HI> Prydnuwnol weddi ar y dydd Sabboth. <HI>250.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>20.</HI> Myfyrdod am yr vnion fodd o ymprydio, a rhoddi elu&s;enau. <HI>255. ac 266.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>21.</HI> Am yr arfer Sanctaidd o Dduwioldeb yn Gwledda, neu roi prydiau. <HI>271.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>22.</HI> Myfyrdod yn dangos yr vnion fodd i dderbyn Cymmun Sanctaidd yr Arglwydd. <HI>272.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>23.</HI> Cyffes o&s;tyngedig o flaen derbyn y Cymmun Sanctaidd. <HI>294.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>24.</HI> Neillduol draethawd o flaen derbyn y Sacra|ment. <HI>309.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>25.</HI> Gweddi i'w dywedyd yn &ocirc;l derbyn y Cymmun Sanctaidd. <HI>317.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>26.</HI> Myfyrdod o'r modd y mae i dd&ycirc;n ei ymddw&ycirc;n ei hun yn am&s;er clefyd. <HI>324.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>27.</HI> Gweddi pan ddechreuo vn fyned yn glaf. <HI>326.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>28.</HI> Cyfarwyddyd i ddyn i wneuthur ei lythyr Cymmun. <HI>331.</HI></ITEM>
<ITEM><PB REF="13"><HI>29.</HI> Gweddi o flaen Cymmeryd Phy&s;ygwriaeth. <HI>335.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>30.</HI> Dibenion Duw yn ei geryddon. <HI>337.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>31.</HI> Myfyrdod i vn a elo yn iach o glefyd. <HI>345.</HI></ITEM>
<ITEM>Diolch am fyned yn iach o glefyd. <HI>347.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>32.</HI> Myfyrdod i vn ay farw yn dangos pa ryw ddaioni y mae marwolaeth yn ei ddywyn i ti. <HI>350.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>33.</HI> Gweddi i ddyn a fyddo ym mron marw. <HI>357.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>34.</HI> Myfyrdod yn erbyn anobaith. <HI>360.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>35.</HI> Addy&s;c i'r rhai a ddelont i ymweled a'r claf. <HI>372.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>36.</HI> Gweddi tros y claf. <HI>375.</HI></ITEM>
<ITEM>Dewis fannau i'w darllain i'r claf. <HI>378.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>37.</HI> Cymmorth yn erbyn annioddefgarwch mewn clefyd. <HI>379.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>38.</HI> Cy&s;&s;ur yn erbyn ofn marwolaeth. <HI>383.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>39.</HI> Saith o feddyliau Sancteiddiol ac ocheneidiau galarus un claf lefc, yn barod i farw. <HI>386.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>40.</HI> Gollyngdod i'r clwyfus edifeiriol. <HI>394.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>41.</HI> Gweddi iw dywedyd pan fyddo y d&ycirc;n clwyfus yn ymadel a'r byd. <HI>403.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>42.</HI> Yr arfer o Dduwioldcb i farw tros yr Argl|wydd, &s;ef merthyrdod. <HI>404.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>43.</HI> Ymddiddan hyfryd rhwng yr enaid ai Jach|awdwr Ynghylch ei ddioddefaint. <HI>411.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>44.</HI> Neillduol draethawd yr enaid at Gri&s;t ei Jachawdw. <HI>422.</HI></ITEM>
</LIST>
</DIV1>
</FRONT>
<BODY>
<DIV1 TYPE="text">
<PB N="1" REF="13">
<HEAD>YR YMARFER O DDUWIOLDEB: Yn cyfarwyddo d&ycirc;n i ryngu b&ocirc;dd Duw.</HEAD>
<P>_PWy bynnac wyt &s;ydd yn edrych yn y llyfr hwn, na chymmer arnat fyth ei ddarllen, onid ymroi o'th galon i f&ocirc;dyn ddi|frifol arferwr o dduwioldeb. Etto darllen ef, a hynny yn fuan, rhag cyn i ti ei ddarllen tro&s;to, i Dduw (trwy ryw far|wolaeth ddi&s;ymmwth) dy dor|ri di ymmaith am dy h&ecirc;n annuwioldeb cynefin.</P>
<P>Oddieithr i dd&ycirc;n wir adnabod Duw, ni ddichon, ac ni chais moi iawn wa&s;anaethu ef. Canys pa f&ocirc;dd y dichon d&ycirc;n garu yr hwn nid edwyn? A phwy &acirc; an|rhydedda yr hwn y mae yn tybied nad rhaid iddo wrth ei gymmorth? a pha f&ocirc;dd y cais neb gyn|norhwy Duw drwy r&acirc;s, yr hwn erioed nid adnabu ei drueni ei h&ucirc;n o <HI>naturiaeth?</HI> Am hyn y dywed yr A|po&s;tol <HI>Heb.</HI> 11.6. <HI>rhaid yw i'r neb &s;ydd yn dyfod at Dduw gredu ei fod ef, a'i fod yn obrwywr i'r rhai &s;y 'n ei gei&s;io ef.</HI> Ac yn gymmaint ac na ddichon b&ocirc;d dim gwir dduwioldeb, heb wybodaeth o Dduw: na dim <HI>ymarfer</HI> o jawn wybodaeth gan dd&ycirc;n, heb ei adna|bod ei h&ucirc;n: Nyni gan hynny &acirc; o&s;odwn i lawr <HI>wyboda|eth</HI> am fawrhydi Duw, a thrueni d&ycirc;n, megis yn &s;yl|feini i&s;af ac angenrheidiaf o <HI>Ymarfer duwioldeb.</HI></P>
<DIV2 TYPE="section">
<PB N="2" REF="14">
<HEAD>AGWEDDIAD EGLUR O &s;ylwedd a phriodoliaethau Duw, allan o'r &s;crythur l&acirc;n, cyn belled ac y mae yn addas i bob Chri&s;tion ei wybod: ac yn angenrhaid ei gredu i'r n&ecirc;b a fynno f&ocirc;d yn gadwedig.</HEAD>
<P>ER na ddichon vn creadur hysby&s;u pa beth yw Duw, o herwydd diamgy&s;tred yw, yn trigo yn y <HI>goleuni</HI> yr hwn ni ellir dyfod atto: etto fe ryngodd b&ocirc;dd iw fawrhydi ef ei ddadcuddio ei h&ugrave;n i ni yn ei air cyn belled ag y gallo ein dealtwriaeth wan ei ddirnad yn orau, fal hyn:</P>
<P><HI>Duw yw'r un y&s;prydol, ac anherfynol berffaith &s;yl|wedd, yr hwn &s;ydd ai hanfod o honaw ei h&ucirc;n yn drag|wyddol.</HI> Yn y Sylwedd Dduwiol yr ydym i y&s;tyried dau beth.
<LIST>
<ITEM>1. Yr amryw ddull ar hanfod ynddo.</ITEM>
<ITEM>2. Ei briodoliaethau.</ITEM>
</LIST></P>
<P>Yr amryw ddull ar hanfod yn y Duwdod &acirc; elwir per&s;&ocirc;nau. Per&s;on yw &s;ylwedd wahanol y Duw|dod.</P>
<P>Yn y Duwdod y mae tri pher&s;on:
<LIST>
<ITEM>Y Tad,</ITEM>
<ITEM>Y M&aacute;b,</ITEM>
<ITEM>Yr Y&s;pryd gl&aacute;n.</ITEM>
</LIST></P>
<P><PB N="3" REF="14">Y tri pher&s;&ocirc;nau hyn nid ydynt dri o &s;ylweddau didolaidd, eithr tri hanfod gwahanredol, neu dri amryw ddull ar handfod o vn ac vnrhyw &s;ylwedd y Duwdod: Ac felly per&s;on yn y Duwdod, yw deall an|wahanedig, a hanfod anghyfrannol, yn byw o honaw ei h&ucirc;n, ac heb ei gynnal gan arall.</P>
<P>Yn vndeb y duwdod y mae lluo&s;ogedd, yr hwn nid yw <HI>ddamweiniol,</HI> (canys y mae Duw yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Weithred pur.</NOTE> <HI>waith pur,</HI> ac ni chynnwys atto ddim damweiniau) na &s;ylweddol, (canys Duw un &s;ylwedd yw yn vnig) eithr per&s;onol.</P>
<P>Y per&s;&ocirc;nau yn yr vn &s;ylwedd hon nid ydynt ond tri: yn y dirgelwch hwn y mae <HI>alius &amp; alius, arall, ac arall,</HI> eithr nid <HI>aliud &amp; aliud, peth arall a pheth arall.</HI></P>
<P>Sylwedd y Duwdod ynddo ei h&ucirc;n, ni wahenir, ac ni wahanredir, eithr y tri pher&s;&ocirc;nau yn &s;ylwedd y Duw|dodd a wahanredir yn eu plith eu hunain mewn tair ffordd.</P>
<LIST>
<ITEM>1. <HI>Wrth eu henwau.</HI></ITEM>
<ITEM>2. <HI>Wrth eu trefn.</HI></ITEM>
<ITEM>3. <HI>Wrth eu gweithrediadau.</HI></ITEM>
</LIST>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD><HI>1.</HI> Wrth eu henwau mal hyn.</HEAD>
<P>Y Per&s;on cyntaf a elwir y T&aacute;d; yn gyntaf, o her|wydd ei F&aacute;b naturiol <HI>Cri&s;t:</HI> yn ail, o herwydd yr etholedigion ei blant o fab-wy&s;iad, &s;ef y rhai nid ydynt ei blant ef o naturiaeth, eithr a wnaed yn blant iddo o r&aacute;s.</P>
<P>Yr ail Per&s;on, a elwir y M&acirc;b, o herwydd ei gen|hedlu ef o &s;ylwedd a naturiaeth ei D&aacute;d, ac efe a el|wir y <HI>Gair:</HI> i, o herwydd mai cenedliad gair ym med|dwl dyn yw'r peth ne&s;&s;af a ddichon mewn <HI>rhyw f&ocirc;dd</HI>
<PB N="4" REF="15">
ddangos i ni gyffelybrwydd o'r agwedd y cenhedlwyd ef er <HI>tragwyddoldeb</HI> o &s;ylwedd ei D&aacute;d: ac o herwydd hyn hefyd y gelwir ef <HI>Doethineb ei Dad, Dihar.</HI> 8.12.2, O herwydd mai trwyddo ef yr hy&s;py&s;odd y T&acirc;d o'r dechreuad ei ewyllys am ein iechydwriaeth ni: o hyn y gelwir ef <HI>logos</HI> qua&s;i <HI>leg&ocirc;n,</HI> y per&s;on yn lle|faru wrth, neu trwy y T&acirc;dau. O herwyd mai efe yw prif-de&s;tyn holl air Duw, neu'r <HI>Gair hwnnw</HI> am yr hwn y llefarodd Duw, pan addawodd <HI>yr h&acirc;d bendige|dig</HI> i'r tadau tan yr h&ecirc;n De&s;tament.</P>
<P>Y trydydd per&s;on a elwir yr Y&s;pryd Gl&acirc;n: yn gy|ntaf, am ei fod yn <HI>ysprydol</HI> heb gorph: yn ail, o herwydd ei <HI>chwthu,</HI> ac megis ei anadlu oddiwrth y Tad a'r m&acirc;b, &s;ef yn deilliaw oddiwrthynt ill dau. Ac efe a elwir yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu yn l&acirc;n.</NOTE> &s;anctaidd, yn gy|&s;tal o herwydd ei fod yn &s;anctaidd yn ei naturaieth ei h&ucirc;n, ac hefyd yn ddigyfrwng &s;an|cteiddydd holl etholedig bobl Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD><HI>2.</HI> Wrth eu trefn mal hyn.</HEAD>
<P>PEr&s;&ocirc;nau y Duwdod ydynt naill ai'r <HI>T&acirc;d,</HI> neu yr rhai ydynt o'r <HI>T&agrave;d.</HI> Y T&acirc;d yw'r per&s;on cyntaf yn y gogoneddus Drindod, heb dderbyn na'i &s;ylwedd na'i ddechreuad gan neb arall, eithr ganddo ei hun, yn cynhedlu ei F&acirc;b, ac yngh&ycirc;d gyd a'i F&acirc;b, yn anfon ei Y&s;pryd gl&acirc;n er tragwyddoldeb.</P>
<P>Y per&s;&ocirc;nau y rhai ydynt o'r T&acirc;d yw, y rhai o her|wydd eu per&s;onol hanfod &s;y ganddynt holl &s;ylwedd y Duwdod er tragwyddoldeb, wedi ei gyfrannu id|dynt oddiwrth y T&aacute;d. A rhai hynny ydynt naill a'i oddiwrth y T&acirc;d yn vnig, megis y Mab: neu oddiwrth y Tad a'r M&acirc;b megis yr Y&s;pryd Gl&acirc;n.</P>
<P>Y Mab yw'r ail Per&s;on o'r <HI>Drindod ogoneddus.</HI> Ac ynig genedledig F&acirc;b ei <HI>D&acirc;d,</HI> nid o r&aacute;s, ond o naturia|oth; yn cael ei hanfod o'r <HI>Tad</HI> yn vnig, a holl hanfod
<PB N="5" REF="15">
ei D&acirc;d trwy genedliad tragwyddol ac amme&s;&s;uredig, ac yngh&ycirc;d a'r <HI>Tad</HI> yn anfon yr Y&s;prydd gl&acirc;n. O her|wydd ei&s;ylwedd berffeith-gwbl, o honaw ei h&ucirc;n y mae: eithr o herwydd ei ber&s;on, o'i D&acirc;d y mae, drwy gen|edliad tragwyddol. Canys nid yw y &s;ylwedd yn cenedlu &s;ylwedd, eithr per&s;on y T&acirc;d &s;ydd yn cenedlu per&s;on y M&acirc;b, ac felly y mae ef yn Dduw o Dduw, yn cael oddiwrth ei Dad ddechreuad ei Ber&s;on, a'i Dre|fn, eithr nid dechreuad ei &s;ylwedd a'i am&s;er.</P>
<P>Yr Y&s;pryd Gl&acirc;n ydyw y trydydd Per&s;on o'r Drind|od fendigedig, yn deilliaw a chwedi ei anfon yn gy&s;tal oddiwrth y T&agrave;d ar M&acirc;b, drwy dragwyddol ac anfe|&s;urol y&s;prydoliaeth. Canys fel y mae'r Mab yn der|byn oll &s;ylwedd y Duwdod drwy Genedliad, felly y mae'r Y&s;pryd Gl&acirc;n, yn ei dderbyn yn gyfan trwy y&s;p|rydoliaeth.</P>
<P>Y drefn hon rhwng y tri pher&s;on a ymddengys yn hyn: &s;ef f&ocirc;d y T&acirc;d yr hwn &s;ydd yn cenhedlu, o flaen y Mab yr hwn a genhedlwyd; a'r T&acirc;d a'r M&acirc;b o fla|en yr Y&s;pryd glan, yr hwn &s;ydd yn deilliaw oddiwrth y ddau.</P>
<P>Y drefn hon a wa&s;anaetha i ni i o&s;od allan ddau beth: yn gyntaf, y dull pa w&ecirc;dd y mae y Drindod yn gweithio yn eu gweithrediadau oddiallan: me|gis b&ograve;d y Tad yn gweithio o honaw ei h&ucirc;n drwy 'r M&aacute;b a'r Y&s;pryd gl&acirc;n; y Mab oddiwrth y Tad a thrwy'r Y&s;pryd glan; yr Y&s;pryd glan oddiwrth y Tad ar Mab. Yn ail, i neillduo y dechreuad digyfrwng cyntaf, oddiwrth yr hwn y mae y gweithrediadau cy|ffredin hynny oddaillan yn tarddu. Oddiymma y deil|liaw, yn gymmaint ac y mae y T&acirc;d yn flynnon a gwr|eiddyn y Drindod, a dechreuad pob gweithrediad od|diallan: enw Duw <HI>mewn perthynas,</HI> a'r cyfenw cre|a&wcirc;dr yn y Credo, a roddir mewn m&ocirc;dd hynodol i'r T&acirc;d: ein prynedigaeth i'r Mab: a'n &s;ancteiddiad i Ber|&s;on
<PB N="6" REF="16">
yr Y&s;pryd Gl&aacute;n, megis gweithredyddion digyfr|wng or gorchwyliau hynny. A hyn hefyd yw'r achos y mae'r M&acirc;b fel y mae'n gyfryngwr yn rhoi pob peth ar law ei Dad: ac nid ar yr Y&s;pryd gl&acirc;n; a b&ocirc;d yr &s;crythur yn dywedyd cyn fynyched ein bod ni wedi ein cymmodi a'r T&acirc;d.</P>
<P>Oni bae'r drefn <HI>oruchel</HI> hon, neu'r <HI>Deuluaeth,</HI> nid oes na chyntaf na diwaethaf, nac vwch nac &icirc;s ym mhlith y tri pher&s;&ocirc;nau, canys o ran <HI>naturiaeth cyd|handfod</HI> y maent, o ran <HI>braint</HI> go-gyfuwch ydynt, ac o ran am&s;er <HI>go-gyd-tragwyddol.</HI></P>
<P>Holl &s;ylwedd y Duwdod &s;ydd ym mhob vn o'r tri pher&s;on; eithr a gnawdiwyd yn vnig yn yr ail Per&s;on, &s;ef y <HI>Gair,</HI> ac nid ym mher&s;on y T&aacute;d na'r Y&s;prd glan o herwydd tri rhe&s;wm.</P>
<P N="1">1. Fel y gallai Dduw T&acirc;d yn hytrach egluro faint yw ei gariad tu ac at ddynol ryw; yn rhoddi ei vnig|anedig F&aacute;b i gymmeryd cnawd arno, ac i ddioddef marwolaeth er mwyn iechydwriaeth dyn.</P>
<P N="2">2. Fel y gallai ef yr hwn yn ei Dduwdod oedd yn F&acirc;b i Dduw, fod hefyd yn ei ddyndod yn F&acirc;b dyn: rhag ir enw Mab fyned i arall, yr hwn wrth ei dragwyddol enedigaeth nid ydoedd y M&acirc;b.</P>
<P N="3">3. O herwydd mai gweddeiddiaf oedd i'r Per&s;on hwnnw, yr hwn yw &s;ylwedd, a gwir ddelw-lun ei dragwyddol Dad, <NOTE N="*" PLACE="marg">Adgyweirio.</NOTE> edfrydu ynom y&s;prydol ddelw Dduw, yr hon a golla&s;em.</P>
<P>Yn y cnawdoliaeth, ni throed mor Duwdod yn ddyndod, na'r dyndod yn dduwdod, eithr y Duwdod mal y mae yn ail Per&s;on, neu'r <HI>Gair,</HI> a gymmerodd arno y dyndod, &s;ef cwbl o naturiaeth dyn, corph ac enaid, a'i briodoliaethau naturiol a'i wendid perthy|na&s;ol, ond <HI>pechod</HI> yn vnig.</P>
<P>Yr ail Per&s;on ni chymmerodd arno Ber&s;on dyn, ond naturiaeth dyn. Felly nid oes gan y naturiaeth
<PB N="7" REF="16">
ddynol mo'r hanfod per&s;onol o'r eiddo ei h&ucirc;n, (canys felly y byddei dau Ber&s;on yn Ghri&s;t) eithr hanfod y mae efe yn y <HI>Gair,</HI> yr ail Per&s;on. Canys megis na wna enaid a chorph, ond vn per&s;on dyn: felly Duwdod a dyndod, ni wna ond vn Per&s;on Cri&s;t.</P>
<P>Dau naturiaeth y Duwdod a'r dyndod ydynt mor ddiymmod wedi eu cy&s;ylltu yngh&ycirc;d drwy ber&s;&ocirc;nol vndeb, mal megis na ellir byth eu gwahanu or neulltu, felly ni chymy&s;gir hwynt; eithr parhau y maent byth yn wahanredol wrth eu amryw &s;ylweddol brio|doliaethau, y rhai oedd ganddynt cyn eu cyd-gy&s;&s;y|lltu. Megis wrth en&s;ampl; <HI>Anherfynoldeb y Duwiol anian</HI> ni chyfrennir ir <HI>dynol anian,</HI> na therfynoldeb y dynol i'r Duwiol.</P>
<P>Etto o herwydd yr vndeb per&s;onol hwn, y mae y f&acirc;th gyfundeb priodoliaethau yn y ddau natu|riaeth, fal y mae yr hyn &s;ydd briodol i'r naill, weithiau hefyd iw briodoli i'r llall. Megis <HI>pwrc&acirc;&s;u o Dduw yr eglwys ai briod waed; ac y barna ef y b&ycirc;d drwy y G&wcirc;r yr hwn a ordeiniodd efe.</HI> Act. 20.28. ac 17.31. O hyn y canlyn, er bod dynolryw Cri&s;t yn greuedig, ac am hynny yn derfynol, ac yn gynhwy&s;edig anian, ac na ddichon fod yn bre&s;ennol ym mh&ocirc;b man, drwy o&s;odiad gweithredol, neu gynhwy&s;iad cyfleus yn ol ei hanfod naturiol: etto o herwydd b&ocirc;d ganddo wedi ei gyfrannu atto Ber|&s;onol hanfod M&acirc;b Dvw, yr hwn &s;ydd anfeidrol ac an|herfynedig; a chwedi ei vno a Duw yn y cyfryw f&ocirc;dd, ac na ellir yn vnlle byth ei wahanu oddiwrth Dduw, am hynny y gellir dywedyd am <HI>gorph Cri&s;t</HI> ei f&ocirc;d o herwydd ei ber&s;onol hanfod ym mh&ocirc;b lle.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<PB N="8" REF="17">
<HEAD><HI>3.</HI> Y gweithrediadau drwy'r rhai y gwahanredir y tri Pher&s;on.</HEAD>
<P>Y Gweithrediadau ydynt o ddau f&agrave;th, naill ai od|diallan: a'r rheini ydynt mewn rhyw f&ocirc;dd gyf|fredinol i bob vn o'r tri pher&s;&ocirc;nau: ai oddimewn ynghylch y per&s;&ocirc;nau yn eu plith eu hunain, a'r rheini ydynt hollawl yn anghyfunol.</P>
<P>Gweithrediadau cyfunol y tri pher&s;on oddiallan ydynt y rhai hyn.</P>
<P>Creadigaeth y byd yn perthyn yn neulltuol i Dduw Tad: Prynedigaeth yr Eglwys i Dduw 'r Mab: a Sancteiddiad yr etholedigion i Dduw yr Y&s;pryd Gl&acirc;n. Eithr o ran i'r Tad greu, a'i fod rhagllaw yn llywod|raethu 'r byd drwy'r Mab, yn yr Y&s;pryd Glan, am hynny y gweithrediadau hyn oddiallan yn gyffredin yn yr Scrythyrau, a gyfrifir weithiau i bob vn o'r tri pher&s;on, ac am hynny a elwir cyfrannogawl a gwa|hanol.</P>
<P>Y Gweithrediadau anghyfrannol, neu briodoliae|thau y tri pher&s;on oddimewn ydynt y rhai hyn: &s;ef, 1. <HI>Cenedlu,</HI> a hynny a berthyn yn vnig i'r Tad, yr hwn ni wnaethpwyd, ni chreuwyd, ac ni chenedlwyd gan arall.</P>
<P N="2">2. Bod<NOTE N="*" PLACE="marg">Wedi ei genedlu,</NOTE> <HI>yn genedledig:</HI> a hynny a berthyn yn vnig ir M&aacute;b, yr hwn &s;ydd o'r Tad yn vnig, heb ei wneuthu r na'i greu eithr wedi ei genedlu.</P>
<P N="3">3. Deilliaw oddiwrth y ddau: a hynny a berthyn yn vnig i'r Y&s;pryd gl&aacute;n, yr hwn &s;ydd oddiwrth y T&aacute;d, a'r M&aacute;b, heb ei wneuthur, na'i greu, na'i genedlu, eithr yn deilliaw.</P>
<P>Felly pan ddywedom fod &s;ylwedd y Duwdod yn y T&aacute;d yn ddigenedledig, yn y M&aacute;b yn genedledig,
<PB N="9" REF="17">
ac yn yr Y&s;pryd Gl&aacute;n yn deilliaw: Nid ydym yn gwneuthur tri &s;ylwedd, eithr yn vnig yn dangos amryw ddull &aacute;r hanfod, drwy 'r hwn y mae'r vn|rhyw &s;ylwedd <HI>digymmy&s;g, digenedledig, dragwyddol.</HI> Yn bod ym mhob vn or tri pher&s;on: &s;ef, hyn nid yw yn y T&acirc;d drwy <HI>genedliad,</HI> hynny &s;ydd yn y M&acirc;b wedi ei gyfrannu oddiwrth y T&acirc;d drwy <HI>genedliad:</HI> ac yn yr Y&s;pryd gl&aacute;n wedi ei gyfrannu oddiwrth y T&acirc;d a'r M&acirc;b drwy <HI>ddeilliaw.</HI></P>
<P>Y Rhai hyn ydynt weithrediadau angyfunol, ac a wnant neulltuaeth, nid <HI>&s;ylweddol, damweiniol,</HI> neu re&s;ymmol, ond vnion <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu hanfodol, e&s;&s;entialis.</NOTE> <HI>fodol</HI> wahanre|diad rhwng y tri pher&s;on. Felly megis yr hwn &s;ydd D&acirc;d yn y Drindod nid yw yn F&aacute;b: yr hwn &s;ydd F&agrave;b yn y Drindod nid yw yn D&acirc;d: yr hwn yw'r Y&s;pryd gl&aacute;n yn y Drindod, nid yw na'r T&aacute;d na'r Mab, ond yr Y&s;pryd yn deilliaw oddiwrth y ddau; er nad oes ond vn ac unrhyw &s;ylwedd yn gyffredin iddynt ill trioedd.</P>
<P>Megis gan hynny yr ydym yn credu fod y T&acirc;d yn Dduw, y Mab yn Dduw, ar Y&s;pryd gl&acirc;n yn Dduw: felly credu yr ydym hefyd, mai Duw yw'r T&acirc;d, Duw yw'r M&acirc;b, a Duw yw'r Y&s;pryd gl&acirc;n. Eithr o herwydd y <HI>gwahanrediad bodol</HI> hwn, per&s;on y naill nid yw, ac ni ddichon byth fod yn ber&s;on y llall. Gan hynny tri pher&s;on y Duwdod nid oes mo honynt yn wahanol oddiwrth y &s;ylwedd, eithr mewn m&ocirc;dd: ond yn <HI>fodol</HI> y mae rhagoriaeth rhyngddynt, ac fe ai gwahanredir o herwydd eu priodoliaeth per&s;onol. Megis y T&acirc;d Duw ydyw, yn cenedlu Duw'r M&acirc;b; y M&agrave;b Duw ydyw, cenedledig gan Dduw'r T&aacute;d; ar Y&s;pryd glan Duw ydyw yn deilliaw oddiwrth y ddau, &s;ef Duw'r T&agrave;d a Duw'r M&acirc;b. O hyn y digwydd fod yr Scrythyrau yn arfer o enw Duw, mewn dwy ffordd, vn ai &s;ylweddol, ac yno yn arwyddocau y tri pher&s;on
<PB N="10" REF="18">
go-gyd a'i gilydd, ai per&s;onol, ac yno drwy <NOTE N="*" PLACE="marg">Synecdoche.</NOTE> <HI>gyfranddwyn</HI> nid yw yn arwyd|docau ond vn or tri pher&s;on yn y Duwdod. Megis y T&acirc;d, 1. Tim. 2.5. neu'r M&acirc;b, Act. 20 28. 1 Tim. 3.16. neu'r Y&s;pryd gl&acirc;n: Act. 5, 4. 2. Cor. 6.16.</P>
<P>Ac o herwydd nad yw &s;ylwedd y Duwdod (cyffred|in i'r holl dri pher&s;&ocirc;nau) ond vn, hwnnw a alwn ni <HI>Vndod.</HI> Eithr o herwydd bod tri pher&s;on gwahanredol yn yr vn &s;ylwedd diwahanedig hwn, nyni a alwn hwnnw y Drindod. Yn gymmaint a b&ocirc;d yr Vndod hwn yn y Drindod, a'r Drindod yn yr vndod, yn <HI>ddirgelwch &s;anctaidd:</HI> mae yn hytrach iw addoli yn grefyddol <HI>drwy ffydd,</HI> nag iw chwilio allan yn rhy fanwl <HI>drwy re&s;wm,</HI> ymmhellach nag y dadcud diodd Duw yn ei air.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Hyd yn hyn y dango&s;wyd yr amryw ddull ar hanfod yn &s;ylwedd y Duwdod, bellach am ei briodolia|ethau.</HEAD>
<P>PRiodoliaethau ydynt f&acirc;th ar ddarluniadau o &s;ylwedd y Duwdod, &acirc; adroddir yngair Duw, yn &ocirc;l gwendid ein dealltwriaeth ni, er mwyn ein cym|morth i ddeall yn haws naturiaeth &s;ylwedd Duw, ac iw ddirnad oddiwrth b&ocirc;b &s;ylweddau eraill.</P>
<P>Priodoliaethau Duw ydynt o ddau f&aacute;th, vn ai <HI>galwedigol,</HI> ai <HI>hanfodol.</HI></P>
<P>Y priodoliaethau galwedigol ydynt o dri m&aacute;th: 1. y rhai &acirc; arwyddoc&acirc;nt &s;ylwedd Duw: 2. y Per&s;&ocirc;nau yn y Sylwedd. 3. y rhai a arwyddoc&acirc;nt ei weithredoedd &s;ylweddol ef.</P>
<P>Un or m&acirc;th cyntaf ydyw yr enw <HI>Jehovah,</HI> neu yn hytrach <HI>Jehueh,</HI> yr hwn &s;ydd yn arwyddocau hanfod tragwyddol o honaw ei hun, yn yr hwn &s;ydd heb
<PB N="11" REF="18">
ddechreu na diwedd, y mae pethau eraill oll yn de|chreu ac yn diwedd, E&s;a. 42.8. P&s;al. 83.18.</P>
<P>Duw a ddywed wrth <HI>Moe&s;es</HI> Exod. 6.3. <HI>Nad adnabnwyd ef gan Abraham, I&s;aac, a Jacob wrth ei enw Jehovah,</HI> (nid o ran nad adwaenent mai enw Duw oedd hwn, canys hwn a arferent yn eu holl Weddiau) ond o ran na chaw&s;ent hwy fyw i weled Duw yn cyflawni <HI>mewn gweithred</HI> yr hyn &acirc; addawa&s;ai iddynt, &s;ef gwaredu yn ra&s;u&s;ol eu h&acirc;d hwynt allan o'r <HI>Aipht,</HI> a rhoi iddynt wir feddiant yngwl&acirc;d Canaan. Ac felly nid bod yn vnig <HI>yn Dduw Ollalluog, gwneu|thurwr p&ocirc;b dim,</HI> eithr hefyd yn cy&s;lawni mewn gweithred i'r plant, yr hyn &acirc; addawa&s;ei yn ei air iw t&acirc;dau, yr hyn beth y mae'r enw hwn <HI>Jehovah</HI> yn enwedig yn ei arwyddocau. Ac o'r achos yma, y mae <HI>Mo&s;es</HI> yn ei alw ef <HI>Jehovah yn y cyntaf,</HI> Pryd yr oedd yr holl greadwriaeth wedi ei gwbl orphen, Gen. 2.4. A'r enw rhyfeddol hwn, &acirc; argrephir ar dalcen y d&ecirc;g gorchymmyn, yr hwn a adroddwyd <HI>ar ymwared</HI> yr I&s;raeliaid, <HI>i fod yn rheol cyfiawnder,</HI> yn &ocirc;l yr hyn y dylent wa&s;anaethu eu Gwaredydd yn nhir yr Addewid.</P>
<P>Yr enw hwn &s;ydd mor llawn o ddirgelwch Y&s;pry|dol, hyd onid yw yr Iddewon yn dal fod ei adrodd yn <HI>bechod;</HI> eithr onid yw bechod ei &s;crifennu, pa ham y byddei yn anghyfreithlon ei adrodd?</P>
<P>Yr enw &s;anctaidd hwn ar Dduw a'n dy&s;c ni:</P>
<P N="1">1. Yn gyntaf, beth yw Duw, &s;ef hanfod dragwyddol o honaw ei hun.</P>
<P N="2">2. Yn ail, pa beth yw efe i eraill; oblegid oddiwrtho ef y mae yr holl greaduriaid eraill wedi derbyn ei hanfod.</P>
<P N="3">3. Yn drydydd, fel y gallom ni yn hydda goelio ei addewidion: canys ef a gyfenwir <HI>Jehovah,</HI> nid yn v<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ig o herwydd ei hanfod, ac am beri i b&ocirc;b i b&ocirc;b peth fod, Eithr yn enwedig o herwydd ei addawidion gra|&s;u&s;ol
<PB N="12" REF="19">
y rhai yn ddiammau a gyflawna ef yn ei am&s;er go&s;odedig; ac felly a bair i hynny fod, yr hyn nid ydoedd o'r blaen. Felly yr enw hwn &s;ydd yn wy&s;tl <HI>euraid</HI> i ni, a'r gael o honom faddeuant on pech&ocirc;dau mal yr addawodd, ar ein hedifeirwch: A derbyn ein eneidiau ar ddydd marwolaeth, ac yn yr <HI>adgyfodiad</HI> cyfodi ein cyrph mewn gogoniant i fywyd trag|wyddol. <HI>J&s;a.</HI> 55.7. <HI>Joan.</HI> 11, 15.</P>
<P>Yr ail enw yn hynodi &s;ylwedd Duw yw <HI>Eheieh;</HI> ni ddarllennir ond vnwaith, Exod. 3.14. o'rvn gwreiddyn ac yw <HI>Jehovah;</HI> yn arwyddocau <HI>ydwyf,</HI> neu <HI>mi fyddaf:</HI> canys pan ofynnod <HI>Moe&s;es</HI> i Dduw, wrth ba enw y galwai efe ef,</P>
<P>Yno Duw ai cyfenwod ei h&ucirc;n, <HI>Eheieh A&s;cher Eheieh: ydwyf yr hyn ydwyf:</HI> neu <HI>mi fyddaf yr hyn a fyddaf:</HI> gan arwyddocau ei fod ef yn hanfod tragwyddol, ac anghyfnewidiol: oblegid gan weled fod pob creadur yn am&s;erol, ac yn gyfnewidiol ni ddichon nebryw greadur ddywedyd, <HI>ero qui ero: byddaf yr hyn fyddaf.</HI> Yr enw hwn yn y Te&s;tament newydd, a roddir i'n Harglwydd Cri&s;t, lle gelwir ef <HI>Alpha ac Omega, y dechreu a'r diwedd,</HI> yr hwn &s;ydd, yr hwn a fu, a'r hwn &s;ydd a'r ddyfod, yr hollalluog Datc. r. 8. Canys yr holl am&s;er &acirc; aeth heibio, ac a ddaw, &s;ydd beunydd yn bre&s;ennol o flaen Duw. Ac at yr enw hwn y mae Chri&s;t ei hun yn bwrw <HI>amnaid,</HI> Joa 8.58. <HI>Cyn bod Abraham yr wyf fi.</HI> Yr enw hwn he&s;yd a ddylei ddy&s;cu i ni, ddal ein <HI>creadwriaeth cyntaf</HI> i'n c&ocirc;f bob am&s;er, a'n llygredi|gaeth pre&s;ennol, a'n gogoneddiad &s;y' ar ddyfod: Ac nid ymfodloni ein hunain, &acirc;g mi f&ucirc;m dda, neu mi fyddaf dda, eithr bod yn dda yn yr am&s;er pre|&s;ennol; fel pa bryd bynnac y danfono Duw am danom, i'n caffo wedi ymbaratoi iddo.</P>
<P>Y trydydd enw yw <HI>Iah,</HI> yr hwn megis y mae yn
<PB N="13" REF="19">
dyfod or vn gwreiddyn, felly nid yw ond <NOTE N="*" PLACE="marg">Crynodeb.</NOTE> crynhoad o <HI>Jehovah,</HI> ac yn arwyddocau Arglwydd, o her|wydd efe yw dechreuad, a hanfod pob hanfod. Enw ydyw a roddir fynychaf i Dduw pan ddigwyddo rhyw ymwared nodedig, neu le&s;h&acirc;d, yn ol ei addewid ef o'r blaen: Ac am hynny y gorchymynnir i'r holl greaduriaid yn y nefoedd, ac ar y ddaiar glodfori, ac anrhydeddu Duw yn yr enw hwn <HI>Iah.</HI> P&s;al. 68.4.</P>
<P>Y pedwerydd yw <HI>Curios</HI> Arglwydd, yr hwn yn fynych a arferir yn y Te&s;tament newydd. Canys <HI>c&uacute;reo</HI> neu <HI>cur&ocirc;</HI> a arwyddoca ydwyf: felly <GAP DESC="foreign"> a arwyddoc&acirc; yr hanfod gyntaf o rywbeth, neu awdurdod. Pryd y rhoddir yn <HI>bendant</HI> i Dduw y mae'n cyfatteb ir enw Heber-aec <HI>Jehovah,</HI> ac felly gwedi ei gyfieithu gan y d&ecirc;g a thrigain cyfieithwyr. Canys Duw &s;ydd felly yn <HI>Arglwydd, ac o honaw ei hun yn Arglwydd ar y cwbl.</HI> Yr enw hwn a ddylei ddwyn ar g&ocirc;f i ni beunydd, vfyddhau iw orchymynnion ef, ac ymddaro&s;twng iw ewyllys bendigedig, a'i ar|faeth: gan ddywedyd gyd a'g Eli, yr <HI>Arglwydd yw efe; gwnaed a fyddo da yn ei olwg ef.</HI> 1 Sam. 3.18.</P>
<P>Y Bummed yw, <HI>Theos</HI> Duw, wedi ei arferu chwe|chant o weithiau yn y Te&s;tament newydd: a chan &s;crifennyddion halogedig yn &s;athredig. Yr enw hwn a dyfodd <GAP DESC="foreign">, o herwydd ei fod yn rhedeg tr&wcirc;odd, ac yn amgylchu pob peth, neu <GAP DESC="foreign">, yr hyn &s;ydd yn arwyddocau llo&s;gi neu gynneu: Canys goleuni yw Duw, ac <HI>awdur gwres, goleuni, a bywyd,</HI> yn y creaduriaid oll? naill ai'n ddigyfrwng o honaw ei h&ucirc;n, neu yn gyfryn|gol trwy ail acho&s;ion. Yr enw hwn a arferir naill ai'n amhriodol ai'n briodol. Amhrio|dol, pan roddir ef, naill ai trwy <NOTE N="*" PLACE="marg">Neuffigur.</NOTE> <HI>ddull</HI> i <HI>lywodraethwyr,</HI> neu ar gam i culun|nod.
<PB N="14" REF="20">
Eithr pan gymmerir yr enw hwn yn briodol, ac yn ddidueddol, y mae yn arwyddocau tragwyddol &s;ylwedd Duw, <HI>yr hwn &s;ydd goruwch p&ocirc;b peth, a thrwy b&ocirc;b peth:</HI> yn rhoddi bywyd a goleuni i'r creaduriaid oll, ac yn eu cynnal, a'i llywodraethu yn eu hagwedd a'i trefn ryfeddol. Duw &s;ydd yn canfod pawb, ym mh&ocirc;b lleoedd. Edrychwn gan hynny ym mh&ocirc;b man pa beth a wnelom yn ei olwg ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Hyd yn hyn, am yr enwau &s;y'n arwyddocau hanfod Duw.</HEAD>
<P>YR enw yn arwyddocau y per&s;onau yn yr han|fod, yn bennaf yw vn, &s;ef <HI>Elohim.</HI></P>
<P><HI>Elohim</HI> &s;y'n arwyddocau y <HI>Barnwyr cedeyrn:</HI> enw o'r rhif <HI>lluo&s;og</HI> ydyw, i hy&s;py&s;u Trindod per&s;&ocirc;nau yn vndod &s;ylwedd. Ac er mwyn hyn, y mae'r Y &s;pryd gl&acirc;n yn dechreu y Bibl cy&s;&s;egrlan a'r enw lluo&s;og hwn ar Dduw, wedi ei gy&s;ylltu <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu Berf.</NOTE> <HI>&acirc; Gair or rhif vnig:</HI> &s;ef <HI>Elohim Bara</HI> <NOTE N="*" PLACE="marg">Duwiau a greawdd.</NOTE> <HI>dij creavit, y Duwiau cedyrn, neu yr holl dri pher&s;onau yn y Duwdod a gre|awdd:</HI> yr Iuddewon hefyd a ddaliant &s;ulw ar y Gair bara, ei f&ocirc;d o dair <NOTE N="*" PLACE="marg">Yn he|braec.</NOTE> llythyren yn hynodi dirgelwch y Drin|dod, wrth <HI>Beth Ben y Mab;</HI> wrth <HI>Re&s;h Ruach,</HI> yr Y&s;pryd; wrth <HI>Aleph, Ab,</HI> y Tad. Eithr y dirgelwch &s;anctaidd hwn a ddy&s;ciryn eglurach gen <HI>Moe&s;es,</HI> Gen. 3.22. Ac <HI>Jehovah Elohim</HI> a ddywedodd: <HI>wele y d&ycirc;n a aeth megis vn o honom ni,</HI> Ac Gen. 19.24, <HI>Jehovah</HI> a lawiodd ar <HI>Sodom a Gomorha frwm&s;tan a th&acirc;n oddiwrth Jeho|vah or nefoedd:</HI> hynny yw, Duw y M&acirc;b oddiwrth Dduw y T&acirc;d, <HI>yr hwn a roddes b&ocirc;b barn ir M&acirc;b,</HI> Joa. 5.22. edrych P&s;al, 33.6. E&s;ay 63.9, 10. Y rhif
<PB N="15" REF="20">
vnig o <HI>Elohim</HI> yw Eloah, yn dyfod o Alah, <HI>efe a dyngodd,</HI> o herwydd ymmh&oacute;b <HI>achos mawr</HI> lle byddo yn angenrhaid <HI>olrhen</HI> y gwirionedd, ni ddylem dyngu yn vnig i enw Duw, yr hwn yw y Barnwr <HI>mawr</HI> cyfiawn yn y nefoedd, ac ar y ddaiar.</P>
<P>Yr enw hwn <HI>Eloah,</HI> nid arferir, ond yn anfynych megis yn Abac. 3.3. Iob. 4.9. Job. 12.4. ac yn 15 8.36, 2. P&s;al. 18.32. P&s;al. 114.7. Vnwaith y mae ganddo enw lluo&s;og wedi ei gy&s;&s;ylltu atto, Iob 35.10. Ond ni ddywed neb pa le y mae <HI>Eloah Go&s;ai, yr holl alluog yr hwn am gwnaeth?</HI> I ddangos dirgelwch y tragwyddol Drindod. Hefyd yn fynych fe a o&s;odir <HI>Elohim</HI> y <HI>rhif llu&oacute;&s;og</HI> ynghyd a gair lluo&s;og er mwyn hy&s;py&s;u y dirgelwch yn ddirfing ach, Gen. 35.7.2. Sam. 7.23. Jo&s;u. 24.19. Ier. 10.10. <HI>Elohim</HI> hefyd, mewn <HI>troell ymadrodd</HI> a roir yn enw i lywo|draethwyr, o herwydd ail-lywyddion Duw ydynt; megis i <HI>Moe&s;es</HI> Exod. 7.1. <HI>Iehovah</HI> a ddywedodd wrth <HI>Mo&s;es,</HI> Gw&ecirc;l mi a'th <HI>wneuthym yn</HI> <NOTE N="*" PLACE="marg">Sef E|lohim.</NOTE> <HI>Dduw i Pharaoh.</HI> Sef, mi a'th o&s;odais di yn gennad i arddangos dy fod yn lle yr vn Duw-tri, ac i fynegi ei gennadwri ai ewyllys ef i <HI>Pharaoh.</HI> Cyn fynyched gan hynny ac y darllenom neu y clywom yr enw hwn <HI>Elohim,</HI> ni a ddylem feddwl y&s;tyried fod Duwdod y tri pher&s;on gwahanredol yn vn&s;ylwedd, a b&ocirc;d Duw yn <HI>Iehovah Elohim.</HI></P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<PB N="16" REF="21">
<HEAD>Bellach y canlyn yr enwau, a arwyddoc&acirc;nt &s;ylweddol weithredoedd Duw, y rhai ydynt y pump hyn yn enwedig.</HEAD>
<P N="1">1. EL, yr hyn &s;ydd gymmaint ac <HI>y Duw cadarn,</HI> ac a'n dy&s;c fod Duw, nid yn vnig yn <HI>gadar|naf,</HI> yn wir <HI>gadernid</HI> ei hun, oi &s;ylwedd ei hunan; eithr mai efe hefyd, yw'r hwn &s;ydd yn rhoddi pob nerth a gallu ir holl greaduriaid. Am hynny y gelwir <HI>Cri&s;t</HI> I&s;ay 9.6. <HI>El Gibbor, y Duw cadarn,</HI> nag ofned plant Duw gryfder gelynion, canys El ein Duw ni &s;ydd gryfach na hwynt.</P>
<P N="2">2. <HI>Shaddai,</HI> hynny yw, <HI>Oll-alluog:</HI> wrth yr enw hwn yr arferai Dduw ei henwi ei hun wrth y <HI>Patri|eirch,</HI> myfi wyf <HI>El Shaddai,</HI> &s;ef <HI>y Duw cadarn Ollalluog.</HI> O blegid ei fod yn gwbl alluog i ymddiffyn ei wei&s;ion oddiwrth bob dr&wcirc;g: iw bendithio a ph&ocirc;b doniau y&s;prydol, ac am&s;erol: ac i gyflawni ei adde|widion oll, y rhai a wnaeth ef iddynt, am y bywyd yma, ac am yr hwn &s;ydd i ddyfod, Yr enw hwn a berthyn i'r Duwdod, ac nid i neb-ryw greadur: nag&ecirc;, nac i <HI>ddyndod</HI> Cri&s;t. Hyn a ddichon ein dy&s;cu ni gyd a'r Patrierch, i o&s;od ein holl ymdiried yn Nuw. Ac heb ammeu nas cy&s;lawna ef ei adde|widion.</P>
<P N="3">3. <HI>Adonai, fy Arglwydd;</HI> yr enw hwn, fal y mae <HI>Ma&s;&s;oretiaid</HI> yn nodi, a geir bedair ar ddeg a chant o weithiau, yn yr h&ecirc;n De&s;tament. Ar gyffelybiaeth y rhoddir yr enw hwn i greaduriaid, eithr yn briodol y perthyn i Dduw yn vnig. Fe ai harferir Malach- 1, 6, Yn y rhif lluo&s;og, er mwyn arddangos dirgelwch y Drindod Sanctaidd. Os fy fi
<PB N="17" REF="21">
yw <HI>Adonim,</HI> Arglwydd, <HI>ym mh&acirc; le y mae fy ofn? Adonai</HI> yr vnig, <HI>Adonim</HI> y rhif lluo&s;og. Yr enw hwn a roddir i Gri&s;t, Dan. 9.17. <HI>llewyrcha dy wyneb ar dy gy&s;&s;egr anrheithiedig er mwyn Adonai (yr Argl+wydd Cri&s;t.)</HI> Clywed yr enw &s;anctaidd hwn a eill ddy&s;cu i bob d&ycirc;n vfyddhau i orchymynnion Duw, a'i ofni ef yn vnig, na chaffc neb ond efe lywodraethu yn ei gywybod, ac ymaflyd yn dynn (a deheulaw ffydd) yn ei air ef, a'i addewid, a honni fod Duw yn Ghri&s;t yn Dduw iddo yniau. Fel y gallo ddywedyd gyd a <HI>Thomas, Tydi yw &s;y Arglwydd am Duw.</HI></P>
<P N="4">4. <HI>Yw Helion, &s;ef Coruchaf,</HI> P&s;al. 9.2. ac. 92.9. Dan. 4.17, 24, 25, 34 Act 7.48. Yr enw hwn a rydd <HI>Gabriel</HI> i Dduw wrth fynegi i'r <HI>Fair</HI> forwyn y gelwid y d&ycirc;n bychan a enid o honi hi yn Fab ir <HI>Goruchaf.</HI> Luc. 1.32.<NOTE PLACE="marg">Felly y darfu i'r. Diafol enwi cri&s;t Luc. <HI>8.28.</HI></NOTE> Hyn &s;ydd yn addy&s;cu yn gyntaf, fod Duw yn ei hanfod, ai ogoniant, yn rhagori (tu hwnt i bob me|&s;ur) ar holl greadunad ynefoedd a'r ddaiar. Yn ail, na ddylei neb falchio o ddim an|rhydedd na mawredd daiarol.</P>
<P>Yn drydydd, os dei&s;yfiwn wir oruwchafiaeth, ymegnio ddylem i gyrhaedd cyfundeb gyd &acirc; Duw <HI>mewn gr&acirc;s a gogoniant.</HI></P>
<P N="5">5, <HI>Abba,</HI> enw o'r <HI>Syrianaec,</HI> yn arwyddocau T&acirc;d Rhuf. 8.15. Hwn a gymmerir weithiau yn &s;ylweddol am y tri pher&s;on, megis yngweddi yr Arglwydd, wei|thiau yn ber&s;onol, megis y mae yn Mat. 11.25. Canys Duw &s;ydd Dad i Gri&s;t o naturiaeth, ac i gri&s;tianogion <HI>o fabwys a rh&acirc;d. Cri&s;t a elwir y Tad tragwy ddol,</HI> E&s;a. 9.6. O herwydd ei fod efe yn ein hadgenedlu ni tan y Te&s;tament newydd. Duw a elwir hefyd <NOTE N="*" PLACE="marg">Wrth yr hwn nid yn goleuni 'r haul ond cy&s;god.</NOTE>Tad <HI>y goleuni,</HI> Iag. 1.17. Oblegid ei fod ef <HI>yn trigo yn y goleuni na ellir mor dyfod at|to,</HI> 1. Tim. 6.16. Ac efe &s;ydd awdur nid yn vnig o oleuni'r <HI>haul,</HI> eithr hefyd, o holl oleuni
<PB N="18" REF="22">
rhe&s;wm naturiol, a gr&acirc;s goruwch naturiol, <HI>yr hwn &s;ydd yn goleuo pob d&ycirc;n a'r &s;ydd yn dyfod ir byd.</HI> Joan. 1.9.</P>
<P>Yr enw hwn a'n dy&s;ca ni, f&ocirc;d yr holl ddoniau a dderbyniwn ni oddiwrth Dduw, yn deilliaw o'i gariad tadol ef yn vnig.</P>
<P>Yn ail, y dylem ni ei garu ynteu eilwaith megis eu blant anwyl. Yn drydydd, y gallwn ni yn ein oll anghenion a'n trallod alw amo yn hyf, megis ar D&acirc;d am ei gymmorth a'i ymwared. Mal hyn ni ddylem ni grybwyll am &s;anctaidd Enwau Duw, na byddel hynny yn dwyn ar g&ocirc;f i ni ei ddaioni ef tu ac atton, a'n dyledion ninnau tu ac attoyntau. Ac y no y cawn ni wybod mor gy&s;&s;urus yw, gwneuthur pob peth <HI>yn enw Duw.</HI> Dull ar ymadrod arferedig ar dafod pob d&ycirc;n, eithr y gwir ddiddanwch oddiwrtho, (drwy aneallgarwch) &s;ydd adnabyddus galonnau ychydig ddynion.</P>
<P>Doethineb mawr a pheth anrhaethol, i gryfhau ffydd Cri&s;tion (a fyfyrio am Gri&s;t) yw gwybod, wrth ba enw y mae galw ar Dduw, megis yn yr hwn yr hysby&s;odd am dano ei h&ucirc;n, ei fod yn dra ewylly&s;gar ac yn barottaf iw gymmorth, a'i gynnorthwyo ef yn ei <HI>ing a'i adfyd.</HI> Chwannogrwydd awyddus i adna|bod Duw yw'r dy&s;tiolaeth ddiammheuaf o'n cariad <HI>ar Dduw,</HI> ac o ffafr Duw tu ac attom ninnau, P&s;al. 91.14, 15, <HI>Am iddo roddi ei &s;erch arnaf: am hynny y gwaredaf ef: am iddo adnabod fy enw mi a'i gwrandawaf, mewn ing y byddaf gyd a'g ef, y gwaredaf ac y gogoneddaf ef, &amp;c.</HI> A chadarnh&acirc;d mawr ar ffydd yw dechreu yn ddeallgar bob peth yn enw Duw</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<PB N="19" REF="22">
<HEAD>Hyd yma am y Priodoliaeth au <NOTE N="*" PLACE="marg">Perthynol i enw Duw.</NOTE> enwol.</HEAD>
<P>Y Priodoliaethau &s;ylweddol ydynt o ddau fath, naill ai anghyffredinol ai ymgyfattebol.</P>
<P>Y Priodoliaethau anghyfliedinol ydynt gyfryw, ac na allant mewn neb rhyw fodd gyttuno (neu wed|du) i vn m&acirc;th ar greadur, ond i Dduw yn vnig. Y rhai hyn ydynt ddau, &s;ef <HI>digymmy&s; gedd, ac anher|fynoldeb.</HI></P>
<P>Digymny&s;gedd yw'r hyn drwy ba vn, y mae Duw yn ddilwgr oddiwrth bob <HI>cymmy&s;giad, gwahaniad, lluo&s;ogiad, digwyddiadau</HI> neu rannau cyfan&s;oddol, iw dirnad, nai deall: megis pa beth bynnag yw efe, hynny yw efe yn hanfodol.</P>
<P>Er bod o Dduw yn dri, nid yw hyn yn rhwy&s;tro ei <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu &s;ymlr|wydd.</NOTE> ddigymmy&s;gedd: canys Duw &s;ydd dri, nid trwy gy&s;ylltiad rhan|nau, eithr drwy gydhanfod per&s;&ocirc;nau.</P>
<P>Anherfynoldeb yw, drwy 'r hyn y mae pob peth &s;ydd yn Nuw heb na <HI>me&s;ur</HI> na therfyn, na diben, vch|od, i&s;od, ymlaen ac yn &ocirc;l.</P>
<P>Or ddau hyn angenrheidiol yw tarddu allan dri eraill o briodoliaethau anghyffredin.</P>
<P N="1">1. <HI>Amme&s;uredigaeth,</HI> neu, <NOTE N="*" PLACE="marg">Bod ymhob lle ar vn|waith.</NOTE> <HI>bobllea|eth,</HI> drwy'r hyn y mae ef o anherfynedig amgyrhaedd yn llenwi y nefoedd, a'r dda|iar, ac yn cynnwys p&ocirc;b lleoedd heb y&s;p|aid, lle, neu derfyn yn dichon ei gynnwys ef, ac heb fod yn ab&s;ennol yn vnlle, mae yn bre&s;ennol ym mhob lle.</P>
<P>Y mae pedair gr&acirc;dd o <HI>bre&s;enoldeb Duw,</HI> y gyntaf
<PB N="20" REF="23">
&s;ydd <HI>gyffredinol,</HI> drwy 'r hon y mae Duw ym mh&ocirc;b lle, yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Yn llenwi pob man,</NOTE> <HI>llanwedig|aidd,</HI> eithr nid yn vnlle yn <HI>gynhwy&s;e|digaidd.</HI></P>
<P>Yr ail &s;ydd <HI>enwedigol,</HI> drwy'r hon y dywedir fod Duw yn y nefoedd, o herwydd bod yno ei allu, a'i ddoethineb, a'i ddaioni mewn m&ocirc;dd mwy rhagorol iw gweled ai mwynh&acirc;u: Ac hefyd o blegid oddyno yn arferol y mae ef yn tywallt ei <HI>fendithion</HI> ai <HI>farne|digaethau.</HI></P>
<P>Yn drydydd, mwy enwedigol, drwy 'r hon y mae Duw yn pre&s;&wcirc;ylio yn ei Seintiau.</P>
<P>Yn bedwerydd, mwyaf enwedigol, a digyffelyb, drwy'r hon y mae cyflawnder y Duwdod yn pre&s;&wcirc;ylio ynghri&s;t yn gorphorol.</P>
<P N="2">2. Anghyfnewidioldeb, drwy'r hwn y mae Duw heb gyfnewid oll: yn gy&s;tal o herwydd ei &s;ylwedd, ai ewyllys.</P>
<P N="3">3. Tragwyddoldeb, drwy'r hwn y mae Duw heb ddechreuad iw ddyddiau, na diweddiad iw am&s;er: ac heb derfynau, o ran <NOTE N="*" PLACE="foot">O ran dim &acirc; aeth o'i flaen neu a dd&ecirc;l oi &ocirc;l.</NOTE> <HI>rhagfynediad,</HI> neu &ocirc;l-ddilyn|niad.</P>
<P><HI>Hyd yn hyn am y Priodoliaethau anghyffredin, Per|thyna&s;ol i Dduw yn vnig: Bellach am y rhai tueddol, neu'r cyfryw ac a edrychant tua'r creaduriaid&middot;</HI></P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<PB N="21" REF="23">
<HEAD>Y Rheini ydynt bump. 1. <HI>Bywyd.</HI> 2. <HI>Deall.</HI> 3. <HI>Ewyllys.</HI> 4. <HI>Gallu.</HI> 5. <HI>Maw|rhydi.</HI></HEAD>
<P>BYwyd Duw yw hwnnw, drwy'r hwn, megis trwy'r fwyaf parhaus a phuraf <HI>weithred,</HI> y mae efe nid yn vnig, yn byw o honaw ei hun, eithr yn fythol ffr&wcirc;d o flynnon y bywyd, o'r hon y mae yr holl greaduriaid yn cael eu bywyd: yn gymmaint ac mai ynddo ef, y <HI>maent yn byw, yn &s;ymud, yn anadlu, ac yn b&ocirc;d.</HI> Ac o blegid nad oes gwahaniaeth rhwng ei fywyd ef ai hanfod, am hynny y dywedir, mai <HI>i Dduw yn vnig y mae anfarwoldeb.</HI> Act 17.28. 1. Tim. 6.16.</P>
<P N="2">2. Deall neu wybodaeth Duw, yw'r hyn trwy ba vn <HI>(wrth vn bur weithred)</HI> y mae ef yn gwybod yn ber&s;&s;aith ynddo ei h&ucirc;n bob peth ar a fu erioed, <HI>ydynt, neu a fyddant:</HI> ie meddyliau a bwriadau calon pob d&ycirc;n oll. Jer. 17.10. Rhuf 8, 33.</P>
<P>Y Gwybodaeth hwn yn Nuw &s;ydd naill ai <HI>cyffredi|nol,</HI> drwy 'r hwn y g&wcirc;yr Duw o honaw ei h&ucirc;n bob peth yn dragwyddol. Y da wrtho ei h&ucirc;n, y drwg wrth y da gwrthgefn iddo; gan o&s;od ar bethau damweiniol, goel|bren damweiniaeth, ac ar bethau angenrheidiol, ddeddf anghenrhaid. Ac mal hyn yn gwybod pob peth ynddo acohonaw ei h&ucirc;n, efe yw'r achos o'r holl wybod|aeth &s;ydd ym-mhawb yngy&s;tal dynion ac Angelion. Yn ail, <HI>neulltuol,</HI> yr hwn a elwir gwybodaetn <HI>cymme|meradwy,</HI> trwy 'r hwn yr edwyn efe <HI>wrth eu pennau,</HI> ac y cydnebydd yn ra&s;u&s;ol a'i etholedigion am yr eiddaw ei h&ucirc;n. 1 Tim. 2, 19.</P>
<P><HI>Deall</HI> hefyd a gynnwys <HI>ddoethineb Duw,</HI> drwy 'r hwn ei creawdd ef yn hygall bob peth <HI>o ddiddym
<PB N="22" REF="24">
ddeunydd</HI> mewn <HI>rhif, me&s;ur, a phwys;</HI> a rhagllaw a'i rheola, ac a'i cymhwy&s;a hwynt, i wa&s;anaethu ei arfaeth &s;ancteiddiaf, a'i ogoniant ei hunan.</P>
<P N="3">3. Ewyllys Duw yw'r hwn drwy ba yn anhenrhaid <HI>iddo ei ewylly&s;io ei h&ucirc;n,</HI> megis y <HI>prif-ddaioni:</HI> A thrwy ei ewylly&s;io ei h&ucirc;n fe a ewylly&s;ia yn rhwydd ddigymmell oll bethau da eraill, y rhai <HI>ydynt oddial|lan iddaw.</HI></P>
<P>Ewyllys Duw er nad yw ynddo ei h&ucirc;n ond <HI>vn,</HI> megis y mae ei hanfod, etto o herwydd amryw amly|gynnau ac effeithiau, fe ai gelwir yn yr Scrythyrau wrth amryw enwau, &s;ef,
<LIST>
<ITEM>1. <HI>Cariad,</HI> wrth yr hwn y deellir Tragwyddol wylly&s;iad da ein Duw, drwy'r hwn ir ordin|haodd iw etholedigion fod yn gadwedig yn rh&acirc;d drwy Gri&s;t: ac y rhydd iddynt bob doniau an|genrheidiol ir bywyd yma, ac ir hwn &s;ydd ar ddyfod, gan ymfodloni ynddynt hwy, ac yn eu gwa&s;anaeth. 1 Joan 3, 1. Gen. 4, 4.</ITEM>
<ITEM>2. <HI>Cyfiawnder</HI> yw dianwadal ewyllys Duw, drwy 'r hwn y gobrwya efe ddynion ac Angeli|on yn ol eu gweithredoedd; gan go&s;pi y die|difarus yn ol eu haeddedigaethau, yr hyn a <HI>elwir cyfiawnder ei ddigofaint</HI> ef: a thalu i'r ffydd|loniaid yn ol ei addewidion, yr hyn a elwir <HI>cyfiawnder ei r&acirc;s ef.</HI> Rhuf. 2, 5. ac 9, 15, 16.</ITEM>
<ITEM>3. <HI>Trugaredd,</HI> yr hwn yn vnig yw ewyllys da Duw, a pharodrwydd ei &s;erch i faddeu i bechadur edifeiriol ei bechodau ai ddrwg foddion.</ITEM>
<ITEM>4. <HI>Daioni,</HI> drwy 'r hwn y mae Duw yn <HI>ewylly&s;gar yn cyfrannu</HI> o'i ddaioni iw greaduriaid: ac o herwydd ei fod ef yn ei gyfr&acirc;nnu yn <HI>rh&acirc;d,</HI> fe ai gelwir ef <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu rh&acirc;d</NOTE> <HI>gr&acirc;s.</HI></ITEM>
<ITEM>5. <HI>Gwirionedd,</HI> drwy 'r hwn yr ewylly&s;ia Duw yn <HI>ddianwadal,</HI> y pethau a ewylly&s;io: gan
<PB N="23" REF="24">
ddibenu a chyflawni pob peth ar a ddyweddodd yn ei <HI>am&s;er go&s;odedig.</HI> P&s;al. 146, 6.</ITEM>
<ITEM>6. <HI>Ammynedd,</HI> drwy'r hwn y mae Duw yn ewyl|ly&s;gar yn peidio a cho&s;pi y rhai drygionus, cy|hyd ac y cennadh&acirc;o ei gyfiawnder, a hyd oni byddo eu pechodau hwythau yn addfed.</ITEM>
<ITEM>7, <HI>Sancteiddwrydd,</HI> drwy'r hwn y neulltuir natur Duw oddiwrth b&ocirc;b halogedigrwdd: ac y ca&s;h&acirc; efe b&ocirc;b brynti; ac felly gan fod yn llwyr bur|eidd-l&acirc;n ynddo ei h&ucirc;n, y mae yn ymhoffi ym|hurdeb a diweirdeb ei wei&s;ion, oddifewn ac oddiallan, yr hyn a dywalltodd efe ynd|dynt. 1 Pet. 1, 15, 16. 1 The&s;. 4, 3.</ITEM>
<ITEM>8. <HI>D&icirc;g,</HI> drwy'r hwn y deellir diymmod a chyfiawn ewyllys Duw, yn <HI>ceryddu yr etholedigion,</HI> ac yn rhoddi dial a chosbedigaeth ar y <HI>Gwrthodedig,</HI> am y cammau a gynnigiant iddo ef ac iw dde|wi&s;edig. A phan go&s;po Duw yn d&ocirc;&s;t, ac yn drwm, yno y gelwir <HI>Digofaint, am&s;erol</HI> ir Etholedig, <HI>tragwyddol</HI> ir Gwrthode|dig. P&s;al. 106, 23.29, 40, 41.</ITEM>
</LIST></P>
<P N="4">4. <HI>Gallu</HI> Duw yw yr hwn, drwy ba vn y dichon efe o honaw ei h&ucirc;n, ac yn ddiattal wneuthur pa beth bynnac a ewylly&s;io, ar a fo yn cydhuno a'i naturia|eth ef, a thrwy yr hwn megis y gwnaeth efe, fel|ly y mae efe rhagllaw yn rheoli y <HI>nefoedd</HI> a'r ddaiar, a'r holl bethau ynddynt. Yr holl alluog nerth hwn yn Nuw &s;ydd naill ai'n <HI>hollawl,</HI> trwy 'r hwn y dichon efe ewylly&s;io, a gwneuthur mwy nac a ewylly&s;io, neu nac a wnelo, Mat. 3.9. ac 20.53. Rhuf. 9.18. Neu <HI>Weithredol,</HI> trwy 'r hwn, y gwna Duw beth byn|nac a fynno ef ei wneuthur, P&s;al, 115.3.</P>
<P N="5">5. <HI>Mawrhydi</HI> yw'r peth, drwy'r hwn y mae Duw o'i wir ollawl <HI>awdurdod</HI> ei hun yn teyrna&s;u, ac yn rheoli, megis Arglwydd a Brenin, a'r yr holl grea|duriaid,
<PB N="24" REF="25">
gweledig ac anweledig: a chanddo gyfiaw|nder a meddiant ar bob peth, megis <HI>oddiwrth yr hwn, ac er mwyn yr hwn</HI> y mae pob peth. A hefyd gy|flawnder gallu, fal y dichon ef faddau anwiredd pawb oll a ewylly&s;io ef eu harbed, a gorchfygu ei elynion, y rhai a fynno efe roi dialedd arnynt a'i de&s;truwio, heb fod yn rhwymedig i roddi i nebryw greadur re|fwm o'i weithred: ond gwneuthur ei &s;anctieddiaf ai gyfiawnaf ewyllys e&icirc; h&ucirc;n, iddo yn gyfraith tra pher|flaith a thragwyddol. Oddiwrth yr holl <HI>briodoliaethau</HI> hyn, y cyfyd vn, yr hwn yw prif-fendigedigrwydd, neu berffeithrwydd Duw.</P>
<P><HI>Bendigedigrwydd</HI> yw'r perffaith a'r anfe&s;urol fwy|niant a'r lawenydd a gogoniant, yr hwn &s;ydd gan Dduw ynddo ei h&ucirc;n yn dragywydd, ac &s;ydd achos o bob dedwyddwch a pherffeithwydd, a feddianno pob creadur yn ol ei fe&s;ur. 1 Tim. 6.15.</P>
<P>Y mae <HI>Pridoliaethau</HI> eraill a <NOTE N="*" PLACE="marg">A gyfri|fir.</NOTE> roddir i Dduw ar <HI>gyffelybiaeth,</HI> ac yn <HI>amhriodol,</HI> yn y Scrythyrau &s;anctaidd, megis (trwy ddull ar ymadrodd &s;ef <HI>Anthropomorpho&s;is, dynawl agweddiad) aelodau dyn, llygaid clu&s;tiau, ffroenau, genau, llaw, troed, &amp;c.</HI> neu &s;ynhwyreu a gwei|thrediadau d&ycirc;n, megis <HI>gweled, clywed, aroglu, gwei|thio, rhodio, taro, &amp;c.</HI> Neu trwy ddull ar ymadrodd a elwir <NOTE N="*" PLACE="marg">O anwydau dyn.</NOTE> <HI>Anthropopa|theia,</HI> gwyniau, cynhyrfiadau d&ycirc;n, &s;ef <HI>llawenydd, tri&s;twch, hyfrydwch, prudd|der, cariad, cas, &amp;c.</HI> Neu mal pan hen|wer ef trwy <NOTE N="*" PLACE="marg">Trwy gyffelyb|rwydd.</NOTE> <HI>Analogia, yn graig, yn d&wcirc;r, yn a&s;talch,</HI> ac felly. Arwyddoc&acirc;d y rheini pob llyfr o ddeongliad ai hy&s;py&s;a.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<PB N="25" REF="25">
<HEAD>Am yr holl briodoliaethau hyn, rhaid i ni ddal y rheol|au cyffredin yma.</HEAD>
<P>NId oes vnrhyw briodoliaeth a ddichon adroddi yn eglur hanfod Duw, o herwydd ei fod yn an|herfynol ac anrhaethol.</P>
<P>Pa beth bynnac gan hynny a draethir am Dduw, nid Duw ydyw, eitnr yn hytrach fe eill wa&s;anaethu i gynnorthwyo ein <HI>mennyddiau</HI> gweinion ni, i ddirnad yn ein rhe&s;wm, ac i adrodd ar ein geiriau, Fawrhydi ei dduwiol anian ef, cyn belled ac y bu wiw ganddo ei ddatcuddio ei h&ucirc;n ini yn ei <HI>air.</HI></P>
<P N="2">2. Holl <HI>briodoliathau Duw</HI> a berthynant i bob vn or tri Pher&s;on, yn gy&s;tal ac ir hanfod ei h&ucirc;n, hyd y goddefo y <HI>briodoliaeth ber&s;onol.</HI> Megis <HI>Trugaredd</HI> y T&acirc;d yw <HI>Trugaredd</HI> yn cenedlu: <HI>Trugaredd y m&acirc;b</HI> yw <HI>trugaredd</HI> cenedledig, <HI>trugaredd</HI> yr Y&s;pryd gl&acirc;n yw <HI>trugaredd</HI> yn deilliaw, ac felly am y lleill.</P>
<P N="3">3. Priodoliaethau <NOTE N="*" PLACE="marg">Sylweddol:</NOTE> <HI>bodol</HI> Duw, nid oes ragoriaeth rhyngddynt a'i hanfod. Oblegid eu bod hwy felly yn yr hanfod, fel y maent yn wir hanfod ei h&ucirc;n. Gan hynny nid oes dim yn Nuw, ar nad ydyw vn ai hanfod ai per&s;on.</P>
<P N="4">4. Priodoliaethau &s;ylweddol Duw nid amgenant y naill oddiwrth y llall o ran <HI>&s;ylwedd,</HI> nac o ran <HI>gwir fodol hanfod,</HI> (o-blegid beth bynnag fydd yn Nuw &s;ydd vn hanfod &s;yml, ac vn ni chynnwys wahaniad) ond yn vnig yn ein rhe&s;wm a'n deall ni, yrhai gan na allwn wybod pethau daiarol wrth vn vnig <HI>weithred</HI> heb gynnorthwy llawer o <HI>weithredon</HI> gwahanredol, &s;ydd raid i ni wrth angenrheidiol gynnorthwy gan lawer o weithredon gwahanredol i adnadod yr
<PB N="26" REF="26">
<HI>anfeidrol</HI> Dduw. Am hynny (i ddywed yd yn brio|dol) nid oes yn Nuw <HI>lawer o briodoliaethau,</HI> ond vn yn vnig, yr hwn nid yw ddim amgen, ond dwy|wawl hanfod y Duwdod wrth ba briodoliaethau byn|nag y galwoch ef. Eithr er mwyn ein <HI>rhe&s;wm</HI> ni, y dywedir eu bod yn gynnifer o briodoliaethau gwa|hanol. Oblegid ein dealltwriaeth ni a ddirnad wrth enw trugaredd, ryw beth dieithrol oddiwrth y peth a elwir <HI>cyfiawnder. Priodoliaethau</HI> hanfodol Duw gan hynny nid ydynt ynddynt eu hunain yn wahanol.</P>
<P N="5">5. <HI>Priodoliaethau &s;ylweddol</HI> Duw nid ydynt ran|nau, gyneddfau &s;ylwedd y Duwdod, na dig|wyddiadau yn yr hanfod, megis mewn &s;ail: Ond gwir <HI>hanfod Duw yn gyfan ac yn gwbl.</HI> yn gym|maint a bod pob cyfryw briodoliaeth <HI>nid aliud &amp; aliud,</HI> peth arall a pheth arall, eithr yr vn a'r vn|rhyw beth. Nid oes gan hynny yn Nuw ddim main|tiolaeth, wrth yr hwn y dywedir, ei fod efe yn gym|maint a chymmaint: na chynneddfau o herwydd pa rai y gellir dywedyd ei fod efe y f&acirc;th ar f&acirc;th: Ei|thr pa beth bynnag yw Duw, y <HI>cyfryw</HI> a'r vnrhyw <HI>yw</HI> wrth ei hanfod. Wrth ei hanfod y mae'n ddoeth, ac am hynny doethineb ei h&ucirc;n, wrth ei hanfod y mae efe yn drugarog, ac am hynny trugaredd ei hun: wrth ei hanfod y mae yn dda, ac am hynny yn ddaioni ei h&ucirc;n, wrth ei hanfod y mae yn gyfi|awn, ac am hynny yn gyfiawnder ei h&ucirc;n, &amp;c. I fod yn fyrr, Duw &s;ydd <HI>fawr</HI> heb <HI>faintioli, daionus, cywir, a chyfiawn</HI> heb <HI>gynneddf: Trugarog</HI> heb <HI>w&ycirc;n, gweithred</HI> heb <HI>gynnwrf,</HI> ym hob lle <HI>yn bre&s;ennol</HI> heb <HI>gyflead,</HI> heb <HI>am&s;er,</HI> er hynny yn <HI>gyntaf</HI> ac yn <HI>ddiwae|thaf.</HI> Arglwydd yr holl greaduriaid, oddiwrth yr hwn y derbynniant oll eu hunain, ar holl <HI>ddaioni</HI> &s;ydd ganddynt; er hynny nid rhaid iddo ef, ac
<PB N="27" REF="26">
nid yw yn <HI>derbyn</HI> dim ychwanegiad daioni neu dded|wyddwch oddiwrth neb arall.</P>
<P>Dymma wir agweddiad Duw, cyn belled ac y datcuddiod efe ei h&ucirc;n i ni yn ei <HI>Air.</HI></P>
<P>Yr athrawiaeth hon (yn anad vn) &s;ydd raid i bob gwir <HI>ymarferwr Duwioldeb</HI> ei gwybod yn addas, ac angenrhaid ei chredu o ran pedwar achos arbennig, &s;ef,</P>
<P N="1">1. Fel y gallom adnabod ein gwir a'n hunig Dduw, oddiwrth gam dd&ucirc;wiau ac eulunnod. Canys y portreiad hwn ar Dduw &s;ydd adnabyddus iawn iw Eglwys yn vnig, yn yr hon yr eglurodd efe ei h&ucirc;n yn ra&s;u&s;ol.</P>
<P N="2">2. I &s;efydlu yn ein calonnau ni fawr ofn ei Faw|rhydi ef; tra b&ocirc;m yn tybied yn rhyfeddol o honaw, am ei <HI>&s;ymlrwydd a'i anherfynoldeb:</HI> a'i addoli ef, am ei <HI>amme&s;uroldeb, anghyfnewidioldeb,</HI> a'i <HI>dra|gwyddoldeb:</HI> ac yn <HI>cei&s;io doethineb</HI> oddiwrth ei <HI>ddeall,</HI> ai <HI>wybodaeth</HI> ef: yn ymddaro&s;twng iw fendigedig <HI>ewyllys</HI> ai <HI>arfaeth:</HI> yn ei garu ef, am ei <HI>gariad, trugaredd, daioni, ammynedd:</HI> ffyddio iw air ef, o ran ei <HI>wirionedd:</HI> ei ofni, o ran ei allu, ei <HI>gyfiawnder, a'i ddigofaint:</HI> ei berchi ef am ei <HI>&s;ancteiddrwydd,</HI> ai foliannu ef am ei <HI>fendigedigrwydd:</HI> A darlynu ar|no ef tra f&ocirc;m byw, yr hwn yw vnig Awdur ein <HI>bywyd,</HI> ein <HI>bod,</HI> a'r holl bethau daionus &s;ydd gen|ym.</P>
<P N="3">3. I'n cymmell ni i ddilyn <HI>Y&s;pryd Duw</HI> yn ei &s;an|ctaid briodoliaethau, ac i ddwyn (mewn rhyw fe&s;ur) ynom ragddelw neu <HI>gyffelybiaeth</HI> o'i <HI>ddoethineb, ga|riad, ddaioni, gyfiawnder, drugaredd, wirionedd, ammynedd,</HI> Z&ecirc;l, ac oi <HI>ddigofaint</HI> ef yn erbyn pechod: fel y gallom ninnau fod yn <HI>ddoethion, gariadus, gy|fion, drugarogion,</HI> eirwir, ddioddefgar, ac yn llawn Z&ecirc;l fel y mae ein Duw ni.</P>
<P N="4">4. Yn ddiwaethaf, fel y gallom ni yn ein holl wed|diau
<PB N="28" REF="27">
a'n myfyrdod, iawn &s;ynnied oi ddwywawl Faw|rhydi ef. Ac nid yn &ocirc;l y gwrthg&acirc;s a'r cablaidd <HI>draw&s;feddyliau,</HI> y rhai o naturiaeth a gyfodant ym mhennau dynion: megis y dychymygant fod Duw yn debyg <HI>i h&ecirc;n &wcirc;r yn ei&s;tedd mewn cadair.</HI> A bod y <HI>Drindod fendigedig</HI> yn debyg ir eulun tri-rhannog a beintiai y pabyddion yn ffene&s;tri eu heglwy&s;i.</P>
<P>Gan hynny pan f&ycirc;ch i weddio at Dduw, Llefared dy <HI>galon</HI> wrtho ef, megis with vn <HI>Tragwyddol, an|feidrol, ollalluog, &s;anctaidd, doeth, cyfiawn, trugarog y&s;pryd; a pherffaithgwbl anwahanol hanfod o dri gwahanredol b&egrave;r&s;onau, T&acirc;d, M&acirc;b, ac Y&s;pryd gl&acirc;n: yr hwn gan ei fod yn bre&s;ennol ym mhob lle, &s;y'n llywo|draethu y nefoedd, a'r ddaiar: yn dirnad calonnau pawb, yn gwybod trueni pob d&ycirc;n; ac yn vnig a ddichon roddi i ni bob doniau a fyddo arnom ni eu hei&s;iau, a gwaredu holl bechaduriaid edifeiriol y rhai a chalon|nauffyddlon a gei&s;iant (er mwyn Cri&s;t) ei gymmorth ef i fy ned allan o'i holl flinderau, a'u cy&s;tuddiau pa fath bynnag.</HI> Gen. 17.1. E&s;ay 6, 3. ac 63, 16. Math 11, 28.</P>
<P>Eifiau y gwir wybodaeth hwn am Dduw, &s;y'n peri i lawer wneuthur eulun o'r gwir Dduw: a hyn yw 'r vnig achos, pa ham y mae cynnifer yn proffe&s;&s;u pob <HI>rhan arall</HI> o grefydd Dduw mor amharchus, ac mor rhagreithus. Lle pe adnabyddent yn vnion, ni feid|dient amgen na ddeuent iw wa&s;anaeth ef. A chwe|di dyfod, ei wa&s;anaethu mewn <HI>ofn</HI> ac <HI>anrhydedd:</HI> canys cyn belled ac y mae d&ycirc;n yn ofni Duw, y mae ef yn ei adnabod: ac yno y mae d&ycirc;n yn gwir adna|bod Duw; pan gy&s;yllto ei <HI>ymarfer</HI> at <HI>fyfyrdod,</HI> a hyn|ny fydd:</P>
<P N="1">1. Pryd y bo d&ycirc;n felly yn cydnabod ac yn anrhy|deddu mawredd Duw, megis yr eglurodd efe ei h&ucirc;n yn ei Air.</P>
<P N="2">2. Pryd (oddiwrth wir a bywiol y&s;tyriaeth pri|odoliaetnau Duw) y maga ynghalon d&ycirc;n, gariad, ofn,
<PB N="29" REF="27">
ac ymddiried yn Nuw: canys <HI>medd Duw ei h&ucirc;n; Os ydwyf fi d&acirc;d pa le y mae fy anrhydedd? Os ydwyf fi fei&s;tr pa le y maefy ofn?</HI> Mala. 1.6, <HI>O profwch a gwelwch mor ddaionus yw'r Arglwydd,</HI> medd <HI>Dafydd</HI> P&s;al. 34.9. Y neb <HI>o'i gydnabyddiaeth</HI> ni phrofodd ei ddaioni ef, nid edwyn mor ddalonus yw efe. Yr hwn (medd <HI>S. Joan</HI> 1 Joan. 2.4.) a ddywed ei fod yn <HI>adna|bod Duw, ac heb gadw ei orchymynnion ef, cel&wcirc;yddog yw, a'r gwirionedd nid yw ynddo. Cyn belled</HI> gan hynny, ac y b&ocirc;m yn gwneuthur ar &ocirc;l Duw, mewn <HI>daioni, cariad, cyfiawnder, trugaredd, ammyned,</HI> ac eraill o'i <HI>briodoliaethan ef, cyn belled</HI> a hynny yr ydym yn adnabod Duw.</P>
<P N="3">3. Pryd trwy ochain dirgeledig ac &acirc; difrifol ewyll|ysfryd ein calonnau, y byddom yn hiraethu, am gael perffaith a chyflawn wybodaeth o'i fawredd ef yn y bywyd &s;ydd a'r ddyfod.</P>
<P N="4">4. Yn ddiwaethaf, hyn a ddatcuddia pa cyn lleied yw nifer y rhai a wir adwaenant Ddnw; Canys nid edwyn neb Dduw, ond yr hwn a'i caro ef; a pha fodd y geill d&ycirc;n ddewis na charo ef, gan ei fod yn <HI>brif ddaioni,</HI> pes adwaenai ef? Gan weled <HI>fod natur Duw yn ynill dynion i garu ei ddaioni:</HI> a phwy byn|nac a garo ddim yn fwy na Duw nid <HI>yw deilwng o Dduw.</HI> A'r cyfryw yw pob vn a e&s;yd &s;erch a hoff|der ei galon ar ddim arall ond ar Dduw. Gan hyn|ny os wyt yn credu fod Duw yn <HI>Ollalluog</HI> pa ham yr ofni <HI>gythrauliaid</HI> a <HI>gelynion,</HI> ac nad wyt yn hyde|rus yn ymddiried yn Nuw; ac yn ymbil am ei gym|morth ef ym mh&ocirc;b trallodau a pheryglon? Os wyt ti yn credu fod Duw yn <HI>anfeidrol,</HI> pafodd y llyfe&s;i di ei annog ef i ddigofaint?</P>
<P N="3">3. Os wyt yn credu fod Duw yn <HI>&s;iml,</HI> pa fodd y cly|wi di ar dy galon allael rhagrithio a bod yn ffuan|twr? Os wyt yn credu mai Duw yw'r prif ddaioni, pa ham nad yw dy &s;erch di wedi ei o&s;od arno ef yn
<PB N="30" REF="28">
fwy nac ar holl dda bydol; Os wyt yn credu mewn gwirionedd, fod Duw yn farnwr cyfiawn, pa fodd y beiddi di fyw mor ddifraw mewn pechod, heb edi|farhau? Os wyt yn gwir gredu fod Duw yn ddoethaf, paham nad wyt yn rhoi arno ef am wa&s;tadh&acirc;u a threfnu gwrthwynebion, a dirmygon, <HI>yr hwn a &wcirc;yr pa fodd i dueddu pob peth ir hyn gorau, ir &s;awl ai carant ef?</HI> Os wyt ti yn gwir goelio fod Duw yn eirwir, pa ham yr amheui di ei addewidion ef? Ac os wyt yn credu fod Duw yn <HI>brydferthwch,</HI> ac yn wir <HI>berffei|thrwydd,</HI> pa ham nad wyt yn ei wneuthur ef yn brif|nod vnig i'th holl hoffd&ecirc;rau a'th ddymuniadau? Canys o cheri di degwch, efe yw'r teccaf: o chwen|nychi gyfoeth, efe yw'r cyfoethoccaf: o chei&s;i ddoethineb, efe yw'r doethaf: pa odidawgrwydd bynnac, a welai&s;t mewn nebryw greaduriaid, nid yw ddim ond megis gwreichionen o'r hyn mewn per|ffeithrwydd anherfynol fydd yn Nuw. A'r pryd y caffom ddigyfrwng gyfundeb yn y nefoedd gyd &acirc; Duw; Ni gawn y pethau hyn oll yn berffaith wedi eu cyfrannu i ni. I fod yn fyrr, ym <HI>mhob daioni,</HI> efe <HI>yw oll yn oll.</HI> C&acirc;r yr vn Duw daionus hwnnw, ac ti a fyddi yn ei garu ef, yn yr hwn y mae holl <HI>ddawn y donniau</HI> yn aros. Yneb gan hynny a chwennycho gael gwir wybo|daeth am Dduw, rhaid iddo ddy&s;cu ei adnabod ef drwy gariad. Canys <HI>Duw cariad yw, a'r gwybodaeth o gar<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ad Duw &s;ydd uwchlaw</HI> pob <HI>gwybodaeth.</HI> Eph. 3.19. Cany<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> pob <HI>gwybodaeth,</HI> oddieithr gwybod pa fodd y cerir Duw, ac y gwa&s;anethir ef yn vnig, nidyw ddim ar air <HI>Salomon, ond gwagedd o wagedd, a blinder y&s;pryd.</HI></P>
<P>Ennyn gan hynny o fy Arglwyddes, nag&ecirc; yn hy|trach fy Arglwydd <HI>Cariad perffaith,</HI> dy gariad dy h&ucirc;n yn fy enaid, yn enwedig gan ryngu bodd i't, yn &ocirc;l fy vno i &acirc; thi trwy waed Cri&s;t, gael o honof fyng|hafarwyddo trwy wybod aeth dy r&acirc;s, i gymmun dy
<PB N="31" REF="28">
ogoniant, yn yr hwn y mae fy mhrif ddaioni am ded|wyddyd tragwyddol yn &s;efyll.</P>
<P>Mal hyn wrth lewyrch ei <HI>Air ei h&ucirc;n</HI> y gwel&s;om y tu cefn i <HI>Jehovah Elohim,</HI> y tragwyddol <HI>drindod;</HI> addoli yr hwn &s;ydd wir dduwioldeb, credu yn <HI>yr hwn</HI> fydd gadwedigol ffydd, ac vnion wirionedd: i'r hwn oddiwrth <HI>greaduriaid</HI> yn y nefoedd, a'r ddai|ar, y byddo <HI>Moliant, golluogaeth, a gogoniant yn drag|wyddol.</HI> Amen.</P>
<P>Hyd yna am wybodaeth o Dduw: Bellach am wybodaeth o ddyn ei h&ucirc;n. Ac yn gyntaf am gyflwr ei drueni ef, a'i lygredigaeth heb adnewyddiad trwy Gri&s;t.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<HEAD>Myfyrdod am drueni dyn heb ei gymmodi a Duw yn Ghri&s;t.</HEAD>
<P>OScerbwd gwael, ym mh&acirc; gwrr y dechreuaf fi adrodd dy drueni didrangcedig? Yr hwn wyt wedi dy <HI>euogfarnu,</HI> yr awr gyntaf y cymmerai&s;t <HI>&s;ylwedd</HI> yn y gr&ocirc;th, a chwedi dy farnu i <HI>farwolaeth dragwyddol,</HI> cyn dy eni i fywyd am&s;erol. Gwir yw, y medraf gael dechreuad ar dy drueni, eith ni wn ym mh&acirc; fan y mae i mi gei&s;io y diwedd. Canys pan oedd <HI>Adda</HI> ac <HI>Efa</HI> wedi eu creu ar l&ucirc;n delw Dduw ei h&ucirc;n, ac yn pre&s;wylio ym mharadwys, mal y gallent hwy, ai hiliogaeth fyw y bywyd anfarwol mewn dedwyddwch, a holl greaduriaid y ddaiar dan eu llywodraeth, ond yn vnig, na chaent archwaethu o ffrwyth vn pren, er mwyn dangos vfydd-dod i'r cre|awdr holl alluog; er dar&s;od i Dduw eu gwahardd hwy ai gorchymyn i ymgadw oddiwrth hyn o beth bychan, dan boen co&s;pedigaeth angeu tragwyddol, er hyn hwy a gredafant i air y cyrhraul o flaen gair Duw, drwy gei&s;io gwneuthur Duw (pes galla&s;ent)
<PB N="32" REF="29">
yn gelwyddog. Ac felly drwy fod yn anni&ocirc;lchgar am yr holl ddoniau a gaw&s;ent ar law Dduw, hwynt hwy &acirc; aethant yn anfodlon iw cyflwr pre&s;ennol, fal pe bua&s;ai Dduw, yn rhoddi y gorchymmyn hwnnw iddynt, o gynfigen a chrintachrwydd, ac &acirc; goelia&s;ant y gwnai diafol hwynt yn gyfrannogion o bethau an|rhydeddu&s;ach nac &acirc; roe&s;ai Dduw iddynt erioed, ac yn eu balchder hwy a wnaethant fradwriaeth yn er|byn y goruchaf, a thrwy fod yn ddiy&s;tur ganddynt fod yn ddeiliadd i Duw, hwy a chwennycha&s;ant fod yn dduwiau eu hunain, neu yn ogyfuwch &acirc; Duw. yno nes iddynt edifarhau, (trwy golli ll&ucirc;n delw Dduw) hwy a aethant yn debyg ir cythraul: ac felly eu holl hiliogaeth hwynt, megis heppiliaeth <HI>wrthryfelgar</HI> (tra byddont fal dithau yn anedifeiriol) ydynt yn dda|ro&s;tyngedig yn y byd yma, i ddioddef pob trueni helbulus, ac yn y byd a ddaw <HI>i'r t&acirc;n tragwyddol a ddarparwyd i ddiafol ac iw angelion.</HI></P>
<P>Bwrw ymmaith gan hynny dy wagedd amwhyllig, a chymmer olwg ar dy drueni gre&s;ynol: yr hyn beth os iawn y&s;tyri, nid wyf yn ammeu, nas gweli di fod yn well o lawer fod o honot heb eni, na bod heb r&acirc;s i ymarfer a duwioldeb.</P>
<P>Y&s;tyr gan hynny dy drueni,
<LIST>
<ITEM>1. Yn dy <HI>fywyd.</HI></ITEM>
<ITEM>2. Yn dy <HI>farwolaeth.</HI></ITEM>
<ITEM>3. Ar &ocirc;l dy <HI>farwolaeth.</HI></ITEM>
</LIST></P>
<P>Yn dy fywyd.
<LIST>
<ITEM>1. Y Trueni &s;ydd yn dilyn dy <HI>gorph.</HI></ITEM>
<ITEM>2. Y Trueni &s;ydd yn gwrthuno dy <HI>enaid.</HI></ITEM>
</LIST></P>
<P>Yn dy farwolaeth y&s;tyria y perhau ydynt yn gor|thymmu dy gorph a'th enaid.</P>
<P><PB N="33" REF="29">Ar &ocirc;l marwolaeth y&s;tyr y trueni a daflant dy gorph ath enaid ynghyd i d&acirc;n vffern.</P>
<P>Ac yn gyntaf, gadewch inni gymeryd golwg ar y trueni &s;ydd yn canlyn y corph yn &ocirc;l trefn pedair oes d&ycirc;n.</P>
<LIST>
<ITEM>1. <HI>Mebyd.</HI></ITEM>
<ITEM>2. <HI>Ieuengtyd.</HI></ITEM>
<ITEM>3. <HI>Oedran g&wcirc;r.</HI></ITEM>
<ITEM>4. <HI>Henaint.</HI></ITEM>
</LIST>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD><HI>1.</HI> Myfrdod am drueni mebyd.</HEAD>
<P>BEth oeddit ti pan oeddit yn faban ond megis ani|fail ar l&ucirc;n d&ycirc;n? onid ymmhoethineb trachwant ith ynnillwyd, dirgelwch cywilydd, a'r gwarth a dyfodd o'r <HI>pechod cyntafanedig?</HI> Fal hyn i'th fwri|wyd ar y ddaiar yn ymdrabaeddu mewn gwaed, a budreddi: yn fudr iawn, pan ddarfu i fab Duw, yr hwn ni bu ddirmygus ganddo gymmeryd arno ddynawl anian, a'r gwendid pyrthyna&s;awl i hynny, etto dybied yn anweddaidd iw &s;ancteiddrwydd ef, fyned ir gr&ocirc;th iw ymddwyn yn &ocirc;l y dull a'r modd pechadurus yr ynnillir dyn: a bod yn gywilydd gan dy fam di adrodd y m&ocirc;dd i'th aned. pa ryw achos gan hynny &s;ydd itti i ymffro&s;tio o'th enedigaeth, yr hon oedd yn boen felldigedig i'th fam, ac i tithau dy h&ucirc;n yn borth trwy'r hwn y daetho&s;t ir bywyd helbulus? Ac o ran na fedrit y pryd hynny fynnegi faint oedd dy drueni at eiriau, mewn dagtau ac wylofain dydi ai dango&s;ai&s;t, yn orau ac y medrit.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<PB N="34" REF="30">
<HEAD><HI>2.</HI> Myfyrdod am drueni ieuengtyd.</HEAD>
<P>BEth ydyw bachgen neu langc ieuangc, ond megis anifail heb ddofi, ai holl weithre|doedd yn lledffol, ac yn ffromwyllt, yn wrthny&s;ig i gymmeryd cyngor da er ei glywed, ac mal Eppa heb vmlawenhau mewn dim ond oferedd a ffolineb? Am hynny cyn gynted ac y dechreuai&s;t gael dim nerth, a dealltwriaeth, fe ath gadwed allan o law dan y wia|len, dan ofn t&acirc;d, a mam, ac athrawon; fal pe bua&s;it wedi dy eni i fyw yn &ocirc;l dy &s;ceidiaeth eraill, ac nid yn &ocirc;l dy ewyllys dy h&ucirc;n. Ni bu farch lluddedig crioed chwannoccach i ymadel ai bwnn nac oeddit ti i fyned allan o'r cyflwr caeth yma. Cyflwr ni th&acirc;l &s;&ograve;n am dano.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD><HI>3.</HI> Myfyrdod am drueni oedran g&wcirc;r.</HEAD>
<P>PA beth yw cyflwr g&wcirc;r ond m&ocirc;r, yn yr hwn mal tonnau y mae 'r naill orrhrymder yn dilyn y llall, ar olaf yn waeth na'r cyntaf? Cyn gynted ac y de|chreuai&s;t drin y byd, di &acirc; ymdroi&s;t mewn cwmmwl o drueni. dy gnawd &s;y 'n dy arwain i drachwant, y byd yn dy hudo i ddigrifwch, ar cythraul yn dy gym|mell i bob math ar bechod: ofn gelynion &s;y'n dy ddychrynu, ac erlyn cyfraith yn dy flino, y mae cammau ar law cymmydogion dr&wcirc;g yn dy orthrym|mu, a gofalon am wraig a phlant yn dy lia&s;u, ac a|flonyddwch rhwng ca&s;eion cyhoeddus, a gau gym|deithion (gan mwyaf) yn dy orthrechu: y mae pe|chod yn dy frathu di oddifewn, a Satan yn go&s;od ei rwyd o'th flaen: cydwybod am bechod &s;y' n dy gynllwyn o'th &ocirc;l; yr awr-hon y mae adfyd a'r dy law a&s;&s;wy yn dy lidio, yn y man y mae helaethrwydd a'r
<PB N="35" REF="30">
dy law ddehau yn gwenheithio itti; gorvwch dy ben|mae dial Duw dyledus am dy bechod yn barod dde&s;cyn arnat, a than dy draed y mae &s;afn vffern, yr agored i'th draflyngcu. ac yn y cyflwr gre&s;ynol hwn i ba le yr ai di am lonyddwch, ac ymwared? y ma<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> 'r t&ycirc; yn llawn gofalon, y mae 'r maes yn llawn o dra|fferthion, a'r wl&acirc;d o anwybodaeth, y ddinas o gyn|hennau, y ll&ycirc;s o gynfigen, yr eglwys o bleidiau, y m&ocirc;r o &s;peilwyr, y tir o ladron. Neu ymh&acirc; ryw gy|flwr y mynnit fyw? Gan fod golud iw genfigennu, a thylodi iw ddiy&s;tyru, &s;ynwyr iw anghoelio, a dini|weidrwydd yn wawd, ofergoel iw gwatwor, a chrefydd iw amheu, drygioni yn cael ei fawrh&acirc;u, a rhinwedd ei amherchi. Oh pa ryw f&acirc;th w&icirc;&s;c o bechod &s;ydd yn dy amgylchu di mewn b&ycirc;d o anwiredd? Beth yw dy ly|gaid, onid ffene&s;tri i edrych ar wagedd? Beth yw dy glu&s;tiau, onid fflodiardau i ollwng llifeiriant traw&s;ineb i mewn? Beth yw dy &s;ynhwyrau, ond go&s;gymmon i ennyn t&acirc;n i'th drachwant? Beth yw dy galon, ond yr enion ar yr hon y darfu i Satan lunioll&ucirc;n echr&ycirc;s dy holl amcanion diffaeth? Wyt ti o rieni vrddol? y mae yn rhaid itti dy fwrw dy h&ucirc;n mewn perigl i ryfel dieith|rol, i gei&s;io ynnill anrhydedd daiarol; rhaid itti yn fynych roi dy fywyd yn ddibris mewn c&acirc;d beryglus rhag dy fwrw di yn llyfrw&acirc;s wyt ti wedi dy eni o radd i&s;el? O f'Arglwydd pa fath boen ac anhunedd &s;ydd raid itti ddwyn gartref ac oddicartref i gei&s;io ynnil dy gynhaliaeth? a'r cwbl ond odid yn brin i borth: dy angen; a phan gafto vn ynnill ychydig, yn &ocirc; mawr lafur a hir boen, beth am leied o &s;icrwyd|&s;ydd iddo yn yr hyn a gafodd? o ran di a weli drwy athrawiaeth beunyddiol, fod yr hwn oedd gyfoethog ddoe, yn dlawd heddyw: yr hwn oedd ddoe yn iach heddyw yn gl&acirc;f; yr hwn oedd ddoeyn vchel ei grechwen &s;ydd heddyw ag achos iddo i vdo yn alarus; yr hwn oedd ddoe mewn parch, &s;ydd heddyw mewn gwarth
<PB N="36" REF="31">
ac ammarch: yr hwn oedd ddoe yn fyw, &s;ydd hedd|yw yn farw: ac ni wyddo&s;t pa cyn gynted, neu ym mh&acirc; ryw f&ocirc;dd, y byddi di farw dy h&ucirc;n. A phwy a fedr gyfrif ei golledion, ei warthwynebion, ei gur|iau, ei warthruddiau, ei glefydau, a'r gofidiau y rhai a ddigwyddant i ddyn pechadurus? Heb yngan chwaith am farwolaeth plant, cymdeithion, neu gyfny&s;eifiaid, yr hyn &s;ydd yn fynych yn chwerwach wrthym, nac yw marwolaeth ei hunan.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD><HI>4.</HI> Myfyrdod am drueni henaint.</HEAD>
<P>PA beth yw henaint onid tommen lawn o y&s;cu|bion gofidiau? canys os tynnu a wnei i gyrhaedd|yd hiroes, y mae'r henaint arfoel yn dy oddiwes, yn dyfod tan ymgrymmu, yn &s;yfrdanllyd, a'r wyneb yn gr&ycirc;ch, a'r dannedd yn bydron, a'r anadl yn ddre|wllyd, yn ffrom o anynadrwydd, yn di&s;tannu o &s;ych|der y cnawd, a'r <HI>golwg yn</HI> pallu, a'r <HI>clywed yn ddiffaeth,</HI> a dolur <HI>iw amgylchu,</HI> y <HI>ddaupen yn plygu ynghyd gan wendid,</HI> heb ffrwyth o wybodaeth yn yr vn or pum &s;ynwyr, ond yn vnig i <HI>wybod</HI> oddiwrth boen: yr hwn &s;ydd yn gwynio ym mhob aelod oi gorph, heb obaith o gael e&s;mwythdra oddiwrtho, nes iddo ei daflu ef i waelod ei f&ecirc;dd.</P>
<P>Hyn ymma am y trueni &s;ydd yn canlyn y corph, yr awrhon am y trueni &s;ydd yn canlyn yr enaid yn bennaf yn y b&ycirc;d hwn.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<PB N="37" REF="31">
<HEAD><HI>5.</HI> Myfyrdodau am drueni yr enaid yn y bywyd hwn.</HEAD>
<P>Trueni dy enaid a ymddengis yn eglurach os y&s;tyri,</P>
<P>YN gyntaf, y dedwyddwch a gollodd efe.</P>
<P>Yn ail, y trueni a dynnodd ef ar ei vcha ei hun trwy bechod.</P>
<P>Y ddedwyddwch a gollodd efe, oedd yn gyntaf, bod yn gyfrannog o ddelw Dduw, trwy 'r hyn yr oedd ef yn gyffelyb i Dduw mewn gwybodaeth, i allael yn berffaith ddeall dadcuddiedig ewyllys Duw. Yn ail, gwir &s;ancteiddrwydd, trwy 'r hwn yr oedd efe yn l&acirc;n oddiwrth bob bai halogedig. Yn drydydd, y cyfia|wnder, trwy 'r hwn yr oedd efe yn gallu hyfforddi ei holl alluoedd naturiol, a threfnu yn vnion ei holl wei|thredoedd, yn deilliaw oddiwrth y galluoedd hynny. Gyd&acirc; cholli y dewi&s;edig l&ucirc;n hwn, efe a gollodd gariad Duw, yn yr hwn yr oedd ei fywyd ai ddedwyddwch yn &s;efyll. Os colled am olud bydol a'th bruddh&acirc; di yn fawr, pa faint mwy y dylai golled am y nefawl dry|&s;or yma dy drymhau?</P>
<P>Yn ail y trueni a dynnodd yr enaid ar ei wartha ei hun, &s;ydd yw y&s;tyried mewn dau beth.</P>
<LIST>
<ITEM>1. Pechod.</ITEM>
<ITEM>2. Melldith.</ITEM>
</LIST>
<P>Pechod ydyw lygredigaeth cy&s;&s;redinol, yn gy&s;tal o'i naturiaeth, ac o'i weithredoedd: canys y mae ei natur ef yn hylithr i bechu yn oe&s;dadol ym mhob m&acirc;th ar bechod, y meddwl wedi ei lenwi yn llawn o wagedd, y dealltwraieth wedi ei dywyllu gan anwy|bodaeth, yr cwyllys heb chwennych dim ond oferedd a phethau drwg, y mae gwrthuni mor netthol gyd
<PB N="38" REF="32">
ag ef, fal nad yw'r dei&s;yfiad yn fynych yn vfuddh&acirc;u i reoledigaeth rhe&s;wm yn yr enaid adgenedledig: a'r ewyllys yn gwibio i ganlyn gwyniau pechadurus. Pa gymmaint gan hynny ydyw nerth y dei&s;yfiad a'r ewyllys yn yr enaid gwrthodedig, yr hwn &s;ydd yn aros yn oe&s;dadol yn ei lygredigaeth anianol? O hyn y mae yn digwyddo fod dy enaid truan wedfei ymwrthuno gan bechod, ymddifwyno gan drachwant, ymanrheithio gan fudreddi, ymchwydddo gan ddry|gnaws, ymroi i wyniau, ymddihoeni gan genfigen, yn ymlythu &acirc; gormodedd, yn ymdrabaeddu mewn med|dwdod, yn berwi gan lid, yn ymlo&s;ci gan greulon|deb: a gogoneddus l&ucirc;n Duw, wedi ei gyfnewid i l&ucirc;n y diafol echry&s;lon, hyd oni ddarfu ir <HI>Arglwydd vnwaith edifarhau ddarfod iddo ef erioed wneuthur d&ycirc;n, Gen.</HI> 6.6.</P>
<P>O ddiwrth y cyntaf &s;ef pechod, y mae y rhan arall o drueni yr enaid yn dyfod, &s;ef melldith, o'r hon y mae dwy r&acirc;dd:
<LIST>
<HEAD>&s;ef</HEAD>
<ITEM><HI>Mewn rhan.</HI></ITEM>
<ITEM><HI>Yn gyflawn;</HI></ITEM>
</LIST></P>
<P><HI>Melldith</HI> mewn rhan ydyw, yr hon yr ydis yn el rhoddi ar yr enaid yn ei fywyd a'i farwolaeth, ac &s;ydd yn gyffredin iddo ef gyd a'r corph. Y felldith ar yr enaid yn y bywyd yma, yw digofaint Duw, yr hwn &s;ydd goruwch ben y f&acirc;th greadur, fal y byddo pob peth nid yn vnig gofidiau, eithr rhadau a bendi|thion hefyd, yn ymchwelyd yn dramgwydd iddo.</P>
<P>Dychryn cydwybod &s;ydd yn ei droi ef oddiwrth Dduw a'i wa&s;anaeth, fal nas beiddia ddyfod yng&wcirc;ydd ei &s;ancteiddrwydd ef; onid ymroi i gaethiwed Satan, ac iw ddei&s;yfiadau gwaelion ai drachwantau ei hu|nan.</P>
<P><PB N="39" REF="32">Hyn yw melldigedigrwydd yr enaid yn y bywyd: weithian y canlyn melldigedigrwydd yr enai da'r corph ym marwolaeth.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Myfyrdod am drueni y corph a'r enaid wrth farw.</HEAD>
<P>GWedi i'r gwr oedrannus ymdrechu a hir glefyd, a dioddef dygn benyd, ac yn di&s;gwyl cael peth e&s;mwythdra; yno y daw Angau i mewn: llofrudd naturiaeth, melldith Dduw, cigydd vffern, ac &acirc; edrych yn ddu-oer arw-ddig yn wyneb yr henddyn: heb na thrugarhau wrth ei oedran, nac y&s;tyried ei hirnych, na chymeryd gwobr o arian, neu aur er cyd-ddwyn: na wna; ni chymmer er arbed ei enioes ef groen am groen, na dim a'r &s;ydd ar ei helw, ond curo i lawr a wna brifrannau ei gorphilyn, ai re&s;tio ef i at|teb ger bron yr v&s;dus ofnadwy. A chan dybied na phry&s;ura yr henddyn i ddyfod gyd ag cf yn dra buan: Of Arglwydd pa rifedi o biccellau gofidus y mae efe yn ei ergydio trwyddo ef: &s;ef gwaiw, doluriau, clymmau gwithi, y cr&ycirc;d, pe&s;wch, llafur, poerion oerllyd, cnofeydd, gwewyr, to&s;tedd, a'r cyfryw.</P>
<P>Oh <HI>pa f&acirc;th oer echry&s;lon olwg ydyw</HI> ei weled ef ar ei wely, gwedi i angau roddi iddo ef, ei friw mar|wolaeth! pa f&acirc;th lychwys oer &s;ydd dros ei holl gorph? pa ryw grynfa &s;ydd ar ei holl aelodau? y mae 'r pen yn llammu, a'r wyneb yn gla&s;u, y trwyn yn duo, ar &ecirc;n yn llae&s;u, llinynnau y llygaid yn torri, y tafod yn bloe&s;ci, ar anadl yn byrhau, yn aroglu yn drwm; y &s;efnig yn grillian, ac ar bob ebwch o'r genau, y
<PB N="40" REF="33">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="41" REF="33">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="40" REF="34">
mae llinynnau y galon yn barod i dorri. Yr awr hon y mae 'r enaid truan yn deall yn hysbus fod ei gorph daiarol yn dechreu marw; ac megis o flaen ymddattodiad hollawl, neu ddiwedd adeiladaeth y byd mawr, <HI>y try yr haul yn dywyllwch, a'r lloer yn waed, a'r &s;er a &s;yrthiant</HI> o'r wybrennau, a'r awyr a fydd yn &s;lawn tymeftloedd, a &s;erennau gwibiog tan|llyd, <HI>y ddaiar a gr&ycirc;n, a'r m&ocirc;r a rua, a chalonnau dynion a lewyg a gan ofn</HI> yn di&s;gwyl diwedd a'r y cy|fryw ddechruad ofnadwy. felly tu ac at ymddattodiad d&ycirc;n (yr hwn yw y byd bychan) ei olygon, y rhai ynt yw cyffelybu ir haul a'r lloer, a gollant eu gole|uni, ac ni chanffyddant ddim ond geuogrwydd gwaedlyd pechod: y &s;ynhwyrau eraill megis y &s;&ecirc;r y rhai ydynt lai, a dy wyllant ac &acirc; &s;yrthiant y naill yn ol y llall: ei feddwl, ei re&s;wm, ai g&ocirc;f, megis <HI>nefol nerthoedd</HI> yr enaid, a g&acirc;nt eu hy&s;gwyd gan ech<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">y|dus dyme&s;tloedd anobaith, a chynfellt o d&acirc;n vffern; ei gorph daiarol fy'n dechreu &s;iglo a chrynu, a'r defny|ddiau gwlybion megis m&ocirc;r a fai yn llenwi, a ruant, ac a chwrnant yn ei dagell, gan ddi&s;gwyl beunydd am derfyniad galarus ar y cyfryw ddechreuad dy|chrynadwy.</P>
<P>Tra fyddo efe fal hyn tan ddyfyn i atteb yn y <HI>&s;e|&s;&s;iwn fawr</HI> gar bron Duw, wele y mae <HI>cwarter &s;e&s;&s;iwn</HI> i fwrw carcharorion, iw chadw ynddo ei h&ucirc;n oddifewn. lle y mae <HI>rhe&s;wm</HI> yn ei&s;tedd mal barnwr, ar cythraul yn rhoi bil o ditmant cyn helaethed a llyfr <HI>Zachari.</HI> 5.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. yn yr hwn y go&s;odir ar lawr yr holl gamweddau a wnaetho&s;t crioed, a'r holl weithredoed da a e&s;ceu|lu&s;ai&s;t eu gwneuthur erioed, a'r holl felldithion, a'r barnedigaethau dyledus i bob rhyw bechod. Dy gy|dwybod dy h&ucirc;n a'th cyhudda; a'th c&ocirc;f a dy&s;tiolaetha yn do&s;t i'th erbyn, a'r angau a &s;aif wrth y barr yn barod, megis dihenyddiwr creulon i wneuthur diben o honot: Os ty di fal hyn a fyddi yn dy euog-farnu
<PB N="41" REF="34">
dy hunan; pa fodd y gelli di ochelyd vnion farn Duw, yr hwn &s;ydd yn gwybod oddiwrth dy holl dro&s;eddau yn well na thi dy hun? Ti a chwennychit fwrw allan o'th feddwl goftadwriaeth dy anwireddau y rhai &s;y'n dy orthrymmu; eithr y maent hwy yn dyfod i'th cof yn gynt o lawer <HI>o hynny,</HI> ac ni fynnant moi bwrw allan, ond llefain wrt<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters"> <HI>Nyni yw dy weithre|doedd, ac ni a'th ganllynwn.</HI> A thra f&ocirc; dy enaid ti fal hyn oddifewn allan o hob trefn a thangneddyf, dy blant, dy wraig ath gyfeillion &acirc;th &s;yfrdanant, dan ymbil &acirc; thi am o&s;od trefn ar dy dda, rhai yn llefain, rhai yn di&s;gwyl, rhai yn cei&s;io, rhai yn twyllo, rh&acirc;i yn to&s;turio, rhai 'n cy&s;&s;uro, oll megis cyhyrod i'th frathu, o ran peri i'th ofid fod yn fwy gofidus.</P>
<P>Yr awrhon y cythrauliaid, y rhai a ddaethant o vffern <HI>i ddwyn ymaith dy enaid,</HI> &s;ydd yn dechreu ymddangos iddo, ac yn di&s;gwyl am dano iw gym|meryd ai ddwyn ymmaith, cyn gynted ac y delo ef alian o'r corph. Aros i mewn a fynnei, ond deall y mae fod y corph yn dechreu marw bob ychydig, ac yn barod fal h&ecirc;n d&ycirc; amharus i &s;yrthio am ei ben: y mae efe yn ofni dyfod allan, o blegid bod yr <HI>vffern|g&wcirc;n</HI> hynny yn gwilio ei ddyfodiad.</P>
<P>Oh efe, yr hwn a dreuliodd lawer o <HI>ddyddiau a</HI> n&ocirc;&s;au mewn gw&acirc;g ofer ddigrifwch a roddai yr awr hon yr holl fyd (ped fai ar ei law) am gael un awr o am&s;er i edifarhau, ac i ymgymmodi &acirc; Duw. Ond ni eill hynny fod, o herwydd y mae ei gorph, (yr hwn oedd yn cyd&s;ynnio ag ef i wneuthur pechod) yn anghymmwys ollawi yr awr hon i vno ag ef yng|waith edifeirwch, a rhaid yw bod edifeirwch yn yr holl dd&ycirc;n.</P>
<P>Yr awrhon mae efe yn gweled fod ei holl lawenydd wedi darfod, fal pe na bua&s;ai erioed, ac nad oes dim iw gael ond poenydiau, y rhai a bery heb drangc|na gorphen. Pwy a eill ddatcan yn gyflawn ei o&s;id
<PB N="42" REF="35">
am y pechodau a aethant heibio, ei ddialedd am ei drueni pre&s;ennol, a' i ddychryn am y poenau &s;ydd i ddyfod.</P>
<P>Yn hyn o gyfyngdra caeth, y mae ef yn edrych ymmh&ocirc;b man am ymwared, ac yn ei weled ei h&ucirc;n ym mh&ocirc;b ffordd yn ddigynnorthwy. Fal hyn yngh|annol ei ddygn galedi a'i drueni, (yn chwannog i gly|wed y dim lleiaf o g<GAP DESC="illegible" EXTENT="5 letters">r) y mae efe yn treuthu yr ymadrodd hwn ne<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters"> cyffelyb wrth y llygaid.</P>
<P>O lygaid, y rhai oeddych gynt mor graff eich gol|wg a fedrwch chwi ganfod dim ymwared, na gweled ffordd yn y byd i mi i ochel y perigl echry&s;lon yma? ond y mae llinynnau y llygaid wedi torri, ni al|lant hwy weled y gannwyll &s;ydd yn llo&s;ci o'i flaen ef, na gweled gwahaniaeth rhwng dydd a n&ocirc;s.</P>
<P>Y mae yr enaid (wrth weled nad oes dim cyffur iw gael gan y llygaid) yn dywedyd wrth y clu&s;tiau: O glu&s;tiau, y rhai oeddych arfer o gymmeryd difyr|rwch wrth wrando ymadroddion mwynb&ecirc;r, a phryd|ferthlais cerddwriaeth; a fedrwch chwi glywed dim newydd, na s&ocirc;n am ronyn o gymmorth i mi? Y Clu&s;tiau naill a'i y maent mor fyddarion, ac na ch|lywant ddim yn y byd: a'i y mae'r clyw cyn wan|ned, ac nas geill ddioddef clywed ei gyfeillion anwy|laf yn &s;iarad ag ef. a pha ham y cai y clu&s;tiau hyn|ny glywed dim hanes am lawenydd ym marwolaeth, yr rhai ni allent aros clywed newyddion da yr Efen|gyl yn eu bywyd? ni eill y glu&s;t na chymmorth nac ymwared.</P>
<P>Yno y dengys ef ei gwyn wrth y tafod. O dafod, yr hwn &acirc; arferit ymffro&s;tio gyd a'r gwychaf, yn awr pa le y mae dy fawrair, a'th ryfyg cynhennus? yr awrhon jn fyng-haledi mwyaf a elli di ddywedyd dim yn fy mhlaid? o ni elli di na dwndrio y gelynion yma a'th eiriau bygythiol, nai hyweddu a'th ymadrodd t&ecirc;g? och, och, y mae 'r tafod er ys deu|ddydd
<PB N="43" REF="35">
gwedi colli'r parabl, ni eill yn ei angenoc|tid mwyaf, na galw am ychydig ddiod, na dymuno ar gyfaill dynnu a'i fys y carnboer &s;ydd ym mron ei dagu.</P>
<P>Gan na fedrodd gael etto ddim gobaith o ym|wared, f&ecirc; ddywed wrth y traed: pa le yr &ycirc;ch chwi o draed; yr rhai gynt oeddych gyflym i redeg; a ellwch chwi fy n&wcirc;yn i unlle allan or lle peryglus yma? y mae'r traed eu&s;ys yn farw &s;ythion: oni &s;ymmudir hwy in &s;ymmudant.</P>
<P>Yno y try ef ei achwyn at y dwylaw: O ddwylaw, y rhai yn fynych a gaw&s;och ganmoliaeth am wrolaeth, mewn heddwch a rhyfel, y rhai yn fynych a fuoch yn ymddiffyn i mi fy h&ugrave;n, ac yn dde&s;truw i'm ca&s;eion, ni bu arnaf fi erioed fwy caledi nac yr awrhon; y mae angau yn edrych yn gethin arnaf, ac yn fy lladd; y mae 'r ellyllon uffernol yn di&s;gwyl o amgylch fy gwely i'm difetha: cynnorthwywch yr awr hon, neu fe ddarfu am danaf yn dragwyddol: Och och, ymae 'r dwylaw mor weinion, ac yn crynu, fal na allant e&s;tyn vn llwyaid o wlybanniaeth at y genau i gynnor|thwyo natur ffeintiedig.</P>
<P><HI>Yr enaid</HI> truan yn ei weled ei hun wedi ei adael yn vnig, ac yn llwyr ymddifad o gyfeillion, ym|wared, a diddanwch; ac yn gwybod fod yn rhaid iddo cyn pen awr fyned i'r tragwyddol boenau, &acirc; ddychwel at y galon (yr hon or holl aelodau yw'r cyntaf yn byw a'r olaf yn marw) oddyno y mae ef yn adrodd y galarnad to&s;turus hwn rhyngddo ac ef ei h&ucirc;n. O pa fath ddiffeithbeth aflawen wyf? pa fodd y mae gofidiau angau im hamgylchu? pa fodd y mae llifeiriant Belial yn fy nychrynu? pa fodd y darfu i faglau y farwolaeth gyntaf a'r ail, fy nal ar vnwaith! Oh mor ddi&s;ymmwth y lladratt&acirc;odd angau attaf a'i gerddediad dirgeledig! mal yr haul, yr hwn nid yw y llygaid yn ei ganfodyn &s;ymmud, er bod ei &s;ymmudiad
<PB N="42" REF="36">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="43" REF="36">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="44" REF="37">
&ocirc;r cyflymmaf; O fel y mae angau yn dangos ei lid arnaf yn ddidrugaredd! fedd arfu i Dduw'r drugaredd fy nghwbl wrthod; a'r cythraul yr hwn nid edw&ycirc;n drugaredd, &s;y'n di&s;gwyl am danaf i'm cymmeryd. pa &s;awl gwaith i'm rhybuddiwyd am y dydd galarus hwn, gan ffyddlon bregethwyr gair Duw, a minnau heb wneuthur ond gwawd o hynny? pa fudd &s;ydd i mi yn awr o'm baichder, a'm t&ycirc; prydferthl&acirc;n, a'm gwi&s;coedd gwychion? pa beth a ddaeth o felu&s;dra fy holl ddanteithion? yr holl olud bydol y bum ofalus iw ca&s;glu, a roddwn yr awr hon am gydwybod dda, yr hwn yn ddiofal a ddarfu i mi ei e&s;ceulu&s;o; pa lawe|nydd &s;ydd i mi yr awr hon am fy holl gnawdol ddi|grifwch a aeth heibio, yn yr hwn y go&s;odais fy mhrif ddifyrrwch? nid oedd y chwantau cnawdol hyn|ny, ond breuddw ydion twyllodrus, ac yr awr hon a ae|thant ymmaith megis cy&s;god diflanedig: eithr meddwl am y poe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">au tragwyddol y rhai &s;ydd raid i mi en goddef ynghyfair y byrr ddigrifwch hwnnw, &s;ydd i'm poeni cynddrwg ag vffern, cyn fy myned i vffern, Etto yr ydwyf yn gwir gyfaddef mai fal yr haeddais yr wyfyn cael; a myfi wedi fyngwneuthur ar lun Duw yn enaid rhe&s;ymmol, ac yn gallu dirnad fynghyflwr fy hyn, a chael cynnyg i mi drugaredd cyn fynyched, ac ymbil a myfi am ei dderbyn, yn gwrthod rh&acirc;d Duw, ac yn dewis dilyn trachwantau pechod o flaen crefydd dduwiol i ryngu bodd Duw: fy am&s;er byrr a dreuliais yn ddiriaid, heb y&s;tyried pa gyfrifon a fyddai raid i mi roi yn y dydd diwedd. ac yn awr holl felu&s;wedd fy mywyd pe ce&s;clid ynghyd, ni chy&s;tadlei y rhan leiaf om poenau pre&s;ennol. y llawenydd a gefais nid oedd ond am&s;erol, ac a ddarfu cyn i mi yn brin ond ei ddechreu: fy nhrueni &s;ydd dragwyddol a di-drangc. O na ddarfua&s;ai i mi dreulio yr am&s;er, a fwriais yn ofer yn chwarau cardiau, di&s;iau, a chwaryddiaeth, a'r cyffelyb helynt ddiffaith, yn darllain yr <HI>Scrythrau,</HI>
<PB N="45" REF="37">
yn gwrando <HI>pregethau, yn derbyn y cymmun,</HI> yn <HI>wyto am fy mhechodau, yn ymprydio, gwilio, a gweddio,</HI> fal y galla&s;wn i yr awr hon ymadel mewn gobaith diogel o iechydwriaeth tragwyddol! O na bawn yn awr i ddechreu fy mywyd drachefn, oh fel y diy&s;tyrwn y byd hwn a'i oferedd! mor b&ucirc;r ac mor fucheddol y byddwn fyw, mor fynych yr awn i'r Eglwys i &s;an|cteidio dydd yr Arglwydd! Ped fai Satan yn cynnyg i mi holl dry&s;or, diddanwch, a goruwchafiaeth y byd hwn, ni chai efe fyth fy hudo i anghofio y <HI>gofidian</HI> hyn yn <HI>yr awr ddiweddaf.</HI> O gorphilyn llygredig, a burgyn drewllyd, pa fodd y chwar&agrave;dd diafol hudo|liaeth a nyni ein dau? Pafodd y darfu i ni wa&s;anaethu, a thwyllo b&ocirc;b vn y llall? a thynnu damnedigaeth greulon arnom ein deuwedd? yr awrhon y mae fyngyflwr yn fwy grefynus n&acirc; 'r <HI>anifail &s;y'n trigo yn y ff&ograve;s;</HI> o herwydd y mae yn rhaid i mi fyned i atteb ger bron brawdle cyfion farnwr nef a daiar: lle ni chaf fi neb i ddadleu dro&s;of, ar diawliaid melldige|dig yma, y rhai fy gydnabyddus am holl ddrwg weithredoedd a fydddant i'm cyhuddo, ac ni allaf fy e&s;cu&s;odi fy h&ucirc;n, y mae fyngalon fy h&ucirc;n eu&s;ys yn fynghyhuddo, yr wyf yn &s;icr o gael damnedigaeth o flaen yr or&s;eddfainge, ag oddiyno fy llu&s;go g&aacute;n gythrauliaid vffernol, i'r caethiwed anrhaethadwy, a'r poenau didrangc <HI>o'r tywllwch eithaf:</HI> lle ni chaffi weled mor goleuni mwyach, y peth godidawg cyntaf a'r a wnaeth Duw. myfi yr hwn ym mhlaen llaw oeddwn yn ymogoneddu fy mod yn rhyddwas, ydwyf yr awr hon gwedi fyngwarch&aacute;u tan grafangau Satan: fel y betris ddychrynllyd o fewn sbagau y gwalch rheibus. Ym h&aacute; le y caf <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">etty heno? a phwy a fydd yn gyfeilion i mi? o ddychryn i feddwl am dano! o ofid iw y&s;tyried! <HI>&ocirc; melldithier y dydd</HI> yn yr hwn im ganwyd, na fydded y dydd y <HI>beichiogodd fy mam arnaf yn fendigedig, melldigedig fyddo'r dyn a
<PB N="46" REF="38">
ddywedodd wrth fy nh&acirc;d fe aned i ti fab, ac a'i cy|&s;&s;urodd. melldigedig a fyddo y gwr hwnnw, am nas lladda&s;ei fi: O na bua&s;ei gr&ocirc;th fy mam yn f&ecirc;dd i mi, neu na bua&s;ai ei chr&ograve;th byth heb e&s;cor. O pa ham i daethym o'r groth i ddioddef</HI> yr vffernol arteithiau hyn? ac fal hyn i ddibenu fy nyddiau trwy gywilydd tragwyddol. Melldigedig fo 'r dydd im cy&s;ylitiwyd ar fath gorph drygionus. O na allwn gael cymmaint ffafr, ac na chawn weled mo honot ti fyth mwyach; y mae ein ymadawiad ni yn dra chwerw, ac yn alarus, eithr ein hail gyfarfod, ar y dydd ofnadwy hwnnw i dderbyn cyflawndra ein haeddedigol ddialedd, a fydd o lawer mwy echrys ac annodde&s;u&s;ach. Ond beth yr wyf iw feddwl fal hyn, wrth alarnad rhyhwyr yn cei&s;io oedi yr am&s;er? fe ddaeth yr awr ddiwa|ethaf: yr wyf yn clywed llinynnau y galon yn torri, y mae 'r ty <HI>pridd hwn yn cwympo ar fy mhen;</HI> nid oes yma na gobaith, nac ymwared, na lle i drigo yn hwy, y mae yn anghenrhaid i mi gychwyn. Tydi y&s;|gerbwd budr: oh y&s;gerbwd budr, yn lle bydd wych, bydd waeth, my fi a'th adawaf: ac felly dan grynu, y mae fe yn dyfod allan, ac yn ddi&s;ymmwth y mae 'r dreigiau vffernol yn ymaflyd ynddo, ac yn ei ddwyn yn nerthol <HI>Mal llif cornant</HI> i'r pwll heb waelod, yr hwn &s;y'n llo&s;ci o d&acirc;n a brym&s;t&acirc;n: lle yr ydis yn ei gadw mewn carchar poenedig, nes y byddo y dydd mawr ar farn gyffredinol. Yn &ocirc;l hyn y rhoir yr &s;cerbwd drg&s;awr yn y b&ecirc;dd, yn yr hon weithred gan mwyaf, y mae 'r <HI>meirw yn claddu y meirw:</HI> hynny yw, y rhai ydynt farwol mewn pechod a glad|dant y rhai &acirc; fuont feirw am bechod. Ac fal hyn yr anuwiol ar bydoi di-ailgenedledig, yr hwn a wna|eth y ddaiar yn berad&wcirc;ys iddo ei h&ucirc;n, ei <HI>fol yn Dd|uw,</HI> a'i drachwant yn gyfraith: mal y darfu iddo ef yn ei &s;ywyd hau gwagedd, felly yr awrhon wedi ei farw, efe &agrave; feda drueni. Yn ei wynfyd efe a e&s;ceu|lu&s;odd
<PB N="47" REF="38">
wa&s;anaethu Duw, yn ei adfyd y mae Duw yn ei necau yntau o'i gymmorth, a'r cythraul yr hwn y bu e&s;e yn hir yn ei wa&s;anaethu, &s;ydd yn awr or diwedd yn talu iddo ei gyflog. Ffiaidd oedd ei fuchedd, melldige|dig ei farwolaeth. Y cythraul a gafodd ei enaid, ar bedd ei gorphilyn; yn yr hwn &s;ybwll o lygredigaeth, ogof marwolaeth, daiard&ycirc; galar, y gydwn y diffeithwas anheilwng yn pydru, a'r &s;afn ynllawn pridd, ei fol yn llawn pryfed, a'i barwyden yn llawn dryg&s;awr, yn di&s;gwyl adgyfodiad ofnadwy, pryd yr adgy&s;ylltir a'r enaid; fel megis y cyttuna&s;ant au gilyd i wneuthur pechod, felly y c&acirc;nt gyd-boenydio gyd a'i gilydd yn dragwyddol.</P>
<P>A hyn am drueni yr enaid a'r corph wrth farw, yr hyn nid yw ond melldith mewn. <HI>rhan:</HI> Bellach y canlyn cyflawnder melldith, yr hyn yw trueni yr e|naid a'r corph yn &ocirc;l marwolaeth.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Myfyrdod am drueni dyn yn ol marwolaeth, yr hyn yw cyflawnder melldigedigwrydd.</HEAD>
<P><HI>CYflawnder melldigedigrwydd</HI> (pan &s;yrthio ar greadur, ni allo oddef ei bwys) &s;ydd yn ei wthio ef i lawr i ddyfnder <HI>diwaelod digofaint ani|bennus yr oll alluog Dduw,</HI> Luc. 16.23. yr hwn a elwir <HI>damnedigaeth uffern,</HI> Matt. 23.33. y cyflawn felldigedigrwydd hwn &s;ydd naill a'i neull|tuol, a'i cyffredinol.</P>
<P>Neulltuol ydyw, (yr hyn mewn me&s;ur llai o gyfla|wndra) &s;ydd yn di&s;cyn a'r yr enaid yn ddi atteg, hwy'n gyntaf ac yr ymwahano ef oddiwrth y corph.</P>
<P>Oblegid yn y munyd yr ymadawo, y mae'n bre|&s;ennoll yng&wcirc;ydd ac yngolwg Duw. Canys pan ballo ganddo ef weled a'i lygaid corphorol, gweled a wna mewn m&ocirc;dd y&s;prydol: fel <HI>Stephan,</HI> yr hwn a <HI>welodd ogoniant Duw, ac Je&s;u yn &s;efyll ar ei dde|haulaw,</HI>
<PB N="48" REF="39">
Act. 7.5. Neu fal g&wcirc;r a aned yn ddall, ac ni wel&s;ai ddim erioed, wedi cael ei olwg drwy fawr wrthiau, yn gweled yr haul, yr hwn ni we&s;|&s;ai erioed or blaen. Ac yno trwy dy&s;tiolaoth ei gydwybod ei h&ucirc;n, y mae Cri&s;t y barnwr cyfion yr hwn &s;y'n gwybod pob peth, yn peri iddo (drwy ei anfeidrol allu) ddeall y g&ocirc;&s;p a'r farn &s;ydd ddy|ledus iddo am ei bechodau, a pha gyfryw fydd ei helynt dragwyddol. Ac yn y modd hyn yn &s;efyll yngolwg y nef, ac yn anghymmwys o herwydd ei aflendid i fyned i'r nef; yr ydis yn dywedyd ei fod yn &s;efyll ger bron gor&s;eddfaingc Duw. Ac yno yn ddi&s;ymmwth y mae 'r angylion drwg, y rhai a ddaethant iw gyrchu, yn ei ddwyn bendramwnwgl i uffern; lle y cedwir ef yngharchar mewn <HI>tragwyd|dol boenau</HI> beunyddiol, nes dyfod y <HI>farn fawr</HI> yn y dydd ofnadwy: eithr nid yn y dygn boenau eithaf, y rhai a dderbyn ef yn gwbl yn y dydd diwae|thaf.</P>
<P><HI>Cyffredinol gyflawnder melldith</HI> &s;ydd mewn me|&s;ur helaethach o gyflawndra, yr hwn a ddi&s;cyn ar y ddau, &s;ef enaid a chorph; pryd y dygir (drwy alluog nerth Cri&s;t penbarnwr nef a daiar) un o uf|fern, a'r llall allan or b&ecirc;dd, megis carcharorion, i dderbyn barn ofnadwy yn &ocirc;l eu drwg weithredo|edd. Dadc. 11.18. Dan. 12.1. Joa. 5.18. Pa fodd y bydd y <HI>gwrthodedig,</HI> pan fyddo 'r mor yn rh<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> ar ddaiar yn crynu, a nerth y nefoedd yn &s;iglo, gan ddychryndod (oddiwrth yr ar&wcirc;yddion nefol t&ucirc; ac at ddiwedd y byd) yn amhwyllo. Oh pa f&acirc;th gyfarch alarus fydd rhwng yr enaid colledig a'r corph, wrth eu hail gy&s;ylltiad yn y dydd dychry|nadwy! O &s;ugnedd pechod, a mygn o fudreddi (medd yr enaid wrth ei gorph) pa fodd yr ydis yn fyngorthrechu i fyned drachefn i'th fewn di? nid me|gis i gyfannedd i drigo, ond megis i garchar i be|nydio
<PB N="49" REF="39">
ynghyd. O fel yr wyt yn ymddangos yn fy|ngolwg fel merch <HI>Jephte</HI> i'm hanguriol gy&s;tudd! O Dduw na bua&s;it ti byth bythol yn pydru yn y b&ecirc;dd, fal nath wel&s;wn byth mwyach! O p&acirc; wradwydd a ddygwn ni ynghyd, wrth glywed adrodd ar o&s;teg o flaen Duw, dynion, ac Angelion, yr holl ddirgel bechodau y rhai a wnaethom ynghyd! a gollais i y nef, o wir gariad ar y fath furgyn drewllyd? a'i ty di yw 'r cnawd yn ol trachwantau yr hwn, yr ym|roais i wneuthur cymmaint o odineb? O fol gwrthun pa f&ocirc;dd y bum mor ff&ocirc;l ath wneuthur di yn Dduw i mi? O mor wallgofus oeddwn redeg yn wy&s;g fy mhen ir cy&s;tuddiau yma o <HI>boenau annibennus,</HI> er mwyn meddiannu llawenydd munudiol. <HI>Chwychwi greigiau a mynyddoedd, pa ham yr &ycirc;ch yn neidie fal hyrddod? P&s;al.</HI> 114.4. <HI>ac na chwympwch arnaf i'm cuddio rhag wyneb yr hwn &s;ydd yn dyfod i ei&s;tedd a'r yr or&s;eddfaingc accw? Oblegid y mae dydd mawr ei ddigo faint ef wedi dyfod, a phwy a ddichon &s;efyll? Datc.</HI> 6.16, 17. O ddaiar pa ham y cry|ni, fal hyn wrth weled yr Arglwydd, ac nad agori dy &s;afn i' m llyngcu i wared fel y gwnaetho&s;t &acirc; <HI>Cho|rah,</HI> ac mal na 'm gwelid mwy?</P>
<P>O Ellyllon damnedig, mi a fynnwn pe gallech yn ddioed fy rhwygo i yn ddrylliau, dan ammod y drylliech fi oni'm gwnelid yn ddiddim. Eithr tra f&ycirc;ch di, fal hyn yn ymofidio yn ofer, dros dy dru|eni, yr Angelion a'th lu&s;g&acirc;nt di ymmaith yn &s;tyr|nig, o ymmyl dy f&ecirc;dd i ryw le cyfagos at frowdle Cri&s;t, yn yr hwn le tra fych di fal gafr felldigedig, wedi dy ddidoli i &s;efyll i wared ar y ddaiar, megis ar law a&s;&s;wy y barnwr, fe gyfrif Cri&s;t ar gyhoedd yr holl ddoniau a dywalltodd arnat, a'r holl arteithi|an a ddioddefodd tro&s;ot, ar holl weithredoedd da a <HI>adewai&s;t dithau heb wneuthur,</HI> a'r holl freiddra
<PB N="50" REF="40">
gwaharddedig a wnaetho&s;t yn ei erbyn ef a'i gyfrei|thiau.</P>
<P>Dy gydwybod oddifewn, (yn waeth na mil o dy|&s;tion) a'th cyhudda: y cythrauliaid, y rhai a'th ddenodd di ith holl ddireidi drygionus, a fyddant o'r naill-tu efo ath cydwybod, yn dwyn ty&s;tiolaeth i'th erbyn: ar y tu arall y &s;aif y Seintiau bendige|dig a'r Angelion i gydbrofi cyfiawnder Cri&s;t, gan ffieiddio creadur mor aflan. Oth ol &s;wn echry|&s;tawn aneirif gyfeillion colledig, a damnedigion gre|&s;ynol yn aros am dy gyfeillach. Oth flaen di yr holl fyd yn llo&s;ci yn fflam o d&acirc;n; goruwch dy ben di y bydd y Barnwr llawnddig a ch&ocirc;&s;p haeddedigol yn barod i adrodd y farn ith erbyn. Oddi tanat ge|nau gwreichionllyd y gauffwrn ddiwaelod yn ago|red i'th dderbyn. Yn y cyflwr gre&s;ynol hwn, fe fydd amhonibl iti ymgadw, o blegit dan yr ammod hon|no, ti a fynnit pe cwympei y graig <HI>fwyaf</HI> ar dy <HI>uchaf,</HI> Dad. 6.16, 17. Ymddangos a fydd ane&s;co|rol itti, ac etto y mae 'n rhaid i't &s;efyll allan gyd a'r colledigion eraill i dderbyn y farn hon arnad, &s;ef, <HI>Ewch oddiwrthif chwi felldigedig i'r t&acirc;n tragwy|ddol, yr hwn a ddarparwyd i ddiafol ac iw angeli|on,</HI> Mat. 25.41.</P>
<P><HI>Ewch oddiwrthif]</HI> dyna neullduaeth oddiwrth bob gorfoledd a dedwyddwch.</P>
<P><HI>Chwi felldigedig]</HI> Dyna yr y&s;cymundod creu|londdwys. <HI>Ir t&acirc;n]</HI> dyna greulonrhwydd, <HI>Tragwy|ddol]</HI> dyna barh&acirc;d y poenedigaeth. <HI>A ddarparwyd i ddiawl ac iw angelion]</HI> dyna 'r penyd uffernol, a'r penydwyr. O farn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">fnadwy rhag yr hon ni eill y rhai damnedig mor diangc! yr hon pan adrodder, ni ellir byth ei throi yn ei h&ocirc;l; yn erbyn yr hon ni ellir bwrw e&s;cu&s;odion; oddiwrth yr hon ni ellir my|ned i fan arall i <HI>achwyn, nac</HI> i appelio. Felly nid oe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> i'r rhai colledig ddim i, ddigwyddo, ond poenau u|ffernol,
<PB N="51" REF="40">
y rhai a fydd heb e&s;mwythau 'r penyd, na dibennu 'r am&s;er. Oddiwrth yr or&s;eddfaingc hon, rhaid ir angelion dy da&s;lu di (ynghyd ar holl gythreuliaid dammedig ar gwrthodedigion) i'r pwll heb waelod, <HI>ar tywyllwch eithaf,</HI> yr hwn <HI>&s;y'n llo&s;ci o d&acirc;n a brwm&s;t&acirc;n yn dragwyddol,</HI> Dat. 21.8. <HI>Ir</HI> fan hon cyn gynted ac ith teflir, ti gei glywed y f&acirc;th alar, wylofain, ac ocheneidiau, nad oedd gwaedd Corah, Dathan, ac Abiram pryd eu llyncodd y ddaiar hwynt ddim tebyg ir vdfa yma: nag&ecirc; wrth glywed yr oernad yma, ti a debygit dy fod yn yffern cyn dy fod yno.</P>
<P>Yn yr hwn bwll heb waelod, gwedi unwaith dy fwrw, ti a fyddi yn &s;yrthio bob am&s;er, ac er hynny byth heb gael gwaelod: ac ynddo y byddi byth yn cwynfan heb neb a do&s;turio wrthit: ti a wyli yn ddi|baid gan angerdd poenau y t&acirc;n, ac etto dy ddannedd a gr&ycirc;n rhag maint yr oerfel: ti a wyli wrth fe|ddwl fod dy drueni yn ddi-ymwared: ac a wyli wrth feddwl na wna edifairwch ddim lle&s;h&acirc;d: Ti a wyli wrth feddwl, pa wedd am gy&s;godau o ddi|fyrrwch byrr, y darfu i't &s;yrthio i ofidiau poenau tragwyddol: ti a wyli wrth weled na eill wylofain y chwaith itti ronyn lle&s;h&acirc;d: i&ecirc; ac yn wylo ti a wy|li ychwaneg o ddagrau n&acirc;g &s;ydd o ddwfr yn y m&ocirc;r, oblegid y mae dwfr y m&ocirc;r yn beth terfynol, eithr wylofain y gwrthodedig a fydd an-herfynol.</P>
<P>Yno y caiff dy lygaid &s;erchogaidd eu cy&s;tuddio wrth edrych a'r y&s;prydion erchyll: dy glu&s;tiau mo|ethu&s;glyw eu dychrynu gan oernad y cythrauliaid yn vdo, a rhingcian dannedd y gwrthodedigion po|enedig: dy drwyn meindlws a gaiff ei lenwi a dryg|&s;awyr drewedig frwm&s;tan: dy archwaeth dewi&s;ol a boenir &acirc; newyn anguriol, dy g&ecirc;g feddw a &s;&ycirc;ch gan &s;yched anniffoddadwy: dy feddwl a gy&s;tuddic wrth gofio mai o ferch i ddifyrrwch am&s;erol, yr
<PB N="52" REF="41">
hwn &s;y 'n di&s;lannu cyn blodeuo, y buo&s;t mor ynfyd, a cholli y llawenydd nefol, a rhedeg yngwy&s;c by ben ir poenau vffernol, y rhai a barh&acirc;nt tu hwnt i drag|wyddoldeb. Dy gydwybod yn oe&s;tadol a'th frath di pan fyddyliych, mor fynych y darfu i Gri&s;t trwy ei bregethwyr gynnig iti faddeuant am dy bechodau, a chynnig teyrnas nefoedd i ti yn rhwydd ac yn rhad, os ty di a wnait gymaint a chredu ac edifarhau: ac mor hawdd y gally&s;it ti dderbyn trugaredd yn y dyddiau hynny; mor agos a fuo&s;t lawer gwaith i edi|farhau, ac etto fe ddarfu iti gynnwys i'r byd dy gadw yn anediferiol; ac yn awr fal y mae dydd y <HI>drugar|edd</HI> wedi myned heibio ac ni lewyrcha byth dra|chefn.</P>
<P>O fal y bydd dy ddealltwrieth ar bigau d&ucirc;r, wrth y&s;tyried, ddarfod i ti o chwant i gyfoeth darfodedig, golli y try&s;or tragwyddol, a chyfnewid dedwyddwch nef am drueni vffern! Lle bydd pob rhan o'th gorph (heb na thorr na thrai a'r boenau) yn cael yn vn ffunyd eu penydio yn dragywydd. Yn y Penydiau vffe|rnol yma, fe a'th ddifuddir yn dragwyddol &ocirc; olwg bendigedig yr Arglwydd, yn yr hyn y mae gwir ddawn a bywyd yr enaid yn &s;efyll. Ni chei di fyth weled goleuni, nac un golwg ar lawenydd, ond gor|wedd <HI>mewn tragywyddol boenau y tywyllwch eithaf.</HI> lle na bydd trefn ond dychryndod; na llais ond llais cablwyr, a rhai yn vdo; na &s;&wcirc;n ond &s;&wcirc;n y poenau, ar penydwyr; na chymdeithas, ond gyd &acirc; diafol ai angelyon: y rhai gan eu bod mewn penyd eu hun|ain, ni allant gael dim llonyddwch ond porthi eu cynddaredd yn dy bennydio di. Lle bydd poene|digaeth heb do&s;turi, trueni heb drugaredd, alaeth heb gymmorth, gweiddi heb ddi&s;dewi, aflonydd heb fe&s;ur, cy&s;tudd heb e&s;mwythdra, lle <HI>mae y pr&ycirc;f heb farw, a'r tan heb ddiffoddi:</HI> lle bydd digofaint Duw yn ymaflyd a'r dy enaid a'th gorph, fal y
<PB N="53" REF="41">
fflam d&acirc;n ar y p&ycirc;g a'r brwm&s;tan: yn yr hon ti a gei lo&s;ci yn oe&s;tadol, a byth heb ddarfod, marw beunydd, a byth heb farw, beunydd yn ymrwyfo mewn gofidiau angau, a byth heb gael gwared o honynt, nac adnabod diben a'r dy boenau. felly pan ddarfyddo i ti eu dioddef hwynt rif<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">i mil o flyny|ddoedd, am bob mil o welltglas &s;ydd ar y ddaiar, neu dywod ynglan y m&ocirc;r, nid wyt ti o ronyn nes i gael diben a'r dy boenau, na 'r awr gyntaf i'th tafl|wyd iddynt: i&ecirc; y maent cyn belled oddiwrth ddi|weddu nad &ycirc;nt hwy ond dechreu beunydd. Ond pe bai yn &ocirc;l m&icirc;l filiwn o flynyddoedd obaith y cai dy enaid colledig ddibendod ar y penydiau hyn, &ecirc; fyddai hynny beth cy&s;&s;ur, feddylied fod ryw am&s;er y diwedd i ddyfod: either cyn fynyched ac y byddo 'r meddwl yn cofio y gair yma <HI>byth,</HI> dyna vffern arall ynghanol vffern.</P>
<P>Y meddylfryd hwn a bair i'r colledig weiddi <HI>ouai, ouai,</HI> cymaint a phe dywedent <HI>ouc aei, ouc aei.</HI> O Arglwydd <HI>nid byth, nid byth,</HI> eu cydwybod a'i het|tyb fal y gareg lefain, <HI>aei, aei,</HI> byth. byth. oddy|ma y cyfyd eu to&s;tur <HI>Ouai,</HI> &s;ef, gwae, ac &ocirc;ch yn dra|gywydd.</P>
<P>Dyma yr ail farwolaeth, &s;ef yr union gyffredinol gyflawnder o'r holl felldithrwydd a thrueni: yr hyn &s;ydd raid i'r holl gwrthodedigion colledig ei ddiodd|ef, tra fyddo Duw a'i &s;eintiau yn gyfrannog o ogoni|ant a dedwyddwch nefol yn dragywydd.</P>
<P>Hyn yma am drueni d&ycirc;n yngh&ycirc;flwr llygredi|gaeth, oddieithr ei adnewyddu drwy r&acirc;s Ynghri&s;t.</P>
<P>Yn &ocirc;l hyn i canlyn gwybodath am fywyd d&ycirc;n, o herwydd gr&acirc;dd ei adgenedliad trwy Gri&s;t.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<PB N="54" REF="42">
<HEAD>Myfyrdod am gyflwr Cri&s;tion gwedi ei gymmodi a Duw yn Ghri&s;t.</HEAD>
<P>YR awrhon gadewch i ni weled, mor ddedwydd yw y g<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">r duwiol mewn cyflwr o adnewyddiad wedi ei gymodi &aacute; Duw ynghri&s;t. Y g&wcirc;r duwiol yr hwn &s;ydd a'i natur lygredig gwedi ei adnewyddu trwy r&acirc;s ynghri&s;t, ac a wnaethpwyd yn greadur newydd, &s;ydd fendigedig o herwydd tri pheth. Yn gyntaf, yn ei fywyd. Yn ail, yn ei farwolaeth. Yn drydydd yn &ocirc;l ei farwolaeth.</P>
<P N="1">1. Ei ddedwyddwch yn ei fywyd, nid yw ond mewn rhan, hynny a gynhwyfir mewn &s;aith o be|thau.</P>
<P>Yn gyntaf: O ran ei fod wedi ei ymddwyn trwy'r ysbryd, ynghr&ocirc;th ei fam, &s;ef yr eglwys. Ioa. 3.5. Gal. 4.26. ac fe &acirc; <HI>aned, nid o waed, nac o ewyllys y cnawd, nac yn &ocirc;l ewyllys d&ycirc;n eithr o Dduw</HI> Joan. 1, 13. yr hwn Ynghri&s;t ydyw ei d&acirc;d ef: fel y mae llun Duw ei d&acirc;d, yn adnewyddu ynddo ef ar gynnydd fwyfwy beunyddiol.</P>
<P N="2">2. Yn ail: efe a gafas yn rh&acirc;d, ac yn gyflawn, er mwyn haddedigaethau dioddefaint Cri&s;t faddau iddo ei holl bechodau, gwreiddiol a gweithredol, a'r euogrwydd, a'r co&s;pedigaeth a ddigwydd iddynt: a holl gyfiawnder Cri&s;t &acirc; gyfrifir yn rhwydd ac yn gyflawn iddo: ac felly y mae Duw wedi vno atto: ac yn ei weled yn ddifai ac vnion yn ei olwg, a'i gy|frif. Rhuf. 4, 7, 8, 25.</P>
<P N="3">3. Yn drydydd, y mae efe gwedi ei ryddhau od|diwrth gaethiwed Satan, a'i wneuthur yn <HI>frawd</HI> i Gri&s;t, ac <HI>yn gydetifedd</HI> i feddiannu teyrnas nefoedd: yn y&s;prydol frenin ac offeiriaid, i <HI>offrymmu aberthau y&s;prydol i Dduw trwy Ie&s;u Cri&s;t. Rhuf.</HI> 8, 17. 1 <HI>Pet.</HI> 2, 5.</P>
<P N="4"><PB N="54" REF="42">4. Yn bedwerydd, y mae <HI>Duw yn ei arbed ef fel yr arbed d&ycirc;n ei fab ei hun a fai yn ei wa&s;anaethu,</HI> ar ar|bed yma &s;y'n &s;efyll fal hyn.</P>
<P N="1">1. Nid yw Duw yn dal &s;ulw ar bob bai, eithr yn cyd-ddwyn a'i wendid: Exod. 34.6.7. Ni theiff T&acirc;d caredig ei fab allan ir drws yn ei gle|fyd.</P>
<P N="2">2. Nid yw yn ei gosbi pan ei ceryddo, yn ol ei haed|dedigaeth, P&s;alm. 103.10.</P>
<P N="3">3. Y mae ef yn ei <HI>geryddu</HI> ef yn <HI>gymmedrol,</HI> pan welo nad oes dim arall a eill beri iddo ef well|hau ei fuchedd, 2 Sam. 7.14, 15. 1 Cor. 11.<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">2.</P>
<P N="4">4. Y mae ef yn <HI>ra&s;u&s;ol yn derbyn</HI> ei ewylly&s;garwch, er bod ei vfudd-dod yn amherflaith: ac felly yn dewis amcan ei feddwl, o flaen teilyngdod ei weithr|ed, 2 Cor. 8.12.</P>
<P N="5">5. Y mae efe yn troi y melldithiau a haeddodd ef yn geryddon tadoi; ie p&ocirc;b peth, gofidiau y bywyd, marwolaeth, ie hyd yn oed ei bechodau, yn ddaioni iddo. Rhuf. 8.28. P&s;al. 119, 71.</P>
<P N="5">V. Y mae Duw yn rhoddi iddo ef ei ysbryd gl&acirc;n, yr hwn &s;ydd,
<LIST>
<ITEM>1. Yn ei <HI>&s;ancteiddio</HI> trwyddo a'r gynnydd, hyd oni byddo fwyfwy <HI>yn marw i bechod, ac yn byw i gyfia|wnder.</HI> Rhuf. 8, 10.</ITEM>
<ITEM>2. Yn &s;icrhau iddo ei fabwy&s;iad: &s;ef, ei fod ef trwy ras yn blentyn i Dduw. Rhuf. 8.16.</ITEM>
<ITEM>3. Yn ei <HI>gy&s;&s;uro</HI> ef, i ddyfod <HI>mewn h&ycirc;fdra,</HI> ac ymmddiried ger bron Duw. Ephe&s;. 3, 12.</ITEM>
<ITEM>4. A wneiff iddo yn ddiofn ddywedyd <HI>Abba Dad</HI> Gal. 4, 6.</ITEM>
<ITEM>5. A dywallt iw galon ef ddawn <HI>gweddi &s;ancteid|dedig.</HI> Rhuf. 8.26.</ITEM>
<ITEM>6. Yn ei roi i goelio ei fod efe, a'i weddiau yn gymeradwy, ac yn cael ei wrando gan Dduw
<PB N="54" REF="43">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="55" REF="43">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="56" REF="44">
er mwyn Cri&s;t ei gyfryngwr. Rhuf. 8.16, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">7.</ITEM>
<ITEM>7. Yn ei lenwi ef
<LIST>
<ITEM>1. A <HI>heddwch</HI> cydwybod.</ITEM>
<ITEM>2. <HI>Allawenydd</HI> yn yr Y&s;pryd gl&acirc;n: iw cyffelybu ir hwn, nid yw pob llaw|enydd daiarol ond gwael ac ofer yn ei olwg ef. Rhuf. 5.1. ac pen. 14, 17.</ITEM>
</LIST></ITEM>
</LIST></P>
<P N="6">6. Y mae ef yn cael ei lywodraeth o newydd ar y creaduriaid, yr hyn &acirc; golla&s;ai wrth gwymp <HI>Adda:</HI> ac o hynny y mae iddo lawn rydd-did i fwynhau yr holl bethau nis gwaharddodd Duw, mal y gallo eu trin a chydwybod dda. O blegit y mae iddo &s;icr|wydd diogel yn y bywyd hwn o wir gyfiawnder yn yr holl bethau yn y nef, ac ar y ddaiar. Ac efe a geiff gyflawn heddychlawn feddiant o hon|ynt yn y bywyd &s;ydd i ddyfod. P&s;al. 8.5. 1 Cor. 3.22.</P>
<P>O hyn y digwydd nad yw'r holl rai gwrthodedig ond traw&s;geidwadau ar y cwbl oll maent yn eu feddu, o ran nid oes iddynt gyfannedd <HI>oi heiddaw eu hunain ond vffern.</HI> Act. 1.25.</P>
<P N="7">7. Y mae iddo ef &s;icrwydd o dadol ofal Duw, iw ymddiffyn ddydd a nos: yr hwn ofal &s;ydd yn &s;efyll yn y tri pheth hyn. &s;ef,</P>
<P>Yn gyntaf, yn darparu iddo holl angenrheidiau ei enaid ai gorph, yn y byd hwn ac yn y byd a ddaw: fel y bo efe yn &s;iccr naill a'i i gael ei gyfraid, neu i gael dioddefgarwch i fod yn fodlon ir hyn &s;ydd gan|ddo. Math. 6.32.</P>
<P>Yn ail, am fod Duw yn rhoi iw <HI>Angelion</HI> &s;an|ctaidd or chymmyn megis &icirc;w <HI>wenidogion,</HI> i wilio arno ef yn ddyfal, er mwyn ei ddaioni; ie mewn perigl i <HI>wer&s;yllu</HI> o'i <HI>amgylch</HI> o ran diogelwch iddo ym mha le bynnac y byddo. Ie cymmorth Duw
<PB N="57" REF="44">
a'i hymddiffyn ef, mal <HI>cwmmwl liw dydd, ac fal colofn o d&acirc;n liw nos,</HI> a'i ragluniaeth a'i ceidw oddi amgylch rhag gallu y cythraul. P&s;al. 34, 7. Job. 1.10.</P>
<P>Yn drydydd, am fod golwg yr Arglwydd arno, a'i glu&s;tiau yn oe&s;dadol yn barod, i we<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ed ei gyflwr, ac i wrando ar ei gwynfan, ac yn ei am&s;er nodedig, iw waredu ef allan o'i holl orthrymderau.</P>
<P>Hyd yn hyn am fendigedig gyflwr y duwiol, ar d&ycirc;n adgenedledig yn y bywyd yma: bellach am ei fendigedig &s;t&acirc;t yn ei farwolaeth.</P>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Y&s;tryriaeth am wynfydedig gyflwr y dyn adgenedledig yn ei farw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">laeth.</HEAD>
<P>PAn ddanfono Duw angeu, megis ei gennad i gyrchu y dyn adgenedledig, y mae ef yn dy|fod iw gyfarfod hanner y ffordd ir <HI>nefoedd;</HI> canys y mae ei <HI>&s;erch</HI> a'i <HI>ymarweddiad</HI> yno o'i flaen ef. Phil. 3.20. nid yw Angeu na dieithrol nac ofnad wy iddo. Nid yw ddieithrol, o blegid yr oedd efe yn marw beunydd; nac ofnadwy, o ran tra fu fyw, marw ydoedd, <HI>a'i fywyd a guddiwyd gyd &acirc; Chri&s;t yn Nuw.</HI> Col. 3, 3. Marw gan hynny iddo ef, nid yw ddim amgen onid gorphywy&s;o oddiwrth ei boen yn y b&ycirc;d, a myned adref i d&ycirc; ei dad, i ddinas <HI>y Duw byw, i Ieru&s;alem nefol, i blith myrddiwn o Angelion, i'r gynulleidfa gyffredinol, i Eglwys y cyntafenedig, at Dduw barnwr pawb oll, at y&s;prydion y rhai vnion a berffeithiwyd, at Ie&s;u Cyfryngwr y Te&s;tament newydd.</HI> Heb. 12.22, 23. Tra fo ei gorph yn glaf, y mae ei fed dwl yn iach, o herwydd bod Duw <HI>yn gwneuthur ei wely oll yn ei glefyd,</HI> P&s;al. 41, 3. ac yn ei gryfhau ef &acirc; ffydd ac &acirc; dioddefga<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wch ar wely ei dri&s;twch.
<PB N="58" REF="45">
a phan fyddo yn cychwyn myned i ffordd yr holl fyd; y mae ef (mal <HI>Jacob, Mo&s;es,</HI> a <HI>Jo&s;uah</HI>) yn rhoi cyngor ac athrawiaeth dduwiol iw blant a'i gyfne&s;eifiaid, i wa&s;anaethu y gwir Dduw, a'i anrh|ydeddu yn vnion holl ddyddiau eu heinioes. Ei enaid bendigedig, ni anadla allan ddim ond bendithion, a'r cyfryw ymadroddion ag a fo arnynt fl&acirc;s oddiwrth y&s;pryd &s;ancteiddiedig. Megis y mae ei dd&ycirc;n ef oddiallan yn gwanhau; felly y mae e&icirc; <HI>dd&ycirc;n ef oddimewn</HI> yn cynnyddu, ac yn cryfh&acirc;u. Pan fo ymadrodd ei dafod ef yn pallu, y bydd o|chneidiau ei galon yn llefaru yn vwch at Dduw. Pan fo golwg y llygaid yn tywyllu, y mae 'r Y&s;pryd gl&acirc;n yn ei oleuo ef oddimewn a helaethrwydd &ocirc; oleu|ni y&s;prydol. Nid yw ei enaid yn ofnus, <HI>eithr yn hyderus i fyned allan o'r corph, ac i drigo gyd a'r Ar|glwydd.</HI> 2 Cor. 5.8. Y mae ef yn ochneidio mal <HI>Paul, Cupio di&s;&s;olvi, Yr wyf yn dei&s;yf fy nattod; a bod gyd a Cri&s;t,</HI> Phil. 1.23. <HI>Ac megis Dafydd, fel y &s;ycheda yr h&ycirc;dd am ddyfrneint, felly y &s;ycheda fy enaid am danat ti o Dduw: y mae fy enaid yn &s;ychedu am Dduw, am y Duw byw, Pa am|&s;er y caf ddyfod i ymddangos ger bron Duw?</HI> P&s;alm. 42.2. y mae ef yn gweddio gyd a'r Sein|tiau, <HI>pa hyd o Arglwydd yr hwn &wcirc;yt &s;an|ctaidd ac vnion? Tyred arglwydd Je&s;u, ty|red chwyppyn.</HI> Dat. 22.20. A phan dd&ecirc;i am&s;er terfynedig ei ymddatodiad, pryd ei bo yn gwybod ei fod yn myned at ei Dad, a'i Waredydd, mewn heddwch cydwybod, a gobaith &s;icr o gael meddeuant o'i holl bechodau trwy waed yr oen, y mae ef yn canu mal yr h&eacute;n <HI>Simeon</HI> fendigedig, ei <HI>Nunc dimit|tis, Yr awrhon Arglwydd y gollyngi dy w&acirc;s mewn tanghneddyf yn ol dy air, &amp;c.</HI> Luc. 2.29. ac a ddyru ei enaid megis a'i ddwylaw ei hun yn nwylaw ei Dad nefol, gan ddywedyd gyd &acirc; <HI>Dafydd: i'th
<PB N="59" REF="45">
ddwylaw di o D&acirc;d yr wyf yn gorchymmyn fy enaid, o blegit ty di am gwaredai&s;t: o Arglwedd Dduw 'r gwirionedd, P&s;al.</HI> 31.5. <HI>a chan ddywedyd gyd a'</HI> Stephen: <HI>Arglwydd Ie&s;u derbyn fy ysbryd.</HI> Act. 7.59. cyn gynted ac y rhoddo ef ei y&s;pryd bendigedig i fynu: yn ebrwydd y mae 'r Angelion &s;ainctaidd (y rhai oeddynt yn gwilio arno ef o'i eni|digaeth hyd ei farwolaeth) yn dwyn ei enaid i'r nef, fel y dygafant enaid <HI>Lazarus</HI> i fonwes <HI>Abra|ham,</HI> yr hon yw Teyrnas Nefoedd; i fyned i'r hon y mae Angelion da, a gweithredoedd da yn unig yn cydymdeithio a'r enaid: y naill i roi i fynu y peth orchymmynwyd iddynt, a'r llall i gael eu gwobr.</P>
<P>Y corph mewn am&s;er cyfaddas megis <HI>Teml &s;anctaidd yr Y&s;pryd gl&acirc;n, &acirc;elod i Gri&s;t,</HI> pridwerth gwaed M&acirc;b Duw, a e&s;yd ei gydfrodyr yn barchedig i huno yn ei f&egrave;dd, megis yngwely Cri&s;t, mewn goba|ith &s;icr o gael deffroi yn nydd <HI>adcyfodiad y cyfion,</HI> i fod efo a'r enaid yn gyfrannog o'r bywyd a'r go|goniant tragwyddol. Ac o blegid hyn, fe elwir yn fendigedig nid yn ynig eneidiau y ffyddlonniaid eithr eu <HI>cyrph</HI> hefyd.</P>
<P>Hyn yma am y fendith &s;ydd yn de&s;cyn ar enaid a chorph y d&ycirc;n adgenedledig yn ei farwolaeth. Ga|dewch i ni weled ym mhellach pa ryw fendith &s;ydd i ddilyn e'i enaid a'i gorph yn ol ei farwolaeth.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Myfyrdod am gyflwr bendigedig y dynadgenedledig yn ol ei farwolaeth.</HEAD>
<P>Y Cyflur yma &s;ydd a thair gr&acirc;dd arno.</P>
<P>Yn gyntaf o ddydd marwolaeth hyd yr <HI>adcy|&s;odiad.</HI></P>
<P>Yn ail, o'r adcyfodiad hyd oni adrodder <HI>y farn.</HI></P>
<P><PB N="60" REF="46">Yn drydydd, yn oly farn, i barhau yn <HI>dragy|wydd.</HI></P>
<P>Cyn gynted ac y darfyddo i'r d&ycirc;n adgenedledig roddi ei enaid i fynu i Gri&s;t, y mae 'r Angeli|on &s;anctaidd yn ei dderbyn iw cadwraeth, ac yn ddi-atteg, yn ei ddwyn i'r nef; ac yno yn ei roi yn anrheg gar bron Cri&s;t: ile yr ydis yn ei goroni, <HI>a choron cyfiawnder, a gogoniant.</HI> 2 Tim. 4.8. Dad. 2.10. nid yr hon a haeddodd o herwydd ei weithredoedd da, ond yr hon a addawodd Duw o'i ddaioni haelionus i'r rhai oll o w&icirc;r gariad arno, yn y byd hwn a'i gwa&s;anaetho ef, ac a gei&s;io ei ogoniant. Oh pa ryw lawenydd a fydd hynny i'th enaid ti! yr hwn ni bu arferedig o weled dim ond trueni pechaduriaid, gael gweled wyneb brenin y gogoniant! I&ecirc; gweled Cri&s;t i' th croe|&s;awu, cyn gynted ac i'th ddygir di o'i flaen, gan ei An|gelion &s;anctaidd; a'i groe&s;aw yw hyn, <HI>euge bone &s;erve:</HI> &s;ef yw hynny, <HI>da gwnaetho&s;t,</HI> croe&s;aw <HI>w&acirc;s da a ffydd|lon,</HI> &amp;c. <HI>dos i mewn i lawenydd dy Fei&s;tr:</HI> a pha ryw or|foledd a fydd itti weled mil miliwn o <HI>Cerubiaid, Ser|aphiaid, Angelion, Gor&s;eddfeingciau, Arglwyddia|ethau, Tywy&s;ogaethau, Galluogrwydd?</HI> Ephe&s;. 1.21. Yr holl Patrieirch &s;ancteiddiol, Prophwydi, Offei|riaid, Apo&s;tolion, Merthyron, Cyfaddefwyr: a holl eneidiau dy gymdeithion, cyfne&s;eifiaid, gwyr, gwragedd, a phlant, ar cwbl oll o So|intiau Duw, y rhai a ymadaw&s;ant o'th &s;laen di mewn gwir ffydd Gri&s;t, yn &s;efyll ger bron gor&s;edd|&s;aingc Duw mewn anrhydedd a gogoniant? Os oedd brenhines <HI>Sheba,</HI> wrth weled rhwy&s;c ac vr|dduniant Salomon, o wir &s;yndod yn dywedyd: <HI>dedwydd yw dy w&ycirc;r, dedwydd yw dy wei&s;ion, y rhai &s;ydd yn &s;efyll oth flaen, i glywed dy ddoethineb:</HI> pa la|wenychu a wna dy enaid ti, wrth ei weled ei h&ucirc;n wedi cael ei gynnwys i fod ym mhlith y gynulleidfa
<PB N="61" REF="46">
ogoneddus yma, i edrych ar fendigedig wyneb Cri&s;t, i ddirnad nerth ei ddoethineb? Pa ryw anrhydedd a fydd i't wrth weled cynifer mil o filoedd &s;ydd yno, yn dy groe&s;awu di iw nefol gymdeithas! Canys fel yr oeddynt oll yn llawenychu pan droi&s;t i edifarh&acirc;u; felly yr awrhon y maent hwy yn lla|wenach wrth weled dy goroni, ac wrth dy ganfod yn derbyn <HI>y goron</HI> yr hon oedd ynghadw itti oni ddelit. Oblegid yno &ycirc; mae Coron Merthyrdod iw go&s;od am ben y Merthyr a ddioddefod arteithiau er mwyn Efengyl Cri&s;t: Coron Morwyndod ar ben y Forwyn a orch&s;ygodd Drachwant. Coron Du|wioldeb a Diweirdeb, ar ben y rhai oedd yn go|goneddu Cri&s;t yn union, ac yn cadw eu prio|das yn ddi-halog: Coron gweithredoedd da, ar ben rhoddwyr elu&s;&ecirc;nau, y rhai a fuant &s;yber wrth dl&ocirc;dion: coron y gogoniant dilygredig, ar ben y bi|geiliaid, y rhai trwy eu pregethau, au en&s;amplau da, a droe&s;ant lawer enaid o lygredigaeth pechod i ogoneddu Duw mewn &s;ancteiddrwydd buchedd. Pwy a ddichon adrodd yn helaeth faint gorfoledd y llu nefol yma, wrth dy goroni di &acirc; gogoniant, a'th drw|&s;iadu mewn di&s;claer wi&s;c cyfiawnder, ac wrth we|led Palmwydden buddugoliaeth yn dy law? o wyched &s;ydd ganddynt ddarfod i ti ddiangc rhag holl drueni 'r b&ycirc;d, rhwydau y cythraul, a phoenau vffern; a chael o honot yn lle hynny orphywysfa a dedwy|ddwch yn dragywydd? Oblegid y mae pawb yno yn ymhyfrydu cymmaint mewn happu&s;rwydd vn a|rall ac yn ei happu&s;rwydd ei hun, a gweled un arall yn cael ei garu gen Dduw cy&s;tal a'i weled ei hun. Ie y mae ganddynt gynnifer o amryw fath ar Jawenydd, ac &s;ydd iddynt o gyfeillion i gydlawen|hau. Ac yn y gwynfydedig ar bendigedig gy&s;lwr
<PB N="62" REF="47">
yma, y mae yr enaid yn gorphywys gyd &acirc; Chri&s;t yn y nef, hyd ddydd yr adcyfodiad: pan gyflawner nifer ei chydwa&s;anaethwyr, a'i chydfrodyr yr hyn y mae 'r Arglwydd yn ei gyfrif yn am&s;er byrr.</P>
<P>Yr ail r&acirc;dd o ddedwyddwch d&ycirc;n yn &ocirc;l mar|wolaeth &s;ydd o am&s;er yr adcyfodiad, hyd oni adrodder y farn ddiweddaf. O herwydd ar y dydd olaf,</P>
<P N="1">1. Yr wybrennau defnyddol, y ddaiar ac oll &s;ydd o'i mewn a ymddettyd, ac a burir a th&acirc;n, 2 Pet. 3, 10, 12, 13.</P>
<P N="2">2. Ar &s;ain yr vdcorn diweddaf, neu ar lais Cri&s;t yr Archangel, yr vnrhyw gyrph ac &acirc; oedd gan yr etholedigion or blaen, (er en bod wedi eu troi yn bridd ac yn ddaiaren) a gyfyd drachefn. Ac yn yr vn munud, yr ail dychwel enaid pob rhyw dd&ycirc;n iw gorph ei h&ucirc;n, trwy rinwedd adcyfodiad Cri&s;t eu pen; ac a adfywheir ac a gyfodir ou beddau, megis pod faent yn deffroi yn eu gwelau; 1 Cor. 15.52. 1 The&s;. 4.14.16. Joa. 5.28. Ezec. 37. Rhuf. 8.11. a ph&acirc; wedd bynnac y darfu i erlidwyr creulon ddryllio eu cyrph hwynt yn ddarnau, neu eu difa yn vlw: etto fe gaiff yr Etholedig weled fod yn wir yn y dydd hwnnw: <HI>na &s;yrthiodd blewyn o'u pen hwynt.</HI></P>
<P N="3">3. Hwynt hwy a ddeuant allan o'i beddau pob un o honynt, megis <HI>Jo&s;eph</HI> allan o garchar, neu <HI>Dani|el</HI> allan o ffau y llewod, neu <HI>Ionah</HI> allan o fol y mor|fil.</P>
<P N="4">4. Gwedi bywhau mal hyn holl gyrph yr ethole|digion hwy a godant yn y cyfryw berffeithrwydd na|turiaeth ac y bua&s;ent yn &ocirc;l eu hardym&ecirc;rwch ania|nol, o bua&s;ent di anafus: ac yn y cyfryw oedran, a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> y bydd d&ycirc;n grymu&s;af ynghylch ei dair a'r dd&ecirc;g a'r
<PB N="63" REF="47">
higain oed, pob vn yn ei ryw priodol ei h&ucirc;n; yr hyn beth y mae 'r dy&s;cawdwyr yn tybied fod yr Apo&s;tol yn pennodi atto yn y geiriau hyn: <HI>Oni ddelom ni eu gyd oll yn dd&ycirc;n perffaith ym me&s;ur oedran cyflawn|der Cri&s;t.</HI> Eph. 4.13. <HI>Tertul. de Re&s;ur.</HI></P>
<P>Pa anaf bynnag oedd o'r blaen ar y corph, megis dallineb, neu gloffni, neu wargrymni, y pryd hynny fe dynnir ymaith. Ni bydd <HI>Jacob</HI> yn gl&ocirc;ff, nac <HI>I&s;aac</HI> yn ddall, na <HI>Leah</HI> yn llygad&wcirc;yr, na <HI>Mephibo|&s;heth</HI> yn gl&ocirc;ff efrydd: Canys gan na fynnai <HI>Dafydd</HI> na dall na chloff i ddyfod iw d&ycirc;, llai o lawer a fyn Cri&s;t o ddallineb a chloffni i aros yn ei <HI>gyfannedd ne|fol.</HI> Fe wnaeth Cri&s;t yr holl ddeillion i weled, y mudiaid i lefaru, y byddariaid i glywed, ar cloffion i rodio, &amp;c. ar &acirc; ddaeth atto ef i ofyn ei r&acirc;s ar y ddaiar: mwy o lawer yr iach&acirc; efe holl amherffeith|rwydd y rhai a gymmero ef yn gyfrannogion o'i <HI>ogo|niant yn y nefoedd. Ym mhlith y llwythau hynny, nid oes vn egwan, y d&ycirc;n cloff a neidia fel yr hydd, a thafod y d&ycirc;n mud a g&acirc;n.</HI> I&s;ay 35.6.</P>
<P>Ac y mae'n ddigon hysby &s;ol wrth weled ddarfod i Dduw greu ein rhieni cyntaf ni, nid yn fechgyn nac yn henaf gwyr, ond yhghanol perffeithrwydd eu hoedran, y bydd yr <HI>anapla&s;is,</HI> &s;ef y creadwria|eth newydd gwedi marw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">laeth, ym mhob modd yn breffeithiach na 'r <HI>pla&s;is,</HI> &s;ef y deunyddiad cyntaf ar dd&ycirc;n, o'r hwn y cwympodd ef i gyflwr <HI>marwol.</HI> Ac nid yw debygol, y gall mebyd, y<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> hwn nid yw ond amherffeithrwydd, a henaint yr hwn &s;ydd lygry|digaeth, gydhuno yn dda &acirc; gr&acirc;dd corph per&s;&s;aith go|goneddus.</P>
<P N="5">5. Cyrph yr etholedigion wedi eu cyfodi mal hyn a gant bedair tra rhag<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rol goruwch naturiol rinweddau, o blegid,</P>
<P N="1">1. Fe a'i <HI>cyfo<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ir hwy mewn nerth</HI> trwy 'r hwn y galiant fod byth yn gadwedig rhag pob d<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">flyg, a gwe|ndid,
<PB N="64" REF="48">
ac yn gallu parhau heb arfer o fwyd, diod, neu g&wcirc;&s;c, a'r f&acirc;th gynhaliaeth. 1 Cor. 15.43.</P>
<P N="2">2. <HI>Mewn anllygredigaeth</HI> trwy 'r hyn ni byddant byth digwyddedig i vnrhyw f&acirc;th a'r amherffeithrw|ydd, anaf, clefyd, neu farwolaeth.</P>
<P N="3">3. <HI>Mewn gogoniant,</HI> trwy 'r hwn y di&s;cleiria eu cyrph mor eglur <HI>ar haul yn y ffurfafen,</HI> a chwedi eu gwneuthyd mor amlyg<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">l, eu eneidiau a oleua trwy|ddynt yn fwy gogoneddus o lawer nai cyrph. Math. 13.43. o'r hwn ogoniant yr ymddangho&s;od tri arwy|ddlewyrch. y cyntaf <HI>yn wyneb Mo&s;es:</HI> Exod. 34.27. yr ail yn y <HI>cyfnewidiad</HI> ar ddull Cri&s;t yn y mynydd, ar trydydd <HI>yn wynepryd Stephen.</HI> Mat. 17. Act. 6.15.</P>
<P>Tri arwyddoc&acirc;d diogel o ogoniant ein cyrph ar y dydd gogoneddus hwnnw. Yno y rhydd <HI>Dafydd</HI> heibio ei wi&s;c bigeilaidd, ac a wi&s;c am dano drw&s;iad mab y brenin, <HI>Je&s;u</HI> nid <HI>Jonathan.</HI> Yno pob mordecai cywir, yr hwn a alarodd dan &s;achliain cnawd llygre|dig, a gaiff ei drw&s;iadu a harddwych <HI>wi&s;c frenhinol:</HI> ac a gaiff Goron Ardderchawg ar ei ben, fel y gallo yr holl fyd weled fal <HI>y gwneir i'r hwn y mae brenhin y brenhinoedd yn ei anrhydeddu.</HI> Os gwna yr awrhon cyfodiad vn haul ir borau ymddangos mor ogoneddus; O mor ogoneddus a fydd y Dydd hwnnw, pan fyddo aneirif fyrdd fyrddiwn o gyrph y Seintiau, a'r Angelion, yn ymddangos yn oleuach nag eglurdeb yr haul! a Chorph Cri&s;t mewn gogoni|ant yn rhagori arnynt oll.</P>
<P N="4">4. Mewn e&s;cudrwydd neu gyflymdra, trwy 'r hyn y geill eu cyrph hwy ymgyfodi i <HI>gyfarfod yr Ar|glwydd ar ei ddyfodiad gogoneddus yn yr awyr fel yr eryrod yn ehedeg</HI> at <HI>&s;clyfaeth.</HI> Math. 24.28.</P>
<P>At yr hwn e&s;gudrwydd ar gyrph y Seintiau y mae 'r prophwyd yn pennodi lle y dywedodd, E&s;ai. 40.31.</P>
<P><HI>Hwy a wellhant eu nerth, ac eh&egrave;dant fel eryrod, rhedant ac ni flinant, rhodiant ac ni ddiffygiant.</HI> Ac at y
<PB N="65" REF="48">
flwr hwn y gellir cymhwy&s;o y geiriau hyn o ddoethi|neb: &s;ef yn am&s;er eu gweledigaeth y di&s;clei|riant, ac y rhedant yma a thraw, megis gwieichion mewn &s;ofl.</P>
<P>Ac o herwydd y pedair cynneddfau hyn y mae <HI>Paul</HI> yn galw cyrph y rhai etholedig a gyfodwyd, yn y&s;prydol: o blegid mewn <HI>cynnedfau</HI> y byddant y&s;|prydol, eithr yn unrhyw byth mewn &s;ylwedd. 1 Cor. 15.46.</P>
<P>A pha w&ecirc;dd bynnag y mae pechod a llygrediga|eth yn y cyflwr marwol hwn, yn <HI>gwneuthur d&ycirc;n yn &icirc;s nac Augylion,</HI> etto diau pan <HI>gorono Duw ef &acirc; gogoniant ac anrhydedd,</HI> ni fedraf fi ddirnad pa f&ocirc;dd y bydd d&ycirc;n mewn dim oll yn &icirc;s na'r Angelion. o blegid Y&s;prydion ydynt hwy&punc; ac felly y mae d&ycirc;n hefyd o herwyddd ei enaid; i&ecirc; a mwy na hynny, hwy a g&acirc;nt gyrph y&s;prydol wedi eu <HI>ffurfi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> yn gyffe|lyb i gorph gogoneddus yr Arglwydd Je&s;u Gri&s;t, Phil.</HI> 3.21. Yn yr hwn y mae natur d&ycirc;n gwedi ymdderchafu trwy undeb per&s;onol i ogoniant y Duw|dod, ac i anwahanol gymdeithas <HI>y Drindod fendi|gedig:</HI> yr hwn anrhydedd ni chennadh&acirc;odd ef eri|oed iw Angelion. Heb. 2, 16. Ac o herwydd hyn y mae i dd&ycirc;n ragorfraint vwch eu llaw hwynt oll. Na|g&ecirc;, nid ydynt hwy ond <HI>ysprydion</HI> gwedi eu trefnu i fod yn <HI>wenidogion i'r etholedig.</HI> Heb. 1.14. a chynnifer o honynt ar y cyntaf a wrthwynebodd wneuthur hyn o &s;wydd, ac ni chadwodd y drefn gyntaf o&s;odedig, am eu balchder a daflwyd i lawr i vffern; Nid yw hyn yn lleihau teilyngdod yr Angelion, ond hy&s;py&s;u faint yw cariad Daw tuag <HI>ddynaw! ryw.</HI></P>
<P>Eithr am yr etholedigion, y rhai a fyddant yma yn fyw, ar yr ail dyfodiad di&s;ymmwth i Gri&s;t; Y <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&acirc;n yr hwn a ly&s;c lygredigaeth y b&ycirc;d a'r gweith|redoedd o'i fewn, mewn munud ar <HI>drawiad amrant llygad,</HI> a'i goddiwes hwynt lle y b&ocirc;n<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">, n<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ill a'i yn
<PB N="66" REF="49">
malu, mewn melin <HI>rhagluniaeth,</HI> a'i yn rhodio rhyd meu&s;ydd <HI>difyrrwch,</HI> a'i yn gorwedd mewn gwel&ycirc; <HI>llonyddwch,</HI> ac felly gen lo&s;ci eu amhur|edd a'i llygredigaeth, o gyrph <HI>marwol</HI> a'i gwna hwynt <HI>yn gyrph anfarwol,</HI> a hyn o gyfnewid a fydd iddynt hwy yn lle marwolaeth. 1. Cor. 15.51.</P>
<P>Yno y caiff yr enaid drwy lawenydd gyfarch ei gorph gan ddywedyd: Oh da ymgyfarfuom ni eilwaith fy <HI>chwaer anwyl, mor hyfryd yw dy lais, mor howddgar yw dy wynepryd,</HI> gwedi gorwedd cyhyd <HI>mewn agennau creigian, ac mewn dirgel loche&s;au</HI> 'r b&ecirc;dd! Can. 2.14. yr wyt ti yn wir yn bre&s;wylfa cyfa|ddas, nid yn vnig i mi i drigo ynot, ond y cyfryw vn y mae 'r Y&s;pryd Gl&acirc;n yn gweled yn gymmwys genddo aros ynddo megis <HI>yn deml</HI> iddo yn dragywydd. Bellach y darfu <HI>gauaf</HI> ein holl <HI>orthr|ymderau, llifeiriant</HI> ein trueni a <HI>&s;ychodd</HI> yn hysb. Y mae cyrph ein etholedigion frodyr yn ymddangos yn ddi&s;cleiriach na blodau 'r Lili ar y ddaiar: fe ddaeth yr am&s;er i ganu <HI>Halleluiah,</HI> a llais yr vd|corn a glywir yn ein t&icirc;r, Ty di a fuo&s;t fynghy|farwr yngwaith yr Arglwydd, ac yn gyfaill i mi mewn erlidiau, a chammau, er mwyn Cri&s;t a'i Efengyl; yr awrhon y cawn ni fyned gyd a'i gilydd i lawenydd ein Harglwydd, Megis y <HI>dygai&s;t y groes gyd a'm fi gynt,</HI> felly yr awrhon gyd &acirc; myfi y cei <HI>wi&s;co y goron.</HI> Megis yr <HI>hauai&s;t</HI> gyd &acirc; myfi yn helaeth <HI>mewn dagrau,</HI> felly yr awrhon, <HI>y medi</HI> yn he|laeth gyd &acirc; myfi <HI>mewn gorfoledd.</HI> O bendige|dig, i&ecirc; tra bendigedig a fo 'r Duw daionus! yr hwn (tra fu y rhai gwrthodedig accw yn treu|lio eu holl am&s;er mewn balchder, chwantau cnaw|dol, bwyta, yfed, a gwagedd halogedig) a roes i ni r&acirc;s i gydtynnu a'i gilydd yn gwilio, ymprydio, a gwe|ddio, yn darllain yr &s;crythyrau, yn cadw y Sabb&ocirc;t|hau,
<PB N="67" REF="49">
yn gwrando pregethau, yn derbyn y Cym|mun &s;ainctaidd, yn cynnorthwyo 'r tlawd; gan ar|fer o weithredoedd Duwioldeb ym mhob go&s;tyn|geidyrwydd tu ac at Duw, a rhodio yn gydwy|bodus i wneuthur yn &ocirc;l ein galwadigaeth t&ucirc; ac at ddynion.</P>
<P>Yn y man ni chei di glywed &s;&ocirc;n am dy bech&ocirc;dau, o herwydd fe <HI>a'i maddeuir, ac a'i cuddir,</HI> P&s;al. 32.1. eithr p&ocirc;b gweithred dda a wnaetho&s;t, er mwyn yr Arglwydd, a gyhoeddir ac a obrwyir. Llonna dy galon, o herwydd y mae dy <HI>Farnwr yn gnawd o'th cnawd, ac a&s;cwrn o'th a&s;cwrn dithau. Cyfod dy ben i fynu,</HI> a gw&ecirc;l yr Angelion gogoneddus yma, megis llu o Gabrieliaid yn ehedeg attom, i ddywedyd i ni <HI>fod dydd ein ymwared wedi dyfod,</HI> Dan. 9, 21. Luc. 21.28. ac i'n tro&s;glwyddo ni yn y cymylau i gyfarfod ein iachawdwr yn yr awyr. wele y maent hwy gar llaw: Cyfod gan hynny <HI>fyngholomen, fynghariad, fy mhryd ferth, a thyred ymaith.</HI> Can. 2, 13.17. Ac felly fel yr <HI>iyrchod</HI> neu geirw iavainc, y maent hwy yn rhedeg gyd a'r Angelion tu ag at Gri&s;t tros ddy|chrynadwy <HI>fynyddoedd</HI> Bether.</P>
<P N="6">6. Y byw ar meirw ynghyd, yn y modd hyn gwedi eu bywh&acirc;u au gogoneddu, a gynnullir allan o law trwy weinidogaeth &s;anctaidd Angelion Duw, o h&ocirc;b cwrr a pharthau 'r b&ycirc;d, ac &acirc; <HI>gippir ynghyd yn y cymylau, i gyfarfod yr Arglwydd yn yr awyr,</HI> ac felly a ddeuant gyd ag ef, yn rhan o'i rwy&s;g ogoneddus i <HI>farnu y colledigion a'r angelion drwg.</HI> 1 The&s;. 4.17. 1 Cor 6.1, 3. Y deuddeg Apo|&s;tol a fyddant yn ei&s;tedd ar <HI>ddeuddeg gor&s;eddfaingc</HI> (yn ne&s;af at Gri&s;t) i farnu <HI>y deuddeg llwyth,</HI> y rhai a wrthoda&s;ant wrando yr Efengyl a bregethwyd trwy eu gweinidogaeth hwynt. Ar holl Sein|tiau mewn anrhydedd ac urddas, yn ne&s;af attynt hwythau, megis barnwyr hefyd i farnu yr angelion
<PB N="68" REF="50">
drwg, a dynion bydawl. Ac megis y derbynni|odd pob vn o honynt yn y bywyd yma r&aacute;s i fod yn chwannoccach nac araill, i o&s;od allan ei ogoniant, ac yn ffyddlonach iw wa&s;anaethu ef; felly y bydd eu gogoniant a'i gwobr hwythau yn fwy nag eraill yn y dydd hwnnw. 2 Cor. 9.6.</P>
<P>Y lle ar fan yr ymga&s;glant ynghyd at Gri&s;t, a'r lle yr ei&s;tedd Cri&s;t i farnu, a fydd yn yr awyr goru|wch dyffryn <HI>Ieho&s;aphat,</HI> wrth fynydd yr olewydd, yn gyfagos i Ieru&s;alem, ar y tu dwyrain oddiwrth y Deml, fel y mae 'n debygol drwy bedwar o re&s;|ymmau.</P>
<P N="1">1. Yn gyntaf, O blegid bod yr &s;crythur &s;anctaidd yn cynnwys cymmaint a hynny mewn geiriau hygoel: <HI>Joel.</HI> 3.11, 12. mi a gynnullaf yr holl <HI>genedloedd i ddy|ffryn Ieho&s;aphat, ac a ymre&s;ymma ag hwynt yno, P&acirc;r ith alluogion dde&s;cyn i lawr o Arglwydd, deffroed y cenhedloedd a deuant i fynu i ddyffryn Ieho&s;a|phat. O blegid yno yr ei&s;teddaf i farnu y cenedloedd o amgylch. Jeho&s;aphat</HI> o'i gyfieithu yw, yr <HI>Arglwydd a farn,</HI> a'r dyffryn hwn a gafodd yr enw yma, oddiwrth y fuddugoliaeth fawr a roes yr Ar|glwydd i <HI>Jeho&s;aphat,</HI> ac iw werin ar yr <HI>Amoni|aid, Moabiaid a thrigolion mynydd Seir,</HI> 2 Cron. 20.1, 22, 26. Yr hon fuddugoliaeth oedd arwydd o'r fuddugoliaeth ddiwaethaf a r&ycirc;dd Cri&s;t y barnwr pennaf iw etholedigion, ar eu holl elynion yn y fan honno y dydd olaf, fel y mae 'r holl Iddewon yn ei ddeongli: Edrychwch Zachar. 14. 4, 5. P&s;al. 50.1.2, 3, 4, 5. Oll yn cyttuno y bydd y lle yng|&ycirc;lch yno.</P>
<P N="2">2. Yn ail, O blegid megis y darfu ynghylch yno, groe&s;hoelio Cri&s;t a'i draddodi i gywilydd cy|hoeddus, felly vwch ben y lle hwnnw yr adcyfo|dir ei ogoneddus or&s;eddfaingc yn yr awyr, pan dd&ecirc;l e&s;e i ymddangos mewn <HI>Barn,</HI> i eglurhau ei
<PB N="69" REF="50">
fowredd a'i ogoniant. Canys y mae yn addas i Gri&s;t farnu y byd a barn gyfion yn y fan honno, lle y bu efe ei hunan yn cael ei euogfarnu, a'i gondemnio yn anghyfion.</P>
<P N="3">3. Yn drydydd, O blegid gan weled y dan|fonir yr Angelion i ga&s;clu ynghyd yr etholed|igion oddiwrth y pedwar gwynt, o'r naill gwrr i'r ne foedd i'r llall, y mae yn hawdd profi y bydd y lle y cynhullir hwynt oll ynghyd iddo, yn agos i Ieru&s;alem, a dyffryn <HI>Ieho&s;aphat:</HI> yr hon fan y mae y rhai &s;ydd gyfarwydd ym me&s;&s;uryddiaetn y b&ycirc;d, yn adrodd ei fod yn gannolbarth wyneb y ddaiar: canys os y terfynau eithaf <HI>oddiwrth ba rai, a fydd pedwar</HI> cyrrau y byd, rhaid yw i'r ymgyfarfod fod ynghylch y <HI>perfydd-bwynt,</HI> &s;ef, y ca|nol.</P>
<P N="4">4. Yn bedwerydd: O blegid i'r Angelion ddy|wedyd wrth y di&s;cyblion: mai megis y gwei&s;ant hwy Gri&s;t yn ymdderchafu oddiar <HI>fynydd yr olew&ycirc;dd,</HI> yr hwn &s;ydd vwchlaw dyffryn <HI>Ieho&s;aphat:</HI> felly yr vn agwedd y daw <HI>ef i wared</HI> o'r nefoedd. Act. 1.9.10, 11, 12. Dyma feddwl <HI>Aquinas</HI> a'r holl <HI>Y&s;golwyr,</HI> oddieithr <HI>Lombart</HI> ac <HI>Alexander Ha|les.</HI></P>
<P N="5">5. Yn ddiwaethaf: pan fyddo Cri&s;t yn ei&s;tedd yn ei or&s;eddfaingc ogoneddus, gyd &acirc; llawer miloedd o Seintiau, ac Angelion, yn llewyrchu yn oleuach na chynifer o <HI>Haulau</HI> mewn gogoniant, ac yn ei&s;tedd o'i amgylch: a chorph Cri&s;t mewn gogoniant a phryd|ferthwch yn rhagori arnynt oll: y colledigion gwe|di eu did&ocirc;li, ac yn aros ar y ddaiar i wared; canys y llaw ddehau &s;ydd yn arwyddoc&acirc;u <HI>bendigedig,</HI> ar llaw a&s;wy <HI>melldigedig</HI> gyflwr: Cri&s;t yn gyntaf a adrodd barn gollyngdod a rhyddh&acirc;d, a thragwy|ddol fendith i'r etholedigion. Yn gyntaf, o her|wydd wrth glywed hynny, y myn ef chwannegu
<PB N="70" REF="51">
gofid y gwrthodedig. Yn ail, i ddangos ei fod ef yn barottach i <HI>roi Trugaredd</HI> na <HI>Barn.</HI> Ac fal hyn o or&s;eddfaingc ei Fawrhydi yn yr awyr (yngolwg ac yn ynglyw yr holl fyd) y datcan ef wrth ei etholedi|gion: <HI>Deuwch chwi fendigedig blant fy nh&acirc;d, meddi|ennwch y deyrnas a barotowyd i chwi cyn dechreuad y byd, &amp;c.</HI> Mat. 25.34.</P>
<P><HI>Deuch chwi]</HI> dyma ein bendigedig vndeb ni &acirc; Chri&s;t, &acirc; thrwyddo ef a'r holl Drindod.</P>
<P><HI>Fendigedig]</HI> dyma ein rhyddh&acirc;d ni oddiwrth ein holl anwireddau, a'n cyflawn gyny&s;caeddu &acirc; gr&acirc;s, a dedwyddwch.</P>
<P><HI>Blant fy nh&acirc;d]</HI> dyma 'r Awdur oddiwrth yr hwn trwy Gri&s;t y mae ein hapu&s;rwydd ni yn deil|liaw.</P>
<P><HI>Meddiennwch]</HI> dyma ein mabwy&s;iad ni.</P>
<P><HI>Y Deyrnas]</HI> gwelwch ein etifeddiaeth, a'n med|diant.</P>
<P><HI>A barotowyd]</HI> gwelwn ofal Duw dros ei ddewi|&s;edig.</P>
<P><HI>Er pan &s;eiliwyd y byd]</HI> o r&aacute;d, tragwyddol, an|ghyfnewidiol etholedigaeth Duw!</P>
<P>Oh mor rhwymedig yw 'r enediau hynny i garu Duw, yr hwn o'i wir ew yllys da a'i arfaeth, a'i de|wi&s;odd ac a'i carodd <HI>hwynt, cyn iddynt wneuthur na da na drwg,</HI> Rhuf. 9, 3.</P>
<P><HI>Canys yr oddwn newynog, &amp;c.</HI></P>
<P>O Ddaioni Cri&s;t, yr hwn &s;ydd yn dal &s;ulw ar holl weithredoedd ei blant, iw gwobrwyo hwynt am dan|ynt! Pa faint yw 'r cariad &s;ydd ganddo ef i gri&s;tianogi|on truain, yr hwn &s;ydd yn cymmeryd pob gweithred trugaredd a wneler iddynt hwy er ei fwyn ef, fel pe gwneuthid iddo ei h&ucirc;n! <HI>Deuwch attaf fi, yn yr hwn y</HI> credafoch <HI>cyn i chwi fyngweled:</HI> 1 Pet. 1.8. yr hwn
<PB N="71" REF="51">
a gara&s;och, ac a gei&s;ia&s;och mor ewylly&s;car, a thrwy lawer o orthrymderau.</P>
<P>Deuwch yr awrhon o flinder i orphywys, o gy|wilydd i ogoniant, o &s;afn angau, i lawenydd bywyd tragwyddol.</P>
<P>Er fy mwyn i y difenwa&s;ant chwi, ich erlidiwyd, ac i'ch melldithiwyd.</P>
<P>Ond yr awrhon yr ymddengys i'r holl E&s;auiaid melldigedig accw mai chwi ydyw y gwir <HI>Iac<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">biaid,</HI> a gewch <HI>dderbyn bendith eich Tad nefol,</HI> a bendigedig y cewch fod. Eich tadau, eich mammau, ac'h cy|ny&s;eifiaid a'ch gwrthoda&s;ant, ac a'ch rhoe&s;ant ym|maith, er mwyn fyngwirionedd i, yr hwn yr oedd|ych&punc; chwi yn ei faentumio: Ond yn awr fy Nh&acirc;d i a fydd yn D&acirc;d i chwi, a chwi a gewch fod yn feibion ac yn ferched iddo yn dragywydd. 2 Cor. 6, 18.</P>
<P>Fe a'ch bwriwyd chwi allan o'ch tiroedd a'ch by|wyd, ac ymadaw&s;och a'r <HI>cwbl er fy mwyn i a'm E|fengyl,</HI> eithr fal y bo yn eglur na cholla&s;och m&ocirc;ch ynnill, eithr ynnill wrth golli: yn lle etifeddiaeth a meddiannau bydol, chwi a gewch feddiannu gyd &acirc; myfi <HI>etifeddiaeth fyn neyrnas nefol,</HI> lle y cewch fod o herwydd cariad yn feibion: O herwydd braint genedigol yn etifeddion: O herwydd anrhydedd yn frenhinoedd, O herwydd &s;ancteidd wydd yn offe|iriadau. Ac chwi ellwch yn hyf fyned yr awrhon i'r meddiant, o blegid fyn Nhad a'i darparodd, ac a'i cadwodd i <HI>chwi er yr am&s;er cyntaf y gy&s;odwyd &s;ail y byd.</HI></P>
<P>Yn ebrwydd yn ol y <HI>farn</HI> hon o ryddh&acirc;d a bendith, y mae pob vn yn derbyn ei goron yr hon y mae Cri&s;t y barnwr cyfion yn ei roi am eu pennau, megis gwobr, yr hon &acirc; addawodd e&s;c o'i r&acirc;s a'i drugaredd, i ffydd a gweithredoedd da y rhai <HI>oll a garent ei ymddangho&s;iad</HI> ef mewn gogoniant. 2. Tim. 4.8.</P>
<P><PB N="72" REF="52">Yno pob un gan gymmeryd <HI>ei goron oddiam ei ben, a'i ge&s;yd a'r lawr</HI> (fal petteu) <HI>wrth draed Cri&s;t;</HI> a chan ymo&s;twng en hunain ag vn galon, ac un lleferydd, mewn undeb &acirc; chyfundeb nefol a ddywedant fal hyn: Dadc, 4.5, 10. <HI>Moliant, anrhy|dedd, a gogoniant, a nerth, a diolch a fyddo i ti yr oen bendigedig, yr hwn wyt yn ei&s;tedd a'r yr or&s;edd|faingc, a laddwyd, ac a'n prynai&s;t ni i Dduw a'th waed, o b&ograve;b cenedl, ieithoedd a phobloedd, ac an gw|naetho&s;t ni yn frenhinoedd, ac yn offeiriaid i Dduw i deyrna&s;u gyd &acirc; thi yn dy deyrnas yn oes oe&s;oedd. Amen.</HI></P>
<P>Yno y c&acirc;nt hwy ei&s;tedd yn eu gor&s;eddfeingciau, au trefn, megis barnwyr a'r y gwrthodedigion, a'r Angelion drwg, i glodfori a dwyn ty&s;tiolaeth o v|nion farn Cri&s;t y Barnwr goruchaf, 1 Cor. 6, 1, 2.</P>
<P>Gwedi adrodd barnedigaeth y colledigion, y oy|flawna Cri&s;t ddwy weithred arbennig.</P>
<P N="1">1. Yn gyntaf rhoi yr etholedigion iw D&acirc;d: Ioan. 17.13, 14, 15. <HI>Gwel o Dad cyfion dyma y rhai a roddai&s;t i mi, mi a'i cedwais hwynt, mal na chollodd vn o honynt, mi a roddais iddynt dy air di: ac hwy</HI> a'i creda&s;ant ef, <HI>a'r byd a'i ca&s;haodd hwynt am wad oeddynt o'r byd magis nad oeddwn innau o'r byd.</HI></P>
<P>Ac yr awr hon O D&acirc;d <HI>myfi a fynnwn i'r rhai a roddai&s;t i mi, fod gyd &acirc; mi lle yr ydwyf; fel y gwelant y gogoniant a roddai&s;t i mi, fel y byddwyf fi ynddynt hwy, a thithau ynof finnau, fel y gwneler hwynt yn ber|ffaith yn vn, fal y gwyppo 'r byd mae tydi am hanfo|nodd i, a'th fod yn ei caru hwynt fel y cerai&s;t fi.</HI> Joan. 17.23, 24.</P>
<P N="2">2. Yn ail, Cri&s;t a ddyru i fynu y deyrnas i Dduw y Tad, hynny yw, a baid a gwa&s;anaethu &s;wydd ei <HI>gy|fryngdod,</HI> wrth yr hon, megis y mae yn Frenin, Offeiriad, Prophwyd, ac yn ben yr Eglwys, fe
<PB N="73" REF="52">
fathrodd ei elynion, ac a reolodd ei bobl ffyddlon, &acirc;'i Yfpryd, ei air, a'i Sacramentau. Felly pan fo efe yn gado ei Deyrnas o r&acirc;s, tros ei Eglwys yn y byd hwn, yn ddi atteg fe a lywodraetha fel y mae yn Dduw gogyfuwch a'r Tad, a'r Y&s;pryd gl&acirc;n, yn ei Deyrnas o ogoniant yn dragywydd, Nid i leihau dim a'r deilyngdod ei Ddyndod, eithr i hy&s;py&s;n yn eglurach ogoniant ei Dduwdod. Felly megis y mae ef yn Dduw, efe a gaiff o hynny allan, ym mhob cyflawnder heb gyfryngau oddiallan, reoli oll yn oll. 1 Cor. 15, 24.</P>
<P>O'r or&s;edd a'r brawdle yma, y cyfyd Cri&s;t a'i holl ogoneddus gynulleidfa o etholedig Angelion, a Seintiau, ac a eiff i fynu yn orfoleddus mewn trefn, a llywodraeth i nef y nefoedd, a'r cyfryw hyfryd|lais cerddwriaech nefol iw canlyn: Fal y caffo y g&aacute;n honno, a ddywedodd <HI>Dafydd</HI> ei gwirio yn hollawl: <HI>fe aeth Duw i fynu mewn gorfoledd,</HI> yr Arglwydd gyd a &s;&wcirc;n yr vdcorn, <HI>cenwch foliant i Dduw, cenwch foliant i'r Brenin, cenwch foliant: o blegid Duw ydyw brenin yr holl ddaiar, efe biau ymdderchafu mewn mawredd</HI> P&s;al. 47, 5, 6, 7, 9. <HI>A'r</HI> brioda&s;gerdd honno yn <HI>Ioan: ymlawenhawn, ac ymhyfrydwn, a rhown anrhydded iddo ef, o blegid y mae priodas yr oen yn dyfod, a'i wraig ef a ymbarat&ocirc;dd.</HI> Alleluiah: Oblegid <HI>yr Arglwyd Dduw ollalluog &s;y'n teyrna&s;u.</HI> Datc. 19, 6, 7.</P>
<P>Y trydydd a'r r&agrave;dd olaf o fendigedig gyflwr y d&ycirc;n adgenediedig yn &ocirc;l marwolaeth, &s;ydd yn dechrau ar &ocirc;l adrodd y farn a bery yn dragwyddol heb dra|ngc na gorphen.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<PB N="74" REF="53">
<HEAD>Myfyrdod am gyflwr bendigedig <HI>&ycirc; D&ycirc;n Adgene|dledig,</HI> yn y nef, gwedi ei derbynnio ef ei fann o ollyngdod, ger bron brawdle Cri&s;t, a'r Ddydd y Farn ddiwaethaf.</HEAD>
<P>YMma y mae fy myfyrdod yn llewygu, am pin &s;crifennu yn cwympo om llaw, y naill heb a|llael deall, a'r llall heb allael rhoi ar lawr, y diddan|wch tra godidog, a'r <HI>tragwyddol bwys gogoni|ant (o'r hwn nid yw holl ddioddefiadau y byd hwn yn deilwng)</HI> 2 Cor. 4.17. Rhuf. 8.18. Yr hwn a g&acirc;nt hwy (&s;ef yr etholedigion) gyd a'r Drindod fen|digedig, ei feddiannu, o'r pryd y derbynnir hwynt <HI>gyd &agrave; Christ yn gyd etifeddion,</HI> o'i dernas, a'i lawe|nydd tragwyddol.</P>
<P>Etto ni allwn roi cais arno fal hyn: y mae'r Scrythur &s;anctaidd yn dangos allan (i'n dealltwria|erh ni) ogoniant y tragwyddol a'r nefol lawenydd mewn pedwar peth:
<LIST>
<HEAD>Sef</HEAD>
<ITEM>1. <HI>Y Lle.</HI></ITEM>
<ITEM>2. <HI>Y Golygyn.</HI></ITEM>
<ITEM>3. <HI>Rhagorfreintiau yr etholedigion yno.</HI></ITEM>
<ITEM>4. <NOTE N="*" PLACE="foot">effeithiau.</NOTE> <HI>Frwythau y rhagorfreintiau hynny.</HI></ITEM>
</LIST></P>
<DIV4 TYPE="part">
<HEAD>Y Lle.</HEAD>
<P><HI>Y Lle ydyw nef y nefoedd,</HI> neu y drydydd nef, yr hon a elwir paradwys: 1 <HI>Bren.</HI> 8. 2 <HI>Cor.</HI> 12.24. Y lle vr e&s;cynnodd Cri&s;t (yn ei ddynol anian) <HI>ym|hell vwchlaw yr holl nefoedd gweledig, y Stafell y priodasfab,</HI> yr hon y mae y ffurfafen &acirc; llen fr&ecirc;ithlas o &s;&ecirc;r gwreichionllyd, a phlan&ecirc;dau gogoneddus, yn ei chuddio, mal na eill llygaid llygredigol y cnawd mol chanfod. Yr Y&s;pryd gl&acirc;n (gan ei o&s;od ei
<PB N="75" REF="53">
hun at ein gwendid ni) &s;ydd yn datcan gogoniant y lle hwnnw, yr hwn nid all neb ei iawn bri&s;io, wrth ei gyflybu a'r pethau gwerth-fawroccaf yngolwg d&ycirc;n. Ac am hynny y mae ef yn <HI>Ei gyfflybu i'r ddinas fawr &s;anctaidd a elwir Jeru&s;alem nefol. Lle yn vnig y mae Duw a'i bobl, (y rhai &s;ydd gadwe|dig, a chwedi eu &s;crifennu yn llyfr yr oen) yn</HI> cyfan|neddu: wedi ei hadeiladu <HI>oll o aur coeth, yn debyg i wydr gloiw nou ri&s;ial, ei mur o faen Jasbis, a &s;ail y mur o ddeu ddeg rhywogaeth o feini gwerthfawr, a deuddeg o byrth, a phob un wedi ei adeiladu o un perl, tri phorth yn tueddu tu ac at bob un o bedwar congl y byd; ac Angel wrth bob porth, (fel cynifer o borthorion) fel na chaffo dim aflan ddyfod i mewn iddi. mae yn bedwar ochrog, ac am hynny yn berffaith: yr h&ycirc;d, y ll&ecirc;d, a'r vchder &s;ydd o un faint, deudeng mil o &s;tadiau i bob ffordd, am hynny chang, a gogoneddus. a'r hyd canol ei heolydd, y mae afon bur o ddwfr y bywyd yn rhedeg yn oestadol, cyn loiwed a'r gri&s;ial, am hynny yn iachus. Ac o'r naill du i'r afon y mae pren y bywyd yn tyfu yn dragywydd: yr hwn &s;ydd yn dwyn deuddeg m&acirc;th a'r ffrwythau, am hynny yn ffrythlon. A daily pren &s;ydd iechyd i'r ce|nedloedd, am hynny yn iachus.</HI> Dat 21.</P>
<P>Nid oes gan hynny fangre mor ogoneddus o ran <HI>creadigaeth,</HI> mor hyfryd o ran <HI>diddanwch;</HI> mor gy|foethog, o ran <HI>meddiant,</HI> mor gy&s;&s;urus o ran <HI>cyfan|nedd.</HI> O blegid y brenin yno ydyw Cir&s;t, y gyfraith, cariad: yr anrhydedd, gwirionedd: y dynghne|ddyf, dedwyddwch: y bywyd, tragywyddoldeb. Y mae yno oleuni heb dywyllwch: llawenydd heb prudd-der, iechyd heb glefyd, cyfoeth heb ei&s;iau: geirda heb anair: glendid heb anaf: e&s;mwythdra heb poen: golud heb rydu, bendith heb drueni: ac hyfrydwch byth heb ddibennu. Mor union y gallwn ni lefain allan gyd &aacute; <HI>Dafydd</HI> am y ddinas
<PB N="76" REF="54">
hon: Pethau <HI>gogoneddus a draethir am danat ti o ddi|nas Duw,</HI> P&s;al. 87.3. Ac etto yr holl bethau hyn a ddywedir yn ol gwendid ein dealltwriaeth ni. O blegid y mae'r nefoedd yn rhagori ar yr rhain ol<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> mewn gogoniant, cyn belled, na ddichon tafod d&ycirc;n <HI>ei adrodd, na chalon d&ycirc;n ddirnad</HI> ei <HI>gogoniant,</HI> megis y ty&s;tiolaetha <HI>Paul</HI> yr hwn a fu ynddo 1 Cor. 2.5. 2 Cor. 12.4.</P>
<P>O nedwch i ninnau ymhoffi yn y bythod yma o brenniau, neu feini, neu dai wedi eu tylino o bridd, y rhai nid &ycirc;nt ond pebyll annuwioldeb, ac anneddau pechaduriaid; eithr di&s;gwyliwn yn hytrach, ac hi|raethwn am <HI>y ddinas nefol</HI> yma, <HI>&s;aer ac adeiladydd yr hon yw Duw.</HI> Yr hon y darfu iddo ef, <HI>(yr hwn nid yw gywilydd ganddo i alw yn Dduw i ni) ei pharattoi i ni,</HI> Heb. 11.10.</P>
</DIV4>
<DIV4 TYPE="part">
<HEAD><HI>2.</HI> Y Golygyn.</HEAD>
<P>Y Cyflawn fendigaid, ar gogoneddus olygyn i'r holl ddeallus, a'r rhe&s;ymmol greaduriaid yn y nef ydyw Duwdod, mewn Trindod o ber&s;onau; heb yr hwn nid oes na llawenydd na dedwyddwch, eithr gwir gyflawndra gorfoledd &s;ydd yn &s;efyll yn ei fwynhau ef.</P>
<P>Y Golygyn hwn a gawn ni ei fwynhau mewn dwy ffordd.</P>
<P>Yn <HI>gyntaf,</HI> trwy fendigedig olwg ar Dduw.</P>
<P>Yn <HI>ail,</HI> trwy gyfrannogi Cymmun digyfrwng a'i Dduwiol anian ef.</P>
<P>Y <HI>wynfydedig olwg</HI> ar Dduw ydyw honno yn u|nig &s;ydd yn rhyngu bodd i anherfynol feddwi d&ycirc;n. Canys y mae pob peth yn tueddu at y perfeddbwynt neu 'r canol. Duw ydyw perfeddbwynt yr enaid: am hynny (mal clommen <HI>Noah</HI>) ni fedr ef gael
<PB N="77" REF="54">
gorphywys, nac ymlawenhau, nes y dychwelo iw fwynhau ef.</P>
<P>Nid oedd y cwbl a roes Duw i <HI>Moe&s;es</HI> yn bodlo|ni ei feddwl ef, o ni chai ef weled wyneb Duw: am hynny y mae yr holl Eglwys yn gweddio yn ddifrifol: <HI>Duw a drigarh&acirc;o wrthym, ac a'n bendithio, a thy|wynned llewyrch ei wyneb arnom.</HI> P&s;al. 67.1. Pan welodd <HI>Paul</HI> vnwaith y fendigedig olwg honno; byth o hynny allan ni wnaeth gyfrif, o olud neu ogoniant y byd hwn, yn ei herwydd, mwy nag o dom: ac yn ei holl fywyd o hynny allan ni bu ef ond ocheneidio <HI>(cupio di&s;&s;olvi) yr wyf yn dymuno fy nattod, a bod gyd &acirc; Chri&s;t.</HI> Phil. 1.23. Cri&s;t hefyd a weddiodd yn ei weddi ddiwaethaf tros ei holl etholedigion, ar gael o honynt feddiannu y weledigaeth fendigedig yma: Joan. 17.24. Y <HI>T&acirc;d, y rhai a roddai&s;t i mi, yr wyf yn ewylly &s;io lle rwyf fi, fod o honynt hwythau hefyd gyd &acirc; myfi:</HI> (i ba beth?) <HI>fel y gwel&ograve;nt fyngogoniant,</HI> &amp;c. os di&s;cleiriodd wyneb <HI>Moe&s;es</HI> pryd na bua&s;ai ond deugain niwrnod gyd &acirc; Duw, ac heb weled dim ond ei <HI>du cefn:</HI> Exod. 34.29. pa fodd y byddwn ni yn di&s;cleirio, pan fo 'm yn cael ei weled ef <HI>wyneb yn wyneb</HI> yn dragywydd, <HI>a'i adnabod ef, fel yr ad|weinir ninnau, ac fel y mae efe?</HI> 1. Cor. 13.31. 1 Joan. 3.2. Yno ni elwir yr enaid mwyach, <HI>Ma|rah,</HI> &s;ef <HI>chwerwder,</HI> ond <HI>Naomi,</HI> &s;ef <HI>tegwch.</HI> Oblegid fe dry Duw ei chwerwder byrr ef, yn brydferthwch a glendid trawyddol. Ruth 1.20.</P>
<P>Yr ail fodd i feddianu y golygyn hwn, yw cael rhydd-deb a <HI>chydvndeb tragwyddol</HI> gyd &acirc; Duw yn y nefoedd. Hyn yr ydym ni yn ei gael, yn gyntaf, trwy fod megis yn aelodau i Gri&s;t, gwedi ein vno a'i <HI>Ddyndod</HI> ef, a thrwy ei <HI>Ddyndod,</HI> (yn ber&s;onol gwedi ei vno a'r Cair) yr y'm gwedi ein vno ag ef, megis y mae efe yn Dduw: a thrwy ei Dduwdod ar holl Drin|dod.</P>
<P><PB N="78" REF="55">Y colledigion yn y dydd olaf a g&acirc;nt weled Duw (fel barnvvr cyfion) iw co&s;pi, eithr o ran bod y cymmun yma yn niffyg, ni ch&acirc;nt hwy na gr&acirc;s na go|goniant oddiwrtho. Canys diffyg y Cymmun hwn a wnaeth i'r cythrauliaid (pan wel&s;ant Gri&s;t) lefain allan, <HI>Quid nobis teoum?</HI> &s;ef, <HI>beth &s;ydd i ni a wne|lom a thi, O F&acirc;b y Duw goruchaf?</HI> eithr (trwy rym y Cymmun yma) fe eill yr enaid edifeiriol fyned yn hyf a dywedyd wrth Gri&s;t (fel <HI>Ruth</HI> wrth <HI>Boaz) lled&acirc; aden gwi&s;g dy drugaredd dros dy lawforwyn, canys fy nghafathrachwr ydwyt ti.</HI> Ruth. 3.9. Y Cymmundeb hwn a addawodd Duw i <HI>Abraham,</HI> pan roddodd efe ei hun yn <HI>wobr fawr</HI> iddo. Gen. 15.1. Ac y mae Cri&s;t yn gweddio a'r iw holl eglwys ef gael ei fwynhau. Y Cymundeb hwn y mae St. <HI>Paul</HI> yn ei roi ar lawr ar vn gair lle dywedodd, Y <HI>bydd Duw i ni oll yn oll.</HI> Joan. 17.20.21. 1 Cor. 15.18. Gwir yw fod Duw yr awrhon i ni oll yn oll, eithr trwy gyfrwng, a me&s;ur bychan. Eithr yn y nef Duw ei h&ucirc;n yn ebrwydd mewn cyflawnder me&s;ur heb gy|franniad, a fydd i ni yn bob daioni, ar a allo ein enei|diau ni, a'n eyrph ei ddei&s;yf a'i ddymuno. Efe ei hun a fydd yn iachadwriaeth, ac yn llawenydd i'n heneidiau, yn fywyd ac iechyd i'n cyrph, yn lendyd i'n llygaid, yn gerdd i'n clu&s;tiau, m&ecirc;l i'n geneuau, p&ecirc;rarogl i'n ffroenau, ymborth i'n boliau, goleuni i'n dealltwriaeth: bodlonrhwydd i'n meddyliau: a di|fyrrwch i'n calonnau: a pha beth a eill fod yn ei&s;iau lle bydd Duw ei hun yn enaid i'n eneidiau ni? Yr holl nerth, &s;ynwyr, diddanwch, rhinwedd, lliwiau, perffaithdra, melu&s;dra, a'r holl ddaioni &s;ydd mewn dynion, anifeiliaid, pyfgod, adar, prennau, lly&s;iau, a'r holl greaduriaid, nid ydynt ond megis gwreichion o'r pethau &s;ydd yn Nuw ei h&ucirc;n mewn perffeithrwydd anfeidrol. Ac ynddo ef y cawn eu meddiannu mewn modd perffeiddiach, a bendigediccah o lawer.</P>
<P><PB N="79" REF="55">Efe ei h&ucirc;n a wa&s;anaetha 'r twrn yn eu lle hwynt oll: Na y creaduriad gorau (yr rhai &s;ydd i'n gwa&s;anaothu ni yr awrhon (ni ch&acirc;nt gymmaint o anrhydedd a'n gwa&s;naethu ni y pryd hynny. <HI>Ni bydd ei&s;iau na 'r haul, na'r llenad, i lewyrchu yn y ddinas honno.</HI> O blegid y mae <HI>gogoniant Duw yn ei goleuo hi</HI> Datc, 21, 23. Ni bydd chwaith yn rhaid wrth un math ar greadur pryd y byddom yn cael meddiannu y creaw|dr ei hunan. Pan f&ocirc;m ni gan hynny, yn gweled rhyw beth godidog mewn rhyw greadur, dywedwn wrthym ein hunain, pa faint godidoccah yw'r hwn, a roes y godidawgrwydd yma? Pan welom ni ddoethineb dy|nion, y rhai &s;ydd yn mei&s;troli creaduriaid cryfach nac hwynt eu hunain; a'i deongliad yn rhagflaeno|ri yr haul ar lloer, gan o&s;od ar lawr yr am&s;er yr ec|clipfiant, neu y tywyllant hwy: diwedwn wrthym ein hunain, Oh mor rhyfeddol yw doethineb Duw, yr hwn a'i gwnaeth hwynt mor ddoeth! Pan y&s;tyrion ni nerth y Morfeirch, Oliphantiaid, Teme&s;tl y gwynt, a thwrf y daran ddychrynllyd; dywedwn wrthym ein hunain mor nerthol, mor alluog, mor ofnadwy yw'r Duw hwnnw, &s;ydd yn gwneuthur y cryfion ar erchill greaduriaid yma! Pan f&ocirc;m ni yn archwaethu Pethau melusber, dywedwn wrthym ein hunain, Oh mor felus ydyw 'r Duw hwnnw, oddiwrth ba un y cafodd yr holl greaduriad hyn eu melu&s;dra! Pan f&ocirc;m ni yn gweled cyfliwiau perffaith, y rhai &s;ydd ar flodau, ac adar, neu 'r glendid cariadus &s;ydd a r <HI>fer|ched;</HI> dywedwn, oh mor howddgar yw 'r Duw a wna|eth yr rhain yn howddgar!</P>
<P>A os darfu i'n Duw anwyl raglunio i ni gynifer o ddifyrrwch godidog, tra f&ocirc;m yn myned trwy <HI>Bochim,</HI> &s;ef y dyffryn hwn o wylofain; Pa f&acirc;th ddidanwch yw hwnnw, a ddarparodd ef i ni pan gaffom ni fy|ned i mewn <HI>i l&ycirc;s llawenydd ein mei&s;tr?</HI> Pa f&oacute;dd <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> bydd ein eneidiau ni yno yn ymhyfrydu o gariad ar
<PB N="80" REF="56">
y f&acirc;th Dduw cariadus? mor ogoneddus yw 'r golwg o Seintiau nefol, ac mor garuaidd yvv <HI>golwg</HI> ein <HI>Ia|chawdwr</HI> gra&s;u&s;avvl.</P>
</DIV4>
<DIV4 TYPE="part">
<HEAD><HI>3,</HI> Y Rhagorfreintiau &s;ydd i'r etholedigion yn y nefoedd.</HEAD>
<P>O Herwydd y Cymmun hwn &acirc; Duw, fo fydd i'r Etholedigion bedwar o ragorfreintiau tra go|didog, yn y nefoedd.</P>
<P N="1">1. Yn gyntaf, <HI>hwynt hwy a g&acirc;nt deyrnas Dduw yn etifeddiaeth:</HI> ac &acirc; gant fod yn wyr rh&ycirc;dd <HI>O Ieru&s;a|lem</HI> nefol, 1 Pet. 1.4. St. <HI>Paul</HI> o herwydd ei fod yn ddina&s;ydd rhyddo <HI>Rufain</HI> a ddiangodd heb ei fflan|gellu; Act. 22.26.28. eithr y rhai a fo vnwaith yn <HI>ddina&s;yddion rhyddion O Jeru&s;alem</HI> nefol, fyddant byth diangol oddiwrth fflangellau poenau trag|wyddol. O blegid y rhyddh&acirc;d yma a brynwyd i ni, nid &acirc; <HI>rhif o arian, ond a gwerthfawr waed Chri&s;t,</HI> 1 Pet. 1.19.</P>
<P N="2">2. Yn ail: hwy a g&acirc;nt oll fod yn <HI>frenhinoedd,</HI> ac yn <HI>offeiriaid;</HI> Datc. 5.10. y&s;prydol frenhinoedd, i deyrna&s;u gyd &acirc; Chri&s;t, i orfoleddu goruwch Satan, y byd, a'r gwrthodedigion, Rhuf. 16.20. ac offeriaid Y&s;prydol o <HI>foliant a diolch</HI> yn dragywydd, 1 Pet. 2.5. Am hynny y dywedir eu bod yn gwi&s;co <HI>Coro|nau a gynau,</HI> Datc. 6.11. O pa gy&s;&s;ur a diddanwch yw hyn i dadau tlodion, a llawer o blant ar eu helw? os hwynt hwy a'u maethant ac a'i meithrinant yn ofn Duw, i fod yn wir gri&s;tianogion, yno y byddant yn dadau i gynifer o <HI>Frenhinoedd</HI> ac <HI>Offeiriaid.</HI></P>
<P N="3">3. Yn drydydd eu cyrph hwynt a oleua fel di&s;|cleirdeb <HI>yr haul yn y ffur&s;afen: fel gogoneddus gorph Cri&s;t, yr hwn a ddi&s;cleiriodd</HI> yn eglurach na'r haul han<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">er dydd, pan ymddangho&s;odd ef i <HI>Paul.</HI> Mat. 13.43. Phil 3.21. Act. 22.6. Llewyrch neu
<PB N="81" REF="56">
gy&s;god o'r hwn oleuni gogoneddus oedd ymrithiad <HI>Moe&s;es</HI> ac <HI>Elias</HI> gyd a'r Arglwydd a'r y mynydd &s;anctaidd, Luc. 9. Mar. 9.3. Am hynny (medd yr Apo&s;tol) fe a <HI>gyfyd yn gorph gogoneddus,</HI> ie yn <HI>gorph y&s;prydol,</HI> 1 Cor. 15.44. nid o herwydd ei &s;ylwedd, ond o herwydd ei gynneddfau, yn ymgyn|nal trwy foddion y&s;prydol, a chanddo gyflymdra (fel Angel) i a&s;cyn ac i ddi&s;cyn. Oh pa anrhyd|edd ydyw fod ein cyrph ni (y rhai &s;y 'n braenu yn waelach na burgyn yn y byd) yn cael eu hadgyfo|di mewn gogoniant yn debyg i gorph mab Duw ei h&ucirc;n!</P>
<P N="4">4. Yn ddiwaethaf, y maent hwy yno gyd a'r An|gelion &s;anctaidd, heb na blinder na lludded yw cy|thryblu, yn cynnal Sabboth oe&s;dadol i ogoniant, an|rhydded, a moliant y Drindod tra-bendigedig, am <HI>greu, gwaredu, a &s;ancteiddio</HI> yr Eglwys; ac am ei al|lu, ei ddoethineb, ei gyfiawnder, ei drugaredd, a'i ddaioni, yn llywodraethu n&ecirc;f &acirc; daiar. Pan fyddych di yn gwrando cyd&s;einiad mely&s;gerdd miw&s;ic, myfy|ria mor ddedw&ycirc;dd fyddi di pan fych gyd &acirc; ch&ocirc;r o Angelion, a &s;eintiau nefol yn cydganu dy ran o'r <HI>Al|leluiah</HI> y&s;prydol honno, a'r y tragwyddol fendigedig <HI>Sabb&ocirc;th:</HI> Lle bydd y f&acirc;th amryw ddifyrrwch, a di|gonolrhwydd o lawenydd, a'c nad adwaenant f&ycirc;th flinder wrth eu gwneuthur, na diwedd o'u hyfryd|wch.</P>
</DIV4>
<DIV4 TYPE="part">
<PB N="82" REF="57">
<HEAD><HI>4.</HI> Ffrwythau digwyddedig oddiwrth y rhagor|freintiau hynny.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Oddiwrth y rhagorfreintiau hyn, y cyfyd i'r ethole|digion dri m&acirc;th a'r effeithiau hynod.</HEAD>
<P>HWynt hwy a g&acirc;nt adnabod Duw trwy wyboda|eth perffeithlawn: cyn belled ac y byddo po&s;|&s;ibl i'r creaduriaid ymgyffred y Creawdr. O ble|gid yno y cawn weled y <HI>Gair,</HI> y <HI>Creawdwr;</HI> ac yn y gair, yr holl greaduriaid a'r a greawdd y <HI>Gair:</HI> fel nad rhaid i ni ddy&s;cu wrth y pethau a wnaeth|pwyd, wybodaeth am dano ef, trwy'r hwn y gwnaeth|pwyd p&ocirc;b peth. Y creaduriaid godidoccaf yn y by|wyd hwn, nid &ycirc;nt ond megis <HI>llen dywyll</HI> gwedi ei thynnu rhwng Duw &acirc; ni; a phan dynnir y <HI>llen hon|no</HI> o'r neill du, yno y cawn weled Duw <HI>wyneb</HI> yn <HI>wyneb,</HI> a'i <HI>adnabod fel i'n</HI> adwaenir, 2 Cor. 3.16. 1 Cor. 13.12. Nyni a gawn gydnabyddiaeth a'r allu y T&acirc;d, a'r ddoethineb y M&acirc;b, ac a'r r&acirc;d yr Y&s;|pryd gl<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n; ac a'r anwahanol anian y <HI>Drindod</HI> fen|digedig. Ac ynddo ef ni gawn adnabod nid yn vnig ein holl gyfeillion y rhai a fu farw mewn ffydd Gri&s;t, ond yr holl ffyddloniaid hefyd a'r a fu erioed ac a fydd b&ycirc;th. Canys,</P>
<P N="1">1. Y mae Cri&s;t yn dywedyd i'r Juddewon y caent hwy weled <HI>Abraham, I&s;aac,</HI> ac <HI>Jacob,</HI> a'r holl brophwydi <HI>yn neirna<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Dduw:</HI> am hynny hwy a g&acirc;nt eu hadnabod hwynt. Luc. 13.28.</P>
<P N="2">2. Yr oedd <HI>Adda</HI> yn ei ddiniweidrwydd yn gwy|bod fod <HI>Efa yn a&s;cwrn o'i a&s;cwrn ef, ac yn gnawd o'i gnawd ef,</HI> cyn gynted ac y deffr&ocirc;dd efe: <HI>Gen.</HI> 2.23. gwell o lawer y cawn ni adnabod ein tylwyth, pan ddeflr&ocirc;m ni gwedi ein perffeiddio, a'n gogoneddu yn yr adcyfodiad.</P>
<P N="3"><PB N="83" REF="57">3. Fe adnabu yr Apo&s;tolion Gri&s;t yn ol ei adcy|&s;odiad, a'r <HI>Seintiau y rhai a gyfoda&s;ant gyd ag ef, ac a ymddango&s;a&s;ant yn y ddinas &s;anctaidd.</HI> Mat. 27.53.</P>
<P N="4">4. <HI>Petr, Iago,</HI> ac <HI>Ioan</HI> a adnabuant <HI>Moe&s;es,</HI> ac <HI>Elias,</HI> yn y gwedd newidiad, <HI>Mat.</HI> 17.3, 4. pa|faint mwy o gydnabod a gawn ni y naill a'r y llall, pan f&ocirc;m ni oll gwedi ein gogoneddu.</P>
<P N="5">5. Yr oedd <HI>Diues</HI> yn adnabod <HI>Lazarus</HI> ym mon|wes <HI>Abraham,</HI> Luc. 16.23. mwy hytrach y caiff yr etholedigion adnabod eu gilydd yn y nefoedd.</P>
<P N="6">6. Y mae Cri&s;t yn dywedyd, <HI>Matth.</HI> 19.28. y caiff <HI>y deuddeg Apo&s;tol ei&s;tedd a'r ddaudeg gor&s;edd|faingc, i farnu</HI> (a'r y dydd hwnnw) <HI>y dauddeg llwyth:</HI> am hynny hwy fyddant iw hadnabod, ac felly yn ddilynawl yr adwaenir yr holl Seintiau eraill.</P>
<P N="7">7. Y mae <HI>Paul</HI> yn dywedyd y cawn <HI>ni</HI> y dydd hwnnw <HI>adnabod megis i' n adwaenir ninnau gau Dduw:</HI> ac y mae <HI>Awstin</HI> (o'r lle yma) yn cy&s;&s;u|ro gwraig weddw, gan ei &s;icrh&aacute;u hi, mai fel y gwe|lodd hi ei g&wcirc;r yn y b&ycirc;d hwn a'i llygaid corphorol, felly yn y b&ycirc;d i ddyfod y caiff hi adnabod ei galon ef, a pha beth oedd ei <HI>feddyliau</HI> a'i <HI>amcanion.</HI> Gan hynny w&ycirc;r a gwragedd edrychwch at eich gweith|redoedd, a'ch meddyliau. O blegid fo fydd y cwbl iw gweled ryw ddydd yn gyhoeddus&punc; edrychwch 1 Cor. 4.5.</P>
<P N="8">8. Yn yr h&ecirc;n De&s;tament yr ydis yn dywedyd, fod y ffyddlonniaid gwedi eu cynnull at eu tadau: wrth hynny mae ein gwybodaeth ni am ein cydnabod; a'n cyfeillion yn parhau heb pallu.</P>
<P N="9">9. <HI>Cariad byth ni chwymp ymmaith</HI> 1 Cor. 13.8. am hynny gwybodaeth, y <HI>&s;ail</HI> o honaw, &s;ydd yn aros yn y bywyd arall.</P>
<P N="10">10. Oblegid y dydd diweddaf y <HI>dadcuddir barn gyfion yr Arglw&yuml;dd: pryd y gwobrwyir pob d&ycirc;n yn ol
<PB N="84" REF="58">
ei weithredoedd.</HI> Rhuf. 2.5, 16. Ac os eglurir gwei|thred p&ocirc;b rhyw dd&ycirc;n, hytrach o lawer y dygir y gweithredydd i'r goleuni. Os caiff dynion drygio|nus <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">oi cyfrif am b&ocirc;b <HI>gair ofer,</HI> Math. 12.36. mwy o lawer y cair adnabyddiaeth ar yr ofer <HI>&s;iaradw&ycirc;r</HI> eu hunain. Ac oni adwaenir y dynion, ofer iawn yw cyhoeddi eu gweithredoedd. Am hynny (medd yr Apo&s;tol) <HI>pob d&ycirc;n a ddaw ger bron i roi cyfrif am y weithred a wnaeth ef yn ei gorph, &amp;c.</HI> 2 Cor. 5.10. gwelwch <HI>Doethineb</HI> pen. 5.1. Er i amryw raddau a galwedigaethau, &s;ef &s;wyddogaeth, gweinidogaeth, Teuluyddiaeth ballu: i&ecirc; fe baid Cri&s;t a rheoli fel y mae yn gyfryngwr, ac a <HI>reola oll yn oll,</HI> fel y mae yn Dduw gogyfuwch a'r Tad, ac a'r Y&s;pryd gl&acirc;n. 1 Cor. 15.24, 28.</P>
<P>Y mae cimmaint o ragor rhwng y gwybodaeth a eill dynion ei gael yn y b&ycirc;d hwn, a'r <HI>gwybodaeth</HI> a gawn ni yn y nefoedd, ac &s;ydd rhwng gwybodaeth plentyn ni fedro mor dywedyd yn groiw, a'r dyf|cawdwr neu 'r Philo&s;ophydd gorau 'n y b&ycirc;d. 1 Cor. 13.11.</P>
<P>Y rhai &s;ydd yn &s;ychedu am wybodaeth, byddant hiraethus am fod yn fyfyrwyr o'r <HI>ffynnon</HI> ddyfnddy&s;c yma.</P>
<P>O blegid yr holl oleuni, trwy 'r hwn yr &ycirc;m yn adnabod dim yn y byd yma, nid yw ddim ond gwir gy&s;cod Duw. Eithr pan f&ocirc;m ni yn adnabod Duw yn y nefoedd, ni gawn ynddo ef adnabod trefn gwaith y <HI>creadigaeth,</HI> a dirgeledigaethau gwaith ein pryne|digaeth: ie ni a gawn gymmaint o wybodaeth am y crea&wcirc;dr a'i weithredoedd, ac yw bo&s;&s;ibl i greadur ei ddeall, a'i amgyffred. Eithr tra f&ocirc;m yn y bywyd hwn, nyni a allwn ddywedyd gyd &acirc; <HI>Job: Mor fy|chan yw 'r peth yr ydym ni yn ei glywed am dano?</HI> Job 26.14. A'n &s;icrhau ein hunain gyd &acirc; m&acirc;b <HI>Syrac,</HI> fod
<PB N="85" REF="58">
etto bethau mwy na 'r rhain yn guddiedig, ac na wel&s;om ond ychydig o weithredoedd Duw.</P>
<P N="2">2. Hwynt hwy a garant Dduw a chariad tra pherffeithlawn, gymmaint ac a &s;yddo bo&s;&s;ibl i grea|dur allu. Y m&ocirc;dd i garu Duw ydyw, ei garu ef er ei fwyn ei hun: y <HI>me&s;ur,</HI> yw ei garu ef yn <HI>anfe&s;urol.</HI> Canys yn y bywyd hwn <HI>(wrth adnabod Duw</HI> yn vnig <HI>o ran)</HI> nid ydym yn ei <HI>garu ef ond mewn rhan:</HI> eithr pan fo yr etholedigion yn y nefoedd, yn cy|flawn adnabod Duw, yno y byddant yn cyflawn garu Duw. Ac o herwydd yr aneirif acho&s;ion o gariad, yr hyn a g&acirc;nt hwy ei adnabod fod ynddo ef, hwy a fyddant mewn &s;erch anfeidrol iw hoffi ef.</P>
<P N="3">3. Hwy a gant eu llenwi &acirc; ph&ocirc;b rhyw lawenydd nefol. <HI>Ar dy law ddehau</HI> (medd <HI>Dafydd</HI>) y <HI>mae llawenydd yn drag ywyddol,</HI> P&s;al. 16.11. <HI>Ie</HI> (medd ef) <HI>hwynt hwy a g&acirc;nt eu diodi ag afon hyfrydwch.</HI> P&s;al. 36.8. O blegid cyn gynted ac y caffo yr enaid ei gynnwys i fewn gweithredol feddiant a'r ddedwyddol hanfod Duw: y mae ef yn mwynhau oll ddaioni, howddgarwch, gogoniant, a pherffeithrwydd yr holl greaduriaid (o'r holl fyd) ynghy&s;wllt a'r unwaith gwedi eu goflwyno iddo yn y golugi&agrave;d ar Dduw. od yw n&ecirc;b mewn <HI>cariad,</HI> yno y caiff fwynhau y peth &s;ydd fwy <HI>cariadus;</HI> od yw n&ecirc;b yn ymhoffi mewn glendid, nid yw 'r glendid teccaf ond <HI>pridd|lyd</HI> wrth yr hwn &s;ydd yno: yr hwn &s;y 'n ymhyfry|du mewu llawenydd, yno y caiff aneirif rywogae|thau o honaw, heb na gofid iw luddias, na phenyd iw dorri: yr hwn &s;ydd yn caru <HI>anrhydedd,</HI> yno y caiff ef heb anair cynfigen iw wradwyddo. Yr hwn &s;ydd yn caru <HI>try&s;or:</HI> yno y caiff feddiannu yr hwn ni ddygir byth oddiarno. Yno y c&acirc;nt hwy ddeall|twriaeth heb anwybodaeth: jechyd heb glofyd, a bywyd, na eill marwolaeth ei derfynu.</P>
<P>Ar un gair, edrychwch pa faint y mae y byd, o
<PB N="86" REF="59">
herwydd goleuni, difyrrwch a chu&s;&s;ur, yn rhagori a'r y gr&ocirc;th gyfyng dywyll, yn yr hon ith cenedlwyd yn blentyn: y cymmaint arall y mae y byd &s;ydd i ddyfod, yn rhagori a'r y byd hwn, mewn llawen|ydd, ac hyfrydwch dedwyddol. Mor ddedw&ycirc;dd fyddwn ni y pryd hynny, pan fo y bywyd hwn gwe|di ei gyfnewid, a ninnau gwedi ein tro&s;clwyddo i'r fan honno?</P>
<P N="4">4. Hwynt a lenwir &acirc; llawenydd anrhaethadwy: yn dy &wcirc;ydd di (Medd <HI>Dafydd</HI>) y mae <HI>cyflawnder llawenydd,</HI> P&s;al. 16.11. a'r llawenydd hwnnw, a gyfyd yn benaf oddiwrth weled Duw: ac o weled yr holl Angelion &s;anctaidd, ac eneidiau bendige|dig y gw&ycirc;r eyfiawn perffaith, y rhai &s;ydd mewn llawenydd, a gogoniant gyd ag ef. Ond yn enwe|dig o'r golwg hyfryd a'r <HI>Je&s;u Cyfryngwr y Te&s;ta|ment newydd,</HI> Heb. 12.24. ein <HI>Emmanuel</HI> ni, Duw wedi ei wneuthur yn dd&ycirc;n, ei weled ef a fydd yn brif achos o'n dedwyddyd ni, a'n gorfoledd. Os darfu i'r <HI>I&s;raeliaid yn Jeru&s;alem floeddio o lawenydd hyd oni ddad&s;einiodd y ddaiar, wrth weled coroni Sa|lomon;</HI> Pa faint a fydd llawenydd yr etholedigion yn y n&ecirc;f, wrth weled Cri&s;t, (y gwir <HI>Salomon</HI> gwe|di) ei ymwi&s;co &acirc; gogoniant? O darfu i <HI>Joan fedy|ddiwr</HI> yn ei &wcirc;ydd ef o <HI>wir lawenydd neidio yng|hr&ocirc;th ei fam,</HI> Luc. 1.44. Pa faint y cawn ni ymor|foleddu mewn hyfrydwch, pan fo ef nid yn unig gyd &acirc; nyni, ond ynom ni yn y nefoedd? Os darfu i'r rhai doethion <HI>lawenychu cymmaint,</HI> pan wel&s;ant ef yn <HI>faban yn gorwedd yn y pre&s;eb:</HI> Mat. 2.10. pa orfoledd a fydd i'r etholedigi|on o'i weled ef yn ei&s;tedd yn Frenin yn ei or|&s;eddfaingc nefol? O bu <HI>Simeon h&ecirc;n mor llawen wrth ei weled ef yn blentyn yn y deml</HI> yn nwylaw o|ffeiriad iw <HI>gyflwyno i'r Arglwydd,</HI> Luc. 2.28. pa faint mwy a fydd ein llawenydd ni, gael ei we|led
<PB N="87" REF="59">
ef yn Frenin, yn llywodraethu pob peth a'r dde|heulaw ei D&acirc;d? O bu <HI>Jo&s;eph</HI> a <HI>Mair</HI> mor llawen pan gaw&s;ant ef <HI>ym mhlith yr athrawon yn y deml,</HI> Luc. 2.46. pa faint llawenach a fydd ein eneidiau ni pan welom ef yn ei&s;tedd yn Arglwydd ym mhlith Angelion nefol. Dymma y <HI>llawenydd</HI> hwnnw &s;ydd yn eiddo ein <HI>Harglwydd</HI> ni, <HI>Matth.</HI> 25.21. yr hwn (fel y dywaid yr <HI>Apo&s;tol</HI>) ni <HI>weloddllygad, ni chly|wodd clu&s;t, ac ni eill calon d&ycirc;n moi ddirnad;</HI> 1 Cor. 2.9. yr hwn o ran na eill mor myned ynom ni, ny|ni a gawn fyned iddo ef.</P>
<P N="5">5. Yn olaf, hwynt hwy a feddiannant y bendige|dig a'r gogoneddus gyflwr yma yn dragywydd. Am hynny y gelwir ef <HI>y bywyd tragywyddol:</HI> ac y mae Cri&s;t yn dywedyd: <HI>y llawenydd hwnnw ni ddwg neb oddiarnom,</HI> Joan. 16, 12. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&ocirc;b llawenydd arall a dderfydd er maint a fyddo. Gwl&ecirc;dd Ahasferus a barh&acirc;odd <HI>gant a phedwar vgain o ddyddian:</HI> E&s;th. 1.4. eithr efe, a'i wl&ecirc;dd, a'i holl lawenydd aethant heibio. Pe cai ddyn bydol ei gymmeryd i'r go|gonniant nefol, i gydgymdeithas ag Angelion, iw ddigoni &acirc; pbob m&acirc;th a'r lawenydd, ac hyfrydwch, (a hynny dros am&s;er) fe fyddai hyn beth mawr genddaw; eithr cael eu meddiannu hwynt yn drag|wyddol heb drangc na gorphen, pwy a eill wrando hynny, heb ryfeddu! a phwy a eill ei &s;ynnied, heb &s;ynnu o'i blegid? Holl Seintiau Cri&s;t (cyn gynted ac y darfu iddynt wir archwaethu y llawenydd trag|wyddol hwnnw) oeddynt yn cyfrifholl gyfoeth a di|grifwch y byd hwn megis <HI>yn golled ac yn dom,</HI> wrth ei gyffelybu i'r llall, Phil. 3.8. Ac am hynny (trwy ddyfal weddi, ymprydio, elu&s;eni, wylofain, ffydd, a buchedd dda) yr oeddynt hwy yn dyfal gymeryd poen er mwyn eu &s;icrh&acirc;u eu hunain o'r <HI>bywyd trag|wyddol</HI> hwn: (Ac o &s;erch iddo fe ddarfu iddynt yn e|wylly&s;car
<PB N="88" REF="60">
naill a'i <HI>gwerthu,</HI> a'i rhannu eu holl gyfo, eth bydol au <HI>meddi annau</HI> Act. 2.45.</P>
<P>Y mae <HI>Cri&s;t</HI> yn galw yr holl Gri&s;tianogion yn far|cl nadw&ycirc;r: <HI>a bywyd tragwyddol</HI> yn <HI>faen gwerthfawr,</HI> yr hwn y mae y <HI>marchnattwr</HI> doeth yn ei <HI>bwrca&s;u,</HI> i&ecirc;, pe rh&ocirc;n a gorfod iddo dalu am dano <HI>gwbl oll ac a feddo.</HI> Matth. 13.</P>
<P>Pan glybu <HI>Alexander</HI> fod cyfoeth mawr yngw|ledydd y dwyrain, yn ebrwydd efe a rannod ei deyr|nas ei h&ucirc;n &s;ef <HI>Macedonia,</HI> rhwng ei gapteinniaid a'i filw&ycirc;r: <HI>Haephe&s;tion</HI> a ofynnodd iddo beth oedd ei feddwl wrth wneuthur hynny; <HI>Alexander</HI> a atte|bodd, mai mwy oedd genthau am gyfoeth yr <HI>India</HI> (a'r yr hon yr oedd ef yn gobeithio y cai ar fyrr fod yn berchennog) nac am yr holl deyrnas a adaw&s;ai <HI>Philip</HI> ei d&acirc;d iddo ef <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> <HI>Macedonia.</HI> Ac oni ddylai Gri&s;tianogion fod yn fwy genthynt am dragwyddol gyfoeth y n&ecirc;f, &s;ydd mor enwog, (yr hwn a gant ei berchnogi cyn pen hir o ddyddiau) nac am &s;othach lygredig y ddaiaren lychlyd, yr hwn ni phery ond tros dymmor? <HI>Abraham</HI> a <HI>Sara</HI> a adaw&s;ant eu gwl&acirc;d eu hunain, a'u meddiannau i <HI>gei&s;io Dinas, &s;aer ac adeyladydd yr hon yw Duw,</HI> Heb. 11.10, 15, 16. Ac am hynny ni phryna&s;ant ddim tir, ond yn vnig lle i gladdu. Y mae <HI>Dafydd</HI> yn well ganthaw vn dydd yn y lle yma, <HI>na m&icirc;l mewn lle arall: ie bod yn borthor yn nh&ycirc; Dduw, oedd well ganthaw nac aros mewn gwychion babellau anwiredd,</HI> P&s;al. 84.10. <HI>E|lias</HI> a ymbiliodd yn daer a'r Arglwydd, <HI>am dderbyn ei enaid iw deyrnas nefol:</HI> Ac a aeth yn ewylly&s;car, er ei fod yn myned yno mewn <HI>cerbyd tanllyd,</HI> 2 Bren. 2.15.</P>
<P><HI>Paul</HI> (Pan gafodd vnwaith weled y n&ecirc;f) oedd beunydd yn <HI>dymuno ei ddartodiadd i fod gyd &acirc; Chri&s;t,</HI> Phil. 1.23. <HI>Peter</HI> (pan gafas ef weled llewyrch <HI>y gogoniant tragwyddol</HI> a'r y mynydd) a ddei&s;yfodd
<PB N="89" REF="60">
gael trigo yno holl ddyddiau ei fywyd: gan ddywe|dyd, O <HI>Arglwydd da i ni fod yma,</HI> Matth. 17.4. Pa faint well y tybia <HI>Petr</HI> yr awrhon o'i fod yn y ne|foedd? Cri&s;t (ychydig cyn ei farwolaeth) a weddi|odd a't <HI>ei D&acirc;d am ei dderbyn ef i'r rhagorol ogonni|ant</HI> Joan. 17.5. Ac y mae'r Apo&s;tol yn ty&s;tiolaethu, mai <HI>o herwydd y llawenydd hwn a o&s;odwyd o'i flaen, y dioddefodd ef y groes, ac y dirmygodd gywilydd,</HI> Heb. 12, 2. Pe cai dd&ycirc;n vnwaith weled yr hy|frydwch hwnnw, fe a ddioddefai (o bai bo&s;&s;ibl) gan marwolaeth er cael meddiannu y dedwyddfyd hwnnw vn diwrnod.</P>
<P>St <HI>Awstin</HI> a ddywaid y bydddai efe fodlon i odd|ef <HI>poenan vffern, er mwyn ynnill y llawenydd yma, yn gynt nac y collai efe ef.</HI></P>
<P><HI>Ignatius</HI> (d&icirc;&s;gybl <HI>Paul</HI>) pan oeddyd yn ei fyg|wth ef (ac ynteu yn myned i ddioddef) a chreu|londeb y poenau, a attebodd trwy fawr ffydd hyde|rus; <HI>t&acirc;n, crogbrennau, bwy&s;tfiloedd, torri fy e&s;cyrn, fy nhynnu yn aelodau, llethu fyngorph, holl boenau y cythrauliaid ynghyd, delont arnaf fi, O caf fi fed|diannu fy Arglwydd Ie&s;u a'i deyrnas.</HI> Y cyfryw gefnogrwydd meddwl a ddango&s;odd <HI>Polycarp,</HI> yr hwn ni ellid peri iddo <HI>wadu Crist</HI> yn y dim lleiaf, rhag ofn vn m&acirc;th ar farwolaeth.</P>
<P>A'r vnrhyw feddylfryd yr attebodd <HI>Ba&s;il</HI> iw er|lidwyr, pan geifia&s;ant ei ddychrynu ef a marwolaeth: nid <HI>ofnai (eb efe) farwolaeth byth, yr hon ni eill ddim niwaid, ond fy nhrwy&s;clwyddo at yr hwn am gwnaeth.</HI> O darfu i <HI>Ruth</HI> adael ei gwlad a chalyn <HI>Naomi</HI> ei gwaudd, i fyned ac aros gyd &acirc; hi yngw|lad Canaan, (yr hon nid yw ond portreiad o'r n&ecirc;f) yn vnig am yr hyn a glyw&s;ai hi am Dduw I&s;rael, (er nad oedd iddi hi addewid o gael dim rhan yno) pa fodd y dylit ti ganlyn dy <HI>fam &s;anctaidd yr Eglwys</HI> i fyned at Gri&s;t i'r nefol a'r tragwyddol Canaan; yn
<PB N="90" REF="61">
yr hon y rhoes Duw i ti <HI>etifeddiaeth tragywyddol,</HI> gwe|di ei <HI>&s;icrhau</HI> trwy gyfammod &s;anctaidd gwneuthure|dig yn ei air ef, <HI>&s;crifenedig</HI> a gwaed ei fab, <HI>&s;eliedig</HI> ai y&s;pryd, ac a'i &s;acramentau? hyn yw dy ddedwydd|wch tragywyddol yn neyrnas nefoedd, lle bydd dy fy|wyd yn gyfundeb a'r bendigedig <HI>Drindod,</HI> a'th la|wenydd yngwydd yr oen, dy &s;wydd canu, dy gerdd <HI>Alleluiah,</HI> dy gyd gerddorion Seintiau, ac Angelion: lle y mae ieuengtyd yn cynyddu heb heneiddio byth, glendyd yn parhau heb ddiflannu; cariad yn am|lh&aacute;u b&ycirc;th heb oeri, iechyd heb wanhychu, a by|wyd yn aros byth heb ddiweddu.</P>
</DIV4>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Myfyrdod yn hyfforddi Cristion i gymhwy&s;o atto ei hun yn ddioed y rhagddywededig wybodaeth am Dduw, ac am dano ei hun.</HEAD>
<P>TI a weli gan hynny o dd&ycirc;n, mor re&s;ynol a mell|digedig yw dy gyflwr di, trwy lygredigaeth dy natur, heb Gri&s;t: yn gymmaint ac y mae y &s;crythyr|au yn cyffelybu dynion drygionus i <HI>lewod, eirth, teirw, cyffylau, cwn,</HI> ar f&acirc;th greaduriaid gwlltion yn eu bywyd: a diammau fod cyflwr d&ycirc;n <HI>diadgenedle|dig</HI> yn ei farwolaeth yn waeth na <HI>ch&icirc;,</HI> neu 'r creadur bryntaf yn y b&ycirc;d. O blegid yr <HI>anifail</HI> (yr hwn ni wnaed ond er mwyn d&ycirc;n) pan fyddo marw y mae yn diweddu ei holl drueni yn ei farwolaeth. Ond d&ycirc;n &s;y 'n meddu enaid <HI>rhe&s;ymol,</HI> ac <HI>anfarwol,</HI> gwe|di ei wneuthur ar l&ucirc;n Duw, i wa&s;anaethu Duw: pan ddibenno drueni y bywyd hwn, y mae yn rhaid iddo roi cyfrif am ei holl anwiredd; a dechrau goddef y trueni hynny, y rhai ni <HI>ddiweddant byth.</HI> Nid oes greadur yn y byd ond d&ycirc;n yn gorfod iddo roi cy|frif o'i fuchedd yn ei farwolaeth: nid rhaid i grea|duriaid anifeilaidd dire&s;wm roi cyfrif am eu gwe|ithredoedd, na'r Angelion da er bod ganddynt re|&s;wm
<PB N="91" REF="61">
roi cyfrif chwaith, am nad oes ynddynt ddim pechod. Ac am yr angelion drwg, y maent hwy heb obaith, gwedi eu heuogfarnu yn barod: fel nad rhaid iddynt hwy wneuthur cyfrif ym mhellach. D&ycirc;n yn vnig yn ei farwolaeth &s;ydd i roi cyfrif ger bron Duw am ei fywyd.</P>
<P>Or t&ucirc; arall yr wyt yn gweled (o dd&ycirc;n) mor ddedwyddol a bendigedig yw dy gyflwr gwedi dy wir gymmodi &acirc; Duw yn Ghri&s;t, yn hyn o beth dy fod yn cael ail dderbyn ll&ucirc;n delw Dduw, ac adferi|ad o'th lywodraeth ar yr holl greaduriaid, nid wyt ti ond <HI>ychydig is na'r Angelion</HI> yn y byd hwn, a gogy|fuwch a'r Angelion yn y byd a ddaw; ie o herwydd dy natur wedi ei derchafu trwy ber&s;onol vndeb a <HI>M&acirc;b Duw,</HI> a thrwyddo ef a gogonniant y Drindod, goruwch Angelion: cyfeill-frawd Angelion mewn gr&acirc;s y&s;prydol, a gogonniant tragwyddol. Dy di a welai&s;t mor ogoneddus a pherffaith ydyw Duw, a bod dy brif lawenydd a'th ddedwyddwch yn &s;efyll ar gaffael tragywyddol gymmundeb a'i <HI>Fawrhy|di ef.</HI></P>
<P>Yr awrhon (gan hynny) o bechadur anedifeiriol, yn ymy&s;caroedd <HI>Je&s;u Grist,</HI> yr wyf yn dei&s;yf ar|nat; ie ac yn dy dynghedu fal yr wyt yn caru dy iechydwriaeth dy h&ucirc;n, yn ddifrifol i y&s;tyried gyd &acirc; myfi, mor gau, mor ofer; ac mor wael, yw 'r holl bethau, &s;ydd yn dy attal, a'th rhwydo yn y gre&s;y|nol a'r melldigedig gyflwr yma, yn yr hwn yr wyt yn byw, ac &s;ydd yn dy rwy&s;tro i gael ffafr Duw, a gobaith o dragywyddol fywyd a dedwyddwch.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<PB N="92" REF="62">
<HEAD>Myfyrdod am y rhwystrau, &s;y'n attal pechadur oddiwrth ymarfer Duwioldeb.</HEAD>
<P><HI>YRhwystrau</HI> hynny ydynt &s;aith yn arbennig.</P>
<P N="1">1. Yn gyntaf, <HI>Camgymeryd yn anwybyddus jawn ddeall rhyw fannau o'r &s;crythur &s;anctaidd, a rhyw fannau o brif-byngciau crefydd gri&s;tianogawl.</HI></P>
<P>Yr &s;crythyrau a gamgymerir yw y rhai hyn:</P>
<P N="1">1. Ezech. 33.14.16. <HI>Pa bryd byynag y bo yn e|difar gan bechadur ei bechod, mi a ollyngaf dros gof yr holl,</HI> &amp;c. Oddiymma y mae y d&ycirc;n cnawdol yn ca&s;|glu: <HI>y geill ef edifarhau pan fynno.</HI></P>
<P>Y mae yn wir, pa bryd bynnag yr edifarhao pe|chadur y maddau Duw; eithr nid ydyw yr &s;crythur yn dywedyd, y geill pechadur edifarhau pan y myn|no, ond pan roddo Duw iddo ei r&acirc;s. Llawer (medd yr &s;crythur) pan fynnent <HI>edifarhau, a wrthodwyd;</HI> ac <HI>ni allent edifarhau, er iddynt gei&s;io yn ddyfal trwy ddagrau,</HI> Heb, 12.17. Pa gy&s;&s;ur y mae yr &s;crythur hon yn ei roddi i ti, yr hwn nid edifarhai&s;t, ac ni wyddo&s;t pa un a wnai a'i cael gr&acirc;s i edifar|hau yn ol hyn, a'i nas ceffych?</P>
<P N="2">2. <HI>Math.</HI> 11.28. <HI>Deuwch attaf fi bawb a'r &s;ydd yn flinderog, ac yn llwythog, ac mi a e&s;mwyth&acirc; arnoch.</HI> O ddiyma y mae 'r d&ycirc;n drygionus yn de|all, y dichon ef ddyfod at Gri&s;t pan fynno. Eithr y mae yn rhaid iddo wybod, na ddaeth dyn erioed at Gri&s;t, ond yr hwn (fel y dywaid <HI>Petr) gan adna|bod ffordd cyfiawnder, a ochelodd halogedigaethau y b&ycirc;d, trwy adnabyddaiaeth ein Harglwydd, a'n <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">ch|awdwr Je&s;u Cri&s;t.</HI> 2 Pet. 2.20, 22. Dyfod at <HI>Gri&s;t</HI> yw <HI>edifarhau</HI> a <HI>chredu.</HI> A hyn ni ddichon neb ei wneuthur, <HI>oddieithr iw D&acirc;d nefol ei dynnu a'i r&acirc;s of.</HI> I&s;a. 1.18. Ioa. 6.35, 44.</P>
<P N="3">3. Rhuf. 8.1. <HI>Nid oes damnedigaeth i'r rhai &s;ydd
<PB N="93" REF="62">
yn Ghri&s;t Je&s;u.</HI> Gwir; ond y cyfryw yw y rhai <HI>nid ydynt yn rhodio yn ol y onawd,</HI> (fel yr wyt ti) <HI>eithr yn ol yr Yspryd,</HI> yr hyn ni ddarfu i ti etto erioed ym|r&ocirc;i iw wneuthur.</P>
<P N="4">4. 1 Tim. 1.15. <HI>Crist Je&s;u a ddaeth i'r b&ycirc;d i ia|chau pechaduriaid, &amp;c.</HI> Gwir; ond y cyfryw becha|duriaid, y rhai mal <HI>Paul,</HI> a dr&ocirc;ant oddiwrth eu bu|chedd anwireddus: ac nid fel tydi, yr hwn wyt yn parhau i fyw mewn camwedd. Oblegid gr&acirc;s <HI>Duw yr hon, &s;y 'n dwyn iechydwriaeth i bob d&ycirc;n, &s;ydd yn dy&s;gu i ni wadu anuwioldeb, a thrachwantau budol, a byw yn &s;obr, yn gyfion, ac yn dduwiol yn y byd pre|&s;ennol hwn.</HI> Tit. 2.11.12.</P>
<P N="5">5. <HI>Dihar.</HI> 23.26. <HI>Y mae gwr cyfiawn yn cywmpo &s;eithwaith yn y dydd, ac yn cyfodi, &amp;c. (yn y dydd,)</HI> nid yw yn yr &s;crythur: yr hyn beth nid yw i'w ddeall am gwympo i bechod, ond &s;yrthio i drallod, yr hyn y mae ei elyn llidiog yn ei ddarparu i'r <HI>cyfi|awn;</HI> oddiwrth yr hyn y mae Duw yn ei waredu: a phe bai yn meddwl cwympo i bechod, a chodi o be|chod, beth yw hyn i ti, yr hwn y gall pawb weled dy godymmau bob dydd, ond ni all na Duw na d&ycirc;n weled dy gyfodiad eilwaith drwy edifeirwch?</P>
<P N="6">6. <HI>E&s;ay</HI> 64.6. <HI>Ein holl gyfiawnder ni &s;ydd mal brattiau budron.</HI> Oddiyma y mae 'r Cri&s;tion cnaw|dol yn ca&s;clu; gan weled nad yw gweithredoedd <HI>gorau y Saintiau</HI> gorau ddim gwell; wrth hynny y mae ei weithredoedd yntau yn ddigon da: ac am hynny nid rhaid iddo chwaith ymofidio gormod, fod ei grefydd mor amherffaith. Ond nid yw <HI>E&s;ay</HI> yn y lle yma, yn meddwl gweithredoedd yr adgened|ledig: megis gweddiau difrifol yn enw Duw; car|d&ocirc;dau elu&s;enaidd o eigion trugaredd; dioddef o a|chos yr Efengyl, colli ei dda, a cholli ei waed, a'r f&acirc;th weithredoedd, y rhai y mae <HI>Paul</HI> yn eu galw yn <HI>ffrwyth yr Yspryd;</HI> Gal. 5.22. Eithr y prophwyd
<PB N="94" REF="63">
gan wneuthur go&s;tyngedig <HI>gyffes</HI> yn enw Eglwys y<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Juddewon, pan &s;yrthia&s;ai hi oddiwrth Dduw i ddelw|addoliaeth, &s;y'n cydnabod, mai tra fuont hwy trwy waith eu pechodau aflan, gwedi eu neilltuo oddi|wrth Dduw, megis <HI>cleifion gwahanol</HI> o achos eu do|luriau heintus, a'i cadachau halogedig, y faent ne|illtuol oddiwrth ddynion; Nid allai eu <HI>cyfiawnder goreu</HI> hwynt, fod ond yn wrddedig yn ei olwg ef. Ac er nad yw ein gweithredoedd gorau ni, (o'i cy|&s;tadlu a chyfiawnder Cri&s;t) ddim gwell na brat|tiau aflan: etto yn nerbynniad Duw er mwyn Cri&s;t fe a'i gelwir yn <HI>wi&s;c wen; i&ecirc; lliain p&ucirc;r di&s;|clair,</HI> digon anhebyg i <HI>frithni y llewpart, a'r gwi&s;|coedd</HI> budron. Dad. 3.8. Jer. 13.23. Zac. 3.4.</P>
<P N="7">7. <HI>Jaco.</HI> 3.2. <HI>Mewn llawer o bethau yr ydym ni bawb yn llithro.</HI> Gwir; ond nid yw plant Duw yn pechu ym mhob peth fel yr wyt ti, heb na ffrwyno eu trachwantau, na marwhau eu llygredigaethau. ac er bod gweddillion pechod yn aros yn y plant c&ucirc;af gan Dduw, onid yw reidiol iddynt lefain beunydd, <HI>Ein t&acirc;d yr hwn wyt yn y nefoedd, maddau i ni ein dyledion:</HI> Etto yn y Te&s;tament newydd, ni elwir neb yn gy|ffredinol yn bechaduriaid, ond y rhai diailgenedle|dig. Eithr yr <HI>Adgenedledig,</HI> o herwydd eu a&s;tu|drwydd awydd-frydig i wa&s;anaethu Duw mewn pur|deb &s;ancteiddrwydd, ym mhob lle a elwir yn <HI>Saint.</HI> Yn gymmaint a bod <HI>Joan</HI> yn dywedyd mai pwy bynnag <HI>a aned o Dduw, ni pecha;</HI> 1 Joan. 3.9. hyn|ny yw, nid yw yn byw mewn aflendid yn ewylly&s;|car, gan adael i bechod reoli ynddo, fel yr ydwyd ti. Na thwylla mo honot dy h&ucirc;n ag enw Cri&s;tion: pwy bynnag a fo arferol o fyw mewn rhyw <HI>bechod a|nafus,</HI> nid yw efe yn byw mewn cyflwr gr&acirc;s. Pob un gan hynny (medd St. <HI>Paul</HI>) a <HI>enwo enw Cri&s;t ymadawed ag anwirodd,</HI> 2 Tim. 2.19. Nid
<PB N="95" REF="63">
yw'r adgenedledig yn pechu ond o wendid, y maent hwy yn edifarhau, a Duw yn maddau; am hynny nid ydynt yn <HI>pechu i farwolaeth,</HI> 1 Joan. 5.16. Y mae'r colledig yn pechu yn faleu&s;us, o'u llawn a|wydd, ac yn ymlawenhau ynddo: fel o'i gwir fodd, y mae pechod yn ymadel &acirc; hwynt, cyn iddynt hwy ymadel ag ef. Nid edifarhant, ac ni faddau Duw. Am hynny y mae eu pechodau yn <HI>farwol,</HI> (medd St <HI>Joan</HI>) neu yn hytrach yn <HI>anfarwol,</HI> megis y dywaid St <HI>Paul,</HI> Rhuf. 2.5. Nid jawn e&s;cus (gan hynny) yw dywedyd, pechaduriaid ydym ni oll. Gwir gri|&s;tianogion (di a weli) ydynt oll yn Saint.</P>
<P N="8">8. Luc. 23.43. Y <HI>lleidr</HI> a dr&ocirc;dd a'r y ffun olaf o'i enau, a dderbynniwyd i <HI>Baradwys.</HI> Beth am hyn|ny? O caf fi gymmaint o am&s;er, ac y gallwyf ddy|wedyd wrth farw, <HI>Arglwydd</HI> trugarha wrthyf, mi gaf finnau yr un ffunyd fy achub am gwaredu. Ond beth oni chai di? ac <HI>etto llawer yn y dydd hwn|nw a ddywaid Arglwydd, Arglwydd,</HI> a'r <HI>Ar|glwydd nid adnebydd mo honynt.</HI> Matth. 7.22, 23. Y lleidr a achubwyd, o herwydd iddo edi|farhau; eithr ei gyfaill ni chafas r&acirc;s i edifarhau, efe aeth yn ddamnedig. Gochel gan hynny, rhag wrth hyderu mewn hwyr edifeirwch <HI>yn dy ddiwedd</HI> ar y ddaiar, o<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">fod arnat edifarh&acirc;u yn rhyhwyr heb <HI>ddiwedd</HI> yn uffern.</P>
<P N="9">9. 1 Joan. 1. <HI>Gwaed Je&s;u Gri&s;t &s;ydd yn ein glan|hau ni oddiwrth bob pechod, ac</HI> 1 <HI>Joan.</HI> 2.1. O <HI>phe|cha neb y mae i ni ddadleuwr gyd a'r T&acirc;d, Je&s;u Gri&s;t y cyfion, &amp;c.</HI> Oh cy&s;&s;urns! Ond gwrandewch beth y mae S. <HI>Joan.</HI> yn ei ddywedydd yn yr un lle: fy <HI>mhlant b&ycirc;chain y pethau hyn a &s;crifennais attoch fal na phechoch.</HI> Os dy di (gan hynny) a adcwi dy be|chod, y cy&s;&s;urau hyn &s;ydd yn dy eiddaw, onid &ecirc; ni pherthynant i ti.</P>
<P N="10"><PB N="96" REF="64">10. Rhuf. 5.20. <HI>Lle yr amblh&acirc;odd pechod, mwy o lawer yr amlhaodd gr&acirc;s.</HI></P>
<P>Oh odiaeth! eithr gwrandewch beth a ddywaid <HI>Paul</HI> yn ol hynny: <HI>beth a ddywedwn gan hynny, a barhawn mewn pechod, fel yr amlhao gras?</HI> na <HI>atto Duw. a ninnau wedi meirw i bechod, pa wedd y by|ddwn fyw etto ynddo ef?</HI> Rhuf. 6.1.2. Nid yw y lle yma yn dy&s;cu i ni ryfygu, ond na ddylem anobei|thio. Nid oes gan hynny yr vn o'r addewidion hyn, yn addo gr&acirc;s i neb, ond i'r galon edifeiriol.</P>
<P>Seiliau crefydd a gamgymmerir ydynt:</P>
<P N="1">1. Odiwrth athrawiaeth <HI>cyfiawnh&acirc;d</HI> trwy ffydd yn vnig: Cri&s;tion cnawdol a ga&s;cl; nad ydyw gweith|redoedd da angenrheidiol. y mae yn canmol eraill a wnelo weithredoedd da, eithr y mae ef yn coelio am dano ei hun y bydd efe cadwedig trwy ei ffydd, heb wneuthur dim or f&acirc;th bethau. Ond ef a ddylai wy|bod, er nad yw gweithredoedd da angenrheidiol i gyfiawnhau d&ycirc;n; etto y maent yn anghenrheidiol i iechydwriaeth: Canys <HI>gwaith Duw ydym, wedi ein creu ynghrist Ie&s;u i weithredoedd da, y rhai a ragddarparodd Duw i ni rodio ynddynt.</HI> Ephe&s;. 2.10. Pwy bynnag gan hynny mewn oedran a &s;yn|wyr ni wn&ecirc;l weithredoedd da wedi ei alw, ni eill ef fod yn gadwedig: ac ni ragddarparwyd ef erioed i fywyd tragywyddol. Am hynny y dywed yr &s;cry|thur y t&acirc;l <HI>Cri&s;t i bob d&ycirc;n yn ol ei weithredoedd,</HI> Rhuf. 2.6. 2 Cor. 9.6. Dad. 22.12. Nid yw Cri&s;t yn gweuthur cyfrif o ddim oedd yn yr Angelion o'r &s;aith eglwys, ond o'u gwethredoedd Datc. 2. ac 3. Ac yn y dydd diwaethaf, ef a rydd yr <HI>etifeddiaeth</HI> ne|fol, yn vnig ir rhai a wnaethant weithredoedd da, yn porthi 'r newynog, yn dilladu 'r noeth, ac felly, Math. 25. Yn y dyd hwnnw <HI>cyfiawnder</HI> a wi&s;c y go|ron. 2 Tim. 4.8. Heb <HI>gyfiawnder,</HI> heb <HI>goron,</HI> heb <HI>weithredoedd</HI> da (yn ol ei dalent) heb <HI>wobr gan
<PB N="97" REF="64">
Dduw,</HI> oddieithr <HI>dial. Bod yn gyfoethog mewn gweithredoedd da,</HI> ydyw 'r <HI>&s;ail gadarnaf</HI> o'n &s;iccrwydd ni i dderbyn bywyd tragywyddol, 1 Tim. 6.19. O blegid gweithredoedd da ydynt wir ffrwythau gwir flydd, yr hon &s;ydd yn ymaflyd yn Gri&s;t a'i ufydd|dod i iechydwriaeth. Ac nid oes ffydd arall <HI>yn lle|&s;hau yn Ghri&s;t, ond yr hon &s;ydd yn gweithredu trwy gariad.</HI> Gal. 3.6.</P>
<P>Ac (oddieithr yngweithred cyfiawnh&acirc;d) y ffydd, yr hon &s;ydd yn unig yn cyfiawnhau, nid yw yn unig un amfer, eithr yngh&ycirc;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word">gweithredoedd da: Fel y pren a'i ffrwyth, yr haul a'i lewyrch, y t&acirc;n a'i wr&ecirc;s, y dwfr a'i wlybanniaeth. a'r ffydd honno, yr hon nid ymgyfiawnh&aacute; trwy weithredoedd da o flaen dynion, nid yw ond <HI>flydd farwol:</HI> yr hon ni chyfi|awnha f&ycirc;th enaid dyn o flaen Duw. <HI>Jag.</HI> 2.26. Ond y ffydd &s;ydd yn cyfiawnh&acirc;u a <HI>bureiddia y galon,</HI> ac a <HI>&s;ancteiddia yr holl dd&ycirc;n</HI> trwyddo. <HI>Act.</HI> 15.9. 1 The&s;. 5.23.</P>
<P N="2">2. Oddiwrth <HI>athrawiaeth</HI> tragwyddol <HI>rhagddarpa|riad</HI> Duw a'i ddigyfnewidiol <HI>o&s;odiad,</HI> y mae ef yn ca&s;glu: Os rhagddarparwyd ef i fod yn gadwedig, ni eill ef amgen na b&ocirc;, os i ddamnedigaeth, ni ei<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">l Moddion wneuthur iddo ddim daioni. Am hynny nid yw holl weithredoedd Duwioldeb ond ofer. Eithr ef a ddylai ddy&s;cu ddarfod i Dduw ragddarparu at y <HI>moddion,</HI> fel at y <HI>diwedd.</HI> Yr hwn gan hynny a ragddarparodd Duw i fod yn gadwedig, hynny yw, at y diwedd, a ddarfu iddo ei ragddarparu yn gyn|taf i gael ei <HI>alw,</HI> a'i &s;ancteiddio, a'i <HI>wneuthur vn ag|wedd &acirc; ll&ucirc;n ei F&acirc;b,</HI> yr hyn yw y moddion, a'r rhai (medd <HI>Petr) a ddewi&s;wyd i iachydwriaeth</HI> a ddewi&s;wyd hefyd <HI>i &s;anctieddiad yr yspryd,</HI> 1 Pet. 2.16. Rhuf. 8.29, 30. Os ty di gan hynny ar dy alwad ach o&s;odi dy h&ucirc;n at air, ac agwedd Cri&s;t dy Arglwydd, ac a vfyddhei i ddaionus gynhyrfiadau yr Y&s;pryd gl&aacute;n,
<PB N="98" REF="65">
drwy ymadel a phechod, a byw mewn buchedd ddu|wiol: yno bydded diogel gennit, dy fod yn un or rheini, yn ddiammeu a ragddarparwyd i iechyd|wriaeth tragwyddol. Os amgen, na fei&acirc; ar rag|ddarpariad Duw, ond ar dy bechod dy h&ucirc;n, a'th wrthryfelgarwch. Ymchwel di at Dduw, a Duw yn ra&s;ufawl ath dderbyn di, fel y derbynniodd y <HI>T&agrave;d</HI> y <HI>M&acirc;b afradlon;</HI> ac wrth dy dr&ocirc;ad, fe fydd eglur, yn gy&s;tal i Angelion, ac i ddynion; <HI>dy fod di yn perthyn i'w etholedigaeth ef.</HI> Luc. 15.10, 24. On&icirc;s gwnei; pa ham yr achub Duw dy di?</P>
<P N="3">3. Pan glywo y Cri&s;tion cnawdol, nad oes gan dd&ycirc;n rydd-did ewyllys at ddaioni, y mae ef yn goll|wng awen y ffrwyn at ei feddwl llygredig ei h&ucirc;n, fel ped fai heb allu nac ymattal, nacymgo&s;pi; yn ddig|wyddedig yn gwneuthur Duw yn awdur o bechod, gan iddo oddef i dd&ycirc;n redeg i'r angenrhaid yma. Ond efe a ddylai wybod roi o Dduw i <HI>Adda</HI> rydd|did ewyllys, i &s;efyll yn ei ddiniweidrwydd, os myn|nai; eithr d&ycirc;n a gamarferodd ei ewyllys rhydd, ac a'i collodd ei hun, ac yntau. Gwedi y cwymp, y mae i dd&ycirc;n ynghyflwr llygredigaeth, ewyllys rhydd at y drwg, ac nid at y da. Oblegid yn yr &s;t&acirc;t hon (me|dd yr <HI>Apo&s;tol</HI>) nid <HI>ydym ni yn gallael meddylied vn meddwl da.</HI> 2 Cor. 3.5. Ac nid ydyw Duw rwyme|dig i roi i ni eilwaith yr hyn a golla&s;om yn enbydus, heb gymmeryd gofal mwyach am ei ynnill drachefn. Ond cyn gynted ac y byddo d&ycirc;n yn adgenedledig, y mae <HI>gr&acirc;s Duw yn hyfforddi ei ewyllys at ddaioni,</HI> fel y mao ef yn gwneuthur yr holl bethau da, a'r a w|nelo, ac ewyllys rhydd: O blegid felly y mae 'r A|po&s;tol yn dywedyd fod Duw <HI>o'i ewyllys da, yn gweith|redu ynom yn gy&s;tal yr ewyllys, a'r gwaith,</HI> Phil. 2.12. 2 Cor. 7.1. y rhai (fel y mae'r Apo&s;tol yn ei ddeon|gl) <HI>ydym yn ein glanh&acirc;u ein hunain oddiwrth bob ha|logrwydd cnawd ac Yspryd, gan berffeithio ein &s;ancte|iddrwydd
<PB N="99" REF="65">
yn ofn Duw.</HI> Ac yn y cyflwr yma, y mae i bob cri&s;tion ewyllys rhydd; ac fel y mae yn cynyddu mewn gr&acirc;s, felly y mae ei ewyllys yn cyn|nyddu mewn rhydd-did: Oblegid <HI>pan fo y m&acirc;b yn ein gwneuthur ni yn rhydd, yno yr ydym ni yn rhydd ddiogel: ac lle bo yspryd yr Arglwydd yno y mae rhydd-did:</HI> Joan. 8.36. 2 Cor. 3.17. canys y mae <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">r y&s;pryd &s;anctaidd yn <HI>tynnu</HI> eu meddyliau, Joan. 6.44. nid o'i hanfodd, ond <HI>trwy raffau cariad,</HI> can. 1.4. Gan <HI>lewyrchu eu meddyliau i adnabod y gwirio|nedd;</HI> gan gyfnewidio eu calonnau <HI>i garu</HI> y gwirio|nedd adnabyddus; gan nerthu pob vn o honynt yn (&ocirc;l y gr&acirc;s a dderbynniodd) i wneuthur y daioni, yr hyn y mae yn ei garu. Eithr nid wyt ti yn arferu mo rydd-did dy feddwl, cyn belled ac y rhoes Duw ef yn rhydd: O herwydd yr ydwyd ti yn fynych yn ewylly&s;gar (yn erbyn cyfraith Dduw, i beryglu dy enaid dy h&ucirc;n) yn gwneuthur peth, yr hyn ped fai gyfraith y Brenin dan boen marwolaeth, neu golli dy dda, yn ei wahardd, neu ei wrthwynebu, nis gwneit. Na wna gan hynny moth ddiffyg <HI>ewyllys rhydd i ddai|oni,</HI> i fod yn gymmaint achos o'th waith yn pechu, ac yw ei&s;iau calon gariadus i wa&s;anaethu dy D&acirc;d nefol.</P>
<P N="4">4. Pan glywo y dyn cnawdol, na ddichon neb (er pan gwympodd <HI>Adda</HI>) gyflawni cyfraith Dduw, a chadw ei holl orchymynnion: Y mae ef yn hyfedr i bechu yn rhyfygus fel rhai eraill: ac yn ei fodloni ei h&ucirc;n ac ychydig feddyliau da: ac onid yw ef yn gwbl gynddrwg a'r gwaethaf, y mae ef yn gweled ei fod ei hun yn gy&s;tal adgenedledig ac yw 'r gorau. Ac y mae ef yn cyfrif pob ewylly&s;gar nag|hau o wneuthur daioni, neu o wrthwynebu 'r drwg, yn amho&s;&s;iblrwydd y gyfraith. Eithr ef a ddylai ddy&s;gu, ef (yn ol y cwymp) na allodd neb ond Cri&s;t, (yr hwn oedd yn <HI>Dduw</HI> ac yn <HI>Ddyn</HI>) gy|flawni
<PB N="100" REF="66">
yr holl gyfraith yn berffaith: etto y mae pob gwir gri&s;tion, cyn gynted ac ei bo yn adgenedledig, yn dechrau cadw holl orchmynnion Duw mewn gwirionedd, er nas geill mewn perffeithrwydd cyfl|awn. Ac felly (gyd &acirc; <HI>Dafydd</HI>) maent hwy yn go&s;od <HI>en</HI> calonnau i gyflawni <HI>gorchmynnion Duw bob am&s;er hyd y diwedd.</HI> P&s;al. 119, 112. Ac yno y mae <HI>Y&s;|pryd y gr&acirc;s</HI> (yr hwn yn ol yr addewid a <HI>dywelldir all|an</HI> yn amlach dan yr Efengyl) yn eu diddanu hwynt, ac yn eu cynnorthwyo yn eu hamcannion i wneuthur yr hyn a orchymmynno ef iddynt ei wne|uthur. Joel. 2.28, 29. Ac wrth wneuthur hynny, y mae Duw yn derbyn eu <HI>hewyllys</HI> da a'u <HI>dyfalwch,</HI> yn lle cyflawniad y gyfraith. Gan o&s;od haeddedi|gaethau Cri&s;t, (yr hwn a gyflawnodd y gyfraith tro&s;om ni) i atteb dros ba beth bynnac a fo diffy|giol yn ein vfydd-dod ni. Ac o herwydd hyn, y mae St. <HI>Joan</HI> yn dywedyd, nad <HI>yw gorchymynion Duw yn drymmion.</HI> 1 Jo. 3.5.</P>
<P>Ac y mae St. <HI>Paul</HI> yn dywedyd, <HI>yr wyf yn gallu pob peth trwy Gri&s;t yr hwn &s;ydd yn fy nerthu i.</HI> Phil. 4.15. Ac yr ydis yn dywedyd am <HI>Zachari ac Eli|zabeth, iddynt hwy rodio yngorchymynnion yr Argl|wydd yn ddiargyoedd</HI> Luc. 1.16. Ac o'r achos y|ma y mae Cri&s;t yn crchi iw ddi&s;gyblion gymmeryd gofal am <HI>gadw ei orchmynnion:</HI> megis y dy&s;tiolaeth gywiraf o'n <HI>cariad</HI> tu ac atto. Joan. 15.10. Cym|maint gan hynny y mae d&ycirc;n yn caru Cri&s;t, ac y mae efe yn gwneuthur cydwybod o rodio yn ei orch|mynion ef; a pha fwyaf a fo e&icirc;n cariad ni tu ae at Gri&s;t, lleiaf a fydd ein poen ni yn cadw ei gy|fraith.</P>
<P>Melldith y gyfraith, yr hwn (dan y Te&s;tament h&ecirc;n) oedd mor ddychrynadwy, dan y newydd trwy farwolaeth Cri&s;t a ddidymmwyd i'r adgened|ledig. Y to&s;ter oedd yn ei gwneuthur yn amho&s;&s;ibl
<PB N="101" REF="66">
i'n naturiaeth ni o'r blaen, &s;ydd yr awrhon gwed<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ei dymmeru gan yr Y&s;pryd i'r newydd-enedig, fel y mae hi yn ymddangos yn hawdd, ac yn e&s;mwyth. Yr oedd yr Apo&s;tolion yn dirio a'r yr Iddewon, a'r cenedloedd digr&ecirc;d, nad oedd bo&s;&s;ibl cad|w'r gyfraith drwy nerth naturiaeth lygredig. Ond pan fyddent hwy yn dy&s;cu Cri&s;tiannogion credadwy, y maent hwy yn gofyn vfydd-dod i'r gyfraith (yr hon yw rheol cyfiawnder) &s;ef gwir <HI>vfydd-dod, mewn gair a gweithred: marwhau eu haelodan: croe&s;hoelio y cnawd, ei wynniau a'i drachwantau: adgyfodiad i newydd-deb buchedd, rhodio yn yr Y&s;pryd, gorchfygu y byd drwy ffydd.</HI> Rhuf. 15.18. Col. 3.5. Gal. 5.24. Rhuf. 6.4, 5. ac 8.11. 1 Joan. 5.4. Fel er na allo neb ddywedyd gid &acirc; Chri&s;t, <HI>pwy o honoch am hargy|hoedda i o bechod?</HI> fe ddichon pob Cri&s;tion adgened|ledig ddywedyd am dano ei h&ucirc;n, <HI>pwy o honoch am hargyhoedda fi o fod yn odinebwr; puteiniwr, tynghed|wr, meddwyn, lleidryn, occrwr, gorthrechwr, balch, cenfigennus, yn gybydd, yn dorwr y Sabboth &s;anctaidd, yn gelwyddog, yn e&s;ceulu&s;o cyffredin wa&s;anaeth Duw,</HI> a'r fath bechodau dybryd gorthrwm? ac onid &ecirc; nid yw efe wir gri&s;tion. Pan beidio d&ycirc;n a gwneuthur <HI>cydwybod</HI> o ddilyn llywodraeth cyfraith Dduw, yno y mae <HI>Duw</HI> yn ei. <HI>roddi ynteu i fynn</HI> iw arwain gan ei <HI>drachwantau</HI> ei h&ucirc;n, yr arwydd pennaf o <HI>feddwl anghymer adwy,</HI> Rhuf. 1.24, 28. Fel hyn y gyfraith (yr hon gwedi y cwymp ni ddichon neb oi naturiol allu ei chyflawni) a gyflawnir mewn gwirionedd gan bob Cri&s;tion adgenedledig, <HI>trwy ra&s;u&s;ol gynnorthwy Y&s;pryd Cri&s;t.</HI> Rhuf. 8.9. Luc. 11.13. A'r Y&s;pryd hwn a rydd Duw i bob Cri&s;tion a weddio am dano, ac a o&s;tyngo ei galon i gadw ei gyfreithiau ef.</P>
<P N="5">V. Pan glywo y d&ycirc;n di-adgenedledig, fod Duw yn ymhoffi mwy yn y meddwl oddifewn. nag yn y d&ycirc;n oddiallan, yno y mae efe yn meddwl ynddo ei hur,
<PB N="102" REF="67">
&s;od pob parch, neu grefydd oddiallan, naill a'i 'n ofergoel a'i yn afraid.</P>
<P>O hyn y digwydda mai anfynych jawn y go&s;twng ef a'r ei liniau yn yr Eglwys: a'i fod yn gwi&s;co am ei ben wrth ganu P&s;almau, neu a'r weddiau cyffredin: yr hyn beth ni chynnygiai y budredd brwnt yng|&wcirc;ydd tywy&s;og, neu &wcirc;r anrhydeddus. Ac am y cat|wo efe ei feddwl i Dduw, y mae yn tybied mewn pe|thau eraill y gall ddilyn arferion y byd. Y mae efe yn rhannu ei feddyliau, ac yn rhoi hyn a hyn i Dduw, a hyn a hyn iw drachwantau; ie efe a r&ecirc;in y dydd Sabb&ocirc;th &acirc; Duw, ac a rydd gan mwyaf, y naill hanner i Dduw, ac a dreulia y llall yn gyfan yn ei ddifyrrwch ei h&ucirc;n. Eithr gwybydd (o dd&ycirc;n cnaw|dol) na fyn yr hollalluog Dduw mo'i wa&s;anaethu <HI>ag hann&ecirc;rau,</HI> o herwydd efe a greawdd ac a war&ecirc;dodd <HI>yr holl dd&ycirc;n,</HI> Ac fel y mae Duw yn ffieddio gwa&s;a|naeth y d&ycirc;n oddiallan, heb y galon oddimewn, me|gis rhagrith: felly y mae ef yn cyfrif gwa&s;anaeth oddimewn, heb anrhydedd oddiallan yn ffieiddbeth halogedig; y mae ef yn gofyn y ddau yn ei wa&s;ana|eth. Yn dy weddi (gan hynny) ymo&s;twng ar dy liniau i dy&s;tiolaethu dy o&s;tyngeiddrwydd: dercha dy olwg, a'th ddwylaw, i arwyddocau dy gredinia|eth: go&s;twng dy ben i lawr, cur&acirc; dy ddwyfron, yn arwydd o'th edifeirwch: ac yn enwedig galw a'r Dduw &acirc; chalon bur: gwa&s;anaetha ef yn &s;anctaidd, yn gyfan, ac yn vnig: Canys Duw, a thywy&s;og y byd hwn, ydynt ddau Arglwydd gwrthwyneb iw gilydd, am hynny <HI>nid yw bo&s;&s;ibl i neb wa&s;anaethu 'r ddau.</HI></P>
<P N="6">VI. Y mae Cri&s;tion diadgenedledig yn cymme|ryd gwrando pregethiad yr Efengyl yn beth a ellir ei hepcor, a bod iddo ei ddewis a'i arfer, a'i peidio a'i arfer pan fynno: Ond pwy bynnag wyt a fynnit yn ddiogel &s;icrhau dy galon, o'th fod yn vn o dde|wi&s;edig ddefaid Cri&s;t: rhaid itti gymmeryd gofal
<PB N="103" REF="67">
mawr, a gwneuthur cydwybod (os iw bo&s;&s;ibl itti) i wrando pregethu gair Duw: Oblegid yn gyntaf, pregethiad yr Efengyl ydyw 'r prif gyfrwng trefne|dig a o&s;ododd Duw i ddychwelyd eneidiau, y rhai a <HI>ragddarparodd ef eu bod yn gadwedig:</HI> am hynny y gelwir <HI>yn allu Duw er iechydwriaeth i bob d&ycirc;n &s;ydd yn credu.</HI> Rh. 1.16. Ac lle nid yw yr ordinh&acirc;d hwn, y mae 'r <HI>bobl yn golledig.</HI> Dih. 29.18. a phwy bynnag a'i gwrthodo, fe fydd e&s;mwythach. <HI>I dir Sodom a Go|morha ddydd y farn nac i'r bobl hynny.</HI> Luc. 10.12. Yn ail, pregethiad yr Efengyl ydyw <HI>baner Cri&s;t; at yr hon yr ymgynnull yr holl filwyr, a'r etholedigion bobl.</HI> E&s;ay. 11.12. ac 2.2, 3. Pan o&s;oder allan y fa|ner hon megis y gwneir a'r ddydd yr Arglwydd, nid yw efe o bobl Dduw yr hwn <HI>ni chyrcho atti, ac ni ddi&s;|cyn defnyn o ddwfr ei r&acirc;s of a'r ei heneidiau.</HI> Zac. 14.17. Yn drydydd: dyma 'r moddion cyffredin, drwy'r hyn y mae 'r Y&s;pryd gl&acirc;n, yn ennyn &s;&s;ydd yn ein calonnau, heb yr hyn ni allwn ni ryngu bodd Duw. Rhuf. 10.14. Os <HI>gwrando a'r lais Cri&s;t</HI> yw'r n&ocirc;d pennaf ar etholedig <HI>ddefaid Cri&s;t,</HI> ac a'r <HI>gyfaill y priod f&acirc;b,</HI> Joan. 10.2. ac 3, 29. Yno ni ddich<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n na bo hwnnw n&ocirc;d dychrynadwy o afr wrthodedig, yr hwn a e&s;ceulu&s;o, neu ddiy&s;tyro wrando pregethiad yr Efengyl. Na fyddylied neb fod yr ymadrodd hwn yn ff&ocirc;l: O blegid trwy 'r <HI>ffollineb yma a'r brege|thu, y mae yn rhyngu bodd i Dduw achub y rhai a gredant.</HI> 1 Cor. 1.11. Ofnadwy yw eu cyflwr hwynt gan hynny y rhai &s;y 'n byw mewn heddwch, heb ofal am <HI>bregethiad yr Efengyl.</HI> A eill dynion ddi&s;gwyl am drugaredd Dduw a dirmygu y moddion iw gael? yr hwn, medd Cri&s;t am bregethwyr ei Efengyl, <HI>a'ch dirmygo chwi am dirmyga innau,</HI> Lu. 10.16. <HI>yr hwn &s;ydd o Dduw, a wrendy eiriaus Duw,</HI> am hynny <HI>nid ydych chwi yn gwrando, am nad ydych o Dduw.</HI> Joa. 8.47. O ni bua&s;ai bregethu o <HI>Joan fedyddiwr</HI> ni bu|a&s;ai
<PB N="104" REF="68">
yr Juddewon byth yn galaru. oni bua&s;ai i'r I&s;|raeliaid glywed cennadwri <HI>Phineas,</HI> in wyla&s;ent byth, oni bua&s;ai i'r rhai a <HI>groe&s;hoeliodd Gri&s;t glywed pre|geth Petr,</HI> ni bua&s;ai fyth gynhyrfriw yn eu calon|nau, Act. 2.37. oni bai glywed o'r <HI>Ninifeiaid bre|geth Jonas, ni bua&s;ent hwy byth yn edifarhau</HI> Joh. 3.5. ac oni wrendewi dithau ac edifarhau, ni byddi di byth yn gadwedig, Luc. 13.5. Dihar. 28, 9.</P>
<P N="7">VII. Yr opiniwn, nad yw 'r <HI>Sacramentau ond ar|wyddion noethion a &s;elau o addewid Duw a'i r&acirc;s i ni,</HI> a wnaeth fawr rwy&s;tr ar Dduwioldeb; lle mewn gwirionedd y maent yn &s;elau yn gy&s;tal o'n gwa&s;ana|eth, a'n hufydd-dodd ni i Dduw: yr hwn wa&s;ana|eth, onis cyflawnwn iddo ef, nid yw 'r Sacramen|tau yn &s;elio dim gr&acirc;s i ni. Eithr o derbyniwn hwynt tan fwriadu bod yn wei&s;ion ffyddlon edifei|riol, yno y mae y Sacramentau nid yn vnig yn ar|wyddocau, ac yn cynnig, eithr yn hytrach yn &s;elio a gweithredu gr&acirc;s y&s;prydol oddifewn, yr hyn oddial|lan y maent yn ei addo, ac yn ei arwyddocau. Ac i'r perwyl yma, y gelwir y <HI>bedydd ymolchiad adenedi|gaeth, ac adnewyddiad yr Yspryd gl&agrave;n;</HI> Tit. 3.5. a <HI>Swpper yr Arglwydd, cymmun corph a gwaed Cri&s;t.</HI> 1 Cor. 10.16. Pe coelid y gwirionedd hwn, y Sacrament &s;anctaidd o &s;wpper yr <HI>Arglw&yuml;dd,</HI> a <HI>gymmeryd</HI> yn fynychach, ac mewn mwy parch ac anrhydedd.</P>
<P N="8">VIII, Yr olaf, ac nid y cyff lleiaf, wrth yr hwn y mae Duwioldeb yn cael tramgwydd mewn acho&s;ion crefydd, ydyw addurno campau drwg &acirc;g enwau rhinw&eacute;ddau da: megis galw <HI>carow&s;io meddwaidd,</HI> y|fed iechyd; <HI>tywallt gwaed gwirion,</HI> gwroldeb; <HI>glo|thineb,</HI> lleteugarwch; <HI>cybydd-dra,</HI> cynnildeb; <HI>putein|dra</HI> caru merched, <HI>cy&s;&s;egr-werth,</HI> rh&ocirc;dd o ddiolch|garwch; <HI>balchder,</HI> ymddigiad hoiw; <HI>gwenheithio,</HI> medru&s;rwydd; <HI>meibion Belial,</HI> cymdeithion da;
<PB N="105" REF="68">
<HI>poethineb,</HI> ffromder; <HI>&s;erthedd</HI> digrifwch; felly or tu arall, galw llarieidd-dra mewn geiriau a gwe|ithredoedd, <HI>rhagrithiad;</HI> elus&ecirc;nau, <HI>gw&acirc;g ogoni|ant;</HI> Duwiolder <HI>ofergoel;</HI> Z&ecirc;l mewn crefydd, <HI>p&ucirc;|ritaniaith;</HI> go&s;tyngeidd-dra <HI>llyfrdra, gweuthur</HI> cydwybod, manyldra, &amp;c.</P>
<P>A thra f&ocirc;m ni fal hyn yn <HI>galw drwg yn dda; a da yn ddrwg;</HI> y mae gwir dduwioldeb yn cael mawr rwy&s;tr i fyned iw thaith a'i helynt. A hyn yma am y rhwy&s;tr cyntaf ar dduwioldeb, wrth gamgyme|ryd gwir feddwl mannau hynod o'r &s;crythyrau, a &s;ei|liau crefydd gri&s;tianogawl.</P>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Yr ail peth &s;ydd yn rhwystro Duwioldeb.</HEAD>
<P N="2">2. <HI>Drwg ec&s;amplau y gw&ycirc;r mawr.</HI> Y&s;tod bu|cheddau halogedig yr rheini, y maent hwy yn ei ddilyn o flaen gorchymmyn y Duw &s;anctaidd. Felly pan welont hwy y gw&yuml;r mwyaf yn y deyrnas, a llawer o'r gw&ycirc;r bonnedigion pennaf yn y wl&acirc;d, heb gymmeryd na gofal na chydwybod o wrando prege|gethau, nac o dderbyn y Cymmun, nac o &s;anctei|ddio Sabboth yr Arglwydd, &amp;c. Ethr yn <HI>dyngwyr,</HI> yn <HI>odinebwyr,</HI> yn <HI>feddwon,</HI> yn <HI>gribddeilwyr,</HI> ac fel|ly, &amp;c. yno y maent hwy yn tybied nad ydyw y &s;an|ctaidd ordiniadau hyn, bethau o bwys mawr: canys pe dyddent, ni wnai y cyfryw w&ycirc;r mawr doe|thion cyn lleied cyfrif o honynt. Ac wrth hyn y maent hwy yn tybied nad yw crefydd beth angen|rheidiol. Ac am hynny lle dylent (fel Cri&s;tianogi|on) rwyfo yn erbyn ffrwd anuwioldeb tu a'r nefo|edd, y maent hwy yn ymroi i fyned gyd a'r llawero|edd bendramwnwgl i vffern; gan dybied fod yn amho&s;&s;ibl i Dduw ollwng cynnifer i ddamnedigaeth. Lle oni bai ddarfod i <HI>Dduw y byd hwn ddallu llygaid eu meddyliau,</HI> fe ddy&s;cai yr <HI>Scrythur Sanctaidd</HI> id|ddynt,
<PB N="106" REF="69">
<HI>nad llawer o rai doethion yn &ocirc;l y cnawd, nad llawer o rai gallnog, nad lawer o rai bonneddigion a elwir,</HI> &amp;c. 1 Cor. 1.26. Ond gan mwyaf y <HI>tlodion &s;ydd yn derbyn yr Efyngyl. Ac ychydig o'r cyfoetho|gion a fydd cadwedig.</HI> Joan. 11.5. Matth. 19.23, 24. Ac er bod llawer <HI>gwedi en galw, etto ni bydd ond ychydig wedi eu dewis.</HI> Ac nid iw maintiolaeth lliaws yn gallu cadw oddiwrth ddamnedigaeth. megis y derchafodd Duw rai gw&ycirc;r i fowredd vwch law e|raill; felly y mae ef yn di&s;gwyl iddynt flaenori era|ill mewn crefydd a duwioldeb: Onid &ecirc;, mawredd gwedi ei gamarfer yn am&s;er eu <HI>gorchwyliaeth,</HI> a dry yn fwy <HI>co&s;pedigaeth iddynt, yn eu dydd cyfrif:</HI> y pryd y bydd y gw&ycirc;r mawr, a'r galluogion pe|chadurus, yn gy&s;tal a'r tlodion, caethion, eill|dudion, yn dymuno i'r <HI>creigiau a'r mynyddoedd &s;yrthio arnynt a'i cuddio oddiwrth wyneb y Bar|nwr, ac oddiwrth ei gyfion haeddedigol ddigofaint.</HI> Datc. 6., 15, 16. Nid ydyw ond cy&s;&s;ur gwan i ti, gael cynulleidfa fawr o wyr mawrion gyd &acirc; thi, yn gyfrannogion o'th tragwyddol boenedigaethau. Nid yw rhyfedi y pechaduriaid yn y&s;cafnhau, eithr yn trymhau y pechod, megis yn <HI>Sodom.</HI> gwell yw gan hynny, fod yn gadwedig gyd a'g ychydig yn yr <HI>Arch,</HI> na bod gyd a'r holl fyd <HI>yn boddi yn y diluw.</HI> Gwell yw rhodio gyd a'r ychydig Duwiol yn <HI>llwybr cyfing</HI> yr &s;crythyrau i'r nefoedd, nac ymwthio gyd a'r dyrfa anuwiol rhyd y <HI>ffordd lydan</HI> &s;ydd yn tywys i vffern. Matth. 7.13. Na &acirc;d gan hynny i &s;amplau gwyr mawr anuwiol dy attal oddiwrth edifeirwch; canys ni eill eu mawredd hwy y dydd hwnnw eu hachub eu hunain odddiwirth eu mawr anfeidrol boenedi|gaethau.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<PB N="107" REF="69">
<HEAD>Y trydydd peth &s;ydd yn rhwy&s;tro Duwioldeb.</HEAD>
<P N="3">3. <HI>Diangc yn hir heb haeddedigol go&s;p yn y by|wyd hwn.</HI> O blegid (medd <HI>Salomon</HI>) na wneir y farn yn y fan yn erbyn drwg weithredwr, am hynny <HI>y mae calonnau meibion dynion gwedi yneroi yn ollawl i wneuthur drwg, heb adnabod fod daioni Duw yn eu tywys i edifeirwch</HI> Preg. 8.11. Rhuf. 2.4. Ond pan gamarferer ei ammynedd ef, ac addfedu pe|chod d&ycirc;n, fe fydd ei gyfiawnder ef a'r vnwaith yn dechrau, ac yn gwneuthur diben o bechadur: ac ynghyfair ei fod yn <HI>hwyrfrydig i lid, ac yn hir yma|ros,</HI> fe dery o'r diwedd hyd adref, a thrymder co&s;pe|digaeth. 1 Sa. 3, 12. Er eu gadael i redeg fwyfwy ar gy|frif holl ddyddiau eu heinioes, etto bid diau y cant dalu yr <HI>hadling eithaf</HI> yn nydd eu marwolaeth. Athra f&ocirc;nt yn eu tybied eu hunain yn ddiangol oddiwrth ddialedd, y maent eu&s;ys gwedi eu taro a'r trymmaf o farnedigaethau Duw, &s;ef <HI>&acirc; chalon ni eill edifarhau.</HI> Rhuf. 2.5. Y garreg yn yr arennau, neu 'r chw|s&icirc;gen &s;ydd benyd anguriol yn lladd Cyrph llawero|edd o ddynion. Eithr nid dolur ond y garreg yn y galon; o'r hon y bu <HI>Nabal</HI> farw, yr hon a laddodd fyrddiwn o encidiau. Gwrthod y maent brofedi|gaeth Cri&s;t a'i <HI>groes:</HI> ond maent yn cael eu <HI>llaby|ddio</HI> gan ddihenyddwr vffern i angau tragwyddol.</P>
<P>O blegid nad yw llawer o'r pendefigion pennaf, a'r bonneddigion gorau, yn cael eu taro a barnedi|gaeth bre&s;ennol, am dyngu yn felldigedig, godi|nebu, meddwi, trei&s;io, halogi 'r Sabb&ocirc;th, ac e&s;|ceulu&s;o yn ddirmygus addoliant Duw, a'i wa&s;an<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">eth: yno dechrau maent hwy ammeu <HI>rhagddarparwch Duw a'i gyfiawnder.</HI> Y ddau lygad hynny a chwe|nychent
<PB N="108" REF="70">
hwy eu tynnu allan o Dduw, mor ewylly&s;|gar, ac y tynnodd y <HI>Philistaid</HI> lygaid <HI>Samp&s;on.</HI> Peth iw ofni yn fawr yw, rhag iddynt annog yr Arglwydd i lefain yn eu herbyn, megis y gwnaeth <HI>Samp&s;on</HI> yn erbyn y <HI>Phyli&s;tiaid;</HI> Gan e&s;ceulu&s;o 'r gyfraith a rho|dio yn ol eu calonnau eu hunain, hwy a dynnant (hyd y del erddynt hwy) olygon fy <HI>rhagluniaeth,</HI> am <HI>cy|&s;iawnder.</HI> Arweiniwch fi gan hynny at y prif go|lo&s;nau hyn ar yr rhai y mae y deyrnas yn &s;efyll: fel y gallwyf dynnu y deyrnas a'r eu pennau, <HI>a chael dial arnynt a'r vnwaith am fy nau lygad.</HI> Barn. 16.21, 26. Na &acirc;d i ammynedd Duw rw|y&s;tro dy edifeirwch, ond am ei fod efe yn ymar|hous, er mwyn hynny bydd dithau chwannoccach i edifarhau.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Y Pedwerydd peth &s;y'n rhwy&s;tro Duwioldeb.</HEAD>
<P N="4">4. <HI>Rhyfygu o drugaredd Duw.</HI> O blegid pan argyoedder dynion yn gyfion am eu pechodau, yn ebrwydd y maent hwy yn cymmeryd yn ymdiffyn iddynt y darian yma, &s;ef <HI>y mae Cri&s;t yn drugarog;</HI> ac felly mae pob pechadur yn gwneuthur Cri&s;t yn ymddiffynnwr ei bechod ef: Megis ped fua&s;ai ef yn dyfod i'r byd er mwyn pleidio gyd &acirc; pechod, ac nid i <HI>ddini&s;trio gweithredoedd y cythrawl.</HI> Ar hyn o b&ecirc;th y mae 'r Cri&s;tion cnawdol yn rhyf&ycirc;gu, er iddo barhau dros ennyd yn ei bechod, na fyrh&acirc; Duw moi ddyddiau. Ethr beth yw hyn, ond bod yn angrhed|adyn dirgel? Gan ammeu, naill, ai nad yw Duw yn gweled ei bechodau; neu os yw yn gweled, nad yw yn gyfion Canys os yw yn credu, fod Duw yn gyfion, pa fodd y geill ef dybied fod Duw, yr hwn fy 'n co&s;pi rhai eraill yn drwm am bechod, yn ei ga|ru ef, yr hwn &s;ydd yn ewylly&s;io parhau 'n oe&s;tad mewn pechod? gwir yw, fod <HI>Crist yn drugarog.</HI> eithr i <HI>bwy?</HI> yn vnig ir rhai a edifarh&acirc;o ac <HI>a dr&ograve; oddiwrth
<PB N="109" REF="70">
eu hauwiredd yn Jacob.</HI> Ond o bydd neb <HI>yn ei fendi|thio ei h&ucirc;n yn ei galon, gan ddywedyd, mi gaf dang|hneddyf, er i mi rodio yn &ocirc;l cyndynrhwydd fyngha|lon fy h&ucirc;n, gan chwanegu meddwdawd</HI> at <HI>&s;yched, ni bydd yr Arglwydd trugarog wrth hwnnw, &amp;c.</HI> E&s;ay. 59.20. Deut. 29, 19. O ynfydion! a feiddiant ymfendithio eu hunain, pan fyddo Duw yn eu galw hwynt yn felldigedig. Edrych gan hynny pa cyn be|lled wyt oddiwrth gael edifeirwch ynot dy h&ucirc;n, cyn belled a hynny wyt oddiwrth &s;iccrwydd am gael tru|garedd Yn Ghri&s;t. <HI>Gadawed gan hynny y drygionus ei ffyrdd, a'r gwr anwir ei feddyliau, a dychweled at yr Arglwydd, ac efe a gymmer drugaredd arno, ac at ein Duw ni, ac efe a arbed yn helaeth,</HI> E&s;a. 55, 7.</P>
<P>Nid yw anobaith ynghyful mor beryglus a rhy|fyg. O blegid nid ydym ni yn darllain yn yr holl &s;crythyrau, oddieithr am dri neu bedwar, y darfu i anobaith ofnadwy eu gorchfygu: eithr fe ddarfu i ryfyg diofal ddanfon myrddiwn yn ddi&s;daw i golledi|gaeth. Megis gan hynny yr oedd y <HI>llangce&s;au</HI> yn <HI>I&s;|rael</HI> yn canu yn eu down&s;iau, <HI>fe laddod Saul ei fil,</HI> a <HI>Dafydd ei ddengm&icirc;l:</HI> felly y gallaf finnau ddywedyd, ddarfod i anobaith o drugaredd Dduw yrru mi|loedd yn golledig: a rhyfyg o drugaredd Dduw yrru deng-miloedd yn golledig: a'i danfon yn fyw i vffern, lle y maent yn aros heb gymmorth, nag e&s;mwythdra; na dim gobaith o ymwared. Fe r&ocirc;es Duw nawdd i'r <HI>lleidr,</HI> ond nid iw <HI>gyfaill;</HI> Luc. 23. Duw a r&ocirc;es nawdd i vn, fel na byddei i neb <HI>anobeithio:</HI> ni roes Duw nawdd ond i vn, fel na byddei i neb <HI>ryfygu. &s;ic|crwydd</HI> hyfryd i bechadur a edifarh&acirc;o: dim <HI>cy&s;&s;ur</HI> i'r hwn a fyddo yn aros yn anedifeiriol. Y mae Duw yn aneirif ei drugaredd, eithr yn vnig i'r rhai a dr&ocirc; oddiwrth eu pechodau, iw wa&s;anaethu ef mewn &s;an|cteiddrwydd: <HI>heb yr hyn ni chaiff neb weled yr Arg|lwydd.</HI> Heb. 12.14. I'th cadw di gan hynny oddi|wrth
<PB N="110" REF="71">
y rhwy&s;tr hwn o ryfygu, cofia, mai fel y mae <HI>Cri&s;t yn waredwr,</HI> y mae <HI>Moe&s;es yn gyhuddwr.</HI> Bydd fyw gan hynny fel pe na bai yr vn Efengyl: bydd farw fel ped fai heb fod vn gyfraith. rh&ecirc;d dy yrfa yn y bywyd fel ped fait dan lywodraeth <HI>Moe&s;es,</HI> ym&acirc;d a'r bywyd yma fel pe na bait yn <HI>adnabod neb ond Cri&s;t, ac ef gwedi ei groe&s;hoelio.</HI> na ryfyga oni fyn|ni di fod yn golledig; edifarh&acirc;, o mynni fod yn gadwedig.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Y pumed peth &s;y 'n rhwy&s;tro duwioldeb.</HEAD>
<P N="5">5. <HI>Cyfeillach ddrwg, yr hyn yn gyffredin a elwir cymdeithion da:</HI> Eithr mewn gwirionedd prif offe|rau 'r cythraul i rwy&s;tro pechadur truan i edifeirwch a duwioldeb. Yr arwydd cyntaf o ffafr Duw i be|chadur yw rhoi iddo r&acirc;s i ochel <HI>cyfeillion drwg:</HI> y cyfryw rai ag &s;ydd yn ewyllyfgar yn ymdrybaeddu mewn pechod, gan ddiy&s;tyru moddion eu galwedi|gaeth, gan watwor purdeb crefydd rhai eraill, a bod yn gywilydd i ffydd gri&s;tianogawl trwy eu bucheddau halogedig. Y rhain &s;ydd yn ei&s;tedd <HI>ynghadair gwatworwyr,</HI> P&s;al. 1.1. O blegid pan fo Duw yn cynnwys pechadur i fod yn vn o'i bobl, y mae efe yn erchi iddo ef ddyfod <HI>allan o Babilon.</HI> Dad. 18.4. Pob cynulleidfa <HI>ddrygionus yw Babilon.</HI> Allan o'r hon naill a'i ymgadwed pob plentyn i Dduw, neu os bydd ynddi tybied fod yn clywed llef ei <HI>D&acirc;d</HI> yn dadfeinio yn ei glu&s;t, <HI>Fy m&acirc;b tyred allan o Babilon.</HI> Hwyn gyntaf ac yr edrychodd Cri&s;t o'i drugaredd a'r <HI>Bedr,</HI> efe aeth allan o'r gynulleidfa, yr hon oedd yn neuadd yr Archoffeiriad, <HI>ac a wylodd yn chwerw|d&ocirc;&s;t</HI> am ei bechod. Luc. 22.62. <HI>Dafydd</HI> ar ei ddych|weliad (yn addunedu dilyn buchedd newydd) a ddywedodd; <HI>ewch ymmaith oddiwrthif holl weithred|wyr anwiredd,</HI> P&s;al. 6.8. Fel ped fai yn amho&s;&s;ibl
<PB N="111" REF="71">
fod yn ddyn newydd, hyd oni adawai ymmaith yr holl h&ecirc;n gyfeillach ddrygionus; &s;iccraf profediga|eth o grefydd gwr ydyw dull a buchedd ei gyfeillion. Cyfeillion halogedig ydynt elynion pennaf i dduwi|oldeb, a diffoddwyr dei&s;yfiadau &s;anctaidd.</P>
<P>Llawer gwaith y mae Cri&s;t dlawd (wrth ymgyn|nig iw aileni ynot) yn cael ei daflu <HI>i'r &s;tabl:</HI> tra fo y cyfeillion drygionus hyn, wrth yfed, chwarae, a digrifwch, yn cymeryd y &s;tafelloedd gorau yn <HI>llet|ty</HI> dy galon. Oh na &acirc;d i gyfeillach daiarol bechadu|riaid dy rwy&s;tro di i gymdeithas Seint ac Angylion nefol.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Y chweched peth &s;y 'n rhwy&s;tro duwioldeb.</HEAD>
<P N="6">6. <HI>Ofn meddylgar, rhag i ymarfer a duwioldeb, wneuthur g&wcirc;r</HI> (yn enwedig gwr ievangc) <HI>i fod yn rhy br&ucirc;dd ac yn bendrwm:</HI> lle mewn gwirionedd ni eill neb gael llawenydd gwell, na mwy achos i orfoleddu na'r duwiol grefyddol gri&s;tion. O ble|gyd cyn gynted ac y maent hwy yn cael <HI>eu cyfiawn|hau drwy ffydd y mae iddynt danghneddyf gyd &acirc; Duw,</HI> Rhuf. 5, 2. A mwy llawenyd na hynny ni all fod. Heb law hynny y mae ganddynt eufys <HI>deyrnas y gr&acirc;s wedi de&s;cyn</HI> iw calonnau, yn &s;icr|wydd y c&acirc;nt (yr am&s;er y gwelo Duw fod yn dda) <HI>e&s;cyn i deyrnas</HI> ei ogoniant ef. Yn y deyr|nas hon o r&acirc;d y mae tri pheth: yn gyntaf cyfi|awnder; Oblegid drwy gael cyfiawnder Chri&s;t iw cyfiawnhau ger bron Duw, y maent yn bwriadu byw 'n gyfion o flaen dynion. Rhuf. 14.17. Yn ail <HI>tanghneddyf,</HI> canys y mae heddwch cydwybod, yn anwahanol yn canlyn ymarweddiad gyfiawn. Yn drydydd <HI>llawenydd yr Yspryd gl&acirc;n:</HI> yr hwn lawe|nydd yn vnig &s;ydd iw gael mewn heddwch cydwybod dda, ac <HI>&s;ydd vwchlaw pob deall,</HI> Phil. 4.7. ni eill
<PB N="112" REF="72">
na thafod ei ddatcan, na chalon ei ddirnad, ond yn vnig yr hwn &s;ydd iw gaffael, a'i feddiannu. Dym|ma y <HI>cyflawndra llawenydd a addawodd Cri&s;t</HI> iw ddi&s;cyblion ynghanol eu gorthrymderau; <HI>Llawe|nydd yr hwn ni allai neb ei ddwyn oddi arnynt.</HI> Jo|an, 16.22, 24. Mwyniant y llawenydd hwn yr oedd <HI>Dafydd</HI> (yn ei edifeirwch) mor ddifrifol yn ei erfyn a'r law Dduw: <HI>Dyro drachefn i mi la|wenydd dy iechydwriaeth,</HI> P&s;al. 51.12. Ac os ydyw yr <HI>Angelion yn y nefoedd, yn llawenychu</HI> gymmaint <HI>ar droad pechadur:</HI> Luc. 15.10. Y mae 'n rhaid i lawenydd pechadur edifeiriol fod yn dra-mawr arurhr yn ei galon ei h&ucirc;n. Tri&s;twch bydol &s;ydd yn odi mor gynnar am bennau dy|nion, ac yn llenwi cwy&s;au eu calonnau a gofidiau angau. Cy&s;tudd duwiol y rhai duwiol (pan welo Duw yr achos i'w profi hwynt) &s;ydd yn peri iddynt <HI>edifeirwch diedifeiriol:</HI> 2 Cor. 7.10. Canys hyn &s;y 'n hyfforddi eu iechydwriaeth. Ac yno ym mhob rhyw orthrymder hwy a allant fod yn ddiogel o gael yr <HI>Yspryd gl&acirc;n</HI> i fod yn <HI>ddiddanydd</HI> iddynt; Joa. 14.16. yr hwn a <HI>wna i'n diddanwch amlhau trwy Gri&s;t, fal yr amlhao dioddefiadau Cri&s;t ynom,</HI> 2 Cor. 1.5. Ond tra fo dyn yn byw mewn anuwioldeb, <HI>nid oes iddo heddwch,</HI> medd <HI>E&s;ay</HI> Pen. 57, 21. ei <HI>chwerthiniad ef &s;ydd ynfydrwydd,</HI> medd <HI>Salomon,</HI> Preg. 2.2. Nid iw ei gyfoeth ef ond <HI>clai,</HI> medd <HI>A|bacuc:</HI> Pen. 2.6, I&ecirc; nid yw 'r Apo&s;tol yn gwneu|thur mwy cyfrif o honynt nac o <HI>dom,</HI> Phil. 3.8. (wrth eu cyflybu i dry&s;awr y duwiol) a'i holl lawenydd a derfyna mewn <HI>wylofain,</HI> medd <HI>Cri&s;t,</HI> Luc. 6.25. Na &acirc;d gen hynny i'r ofn gau hwn dy rwy&s;tro di i ymar|fer a duwioldeb. Gwell yw myned yn glwyfus gyd &acirc; <HI>Lazarus i'r nefoedd,</HI> na myned yn llawn o lawenydd a digrifwch gyd &acirc; <HI>Diues</HI> i waelodion vffern. Gwell
<PB N="113" REF="72">
ydyw alaru dros am&s;er gyd &acirc; dynion, na bod yn poeni yn dragywydd gyd &acirc; chythreiliaid.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Y &s;eithfed peth &s;ydd yn rhwy&s;tro duwioldeb.</HEAD>
<P N="7">7. A'r peth olaf: <HI>ydyw gobaith o hir enioes:</HI> Ca|nys pe bai dd&ycirc;n o fuchedd ddrwg, yn tybied fod y flwydddyn hon, yn flwyddyn ddiweddaf iddo, y mis hwn, yn f&icirc;s diwaethaf, yr wythnos hon, yn wythnos ddiwaethaf, a'i po&s;&s;ibl na wellhau, ac na chyfnewidiai, ei fuchedd anwireddus? gwnai 'n &s;ier, fe arferat y moddion gorau i gael edifeirwch ac i fod yn dd&ycirc;n newydd. Eithr fel y gwr goludog yn yr Efen|gyl, yn addo iddo ei h&ucirc;n <HI>lawer o flynyddoedd</HI> i fyw mewn e&s;mwythdra, hawddfyd, a digonedd; Pryd nad oedd iddo ef <HI>vn no&s;waith</HI> i fyw 'n hwy, Luc. 12, 19, 20. Felly llawer o'r glothinebwyr, a'r Epicuri|aid drygionus, &s;y 'n gau addaw iddynt eu hunain lawer blwyddyn o enioes, pan fo edafedd eu hoedl a|gos wedi ei ddir&wcirc;yn hyd yr eithaf. Felly y mae <HI>Jeremi</HI> yn pennodi yr achos o bechodau, a gorthrym|derau yr Juddewon, gan ddywedyd, <HI>nid yw hi yn meddwl am ei diwedd.</HI> Galar-nad Jer. 1.9.</P>
<P>Nid yw 'r ysbaid hwyaf rhwng dyfodiad d&ycirc;n o'r gr&ocirc;th, a'i fynediad i'r b&ecirc;dd, ond byrr: O blegid <HI>d&ycirc;n a aned o wraig nid oes iddo ond byrr am&s;er i fyw: ychydig o ddyddiau, a'r rheini yn llawn o helbul.</HI> Ac oni bai <HI>ymarfer &acirc; duwioldeb,</HI> pa faint gwell ydyw cyflwr y plentyn a <HI>fedyddied</HI> ddoe, ac a gladdwyd heddyw, na <HI>Methu&s;alem,</HI> yr <HI>hwn a fu fy&wcirc; naw cant a naw a thrugain o flynyddoedd, ac yno fu farw?</HI> O'r ddau dedwyddach yw 'r plentyn, o herwydd b&ocirc;d yn llai ei bechod, a llai ei gy&s;tuddiau. a pheth &s;ydd yr awr|hon yn aros oddiwrth y ddau, ond coffadwriaeth yn vnig? Pa hyder a ddylai dd&ycirc;n ei roddi mewn hir e|nioes?
<PB N="114" REF="73">
wrth weled nad yw holl enioes d&ycirc;n ddim am|gen, ond marwolaeth arafaidd: Megis y mae 'r A|po&s;tol yn profe&s;&s;u: <HI>d&ycirc;n &s;ydd yn marw beunydd,</HI> 1 Cor. 15.31.</P>
<P>Gwrando yn dy glu&s;t o gyfaill diofal, nid yw dy einioes ond awel o wynt yn dy ffroenau: na hydera arno. Y mae dy enaid a'i drigfa mewn t&ycirc; o bridd, yr hwn a &s;yrth cyn bo hir. Fel y mae yn eglur wrth dy|wyllni dy olygon, byddarwch dy glu&s;tiau, crychiadau dy ddeurudd, Pydrni dy ddannedd, gwendid dy ge|wynnau, crynfa dy ddwylaw, y Calandr yn dy e&s;cyrn, [&s;ef dolur wrth newidiad h&icirc;n] byrdra dy gyntun, a phob blewyn gwynn, megis cynnifer o gennadon yn peri i ti ymbarotoi i fyned i'th h&icirc;r gartref. Awn, gedewch i ni yn y cyfam&s;er rodio at arch dy dadau, torrwn y cauad, gwelwn yma mai <HI>llygredigaeth yw dy d&acirc;d, a'r pr&ycirc;f yw dy fam, ath chwaer:</HI> Job. 17.14. A weli di fel y mae yr rhain? felly y mae yn rhaid i tithau fod cyn bo hir o ddyddiau, o ynfyd y mae dy orriau yn myned heibio yn gyflym, ac yn y cyfam&s;er y mae angau ym mhob lle yn di&s;gwyl am danat.</P>
<P>Holl fywyd dyn (oddieithr yr hyn a dreulier yng|wa&s;anaeth Duw) nid yw ond ffolineb: Canys y mae d&ycirc;n yn byw ddeugain mhlynedd cyn gwybod ei fod ei hunan yn ff&ocirc;l, a chyn gynted ac ei bo ef yn gweled ei ynfydrwydd, y mae ei hoedl yn terfynu.</P>
<P>Clyw (lafuriwr) cyn itti weled llawer cnwd ych|waneg o <HI>gynhauaf,</HI> di a fyddi dy h&ucirc;n yn addfed, ac foi tyrr Angau dy di i lawr a'i grymman. Clyw (dithau greftwr) cyn i lawer <HI>chwemis fyned heibio,</HI> fo ddaw dy f&icirc;s olaf dithau, yn yr hwn ei cai di di|thio ymmaith a gadael dy gelfyddyd heibio. Clyw (farnwr pwyllig) cyn pen ychydig dermau, y daw terfyn dy enioes i'th oddiwes, yn yr hwn bryd y rhoi di ymmaith farnu eraill, a myned a wnei dy hunan i'th farnu. Clyw (o &wcirc;r Duw) yr hwn wyt yn my|ned
<PB N="115" REF="73">
i'r Pulput; Pregetha y bregeth hon fel ped fai hi 'r olaf a'r &s;ydd ith fryd di wneuthur i'th bobl. Clyw (bendefig goruchel) g&acirc;d ymaith dybied yn rhydd&acirc; o'th Anrhydedd; fe rydd angau cyn bo hir <HI>dy anrhydedd di yn y llwch:</HI> ac a'th wna di cyn wae|led a'r ddaiar, yr hon yr wyt yn ei &s;athru tan dy draed. Clyw di yr hwn &s;ydd yr awrhon yn dar|llain y llyfr hwn, bydded diogel gennit cyn bo hir, y bydd dau o dyllau, lle y mae yr awrhon dy ddau lygad wedi eu gofod. Ac fe gaiff rhai eraill ddar|llain gwirionedd o'r athrawaieth hon a'r dy benglog noeth di, yr hyn yr wyd dythau yn ei ddarllain yn awr yn y llyfr bychan yma. Pa cyn gynted nis gwn i, ond hyn a wn i yn ddiogel, fod dy am&s;er <HI>wedi ei o&s;oll a'r lawr, dy fi&s;oedd gwedi eu rhag&ograve;r|deinio, aeth ddyddiau wedi eu rhifo:</HI> Ic a'th awr ddi|waethaf gwedi ei phennodi: tu hwnt i'r hon ni thai di fyned. Job. 14.5, 14. P&s;al. 90.12. Dan. 5.26. Joan. 11&punc; 9. O blegid yno <HI>cyntafanedig Angau</HI> wedi ei ymdderchafu a'r ei <HI>farch. gwelwlas,</HI> Dad. 6.15. <HI>a dde&s;cyn wrth dy ddrws,</HI> ac <HI>er dy holl gyfoeth</HI> a'th anrhydedd, (ac wylofain dy gyny&s;eifiaid) a'th ddwg di ymmaith, yn rhwym dy ddwylaw ath dra|ed, mal carcharor iddo, ac a geidw dy gorph dan lwyth o ddaiar, oni dd&ecirc;l y dydd yn yr hwn ith ddy|gir allan <HI>i dderbyn yn &oacute;l y pethau a wnaethost yn y corph, pa vn bynnag a'i da, a'i drwg.</HI> 2 Cor. 5.10. Oh na &acirc;d gan hynny i gau obaith o enioes anwadal, dy rwy&s;tro di i fod yn bre&s;ennol ymarferwr <HI>o dduwi|oldeb crefyddol.</HI> y mae Duw heddyw yn cynnyg ei r&acirc;d, ond pwy fydd yn addo y foru? y mae llawer o wyr i<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">uaingc yr awr hon yn vffern, y rhai oedd yn bwriadu edifarhau yn eu henaint, ond foi torrodd Angeu hwynt ymmaith yn eu hanedifeirwch, cyn iddynt ddyfod i'r am&s;er yr oeddynt yn ei ddarparu i edifarhau. Pa hwyaf y byddo d&ycirc;n yn glaf, anhaw|&s;af
<PB N="116" REF="74">
fydd ei iachau. Oblegid y mae arfer o bechod, yn magu <HI>caledrwydd</HI> calon: Heb. 3.13. A'r rhwy&s;trau y rhai &s;ydd yn dy luddias di yr awr hon i edifarh&acirc;u, a &s;ydd yn fwy rhwy&s;tr i ti fel y tynnych at henaint.</P>
<P><HI>G&wcirc;r &s;ynhwyrol,</HI> yn cymmeryd taith bell, ac rhyd ffordd fudr, ni ddyry y pwn mwyaf a'r <HI>y march</HI> gwan|naf. Ac &acirc; pha ryw f&acirc;th a'r gydwybod, y gelli di o&s;od y bauch mawr o edifeirwch a'r dy henaint di|nerth blinedig? Lle 'r wyt yr awrhon yn dy lawn gryfder, heb allu ei godi, eithr yn hytrach yn ba|rod i wegian tano ef. A'i argoel doethineb yw i'r hwn a fo yn myned i fordwyo i daith bell beryglus, aros i chwarau ac i gy&s;cu tra bai 'r gwynt yn gwa&s;a|naethu, a'r m&ocirc;r yn dawel, y llong yn hwylus, a'<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> lly|wydd yn iach, a'r morwyr yn gryfion: Ac yno go|&s;od allan pan fai 'r gwyntoedd yn wrthwynebus, a'r tywydd yn dyme&s;tlog, a'r m&ocirc;r yn rhuadwy, a'r llong yn fraenllyd, a'r llywydd yn gl&acirc;f, a'r mor|wyr yn ffeintiedig? Am hynny o enaid pechadurus, dechreu droi at Dduw trafyddo dy fywyd, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">y iechyd, dy gryfder, a'th ieueng tyd yn parhau: <HI>Cyn ne&s;hau y blynyddoedd, yn yr rhai y dywedi nid oes i mi ddim diddanwch ynddynt.</HI> Preg. 12.1. <HI>Y cyntafane|dig a'r blaenffrwyth</HI> yr oedd Duw erioed yn ei gofyn yn ei wa&s;anaeth, a'r rheini iw <HI>haberthu</HI> iddo ef yn ddioed. Exod. 22, 29. Exod. 13.2. Felly y d&agrave;rfu i <HI>Abel</HI> gyfiawn aberthu iddo ef o'i <HI>flaen|ffrwyth, a'i &wcirc;yn brei&s;ion:</HI> Gen. 4.4. A rhe&s;wm da yw, gael o'r Arg<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wydd gorau, ei wa&s;anaethu yn gyntaf, ac a'r pethau gorau. Holl wei&s;ion Duw gan hynny a ddylent gofio <HI>gwa&s;anaethu eu cre|awdr yn nyddiau eu hiouengtid:</HI> Preg. 12.1. ac <HI>yn blygeiniol mal Abraham, Aberthu i Dduw eu I&s;aac ieuangc.</HI> Gen. 22.3. &s;ef ieuengtid eu <HI>heini|oes.</HI> Ni chewch edrych yn fy wyneb i (ebr <HI>Jo&s;eph</HI> wrth ei <HI>frodyr.</HI> Gen. 43.3. <HI>oni ddygwch chwi <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ch
<PB N="117" REF="74">
brawd ieuangaf gyd &acirc; chwi.</HI> A pha f&ocirc;dd y cai di e|drych yn wyneb <HI>Je&s;u,</HI> os rhoddi di flynyddoedd dy ieuengtid i'r cythraul, ac heb ddwyn iddo ef ddim ond dy henaint dda<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">l, gloff, grybachlyd. Cynnig hynny i'th <HI>tywy&s;og (medd Malachi.</HI> Pen. 1.8.) os ef ni dderbyn y cyfryw <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">w wa&s;anaethu, pa fodd y <HI>cynuwys tywy&s;og y tywy&s;ogion</HI> y f&acirc;th vn i fod yn w&agrave;s iddo? O Mynnai <HI>Brenin Babel,</HI> Dan. 1.4. gael <HI>gwyr ieueingc t&ecirc;g o benpryd, a'r cyfryw a fai a nerth galluog ynddynt, i &s;efyll yn ei l&ycirc;s:</HI> a gaiff <HI>Brenin ne|foedd</HI> n&ecirc;b i &s;efyll yn ei ly&s;oedd, ond y cl&ocirc;ff <HI>a'r dall,</HI> y cyfryw yr oedd enaid <HI>Dafydd yn eu ca&s;hau?</HI> 2 Sam. 5.8. Wyt ti yn tybied pan fych di gwedi gwa&s;anaethu Satan a'th brif-flynyddoedd, y rhyngi di fodd Duw &acirc; dyddiau 'r c&wcirc;n? Oh gochel rhag i Dduw dy droi di heibio, at dy h&ecirc;n fei&s;tr d<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">achefn: fel megis y darfu i ti holl ddyddiau dy fywyd wneu|thur <HI>ei wa&s;anaeth ef:</HI> felly y gallo efe yn y diwedd dalu i ti <HI>dy gyflog.</HI> A 'i am&s;er cyfaddas ydyw hwnnw i gymeryd mewn llaw ddifrifol orchwyl edifeirwch, (yr hwn yw 'r gorche&s;twaith nawyaf) i droi dy enaid pechadurus at Duw; y pryd na elli a'th holl rym droi dy e&s;gyrn blinedig ar dy wely e&s;mwyth? Os wyt yn ei weled yn beth anawdd i ti yr awr hon, ti a gai ei weled yn a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">haw&s;ach y pryd hynny. Oble|gid fe gynnydda dy bechod di yn gryfach, a'th gryf|der yn wannach, dy gydwybod a bwy&s;a arnat, poen a'th pendafada, ofn marwolaeth a'th &s;ynna di, ymwe|liad dy gyny&s;eifiaid a'th &s;yfrdana di, fel oni byddi di ym mlaen llaw, a'th conglau yn llawnion <HI>o ffydd, ammynodd, a diddanwch,</HI> ni elli na myfyrrio dy h&ucirc;n, na gwrando geiriau o gy&s;&s;ur gan eraill, na gwe|ddio dy h&ucirc;n, nac vno ac eraill i weddio tro&s;ot. Fe allai mai 'r parlys m&ucirc;d a'th cymmer di, neu 'r f&acirc;th &s;ynndod marwol fel na ellych d&icirc; na chofio am Dduw, na meddwl am dy gyflwr dy h&ucirc;n, ac onid wyt ti yn
<PB N="118" REF="75">
haeddu yn dda i Dduw anghofio dy waredu yn dy farwolaeth, yr hwn nid &wcirc;yt yn meddwl ei wa&s;anae|thu ef yn dy-fywyd? ofn marwolaeth a b&acirc;r i lawer y pryd hynny lefain, <HI>Arglwydd, Arglwydd;</HI> ond y mae <HI>Cri&s;t</HI> yn ty&s;tiolaethu, <HI>nad adnebydd ef mo ho|nynt am yr eiddo ef.</HI> Mat. 7.22. Ie llawer yr am|&s;er hynny fel <HI>E&s;au, trwy ddagrau a gei&s;iant edifeir|wch, ac etto ni fedrant moi gael.</HI> Heb. 12.17 O blegid nid oes gan dd&ycirc;n <HI>rydd-did meddwl</HI> i edifar|hau pan fynno ei h&ucirc;n, ond pan fynno Duw roi iddo ei r&acirc;d. Ac os darfu <HI>i drugaredd</HI> ei dangos ei h&ucirc;n mor anymbilgar nad agorai hi ei phyrth i ddeify|fyddion mor dynor a morwynion, a nhwythau mor daer a churo; Math. 25.11, 12. o herwydd ddyfod o honynt yn rhyhwyr i guro. Pa fodd y tybi di y goddef hi i ti fyth fyned iw phyrth, a thithau mor ffiaidd aflan, na feddyliai&s;t di crioed adael pe|chod, nes i bechod yn gyntaf dy adael di; ac ni churai&s;t eriodd a'th ddyrnau dy hunan a'r gyfair calon edifeirol? Oh mor gyfiawn y mae ei rh&acirc;d hi yn gommedd agori pyrth y nef, pan f&ycirc;ch di yn curo yn dy angenoctid: yr hwn yn dy helaethrwydd ni oddefit i Gri&s;t, pan oedd yn curo, ddyfod i mewn i dd&ocirc;r dy galon. Datc. 3.20. Na hydera a'r edife|irwch diweddar, nac a'r hir einioes: <HI>nid ar edife|irwch diweddar;</HI> o herwydd peth iw ofni yn fawr ydyw, rhag i'r edifeirwch hwnnw (yr hwn y mae ofn yn ei beri) farw gyda 'r d&ycirc;n a fo'n marw. A'r rhagrithiwr yr hwn a dwyllodd eraill yn ei fywyd, a ddichon ei dwyllo ei h&ucirc;n yn ei farwolaeth. Nid yw Duw yn derbyn ond aberthau ewylly&s;gr; a'r edife|irwch a ryngabodd iddo ef, y mae yn rhaid iddo fod o'r ewyllys, ac nid o anfodd. Nid <HI>a'r fywyd hir,</HI> o blegid y mae henaint yn cwympo a'r wartha neu wddf ieuengtid; ac fel nad oes dim &s;iccrach na marwolaeth, nid oes dim mor an&s;iccr a'r am&s;er i
<PB N="119" REF="75">
farw. Je yn fynych o am&s;er, pan fo addfedwch pechod yn pry&s;uro, trwy greulonrhwydd yn pechu, y mae Duw yn ddi&s;ymmwth yn torri ymmaith fu|cheddwyr drygionus, naill a'i a'r <HI>cleddyf, anghym|medroldeb, glothineb,</HI> neu 'r <HI>cyfryw glefyd gwrthwyne|bus:</HI> Oni weli di mai 'r y&s;pryd drwg &s;ydd yn rhoi yn dy ben, <HI>oedi dy edifeirwch</HI> oni elych i'th henaint; Pan yw e&s;amplau beunyddiol yn dangos i ti, nad oes vn o fi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> a'r &s;ydd yn byw a'r dy lwybr di, fyth yn ei chyrhaeddyd? G&agrave;d i &s;anctaidd Y&s;pryd Duw dy gynhyrfu di, rhag ymroi o honot mwyach i <HI>fwyta as iyfed gyd&acirc; 'r meddwon,</HI> rhag i'th fei&s;tr ddanfon an|gau am danat <HI>yn y dydd ni b&ycirc;ch yn meddwl am dano, ac mewn awr ni b&ycirc;ch yn ei ddi&s;gwyl, ac felly yn ddi&s;|ymmwth dy dorri di ymmaith,</HI> a <HI>rhoddi i ti dy gyflog gyd a'r rhagrithwyr,</HI> lle <HI>y mas wylofain a rhingcian dannedd.</HI> Mat. 24.48, 49, 50, 51. Eithr o <HI>ceri di fy|wyd hir,</HI> ofna Dduw, a <HI>bydded hir gennit</HI> am <HI>fywyd trag|wyddol.</HI> Dih. 3. 1, 2. Y bywyd hwyaf pan dd&ecirc;l i'w ddiben eithaf, nid ymddengys ei fod ond fel <HI>chwedl a ddywedpwyd, tarth yn diflannu, cy&s;god yn cilio, breuddwyd, lly&s;ieuyn yn tyfu, ac yn blodeuo y borau, a phrydnawn y torrir ef ymmaith, ac, a gwywa;</HI> neu fal <HI>gwennol gwehydd,</HI> yr hon wrth ei thaflu yma a thraw, a ymddadli&s;a yn fuan i ddiben. P&s;al. 90.5, 9. Jag. 4.14. P&s;al. 109, 23. ac. 76, 5. 1 Pet. 1.24. E&s;ay. 38.12. Nid yw ond <HI>munyd,</HI> (medd St <HI>Paul</HI>) O ynfydrwydd d&ycirc;n gan hynny yr hwn er <HI>cael mwy|niant pechod dros am&s;er,</HI> a anturia golli <HI>tragywyddol bwys gogoniant.</HI> 2 Cor. 4.17.</P>
<P>Dymma &s;aith brif rwy&s;trau Duwloldeb, y rhai &s;ydd raid eu bwrw allan, fel y &s;aith gythraul o Fair fagdelen, cyn i ti fyth allu dyfod yn wir <HI>ymarferwr Duwioldeb;</HI> neu gael dim diogel obaith i fwynhau, naill a'i ffafr oddiwrth Gri&s;t drwy r&acirc;d, a'i cymdei|thas gyd a'g ef mewn gogoniant.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<PB N="120" REF="76">
<HEAD>Y cl&ograve; cyngan.</HEAD>
<P>I Ddiweddu 'r cwbl; yn gymmaint a'th fod ti yn gweled nad wyt heb Gri&s;t, ond <HI>caethwas</HI> i be|chod, aillt i <HI>angau,</HI> ac <HI>ymborth i bryfed,</HI> ath feddy|liau yn ofer, a'th weithredoedd yn ddiffaith, a'th lawenydd yn b<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">in yn cael dechreuad, ath trueni byth heb adnabod terfyn: Pa &wcirc;r doeth ai yn wy&s;g ei ben i'r cyfryw vffernol boenau, er cael o honaw ef wrth fyw mewn pechod, ynnill iddo ei h&ugrave;n dros am&s;er e|merodraeth <HI>Angu&s;tus,</HI> cyfoeth <HI>Croe&s;us,</HI> neu hy|frydwch <HI>Salomon,</HI> cyfrwysdra <HI>Achitophel,</HI> neu ddainteithfwyd ac e&s;mwthwi&s;c <HI>Dives?</HI> O ran <HI>beth &acirc; dal i ddyn</HI> (fal y mae ein Iachawdwr yn dywedyd) <HI>ynnill yr holl fyd dros</HI> am&s;er, a <HI>cholli ei enaid ei h&ucirc;n</HI> yn vffern yn dragywydd.</P>
<P>A chan dy fod vn agwedd yn gweled faint yw dy ddedwyddwch yn Ghri&s;t, ac mor ofer yw y rhwy&s;trau, &s;ydd yn cau rhyngot ti ac ef: gochel (fel y mae 'r Apo&s;tol yn cynghori) <HI>&s;iommiant pechod.</HI> Heb. 3.13. Canys y pechod hwnnw, yr hwn &s;ydd yr awr|hon yn rhyngu bodd i'th natur llygredig, a fydd ryw ddydd yn elyn i'th enaid cy&s;tuddiol: ac (yn y cyfam&s;er) cyn y dirnedech a <HI>galeda dy galon ddie|difeiriol.</HI></P>
<P>Y mae pechod fel Sarph yn ymddangos yn d&ecirc;g i'r golwg, ond gochel y colyn &s;ydd yn &ocirc;l: &s;trwyth gwenwynllyd yr hwn, pes adwaenit, di fyddit mor ofalus i ffo rhag pechod, ac rhag y &s;arph. Canys,</P>
<P N="1">1. <HI>Pechod</HI> ni wnaeth erioed ddaaioni i neb; a pha fwyaf o bechod a wnel d&ycirc;n, mwy ffiaidd y mae yn ei wneuthur ei h&ucirc;n ger bron Duw, a mwy ca&s;&acirc;us ger bron dynion daionus.</P>
<P N="2">2. <HI>Pechod</HI> a dynnodd ar dy vchaf di, yr holl <HI>wrth|wynebion, Colledion, gwarthruddiau, a <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">hlefydau
<PB N="121" REF="76">
a'r a ddigwyddodd i ti erioed. Ynfydion</HI> (medd <HI>Da|fydd) Oblegid eu camweddau, ac o herwydd eu han|wireddan a gystuddir.</HI> P&s;al. 107.17. Y mae <HI>Je|remi</HI> dan gwynofain yn gofyn yr achos; <HI>Pa ham y cy&s;tuddir d&ycirc;n byw?</HI> a'r Y &s;pryd gl&acirc;n yn atteb; <HI>dyn a gystuddir am ei bechod.</HI> Galar-nad Jer. 3.39. O hyn y mae 'r Prophwyd yn llefain yn alarus yn er|byn pechod, megis yn erbyn yr achos o'u holl oth|rymderau: <HI>gwae ni yn awr bechu o honom.</HI> Galarn. 5.16.</P>
<P N="3">3. O ni edifarhei di yn fuan am dy bechodau, hwy a dynnant arnat ti etto fwy o <HI>ddialedd, gwrthwynebi|on, colledion, cywilydd,</HI> a <HI>chospedigaeth</HI> nac a ddig|wyddodd i ti hyd yn hyn. Darllain <HI>Leuit.</HI> 26.28. <HI>&amp;c. Deut.</HI> 28.15. <HI>&amp;c.</HI></P>
<P N="4">4. Ac yn ddiweddaf oni thefli di bechod ymmaith, (pan <HI>gyflawnir dy anwiredd) Duw a'th teifl di ymm|aith</HI> am bechod. Gen. 15.16. Oblegit fal y mae ef yn gyfion, felly efe a <HI>all ladd a thaflu i vffern holl bechaduriaid calon galed anedifeiriol.</HI> Os tydi gan hynny a fynni ochel ffrwythau melldigedig <HI>pechod</HI> yn y bywyd hwn, a'r digofaint tragywyddol dyle|dus <HI>iddo</HI> yn y byd a ddaw, a'th &s;icrhau dy h&ucirc;n, nad wyt ti yn un o'r rhai a roddwyd heibio i <HI>fod yn golle|dig;</HI> yno <HI>g&acirc;d i'm cyngor</HI> i (o bechadur truan) <HI>fod yn gymmeradwy gennit: Torr ymmaith dy bechodau trwy gyfiawnder, a'th anwireddau wrth ddangos tru|garedd i'r trueiniaid.</HI> Dan. 4.27. <HI>O bydded bellach ddiwygiad o'th amryfu&s;&s;edd. Ni ddywedodd Nathan ond vn ddammeg,</HI> ac fe droed <HI>Dafydd.</HI> 2 Sam. 12.1, 2<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">, 4.13. Ni phregethodd <HI>Jonas</HI> ond vnwaith i <HI>Ni|niueh, a'r holl ddinas a edifarhaodd:</HI> Jon. 3.5. Nid <HI>ed|rychodd Cri&s;t</HI> ond vnwaith ar <HI>Bedr, ac efe a aeth allan ac a wylodd yn chwerw d&ocirc;&s;t. Luc.</HI> 22.62. Ac yn awr gan dy fod ti yn fynych, ac yn gariadol yn cael dy ddei&s;yfu, nid gan brophwyd, ond gan Gri&s;t Argl|wydd
<PB N="122" REF="77">
y prophwydi: i&ecirc; a bod <HI>Duw ei h&ucirc;n,</HI> drwy <HI>ei gennadon yn attolwg</HI> i <HI>ti gyttuno ag ef:</HI> 2 Cor. 5.20. g&acirc;d ymmaith <HI>dy odineb,</HI> gyd &acirc; <HI>Dafydd,</HI> edifarh&acirc; am dy bechodau fel gwir <HI>Ninifit;</HI> a thra byddo Cri&s;t o'i drugaredd yn edrych arnat, g&acirc;d ymmaith dy gy|feillion drygionus, ac <HI>wyla yn chwerwdost</HI> am dy feiau anwireddus.</P>
<P>Na fodlona mo honot dy h&ucirc;n a'r <HI>grefydd ffurfiol,</HI> yr hon a luniodd gwyr diadenedig iddynt eu hunain, yn lle duwioldeb ddiragrith; Canys mewn amldra opinionau, y mae y rhan fwyaf agos wedi colli yr y|marfer o wir ffydd. Na thebyg fod yn Gri&s;tion di|gon da, o blegit dy fod di yn gwneuthyd fel y mae y rhan fwyaf, ac o ran nad wye yn gynddrwg a'r gwa|ethaf. Nid oes d&ycirc;n yn y byd mor ddrygionus, a bod ei ymarweddiad yn tueddu at bob m&acirc;th ar feiau. O herwydd y mae anghy&s;ondeb [Antipathi] rhwng rhai beiau a'i gilydd. Ond cofia beth y mae Cri&s;t yn ei ddywedyd; <HI>Oddieithr i'ch cyfiawnder fod yn helaethach</HI> na <HI>chyfiawnder yr &s;crifenyddion, a'r Pha|ra&s;aeaid, nid ewch chwi i mewn mewn un modd i de|yrnas nefoedd.</HI> Math. 5.20. Y&s;tyria ynot dy h&ucirc;n belled wyt ti o &ocirc;l y <HI>Phari&s;aeiad mewn ymprydio, gwe|ddio, mynych dramwy i'r Eglwys, a rhodi elu&s;e|nau.</HI> Meddwl ynot dy h&ucirc;n pa nifer <HI>O Baganiaid,</HI> y rhai nid adwaenent fedydd, etto mewn rhinweddau gwybodawl, a gone&s;trwydd buchedd, oeddynt yn rhagori llawer arnat ti. pa le wrth hynny y mae by|wyd <HI>Cri&s;t dy fei&s;tr?</HI> a pha cyn belled wyt ti oddi|wrth fod yn wir Gri&s;tion? Os wyt ti yn ewylly&s;gar yn ymroi i fyw mewn vn m&acirc;th ar bechod anafus, nid elli di gael enaid adgenedledig; er i ti ddiwygio dy &s;uchedd mal <HI>Herod</HI> oddiwrth lawer o feiau eraill. Mar. 6.10. Y mae 'n rhaid i'r gwir gri&s;tion gy|mmeryd gofal i rodio mewn vniondeb calon, yn ol holl orchmynnion Duw, yn gy&s;tal yn y naill a'r llall.
<PB N="123" REF="77">
O blegit medd St. <HI>Jago, yr hwn a ballo mewn vn pwngc o'r gyfraith</HI> (yn ewylly&s;gar) <HI>&s;ydd enog o'r cwbl.</HI> Jag. 2.10. Ac y mae <HI>Pedr</HI> yn erchi i ni <HI>roddi heibio</HI> (nid peth) <HI>ond holl lid, cynfigen, twyll, a rhag|rith, &amp;c.</HI> 1 Pet. 2.1. Vn pechod &s;ydd ddigon er peri enaid yn golledig, heb <HI>edifeirwch:</HI> Na freudd|wydia am fyned i'r nef rhyd ffordd nego&s;ach neu haw&s;ach na 'r hon a linynniodd Duw i ni yn ei Air. Nid ydyw 'r ffordd i'r nefoedd yn hawdd, a chyffre|din, <HI>ond cul a chyfyng:</HI> Mat. 7.14. ie cyn gyfyn|ged ac y mae Cri&s;t yn ty&s;tiolaethu, <HI>fod yn anhawdd i ddyn goludog fyned i deyrnas nefoedd.</HI> Math. 19.23. A'r rheini &s;ydd yn myned i mewn, nid ydynt ond <HI>ychydig:</HI> ac na eill yr ychydig rai hynny mor my|ned i mewn ond trwy <HI>ymdrechu:</HI> a bod rhai o'r rhei|ni &acirc; ymdrechant <HI>heb allu myned i mewn.</HI> Luc. 13.24. Hyn a wyddei holl Seintiau Duw (tra fuont fyw yma) yn dda. Pryd yr oeddynt drwy aml ym|prydiau, difrifol weddiau, mor fynych yn gwrando y gair, a derbyn y <HI>Sacramentau,</HI> a thrwy y cyfryw amldra o ddagrau heilldion yn crefyddol erfyn a'r ddwylau Duw, er mwyn Cri&s;t, am gael eu derbyn iw Deyrnas.</P>
<P>Oni choeli di hyn o wirionedd; yr wyf fi yn hy&s;|py&s;u i ti mai 'r diafol yr hwn &s;ydd yn peri i ti yr awr|hon goelio, fod yn hawdd it fyned i'r nef, a ddy|waid it yn &ocirc;l hyn ei fod yn waith anhaw&s;af yn y b&ycirc;d. Os wyt ti gan hynny yn chwennych ynnill &s;icrwydd diogel o iechydwriaeth i'th enaid, ac i fyned y ffordd union i'r nefoedd; cais yn ebrwydd <HI>mal morwyn ddo|eth olew</HI> duwioldeb yn llu&s;ern dy ymarweddiad: fel y gellych fod mewn parodrwydd gwa&s;dadol i gyfar|fod y <HI>Priodfab,</HI> pa vn bynnag ei d&ecirc;l, a'i trwy farwola|eth, a'i trwy Farn. Math. 25.1. Yr hyn fel y gellych yn haws ei wneuthur, Bydded hyn yma i ti yn <HI>ymar|fer beunyddiol.</HI></P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<PB N="124" REF="78">
<HEAD>Y modd y mae i &wcirc;r neillduol ddechrau y borau mewn Duwioldeb.</HEAD>
<P>CYn gynted ac y deffroech y borau cadw dd&ocirc;r dy galon yn gauad, na chaffo meddylfryd bydol fyned o'i mewn nes dyfod o Dduw i'w mewn yn gyn|taf: a g&acirc;d iddo ef o flaen pawb eraill <HI>gael y lle cyn|taf</HI> ynddi. felly pob meddyliau drygionus, naill a'i ni feiddiant fyned i mewn, neu fe ellir yn haws eu cadw hwynt allan: ac fe fydd y galon a mwy o fl&acirc;s &s;anctei|ddrwydd a Duwioldeb arni yr holl ddiwrnod a'r &ocirc;l hynny. Eithr oni bydd dy galon a'r dy ddeffr&ocirc;ad cyntaf, gwedi ei lienwi a rhyw fyfyriadau am Dduw, a'i air, a chwedi ei thaclu fel y llu&s;ern <HI>Yn y Babell, forau, a hwyr, ag olew olewydd Gair Duw;</HI> Exod. 27.20.21. a chwedl ei phereiddib ac <HI>arogldarth gweddi:</HI> Fe gais Satan ei llenwi &acirc; gofalon bydol, ac &acirc; dei&s;yfiadau cnawdol, hyd onid &ecirc;l hi yn anghy|mmwys i wa&s;anaeth Duw, yr holl ddwthwn hwnnw, heb anfon allan ddim ond <HI>dryg&s;awr</HI> geiriau llygredig celwyddog, a ll&wcirc;on cablaidd amhwyllig.</P>
<P>Dechrau gan hynny waith pob dydd &acirc; gair Duw, ac &acirc; gweddi, ac abertha i Dduw ar allor calon ddrylliedig, ruddfan <HI>dy Yspryd,</HI> Rhuf. 8. <HI>A lloi|au dy wefu&s;au,</HI> Ho&s;e. 13.2. Yn offrwm boreuol, <HI>a blaenffrwyth y diwrnod,</HI> a chyn gynted ac y deffro|ech dywaid wrtho ef fel hyn.</P>
<DIV3 TYPE="subsection">
<PB N="125" REF="78">
<HEAD>Neilltuol ymddiddaniad byrr pan ddeffr&ocirc; d&ycirc;n gyntaf y borau.</HEAD>
<P><HI>FY</HI> enaid &s;yddyn di&s;gwyl am danat ti (O Argl|wydd) yn fwy nac y mae y gwilwyr am y borau: Duw gan hynny trugarha wrthif, a thywynned dy wyneb arnaf, diwalla y borau hwn a'th drugaredd fel y gorfoleddwyf, ac y llawenychwyf dros fy holl ddyddiau. <HI>P&s;al. 130.6. P&s;al. 67.1. ac 90.14.</HI></P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Myfyrdod Boreuol.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Yno myfyria neu feddwl.</HEAD>
<P>FAl y gall yr holl Alluog Dduw (yn yr adcyfodi|ad) g&ocirc;di dy gorph di allan o'r bedd o h&ucirc;n mar|wolaeth, cyn haw&s;ed ac y gallodd ef y borau hwn, dy ddeffroi di yn dy wely allan o'th h&ucirc;n naturiaeth. A'r wawriad yr hwn ddydd o adcyfodiad y <HI>daw Cri&s;t i'w ogoneddu yn ei Saint,</HI> a phob vn o gyrph y milo|edd o'i Saint gwedi <HI>eu gwneuthur vn agwedd a'i gorph gogoneddus ef, yn goleuo mor eglur a'r haul.</HI> Mat. 13.43. Luc. 9.31 Phil. 3.21. A'r holl An|gelion vn ffunyd, yn llewyrchu yn eu gogoniant: <HI>a chorph Cri&s;t</HI> yn rhagori arnynt oll mewn di&s;cleirdeb a gogonniant: a'r <HI>Duwdod</HI> vwch ei law yntau. Os gwna tywyniad vn Haul, i'r borau fod mor ogone|ddus; Pa f&acirc;th forau di&s;claer gogoneddus a fydd hwnnw, yn yr hwn y bydd mil miliwn o gyrph go|leuach o lawer na'<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> haul yn ymdda<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">gos, ac yn can|lyn Cri&s;t, megis cymdeithion gogoneddus i ddyfod i gadw y Se&s;hwn gyffredinol o gyfiawnder, ac i farnu Angelion drwg a dynion anuwiol? Oh ra &acirc;d i elw, difyrrwch darfode<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">g, neu w&acirc;g ogoniant y diwinod hwn, beri i ti golli dy gyfran, a'th wobr o hyfiyd|wch
<PB N="126" REF="79">
a gogoniant tragwyddol y dydd hwnnw, yr hwn yn briodol a elwir <HI>adcyfodiad y cyfiawn.</HI> Luc. 14.14. Act. 17.31. Y mae gan anifeiliaid lygaid i weled cyffredinol lewyrch y dydd, eithr ymgais di dy orau &acirc; llygaid dy ffydd i ragweled goleuni gogoneddus y diwrnod yma.</P>
<P N="2">2. Ni wyddo&s;t ti mor agos attat ti yr ydoedd <HI>yr yspryd drwg</HI> (yr hwn <HI>ddydd a nos mal llew rhuadwy &s;ydd yn rhodio oddiamgylch dan gei&s;io dy ddifetha di,</HI> 1 Pet. 5.8.) Tra roeddit yn cy&s;cu, ac na ellit ti moth waredu dy hun. Ac na wyddo&s;t ti, pa ryw niw&acirc;id a wnaethai i ti, oni bai i Dduw <HI>(yr hwn ni ch&wcirc;&s;c ac ni h&ucirc;na)</HI> dy amgylchu di a'th eiddaw, a'th ymddiffyn <HI>a'i Angelion &s;anctaidd bendigedig.</HI> P&s;a. 121.4. P&s;a. 34.7.</P>
<P N="3">3. Pan glywych di y ceiliog yn canu; cofia <HI>Bedr</HI> i wneuthur a'r ei &ocirc;l, galw ith gof geilioglais &s;onia|rus <HI>yr vdcorn ddiwethaf, yr hwn a'th ddeffry di oddi|wrth y meirw.</HI> Ac y&s;tyria ymh&acirc; gyflwr y byddit ti pe vdcanai ef yr awrhon, ac ymr&ocirc; i fod yn gyfryw, ac y mynnit dy fod y pryd hwnnw: rhag yn y dydd hwnnw, i ti ddymuno na bua&s;it erioed yn gwe|led y dydd hwn: a melldithio dydd dy enedigaeth naturiol, ei&s;iau bod wedi dy eni o newydd trwy r&acirc;d y&s;prydol. Pan gano 'r ceiliog, y mae 'r lleidr yn anobeithio am ei &s;peilfa, ac yn gadael ymmaith ei amcan a'i fwriad y no&s;on honno: felly y cythraul &s;y 'n peidio a chei&s;io gwall ym mhellach, pan gl&ycirc;wo ef yr enaid bucheddol yn deffroi ei h&ucirc;n a boreuol weddi.</P>
<P N="4">4. Cofia fod yr Hollalluog Dduw ynghylch dy wely <HI>yn gweled dy orweddiad i lawr, ath cyfodiad i fy|nu: yn deall dy feddyliau, ac yn gydnabyddus a'th holl ffyrdd,</HI> P&s;al. 139.2.3. Cofia yr un ffunud fod ei Angelion &s;anctaidd, y rhai a wiliodd tro&s;ot, ac a'th amddiffynnodd trwy 'r nos, yn gweled hefyd y
<PB N="127" REF="79">
m&ocirc;dd y deffroai&s;t, ac y codai&s;t. Gwna bob peth gan hynny megis yngwydd yr ofnadwy Dduw, ac yng|o<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wg ei <HI>Angelion &s;anctaidd.</HI> Gen. 32.1, 2. P&s;alm. 91.5.11.</P>
<P N="5">5. Tra f&ycirc;ch yn gwi&s;co dillad am danat, cofia mai yn orchudd cywilydd y rhoddwyd hwynt a'r y cyntaf a nhwy yn ffrwyth pechod: a'i bod wedi eu gwneu|thyd o arwi&s;coedd crwyn, ac amhuredd anifeiliaid meirwon. Am hynny pa vn bynnag a y&s;tyriech, ai 'r defhydd ai 'r ordeinh&acirc;d cyntaf: y mae i ti fel|ly achos fechan i falchio o honynt: Ac achos fawr i fod yn o&s;tyngedig wrth eu gweled a'i gwi&s;co: gan weled nad yw 'r gwi&s;coedd gwerthfawroccaf, ond llen wych i oruwchguddio y cywilydd budraf. My|fyria yn hytrach mai fal y mae dy wi&s;c yn gwa&s;a|naethu i guddio dy gywilydd, ac i gadw dy gorph rhag <HI>anwyd:</HI> Felly y dylit ti fod mor ofalus i gu|ddio dy enaid a'r <HI>wi&s;c briodas</HI> honno, &s;ef <HI>cyfiawn|der Cri&s;t;</HI> (yr hwn o ran bod ein ffydd iw dderbyn) a elwir <HI>cyfiawnder y Saint.</HI> Rhuf. 13.14. Datc. 19.18. Rhag tra f&ocirc;m ni wedi ein trw&s;iadu yn wychion yngolwg dynion, ein bod yn noeth (a'n holl anhar|ddwch i'w weled) yngolwg Duw. Eithr gallael o honom ein cuddio ein hunain &acirc; chyfiawnder Duw (megis a mantell) oddiwrth warth tragywyddol: ac achle&s;u ein heneidiau oddiwrth yr oerni tanbaid, yr hwn a bair <HI>wylofain a rhingciandannedd.</HI> Matth. 22.13. Y&s;tyria gyd &acirc; hynny pa f&acirc;th bobl fendi|gedig a fyddai <HI>ein cenedlaeth ni,</HI> pe bai b&ocirc;b gw&icirc;&s;c o &s;idan yn cuddio enaid &s;ancteiddiedig. Ac etto fe dybiai dd&ycirc;n, mai oddiwrth y rhai, y cyfrannodd Duw fwyaf o'i ddonniau oddiallan iddynt, y dylai ef gael mwyaf diolch oddifewn. Eithr os prifia yn amgen fe brifia eu taledigaeth <HI>yn drymmach yn nydd eu cyfrif.</HI> Luc. 12.48.</P>
<P>Y&s;tyria fel y mae trugaredd Dduw <HI>yn adnewyddu
<PB N="128" REF="80">
itti b&ocirc;b borau,</HI> gan roddi i ti megis bywyd ne|wydd; ac yn peri i'r haul (yn &ocirc;l ei yrfa ddibaid) g&ocirc;di drachefn i roi i ti oleuni. na &acirc;d gan hynny i<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> oleuni gogoneddus dywynnu 'n ofer; eithr achub y blaen yn hytrach ar gyfodiad yr haul (cyn fynyched ac ei gellych) i dalu diolch i Dduw: gan ymo&s;t|wng i lawr ar d&acirc;l dy liniau wrth erchwyn dy wely, cyfarch ef ar dorriad y dydd &acirc; rhyw foreuol ddefo|&s;iwn, neu erfynniad neillduol; yn cynnwys cyffes o&s;tyngedig am dy bechodau, maddeuant am dy gam|weddau, a diolch am ei holl ddonniau, a dei&s;yf ei rafu&s;ol ymddiffyn i'w Eglwys, ac i ti dy h&ucirc;n, ac i bob peth perthyna&s;ol i ti.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<HEAD>Addy&s;c ferr o'r modd y mae darllain yr &s;cry|thyrau &s;anctaidd vnwaith bob blwyddyn tro|stynt, yn hawdd, yn fuddiol, ac yn barchedig.</HEAD>
<P>ONd megis ac y mae <HI>ffydd</HI> yn <HI>enaid,</HI> felly <HI>dar|llain</HI> a <HI>myfyrio</HI> ydynt dad a mam <HI>gweddi.</HI></P>
<P>Am hynny cyn i ti weddio y borau, yn gyntaf <HI>darllain bennod yngair Duw,</HI> yno myfyria dros am|&s;er wrthit dy h&ucirc;n pa bethau godidog a fedri di eu cofio o honaw.</P>
<P>Yn gyntaf; pa gyngor ac addy&s;c at weithredoedd da, neu <HI>fuchedd &s;anctaidd.</HI></P>
<P>Yn ail: pa fygythiau o farnedigaeth yn erbyn y f&acirc;th a'r f&acirc;th ar bechod, a pha ryw e&s;ampl ofnadwy o g&ocirc;&s;p a dialedd Daw ar y f&acirc;th a'r f&acirc;th bechaduriaid.</P>
<P>Yn drydydd, pa fendithion a addawodd Duw i <HI>ammynedd, ddiweirdeb, drugaredd, elu&s;eni, z&ecirc;l</HI> nen ddyfal &s;erch yn <HI>ei wa&s;anaethu, gariad perffaith, ffydd, a gobaith yn</HI> Nuw, a'r cyfryw rinweddau Cri&s;tia|nogawl.</P>
<P>Yn bedwerydd, pa &s;awl ymwared gra&s;u&s;ol a we|ithredodd
<PB N="129" REF="80">
Duw: pa f&acirc;th fendithiau hynodol a dywallt|odd ef, ar yr rhai a fuont wei&s;ioncywir a gwre&s;og iddo.</P>
<P>Yn bumed, cymmer y pethau hyn at dy galon dy h&ucirc;n, ac na ddarllain mor pennodau hynny, megis hi&s;toriau ofer, eithr megis cynnifer o Lyth&ycirc;rau, neu Epi&s;t&ocirc;lau gwedi eu hanfon i &s;awr oddiwrth Dduw o'r nefoedd attat. <HI>Canys pa bethau bynnag a &s;crifenwyd o'r blaen, er addy&s;c i ni yr &s;crifenwyd hwynt, Rhuf.</HI> 15.4.</P>
<P>Yn chweched, darllain hwy gan hynny trwy 'r f&acirc;th barch mal pe bai Dduw ei h&ucirc;n yn &s;efyll yn dy ymmyl ac yn llafaru y geiriau hyn wrthit, i'th annog di ir cyfryw rinweddau, ac i droi dy feddwl oddiwrth y cyfryw ddrygioni: gan dy &s;icrhau dy hun os cair y fath bechodau (a'r rhai yr ydwyt yn darllain am danynt yna) ynot ti heb edifeirwch, y daw y cy|fryw ddialedd arnat; eithr os arferi di a'r cyfryw Dduwioldeb, a gweithredoedd bucheddol, y cy|fryw fendithion a ddigwydda i ti a'th eiddaw.</P>
<P>I f&ocirc;d yn fyrr, ca&s;gl y cwbl a ddarllennech di yn yr Scythur Sanctaidd, a dyro hwy at y ddwy go|lofn arbennig yma, &s;ef naill a'i i gryfhau dy ffydd, a'i i chwanegu dy edifeirwch: Canys megis yr oedd <HI>&s;u&s;tine &amp; ab&s;tine, cyd-ddwg ac ymattal,</HI> yn gryno|deb o fywyd <HI>Philo&s;ophydd dd:</HI> felly <HI>crede &amp; re&s;ipi&s;|ce, cr&ecirc;d ac edifarha,</HI> ydyw 'r cwbl o broffe&s;s gwir <HI>Gri&s;tion.</HI></P>
<P>Vn pennod a ddarllenner fal hyn trwy ddealld|wriaeth, ac a fyfyrier arno dan gymmeryd attat dy hun, a bortha ac a gy&s;&s;ura dy enaid, yn well na phump a ddarllennir ac a redir dro&s;tynt heb ddal &s;ulw ar yr ergyd na 'r &s;ynwyr, ac heb gymmeryd y&s;tyriaeth o honaw tu ac attat dy h&ucirc;n. Os darllen|ni di dri phennod b&ocirc;b dydd yn y m&ocirc;dd hyn: &s;ef, vn y borau, yr ail brydnawn, a'r trydydd y n&ocirc;s, (a darllain rhai o'r P&s;almau yn lle llith, cynifer ac a o&s;odwyd yn llyfr gweddi gyffredinol yr Eglwys iw
<PB N="130" REF="81">
darllain a'r foreuol neu brydnawnol weddi) di ddar|llenni yr holl &s;crythur <HI>canonical</HI> yn y flwyddyn, o|ddieithr chwe phennod, yr hyn a elli eu ychwane|gu at d&acirc;&s;c y dydd olaf o'r flwyddyn. Darllen y Bibl mewn trefn, a'th hyffordda di i ddeall yn well yr hi&s;tori, a meddwl yr ferythur &s;anctaidd. Am yr Apocrypha, yr hyn a &s;crifennwyd trwy Y&s;pryd d&ycirc;n, di a elli eu darllen wrth dy feddwl, a chredu iddynt cyn belled ac y maent hwy yn cydhuno a'r &s;crythur ganonical, yr hon a &s;crifennwyd trwy waith <HI>yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</HI></P>
<P>Ond odid tydi a ddywedi na &acirc;d <HI>dy nege&s;au</HI> i ti gymmaint o am&s;er a gallael o honot ddarllen <HI>pennod</HI> bob borau, &amp;c.</P>
<P>O dd&ycirc;n, cofia nad yw 'r <HI>bywyd hwn</HI> ond <HI>byrr,</HI> ac nad yw dy holl drafferthion yma ond er mwyn y by|wyd <HI>byrr</HI> hwn; eithr <HI>iechydwriaeth neu ddamnedi|gaeth &s;ydd dragwyddol.</HI> Cyfod yn foreuach o hynny bob borau: Siomma dy <HI>gnawd &s;wrth</HI> o gymmaint a <HI>hynny</HI> o <HI>gy&s;cu,</HI> ond na thwylla mo'th enaid am ei ymborth, na Duw am ei wa&s;anaeth. Gwa&s;anaetha yr holl Alluog yn vnion tra fych yn cael iechyd ac am&s;er.</P>
<P>Gwedi i ti (mal hyn) ddarllain dy bennod a bod yn barod i weddio, cofia, f&ocirc;d Duw yn <HI>Dduw &s;an|cteiddrwydd,</HI> o'r hyn y mae yn ein rhybuddio ni cyn fynyched, gan adrodd, <HI>byddwch chwi yn &s;anctaidd, fal yr wyf finnau yn &s;anctaidd.</HI> Exod. 26.36. Lev. 19.2. 1 Pet. 2.5. A phan ddini&s;triodd ef <HI>Nadab</HI> ac <HI>Abihu</HI> a th&acirc;n di&s;ymmwth am aberthu poeth offrwm &acirc; <HI>th&acirc;n dieithr.</HI> Levit. 10.2.3. (megis y rhai yn y dyddiau hyn &s;y 'n aberthu gweddiau o galonnau llawn o d&acirc;n llid a thrachwant) ni rodd|odd yr Arglwydd vn rhe&s;wm arall am ei farnediga|eth ond hyn: <HI>mi a &s;ancteiddir yn y rhai a ne&s;&s;ant at|taf.</HI> Mal pe bua&s;ai ef yn dywedyd, oni allaf fi gael
<PB N="131" REF="81">
fy &s;ancteiddio <HI>ynddynt hwy,</HI> y rhai ydynt wei&s;ion i mi, drwy iddynt fyngwa&s;anaethu a &s;ancteiddr|wydd pyrthyna&s;ol; mi fynnaf fy &s;ancteiddio <HI>arnyn<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> hwy,</HI> gan eu difa hwynt a'm barnedigaeth gyfiawn, yr hyn y mae eu hanwiredd hwy yn ei haeddu. Ni all Duw gan hynny aros aflendid, neu anhardd|wch ewylly&s;car, yn y rhai a'i gwa&s;anaetho ef: yn gymmaint ac y gorchymynnodd ef i'r I&s;raeliaid, pan fyddent yn y <HI>maes</HI> yn erbyn eu gelynnion, gloddio &acirc; <HI>rhaw-ffon i guddio yr hyn a ddaethai oddiwrthynt:</HI> ei re&s;wm ydyw, O <HI>herwydd bodyr Arglwydd dy Dduw yn rhodio ym mhlith dy wer&s;yllau, i'th waredu, ac i roddi dy elynion o'th flaen di; am hynny bydded dy wer&s;yllau yn &s;anctaidd; fel na welo ynot ti ddim brynti, a throi oddiwrthit.</HI> Deut. 23.13.14.</P>
<P>Os myn ef i wyr fod mor &s;anctaidd yn am&s;er rhy|fel yn y maes: pa faint mwy o &s;ancteiddrwydd, y mae ef yn ei ddi&s;gwyl a'r ein dwylaw ni yn am&s;er heddwch yn ein tai? Am hynny medd <HI>Zophar</HI> yn <HI>Job.</HI> Pen. 11.13.14. <HI>Os dydi a baratoi dy galon, ac a e&s;tynni dy ddwylaw at yr Arglwydd i weddio, os oes ddrygioni yn dy law, bwrw ef ymmaith ym mhell, ac na ddioddef i anwired drigo yn dy lue&s;t ai.</HI> Canys fel y mae <HI>E&s;ay</HI> yn dywedyd, <HI>Pen.</HI> 1.15. <HI>O bydd dim afl<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n|did yn ein dwylaw ni</HI> (hynny yw, un m&acirc;th ar bechod, am yr hwn nid ydym yn edifeiriol) <HI>er ini e&s;tyn ein dwylaw atto ef, a gwneuthur llawer o weddiau, fe gu|ddia'r Arglwydd ei lygaid oddiwrthym, ac ni wrendy mo'n erfynniau.</HI> Am hynny cyn i ti weddio, gad i Dduw weled dy galon yn gy&s;tuddiedig am dy be|chod, a'th feddwl gwedi ymroi yn ollawl (trwy gynnorthwyad ei r&acirc;d ef) i wellhau dy fuchedd. Ac yno gwedi ymolchi a thaclu dy gorph &acirc; gwi&s;c fel y gweddai i'th alwedigaeth, ac i ddelw Dduw, yr hon a ddugi, cae dd&ocirc;r dy &s;tafell, di&s;cyn a'r d&acirc;l dy ddeu|lin wrth erchwyn dy wely, neu ryw fan gyfleus a|rall:
<PB N="132" REF="82">
ac mewn m&ocirc;dd parchedig derchafa dy galon ynghyd a'th ddwylaw, a'th lygaid, fel yngwydd Duw, yr hwn &s;ydd yn gweled meddylfryd yr enaid o'i fewn, Offrymma 1 Dduw oddiar allor calon ddrylliedig, dy weddi yn aberth boreuol, trwy gy|fryngdod Cri&s;t, yn y geiriau hyn, neu 'r cyffe|lyb.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="prayer">
<HEAD>Gweddi y borau.</HEAD>
<P>HOllalluog a gogoneddus Dduw, gyflawn ddiym|gyffred <HI>Allu,</HI> a <HI>Mawrhydi,</HI> gogoniant yr hwn ni ddichon <HI>nef y nefoedd ei gynnwys:</HI> Edrych i lawr o'r nefoedd arnaf fi dy was anheilwng, yr hwn wyf yma yn fy ymddaro&s;twng fy hun, wrth <HI>droed|faingc gor&s;eddfa dy r&acirc;d,</HI> ac edrych arnaf (o D&acirc;d) trwy <HI>deilyngdod</HI> a <HI>chyfryngdod Je&s;u Gri&s;t</HI> dy anwyl Fab <HI>yn yr hwn yn vnig i'th fodlonir,</HI> O blegit honof fy h&ucirc;n, nid wyf deilwng i &s;efyll ger dy fron, neu i le|faru am gwefu&s;au aflan wrth y f&acirc;th Dduw &s;anctaidd ac ydwyt ti. Canys ti a wyddo&s;t, mai <HI>mewn anwi|redd i'm lluniwyd, ac mewn pechod y beichiogodd fy mam arnaf.</HI> A darfod i mi ollawl fyw mewn anwi|redd: fal y torrais dy holl orchymynnion &s;anctaidd, trwy ddei&s;yfiadau pechadurus, meddyliau aflan, geiriau drygionus, a gweithredoedd diffaeth: gan adael heb wneuthur lawer o weithredon Duwioldeb, yr hyn yr wyt yn ei erchi i'th wa&s;anaeth, a gwneu|thur llawer o'r drygioni, yr hyn a waharddai&s;t tan boen co&s;pedigaeth dy ddigofaint di.</P>
<P>[Yma y gelli di gyfaddef dy ddir|gel bechodau wrth Dduw,<NOTE PLACE="marg">1 Bren. 8.27. Dan. 9.18. P&s;a. 51.5.</NOTE> y rhai &s;ydd drymmaf ar dy gydwybod: a dangos y lle a'r am&s;er a'r &s;ut a'r modd y tro&s;eddai&s;t, gan ddywedyd:
<PB N="133" REF="82">
<HI>ond yn enwedig yr ydwyf fi yma yn cyffe&s;&s;u o ddyfnder calon wrthit.] &amp;c.</HI></P>
<P>Ac am y pechodau hynny, (O Arglwydd) yr wyf yn &s;efyll yma yn euog o'th felldith, a holl drueni y by|wyd hwn &acirc; thragwyddol go&s;pedigaeth yn nh&acirc;n vffern yn &ocirc;l y bywyd gre&s;ynus hwn, os ty di a deli i mi yn &ocirc;l fy haeddedigaethau. Ie Arglwydd yr wyf yn cyfaddef mai dy <HI>drugaredd &s;ydd yn parhau yn dra|gywydd, a'th to&s;turiaethau byth ni phallant:</HI> hyn|ny yw 'r achos nas darfu am danaf er y&s; dyddi|au. <HI>Eithr gyd &acirc; thi</HI> (O Arglwydd) <HI>y mae truga|redd, ac amlder o ymwared. Gan hynnny: yn amlder dy drugaredd,</HI> a'm cyfan ymddiried yn haedde|digaethau Cri&s;t yr wyf yn dei&s;yf a'r dy dduwiol Fawrhydi, <HI>nad elych i'r farn a'th w&acirc;s, ac na chraff a a'r fy anwiredd:</HI> canys os gwnei ni <HI>chyfiawnheir n&ecirc;b byw yn dy olwg di.</HI> Eithr bydd drugarog wrthif, a golch ymmaith holl frynti fy mhechod, &acirc; haeddedi|gaethau y <HI>gwerthfawrocaf waed yr hwn a dywalltodd Je&s;u Gri&s;t</HI> dro&s;of. A chan weled iddo ef oddef pwys y felldith, yr hon oedd ddyledus i'm pecho|dau i: O Arglwydd gwared fi oddiwrth fy mhecho|dau, ac oddiwrth yr holl farnedigaethau &s;ydd goru|wch fy mhen yn ddyledus i mi am danynt: a phell|h&acirc; hwy <HI>o'th olwg, cyn belled ac yw y dw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rain oddi|wrth y gorllewin:</HI> cladda hwynt ym medd Cri&s;t: fel na ffrwythont fyth i gyfodi yn f'erbyn, i'm cywilyd|dio yn y byd hwn, nac i'm heuog-farnu yn y <HI>byd &s;ydd ar ddyfod.</HI> Ac nid wyf yn attolygu it yn vnig (O Arglwydd) olchi ymmaith fym mhech&ocirc;dau &acirc; gwaed dy &ocirc;en difrycheulyd;<NOTE PLACE="marg">Galaru. 3.22. P&s;a. 130.4. P&s;al. 143.2. Eze. 3.6.25. 1 Joa. 1.9. P&s;al. 103.12.</NOTE> eithr glanh u fyng|halon hefyd oddiwrth bydrni fy lly|gredigaeth anianol: Fel y clywyf dy Y&s;pryd ar gynnydd yn ll&acirc;dd pe|chod ynof yn ei allu a'i weithrediad. Fel y gallwyf &acirc; mwy rhydd-did
<PB N="134" REF="83">
meddwl, ac ewyllys vfudd, dy wa&s;anaethu di y tra|gwyddol Dduw, mewn &s;ancteiddrwydd <HI>a chyfiawnder y dydd heddyw.</HI> Dyro i mi r&acirc;s mal trwy gynhyrfiad, achyfarwyddyd dy &s;anctaidd Y&s;pryd hwnnw, y par|h&acirc;wyf i fod yn wa&s;anaethwr <HI>ffyddlon, a diff&ucirc;ant</HI> i ti <HI>hyd diwedd fy enioes:</HI> Mal pan ddibenno y bywyd marwol hwn, y gallwyf fod yn gyfrannog o anfar|woldeb, a dedwyddwch tragwyddol yn dy deyrnas nefol. Yn y cyfam&s;er o Arglwydd, tra byddo yn rhyngu bodd i'th rhadlawn ewyllys, fod o honof fi yn aros i dreilio, ac i ddibennu y <HI>cyfrif bychan</HI> &s;ydd yn &ocirc;l o'm dyddiau yr hyn a ordeiniai&s;t i'm i fyw yn y dyffryn <HI>hwn o drueni: dy&s;c i mi felly gyfrif fy nyddi|au, fel y dygwyf fy nghalon i ddoethineb.</HI> Ac fel y chwanegech di ddyddiau at fy einioes, felly o Argl|wydd daionus chwanega edifeirwch a gwellh&acirc;d at fy nyddiau; i fod, megis yr elwyf mewn blynyddo|edd, yn cynnyddu mewn gr&acirc;s a ffafr gyd &acirc; thi, a chyd &acirc;'th h&ocirc;ll bobl. Ac er mwyn hyn cynny&s;cae|dda fi &acirc;'r holl r&acirc;dau a wyddo&s;t eu bod yn ddiffygiol ynof, ac yn angenrheidiol i mi, a phar gynnydd ar yr holl ddoniau da, &acirc; drefnai&s;t i mi yn barod: fel y gallwyf &acirc; mwy nerth ddilyn y cyfryw fywyd du|wiol ac ymarweddiad bucheddol ac y byddo dy enw di yn cael ei ogoneddu, eraill yn cymeryd athra|wiaeth dda oddiwrthif, am enaid yn cael ei ym|borthi yn llawen &acirc; <HI>thynghneddyf cydwybod,</HI> ac yn <HI>llawnach &ocirc;</HI> orfoledd yr <HI>Y&s;pryd</HI> gl&acirc;n. Ac yma (O Arglwydd) yn ol fy rhwymedig ddl&ecirc;d, y talaf i't ddiolch o eigion calon o&s;tyngedig, am yr holl fen|dithiau, y rhai o'th ddaioni a dy|welldai&s;t arnaf:<NOTE PLACE="marg">Luc. 1.74.75. Mat. 24.13. P&s;al. 90.12.</NOTE> yn enwedig, am ddarfod i't o'th cariad haelionus, yn &ocirc;l dy <HI>ragluniaeth dragywyddol fy ethol i cyn &s;eiliad y byd, fal y by|ddwn yn &s;anctaidd ynghrist Je&s;u:</HI>
<PB N="135" REF="83">
Am ddarfod i ti fynghreu ar dy l&ucirc;n dy hunan, a de|chreu edfrydu<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ynof, yr hyn a gollwyd yn fy hyna|fiaid cyntaf: am ddarfod i ti fyngalw trwy waith dy <HI>Y&s;pryd</HI> ym mregethiad yr <HI>Efengyl</HI> a derbyniad y <HI>Sacramentau,</HI> i wybodaeth dy r&acirc;s cadwedigol, ac i vfydddod dy ewyllys bendigedig: Am ddarfod i ti fym mhrynu am gwaredu o boenau vffern a chaethi|wed Satan, &acirc; gwerthfawrocaf waed dy vnig-anedig Fab: am ddarfod i ti <HI>trwy ffydd yn Ghri&s;t</HI> fynghy|fiawnhau i, yr hwn o herwydd natur ydwyf <HI>blen|tyn y digofaint:</HI> am ddarfod i ti fy &s;ancteiddio i mewn me&s;ur da, &acirc;'th <HI>Yspryd gl&acirc;n,</HI> a rhoddi i mi gyhyd o am&s;er i edifarhau, a hefyd <HI>moddion</HI> yr edi|feirwch. Yr ydwyf yn diolch i ti hefyd <HI>Arglwydd daionus,</HI> am fy mywyd, fy iechyd, fynghyfoeth, fy ymborth, fyngwi&s;c, fy nhangneddyf, fy hawdd|fyd, am helaethrwydd; ac am ddarfod i ti fy ym|ddiffyn y n&ocirc;s hon, oddiwrth oll niweidiau a pheryg|lon y corph a'r enaid, am cadw yn ddiangol hyd de|chreu <HI>y dydd heddyw.</HI> Ac fel y darfu i ti ddeffroi fynghorph o gw&s;c, felly attolwg deffro fy enaid o bechod a diofalwch cnawdol: Ac fel y perai&s;t i oleu|ni y dydd lewyrchu yn fy llygaid corphorol; felly <HI>O Arglwydd daionus,</HI> p&acirc;r i oleuni dy air <HI>a'th Yspryd &s;anctaidd ddi&s;cleirio yn fynghalon:</HI> Dyro i mi r&acirc;s i rodio <HI>(megis vn o blant y goleuni)</HI> mewn oll o&s;tyn|geiddrwydd y dydd hwn ger bron dy wyneb: fel y <HI>gallwyf ymegnio i gadw ffydd &agrave; cydwybod l&acirc;n yn wa&s;t|ad tuac attat ti a dynion,</HI> yn fy holl feddyliau, gei|riau a gweithredoedd. Bendithia felly Arglwydd gra|flawn fy holl fyfyriadau am <HI>gorchwylion,</HI> y rhai a gymmerwyf yn llaw y dydd heddyw,<NOTE PLACE="marg">Luc. 16.8. Phil. 2.15. 2 Cor. 2.5.10.</NOTE> mal eu byddont yn tueddu at dy o|goniant di, daioni eraill, ac at ddi|ddanwch fy enaid am cydwybod fy h&ucirc;n, yn y dydd ei bwyf yn rhoi y
<PB N="136" REF="84">
cyfrif diwethaf <HI>ger dy fron di,</HI> am danynt. Oh fy Nuw cadw dy w&acirc;s na wnelwyf ddim drwg i n&ecirc;b y dydd hwn: a rhyglydded bodd i'th cwylls ben|digedig, na allo 'r cythraul, nac vn o'i angelion mell|digedig, nam gelynion llidiog wneuthur i mi ortrech ddrwg neu niwaid. Eithr bod o lygaid dy ragluni|aeth i wilio dro&s;of <HI>am ddaioni, ac nid am ddrwg:</HI> A gorchymyn i'th Angelion <HI>&s;anctaidd ga&s;tellu o'm ham|gyloh,</HI> i'm hymddiffyn, a'm cadw i, yn fy mynedi|ad allan, am dyfodiad i mewn, fel yr addewai&s;t, eu caent wneuthur o amgylch yr rhai a ofnent dy enw. Canys i'th law di o D&acirc;d y <HI>gorchymynnaf fy enaid, fyngorchwylion, a chwbl oll a'r a feddaf</HI> i gael eu cadw, eu hymddiffyn, a'i coleddu gennit: gan fod yn hy&s;pus, na ddichon dim niwaid drwg ddigwyddo i'r peth a gymmerych di yn dy gadwraeth. Ac os digwydda i mi vn am&s;er y dydd hwn trwy wendid dy anghofio di, etto yr wyf yn attolwg i't, (O fy Nuw) yn dy drugaredd <HI>f&yuml;nghofio i.</HI> Ac nid wyf (ra&s;ol D&aacute;d yn vnig yn gweddio dro&s;of fy h&ucirc;n, eithr yn dei&s;yf arnat f&ocirc;d yn drugarog wrth dy holl Eglwys, a'th bobl etholodig, ple bynnag y maent yn wa&s;ca|redig yn byw ar wyneb y ddaiar. Cadw hwynt rhag llid, digofaint, a chreulondeb y cythraul, y byd, a'r <HI>Anghri&s;t.</HI> Dyro i'th Efengyl rwydd-deb rhydd a gorfoleddus trwy'r b&ycirc;d, er mwyn troad y rhai a berthynant i'th deyrnas, a'th etholedigaeth.</P>
<P>Bendithia yr Eglwy&s;ydd a'r teyrna&s;oedd (lle yr ydym ni yn byw) &acirc; <HI>thynghneddyf, eyfiawnder,</HI> a <HI>chrefydd</HI> dda. Ymddiffyn <HI>Fawrhydi</HI> y brenin, rhag ei holl elynion a channiadh&aacute; iddo hir hoedl mewn iechyd,<NOTE PLACE="marg">Zac. 3.2. P&s;al. 91.11. Nehem. 13.31.</NOTE> a dedwydd|wch, i lywodraethu arnom. Ben|dithia y <HI>Frenhines,</HI> y <HI>tywy&s;og,</HI> a'r holl dwy&s;ogawl heppil. Chwane|ga ynddynt <HI>adonniau ardderchawg,</HI>
<PB N="137" REF="84">
a rh&aacute;dau <HI>Ysprydol,</HI> fel eu byddont gymhe&s;ur i'r ll&ecirc;|odd a drefnai&s;t iddynt. Hyffordda holl Arglwy|ddi 'r cyngor, E&s;cobion, gweinidogion yr Eglwys, a fwyddogion, i lywodraethu 'r bobl, mewn <HI>gwir ffydd, tanghneddyf, cyfiawnder,</HI> ac <HI>vffydddod.</HI> Bydd dru|garog wrth yr holl frodyr y rhai a'th ofnant, ac a al|wo ar dy enw. A chy&s;&s;ura gynifer o honynt, ac &s;ydd yn glaf, neu yn ddigynnorthwy mewn corph neu feddwl: bydd gariadus yn enwedig, wrth yr holl rai &s;y 'n goddef adfyd a chy&s;tudd er mwyn ty&s;tio|laeth i'th wirionedd, a'th Efyngyl &s;anctaidd: A dy|ro iddynt ymwared gra&s;u&s;ol allan o'i holl flinderau, yffordd y gwelo dy dduwiol ddoethineb fod yn orau: er gogoniant dy enw, helaethrwydd i'th wirionedd, ac er mwyn chwanegu eu cy&s;&s;ur au diddanwch. Pry|&s;ura dy ddyfodiad o <HI>Iachawdwr bendigedig,</HI> a ther|fyna y dyddiau pechadurus yma. A dyro i mi r&aacute;s i fod fel <HI>morwyn ddoeth</HI> yn barod, ag olew yn fy llu|&s;ern, ith cyfarfod <HI>ti priodfab</HI> fy enaid: pa vn byn|nag ei delych a'i yn nydd marwolaeth, a'i yn nydd y Farn: Ac yno <HI>Arglwydd Je&s;u tyred pan fynnych: ie Arglwyd Je&s;u tyred ar fr&ycirc;s.</HI> Hyn a ph&ocirc;b donni|au eraill, a wyddo&s;t ti fod yn ddiffygiol ac yn angen|rheidiol i mi, y dydd hwn ac yn dragywydd, yr wyf yn ymbil, ac yn dei&s;yf yn o&s;tyngedig eu cael ar dy law o D&aacute;d gra&s;u&s;ol: Gan roddi i ti dy ogoniant, yn y ffurf ar weddi a ddy&s;codd Cri&s;t ei h&ucirc;n i mi ddywe|dyd wrthit.
<Q>Ein t&acirc;d yr hwn wyt yn y nefoedd, &s;ancteiddier dy enw, &amp;c.</Q></P>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Myfyrdod i'n hannog i weddio y borau.</HEAD>
<P>OS bydd Satan, pan fyddych yn amcanu gwed|dio, yn cei&s;io gennit goelio fod dy weddiau yn rhyhir, ac am hynny fod yn well i ti, naill a'i
<PB N="138" REF="85">
ei gadael hwy heibio, a'i eu torri yn fyrrach: My|fyria, mai gweddi yw 'r aberth y&s;prydol &acirc;'r hon <HI>y rhyngir b&ocirc;dd Duw:</HI> Heb. 13.15, 16. Ac am hyn|ny y mae yn anfodloni y cythraul, ac mor wrth|wynebus i'th cnawd. Pl&ycirc;g gan hynny dy &s;erch <HI>(byd mynnu bid peidio)</HI> at y f&acirc;th ymarfer &s;ancta|idd: Gan dy &s;icrhau dy hun fod hynny yn rhyngu b&ocirc;dd i Dduw yn fwy, o gymaint ac y mae yn anfo|dloni dy gnawd ti.</P>
<P N="2">2. Nac anghofia, fel y mae 'r Y&s;pryd gl&acirc;n yn rhoi ar lawr megis yn brifnod ar golledigion: ni <HI>alwant ar yr Arglwydd: ni alwa&s;ant ar Dduw:</HI> P&s;al. 14.4. A phan feddyliodd <HI>Eliphaz i Job do|rri ymmaith ofn Duw,</HI> a darfod i Dduw ei fwrw ef allan o'i ffafr ef, y mae yn ei argyoeddi <HI>am attal ei weddi ger bron Duw:</HI> Job. 15, 4. gan wneu|thur y <HI>naill</HI> yn achos o'r <HI>llall.</HI> Or tu arall addaw o Dduw: <HI>Pwy bynnac a alwo ar enw 'r Arglwydd cadwedig fydd.</HI> Rhuf. 10.13. Y Mae 'n ddiau y neb ni wn&ecirc;l gydwybod o'i ddyl&ecirc;d i weddio, nad oes mo r&acirc;d yr Y&s;pryd gl&aacute;n ynddo ef. Canys Y&s;pryd y <HI>gr&acirc;s</HI> a <HI>gweddi</HI> ydyw yr un, <HI>Zech.</HI> 12.10. ac am hynny y mae gr&aacute;s a gwedi yn myned yngh&ycirc;d. Ond yr hwn a fedro (nos a borau.) weddio at Dduw a chalon edifeiriol, diogel ei fod yn cael ei <HI>fe&s;ur</HI> o <HI>r&acirc;d</HI> yn y b&ycirc;d hwn: ac y caiff ei ran or gogo|niant yn y byd &s;ydd i ddyfod.</P>
<P N="3">3. Cofia mai fel y mae lly&s;iant ar fwyd, a phoen wrth ddywedyd; yn ddau arwydd o gorph clwyfus: felly diffygiant mewn gweddi, pan fych yn ymddi|ddan &aacute; Duw, a diofalwch yn gwrando, pan fo Duw drwy ei air yn llefaru wrthit tithau, ydynt ddau ar|wydd diammau o enaid clwyfus.</P>
<P N="4">4. Galw i'th c&ocirc;f ddyfal grefydd y Chri&s;tianogion yn yr <HI>Eglwys gynfydedig,</HI> y rhai a dreilient lawer no&s;|waith gyfan i wilio ac i weddio, er cael maddeu|ant
<PB N="139" REF="85">
am eu pechodau: Ac fel y byddent barod er|byn dyfodiad Cri&s;t. Ac megis nad oedd ddigon gan <HI>Ddafydd</HI> weddio n&ocirc;s &aacute; borau, &aacute; phrydnawn, ei|thr <HI>fe godai i fynu hefyd hanner nos i weddio at Dduw,</HI> P&s;al. 55.16.17. P&s;al 119.62. Ac o darfu i Gri&s;t edliw, a cheryddu ei ddi&s;cyblion, am na wilient <HI>un awr gyd ag</HI> ef i weddio, Mat. 26.40. Pa gerydd a haeddit ti, yr hwn wyt yn tybied fod pedwerydd ran awr yn rhyhir i't i weddio? Os darfu i ti dreilio llawer awr yn edrych ar chwary|ddiaeth ofer, ie diwrnodau a no&s;weithiau cyfan, yn chwarau di&s;iau, a chardiau i fodloni dy gnawd; bydded cywilydd gennit dybied fod gweddi o hyd pedwaredd ran awr, yn <HI>beth rhyhir</HI> i'w hymarfer i wa&s;anaethu Duw.</P>
<P N="5">5. Y&s;tyria, os ydyw y Papi&s;diaid, yn eu hofer|goel dywyll, mewn tafodiaith anadnabyddus, am hynny yn <HI>ddiadeiladaidd,</HI> 1 Cor. 14.15. (yr hyn yn unig a weddai i blant <HI>Babilon ddirgelaidd fawr,</HI> Gen. 11). yn rhuo, ac yn <HI>mwmlio</HI> forau a h&wcirc;yr gymmaint ugeuniau o <HI>Ave Mariau, a Phater No&s;terau,</HI> a'r eu <HI>Pad&ecirc;rau,</HI> a gweddiau i addoli del|wau: Pa fodd y byddant hwy yn eu crefydd ofer|goelaidd yn codi yn y farn yn d'erbyn di, yr hwn wyt yn addef dy fod dy hun yn wir addolwr i Gri&s;t? Os wyt ti yn tybied fod y gweddiau hyn yn ormod t&acirc;&s;c, y rhai o ran maint &s;ydd fyrrach na'u rhai hwynt, ac o ran ffrwyth o lawer yn fwy bu|ddiol, yn unig yn tueddu at ogoniant Duw, a'th ddaioni dithau, a chwedi eu cynnill ynghyd allan o ymadroddion yr &s;crythur l&acirc;n, megis y gallech di lefaru wrth Dduw, yn gy&s;tal yn ei eiriau bendi|gedig ei hun, ac yn dy dafodiaith gartrefol dithau. Bydded cywilydd gennit fod y Papi&s;diaid yn eu ho|fergoelus addoliad o'r creaduriaid, Yn eu hym|ddangos eu hunain yn fwy crefyddol na thydi yn
<PB N="140" REF="86">
addoli y <HI>gwir a'r unig Dduw:</HI> Joan. 17.3. Ac mewn gwirionedd gweddi mewn crefydd neillduol, a ddylai fod yn ymadrodd parhaus, ac nid yn ddry|lliedig ddarnau.</P>
<P N="6">6. Yn olaf, pan dd&ecirc;l y f&acirc;th feddyliau yn dy ben, naill ai i'th cadw oddiwrth weddio, ai i beri i't ab|ergofi gweddio: cofia mai y rheini ydynt yr <HI>ehedi|aid a anfonodd yr un drwg i ddifa 'r h&agrave;d da, a chyrph dy aberthau ysprydol:</HI> eithr ymegnia <HI>gyd a'g Abra|ham, iw gwylltio hwynt ymmaith.</HI> Math. 13.4, 19. Gen. 25.11. Etto er hynny o byddi di yn deall at ryw am&s;er, fod dy y&s;pryd yn &s;yfrdan, a'th feddwl yn <HI>anghymmwys</HI> i <HI>weddio,</HI> ac i grefydd &s;encteiddi|ol, na ymdrech ormod y pryd hynny; eithr tan dy ymo&s;twng dy hun wrth glywed dy wendid, a'th &s;yfrdanrhwydd, gan wybod fod Duw yn derbyn <HI>y meddwl ewylly&s;gar,</HI> 1 Cor. 8.12. (er ei fod wedi ei orthrymmu gan fauch y cnawd) ymegnia am&s;er arall i dalu ynghyfair dy anewylly&s;garwch yn awr, gan ddyblu dy Z&ecirc;l; ac am yr am&s;er pre&s;ennol gor|chymmyn dy enaid i Dduw yn y weddi ferr yma, neu 'r cyfryw.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="prayer">
<HEAD>Gweddiforeuol arall &s;y ferrach.</HEAD>
<P>GWir ra&s;u&s;ol Dduw a thrugaroccaf <HI>D&acirc;d,</HI> myfi dy w&acirc;s anheilwng wyf yma yn cydnabod, mai fel i'm ganwyd mewn pechod, felly y bum fyw mewn anwiredd, ac a dorrais b&ocirc;b vn o'th orchmynnion mewn meddwl, gair, a gweithred; gan ddilyn dei|&s;yfiadau fy ewyllys fy hun, a thrachwantau <HI>fy nghnawd,</HI> heb ofal gennif am fy ymddwyn fy hun yn &ocirc;l dy air, a'th Y&s;pryd &s;anctaidd di: Ac am hynny yr wyf yn haeddu yn <HI>gyfiawn</HI> oll gywilydd
<PB N="141" REF="86">
a thrueni yn y b&ycirc;d hwn, a thragwyddol <HI>ddamnedi|gaeth</HI> yn <HI>h&acirc;n vffern,</HI> pe gwobrwyit fi yn &ocirc;l dy gyfi|awnder di, am haeddedigaeth innau. O herwydd pa ham, o nefol D&aacute;d, yr wyf yn attolygu i ti (er mwyn dy f&aacute;b <HI>Ie&s;u Grist,</HI> ac er <HI>mwyn</HI> teilyngdod y farwolaeth <HI>chwerw</HI> a'r <HI>dioddefaint</HI> creulon, yr hyn yr wyf yn ei gredu a ddioddefodd tro&s;of) faddau a phardynu i mi fy holl bechodau, am gwaredu oddi|wrth y cywilydd a'r d<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">ledd, yr hyn &s;ydd ddyledus i mi o'i plegid. Ac <GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">on dy Y&s;pryd gl&aacute;n i'm calon, yr hwn a'm &s;icrhao i o'th fod ti yn Dad i mi, a min|nau yn <HI>f&acirc;b</HI> i tithau, a' th fod i'm caru &aacute; chariad digyfnewidiol: a g&acirc;d i'th vnrhyw Y&s;pryd fy nhy|wys i yn y gwirionedd, a chroe&s;hoelio fwyfwy, ynof holl gnawdol a bydol drachwantau, fel y do pechod fwyfwy yn marweiddio ynof: ac fel y gallwyf dy wa&s;anaethu di, mewn diragrithiol gyfiawnder, a &s;ancteiddrwydd y dydd hwn, a holl ddyddiau fy mywyd: fel pan ddiweddo y bywyd marwol hwn, y galiwyf (drwy dy drugaredd Yng-Hri&s;t) fod yn gy|gyfrannog o'th ogoniant tragwyddol yn dy nefol de|yrnas. Ac yma O Arglwydd, yr wyf o eigiawn calon, yn diolch i ti, am yr holl fendithiau a dy|welldai&s;t a'r fy enaid, a'm corph: am fy <HI>ethol</HI> i o'th <HI>gariad, fyngwaredu</HI> drwy dy <HI>F&acirc;b,</HI> a'm &s;ancteiddio drwy dy Y&s;pryd gl&acirc;n, am fy ymddiffyn o'm ieueng|tyd hyd y dydd hwn a'r awr bre&s;ennol, o'th raglu|niaeth tra-gra&s;u&s;ol.</P>
<P>Yr wyf yn diolch i't yn bendifaddeu, am fy ym|ddiffyn y nos hon, oddiwrth b&ocirc;b peryglon, a niwei|diau, a'm dwyn yn ddiangol hyd dechrau y dydd heddyw. Yr awrhon O Arglwydd daionus; yr wyf yn attolwg i ti, cadw fi rhag llaw oddiwrth b&ocirc;b drwg niweidiol i mi, ac rhag &s;yrthio i fewn vn m&acirc;th ar bechod gorthrwm i ennyn dy ddigofaint di: go&s;od dy ofn o flaen fyngolygon, a'th Y&s;pryd i reoli fyng|halon,
<PB N="140" REF="87">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="141" REF="87">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="142" REF="88">
halon, megis y byddo y cwbl oll <HI>a feddyliwyf, a ddy|wedwyf,</HI> ac a <HI>wnelwyf</HI> y dydd heddyw, yn tueddu at dy ogoniant di, daioni eraill, a thangneddyf fyng|hydwybod fy h&ucirc;n. Ac er mwyn hynny, yr wyf yn fyngorchymmyn fy hun, fy llwybrau, am gweith|redoedd, a chwbl a berthynant i mi, i'th ra&s;u&s;ol hyfforddiad a'th cadwraeth di; gan ddei&s;yfu arnat eu cadw hwynt a minnau, rhag pob drwg: a rhoddi dy r&acirc;d a'th fendith ar ein holl l<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">fur one&s;t a'n amca|nion bucheddol. Ymddiffyn yr holl Eglwys rhag creulondeb y b&ycirc;d, a'r Anghri&s;t. Cadw ein <HI>Brenin</HI> gra&s;ol rhag pob <HI>twyll</HI> a <HI>bradwriaeth:</HI> cennadh&acirc; id|do lywodraethu arnom yn hir, ac yn ddedwyddol. Bendithia y <HI>Frenhines,</HI> y <HI>Tywy&s;og.</HI> Cyny&s;gaedda hwynt a'th nefol r&acirc;d, a gwared hwy rhag pob drwg. Bendithia yr holl eglwy&s;wyr, a'r &s;wyddogion, &acirc;'r cyfryw ddonniau, a rhadau, ac a wyddo&s;t ti fod yn <HI>angenrheidiol</HI> iw lleodd. Synnia ar bawb a'r a'th ofnant, ac a grynant wrth glywed dy farnedigae|thau. Cy&s;&s;ura bawb a'r &s;ydd yn glwyfus, ac yn ddi|ymwared. Arglwydd cadw fi drwy ffydd, ac edi|feirwch mewn gwa&s;dadol barodrwydd im diwedd: Fel pa un bynnag ai byw ai marw fyddwyf, i'm ceir yn eiddot ti, i'th ogoniant di, a'm iechydwriaeth dragwyddol innau, trwy <HI>Je&s;u Gri&s;t</HI> fy vnig Iachawdr. Yn yr hwn enw bendigedig, yr wyf yn erfyn y tru|gareddau hyn ar dy law, ac yn rhoddi i ti dy fawl a'th ogoniant yn y weddi a &s;ancteiddiodd ef ai wefu|&s;au ei h&ucirc;n, gan ddywedyd.</P>
<P><HI>Ein t&acirc;d yr hwn wyt yn y nefoedd, &amp;c.</HI></P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<PB N="143" REF="88">
<HEAD>Ychwaneg o fyfyrdodau i'n hannog ni i weddio y borau.</HEAD>
<P>NA thybia, fod nege&s;au na thrafferth yn y b&ycirc;d (er maint a fyddont) yn e&s;cus gweddol i ada|el gweddi foreuol ymmaith, eithr myfyrria.</P>
<P N="1">1. Mai pa fwyaf f&ocirc; dy nege&s;au, o ran hynny y mae i ti fwy achos i weddio am rad Duw a'i fendith arnynt: gan weled fod yn &s;icr <HI>na lwydda dim, heb ei fendith ef.</HI></P>
<P N="2">2. Fod llawer d&ycirc;n pan fai yn ei dybied ei h&ucirc;n ddi|ogelaf, yn cael ei wrthwynebu yn gyntaf o'r cwbl, felly y gelli dithau.</P>
<P N="3">3. Fyned llawer d&ycirc;n allan o'i ddrws ac heb ddych|welyd byth yn ei &ocirc;l drachefn. Llawer d&ycirc;n a g&ocirc;|dodd yn iach lawen y borau, ac a gaed yn farw cyn ynos, felly y gall ddigwyddo i tithau. Ac o byd|di mor ofalus (cyn dy fyned allan) i y&s;ed, er mw|in cadw dy gorph rhag awyr ddiffaith; pa faint mwy gofalus y dylit ti fod <HI>weddio</HI> i ymddiffyn dy enaid rhag profedigaet<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">u neweidus?</P>
<P N="4">4. Nad yw 'r am&s;er a dreuliai&s;t ti yn gweddio, yn rhwy&s;tro dim, eithr yn hyfforddi, ac yn llwyddo dy waith a'th nege&s;au.</P>
<P N="5">5. Mai, pan fyddych yn myned allan i drin y byd, dy fod yn myned i anialwch llawn o beryglon anadnabyddus: lle y cyfarfyddi &aacute; llawer <HI>miaren</HI> i ddryllio dy enw da, llawer o <HI>faglau</HI> i rwydo dy fywyd, a llawer o helwyr i ddifetha dy enaid. Maes ydyw o wellt rhywiog, eithr yn llawn o &s;eirph gwenwynllyd. Na anturia gan hynny fyned yn no|eth ym mhl&icirc;th y mieri hyn, cyn i ti ymbil &aacute; Chri&s;t am dy <HI>ddilladu</HI> di a'i gyfiawnder ef: nac i fyned trwy 'r hoenynnau a'r cynllwynau hyn, cyn i ti weddio am ragddarparwch Duw i fod i'th cyfarwy|ddo;
<PB N="144" REF="89">
nac i rodio yn droednoeth trwy 'r <HI>maes</HI> pry|fedog hwn, nes i ti gael dy draed wedi <HI>eu hymwi&s;go ag e&s;gydiau parat&ocirc;ad Efengyl Tynghneddyf:</HI> a gwe|ddio fod <HI>y &s;arph br&ecirc;s</HI> yn oe&s;tadol yngolwg dy ffydd: i gael felly fod yn &s;icr oni ddeui adref yn <HI>&s;ancteiddi|ach,</HI> na bythych ddim <HI>gwaeth</HI> na 'r pryd yr aetho&s;t di allan o'r drws.</P>
<P>Am hynny er maint a fyddo dy fr&ycirc;s, neu er cym|maint a fyddo dy nege&s;&s;au, etto na ddos yn eu cylch, nac allan o'th d&ycirc;, nes i ti or lleiaf ddywedyd y wed|di ferr hon, neu 'r cyfryw.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="prayer">
<HEAD>Boreuol weddi ferr.</HEAD>
<P>O Drugarog D&acirc;d, er mwyn Je&s;u Gri&s;t, yr wyf yn attolygu i ti, faddeu i mi fy holl gyhoedd|us a dirgeledig bechodau, y rhai ar <HI>feddwl, gair,</HI> a <HI>gweithred</HI> a wnaethym yn erbyn dy dduwiol Fawrhy|di: A gwared fi oddiwrth yr holl farnedigaethau dyledus i mi am danynt, a &s;ancteiddia fynghalon a'th lan Y&s;pryd, fel y gallwyf o<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">yn allan arwain bywyd duwiolach, a mwy bucheddol. Ac yma o Argl|wydd, yr wyf yn aberthu moliant i'th <HI>enw &s;anctaidd</HI> am ddarfod i ti fy niddanu i y n&ocirc;s hon a chyme&s;ur|deb o g&wcirc;&s;g, ac e&s;mwythdra. Yr wyf yn attolwg i ti hefyd y dydd hwn, ymddiffyn fy enaid am corph rhag pob rhyw beryglon, a niweidiau. Ac er mwyn hyn, yr wyf yn fyngorchymyn fy hunan, a'm holl orchwylion i'th fendigedig gadwraeth a'th reo|ledigaeth; gan ddei&s;yf arnat, pa vn bynnag a wnel|wyf ai byw, ai marw, i mi fyw, a marw, i'th o|goniant ti, ac i iechydwriaeth fy enaid truan, yr hwn a brynai&s;t a'th <HI>werthfawr waed.</HI> Bendithla fi gan hynny, O Arglwydd, yn fy <HI>mynediad</HI> allan, am <HI>dyfodiad</HI> i mewn: A chennadh&acirc; pa peth bynnag, a feddyliwyf, a <HI>ddywedwyf,</HI> neu a <HI>gymmerwyf</HI> mewn
<PB N="145" REF="89">
llaw y dydd heddyw, ei fod yn tueddu at ogoniant dy enw di, at ddaioni eraill, a diddanwch fynghyd|wybod fy hun, pan ddelwyf ger dy fron di, i wneu|thur <HI>fy nghyfrif diwaethaf.</HI> Cennadh&acirc; hyn o nefol D&acirc;d er mwyn dy fab <HI>Je&s;u Gri&s;t,</HI> yn yr hwn enw ben|digedig, yr wyf yn rhoddi i ti dy <HI>ogoniant,</HI> ac yn erfyn a'r dy ddwylaw, yr holl <HI>r&acirc;dau</HI> eraill, a wyddo&s;t ti eu bod yn angenrheidol i mi y dydd hwn, ac yn dragywydd, yn y weddi a ddy&s;codd Cri&s;t ei h&ucirc;n i mi, gan ddywedyd: <HI>Ein T&acirc;d yr hwn wyt yn y nefo|edd, &amp;c.</HI></P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<HEAD>Myfyrdodau yn arwain Cri&s;tion, fel y gallo ef rodio yr holl ddiwrnod gyd a Duw mal Enoch.</HEAD>
<P>GWedi i ti ddechrau fal hyn, gwilia mor ddyfal ac ei gellych yr holl ddiwrnod yn &ocirc;l hynny ar dy feddyliau, geiriau, a gweithredoedd: yr hyn beth a elli di ei wneuthur yn hawdd, os ymbili am gynnorthwy Y&s;pryd Duw, a &s;ynnied yr ychydig re|olau hyn.</P>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Yn gyntaf, am dy feddyliau.</HEAD>
<P>BYdd ofalus i ddodi heibio bob pechod yn y <HI>c<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">|nnwrf cyntaf.</HI> Taro i lawr <HI>blant Babilon</HI> wrth y meini, tra fythont yn ieuaingc. Sathra <HI>wyau yr Asp</HI> (mewn pryd) rhag iddo dorri allan yn &s;arph. P&s;alm. 137.9. E&s;ay. 59.5. Bydded pechod yn ddiethr i'r galon, ac nid yn cyfanneddu ynddi. Go|chel gwympo yn fynych i'r vnrhyw bechod, rhag i <HI>arfer o bechu dynnu ymmaith gydwybod o bechu,</HI> ac yno yr ai mor <HI>ddigwilydd felldigedig,</HI> na wnelech di nac <HI>ofni Duw,</HI> nac <HI>anrhydeddu d&ycirc;n.</HI></P>
<P>Na &acirc;d i'th feddwl ymfodloni mewn nebryw fe|ddylfryd,
<PB N="146" REF="90">
yr hwn a fyddo, naill, ai <HI>amho&s;&s;ibl</HI> i ti ei gyflawni, ai <HI>anfuddiol</HI> wedi ei wneuthur: eithr yn hytrach meddwl am <HI>wagedd</HI> y byd, iw ddiy&s;tyru: am <HI>farwolaeth,</HI> i ddi&s;gwyl am dani: am <HI>farnediga|eth</HI> iw gochelyd: am <HI>vffern</HI> i ddiangc rhagddi; ac am y <HI>nefoedd</HI> iw dei&s;yfu.</P>
<P N="3">3. Na ddei&s;yfia gyflawni dy feddwl ym mhob peth: eithr dy&s;c nacau i ti dy hun y dei&s;yfiadau hynny, (er daed y b&ocirc;nt yn rhyngu bodd i'th naturi|aeth) y rhai pan eu ceffych a bair ogan i'th grefydd, a cha&s;ineb i tithau. Y&s;tyrria y diwedd ym mhob peth cyn i ti ddechrau y weithred.</P>
<P>Chwilia beunydd fwyfwy i weled dy drueni dy hun, o achos anghrediniaeth, neillduol gariad, ac ewylly&s;|lawn dorriad cyfraith Dduw: a gw&ecirc;l ddiffyg tru|garedd Dduw, trwy haeddedigaethau dioddefaint Cri&s;t i fod yn gyfryw: fel pe gofynnid i ti <HI>pa grea|dur waelaf ar y ddaiar?</HI> y gallo dy gydwybod at|teb; <HI>Myfi fy h&ucirc;n o herwydd fy mhechodau:</HI> ac o'r tu arall pe gofynnid i ti, pa beth yr wyt ti yn ei gym|meryd yn beth mwyaf gwerthfawr yn y byd? bod o'th galon i'th atteb, <HI>vn defnyn o waed Cri&s;t i olchi ymmaith fy mhechodau.</HI> Ac fel yr wyt yn pri&s;io yn iechydwriaeth dy enaid, na fydd fyw mewn un m&acirc;th a'r bechod rhyfygus. O blegid <HI>gwir</HI> ffydd, a <HI>bwri|dd i bechu,</HI> byth ni chyttunant a'i gilydd.</P>
<P N="5">5. Ymddangos dy fod yn wir w&acirc;s i Gri&s;t, nid yn vnig yn dy alwedigaeth gyffredinol, megis trwy fy|nych arfer y <HI>gair</HI> a'r <HI>Sacramentau:</HI> eithr hefyd yn neilltuol, gan wneuthur cydwybod i ochel pob pechod adnabyddus: ac i vfyddhau i Dduw ym mhob vn o'i orchymynnion: Mal <HI>Jo&s;ias,</HI> yr hwn a <HI>dr&ocirc;dd at Dduw, a'i holl galon, yn &ocirc;l cyfraith Moe&s;es.</HI> 1 Bren. 13.25. <HI>A Zachari ac Elizabeth, y rhai a rodia|&s;ant yn holl orchymynnion a deddfau 'r Arglwydd yn ddifeius.</HI> Luc. 1.6. Eithr o dygwydda it O wen|did
<PB N="147" REF="90">
vn am&s;er gwympo i ryw f&acirc;th ar bechod, na or|wedd ynddo, eithr ymgyfoda o honaw chwypyn drwy edifeirwch difrifol; gan weddio am faddeuant, nes i'th cydwybod gael ei heddychu, a'th ca&s;ineb i bechod ei chwanegu, a'th <HI>fwriad 'i wellhau ei</HI> gydffyr|fio yn hollawl.</P>
<P N="6">6. Gochel fod yn hoffi cael canmholiaeth wenhiei|thus gan y bobl: ni ddaw 'r diwedd o hynny fyth i ddaioni. Ac er i ti gael mawl trwy haeddiant rhy|glyddus, derbyn yn gall, rhag iddo brifio yn fwy peryglus na diy&s;tyrwch. O blegid nid yw 'r <HI>gwyr mawr</HI> yn chwennych ond cadw yn i&s;el y rhai a ly|&s;ant hwy am eu hanneilyngdod: eithr torrant ym|maith y rhai y b&ocirc;nt yn eu cynfigennu am eu maw|redd. Hwnnw gan hynny fydd wir vnion gall, yr hwn (wrth y&s;tyried yr ymadrodd o'r blaen) ni by|ddo yn <HI>hoffi,</HI> nag yn <HI>lly&s;u</HI> canmholiaeth. Eithr mo|gel er dim i <HI>feddwl anfodlongar</HI> letyfa ynot, canys fe ddichon wneuthur mwy o alaeth nag a wyddo&s;t. Trugaredd hynod yw, ym myfg y lliaws o fendithi|au a gefai&s;t, gael rhai gwrthwynebion. Y mae Duw yn rhoddi i ti lawer o fendithion, rhag trwy ei|&s;iau, a thithau yn blentyn iddo, i ti anobeithio. Ac y mae ef yn danfon rhai gwrthwynebion, rhag mewn gormod llawnder (wrth fod yn ff&ocirc;l) i ti ryfygu. Llawer o'r rhai a ymgyfodafant eu hunain i vchel|freintiau, a fua&s;ent yn eu bodloni eu hunain a bre|intiau &icirc;s pa gwybua&s;ent eu mawrion beryglau: hoffa gan hynny gymmedroldeb o flaen mawredd, ac yn dy ewyllys di bydded gennit olwg ar ewyllys Duw: rhag i'th weithred dy h&ucirc;n ymchwelyd yn ddini&s;tr it' dy hu|nan. Dedwyddol yw 'r dyn yr hwn yn y byd byrr y|ma, y mae 'r b&ycirc;d yn cael lleiaf cydnabod arno, am y byddo ef yn gwir adnabod <HI>Duw,</HI> ac ef ei <HI>h&ucirc;n.</HI> Pa wrth|wyneb bynnag gan hynny a ddigwyddo i ti; cofia ei fod yn llai nac y mae dy bechodau yn ei haeddu. Cy|frif
<PB N="148" REF="91">
gan hynny Gri&s;t yn fwyaf llawenydd, a phechod yn fwyaf prudd-der i ti: na chyffelyba vn m&acirc;th ar ei&s;i|au, i ei&s;iau gr&acirc;s, nac vn m&acirc;th ar golled, i'r golled am ffafr Duw: ac yno yr anfodlonrhwydd oddiallan a orthrymma lai ar dy feddwl oddifewn. A chyn fy|nyched ac y cynnygio Satan wneuthur cynnwrf o an|fodlonrhwydd yn dy feddylfryd, cofia athrawiaeth <HI>Paul, ni ddyga&s;om ni ddim i'r byd, ac eglur yw, na allwn ni ddwyn dim allan chwaith. Am hynny o bydd genym ymborth a dillad, ymfodlonwn ar hynny. Canys y rhai &s;ydd yn ewylly&s;io ymgyfoethogi, &s;ydd yn &s;yrthio i brofedigaeth, a magl, a llawer o chwantau ynfyd a neweidiol, y rhai &s;y n boddi dynion i ddini&s;tr, a cholledigaeth.</HI> 1 Tim. 6, 7, 8, 9. <HI>Gweddia gan hynny gyd ag Agur ddoeth: O Arglwydd na ddy|ro i mi na thylodi, na chyfoeth, portha fi am digo|nedd o fara, rhag i mi ymlenwi a'th wadu di, a dy|wedyd, pwy yw 'r Arglwydd: a rhag i mi fyned yn dlawd a lledratta, a chymmeryd enw fy Nuw yn o|fer.</HI> Dihar. 30.8.9.</P>
<P N="7">7. Na ddyro fwy o feddwl ar bethau bydol, nac &s;ydd angenrhaid o ran cyflawni dy le, a chynhalia|eth dy fywyd: ac yn wa&s;tad gofala fwy am bethau nefol, nac am bethau daiarol; Col. 3.1.2. Phil. 3.20. a bydd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d mwy gofidus gennit, am yr ammarch a wnelir i Dduw, nac am y llwyrgam a gynnygier i ti dy hunan: Jo&s;u. 7.9. P&s;al. 139. Ond os cam neilldu ol a gynnygir i ti, cyd-ddyga fel Cri&s;tion trwy ammynedd. Ni bu erioed vn diniwaid yn cael cam, os <HI>cyd-ddygai</HI> yn ddioddefgar, n&acirc;s <HI>gorfyddai</HI> yn y diwedd. Eithr y mae dy enw da (meddi di) yn y cyfam&s;er yn cael anaf: cyd-ddyga hynny hefyd, yn ammyneddgar: Canys yr hwn yn y dydd olaf a rydd i'th gorph di <HI>adgyfodiad,</HI> a gennadha yn ddiogel, mewn am&s;er gweddol, <HI>adgyfodiad</HI> i'th enw da. Os ty di a fyddi yn anoddefgar, yn ymwenwyno, ac yn
<PB N="149" REF="91">
ymofidio o achos bod yn cael cam, y briw, yr wyt yn ei wneuthur it dy h&ucirc;n, &s;ydd fwy na'r hyn y mae dy wrthwynebwr yn ei wneuthur i ti. Ni elli chwaith mo|'i lawenychu ef yn fwy, na chael o hono glywed fod hynny yn dy ofidio di trwyddot. Eithr o gelli ddangos ammynedd ar y ddaiar, fe ddengys Duw ei fod ntau yn gyfion yn y nefoedd. Gweddia tro&s;to ef; Canys os da wyt ti dy h&ucirc;n, ni elli na lawenychi, o gweli dy elyn pennaf yn dyfod yn dd&ycirc;n da yntau. Eithr os ef ni ymwrthyd &acirc;'i dwyll, ac &acirc;'i falais, ymro di i weddio gan dy orchymmyn dy hun a'r achos at <HI>Farnwr cyfion</HI> nef a ddaiar, a chan ddywedyd gyd &acirc; <HI>Jeremi: O Arglwydd y lluoedd, barnwr cyfiawn|der, a chwiliwr yr arennau a'r galon: dialedd &s;ydd eiddot; i ti y datcuddiais fy nghwyn.</HI> Jer. 11.20. Yn y cyfam&s;er <HI>gwilia</HI> (gyd &acirc; <HI>Dafydd) am yr Arg|lwydd: bydd o gy&s;&s;ur da, ac ef a ddiddana dy galon.</HI></P>
<P N="8">8. Pa fwyaf a ganmolo eraill arnat ti am ryw we|ithred odidog, bydd dithau fwyaf go&s;tyngedig yn dy feddylfryd dy h&ucirc;n. Nac ymhoffa mewn gw&acirc;g ganmholiaeth dynion; yr oedd y forwyn Fendigedig mewn ymdrech meddwl, pan gafodd hi ei gwir gan|mol gan yr Angel. Hwynt hwy a glodforir gan Angelion yn y nef, y rhai a ochelant ganmholiaeth dynion ar y ddaiar. Nid rhaid i ti chwaith mo'th canmol dy hun; os da gwnei, di gei ddigon i gy|hoeddi dy foliant. Na fydd ymo&s;yngar i <HI>wybod</HI> gweithredoedd rhai eraill, eithr yn hytrach bydd ofalus, na wypo n&ecirc;b arall vn gamweithred o'th ei|ddo di.</P>
<P N="9">9. Na chyfrif vn pechod yn <HI>fychan,</HI> canys y mae dial Duw yn ddyledus i'r lleiaf: ar lleiaf a'th fwria&s;ai di yn golledig, oni bua&s;ai i F&acirc;b Duw farw dro&s;ot. Bydd|ed gre&s;ynus gennit (wrth hynny) drueni dy gyflwr dy h&ucirc;n: ac fel y byddo 'r achos yn gofyn <HI>galara</HI> am anwiredd yr an&s;er, Eze. 9.4. gweddia ar i Dduw
<PB N="150" REF="92">
ei wellhau, ac na fydd di vn or rhai, a'i gwnelo yn <HI>waeth.</HI></P>
<P N="10">10. Yn ddiweddaf, mynych-feddwl <HI>fyrred</HI> yw dy enoics a &s;icred yw marwolaeth: a dymuna enioes <HI>dda,</HI> o flaen enioes <HI>hir;</HI> Canys fel y mae yn well vn diwrnod o enioes d&ycirc;n na'r oed hw yaf i garw neu i gigfran: felly vn dydd gwedi ei dreilio mewn dwywawl grefydd, &s;ydd werthfawrocach na holl fywyd d&ycirc;n a ddarfyddo yn halogedig.</P>
<P>Moes vnwaith gan hynny bob dydd, rifo dy ddy|ddiau, i dynnu ymmaith y rhai a ddarfuont, (mal breuddwyd neithiwyr a ddiflannodd) a thynnu ynghyd, y rhai &s;ydd i ddyfod, (gan fod y naill han|ner iw cy&s;gu allan, a'r llall yn heibulus, gan <HI>or|thrymderau y</HI> byd, dy afiechyd dy h&ucirc;n, a marwo|laethau cynne&s;eifiaid) gan gyfrif yn vnig y dydd pre&s;ennol yn eiddot ti; yr hwn treilia fel pe bai heb fod i ti iw dreilio vn dydd ond hwnnw.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Yn ail, am dy eiriau.</HEAD>
<P>COfia fod yn rhaid i <HI>ti roi cyfrif am bob gair &s;e|gur:</HI> Mat. 12.36. a bod y g&wcirc;r doethaf wrth &s;iarad gormod, yn myned tu hwnt iddo ei h&ucirc;n. Di|har. 10.19. Gochel gan hynny b&ocirc;b anibennus ag ofer &s;iarad, o'r hyn anfynych y daw <HI>diddanwch,</HI> a thra|mynych <HI>edifeirwch:</HI> yn enwedig mogel attebion byrbwyll, pryd y mae y tafod yn rhedeg o flaen y meddwl: y gair oedd eiddot ti tra cedwai&s;t ef i mewn, y mae 'n eiddo arall cyn gynted ac yr aeth allan. O gywilydd a gwarth, pan fyddo tafod d&ycirc;n ei hun yn dyfod yn d&ycirc;&s;t yn ei erbyn, i wradwyddo ei wyneb ei hunan. Ynteu bydded dy eiriau yn anaml, ac yn bwyllig: rhagfyfyria ydyw y peth yr wyt ar fedr ei ddywedyd, yn weddaidd iw ddywedyd: na hae|ra fwy nag a wypych ti ei fod yn wir, a dewis dewi o
<PB N="151" REF="92">
flaen &s;iarad yn ddiffrwyth, neu chwedleua rhe&s;wm di-ddenfydd. Jag. 1.19.</P>
<P N="2">2. Eled dy galon a'th dafod ynghyd mewn ho|ne&s;trwydd, a gwirionedd, ca&s;h&aacute; <HI>ragrith, a chelwydd mewn arall,</HI> ffieiddia ynot dy hun: <HI>neu fo ffiei|ddia Duw dy di am hynny.</HI> O blegit y mae ef <HI>yn|ca&s;hau y d&ycirc;n cel&wcirc;yddog a'r cythraul ei Dad ef vn ffunyd.</HI> 1 Pet. 2.1. P&s;al. 3.2. Os gwybyddir vn||waith dy fod heb wneuthur cydwybod o ddywedyd celwydd; ni choelia vn d&ycirc;n mo honot pan fyddych yn dywedyd y gwirionedd; <HI>Os celwyddog i'th adwaenant, pryd y traethech wir ni'th coeliant,</HI> eithr o byddi yn caru y gwirionedd, fe a goelir i'th air di o flaen llwf vn cel&wcirc;yddog. Mawr yw 'r meddiant &s;ydd gan Satan ar yr rhai a ymarfero a dywedyd celwydd, megis na fedrant ond dywedyd celwydd, er na byddo iddynt elw yn y byd oddiwrtho: ac er na b&ocirc; neb arall yn peri iddynt ei ddywedyd. Na &acirc;d i'th ddigofaint barhau wedi ei <HI>darfyddo</HI> 'r a|chos: gw&ecirc;l byth ragoriaeth, rhwng yr hwn &s;y'n gweuthur cam o herwydd ei wendid (neu yn er|byn ei ewyllys,) <HI>a'r hwn &s;y'n traw&s;eddu oi lawnfryd yn falai&s;us;</HI> g&acirc;d i'r naill gael trugaredd, ac i'r llall gael cyfiawnder.</P>
<P N="3">3, Cadw dy ymadrodd oddiwrth bob budreddi a ferthrwydd, mor l&acirc;n, ac y mynnit gadw dy fwyd o|ddiwrth wenwyn; a bydded <HI>dy ymadrodd yn gy|fryw ac a fyddo da i adeiladu yn fuddiol, ac yn peri gr&acirc;s ir gwrandawyr:</HI> Eph. 4 29. Bydd mwy di|frifol yn &s;iarad am y grefydd, nac yn &s;iarad am be|thau bydol.</P>
<P>O Deelli i't gyfeiliorni, nag ymdro yn wargaled i aros yn dy fai; <HI>gorfoledda wrth gael y gwirionedd, a mawryga ef.</HI> Myfyria gan hynny ar dri pheth, &s;ef i ddeall yn dda, i ddywedyd yn dda, a gwneuthur yn dda. A phan gyfarfyddych di &acirc; <HI>phlant Duw,</HI>
<PB N="152" REF="93">
bydd &s;ier o gynnill rhyw le&s;h&acirc;d o ddiwrthynt, dy&s;c ganddynt gwbl ac a ellych o ddaioni, a chyfranna ag hwynt yr holl bethau daionus a wyddo&s;t dithau. Pa fwyaf o ddaioni a ddy&s;cech i <HI>eraill, mwyaf a ddy&s;c Duw i tithau,</HI> Marc. 4.24.25. Canys megis y mae <HI>rhoddion dynion</HI> wrth hir ymarfer o honynt, yn de|lwi, ac yn darfod: felly y mae donniau Duw o'i hir ymarfer yn cynnyddu, ac yn chwanegu; <HI>Megis y&s;teneid o olew y wraig weddw ddyledog, yr hwn pa fwyaf a dywalltai hi o honi, fwyfwy a fyddai ynddi,</HI> 2 Bren. 4.2.</P>
<P N="4">4. Gochel gredu y cwbl a ddywedpwyd i ti, ac na ddywed y cwbl a glywych di: Canys os gwnei, ni chei di hir feddu cyfeillion eywir, na byth ei&s;iau blin|derau trymmion. Preg. 3.7. Luc. 2.19. Am hynny mewn cyhuddiadau, bydd yn gyntaf ddiogel o'r gwir|ionedd, yno barna. Ac fel yr wyt yn pri&s;io geirda calon hone&s;t, na ad fyth i ga&s;ineb mewn drygnaws beri i ti adrodd, yr hyn a ddarfu i gariad mewn cymdeithas dy rwymo di (er ys hir o am&s;er) iw gadw yn gyfrinachol. Eithr rhag ofn y f&agrave;th wyniau, &s;ynnia ddau beth:</P>
<P>Yn gyntaf, er maint dy gydnabyddiaeth, na wna yr vn yn gefeillfrawd o'th cyfrinach, ond vn a fyddo yn gwir ofni Duw, y cyfryw nid rhaid i ti byth moi ofni. Canys o digwydda i chwi amrafaelio mewn rhyw bethau neillduol, etto cariad cri&s;tianogawl, prif &s;ail eich cyfeillach, ni chwympa ymmaith byth; ac ni chynnwys ofn Duw iddo ef, wneuthur dihirdra &acirc; thydi.</P>
<P>Yn ail, na wna ddim yng&wcirc;ydd dy gyfaill dina&s;ol, am yr hyn ni elli fod yn ddiangol, oddieithr ei gadw yn gyfrinachol: nag vn peth am yr hwn (o daw ach|os) y bydd rhaid i ti ei ofni; os ef a brifia i fod yn elyn anafus i ti. O gwnaetho&s;t ti ddim ar fai, gofyn
<PB N="153" REF="93">
faddauant i Dduw, a pher&s;wadia dy di dy hun, ac nid dy gyfaill, i gadw dy gyfrinach dy hun. Canys bydd ddiogel pa gefeillach bynnag, a o&s;odir ar &s;ail amgen nag ar wir grefydd, os yr <HI>achos</HI> o honi a fetha, y mae'r gyfeillach yn myned i'r gwellt: Ac yn hytrach, o herwydd fel y mae Duw yn magu gwirionedd, heddwch, a chymdeithas ymhlith dynion, mal y byddem fyw i wneuthur daioni y naill ir llall: felly y mae 'r cythraul beunydd yn hau celwydd, a|mrafael, a gelyniaeth, i beri (os gall ef) i'r cy|feillion anwylaf, ddifetha eu gilydd.</P>
<P N="5">5. Na wna goeg-ddigrifwch o wendid vn arall: cofia dy vn dy hunan. Ffieiddia &s;ynwyr g&acirc;s, a na|turiaeth front y d&ycirc;n &s;ydd (pan fo ei mennydd yn deall rhyw achos o watwor) yn trafaelio megis gwraig feichiog, nes cael ei ben yn rhydd oddiwrtho. Ie gwell ganddo golli ei gyfaill gorau nai wawd di|hiraf: eithr o bydd ynot hoen i fod yn lla|wen, cymmer ofal mawr am dri pheth. Yn gyn|taf, na byddo dy ddigrifwch yn gwrthwynebu <HI>iawn grefydd.</HI></P>
<P>Yn ail, na byddo yn erbyn <HI>cariad perffaith.</HI></P>
<P>Yn drydydd, na byddo yn <HI>erbyn diweirdeb.</HI> Ac yno bydd mor llawen ac a fynnych, <HI>yn vnig yn yr Arglwydd.</HI> Phil. 4.4.</P>
<P N="6">6. Na fydded llawen gennit weled codwm i'th elyn, o blegit ni wyddo&s;t pa fodd y bydd dy ddiwedd dy hun. Eithr gorfoledda fwy wrth weled gwellh&acirc;d y d&ycirc;n dihiraf, nac wrth weled ei go&s;pedigaeth. Na ca&s;h&acirc; un d&ycirc;n, rhag ofn bod Cri&s;t yn ei garu: <HI>yr hwn ni fyn 'i ti ga&s;hau 'r hwn a garo ef.</HI> Yr oedd Cri&s;t yn dy garu di, pan oeddit <HI>yn elyn</HI> iddo; Rhuf. 5.8.10. Eph. 2.4. Am hynny drwy haeddediga|ethau ei waed, y <HI>mae ef yn erfyn arnat er ei fwyn ef garu dy elyn:</HI> nac&acirc; ef (a thithau yn Gri&s;tion) os
<PB N="154" REF="94">
llyfe&s;i. Nid yw ef yn gofyn ond maddeuant o gant o geniogau am faddeuant o ddeng-mil o dalentau. Math. 18.24, 28. ac 25.28. Trugain can-mil o goro|nau, am ddeg-coron: Ychydig o faddeuant d&ycirc;n am anherfynol faddeuant yr holl <HI>Alluog</HI> Dduw. er i ti dybied, nad yw dy elyn yn haeddu maddeuant, etto y mae Cri&s;t yn deilwng i'w anrhyddeddu.</P>
<P N="7">7. Dywed y gwirionedd, ac na ofna wyneb d&ycirc;n, pan fyddo gogoniant Duw neu ddaioni dy gymydog yn ei ofyn ar dy law: wrth ynnill c&acirc;s y Tywy&s;og lawer gwaith yr ynnillir cariad Duw: ni cheiff gwen|niaith ond byr barhau mewn cymmeriad, na gwiri|onedd mor hir aros mewn <HI>ammarch.</HI></P>
<P N="8">8. Tybia ei fod yn gyfaill cywir ffyddlon, a ddy|wedo i ti dy feiau yn eglur mewn dirgelwch. Yr hwn &s;ydd yn dy weled ti yn tro&s;eddu, ac heb ddy|wedyd i ti dy fai, naill a'i mai ef yn gwenhieithio i't am dy ffafr, neu ni feiddia ef rhag ofn mo'th an|fodloni. Gre&s;ynus ydyw cyflwr yr hwn, wrth ei raid ni feddo un i'w gynghori. Argyoeddiad, bid gyfion bid anghyfion, pa vn bynnag a'i o enau cy|dymmaith, a'i o enau gelyn y delo, ni wna fyth ni|waid i wr &s;ynhwyrol. O blegid os bydd hynny yn wir, dyna i ti rybydd i wellhau: os anwir, dyna ddangos i ti beth i'w ochelyd. felly ym mhob ffordd y mae yn gwneuthur g&wcirc;r c&acirc;ll yn well, neu yn ddich|lynnach. Ond oni elli aros dy argyoeddi, na wna dithau ddim achos o argyoeddiad.</P>
<P N="9">9. Na chrybwylla Dduw, ond trwy ofn ac an|rhydedd, megis yn ei glyw a'i olwg. Canys gan weled nad ydym ni deilwng i arferu ei enw &s;an|ctaidd yn ein geneuau: llai o lawer y dylem ni ga|marfer ei enw bendigedig yn ofer, yn ein hymadro|ddion. Canys ei arfer beunydd, mewn ofer, byr|bwyll, neu gau lyfon, &s;ydd arwydd <HI>diamheuus</HI> o e|naid ni wir ofnodd Dduw erioed. Gweddia gan
<PB N="155" REF="94">
hynny gyd a Dafydd, pan fyddyoh i lefaru mewn rhyw achos a ddichon beri digofaint fel hyn: <HI>Go|&s;od Arglwydd gadwraeth o flaen fyngenau: cadw ddrws fyn gwefu&s;au,</HI> P&s;al. 141.3.</P>
<P N="10">10. Yn olaf, bydd weddaidd yn canmol, yn wy|bodol yn cyfarch, yn gymdeithgar yn cynghori, yn drugarog yn maddeu, yn ffyddlon yn addo, yn hael yn gwohrwyo twrn da, heb wneuthur taledigaeth <HI>rhinwedd,</HI> yn wobrau ffafor. 2 <HI>Pet.</HI> 1.12. <HI>Rhuf.</HI> 12.10. 2 <HI>The&s;.</HI> 3.15. <HI>P&s;al.</HI> 15.4.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Yn drydydd am dy weithredoedd.</HEAD>
<P>NA wna ddrwg er gallael ei wneuthur: O ble|gid ni chynnwys Duw i'r pechod lleiaf (heb edifeirwch chwerwd&ocirc;&s;t) ddiangc yn ddig&ocirc;&s;p. Na &acirc;d vn daioni a'r a ellych heb ei wneuthur. Na wna ddim allan o'th alwedigaeth, nac yn dy alwedigaeth, cyn i ti yn gyntaf gymmeryd cyngor gen <HI>air Duw,</HI> P&s;al. 119.101. I <HI>wybod a fyddo y peth yn gyfreith|lawn,</HI> a'i na byddo; a gweddio am ei fendith ef ar dy amcannion, ag yno gwna ef yn <HI>enw Duw,</HI> &acirc; cha|lon lawn o gy&s;&s;ur; gan orchymmyn y rh&acirc;d a'r cyn|nydd iddo ef, yngallu yr hwn, y mae bendigo, a llwyddo pa orchwyl bynnag a ddarparwyd iw ogo|niant.</P>
<P N="2">2. Prydith arweinir i brofedigaeth, i wneuthur gweithred ddrwg, cofia fod Satan gyd a'i orchwyl ef. Na &acirc;d gan hynny i blentyn i Dduw fod yn offer i aill cyn ddihired. Ca&s;h&aacute; y <HI>gorchwyl,</HI> mal yr wyt yn ffioiddio yr <HI>awdur.</HI> ymofyn a'th cydwybod y ddau beth hyn: <HI>a fynnwn i i ar all wneuthur fal hyn &acirc; mi?</HI> Mat. 7.11. <HI>Pa ryw atteb a r&ocirc;f i Gri&s;t, yn nydd fyng|hyfrif,</HI> Os fy fi <HI>(yngwrthwyneb im gwybodaeth a'm
<PB N="156" REF="95">
cydwybod) a wnaf yr anwiredd, a'r pechod hwn yn ei erbyn ef?</HI> Luc. 16.2. 2 Cor. 6.2. Cofia gyd &aacute; <HI>Jo|&s;eph,</HI> er nad oes vn d&ycirc;n yn gweled, etto y mae Duw yn gweled y cwbl. Gen. 39.9.11. Ym&acirc;d gan hyn|ny a'th holl bechodau, (gyd &aacute; <HI>Jo&s;eph</HI>) yn gy&s;tal y rhai ydynt gyfrinachol yngolwg Duw yn vnig, a'r rhai ydynt eglur yngolwg dynion. O blegit Duw fel y mae yn gyfiawn, (oddiethr i't bry&s;uro i edi|farhau) a ddwg yr holl bechodau dirgeledig i oleu|ni cyhoeddus, megis y dygodd rai <HI>Dafydd</HI> gar bron <HI>holl I&s;rael, a char bron yr haul.</HI> 2 Sam. 12.12. Bydded gan hynny pechodau dirgeledig mor ofnad|wy gennit, ac yw cywilydd agored. A gochel hwynt oll yn gyffredin, mal na byddych yn cennadhau i't dy h&ucirc;n vn neillduol bechod anwyl, yr hwn y mae llygredigaeth dy anian yn cyttuno yn orau ag efo: oblegit fe fedr y cythraul cyfrwys-ddrwg, ddala e|naid d&ycirc;n yngl&ycirc;n, cyn dynned wrth vn, ac wrth lawer o bechodau: ac yn dynnach wrth vn a fy|ddo yn rhyngu bodd i ti, nac wrth yr holl rai y by|ddych yn dechrau eu ca&s;hau. Ac fel yr wyt yn chwennych ymadael ar pechod, felly bydd ofalus i ochelyd yr achos.</P>
<P N="3">3. Er mwyn cwblhau gweithredoedd da o fewn dy alwedigaeth, nac ammeu ragluniaeth Duw, er i ti weled y moddlon naill, a'i 'n weinion, a'i 'n ddiffy|giol. Ac o bydd y moddion yn ymgynnig i ti bydd ddiogel eu bod hwynt yn gyfreithlon: a chwedi ei ceffych foddion cyfreithlon, gwilia hyderu mwy ar|nynt hwy, nac ar Dduw ei hun. Cymmeryd poen mewn galwedigaeth gyfreithlon, ydyw moddion cyffredinol Duw, drwy 'r rhai y mae Duw yn bendi|thio ei blant &acirc; phethau oddiallan. Gweddia gan hynny am fendith Duw ar ei foddion ef. Bydded gennit feddylfryd nefol mewn bydol a daiorol dra|fferth: Gwna dy egni gorau, a gorchymmyn y dig|wyddiad
<PB N="157" REF="95">
i ragordeiniad doethineb y goruchaf Dduw. Na feddwl gael llwyddiant wrth foddion a felldigodd Duw. Nid elw yn y diwedd yw, yr hyn a ynnillych wrth golli dy <HI>enaid,</HI> Math. 16.26. Ym|mhob gweithredoedd a moddion gan hynny, <HI>ymeg|nia</HI> gyd &acirc; <HI>Phaul,</HI> i gadw <HI>cydwybod l&agrave;n bob am&s;er tu ac at Dduw, a dynion.</HI> Act. 24.16.</P>
<Q><L>O ran, cydwybod &s;y 'n gwaredu,</L>
<L>cydwybod &s;ydd yn euog farnu,</L>
<L>Cydwybod garwnod, yn ol gwaith gwallus,</L>
<L>bair golli d&ycirc;n diffaith,</L>
<L>Cydwybod mewn cyd-obaith</L>
<L>a geidw d&ycirc;n gwedi ei daith.</L></Q>
<P N="4">4. C&acirc;r bob pethau daionus er mwyn Duw: a ch&acirc;r Dduw er ei fwyn ei h&ucirc;n. Tra fyddych yn dal Duw yn gyfaill it, nid rhaid i ti ofni pwy a fyddo <HI>gelyn</HI> i ti: canys naill, a'i fe a wna Duw dy elyn i fod 'yn gyfaill i ti, a'i fe a'i ffrwyna ef, fel nas gallo wneu|thur dim niweid i ti. <HI>Rhuf.</HI> 8.31. <HI>Diha.</HI> 16.7. Erioed ni orchfygwyd un d&ycirc;n gan ei elyn, nes i'w bechod ef yn gyntaf gael y llaw 'n vchaf arno, a Duw ei adael ef iddo ei h&ucirc;n. Yr hwn gan hynny a fynno fod yn gadwedig rhag ofn ei elynion, a byw yn wa&s;dod yn ffafr Duw, <HI>pryned</HI> ynfydrwydd yr am&s;er a aeth heibio ag edifeirwch difrifol: edryched at <HI>yr am|&s;er pre&s;ennol</HI> trwy fanyldra Duwiol grefydd, a gwili|ed yr am&s;er &s;ydd i ddyfod trwy ragwybodaeth di-e&s;|ceulus. <HI>P&s;al.</HI> 27.11.12, 13.</P>
<P N="5">5. Dyro i bob d&ycirc;n yr a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">hyd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dd dyledus iw al|wedigaeth, eithr anrhydedda dd&ycirc;n <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n fwy am ei <HI>ddaioni,</HI> n&aacute;c am ei <HI>fawre<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d</HI> Ac ar law pwy bynnag y cefai&s;t ti dwrn da, cofi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> (<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 words"> y gallu a roddes Duw i ti) fod yn ddiolchg<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> iddo. Cydnabydda hyn yn gariadus o flaen <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> a gweddia tro&s;to at Dduw a chalon ewyll&s;ga<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> a chyf<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">if bob bendith a dderbynniai&s;t oddiwrth Dduw, yn <GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">ydd o'i dra|gwyddol
<PB N="158" REF="96">
gariad, i'th cymmell i dduwiol fywyd.</P>
<P N="6">6. Na falch&icirc;a o achos dy olud bydol <HI>oddiallan,</HI> nac o achos dy ddoniau y&s;prydol <HI>oddifewn. Nid o achos dy dda bydol oddiallan,</HI> o blegit fel eu daethant yn ddiweddar, felly yr &acirc;nt ymmaith drachefn yn ddi&s;ymmwth, am hynny y golled o honynt Sydd lai i'w chwyno. <HI>Nac am ddonniau oddifewn chwaith,</HI> canys, fel y darfu i Dduw eu rhoi, felly un agwedd efe a'i dwg hwynt ymmaith, Os (gan anghofio y Rhoddwr) y camarferi di ei ddonniau, i chwy|ddo dy galon &agrave; balchder o'th haeddedigaeth dy h&ucirc;n; ac i ddry&s;tyru eraill, er mwyn pa rai y darfu i'r Ollalluog Dduw dywallt y cyfryw ddonniau arnat. Oes gennit ti vn rhin dda a bair i ti feddwl yn dda am danat dy hun? y mae arnat titheu ugain o fei|au a ddylai yn hytrach beri it ymddangos yn wael yn dy olwg dy hun.</P>
<P>Bydd yn gyfryw vn yngolwg Duw, yr hwn &s;ydd yn gweled dy galon, ac yr wyt yn ymddangos yn|golwg dynion, y rhai &s;ydd yn gweled dy wyneb. Na ymfodlona mo honot dy h&ucirc;n ag enw da <HI>oddiallan,</HI> pan fyddo dy gydwybod <HI>oddifewn</HI> yn dywedyd i ti, nad wyt yn ei haeddu, ac am hynny nid eiddo ti mo honaw. Enw da haeddedigol, am beth bynnag y byddo, oddieithr am <HI>Dduwioldeb,</HI> a bery <HI>ychydig,</HI> a llai a d&agrave;l. Ni ddarllennais erioed yn yr holl &s;crythyrau &s;anctaidd am edifeirwch rhagrithiwr; ac nid rhyfedd: Canys yn &ocirc;l pechu dychweliad ydyw yr vnig fodd &s;ydd wedi ei adael i iachau pe|chaduriaid eraill; ond pa ryw fodd &s;ydd i'w gael i'w ddychwelyd ef, yr hwn a dr&ocirc;dd <HI>droad</HI> ei hun yn bechod? Gwae gan hynny yr enaid nid yw, ac etto &s;y'n ymddangos yn fucheddol.</P>
<P N="7">7. Dal &s;ulw ar Ddihenydd ofnadwy y dynion mel|digedig hynodol, i ffieiddio eu gweithredoedd drygi|onus; edrych ar <HI>fywyd y duwiol,</HI> fel y gellych ddy&s;|cu
<PB N="159" REF="96">
gwneuthur ar ei &ocirc;l: <HI>a'i ddiwedd bendigedig,</HI> fel y gellych gael cy&s;&s;ur oddiwrtho. <HI>Num.</HI> 23.10. <HI>P&s;al.</HI> 37.35, 36, 37. Gwna barch i'th well, dal &s;ulw ar y doeth, cynnal gymdeithas y dyn gone&s;t, a ch&aacute;r y d&ycirc;n crefyddol. A chan weled fod natur lygredig d&ycirc;n yn tueddu at <HI>Ragrith:</HI> gochel arferu crefydd yn ddibris ac yn &s;coewan, heb na <HI>gofal</HI> 1. a <HI>chydwybod i</HI> gynnyddu yn dduwiolach a &s;anctaiddiolach oddi|wrthi. Ymwrando gan hynny pa fodd yr ymgly|wych (trwy arferu <HI>moddion</HI> Duw beunydd) yn marw|hau dy lygredigaeth, ac yn cynnyddu mewn &s;an|cteiddrwydd: Ac na wna ddim ll&ucirc;n neu w&acirc;gfo&s;t i ymdangos, yn &s;ancteiddiach oddiallan, nac wyt ti (yngolwg Duw) oddi&s;ewn yn dy galon. Math. 23.27, 28.</P>
<P N="8">8. Cais lywodraethu y rhai &s;y 'n byw tan dy aw|durdod trwy gariad, yn hytrach na thrwy ofn: Ca|nys llywodraethu trwy gariad &s;ydd hawdd a diogel, eithr gofal a dychryn a fydd byth yn canlyn <HI>creulon|deb:</HI> Gortrechiad a bair i'r rhai a ortrechir ddi&s;gwyl od&s;a i fyned oddi dan yr iau, yr hon nid ydynt fod|lon iw ddwyn: Ni &acirc;d cyfiawnder Duw chwaith, i ly|wodraeth a &s;eiliwyd ar <HI>greulondeb</HI> barhau yn hir. Cofia er eu bod trwy <HI>ddynol ordinh&acirc;d,</HI> yn dy wa&s;a|naethu di; etto trwy briodol drefn gyfiawnach, gwei|&s;ion i Dduw ydynt, ie a chan eu bod yn Gri&s;tianogi|on, <HI>nid megis dy wei&s;ion, eithr vwchlaw gwei&s;ion, bro|dyr anwyl yn yr Arglwydd.</HI> Philem. 16. 1 Cor. 9.5. Rheola gan hynny ar <HI>Gri&s;tianogion</HI> (gan dy fod yn gri&s;tion) mewn cariad, a thrugaredd, fel Cri&s;t dy ben Athro.</P>
<P N="9">9. Cofia, mai o holl weithredoedd dyn, nad oes dim yn peri fod <HI>Swyddog</HI> yn debyccach i Dduw (rhag|law i'r hwn yw ef) nac yw, gwneuthur vnion|deb yn union. O ran cyflawni yr hyn beth mal y dylit:</P>
<P><PB N="160" REF="97">Yn gyntaf, bydded gennit ti glu&s;t agored i wran|do ach&wcirc;ynion cyfiawn am anghyfiawn weithredo|edd.</P>
<P>Yn ail, dod felly fenthyg vn glu&s;t i'r cyhuddwr, fel y b&ycirc;ch yn cadw y llall i'r ymddiffynnwr: Canys yr hwn o farno gyd a'r naill du, cyn gwrando y ddau, er iddo farnu yn gyfiawn, y mae ef yn farnwr ang|hyfiawn.</P>
<P>Yn drydvdd, wrth wrando 'r ddeutu, na og&wcirc;y|dda at y llaw ddehau o &s;erch, nac at yr a&s;wy o ga&s;i|neb: megis i goelio <HI>rhe&s;ymman</HI> o debygoliaeth gan gyfaill, o flaen <HI>y gwirionedd</HI> eglur gan ga&s;-ddyn.</P>
<P>Yn bedwerydd, na ddyro nag o gyfiawnder, (yr hyn yw <HI>regia men&s;ura, &s;ef me&s;ur brenhinol,</HI>) i'r dei|liaid gwaelaf. Eithr g&acirc;d i achos y gwan, a'r angh&ecirc;|nog, y cryf, ar cyfoethog, fod yn yr vnrhyw bwy|&s;au gwa&s;tad. Os canfyddi o'r naill du mewn rhyw achos, <HI>frynniau vchel o gyfrwy&s;dra dichellgar,</HI> ym|bleidio <HI>cadarn,</HI> ag erlid <HI>haerllyg gortrech:</HI> ac o'r tu arall bannylau i&s;el, tlodi, diniweidra, a gwendid di-ymwaredol. Parat&ocirc;a dy ffordd (fel y mae Duw yn gwneuthur) i farnu, <HI>gan gyfodi pannylau, a thynnu i lawr frynniau,</HI> a rhoi <HI>anghyffelybiaeth yn gyffelyb.</HI> Luc. 3.4.5. E&s;ay 40.3. Fel y go&s;o|dych <HI>&s;ail</HI> dy farn <HI>ar dir gwa&s;dad.</HI> Mewn achos o <HI>vniondeb neu gam</HI> rhwng plaid a phlaid, bydded dy gydwybod yn ofalus <HI>ius dicere</HI> i adrodd y gyfraith yr hon a wnaethpwyd, &s;ecundum <HI>allegata et probata;</HI> yn ol y pethau a haerer ac a brofer; 2 Cron. 19.10. Yn hytrach nag <HI>ius dare,</HI> i wneuthur cyfraith dy hun, yn &ocirc;l awdurdod <HI>&s;ic volo, &s;ic jubeo,</HI> fef felly yr wyf yn mynnu, felly yr wyf yn gorchymmyn; gan ofni y felldith honno, Deut 27.17. <HI>Melldigedig yw 'r hwn a &s;ymmudo derfyn tir ei gymmydog.</HI> Mewn acho|&s;ion am fywyd neu farwolaeth, bydded Barnwyr yn gyffelyb i <HI>Elohim,</HI> mewn <HI>cyfiawnder yu cofio truga|redd;</HI>
<PB N="161" REF="97">
Hab. 3.2. Ac felly yn edrych a milain ol|wg Cyfiawnder ar y weithred, fel y byddo to&s;turus olwg <HI>Trugaredd</HI> ar y <HI>drwg weithredwr.</HI> Gan dde|ongli ffafr y gyfraith i fod yn ffafr o fywyd, lle by|ddo gr&acirc;s yn addo gwellh&acirc;d: eithr o bydd cyfiawn|der yn gofyn i vn farw, rhag marw vndeb, a bod yn rhaid torri ymmaith aelod pydrllyd, rhag i'r holl gorph fadru, <HI>fiat iu&s;titia,</HI> gwneler cyfiawnder. Ei|thr pan f&ycirc;ch yn rhoddi y farn ar arall, cofia fod dy farn dy hun yn crogi goruwch dy ben. Ym mhob achos gan hynny barna yn gyfiawn, o blegid yr wyt ti yn ficr o gael Barnwr cyfiawn, ger bron yr hwn y mae 'n rhaid i ti ar fyrder fyned i ymddangos, i ga|el dy farnu dy hun: y pryd hynny y gelli di adael i'th gyfaill hyn o Farwnad yn dy ol.</P>
<Q><L>Nuper eram Judex, iam Judicis ante Tri|bunal</L>
<L>Sub&s;i&s;tens, paueo; iudicor ip&s;e modo.</L></Q>
<P>Hynny yw:
<Q><L>Barnwr doeth a fum i gynt</L>
<L>yn cael yr helynt orau:</L>
<L>Ac yr awrhon ofnog wr</L>
<L>ger bron y Barnwr finnau.</L></Q></P>
<P>Llawer &s;ydd (ni wn i o herwydd pa ham) a ymofidiant o herwydd cyfraith y deyrnas: Eithr y gwyr a fo doeth a ddichon atteb gyd a'r <HI>Apo&s;tol, Nos &s;cimus bonam e&s;&s;e Legem, mod&ograve; Judex ea legitime vtatur; Nyni a wyddom mai da yw 'r gyfraith, os arfer d&ycirc;n hi yn gyfreithlawn.</HI> 1 Tim. 1.8. Ac myfi a'i galwaf ef yn <HI>Farnwr</HI> cy|fiawn, calon yr hwn ni ddichon llygredigaeth <HI>gwo|brau,</HI> ofn gelynnion, na chariad cyfeillion ei dynnu oddiwrth ymarfer cydwybodus a'r gorchymynnion
<PB N="162" REF="98">
yma. Ac wrth yr anaml-f&acirc;th anrhydeddus Farn|wr hwnnw, y dywedaf gyd &acirc; <HI>Jeho&s;aphat: ymwrol|wch, a gwnewch gyfiawnder, a'r Arglwydd fydd gyd &acirc;'r daionus.</HI> 2 Cron. 19.11.</P>
<P N="10">10. Yn ddiwaethaf, na wna vn difyrrwch yn ar|fer bennyddiol i ti. Nid yw yr ymarfer hwyaf o ddigrifwch ond byrr, eithr y <HI>poenau</HI> am <HI>gamarfer</HI> di|grifwch ydynt <HI>dragwyddol.</HI> Arfer gan hynny o ddi|fyrrwch cyfreithlawn cyn belled, ac ei byddo i'th wneuthur yn dy gorph a'th feddwl yn <HI>gymme&s;ur ach</HI> a <HI>chy&s;&s;uru&s;ach</HI> i wneuthur gwa&s;anaeth Duw, a'r dy|ledion perthyna&s;ol i'th alwedigaeth. Y mae dy waith yn fawr, nid yw dy am&s;er ond byrr. Ac y mae 'r hwn &s;ydd <HI>yn talu gwobr i bob vn fel y byddo ei waith ef, yn &s;efyll wrth y drws.</HI> Dad. 22.12. Jag. 5.9. Meddwl pa waith &s;ydd etto yn &ocirc;l, mor araf y gwei|thiai&s;t yr am&s;er a aeth heibio; a pha gyfrif a fyddei gennit, pe bai dy Arglwydd yn dy alw ger ei fron y dydd heddyw. Bydd ofalus o hyn allan, i wneu|thur yr elw gorau a ellych o'r amfer byrr &s;ydd i ti yn &ocirc;l, fel y gwnai dd&ycirc;n o h&ecirc;n ammodau a fai ym mron myned allan: A phan fych yn bwriadu <HI>difyrru yr am&s;er, i't dy hun,</HI> cofia leied yw am&s;er dy enioes, ac am hynny na ellir difa llawer o hynny, mewn <HI>&s;egu|ryd, digrifwch, chwaryddiaeth,</HI> a gw&acirc;g <HI>oferedd:</HI> Gan weled nad yw 'r cwbl ond y&s;paid byrr, iw drei|lio yn gwneuthur y daioni gorau a fedrych. O ble|gid ni chreuwyd d&ycirc;n er mwyn <HI>ymddifyrru, ymddi|grifo,</HI> neu <HI>chwareu:</HI> eithr i wa&s;anaethu Duw mewn <HI>Crefydd</HI> yn ddyfal, ac i wa&s;anaethu ei gymydog yn gydwybodus yn ei alwedigaeth; ac felly yw &s;icrhau ei h&ucirc;n o iechydwriaeth tragwyddol. Cyfrif gan hyn|ny golli 'r am&s;er, yn vn o'r colledion mwyaf. <HI>Pr&ycirc;n yr am&s;er</HI> yn ofalus, a bydd dra-doeth iw dreilio, fel pan dd&ecirc;l yr am&s;er, yn yr hwn <HI>ni chei mor bod yn
<PB N="163" REF="98">
<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rchwyliwr mwyach</HI> ar y ddaiar; y byddo dy Argl|wydd yn dy groe&s;awu di a'g <HI>Euge bone &s;erue, &s;ef da w&acirc;s da,</HI> ac yn rhoddi i ti le gwell yn y nefoedd, lle cai yn llawen <HI>fwynhau llawenydd dy Arglwydd yn</HI> dragywydd.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<HEAD>Prydnawnol fyfyrdod.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Yn yr hwyr, pan fyddych yn dy baratoi dy hun i gymmeryd dy e&s;mwythder, myfyria ar yr ychydig byngciau hyn.</HEAD>
<P N="1">1. GAn weled fod dy ddyddiau wedi eu cyfrif, ac vn ychwaneg or cyfrif wedi ei dreilio: a'th fod yn agofach i'th ddiwedd o ddiwrnod.</P>
<P N="2">2. Ei&s;tedd i lawr ennyd, cyn i ti fyned i'th wely, ac y&s;tyria wrthit dy hun, pa beth a welai&s;t, a gly|wai&s;t, neu a ddarllennai&s;t y dydd hwn, a haeddai goffadwriaeth, mwy nac a wel&s;it, a glyw&s;it, neu a wyddit o'r blaen, a gwna y deunydd goreu a cllych o honynt. Eithr yn enwedig galw i'th c&ocirc;f, pa be|chod a wnaetho&s;t y dydd hwnnw, yn erbyn Duw neu dd&ycirc;n: a pha ddaioni a adewai&s;t heb wneuthur: ac ymo&s;twng dy hun am y ddeubeth hynny: O theby|gi i ti dy hun wneuthur dim da, cydnabydda mai rh&acirc;d Duw oedd hynny, a dyro iddo ef y gogoniant, a chyfrif y dydd hwnnw yn golledig, yn yr hwn ni wnaetho&s;t ti ddim daioni.</P>
<P N="3">3. Os gwydd&ocirc;&s;t i ti wneuthur vn pechod gor|thrwm, trwy wendid neu brofedigaeth gref: Na ryfyga gy&s;gu nes darfod i ti ar dy liniau wneuthur cymmod neillduol a Dduw yn Ghri&s;t am hynny: yn gy&s;tal drwy gyffe&s;&s;u dy fai, a thrwy ddyfal weddio am gael gollyngdod a maddeuant. Felly wrth wneu|thur dy gyfrif yn vnion &acirc; Chri&s;t bob n&ocirc;s, fe fydd i ti
<PB N="164" REF="99">
lai o d&acirc;fg, wrth wneuthur y cyfrif diwaethaf, o fla|en ei <HI>Fawrhydi</HI> yn Nydd y <HI>Farn.</HI></P>
<P N="4">4. Os dygwydda i ti vn dydd &s;yrthio allan &acirc; neb, Na <HI>fachluded yr haul ar dy ddigofaint di</HI> y no|&s;on honno. Eph. 4.26. Os bydd dy gydwybod yn cyhuddo i ti wneuthur cam ag ef, cydnebydd ar bai, ac ymbil ag ef am faddeuant. Os efe a wnaeth gam a thy di, cynnyg ei gymmod iddo, ac oni chymmo|da ef, etto maddeu di iddo o'th calon, <HI>Math.</HI> 5.23. Ond mewn vn modd na ryfyga fod yn ddial|wr drofot dy hun. Canys felly yr wyt yn gwneuthur cam deublyg &acirc; Duw: yn gyntaf, am gynnyg dwyn cleddyf cyfiawnder o'i law ef, fel pe bai ef heb fod yn gyfiawn, ac yntau wedi cadw <HI>talu dial</HI> yn ei law ei hun. Yn ail, am gamarfer awdurdod ar ei w&acirc;s ef, heb droi 'r achos atto ef iw wrando, ac iw farnu, yr hwn &s;ydd yn Arglwydd, ac yn Fei&s;tr i chwi'ch deu|wedd. Heb law hynny, yr wyt ti yn tueddu gormod or naill du i fod yn ddialwr. O blegid pe bait ti i roi dial arnat dy hun, ti ai rhoddit yn rhy <HI>y&s;oafn,</HI> ac ar dy elyn yn rhy <HI>drwm.</HI> Am hynny Duw piau di|al, ditheu piau maddeu.</P>
<P>Ac yn dy&s;tiolaeth ddarfod i ti yn ollawl faddeu iddo ef, gweddia at Dduw am gael o hono faddeu|ant o'i fai, a gwellh&acirc;d o'i fuchedd: ac yn &ocirc;l hynny o daw achos (o bydd yn dy allu) gwna iddo gym|mwynas, a gorfoledda yn ei wneuthur: Canys yr hwn &s;ydd yn gwneuthur daioni iw clynion, &s;ydd yn ei ymddangos ei hun yn fab Duw, a'i wobr &s;ydd gyd &acirc; Duw ei D&acirc;d.</P>
<P N="5">5. Nac arfera o g&wcirc;&s;c megis <HI>moddion</HI> i fodloni &s;yrthni mwll dy gnawd, Eithr megis yn feddiginia|eth i adne&wcirc;yddu dy &s;ynwyrau, a'th aelodau bli|nion: Cymmedroldeb o gy&s;cu &s;ydd yn e&s;cydhau y <HI>meddwl,</HI> ac yn bywhau y <HI>corph:</HI> eithr anghymmedrol
<PB N="165" REF="99">
g&wcirc;&s;c &s;ydd yn trymhau y naill, ac yn te&wcirc;ychu y llall.</P>
<P N="6">6. Cofia fod llawer yn myned iw gwely, ac heb gyfodi byth drachefn, hyd oni deffroer, i adgyfo|diwrth lais ofnadwy yr <HI>vdcorn diwaethaf.</HI> eithr yr hwn &s;ydd yn <HI>cy&s;cu</HI> ac <HI>yn deffro</HI> gyd &acirc; gweddi, &s;ydd yn cy&s;eu ac yn deffro gyd &acirc; <HI>Chri&s;t.</HI> Os dymuni gan hynny gy&s;cu yn ddiofal, ac yn ddiogel, ymddy|ro dy hun i ddwylaw Duw, tra byddych yn effro: Ac felly d&ocirc;s i'th wely gyd &acirc; pharch i Fawrhydi Duw, y&s;tyriaeth dy drueni dy hun, yr hyn a elli ei <HI>argraphu</HI> yn dy galon mewn peth me&s;ur, trwy 'r modd hyn, neu'r cyfryw fyfyrdod.</P>
<P>Darllain bennod yn yr unrhyw drefn ac a o&s;odwyd ar lawr i ti iw wneuthur yn y borau: a phan ddar|fyddo i ti, go&s;twng i lawr ar d&acirc;l dy liniau wrth er|chwyn dy wely, neu ryw le cyfleus arall yn dy &s;ta|fell, a chan dderchafu dy galon, dy olygon, a'th ddwylaw, at dy D d nefol, yn enw a chyfryngdod ei &s;ainctaidd <HI>Fab Je&s;u,</HI> gweddia atto ef, os oes gen|nit y dawn i weddio.</P>
<P N="1">1. Gan <HI>gyfaddef</HI> dy bech<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dau, yn enwedig y rhai a wanaetho&s;t y dydd hwnnw.</P>
<P N="2">2. Gan <HI>ymbil</HI> yn ddifrifol er mwyn Cri&s;t am ga|el maddeuant, a rhyddh&acirc;d oddiwrthynt.</P>
<P N="3">3. Gan <HI>attolygu</HI> ei Y&s;pryd gl&acirc;n i'th rhagflaenu i wellh&acirc;u dy fuchedd.</P>
<P N="4">4. Gan <HI>roddi diolch,</HI> am yr holl ddoniau a dderbyniai&s;t, yn enwedig, am dy gadwedigaeth y dwthwn hwnnw.</P>
<P N="5">5. Gan <HI>weddio</HI> am lonyddwch, ac ymwared y no&s;on honno.</P>
<P N="6">6. G&aacute;n gofio &s;t&acirc;t yr Eglwys, y Brenin, ar hilioga|eth frenhinol, Gweinidogion gair Duw, a Swyddo|gion, a'n holl frodyr ymweledig neu erlidiedig.</P>
<P N="7">7. Yn ddiwaethaf, gan dy orchymmyn dy hun a'th eiddo iw gadwraeth gra&s;u&s;ol.</P>
<P><PB N="166" REF="100">Hyn oll, a elli di ei wneuthar yn y geiriau hyn, neur 'r cyfryw.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="prayer">
<HEAD>Prydnawnol weddi.</HEAD>
<P>O Dra-gra&s;u&s;ol Dduw, a thrugaroccaf D&aacute;d, yr hwn <HI>wyt o amgylch fyngwely, yn gwybod yn hysbys fyngorweddfa am cyfodiad, ac wyt yn agos at y rhai oll &acirc; alwant arnat mewn gwirionedd a phur deb.</HI> Myfi bechadur truan &s;y 'n attolwg i ti edrych arnaf a golygon dy drugaredd, ac nid craffu arnaf fel yr ydwyf o honof fy hun: O bleg<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d yno ni che<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">t weled ond creadur diffaith, <HI>ac ammur, gwe|di ei lunio mewn anwiredd, ac yn byw mewn pe|chod, fel y mae yn gywilydd gennif dderchafu fyn|golwg tu ar nefoedd, gan wybod mor orthrwm y pe|chais yn erbyn y nefoedd, ac o'th flaen di.</HI> O blegid (O Arglwydd) mi a dro&s;eddais dy holl orchym|ynnion a'th union ddeddfau, nid yn unig trwy e&s;ceu|lu&s;dra a gwendid, eithr trwy ryfyg ewylly&s;car yng|wrthwyneb fyngwybodaeth fy hun; ie yn erbyn cynnwrf dy Y&s;pryd &s;anctaidd, yr hwn oedd ynfyn|galw i oddiwrthynt, fel y dar&s;u i mi anafu fyn|ghydwybod, a digio dy Yfpryd gl&acirc;n, <HI>trwy 'r hwn i'm &s;eliwyd hyd ddydd prynedigaeth.</HI> Ty di a gy&s;&s;egrai&s;t fy enaid a'm Corph i fod yn <HI>demlau</HI> i'r <HI>Yspryd gl&acirc;n:</HI> My fi bechadur gwael, a halogais y ddau &aacute; phob m&acirc;th ar aflendid, a budreddi. Fy llygaid wrth gymmeryd difyrrwch i graffu ar <HI>oferedd,</HI><NOTE PLACE="marg">P&s;a. 139.2, 3.145.18.51.9. Heb. 9.6. Eph. 4.30.</NOTE> fynghlu&s;tiau yn gwrando ammur ac an<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wair yma|droddion, fy nhafod yn cablu ac yn dywedyd celwydd, fy nwylaw mor llawn o amhuredd, fel y mae 'n gywilydd gennif eu codi attat: am
<PB N="167" REF="100">
traed yn fy n&wcirc;yn yn &ocirc;l fy <HI>llwybrau</HI> fy hun: fy rhe|&s;wm am deall, y rhai &s;ydd mor fywiol mewn ma&s;nach fydol, ydynt ddall, ac aneallgar, pan ddelwyf i ddadleu, neu i fyfyrio am nefol ac y&s;prdol bethau: fyngh&ocirc;f, yr hwn a ddylei fod yn dry&s;&s;ord&ycirc; pob daioni, nid yw mor gymhe&s;ur a pharod i gofio dim, ac yw i gofio gwagedd ac ynfydrwydd. Ie Argl|wydd trwy wybodaeth alarus yr wyf yn canfod, mai <HI>naturiol gan oll fwriad meddylfryd fynghalon fod yn ddrygionus bob am&s;er. fymhechodau ydynt amlach na gwallt fy mhen,</HI> ac hwy <HI>a</HI> dyfa&s;ant tro&s;of megis gwahanglwyf ffieiddiol, <HI>fel nad oes o wadn y troed hyd y pen,</HI> un man na rhan heb fod yn glwyfedig oddiwrthynt. Y maent hwy yn peri i mi ymddan|gos yn wael yn <HI>fyngolwg fy hun:</HI> pa faint mwy ffi|aidd ydwyf gan hynny yn dy &wcirc;ydd di? Ac ymar|fer o bechod gan mwyaf a dynnodd ymmaith dei|mlad cydwybod am bechu, ac a lu&s;codd ar fy uchaf y fath &s;yndra o &s;ynwyr, a chaledwch calon, fel nad yw dy farnedigaethau pan adrodder gan ffydd|lon bregethwyr dy air yn erbyn fy mhechodau, yn fy nychrynu i ddychwelyd attat ti, trwy edifeir|wch difrifol. A phe bai ti Arglwydd yn fyngwo|brwyo, yn ol dy gyfiawnder di, am haeddigaeth in|nau, mi gawn wradwydd a damnedigaeth yn dra|gywydd. Eithr gan weled, mai o'th trugaredd an|feidrol ei gwaredai&s;t fi hyd yn hyn, ac wyt beunydd yn gwilio am fy edifeirwch: yr wyf yn o&s;tyngedig yn dei&s;yf arnat, er mwyn y dirfawr Angau, ar Dio|ddefaint gwaedlyd a ddiod defodd Je&s;u Gri&s;t dro&s;of, faddeu a phardynu i mi fy holl bechodau am hanwi|reddau, ac <HI>agoryd imi ffynnon</HI> re|degog gwaed Cri&s;t,<NOTE PLACE="marg">E&s;ay. 1.6. Rhu. 3.15. Zech. 13.1.</NOTE> fel yr addewai&s;t ei hagori tan y te&s;tament Newydd i'r <HI>edifeiriol o d&ycirc; Dafydd:</HI> mal y byddo
<PB N="168" REF="101">
fy holl bechodau am haflendid wedi eu trochi yn ei <HI>waed,</HI> eu claddu yn <HI>ei farwolaeth,</HI> a'i cuddio yn ei friwiau, fel na ddelont byth i gael eu gweled mwy|ach, i'm cywilyddio yn y b&ycirc;d hwn, nac i'm heuog|farnu ger bron dy orfeddfaingc yn y b&ycirc;d &s;ydd i ddy|fod. Ac yn gymmaint o Arglwydd ac y gwyddo&s;t, <HI>nad oes ym meddiant d&ycirc;n droi ei galon, oni bydd i ti yn gyntaf roddi iddo r&acirc;s i ymchwelyd:</HI> a chan we|led fod cyn haw&s;ed i ti fyngweuthur yn gyfion, ac yn &s;anctaidd, ac erchi i mi fod felly: O fy Nuw, <HI>dy|ro i mi r&acirc;s i wneuthur &acirc; orchymynnai&s;t, ac yno gor|chymmyn a fynnych di,</HI> ac ti am cei yn barod i wneu|thur dy orchymmyn &s;anctaidd. Ac er mwyn hyn dyro i mi dy Y&s;pryd gl&acirc;n, yr hyn a <HI>addewai&s;t</HI> ei roi <HI>(hyd ddiwedd y byd)</HI> i'th holl etholedigion bobl. A g&aacute;d i'th vnrhyw Y&s;pryd gl&acirc;n bureiddio fynghalon, iachau fy llygredigaeth, &s;ancteiddio fy anian, a chy|&s;&s;egru fy enaid am corph, megis y byddont <HI>yn demlau yr Yspryd gl&acirc;n, ith wa&s;anaethu di mewn &s;ancteiddr|wydd a chyfiawnder holl ddyddiau fy mywyd:</HI> fel pan orphennwyf (trwy gynnorthwy dy Y&s;pryd &s;ancta|idd di) <HI>fyngyr&s;a yn y bywyd darfodedig hwn;</HI> y gallwyf yn llawen adael y byd yma, a gorchym|myn fy enaid i'th ddwylaw Tadol, mewn diogel o|baith o fwynhau y bywyd tragwyddo gyd &acirc; thi yn dy deyrnas nefol, yr hon <HI>a ddarperai&s;t i'th Seintiau e|tholedig, y rhai a garant yr Arglwydd Je&s;u,</HI> ac a ddi&s;gwyliant am ei ddyfodiad.</P>
<P>Yn y cyfam&s;er (o nefol D&acirc;d) yr wyf yn attol|wg, i'th lan Y&s;pryd weithredu ynof y cyfryw edifei|iwch difrifol, fel y byddwyf trwy wylofain yn ga|laru am fy mhechodau a aethant heibio,<NOTE PLACE="marg">Mat. 28.20. 1 Tim. 4.7. Mat. 25.34.</NOTE> trwy ofid calon yn o&s;tynge|dig am fy mhechodau pre&s;ennol, ac am holl egni yn gwrthwynebu y cyfryw bechodau budron o
<PB N="169" REF="101">
hyn allan. A g&acirc;d i'th vnrhyw Y&s;pryd gl&acirc;n fynghadw hefyd yn vndeb yr Eglwys, fy nhywys yngwirionedd dy air, am ymddeffyn, nad y&s;gogwyf byth oddiwrtho i <HI>Babeidd-dra,</HI> nac i neb ryw amryfu&s;edd arall, na gau addoliad. Agored dy y&s;pryd fy llygaid ledl&ecirc;d, <HI>i weled pethau rhyfedd allan o'th gyfraith di.</HI> Ac agor fyngwefu&s;au, fel y byddo fyngenau beunydd yn ymddiffyn dy <HI>wirio|nedd, ac yn go&s;od allan dy foliant.</HI> Chwanega yn|of yr holl ddonniau daionus, y rhai o'th trugaredd a ganniadhauai&s;t i mi yn barod; a dyro i mi y&s;pryd dioddefgar, a chalon ddiwair, meddwl bodlonol, &s;erch pur, ymddygiad gweddol, a'r holl radau e|raill, a wyddo&s;t ti fod yn angenrhaid i mi, i lywo|draethu fynghalon yn dy ofn, ac i vnioni fy mywyd yn dy ffafr: fel pa vn bynnag, a'i byw a'i marw a wnelwyf, y gallwyf fyw a marw i ti, yr hwn wyt fy Nuw am gwaredydd. Ac yma o Argl|wydd, yn &ocirc;l fy rhymedig ddl&ecirc;d, y rhoddaf i't ddi|olch tramawr oddiar <HI>Allor</HI> calon o&s;tyngedig, am dy holl ddonniau, a'th fendithion, y rhai yn ra&s;u&s;ol ac yn helaeth a dyw&ecirc;lltai&s;t ar fy enaid am corph, tu ac at y bywyd hwn, a'r bywyd &s;ydd i ddyfod: yn bendifaddeu am fy <HI>etholedigaeth, creadigaeth, pry|nydigaeth, cyfiawnh&acirc;d, &s;ancteiddiad, am hymddiffy|nniad o'm hieuengtyd</HI> hyd y dydd ar awr bre&s;ennol yma: ac am y diogel obaith a roddai&s;t i mi o'm <HI>gogoneddiad.</HI> Hefyd am fy iechyd, fynghyfoeth, fy ymborth, fyngwi&s;coedd, am dedwyddfyd, ac yn enwedig, am ddarfod i ti fy ymddiffyn y dydd hwn aeth heibio rhag p&ocirc;b peryglon a niweidiau, yn fyngorph, am henaid,<NOTE PLACE="marg">P&s;a. 119.18.</NOTE> gan fynghy|ny&s;caeddu i ar holl bethau ydoedd angenrheidiol i mi. <HI>Ac fel yr ordei|niai&s;t y dydd i dd&ycirc;n i lafurio ynddo,
<PB N="170" REF="102">
a'r n&ocirc;s i gymmeryd ei e&s;mwythdra:</HI> Felly yr wyf yn attolwg i't &s;ancteiddio i mi g&wcirc;&s;c ac e&s;mwythder y nos hon, fel y mwynhawyf hynny megis cy&s;&s;ur rha|dlawn o'th fendith di. Mal pan ddarfyddo im corph &s;wrth gael ei lonni a'i ddiflino &acirc; chymedroldeb o g&wcirc;&s;c a llonyddwch, y gallwyf a mwy nerth rodio gyd &acirc; thi, gan wneuthur y cyfryw weithredoedd da a orchymynnai&s;t, pan ryngo bodd i'th ddwywawl allu fy neffroi y borau ne&s;&s;af. A thra bwyf yn cy&s;|cu, Bydd di <HI>Ceidwad I&s;rael yr hwn ni huna, ac ni chw&s;c,</HI> o'th ragluniaeth &s;anctaidd i'm hymddiffyn rhag pob peryglon, fel na allo <HI>Satan</HI> na'i <HI>angelion drwg,</HI> nac vn gelyn arall wneuthur <HI>i mi ddim drwg, neu niweid.</HI> Ac i'r perwyl yma, gorchymmyn i'th Angelion Sanctaidd <HI>Ga&s;tellu o'm hamgylch,</HI> i'm cadw a'm gwaredu: fel yr addewai&s;t y caent wneu|thur <HI>o amgylch y rhai a ofnant dy enw.</HI> A chan wybod fod <HI>dy enw yn d&wcirc;r cadarn, diogel i'r rhai a redant atto;</HI> yr wyf yma yn fyngorch|ymmyn fy hun (a chwbl a berthyn i mi) ith &s;an|ctaidd gadwraeth a'th ymddiffynniad. Os dy ewyllys bendigedig fydd alw am danaf om c&wcirc;&s;c: O Argl|wydd, er mwyn Je&s;u Gri&s;t cymmer drugaredd ar|naf, a derbyn fy enaid i'th deyrnas nefol. Ac o rhynga bodd it chwanegu dyddiau at fy mywyd, o Arglwydd, chwanega wellh&acirc;d at fy nyddiau; a di|ddyfna fy meddwl oddiwrth &s;erch <HI>i'r b&ycirc;d,</HI> ac i ofe|redd <HI>bydol,</HI> a ph&acirc;r i mi gymmwy&s;o fy ymarweddi|ad at y <HI>nef,</HI> a <HI>phethau nefol.</HI> A <HI>pherffeithia ynof beunydd y gorchwyl da a ddechreuai&s;t, i ogoniant dy enw,</HI> ac i iechydwriaeth fy enaid pechadurus.<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 121.4. Dad. 12.7. P&s;a. 34.7. Diha. 18.10.</NOTE> O Arglwydd yr wyf yn erfyn arnat am ymddiffyn, a chadw rhag pob neweid drwg, neu berigl, dy holl Eglwys, mawrhy|di y Brenin, a'r Frenhines, a'r Ty|wy&s;og,
<PB N="171" REF="102">
Cadw hwynt ym mhurdeb dy wirionedd, a llwydda hwynt &acirc; phob gr&acirc;s, a dedwyddwch. Ben|dithia yr holl Bennaethiaid, Gweinidogion, a Swy|ddogion o'r Eglwy&s;i ar Teyrna&s;au hyn, Bawb o ho|nynt &acirc; rhadau angenrhaid iw lleoedd, a'i galwediga|ethau. A bydd di o Arglwydd, yn ddiddanwch ae yn gy&s;&s;ur i'th holl bobl, y rhai a welai&s;t ti yn dda eu gofwyo ag vn m&acirc;th ar glefyd, gwrthwyneb, neu gy&s;tudd. Pry&s;&s;ura, o D&acirc;d, ddyfodiad ein <HI>Hargl|wydd ni Je&s;u Gri&s;t.</HI> Gwna i mi fod ollawl yn feddyl|gar am fy niwedd, ac am y cyfrif &s;ydd raid i mi ei wneuthur i ti y pryd hynny: ac yn y cyfam&s;er i <HI>gan|lyn Cri&s;t yn yr adenedigaeth:</HI> mal y caffwyf gyd &acirc; Chri&s;t gyfran <HI>yn adcyfodiad y rhai cyfiawn,</HI> gwedi dibenno y bywyd marwol hwn. Y doniau hyn, a'r holl fendithiau eraill a wyddo&s;t ti (O D&acirc;d) fod yn ddiffygiol ynof, ac yn angenrheidiol i mi, yr wyf yn o&s;tyngedig yn ymbil, ac yn dei&s;yfu eu cael ar dy ddwylaw,<NOTE PLACE="marg">Dat. 22, 20. Mat. 19.28. Luc. 14.14.</NOTE> yn enw a chyfryngdod <HI>Je&s;u Gri&s;t,</HI> dy <HI>F&acirc;b,</HI> yn y ffurf ar weddi a ddy&s;codd ef ei hunan i mi iw ddywedyd wrthit.
<Q>Ein T&agrave;d yr hwn wyt. &amp;c.</Q></P>
<DIV3 TYPE="prayer">
<HEAD>Prydnawnol weddi arall &s;ydd ferrach.</HEAD>
<P>O Dragwyddol Dduw a nefol D&acirc;d, oni bai fy a|ddy&s;cu am &s;icrhau trwy addewidion dy Efen|gyl, ac e&s;amplau <HI>Petr, Magdelen, y Pwblican, y M&acirc;b afradlon,</HI> a llawer eraill o bechaduriad edifei|riol, dy fod ti yn llawn <HI>o ddrugarogrwydd,</HI> ac yn barod i faddeu i'r pechaduriad trymmaf <HI>eu beichiau</HI> o <HI>bechod,</HI><NOTE PLACE="marg">Luc. 22.61. Luc. 7.47.</NOTE> pa bryd <HI>bynnac</HI> y dychwelant attat ti &acirc; chalonnau edifeiriol, gan ymofidio
<PB N="172" REF="103">
am eu pechodau, a dei&s;yfu da r&acirc;s: mi fyddwn gwedi anobeithio o rhan fy mhechodau heb ronyn cy&s;&s;ur ynof i ryfygu dyfod o'th flaen di: wrth y&s;tyried ca|lodwch fynghalon, afreoledigaeth fy &s;erch, aflendid fy ymarweddiad, trwy y rhai y tro&s;eddais <HI>dy holl gyfreithiau,</HI> ac yr haeddais <HI>dy felldith,</HI> yr hyn &agrave; allai beri i'm corph gael ei gy&s;tuddio &acirc; rhyw haint echryf|lon, am henaid ei nychu gan <HI>farwolaeth pechod,</HI> am enw da gael ei &s;oddi gan warth gwradwyddus, a gwneuthur fy meddiannau yn agored i b&ocirc;b m&acirc;th ar wrthwynebion a damweiniau. Yr wyf yn cyfaddef O Arglwydd, <HI>Mai dy drugaredd di yw 'r achos na ddarfu am danaf.</HI> Eithr o fy Nuw, megis y darfu i'th trugaredd yn vnig attal dy farnedigaeth rhag de&s;cyn arnaf hyd yn hyn; felly yr wyf yn o&s;tynge|dig yn attolwyn i ti, yn ymy&s;caroedd trugareddau Je&s;u Gri&s;t, <HI>yn yr hwn yn vnig i'th fodlonir, na th&acirc;l i mi yn &ocirc;l fy haeddedigaeth,</HI> eithr maddau yn rhwydd ac yn rh&acirc;d i mi, fy holl bechodau, a'm hanwireddau: a golch fi yn l&acirc;n oddiwrthynt &acirc; rhinwedd y gwerth|fawroccaf waed, yr hwn a gollodd <HI>Je&s;u Gri&s;t</HI> tro&s;of. Canys efe yw 'r vnig <HI>phy&s;ygwr,</HI> a'i <HI>waed ef</HI> yw 'r v|nig feddiginiaeth a ddichon iachau fy nolur. Ac efe yw 'r wir <HI>Sarph br&ecirc;s</HI> a all fyngwneuthur yn iach oddiwrth y gwenwyn, a'r hwn y darfu i <HI>&s;arph danllyd</HI> fy mhech&ocirc;dau frathu a gwenwyno fy mriwedig am clwyfedig enaid. Dyro i mi (yr wyf yn attolygu it) dy Y&s;pryd gl&acirc;n, i'm &s;icrhau o'm <HI>mabwy&s;iad,</HI> ac i gryfhau <HI>fy ffydd,</HI> i chwanegu <HI>fy</HI> edifeirwch,<NOTE PLACE="marg">Galaru. 3.22. Mal. 3.6. Col. 3.12. Mat. 3.17. Gal. 4.5. 1 The&s;. 5.23.</NOTE> i oleuo fy neall, i buro fynghalon, i vnioni fy ewyllys a'm dei&s;yfiadau, i'm &s;ancteiddio trwof, <HI>fel y cadwer gwbl oll om hy&s;pryd, fy enaid am corph, yn ddiarg yoedd yn nyfodiad ein Arglwydd Je&s;u
<PB N="173" REF="103">
Gri&s;t.</HI> Ac yr awr'hon O Arglwydd yr wyf yn rhoddi i't ddiolch a moliant ewylly&s;car, a'm ddarfod i ti fyngwarcdu y dydd hwn, oddiwrth bob peryg|lon a niweidiau, er dryced i'r haeddwn, ac er maint fy anwiredd. Yr wyf yn attolwg i ti hefyd fynghadw y n&ocirc;s hon, rhag <HI>y llew rh&ucirc;adwy, yr hwn ddydd a n&ocirc;s &s;y 'n rhodio oddi amgylch gan gei&s;io fy llyngcu.</HI> Gwi|lia di O Arglwydd tro&s;of y n&ocirc;s hon; i'm gwared rh&aacute;g ei greulondeb a'i brofedigaethau: a gad i'th trugaredd fod yn achles a tharian i mi, rhag ei an|gymmodol lid a'i aruthrol ddigofaint. Ac er mwyn hyn, yr wyf yn fyngorchymmyn fy hun i'th ddwy|law a'th gadwedigaeth di, gan attolygu i ti o fy Arg|lwydd a'm Duw, na chynhwy &s;ech i Satan, nac i'r vn o'i aelodau di&s;&s;aith allu gwneuthur i mi ddim dir|dra neu niweid dr&wcirc;g y nos heno. A chaniadha o Arglwydd daionus, <HI>yn cy&s;cu ac yn effro, yn byw, ac yn marw, i mi gy&s;cu, a deffro, byw, a marw i ti,</HI> ac i ogoniant dy enw, ac i iechydwriaeth fy enaid. Arglwydd bendithia a chadw dy etholedigion bobl ym mhob lle. Canniadh&acirc; i'n Brenin hir a dedwy|ddol lywodraeth arnom, bendithia y frenhines, y Tywy&s;og, a'n holl Swyddogion, a Gweinidogion dy Air. Cy&s;&s;ura bawb a'r y &s;ydd mewn trueni, angen, neu glefyd: o Arglwydd daionus dyro i mi r&acirc;s i fod yn vn o'r <HI>morwynion call,</HI> fel <HI>y parat&ocirc;wyf fynghalon megis lamp yn llawn o olow ffydd, a di&s;cleirdeb gwe|ithredoedd da, i</HI> gyfarfod yr Arglwydd Je&s;u, <HI>hyfryd briodf ab fy enaid,</HI> ar ei ail ddyfodiad di&s;ymmwth yn ei ogoniant. Canniadha hyn o D&acirc;d nefol, er mwyn <HI>Cri&s;t Je&s;u,</HI> fy vnig Iachawdwr am Cyfryngwr,<NOTE PLACE="marg">1 Petr. 5, 8.</NOTE> yn yr hwn Enw ben|digedig, ac yn ei <HI>hynod</HI> eriau ei <HI>hu|nan</HI> y galwaf arnat fel i'm dy&s;codd:</P>
<P><HI>Ein t&acirc;d yr hwn wyt yn y nefoedd &amp;c.</HI></P>
<P><PB N="174" REF="104"><HI>Yn &ocirc;l hynny dywaid.</HI></P>
<P><HI>DY</HI> r&acirc;d O Ar glwydd Je&s;u Gri&s;t, dy &s;erch o ne|fol D&acirc;d, dy gymdeithas a'th diddanwch, o fen|digedig a &s;ancteiddlan Y&s;pryd, a fo gyd &acirc; myfi ac a gyfanneddo yn fynghalon, y nos hon, ac yn dragy|wydd. Amen.</P>
<P><HI>Yno d&aacute;n ymgyfodi gyd&acirc; pharch &s;ancteiddiol, my|fyria wrth dynnu dy ddillad oddi am danat.</HI></P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<HEAD>Pethau i fyfyrio arnynt pan fyddych yn dio&s;c oddi am danat.</HEAD>
<P N="1">1. FOd y dydd yn dyfod, pryd i'th ddinoether mor noeth oddiwrth y cwbl a feddi di yn y byd, ac wyt ti yr awrhon oddiwrth dy ddillad: Nid oes gennit ti gan hynny yma ond benthyg yr holl bethau dros am&s;er, megis <HI>gorchwyliwr,</HI> a hynny i roddi <HI>cyfrif.</HI> Luc. 16.2. Am hynny tra yr ymddi|rieder i ti am yr <HI>orchwyliaeth hon</HI> bydd <HI>gall a ffydd|lon.</HI></P>
<P><Q>Nudus in hunc nundum veni, quoque nudus abibo.</Q></P>
<P>&s;ef:
<Q><L>J'r byd dros ennyd draws aniau daethym</L>
<L>I dithio 'n noeth aflan,</L>
<L>Hefyd o fyd yn y fan</L>
<L>Felly yr af fi allan.</L></Q></P>
<P N="2">2. Pan ganfyddych dy wely, pared hynny i ti feddwl am dy f&ecirc;dd; Job 17.13. yr hwn &s;ydd yr
<PB N="175" REF="104">
awrhon yn wely Cri&s;t. Canys Cri&s;t (gan roddi ei gorph &s;anctaidd dridiau a theirnos i orwedd yn y bedd) ai &s;ancteiddiodd, ac (megis) a'i twymnodd ef i gyrph ei Saint, i orphywys, a huno ynddo, hyd foreuddydd yr <HI>Adcyfodiad:</HI> felly yr awrhon nid yw marwolaeth i'r ffyddlonniaid, ond h&ucirc;n e&s;m|wyth, a'r bedd ond gwely Cri&s;t, lle y mae eu cyrph yn gorphywys ac yn cy&s;cu mewn tangneddyf: hyd <HI>oni lewyrcho hyfryd foreuddydd yr Adcyfodiad iddynt,</HI> E&s;ay. 20.26.</P>
<P><HI>Cofia wrth weled dy wely.</HI>
<Q>Ut &s;omnus mortis, &s;ic lectus imago &s;epulchri.</Q></P>
<P>&s;ef:
<Q><L>Bydded c&wcirc;&s;c &s;ydd gy&s;&s;ur maeth</L>
<L>Yu ail marwolaeth cennyd:</L>
<L>A'r gwely gw&ecirc;l yn ail i'r bedd</L>
<L>Lle rhaid i't orwedd hefyd.</L></Q></P>
<P>Bydded gan hynny dillad dy wely yn arwyddoc|cau i ti bridd y ddaiar, yr hwn a'th oruwchguddia: a'th cynfa&s;au dy amdo: dy gw&s;c dy farwolaeth: dy ddeffroad dy adgyfodiad. A phan orweddych yn dy wely a deall o honot fod cy&s;cu yn ne&s;&acirc;u: <HI>Dywaid, mewn heddwch y gorweddaf ac i'r hunaf,</HI> canys ti <HI>Arglwydd yn unig am cyfleai&s;t mewn diogelwch.</HI> P&s;al. 4.8. Fal hyn gan agoryd dy galon bob borau yn grefyddol, a'i chau drachefn bob nos &acirc; gair Duw ac &acirc; gweddi, megis &acirc; chl&ocirc; ag agoriad: Ac felly gan ddechrau y dydd ag addoliant Duw, a myned rha|got yn ei ofn, a'i ddiweddu yn ei ffafr, di a fyddi &s;icr o gael bendith Dduw ar dy holl orchwylion, a'th am|cannion y dydd hwnnw: a'r no&s;on, ti a elli dy &s;icrhau dy h&ucirc;n, y cei gy&s;cu yn ddiogel, ac yn hy|fryd ym mreichiau <HI>rhagluniaeth</HI> dy D&acirc;d nefol.</P>
<P>Hyd yn hyn am y Duwioldob, yr hwn a ddylai
<PB N="176" REF="105">
bob Cri&s;tion ei arferu beunydd yn neulltuol. Yma y canlyn yr hyn &s;ydd raid i Berchen tyaeth ei ymarfer gyd a'i deulu.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<HEAD>Myfyrdodau am dduwioldeb teuluaidd.</HEAD>
<P>OS galwyd ti i gadw t&ycirc; a thylwyth, na thybia fod yn ddigon abl i ti dy hun weddio a gwa|&s;anaethu Duw yn union, eithr rhaid i ti beri i bawb a fyddo tan dy lywodraeth wneuthur yr unrhyw gyd &acirc; thi. Am gyflawni hyn o ddl&ecirc;d, yr oedd Duw yn ymfodloni cy&s;tal yn <HI>Abraham,</HI> na chelai ef yr hyn a wnai rhagddo: <HI>Canys</HI> (medd Duw) <HI>mi a'i hadwaen ef, y gorchymmyn ef iw blant, ac iw dyl|wyth ar ei &ocirc;l, gadw o honynt ffordd yr Arglwydd, gan wneuthur cyfiawnder a barn, fel y dygo'r Ar|glwydd ar Abraham, yr hyn a lefarodd efe am da|naw,</HI> Gen, 18.17.19. <HI>Ac yr oedd gan Abraham ddeunaw a thrychant o hyfforddus wei&s;ion, a ane&s;id yn ei d&ycirc; ef; trwy nerth y rhai yr achubodd ef Lot ei nai o ddwylaw ei elynion,</HI> Gen. 14, 14. Ac y mae <HI>Jo&s;uah</HI> dduwiolwych yn ty&s;tiolaethu ger bron yr holl bobl, er &s;yrthio o honynt oll oddiwrth wir a|ddoli Duw, etto <HI>efe a'i dylwyth a wa&s;anaethent yr Arglwydd,</HI> Jo&s;h. 24.15. Ac y mae Duw ei hun yn gorchymyn yn neillduol bob perchen tyaeth i ath|rawiaethu eu teulu yn ei Air, a'i dwyn i fynu yn ei ofn a'i wa&s;aneth. <HI>Bydded y geiriau hyn yr ydwyf yn eu gorchymyn i ti heddyw, yn dy galon. Ac hy|spy&s;&s;a hwynt i'th plant, a chrybwyll am danynt pan ei&s;teddych yn dy d&ycirc;, a phan gerddych ar y ffordd, a phan orweddych i lawr, a phan gyfodych i fynu, &amp;c. Ofna yr Arglwydd dy Dduw a gwa&s;anaetha ef,</HI> Deu. 6.7. Yr oedd <HI>Dafydd</HI> gwedi trefnu ei d&ycirc; yn &ocirc;l y gyfraith ho<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">, <HI>fel na chai ddyn twyllodrus drigo yn ei
<PB N="177" REF="105">
d&ycirc;, eithr y cyfryw a wa&s;anaethai Dduw, ac a rodiaei mewn ffordd berffaith.</HI> P&s;al. 101.6, 7. Yr oedd <HI>He&s;ther</HI> dduwiol yn dy&s;cu ei <HI>llance&s;au</HI> i wa&s;anaethu Duw mewn <HI>gweddi</HI> ac <HI>ympryd.</HI> He&s;t. 4.16. Ac er mwyn hyfforddi dy deulu mewn z&ecirc;l w<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">e&s;og i grefydd vnion, hoffa yn fwyaf y rhai a welych yn ymroi yn orau i wir dduwioldeb. Hynny a fydd buddiol i ti o herwydd dwy achos. Yn gyntaf, fe a fendithia Duw yn hytrach, ac a lwyddianna lafur, a gorchwyl dwylaw y cyfryw wei&s;ion duwiol. Canys yr oedd <HI>Laban</HI> yn gweled fod Duw <HI>yn ei fendithio oblegid Ja|cob:</HI> Gen. 30.27. Ac yr oedd <HI>Potiphar</HI> yn deall, <HI>Fod yr Arglwydd gyd &agrave; Jo&s;eph yn llwyddo cwbl oll oedd tan ei law ef: ie pan daflwyd Jo&s;eph yn wirion i'r carchar, yr oedd pennaeth y carchar d&ycirc; yn gweled pa beth bynnac a wnai ef, ei fod yn llwyddo:</HI> Ac am hynny y rhoddes pennaeth y carcha d&ycirc; yr holl garcharorion tan law <HI>Jo&s;eph.</HI> Gen. 39.3.22.23. Yn ail, pa vnionaf y gwa&s;anaetho d&ycirc;n Dduw, ffy|ddlonaf fydd ei wa&s;anaeth i tithau.</P>
<P N="2">2. Pe bai bob perchen teulu fel hyn yn ofalus yn &ocirc;l ei rwymedig ddl&ecirc;d, i ddwyn i fynu ei blant a'i dylwyth yn ofn Duw, a'i wa&s;anaeth, yn ei d&ycirc; ei hun, yno y llenwid T&ycirc; Dduw yn well, ac i'r ym|welid &acirc; Bwrdd yr Arglwydd yn fynychach ar y dydd Sabboth; a llafur a phregethiad y Bigeiliaid a ddy|gai ffrwyth yn well nac y mae. Ni byddai &s;trydo|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dd y trefi, a'r dina&s;oedd cyn llawned o rai medd|won, anudonwyr, puteinwyr, ac halogedig watwor|wyr gwir dduwioldeb, a chrefydd &s;anctaidd; ni by|ddai <HI>l&ycirc;s we&s;tmin&s;ter</HI> mor llawn o <HI>ymry&s;onau</HI> gwrth|wynebus, <HI>holion</HI> ceccrus, ac <HI>ymddadlau</HI> anghri&s;tia|nogawl; ac ni byddai 'r carchardai bob <HI>Se&s;&s;iwn</HI> mor llawn o ladron, &s;pe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">lwyr ffyrdd fawr, bradwyr, a llofruddion.</P>
<P>Eithr y &s;ywaeth ni wna y rhan fwyaf o berchen tai
<PB N="178" REF="106">
amgenach defnydd o'i gwei&s;ion, nac o'i hanifeiliaid; am y caffont hwy eu cyrph i wneuthur eu gwa&s;ana|eth, ni waeth ganddynt er i'w heneidiau wa&s;anaethu 'r cythraul. Etto yr achwyn cyffredinol yw, fod gwei&s;ion da a ffyddion yn anhawdd, ac yn anaml iw cael. Gwir; eithr yr achos o hynny yw, fod cyn amied a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">uwiol ac halogedig <HI>Fei&s;tred:</HI> Canys e&s;am|pl ac athrawiaeth mei&s;tr duwiol a bucheddol a wna <HI>was da</HI> a ffyddlon, fel y ty&s;tiolaetha e&s;amplau o <HI>Abraham, Jo&s;uah, Dafydd, Cornelius,</HI> &amp;c. Y rhai oedd ganddynt wei&s;ion da o herwydd eu bod yn fei|&s;tred duwiol, a chyfryw rai ac oeddynt ofalus i wneuthur eu gwei&s;ion yn wei&s;ion i Dduw.</P>
<P>Prif la&s;ur a gofal llawer ydyw, codi ac arddercha|fu eu tai; ac etto codont yn forau, ac elont yn hw yr i gy&s;cu, a bwyt&acirc;ont <HI>far a gof alwch; fe a'r cwbl yn ofer, canys os yr Arglwydd nid adeilada y t&ycirc;, (hynny yw, codi teulu) ofer y llafuriant wrtho.</HI> P&s;al. 127.1.2. Canys Duw a &s;eliodd hyn yn gyfraeth di|gyfaewidiol, <HI>y tywallt ei lid ar y teuluoedd ni alwa|&s;ant ar ei enw ef:</HI> ie Duw a dynn y drygionus <HI>allan o'i babell, ac a'i diwreiddia o dir y rhai byw.</HI> Jer. 10.25. P&s;al, 52.5. Ie pan gyflawner eu hanwi|redd, <HI>y gwna ef i r wl&agrave;d chwdu allan ei holl Canaan|itiaid.</HI> Levit. 18.25. Am hynny gwir grefydd, a gwa&s;anaethu Duw ymhlith teulu, ydyw 'r adeilad orau, a'r &s;crifenadau diogelaf i &s;icrhau t&ycirc; a thir <HI>ar ddyn, a'i etifeddion. Canys y cyfiawn a etifedda y ddaiar ac a bre&s;&s;wylia ynddi yn dragywydd.</HI> P&s;a. 37.29.</P>
<P>Os dymuni gan hynny gael bendith Dduw arnat dy hun, a'th teulu; naill a'i cynt a'i gwedi dy ne|illdnoi weddi dy hun, galw ynghyd bob borau i ryw &s;tafell gy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">leus dy holl deulu; ac yn gyntaf, naill a'i cynt a'i gwedi dy neillduol weddi dy hun, galw ynghyd bob borau i ryw &s;tafell gyfleus dy holl deu|lu;
<PB N="179" REF="106">
ac yn gyntaf, naill a'i darllain dy hunan iddynt bennod yngair Duw, neu bair i vn arall a fedro ddarilain yn llawnllythyr; O chei ennyd di elli dde|ongli iddynt brif adnodau daionus; ac yno gan fy|ned i lawr ar dy ddeulin gyd &acirc; hwynt, mewn modd parchedig fel y dywetpwyd or blaen, cyd-weddiwch yn y modd hyn.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="prayer">
<HEAD>Boreuol weddi tros y teulu.</HEAD>
<P>O Arglwydd ein Duw a'n T&acirc;d nefol, yr hwn wyt unig creawdwr, a llywiawdwr nef a dai|ar, a phob peth &s;ydd o'i mewn, yr ydym ni yn cy|faddef ein bod yn anheilwng i ymddangos ger dy fron di, gan y&s;tyried yr aml bechodau a wnaethom yn erbyn y nefoedd, ac o'th flaen di; ac fel i'n ganwyd mewn pechod, ac yr ydym beunydd yn tor|ri dy gyfreithiau, a'th orchymynnion &s;anctaidd, yngwrthwyneb i'n gwybodaeth, a'n cydwybod; er i ni wybod mai ty di yw'r creawdwr yr hwn a'n prynai&s;t &acirc; gwaed dy unig anedig fab; a'n didda|nudd, yr hwn wyt yn rhoddi i ni yr holl ddaioni a'r rh&acirc;dau &s;anctaidd a feddiannom yn ein heneidi|au, a'n cyrph. A pha gwneit ti a nyni mal y mae ein hanwiredd a'n haniolchgarwch yn haeddu; pa beth arall o Arglwydd, a allwn ni ei ddi&s;gwil oddiwrth|it, ond cywilydd, a gwarth yn y b&ycirc;d hwn, ac yn y b&ycirc;d a ddaw digofaint a damnedigaeth dragwy|ddol? Etto o Arglwydd, yn ufydddod dy orchy|myn, ac yn y diogel hyder &s;ydd genym yn anrhae|thol ac anherfynol drugaredd dy Fab <HI>Je&s;u Gri&s;t,</HI> ein Jachawdwr: Nyni dy wei&s;ion truain, gan chwen|nych codi oddiwrth or&s;edfaingc dy gyfiawnder, (lle yr ydym yn gyfiawn gwedi ein euogfarnu) a dyfod ger bron gor&s;eddfaingc dy r&acirc;d, lle y mae trugaredd
<PB N="180" REF="107">
yn llywodraethu i faddau pechod aml: ydym &ocirc; ei|gion ein calonnau yn o&s;tyngedig yn attolwg i ti oll|wng heibio, a maddeu i ni ein holl feiau a'n han|wireddau; fel trwy rinwedd gwerthfawroccaf waed <HI>Je&s;u Gri&s;t,</HI> dy oen gwirion, yr hwn a dywalltodd ef yn dra helaeth er mwyn <HI>tynnu ymmaith bechodau y byd:</HI> y gallo ein holl bech&ocirc;dau yn gy&s;tal gwrei|ddiol, a gwneuthurol, gael felly eu glanhau a'i golchi ymmaith, fel na byddont byth yn fauch ar|nom, ac na chyfodont yn y farn i'n herbyn. Ac nyni attolygwn i ti O D&aacute;d daionus, er mwyn dir|fawr Angau a dioddefaint <HI>Cri&s;t,</HI> Na chynnwys i'r felldith ofnadwy, ar dial echrys, yr hyn y mae dy gyfraith yn ei fygwth, a'n pechodau ninnau yn ei gyfion haeddu, &s;yrthio arnom. Ac yn gymmaint O Arglwydd, ac i'n dy&s;cir gan dy air di, na cha&icirc;ff <HI>delw-addolwyr, godinebwyr, cybyddion, ymry&s;onwyr, meddwyr, glothinchwyr, a'r cyfryw fucheddwyr afre|olus etifeddu teyrnas nefoedd:</HI> Tywallt r&aacute;d dy &s;anctaidd Y&s;pryd ynom, fel y goleuo ein calonnau i ddirnad aflendid ein pechodau iw ffieiddio hwynt: ac i'n cynhyrfer fwyfwy i fyw mewn newydd-deb buchedd, a chariad i'th <HI>Fawrhydi;</HI> fel y chwane|go ynom beunydd, ufydd-dod i'th air a <HI>gofal cydwy|bodus, a'm gadw dy orchymynnion.</HI> Ac yr awr|hon O Arglwydd ni roddwn it dramawr ddi|olch o ddyfnder calonnau, a'm ddarfod i ti ein bethol, ein creu, ein gwaredu, ein galw, ein cyfi|awnhau, a'n &s;ancteiddio mewn rhyw fe&s;ur yn y by|wyd hwn, ac am roddi i ni ddiogel obaith o ogoni|ant yn dy deyrnas nefol pan ddiweddo 'r bywyd mar|wol hwn. Yr ydym yn diolch it hefyd am ein by|wyd, ein hiechyd, ein golud, ein rhydd-did, ein ilwyddiant a'n heddwch; yn enwedig o Arglwydd am barhaus gymmorth dy Efengyl &s;anctaidd i'n plith, am ein harbed hyd yn hyn, a channiadhau i
<PB N="181" REF="107">
ni y cyfryw am&s;er gra&s;u&s;ol i <HI>edifarhau.</HI> Ni a'th folianwn un agwedd, am yr holl drugareddau eraill a dywelltai&s;t arnom, yn bendifaddeu am ein cadw a'n gwared y nos hon a aeth heibio, oddiwrth bob niweid a allai ddigwyddo i'n Cyrph a'n heneidiau. A chan i ti ein dwyn yn ddiogel hyd dechrau y dydd heddyw, ni attolygwn i ti ein hymddiffyn a'n hyffor|ddi ni ynddo. Bendithia a chadw ni yn ein <HI>mynedi|ad allan,</HI> a'n <HI>dyfodiad i mewn</HI> y dydd heddyw, ac yn dragywydd. Cy&s;goda nyni o Arglwydd, rhag holl brofedigaethau y <HI>fall,</HI> a channiadha i ni, fod dy Angelion &s;anctaidd i'n cadw, a'n gwaredu yn ein holl lwybrau.</P>
<P>Ac er mwyn hyn, yr ydym ni yn ein gorchym|myn ein hunain, a chwbl oll a berthynant inni, ac &s;ydd oddiwrthym, i'th ddwylaw di a'th gadwediga|eth galluocca&s;. Arglwydd cadw hwynt rhag pob drwg, llwydda hwynt &acirc; phob rhadau, a llanw hwynt a'th ddaioni. Ymddiffyn nyni hefyd y dydd hwn, rhag cwympo i fewn un gorthrwm bechod: yn enwedig i'r rhai y mae ein naturiaeth ni yn hyli|thr i dueddu attynt. Go&s;od wiliadwriaeth o flaen drws ein gwefu&s;au, fal na ddigiom moth <HI>Fawrhy|di</HI> ag un m&aacute;th ar ffeil&s;ion neu amhwyllog lyfau, neu &aacute; rhyw f&acirc;th ar ymadrodd diffaith neu gel&wcirc;yddog: Dyro i ni feddyliau dioddefgar, pur a diwair galon|nau, a holl radau eraill dy l&acirc;n Y&s;pryd, a wyddo&s;t ti eu bod yn anghenrhaid i ni, fel y gallom dy wa|&s;anaethu di, mewn &s;ancteiddrwydd a chyfiawndor. A chan weled fod yn ofer holl lafur d&ycirc;n, heb dy fendith di: Bendithia bob un o honom yn ein lle|oedd a'n galwedigaethau neilltuol, <HI>&V;niona di wei|thredoedd ein dwylaw arnom ni, ie llwydda ein g<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">|chwylion; Canys oddieithr i ti ein harwain ath <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ad&punc; ni eill ein hamcannion ddibennu 'n dda.</HI> A darpar<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ni O D&acirc;d, yr holl bethau a wyddo&s;t ti fod arn<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">m
<PB N="182" REF="108">
eu hei&s;iau, i'n heneidiau, a'n cyrph y dydd he|ddyw. A channiadha i ni fedru myned trwy be|rerindod y bywyd byrr hwn, fel gan fod heb o&s;od ein calonnau ar ddim darfodedig, a gyfarfyddom yn y ffordd: y gallo ein heneidiau hiraethu am ein <HI>car|tref</HI> yn dy deyrnas dragwyddol.</P>
<P>Ymddiffyn (hefyd O Arglwydd) holl &s;t&acirc;t yr egl|wys, a phob aelod neilltuol o honi: yn enwedig ni a attolygwn i ti barhau tangneddyf a llwyddiant yr Eglwy&s;i o'r teyrna&s;au hyn lle yr ydym yn byw. Cadw a gwared rhag pob drygau a pheryglon, ein gra&s;u&s;ol Frenin <HI>Charles,</HI> y Frenhines, y Tywy&s;og, a'r tywy&s;ogawl heppil. Amlh&aacute; eu dyddiau mewn hyfrydwch a hawddfyd: ac yn y diwedd corona hw|ynt, &acirc; gorfoledd a gogoniant yn dragywydd. Bendi|thia holl weinidogion dy air, a Swyddogion, a'r holl radau angenrheidiol i'w ll&ecirc;odd, a llywodraetha di hwynt fel y llywodraethont hwythau arnom ni, mewn <HI>heddwch a duwioldeb.</HI> Ac o'th trugaredd Argl|wydd, cynnorthw ya bawb o'n brodyr &s;ydd yn gy&s;tu|ddiol, yn glwyfus, neu yn rhyw fodd arall yn ddi|gynnorthwy, yn enwedig y rhai a boenir, naill, a'i &acirc; chydwybod ddrwg, o blegit iddynt bechu yn er|byn dy <HI>Air,</HI> neu am eu cydwybod dda, O her|wydd na phechant yn erbyn dy wirionedd. P&acirc;r i'r rhai cyntaf wybod, nad oedd un defnyn o waed <HI>Cri&s;t,</HI> yn ddefnyn o <HI>ddialedd,</HI> eithr oll yn ddefnyn|nau o <HI>r&agrave;d</HI> grymmiol i beri maddeuant pechodau, ir tro&s;eddwyr mwyaf yn yr hollfyd. Ac am y heill O Arglwydd, na &acirc;d i'th hir <HI>ddioddefgarwch,</HI> nai rhoi hwynt allan o gy&s;&s;ur yn rhybell, na llawe|nychu gormod ar eu gelynnion; eithr canniadha iddynt ammynedd i oddef, a gra&s;u&s;ol a buan ymwa|red, y ffoidd y byddych yn ei gweled yn orau i'w gynnorthwy hwynt, ac i'th ogoniant dithau.</P>
<P><PB N="183" REF="108">D&ocirc;d r&acirc;s i bob vn o honom i fod bob am&s;er yn gofgar am ei ddiben diweddaf, ac i fod wedi ymba|ratoi &acirc; ffydd ac a'g edifeirwch, megis <HI>&acirc; gwi&s;c brio|das,</HI> erbyn yr am&s;er y gelwych arnom allan o'r b&ycirc;d pechadurus hwn. Ac yn y cyfam&s;er y gallom ni ym mh&ocirc;b peth, ac o flaen p&ocirc;b peth, gei&s;io dy ogoni|ant, fel pan ddarfyddo y bywyd marwol hwn, y byddom <HI>gyfrannogion</HI> o <HI>anfarwoldeb</HI> yn dy fendige|dig, a'th tra-ogoneddus deyrnas.</P>
<P>Y doniau hyn, a chwbl eraill O nefol D<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d, a wyddo&s;t eu bod yn anghenraid i ni, ac i'th holl Egl|wys, yr ydym ni yn o&s;tyngedig yn eu dei&s;yfu a'i herfyn ar dy ddwylaw, gan derfynu ein amherffaith weddi, yn yr odiaethol f&ocirc;dd ar weddi yr hon a ddy|&s;codd <HI>Cri&s;t</HI> ei hunan i ni, gan ddywedyd:
<Q>Eid T&agrave;d yr hwn wyt yn y nefoedd, &amp;c.</Q></P>
<P><HI>Ar ol gweddio aed pob vn o'r teulu ymmaith, gwe|di iddynt yn ofn Duw gymmeryd bwyd, a'r b<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">reuol ymborth a drefnodd Duw iddynt: y plant i'r y&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">l, y gwei&s;ion at eu gwaith, pob vn at ei &s;wydd,</HI> A Me|i&s;tr a Mei&s;tres <HI>y teulu at eu galwedigaethau, neu at ryw ymarfer gonest iw difyrru, fel y gwelont yn gymhe&s;ur.</HI></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<HEAD>Yr ymarfer o dduwi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ldeb ar brydiau, a threfn yr ymborth.</HEAD>
<P>CYn ciniaw a Swpper, pan fyddo 'r <HI>Bwrdd</HI> gwe|di ei hilio, meddyl<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">a wrthit dy hunan am y <HI>Myfyrdodau</HI> hyn; I weithredu ol dyfn<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ch yn dy galon o dadol raglunaeth <HI>Duw,</HI> a'i <HI>ddaioni</HI> tu ac attat.</P>
<DIV3 TYPE="subsection">
<PB N="184" REF="109">
<HEAD>Myfyrdod o flaen ciniaw neu Swpper.</HEAD>
<P>MYfyria fod newyn yn debyg i'r clefyd &acirc; elwir y <HI>Blaidd,</HI> yr hwn oni phorthi di ef, fe a'th fw yt&ycirc; di ei gyd: Ac nad yw bwyd a diod ond <HI>Phy&s;y|gwriaeth</HI> neu foddion a drefnodd Duw i ddiddanu, ac i iachau yr <HI>amanol</HI> wendid hwn, a'r angenrhaid &s;ydd ar ddyn. Arfer gan hynny o fwyta, ac yfed, o ran cynnal a chy&s;&s;uro gwendid dy anian; yn hytrach nac i gyflawni dymuniadau a thrachwantau dy gnawd. Bwyta gan hynny i fyw, eithr na fydd fyw i fwyta. <HI>Arlloe&s;wr</HI> tref yr hwn &s;ydd a'i fywiolaeth i <HI>garthu,</HI> fydd well na 'r hwn &s;y'n byw yn vnig i lenwi geudai. Nid oes wa&s;anaeth yn y byd mor wael i dd&ycirc;n, a bod yn aill caeth iw fol ei h&ucirc;n, y mae 'r Apo&s;tol <HI>Paul,</HI> yn eu galw hwynt <HI>Bol-dduwiau Phil.</HI> 3.19. Am hyn|ny ni allwn yn hyfeu cyfenwi, fel y mae 'r &s;cry|thyrau yn galw delwau eraill <HI>Gullulim,</HI> Tomddu|wiau. <HI>Hab.</HI> 2.18.19. 2. <HI>Brenhin.</HI> 17.12. Ac fel nad oes vn weithred (heb &s;&ocirc;n am ordeinhad Duw) yn gwneuthur d&ycirc;n yn debyccach i anifail, nac ydyw bwyta ac yfed: Felly camarfer neu ormodedd o fwyta neu yfed, hyd lothineb, <HI>meddwi,</HI> a <HI>chwydu,</HI> a wnaiff dd&ycirc;n yn waelach neg <HI>anifail.</HI></P>
<P N="2">2. Myfyria am <HI>ollalluogrwydd</HI> y goruchaf Dduw, yr hwn a wnaeth y creaduriaid hyn o <HI>ddim:</HI> Heb 11.3. Am ei ddoethineb, yr hwn &s;ydd yn porthi aneirif o greaduriaid trwy 'r holl f&ycirc;d, gan roddi cynhaliaeth i bob perchen enioes ar a greawdd: P&s;al. 145.15, 16. Yr hyn &s;ydd yn rhagori ar ddoethincb yr holl Angelion o'r nef: ac am ei <HI>rywiogrwydd</HI> a'i <HI>ddaioni,</HI> yn porthi ei wir clynnion. Math. 5.45.</P>
<P N="3">3. Myfyria pa nifer o rywiogaethau ar greaduri|<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">d &s;ef bwy&s;tfiloedd, py&s;cod, ac adar, a golla|<GAP DESC="illegible" EXTENT="4 letters"> eu bywyd, i fod yn llyniaeth i'th porthi di; ac
<PB N="185" REF="109">
fel y mae rhagddarpariad Duw o fannau anghy&s;bell, yn trefnu i ti y pethau hyn ynghyd ar dy fwrdd i'th ymborth. Ac fel y mae ef a'r creaduriaid meirwon yma, yn dy gynnal di yn fyw mewn ie|chyd.</P>
<P N="4">4. Myfyria, gen fod i ti gynnifer o wy&s;tlon o da|dol haelioni Duw, o'i ddaioni, a'i drugaredd tu ac attad, ac &s;ydd o &s;eiglau o fwydydd ar dy fwrdd: oh na chynnwys dithau yn y cyfryw le, y cyfryw Dduw gra&s;u&s;ol i gael ei amherchi trwy <HI>watwor|gerdd, &s;erthedd,</HI> neu dyngu: na'th gydfrawd, trwy ab&s;en gwradwyddus anair, neu enllib.</P>
<P><HI>Yr &s;crifen vwch ben bwrdd St Aw&s;tin oedd hon:</HI></P>
<Q><L>Qui&s;quis a mat dictis ab&s;entum rodere famam,</L>
<L>Hanc men&s;am vetitam noverit e&s;&s;e &s;ibi.</L></Q>
<P>&s;ef:
<Q><L>Y neb a ddwedo air o'i ben</L>
<L>Drwg ab&s;en i'w gymydog:</L>
<L>Ymadawed ar bwrdd hwn</L>
<L>Enllibiwr twn celwyddog.</L></Q></P>
<P N="5">5. Myfyria, modd na fwytai dy Arglwydd <HI>Je&s;u Gri&s;t,</HI> ddim ymborth vn am&s;er, nes iddo yn gyntaf fendigo y creaduriaid, a <HI>rhoddi diolch</HI> i'w D&acirc;d nefol am danynt. Ac yn &ocirc;l ei &s;wpper diweddaf, yr ydym yn darllain iddo ef ganu P&s;alm. Luc. 9.16. ac 22.19. Mat. 14, 19. ac 26., 21, 30. Canys hyn o|edd orchymyn Duw: <HI>Pan fwytteych, a'th ddigoni, yna y bendithi 'r Arglwydd dy Dduw, &amp;c.</HI> Deut. 8.10. hynny oedd arfer y Prophwydi: <HI>canys ni fwytai y bobl ar eu gwleddoedd, nes i Samuel yn gyntaf fendithio eu bwyd.</HI> 1 Sam. 9.13. Ac y mae <HI>Joel</HI> yn dywedyd wrth bobl Dduw. <HI>Yna y bwyttewch, gan fwytta ac ymddigoni, ac y moliennwch enw 'r Argl|wydd eich Duw.</HI> Joel. 2.16. Hyn hefyd a ymarfe|rai
<PB N="186" REF="110">
yr Apo&s;tolion: Canys yr oedd St <HI>Paul</HI> yn y llong yn <HI>rhoddi diolch cyn bwyd</HI> yng&wcirc;ydd yr holl bobl oedd ynddi Act. 27.35. Gwna gan hynny yn y fath &s;anctaidd weithred, ar &ocirc;l y f&aacute;th Fei&s;tr bendigedig, a dilyn y cyfryw nifer o athrawon teil|wng, a'i canlynodd ef, ac a aethant o'th flaen di. Fe al<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ai o herwydd nad arferai&s;t erioed o dalu diolch ar brydian, am hynny y bydd cywilydd gennit yr awrhon fyned i ddechrau. Na thybia yn gywilydd it wneuthur y peth a wnaeth Cri&s;t; eithr yn hytrach bydded cywilydd gennit ddarfod i ti e&s;ceulu&s;o cy|hyd y cyfryw ddyledus orchwyl Cri&s;tianogawl. Ac os rhoddodd M&acirc;b Duw y f&agrave;th ddiolch i'w D&acirc;d nefol am y ciniaw <HI>o fara haidd ac ychydig by&s;cod;</HI> Joa. 6.9. pa f&acirc;th ddiolch a ddilai y f&acirc;th ddyn pechadurus ac wyt ti, dalu i Dduw am y cyfryw amlder o ddanteithion moethus? pa gynnifer o wir gri&s;tianogion, a lawenent gael llenwi eu boliau a'r tammeidiau yr wyt ti yn eu gwrthod, ac &s;ydd arnynt ei&s;iau yr hyn yr wyt ti yn ei weddill? mor galed y mae rhai eraill yn gweithio am eu hymborth, a thithau yn cael dy lyniaeth gwe|di ei baratoi it, heb arnat na phoen na gofal? i ddi|bennu, os oedd delw-addolwyr Paganaidd yn eu gwleddoedd, ynarfer o foliannu eu gau dduwiau; Dan. 5.1.4. Pa gywilydd ydyw i gri&s;tion, na foli|anna y Gwir Dduw (ar ei giniaw neu ei &s;wpper) <HI>yn yr hwn yr ydym ni yn byw, yn &s;ymmud, ac yn b&ocirc;d:</HI> Act. 17.28.</P>
<P N="6">6. Myfyria, mai rhaid i'r corph, yr hwn yr wyt ti yr awrhon mor foethus yn ei borthi fod (ni wy|ddo&s;t pa cyn gynted) yn fwyd i <HI>bryfed,</HI> lle y gelli ddywedyd wrth <HI>lygredigaeth, ty di yw fy nh&acirc;d: ac wrth y pryf, ty di yw fy mam a'm chwaer.</HI> Job. 17.14.</P>
<P N="7">7. Myfyria, fel y mae bwrdd llawer dyn <HI>wedi ei
<PB N="187" REF="110">
wneuthur yn fagl iddo,</HI> P&s;al. 69.12. Megis trwy an|gymmedroldeb, ac aniolchgarwch, y mae y bwyd yr hwn a ddylai faethu ei gorph, yn ei l&aacute;dd &aacute; gor|modedd: yn gymmaint, a bod mwy yn cael eu <HI>di|fetha</HI> gan y <HI>fagl</HI> hon, na chan y cleddyf. A chan weled <HI>wedi 'r felldith,</HI> fod yr arfer o fwyd a diod (ac o'r holl greaduriaid vn agwedd) yn a&s;lan i ni nes ei <HI>&s;ancteiddio trwy air 'Duw a gweddi:</HI> 1 Tim. 4.4.5. ac <HI>nad yw d&ycirc;n yn byw yn vnig trwy fara, ond trwy b&ocirc;b gair a ddaw allan o enau Duw, a'i fendith, yr hyn a elwir ffon y bara:</HI> Mat. 4.4. Lev. 26.26. Nac ei&s;tedd gan hynny i lawr i fwyta heb weddio, ac na chyfod, cyn i ti roddi diolch i Dduw. Ymbor|tha i ddigoni dy anian, a chyfod &acirc; pheth chwant ar|nat, a chofia dy gri&s;tianogawl frodyr tlodion, &s;y 'n goddef newyn, ac arnynt ei&s;iau y pethau &s;ydd i ti amlder o honynt.</P>
<P><HI>Gwedi i ti fyfyrio ar y pethau hyn, neu 'r cyfryw, oni bydd vn Samuel yn bre&s;ennol yn y lle, derchafa dy galon, dy ddwylaw, a'th olygon, trwy barch ac an|rhydedd dyledus, at y</HI> Creawdr mawr, a phorthwr <HI>yr holl greaduriaid; a chyn bwyd gweddia atto fal hyn:</HI></P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="prayer">
<HEAD>Gr&acirc;s cyn bwyd.</HEAD>
<P>O Dra-gra&s;u&s;ol Dduw, ac anwyl D&acirc;d, yr hwn wyt yn porthi yr holl greaduriaid bydol, y rhai &s;ydd a'i goglyd ar dy dduwiol rag|ddarparwch: ni attolygwn i ti &s;ancteiddio y creadu|riaid hyn, y rhai a drefnai&s;t i ni: dyro iddynt rin|wedd i faethu ein cyrph, mewn bywyd, ac iechyd: a dyro i ninnau r&acirc;d iw-derbyn yn llariaidd ddiolch|gar, megis oth ddwylaw di, fel trwy nerth y rhai hyn, ac eraill o'th fendithion, y gallom rodio mewn vniondeb o'n calonnau, o flaen dy wyneb y dydd
<PB N="188" REF="111">
heddyw, a holl ddyddiau ein henioes trwy Je&s;u Gri&s;t ein Harglwydd. <HI>Amen.</HI></P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="prayer">
<HEAD>Neu fal hyn.</HEAD>
<P>TRa-grafu&s;ol Dduw a thrugarog D&aacute;d, ni attoly|gwn i ti &s;ancteiddio y creaduriaid hyn, i'n hym|borth: gwna hwynt yn llyniaeth iachus i'n cyrph, a ninnau yn ddiolchgar am dy holl fendithiau, trwy Gri&s;t ein Harglwydd an hunig waredwr. <HI>Amen.</HI></P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="prayer">
<HEAD>Gr&acirc;s arall cyn bwyd.</HEAD>
<P>O Dragwyddol Dduw, <HI>yn yr hwn yr ydym ni yn byw, yn &s;ymmud, ac yn bod,</HI> ni attolygwn i ti fendithio dy greaduriaid hyn i'th wei&s;ion, megis trwy eu nerth hwynt, y gallom fyw i o&s;od allan dy foliant a'th ogoniant, trwy <HI>Je&s;u Grist,</HI> ein Hargl|wydd a'n hunig Iachawdwr Amen.</P>
<P><HI>Ar ol pob pryd bwyd bydd mor ofalus am danat dy h&ucirc;n a'th teulu, ac oedd Job am dano ei hun a'i blant, Job.</HI> 1.4. <HI>rhag pan fyddech yn llon wrth fwyta, neu yfed i ryw ymadrodd lithro allan och geneuau a allo ddigio Duw, neu wneuthur cam a d&ycirc;n. Ac am hynny, trwy 'r vnrhyw fath ymddygiad, ac anrhydedd gweddol, dyro ddiolch i Dduw, a gweddia mal hyn.</HI></P>
<P>BEndigedig fyddo dy enw di, O Arglwydd ein Duw, am dy ddoniau daionus hyn, a'r rhai y darfu i ti gyffuro a dadebru ein cyrph: O Argl|wydd bydded gwiw gennit vn agwedd borthi ein en|eidiau ag y&s;prydol ymborth dy air, a'th <HI>Yspryd &s;anctaidd i</HI> fywyd tragwyddol. Arglwydd cadw ac
<PB N="189" REF="111">
ymddeffyn dy holl Eglwys: ein gra&s;u&s;ol Frenin a'r Brenhines, y Tywy&s;og, a'r tywy&s;ogawl heppi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Maddeu i ni ein holl bechodau, a'n haniolchgarwch, na chraffa a'r ein hanianol aneirif lygredigaethau, p&aacute;r i ni oll feddwl am ein diwedd, ar cyfrif &s;ydd raid i ni ei wneuthur y pryd hynny. Yn y cyfam|&s;er canniadha i ni iechyd, tanghneddyf, a gwirio|nedd, trwy <HI>Je&s;u Gri&s;t</HI> ein Harglwydd, a'n hunig Iachawdwr. <HI>Amen.</HI></P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="prayer">
<HEAD>Neu fel hyn.</HEAD>
<P>BEndigedig a fyddo dy enw &s;anctaidd Oh Argl|wydd, am y doniau yma, &acirc;'r rhai y darfu i ti ein <HI>llonni a'n llawenu</HI> y pryd hyn. Arglwydd ma|ddeu i ni ein holl bechodau, a'n e&s;ceulu&s;dra: cadw a gwared yr holl <HI>Eglwys,</HI> y Brenin, y Frenhines, ar holl rywogaeth frenhinol, a D&ocirc;d i ni iechyd, hedd|wch a gwirionedd trwy Gri&s;t ein hunig Jachawdwr. <HI>Amen.</HI></P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="prayer">
<HEAD>Neu mal hyn.</HEAD>
<P>NI roddwn i ti ddiolch O D&acirc;d nefol, am borthi ein cyrph mor ra&s;u&s;ol &acirc;'th creaduriaid daio|nus, i'r bywyd am&s;erol hwn; ni a attolygwn i ti un ffunyd borthi ein heneidiau a'th air &s;anctaidd i fy|wyd tragwyddol. Cadw O Arglwydd dy holl <HI>Egl|wys,</HI> y Brenin, y Frenhines, a'r hiliogaeth frenhi|nol. A pharh&acirc; dy r&acirc;d a'th trugaredd tu ac attom Yn Ghri&s;t ein hunig Jachawdwr. <HI>Amen.</HI></P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<HEAD>Arferiad Duwiolder yn yr <HI>Hwyr.</HI></HEAD>
<P>Yn yr Hwyr pan fo 'n am&s;er cyfaddas i ddyfod i gyfannedd ac e&s;mwythdra, galw ynghyd dra|chefn
<PB N="190" REF="112">
dy holl deulu. Darllain bennod yn yr un m&ocirc;dd ac yr adroddwyd it yn y Borau. Yno (er mwyn dilyn arfer &s;anctaidd ein Harglwydd a'i <HI>ddi&s;cyblion) c&acirc;n</HI> P&s;alm: Eithr wrth ganu <HI>P&s;almau,</HI> naill a'i ar &ocirc;l Swpper, neu ryw am|&s;er arall, cadw y rheoledigaeth hon, &s;ydd yn canlyn.</P>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Rheolau iw cadw wrth ganu P&s;almau.</HEAD>
<P N="1">1. GOchel ganu y P&s;almau bendigedig o ran di|fyrwch cyffredinol; megis y bydd rhai dy|nion o <HI>ysprydau aflan,</HI> y rhai a ganant y <HI>P&s;almau</HI> &s;anctaidd ynghymmy&s;c a <HI>dyrifau</HI> halogedig. Gair Duw ydynt, na chymmer mo honynt yn dy enau yn <HI>ofer.</HI></P>
<P N="2">2. Cofia ganu <HI>P&s;almau Dafydd</HI> ag Y&s;pryd <HI>Da|fydd,</HI> Mat. 22.43.</P>
<P N="3">3. Gwna yn &ocirc;l do&s;parth St. <HI>Paul,</HI> &s;ef, <HI>mi ganaf &acirc;'r yspryd, ond mi ganaf &acirc;'r deall hefyd.</HI> 1 Cor. 14.15.</P>
<P N="4">4. Tra fyddoch yn canu, byddwch oll yn ben|noethion, ac ymddygwch chwi eich hunein, gyd&aacute; pharch gweddus, megis o flaen Duw, gan ganu i Dduw yn ei eiriau ei hun: eithr byddwch ddiogel i'r peth hyn wneuthur mwy o ddiddanwch yn eich <HI>ca|lonnau,</HI> nac o gerddwriaeth yn eich <HI>clu&s;tiau:</HI> Col. 3.16. Eph. 5.19. Canys y canu yn y galon trwy r&aacute;s, ydyw 'r hyn y mae 'r <HI>Arglwydd</HI> yn ymhoffi yn|ddo, yn &ocirc;l yr h&ecirc;n odl yma.</P>
<Q><L>Non vox, &s;ed votum, non mu&s;ica chordula, &s;ed cor,</L>
<L>Non clamans, &s;ed amans, p&s;allit in aure Dei.</L></Q>
<Q><PB N="191" REF="112"><L>Nid peraidd lais cerddwriaeth cr&ecirc;d</L>
<L>Ond yr adduned hylwydd,</L>
<L>A chalon bur garedig lon,</L>
<L>Yw 'r g&aacute;n ger bron yr Arglwydd.</L></Q>
<P N="5">5. Ty di a elli o gweli di fod yn dda, ganu yr holl <HI>P&s;almau</HI> tro&s;tynt mewn trefn: o ran maent eu gyd, yn dra hyfryd a chy&s;&s;urus. Eithr o mynni di ddewis rhyw <HI>P&s;almau</HI> neilltuol cyfaddas i ryw am|&s;erau, ac acho&s;ion: a'r cyfryw (wrth eu mynych arfer) y gallo dy ddynion yn haw&s;af eu dal i'w c&ocirc;f.</P>
<P><HI>Yno c&acirc;n.</HI></P>
<P>Yn y borau. <HI>P&s;al.</HI> 3.5.16.22.144.</P>
<P>Yn yr hwyr, <HI>P&s;al.</HI> 4.127.141.</P>
<P>Am drugaredd yn &ocirc;l gwneuthur pechod <HI>P&s;al.</HI> 51.103.</P>
<P>Mewn clefyd neu orthrymder, <HI>P&s;al.</HI> 6.13.88.91.137.146.</P>
<P>Ar &ocirc;l myned yn iach o glefyd, neu o bechod i'r iawn. <HI>P&s;al.</HI> 30.32.</P>
<P>Ar y dydd Sabbath, <HI>P&s;al.</HI> 19.92, 95.</P>
<P>Yn am&s;er llawenydd, <HI>P&s;al.</HI> 80.98, 107.136.145.</P>
<P>O flaen Pregeth. <HI>P&s;al.</HI> 1, 12.147. y rhan gyntaf, a'r bummed, o'r 119.</P>
<P>Ar &ocirc;l Pregeth, y <HI>P&s;alm</HI> a fynnit ar a fyddo yn perthyn i de&s;tyn y bregeth.</P>
<P>Wrth dderbyn y Cymmun. <HI>P&s;al.</HI> 22.23.103.111.113.</P>
<P>Am ddiddanwch y&s;prydol, <HI>P&s;al.</HI> 15.19.25.46.67, 112.116.</P>
<P>Yn &ocirc;l cael cam neu wradwydd. <HI>P&s;al.</HI> 42.69.70, 140.144.</P>
<P>Ar ol y P&s;alm ymo&s;tynged pawb ar eu gliniau mewn modd anrhydeddus, fel yr adrodd&wcirc;yd or blaen, ac aed y pen teulu <HI>(neu y pennaf</HI> yno yn ei ab&s;en) i weddio mal hyn.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="prayer">
<PB N="192" REF="113">
<HEAD>Prydnawnol weddi tros y Teulu.</HEAD>
<P>O Dragwyddol Dduw a thrugaroccaf D&aacute;d, Nyni dy wei&s;ion anheilwng a ymdaro&s;tyngwn ein hunain i lawr o flaen troedfaingc <HI>dy rad,</HI> gan gydnabod ein bod ni yn etifeddu llygredigaeth ein <HI>Tadau,</HI> a thorri o honom yn weithredol dy holl or|chymynion &s;anctaidd, ar feddwl, gair, a gweith|red, fel nad oes dim daioni wrth natur yn cyfan|neddu o'n mewn. Canys y mae ein calonnau ni yn llawn o falchder dirgeledig, anoddefgarwch, rhag|rith, celwydd, trachwant, gwagedd, halogedigr|wydd, anhyder, gormod cariad i ni ein hunain, ac i'r byd, rhy fychan o gariad i ti ac i'th Teyrnas, ac yn w&acirc;g heb ddim ffydd, cariad, dioddefgarwch a'r cyfryw r&acirc;dau y&s;prydol. Pe bait ti gan hynny yn my|ned a nyni i'r Farn, ac yn chwilio ein anianol <HI>lygre|digaeth,</HI> a dal fulw ar y ffrwythau ar effeithiau mell|digedig a dyfodd o hono: Fe allai Satan ein cyfrif, a'n nodi yn vniawn yn ei eiddo ei h&ugrave;n, ac ni allem ni ddi&s;gwil dim arall oddiwrth dy Fawrhydi, ond dy <HI>ddigofaint</HI> ti, a'n <HI>damnedigaeth</HI> ninnau, yr hyn er ys hir o am&s;er a haedda&s;om.</P>
<P>Eithr o D&aacute;d daionus, er mwyn Je&s;u Gri&s;t dy an|wyl fab, <HI>yn yr hwn yn vnig i'th fodlonir,</HI> ac er mwyn haeddedigaethau yr angau chwerwd&ocirc;&s;t, a'r diodde|&s;aint gwaedlyd, yr hyn yr ydym yn ei gredu a odde|fodd tro&s;om ni: trugarha wrthym, maddau a de|leua
<PB N="193" REF="113">
ein holl bechodau, a rhyddh&acirc; ni oddiwrth y gwarth a'r cywilydd &s;ydd ddy&s;edus i ni am danynt, fel na allont fyth gyffwrdd a nyni, i'n gwradwyddo yn y byd hwn, nac i'n heuog-farnu yn y byd &s;ydd i ddyfod. Ac megis y creuai&s;t ni i'th wa&s;anaethu di, a'r holl greaduriaid eraill i'n gwa&s;anaethu ninnau: felly ni atttolygwn i ti anfon dy Y&s;pryd gl&acirc;n i'n ca|lonnau, fel trwy ei lewyrch a'i weithrediad ffrwyth|lon, y gwelom ac yr ymwrandawom a'n pechodau, ac a'n llygredigaethau anianol, megis na byddom gwedi ein <HI>dallu</HI> ynddynt trwy ymarfer, fel y mae y colledigion: eithr bod o honom ni fwyfwy yn eu ffi|eiddio hwynt, ac o'n calonnau yn dra-ofidus am da|nynt, gan ymegnio i ymarfer pob moddion da iw gorchfygu, ac i fyned allan o honynt. Oh p&acirc;r i ni <HI>glywed</HI> gallu marwolaeth Cri&s;t yn ll&acirc;dd pechod yn ein cyrph marwol; a rhinwedd ei adg<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">fo|diad yn cyfodi ein heneidiau i newydd-deb bu|chedd. Ymchwel ein calonnau, go&s;twng ein trach|wantau, adne&wcirc;ydda ein meddyliau, glanh&aacute; ein ha|nian; ac na chynnwys mo honom i &s;oddi yn ein han|wireddau budron, ac yn nifyrrwch pechodlawn yr oes hon, yr hyn both a ddygodd filoedd bendra|mwnwgl i dde&s;tryw tragwyddol: Eithr gweithia ni <HI>beunydd</HI> fwyfwy at agwedd a chyffelybiaeth dy Fab <HI>Je&s;u Gri&s;t,</HI> fel y gallom mewn cyfiawnder, a &s;an|cteiddrwydd, dy wa&s;anaethu a'th ogoneddu; megis gan fyw yn dy ofn, a marw yn dy ffafr, y caffom (yn yr am&s;er &aacute; o&s;odai&s;t) gyfran o adgyfodiad y <HI>cyfiawn,</HI> i fywyd tragwyddol. Yn y cyfam&s;er O Arglwydd, chwanega ynom ffydd yn addewidion hyfryd dy E|fengyl, edifeirwch oddi wrth weithredoedd meir|won, diogelwch o'n gobaith yn dy addewidion, ofn dy enw, ca&s;ineb ein pechodau, a chariad tu ac at dy blant di: yn enwedig tu ac at y rhai y gwyddom fod arnynt ei&s;iau ein cymmorth a'n diddanwch: megis
<PB N="194" REF="114">
trwy ffrwythau duwioldeb, a bywyd cyfiawn, y by|ddom &s;icr o fod dy Y&s;pryd &s;anctaidd yn aros ynom, a'n bod yn blant i ti trwy <HI>fabwys</HI> a <HI>rh&acirc;d.</HI> A chan|niadh&acirc; i ni o D&acirc;d daionus, barh&acirc;d o iechyd, tangh|neddyf, a chynhaliaeth, a'r holl bethau eraill oddi|allan, cyn belled, ac y gwelo dy Ddwywawl Ddoe|thineb fod yn addas, ac yn angenrhaid, i bob vn o honom.</P>
<P>Ac yma O Arglwydd, yn &ocirc;l ein rhwymedig ddl&ecirc;d, yr ydym yn cyfaddef dy fod yn dra-thrugarog wrthym, mewn holl bethau y bywyd hwn: eithr yn drugarog anfeidrol, mewn pethau o fywyd gwell, ac am hynny yr ydym o eigion ein heneidiau yn rhoddi i ti holl ddiolch ewylly&s;car o galonnau go&s;tyngedig, am yr holl fendithiau a doniau a dywelldai&s;t ar ein heneidiau, a'n cyrph: gan gydnabod mai tydi yw <HI>T&acirc;d y goleuni oddiwrth ba vn y di&s;cyn p&ocirc;b rhoddiad daionus, a phob rhodd berffaith;</HI> ac i ti yn vnig, y traddodwn oll ogoniant, anrhydedd, amoliant am da|nynt, yr awr hon ac yn dragywydd-Eithr yn ben|difaddeu yr ydym ni yn clodfori dy dduwiol Fawr|hydi, am ein cadw y dydd hwn yn ddiangol oddiwrth bob peryglon, a niweidiau: mal na ddarfu i'r vn o'r barnedigaethau (y rhai yr oedd ein pechodau yn eu haeddu) ddigwyddo i'r vn o honom. O Arglwydd daionus, maddeu i ni y pechodau a wnaethom y dydd hwn, yn erbyn dy dduwiol Fawrhydi, ac yn erbyn ein cydfrodyr: ac er mwyn <HI>Je&s;u Gri&s;t,</HI> dyro ein cymmod i ni am danynt. Ac yr ydym yn atto|lygu i ti vn agwedd, o'th vnrhyw anfeidrol ddaioni a'th trugaredd, ein cadw a'n ymddiffyn, a chwbl a berthynant i ni y nos hon, rhag pob perigl t&acirc;n, y&s;|pail, dychryn Angelion drwg, neu ryw ofn neu ni|waid arall, yr hyn o herwydd ein pechodau &acirc; allai yn gyfion ddigwyddo i ni. Ac fel y gallom fod yn gadwedig <HI>dan gy&s;cod dy e&s;cyll di,</HI> yr ydym ni yma
<PB N="195" REF="114">
yn gorchymyn ein cyrph, a'n heneidiau, a chwbl oll ac a feddom, i'th ollalluog gadwedigaeth. Argl|wydd bendithia ac ymddeffyn, yn gy&s;tal hwy a ni|nnau, oddiwrth bob drwg&middot; A thra fyddom yn cy&s;|gu bydd di o D&acirc;d, yr hwn nid <HI>wyt yn cy&s;gu nac yn huno,</HI> yn gwilied dros dy blant, a dyro orchymmyn i'th Angelion &s;anctaidd i <HI>wer&s;yllu o amgylch</HI> ein t&ycirc; a'n trigfa, i'n ymddiffyn rhag p&ocirc;b niweidiau: megis gan gy&s;cu gyd &acirc; thi, y gallom y borau ne&s;&s;af gael ein deffro gennit ti, ac felly gwedi ein cy&s;&s;uro a'n dadebru &acirc; chymedroldeb o g&wcirc;&s;c, y byddom yn gymme&s;urach i o&s;od allan dy ogoniant ynghydwy|bodus ddled&s;wyddau ein galwedigaethau.</P>
<P>Ac hefyd nyni a attolygwn it (o Arglwydd) fod yn drugarog wrth dy holl Eglwys, a channiadh&acirc; dy barhaus danghneddyf i'r teyrna&s;au yma lle yr ydym ni yn byw, gan droi oediwrthym yr holl gy&s;tuddiau, y rhai y mae <HI>pechodau</HI> y genedlaeth hon yn <HI>llefain</HI> am danynt.</P>
<P>Ymddiffyn ein bucheddol Frenin <HI>Charles</HI> rhag pob bradwriaeth a niwaid, bendithia y Frenhines, y Ty|wy&s;og, a'r tywy&s;ogawl heppil. Bendithia ein holl &s;wy|ddogion, a gweinidogion dy air, a'r holl rai a'th ofnant di ac &acirc; alwant ar dy enw, a'n holl frodyr, a'n chwi|orydd Cri&s;tianogawl, a'r y &s;ydd yn glwyfus, neu mewn rhyw fodd arall yn orthrymedig: yn enwedig y rhai &s;ydd yn dioddef adfyd er mwyn dy Efengyl &s;anctaidd, Canniadh&acirc; iddynt ammynedd i oddef dy gerydd, ac ymwared y pryd ar modd y gwelo d<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> dduwiol ddoethineb fod yn orau. Ac na &acirc;d i ni byth o Arglwydd anghofio ein diben diwaethaf, ar cyfrif &s;ydd raid i ni ei roddi y pryd hynny. Yn ein hie|chyd a'n hawddfyd, p&acirc;r i ni feddwl am glefyd ar adfyd i ddyfod, <HI>fel na allo y pethau hyn ein goddiwes fel magl:</HI><NOTE PLACE="marg">P&s;. 91.5, 11, 12. Luc. 21.35. Math. 25.3.</NOTE> Eithr bod o honom mewn me&s;ur da, megis
<PB N="196" REF="115">
morwynion call, wedi ein paratoi ein hunain e<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">|byn dyfodiad <HI>Cri&s;t, anwyl briodfab ein heneid<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> au.</HI> Ac yr awrhon o Arglwydd tra-chyfiawn &s;an|ctaidd, yr ydym yn cyfaddef, nad oes un achos <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> dylyt ti (yr hwn wyt yn ca&s;hau pechod gymmaint) wrando eirchion pechaduriaid; ond yn unig e<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ei &s;wyn ef, yr hwn a ddioddefodd am bechod ae ni pechodd. Gan hynny yn unig gyfryngdo<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> dy <HI>dragwyddol Fab Je&s;u Gri&s;t,</HI> ein Harglwydd, a'<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Hiachawdwr, yr ydym yn o&s;tyngedig yn ymbil am y rhai hyn, a'r holl ddonlau eraill a wyddo&s;t ti e<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> bod yn angenrheidiol i ni, gan gloi ein erfynniau am|her&s;&s;aith hyn, yn y wir &s;anctaidd weddi a ddy&s;codd <HI>Cri&s;t</HI> ei hunan i ni i ddywedyd wrthit. <HI>Ein Tad, &amp;c.</HI></P>
<P><HI>Dy r&acirc;d O Arglwydd Je&s;u Gri&s;t, dy &s;erch o nefol Dad, dy gymdeithas a'th ddiddanwch, O &s;anctaidd a bendigedig l&agrave;n Yspryd, a fyddo gyd &acirc; nyni ac a drigo yn ein plith y nos hon, ac yn dragywydd. Amen.</HI></P>
<P>Yno wedi ymgyfarch y naill y llall, fel y perthyn i Gri&s;tianogion, y rhai ydynt <HI>lestri y gr&acirc;s,</HI> a them|lau yr Y&s;pryd glan, ymadawant yn ofn Duw, bob un iw efmwythdra, gan arfer peth o'r myfyrdod neilltuol a o&s;odwyd o'r blaen, am <HI>brydnawn.</HI></P>
<P>Hyn yma am gyhoeddus <HI>Arfer O Dduwioldeb</HI> perchen tyaeth, efo a'i deulu bob dydd: weithian <HI>y canlyn ei Arfer ef o Dduwioldeb gyd a'r Eglwys ar <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">y dydd Sabbath.</HI></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<HEAD>Myfyrdod am yr union fodd o Arfer Duwiol|deb, ar y dydd Sabbath.</HEAD>
<P>EF a fyn yr hollallu<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">g Dduw gael ei addoli, nid yn unig mewn modd neilltuol, gan ddynion a theulu neilltuol: eithr hefyd mewn trefn fwy cy|hoeddus,
<PB N="197" REF="115">
gan yr holl rai duwiol wedi eu hymgyn|nill ynghyd mewn Eglwys weledig: megis trwy y moddion hyn yr adnabydder ef, nid yn unig i fod yn Dduw ac Arglwydd i bob neilltuol dd&ycirc;n; eithr hefyd i greaduriaid yr holl fyd cy&s;&s;redinol.</P>
<P><HI>Holi.</HI> Eithr pa ham nad ydym ni <HI>Gri&s;tianogion</HI> tan y <HI>Te&s;tanient newydd,</HI> yn cadw y Sabbath ar yr un &s;eithfed dydd, ac yr oeddyd yn ei gadw tan yr <HI>hen?</HI></P>
<P>Mi attebaf: Oblegit i'n <HI>Harglwydd Je&s;u,</HI> yr hwn yw <HI>Arglwydd ar y Sabbath,</HI> a'r hwn y mae y gyfraith ei hun yn gorchymyn i ni ei wrando, ei newid o'r &s;eithfed dydd, i'r dydd cyntaf o'r wyth|nos, ar yr hwn yr ydym ni yn cadw ein Sabbath. Canys y mae 'r Efangylwr Sanctaidd yn rhoi ar lawr, ddyfod o'n <HI>Harglwydd</HI> i ganol y gyn|nulleidfa &s;anctaidd, ar y ddau ddydd cyntaf o'r ddwy wythnos gyntaf yn &ocirc;l ei Adcyfodiad, ac yno y bendigodd ef yr Eglwys, ac yr anad|lodd ef yr Y&s;pryd gl&agrave;n ar ei Apo&s;tolion, ac a rod|des iddynt yr <HI>agoriadau gweinidogawl,</HI> a'r gallu i rwymo ac i ryddhau pechodau. Joan. 20.19.20, 21, 22, 26. Ac y mae yn debygol iawn ddarfod iddo ef mewn defod barchedig wneuthur felly, bob dydd cyntaf o'r wythnos, tros y deugain niwrnod y bu ef ar y ddaiar, rhwng ei adcyfodiad a'i ddercha|fiad. Canys y degfed diwrnod a deugain ar ol hynny, yr hwn oedd y dydd cyntaf o'r wythnos, yr ymgynnullodd yr Apo&s;tolion ynghyd. Yn yr hwn am&s;er, y rhoddes orchymynnion iw Apo&s;tolion, <HI>ac y dywedodd iddynt y pethau a berthynent i deyrnas Dduw,</HI> Act. 1.3.4. <HI>Darllain Ciryl ar Joan. lly&s;r</HI> 12. <HI>pen.</HI> 58. hynny yw, efe a roes arhrawiaeth iddynt y modd y dylent hwy trwy 'r holl Eglwy&s;i (y rhai oeddynt iw troi) newid y Sabbath i <HI>ddy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d yr Arglwydd:</HI> a corphorol aberthau o anifelliaid, i Y&s;prydol aberthau o foliant, gweddi, a chalonnau
<PB N="198" REF="116">
edifeiriol; offeiriadaeth <HI>Lefi</HI> tan y ddeddf, i gri&s;ti|anogawl weinidogaeth yr Efengyl: teml a Synago|gau yr Juddewon, i Eglwy&s;i a thai gweddi: Yr h&ecirc;n Sacramentau &s;ef <HI>enwaediad</HI> a'r oen <HI>p&acirc;&s;c,</HI> i <HI>fedydd</HI> a <HI>Swpper</HI> yr Arglwydd, &amp;c. Fel yr ymddengys wrth yr unrhyw ymadrodd, <HI>Act.</HI> 19.8. <HI>Act.</HI> 28.23. <HI>Col.</HI> 4.11. Wedi ei roddi ar lawr am yr holl gwbl o athrawiaeth <HI>Paul,</HI> trwy 'r hon y gweithred|wyd yr holl gyfnewidiau hyn, lle y dygai ffrwyth. felly megis y bu <HI>Grist</HI> ddeugain nhiwrnod yn athra|wiaethu <HI>Moe&s;es</HI> ym mynydd <HI>Sinai,</HI> ac yn dangos iddo y modd y dy&s;cai, ac y llywodraethai yr Eglwys tan y ddeddf: felly ef &acirc; arho&s;odd ddeugain niwrnod i ddy&s;cu ei ddi&s;cyblion yn <HI>Sion,</HI> pa beth a bregethent, a pha fodd y rheolent yr Eglwys tan yr Efengyl. A chan weled fod yn dra eglur, mai o fewn y deu|gain niwrnod hynny, yr hy&s;py&s;odd <HI>Cri&s;t</HI> beth a ddy|lei gweinidogion y gair ei <HI>athrawiaethu,</HI> a pha wedd y dylent <HI>lywodraethu</HI> yr Eglwys hyd ddiwedd y byd; <HI>Eph.</HI> 4.1.11.12. nid rhaid ammeu, na ddarfu iddo of, o fewn y deugain nhiwrnod hynny hefyd o&s;od ar lawr ar ba ddiwrnod y dylent gadw eu Sabbath, a gwneuthur cyffredinol orchwyl eu gwe|nidogaeth; yn enwedig, gan weled fod Duw tan yr h&ecirc;n <HI>De&s;tament,</HI> yn ei ymddangos ei hun mor ofalus yn ei ddeddf <HI>Ddefodol,</HI> ai ddeddf <HI>Ceremoniaidd,</HI> i lunio yn gy&s;tal yr am&s;er, a'r modd iw addoli ef. Nid ydyw hefyd beth iw anghofio, fel y darfu i'r Arglwydd, yr hwn &s;ydd a'r <HI>am&s;eroedd</HI> a'r <HI>prydiau</HI> yn ei feddiant ei hun, ordeinio y dydd cyntaf o'r wyth|nos ynddo i ddanfon i lawr o'r nef yr Y&s;pryd gl&acirc;n ar yr Apo&s;tolion; mal y dechreua&s;ant yn gyntaf ar y dydd hwnnw, ac y parhau&s;ant byth yn &ocirc;l hynny, i arfer ar gyhoedd eu gweinidogaeth i bregethu y gair, a chyfrannnu y Sacramentau, ac i roi gollyng|dod o'i pechodau i'r pechaduriaid edifeiriol. Act.
<PB N="199" REF="116">
2.1.4.31.36.37.38.42. Ar y &s;ail hon a'r cyffe|lyb, y mae <HI>Athana&s;ius</HI> yn ty&s;tiolaethu ddarfod i'r Arglwydd ei hun gyfnewid y dydd Sabbath.</P>
<P>Megis gan hynny y gelwir y Cymmun <HI>&s;wpper yr Arglwydd,</HI> o herwydd i'r Arglwydd ei ordeinio yn goffadwriaeth o'i farwolaeth: felly y Sabbath Cri&s;ti|anogol a gyfenwir <HI>dydd yr Arglwydd,</HI> o herwydd i'r Arglwydd ei orde&icirc;nio er coffadwriaeth o'i <HI>Ad|cyfodiad.</HI> Ac megis y mae enw yr Arglwydd yn anrhydedd i'r naill, felly y mae un agwedd i'r llall. Datc. 1.10. 1 Cor. 11.20. Megis hefyd yr oedd Arglwydd y Sabboth o herwydd ei ragorfraint ar|dderchawg, a'i awdurdod goruchel yn gailael; felly yr oedd iddo achos hefyd i newid y Sabbath &s;anctaidd o'r &s;eithfed dydd, i'r dydd ar yr hwn yr ydym ni yn ei gadw. Canys am y Sabbath hwn|nw oedd yn canlyn y chwe diwrnod y bu Dduw yn gorphen y <HI>Creadigaeth ynddynt;</HI> nid oedd mor cy|fryw ddi-ail o&s;odiad, neu achos re<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">diol iw &s;anctei|ddio yn dragwyddol, na allai yr vn awdurdod ar re&s;wm ac achos mwy, ei gyfnewid a'i droi i ryw ddydd &s;eithfed arall. Canys nid yw 'r gorchym|myn yn dywedyd, Cofia gadw yn &s;anctaidd y &s;eith|fed <HI>dydd ne&s;&s;af yn ebrwydd yn canlyn y chweched dydd o'r Creadigaeth,</HI> neu 'r &s;eithfed yma, neu 'r &s;eith|fed accw: Eithr yn gyffredin <HI>cofia gadw &s;eithfed dydd yn &s;anctaidd.</HI> Ac i ddywedyd yn briodol, me|gis yr ydym ni yn cymmeryd diwrnod i fod yn wa|hanrediad am&s;er, a elwir naill a'i dydd <HI>naturiol,</HI> yn cynnwys 24 o orriau, neu ddydd <HI>celfyddydol,</HI> yn cynnwys 12 o orriau, &s;ef o godiad haul hyd ei fachludiad; a chyd &acirc; hynny y&s;tyried &s;efyll o'r haul ar brydnawngwaith yn am&s;er <HI>Jo&s;hua,</HI> tros ddiwr|nodd cyfan: Jo&s;. 10.12, 13. a myned o'r haul yn ei &ocirc;l ddeg a raddau (&s;ef pum awr, agos i han|ner diwrnod celfyddydol) yn am&s;er <HI>Ezechias:</HI>
<PB N="200" REF="117">
2 Brenh. 20.11. Ni allai yr Iddewon eu hu|nain gadw eu Sabboth ar yr am&s;er pennodol, a gwa|hanredol, a elwid yn y cyntaf y &s;eithfed dydd oddiwrth y creadigaeth.</P>
<P>A chyd a hynny, o herwydd amryw brydnawnau, neu meridianau, a rhagoriaeth yr am&s;er o godiad neu fachludiad yr haul yn y naill fan rhagor y llall, amgena 'r dydd mewn rhyw fan y pedwaredd ran, mewn man arall yr hanner, mewn man arall ddiwr|nod cyfan. Am hynny &s;eithfed dydd yr Iddewon ni ellir moi gadw yn ollawl yr vn am&s;er ym mhob man yn y byd.</P>
<P>Yr awrhon ein Harglwydd Je&s;u Gri&s;t, gan fod i|ddo ef Awdurdod megis <HI>Arglwydd ar y Sabboth,</HI> y|doedd ganddo hefyd fwy rhefwm ac achos i droi y Sabboth o &s;eithfed dydd yr Iddewon, i'r &s;eithfed dydd, ar yr hwn y mae y Cri&s;tianogion yn cadw eu Sabboth.</P>
<P N="1">1. O herwydd bod ei Adcyfodiad ef oddiwrth y meirw, yn gweithredu newydd greadigaeth y&s;pry|dol o'r b&ycirc;d: heb yr hwn y bua&s;ai holl hiliogaeth <HI>Adda</HI> yn cael eu taflu i'r dini&s;tr tragwyddol, Ac ni bua&s;ai holl orche&s;tol orchwyly creadigaeth cyn|taf yn peri dim diddanwch i ni.</P>
<P N="2">2. Ac o herwydd y newydd greadigaeth y&s;prydol hwn, y mae 'r &s;crythur yn dywedyd, <HI>yr hen bethan a aethant heibio, wele gwnaethnwyd pob peth yn ne|wydd: Creaduriaid newydd, pobl newydd, dynion ne|wyddion, gwybodaeth newydd, Te&s;tament newydd, g<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rchymmyn newydd, henwau newyddion, ffordd ne|wydd, caniad newydd, gwi&s;c newydd, gwin newydd, co&s;trelau newyddion, Jeru&s;alem newydd, nef newydd. a daiar newydd.</HI> 2 Cor. 5.17. Gal. 6.15. 1 Petr. 2.10. Eph. 4.24. Col. 3.10. Mat. 26.28. Datc. 21. Ac am hynny angenrhaid yw, fod dydd Sab|bath newydd yn he 'r h&ecirc;n, i anrhydeddu a molian|nu
<PB N="201" REF="117">
ein Gwaredydd, i fyfyrio ar orchwyl ein iechyd|wriaeth, ac i ddangos newydd gyfnewid yr h&ecirc;n De|&s;tament.</P>
<P N="3">3. O herwydd mai ar y dydd hwn y gorphywy|&s;odd Cri&s;t oddiwrth holl boenau ei ddioddefaint, ac y gorphennodd anrhydeddus weithred ein prynedi|gaeth. Os oedd gan hynny <HI>dibenniad gwaith y crea|digaeth cyntaf,</HI> trwy 'r hyn yr oedd Duw yn ei ym|ddangos ei hun yn ollalluog iw greaduriaid, yn ha|eddu Sabboth i dowyn cofladwriaeth am y cyfryw orchwyl, er anrhydedd i'r gweithredydd, ac am hynny y mae yn ei alw <HI>fy Nydd &s;anctaidd:</HI> E&s;ay 58.13. gwell o lawer y mae <HI>creadigaeth newydd y byd,</HI> a wnaed trwy adcyfodiad Cri&s;t <HI>(yn yr hyn yr eglurwyd ei fod yn fab Duw</HI> Rhu. 1.4.) yn haeddu Sabboth er mwyn tragwyddol goffadwriaeth o ho|naw i anrhydedd Cri&s;t, am hynny y gelwir yn deil|wng <HI>Dydd yr Arglwydd:</HI> Dat. 1.10. Canys megis yr oedd yr ymwared allan o gaethiwed <HI>Babylon,</HI> gan ei fod yn fwyaf, yn tynnu ymmaith enw yr ymwared allan o wlad yr <HI>Aipht,</HI> Jer. 23.7.8. felly y dydd ar yr hwn y darfu i Gri&s;t orphen prynedigaeth y byd, a haeddodd yn deilyngach, gael Sabboth iw gadw arno, na 'r dydd ar yr hwn y gorphywy&s;odd Duw yn &ocirc;l <HI>Creadigaeth</HI> y byd. Megis gan hynny yn y <HI>Creadiga|eth,</HI> y dydd cyntaf ar yr hwn y gorphennwyd, a gy&s;&s;egrw yd yn Sabboth: felly yn am&s;er y <HI>Prynedi|gaeth,</HI> y dydd cyntaf ar yr hwn y per&s;teithiwyd, &s;ydd raid ei gadw yn orphywysfa &s;anctaidd: fel y cad|wer y &s;eithfed yn oe&s;tad yn &ocirc;l <HI>Moddol</HI> orchymmyn Duw. Yr oedd yr Iddewon yn cadw y dydd olaf o'r wythnos, gan ddechrau eu Sabboth gyd a'r n&ocirc;s pan orphywy&s;odd Duw: eithr y mae Cri&s;tianogion yn anrhydeddu 'r Arglwydd yn well gan ddechrau eu Sabboth gyda'r dydd, pryd y cyfododd yr Argl|wydd.
<PB N="202" REF="118">
Neh. 13.19. Math. 28.1. Yr oeddynt hwy yn cynnal eu Sabboth, er dwyn coffadwriaeth o gre|adigaeth y b&ycirc;d: i&ecirc;, dydd yr Arglwydd, gan ei fod yn gyntaf o'r Creadigaeth a'r Prynedigaeth, a b&acirc;r i ni gofio yn gy&s;tal am wneuthuriad yr <HI>h&ecirc;n,</HI> ac am warediad y b&ycirc;d <HI>newydd.</HI></P>
<P>Megis gan hynny yr oedd Duw tan yr h&ecirc;n De&s;ta|ment yn dangos ei ogoniant <HI>yn y &s;aith o ganhwyllbren|nau, a'r chwech o geingciau, &amp;c.</HI> Exod. 25.31. gan eu rhoi i feddwl am greadigaeth y goleuni, a gor|phywysfa y Sabboth: felly tan y Te&s;tament newydd y mae <HI>Cri&s;t gwir oleuni y b&ycirc;d,</HI> yn dyfod yng|hanol &s;aith o lampau, a <HI>&s;aith ganhwyllbren aur,</HI> i beri i ni feddwl am anrhydeddu ein gwaredydd, <HI>Yn|goleuni</HI> yr Efengil, ar orphywysfa yr Arglwydd y &s;eithfed dydd. Datc. 1.13. A chan weled-fod y pry|nedigaeth, yn gy&s;tal o ran <HI>gallu</HI> a <HI>thrugaredd</HI> yn rhagori ar y Creadigaeth cyn belled, yr oedd yn &s;efyll gyd &acirc; rhe&s;wm da, mai 'r gwaith mwyaf a gai anrhy|dedd y diwrnod. Ac nid yw yr anrhydeddus <HI>enw o ddydd yr Arglwydd,</HI> yn lleihau gogoniant y Sab|both: eithryn hytrach wedi ei roddi atto, y mae yn chwanegu ei vrddiniant: megis y mae 'r enw I&s;|rael wedi ei roi at Jacob, yn peri y Patriarch yn fwy anrhydeddus. Gen. 32.28.</P>
<P>Y Rhe&s;wm a gymmerwyd o e&s;ampl gorphywy&s;|fa Duw oddiwrth weithred creadigaeth y byd, a byr|h&acirc;odd mewn ffrwyth, byd oni orphywy&s;odd M&acirc;b Duw oddiwrth weithred prynedigaeth y b&ycirc;d, ac yno y cyntaf a roddes le i'r olaf.</P>
<P N="4">4. O herwydd fe ragddywedpwyd yn yr h&ecirc;n De|&s;tament, y cedwid y Sabboth tan y Te&s;tament ne|wydd ar y dydd cyntaf o'r wythnos. Canys yn gyn|taf, yn y 110 <HI>P&s;alm,</HI> yr hwn &s;ydd brophwydoli|aeth am <HI>Grist,</HI> a'i deyrnas; yr ydis yn adrodd yn eglur, y byddai diwrnod vchel i ymgyfarfod, yn yr
<PB N="203" REF="118">
hwn y byddai bobl <HI>Grist yn ewylly&s;car</HI> yn dyfod yng|hyd mewn <HI>harddwch &s;ancteiddrwydd. Yn gymmaint ac na byddai ddim glaw</HI> tanghneddyf, <HI>ar y &s;awl o deu|luoedd y</HI> ddaiar nid elai <HI>i fy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">u i Jeru&s;alem</HI> (&s;ef i'r Eglwys) <HI>i addoli y Brenin, Arglwydd y lluoedd.</HI> Zac. 14.27. Yr awrhon ar ba ddiwrnod y mae cadw y Gwyl &s;anctaidd, a'r cyfarfod hwn, y mae <HI>Dafydd</HI> yn dan|gos yn oleu yn y <HI>P&s;alm</HI> 118. Yr hon oedd broph|wydoliaeth am <HI>Gri&s;t,</HI> fel yr ymddengys yn <HI>Mat.</HI> 21.42. <HI>Act,</HI> 4.11. <HI>Eph.</HI> 2.20. A thrwy gyd&s;yni|iad yr holl Iddewon, megis y mae <HI>Hierom</HI> yn ty&s;tio|laethu. Gan ddangos ym mlaen llaw fel y byddai Cri&s;t trwy farwolaeth gywilyddus megis maen gwr|thodedig gan <HI>yr adoiladwyr,</HI> (&s;ef prif lywodraeth|wyr Judea) etto trwy ei adcyfodiad gogoneddus, <HI>yr ai yn ben i'r gongl:</HI> y mae ef yn dei&s;yf i'r holl Eg|lwys gadw yn &s;anctaidd y dydd, ar yr hwn y gor|phennai <HI>Cri&s;t</HI> y gorchwyl rhyfeddol hwn, gan ddy|wedyd, <HI>Dyma 'r dydd a wnaeth yr Arglwydd, gor|foleddwn, a llawenychwn ynddo.</HI> adn. 24. A chan weled mai ar y dydd hwn y mae yn eglur fod yn wir, yr hyn a ddywedodd <HI>Petr am Gri&s;t,</HI> &s;ef <HI>ddarfod i Dduw ei wneuthur</HI> yn <HI>Arglwydd ac yn Gri&s;t. Act.</HI> 2.36. Ac am hynny y mae 'n rhaid i'r holl Egl|wys tan y <HI>Te&s;tament newydd</HI> gadw yn &s;anctaidd ddydd adcyfodiad Cri&s;t. Yr oedd <HI>Rabbi Bachai</HI> yn gweled hefyd trwy gwymp <HI>Addaf</HI> a'r y chweched dydd, mai ar y dydd <HI>hwnnw, y gorphennai y Me&s;&s;i|as weithred prynedigaeth d&ycirc;n.</HI> Zohar ar Gen. Dalen. 21. A chan fwrw at ymadrodd <HI>Boaz</HI> wrth <HI>Ruth, c&wcirc;&s;c hyd y borau,</HI> y gorphywy&s;ai y <HI>Me&s;&s;ias</HI> yn ei f&ecirc;dd tros eu holl Sabboth hwynt. Y mae yn ca&s;clu oddiwrth yr ymadrodd yn <HI>Gen.</HI> 1. ar y dydd cyntaf, <HI>bydded goleuni,</HI> y cyfodai y <HI>Me&s;&s;ias</HI> ar y dydd cyn|taf o'r wythnos o farwolaeth i fywyd, ac i gwnai efe i oleuni y&s;prydol yr Efongyl oleuo i'r b&ycirc;d, yr hwn
<PB N="204" REF="119">
oedd yn gorwedd mcwn <HI>tywyllwch a chy&s;god angau.</HI> Yr Awdur o'r llyfr Hebre-aec a elwir <HI>Sedar Olam Rabba,</HI> pennod. 7. a gofia lawer o bethau anrhy|deddus a wnaethpwyd ar y dydd cyntaf o'r wythnos, megis cynifer o arwyddion, neu frudiau, y byddai addoliad Duw tan y Te&s;tament newydd iw gyllegru ar y dydd hwn. Megis, <HI>ar y dydd hwn y bu gwm|mwl Mawrhydi Duw yn goruwchguddio ei bobl.</HI> Aa|ron ai feibion <HI>a ddechreua&s;ant wa&s;anaethu &s;wydd eu hoffeir iadaeth.</HI> Ac y dar&s;u i Dduw yn gyntaf fen|dithio ei bobl. <HI>Tywy&s;ogion y bobl a abertha&s;ant yn gyntaf i Dduw ar gyhoedd.</HI> Y <HI>dydd cyntaf, ar yr hwn y di&s;cynnodd t&acirc;n o'r nef. Y dydd cyntaf o'r byd, o'r flwyddyn, o'r mi&s;oedd, o'r wythnos, &amp;c.</HI> Ar cwbl oll yn pennodi y byddai ef yn ddydd cyntaf, ac yn brif&wcirc;yl &s;anctaidd o'r Te&s;tament newydd. Y mae St. <HI>Augu&s;tin</HI> yn profi allan o amryw <HI>fannau, a rhe&s;ymmau, o'r Scrythur &s;anctaidd, fod y Tadau, a'r holl brophwydi, yn rhagweled, ac yn gwybod fod yr wythfed dydd o Enwaediad tan y Te&s;tament h&ecirc;n, yn arwyddocau dydd yr Arglwydd. Ac y cyfnewidid y Sabboth o'r &s;eithfed dydd i'r wythfed, neu i'r dydd cyntaf o'r wythnos. Ac y mae Junius allan o Cypri|an yn dywedyd, fod yr Enwaediad wedi ei orchymmyn ar yr wythfed dydd, ar yr hwn ddydd y cyfodai Gri&s;t, oddiwrth y meirw.</HI> Y mae y gymanfa <HI>Foro-Ju|lien&s;e yn mynegi, fod E&s;ay yn propbwydo y cedwid y Sabboth ar y dydd cyntaf o'r wythnos.</HI> Os oedd y dirgelwch hwn i'w weled mor amlwg gan y Tadau, tan gy&s;godau yr h&ecirc;n De&s;tament; diogel ddarfod i Dduw y byd hwn ddallu yn d&ocirc;&s;t feddyliau y rhai ni allant weled y gwirionedd o hynny, tan oleu ddi&s;|claer lewyrch yr Efengyl. Am hynny y cyfnewid hwn ar y dydd Sabboth tan y <HI>Newydd,</HI> nid ydoedd ddim ond cyflawni yr hyn oedd wedi ei ffurfio a'i rag|brophwydo tan yr <HI>h&egrave;n</HI> De&s;tament.</P>
<P N="5"><PB N="205" REF="119">5. Yr oedd yr Apo&s;tolion yn yr holl Eglwy&s;i Cri|&s;tianogawl, (y rhai a blanna&s;ant hwy) yn &ocirc;l me|ddwl a gorchymmyn ei Harglwydd, <HI>ac</HI> hyfforddiad yr <HI>Y&s;pryd glan,</HI> yr hwn oedd bob am&s;er yn eu cyn|northwyo, yn ordeinio i'r Cri&s;tianogion gadw y Sabboth &s;anctaidd, ar y &s;eithfed dydd hwnnw, &s;ef y cyntaf o'r wythnos; 1 Cor. 16.1.2. <HI>Am y ga&s;gl i'r Sainct, megis yr ordeiniais i Eglwy&s;i Galatia, fel|ly gwnewch chwithau. Pob dydd cyntaf o'r wythnos &amp;c. Pan ddeloch ynghyd yn yr Eglwys</HI> (ar ddydd yr Arglwydd yn y cyfieithiad &s;yriaec ac Arabiaec) <HI>i fwyta Swpper yr Arglwydd, i ddangos ac i ddwyn ar g&ocirc;f marwolaeth yr Arglwydd hyd oni dd&ecirc;l &amp;c.</HI> 1 Cor. 11. Yn yr rhain eiriau gwelwch:</P>
<P N="1">1. Ddarfod i'r Apo&s;tolion ordeinio y dydd hwn iw gadw yn &s;anctaidd: am hynny ordeinh&acirc;d ddwy|wawl, a defod oruchel.</P>
<P N="2">2. Fod y dydd hwnnw yn cael ei enwi y dydd cyntaf o'r wythnos, am hynny nid &s;eithfed yr Iu|ddewon, nac un arall.</P>
<P N="3">3. <HI>Pob dydd cyntaf o'r wythnos:</HI> yr hyn &s;ydd yn dangos tragwyddoldeb.</P>
<P N="4">4. Ddarfod ei ordeinio yn holl Eglwy&s;i <HI>Galatia,</HI> yn gy&s;tal ac yn <HI>Corinth,</HI> a go&s;od o hono <HI>ef holl eglwy|&s;i y Sainct</HI> yn vndrefn mewn tangneddyf, 1 <HI>Cor.</HI> 14.33. am hynny yr oedd yn <HI>gyffredinol.</HI></P>
<P N="5">5. Mai gorchwylion y dydd hwn, ydoedd ca&s;gl<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> i'r tlawd (yr hyn &s;ydd eglur yn <HI>Act.</HI> 2.42. Ac yn nhy&s;tiolaeth <HI>Ju&s;tin Martyr Apol.</HI> 2.) gan y rhai a fyddent wedi ymgynnull ynghyd yn y gyn nulleidfa &s;anctaidd, a'r ol Gweddiau, Pregethiad y gair, a chyfrannu y <HI>Sacramentau:</HI> am hynny yr oedd yn <HI>Ysprydol.</HI></P>
<P N="6">6. Y mynnai ef &s;ymmud y pryd i ga&s;glu (er ei fod y'n anghenraid) erbyn ei ddyfodiad ef, rhag i hynny rwy&s;tro ei waith ef yn pregethu: eithr nid
<PB N="206" REF="120">
&s;ymmud eu cyfarfod &s;anctaidd hwy ar ddydd yr Ar|glwydd; O herwydd hwnnw oedd yr am&s;er gofo|dedig i addoli 'r Arglwydd yn gyhoeddus, yr hyn &s;ydd yn dangos angenrheidrwydd.</P>
<P>Ac yn yr vnrhyw Epi&s;tol y mae St. <HI>Paul</HI> yn rhag|dy&s;tiolaethu, na roddes ef iddynt hwy vn ordein|h&acirc;d nac athrawiaeth arall, <HI>ond yr hyn a dderbynni|odd ef gan yr Arglwydd,</HI> 1 <HI>Cor.</HI> 11.1, 2. <HI>a'r.</HI> 15.3. Yn gymmaint ac y mae ef yn eu gorchymmyn hwy fel hyn, os oes <HI>neb yn tybied ei fod ei h&ucirc;n yn brophwyd, neu yn y&s;prydol, cydnabydded y pethau yr wyf yn eu &s;crifennu attoch, mai gorchymynnion yr Arglwydd ydynt.</HI> 1 <HI>Cor.</HI> 14.37. Eithr efe a &s;crifennodd at|tynt hwy, ac a ordeiniodd yn eu plith, gadw 'r Sabboth ar, y dydd cyntaf o'r wythnos: am hynny cadw y Sabboth ar y dydd hwnnw ydyw gwir <HI>or|chymmyn</HI> yr Arglwydd. A pha fodd y dichon ef fod, naill, a'i yn wir brophwyd, neu fod iddo ddim o r&acirc;d y&s;pryd Duw yn ei galon, yr hwn gan weled mor eglur, fod dydd yr Arglwydd wedi ei drefnu a'i ordeinio gan yr Apo&s;tolion, na chydnebydd, mai gorchymmyn yr Arglwydd ydyw, cadw yn &s;an|ctaidd ddydd yr Arglwydd? Y mae 'r Iddewon yn cyfaddef mai yr Apo&s;tolion a wnacth y gyfnewid hon ar y Sabbath, <HI>Peter Alphon. in Dialog. contra Ju|deos, Tit.</HI> 12. Y maent hwy gan hynny yn dda|llach, ac yn ben-feddwach nac Iddewon, y rhai a wa|dant hynny yn halogedig.</P>
<P>Yn Troas yr vn agwedd yr oedd St. <HI>Paul</HI> gyd &acirc; &s;aith o brif Efangylwyr yr <HI>Eglwys,</HI> &s;ef, <HI>Sopater, A|ri&s;tarchus, Secundus, Gaius, Timotheus, Tichicus,</HI> &acirc; <HI>Throphimus,</HI> a'r holl Gri&s;tianogion oedd yno, yn cadw y Sabboth Sanctaidd ar y dydd cyntaf o'r wythnos, yn gweddio, yn pregethu, ac yn derbyn y Cymmun. <HI>Act.</HI> 20.4, 5, 6.</P>
<P>Ac fel y mae yn beth i'w ddyfal &s;ynnied nad yw
<PB N="207" REF="120">
<HI>Luc</HI> yn dywedyd, fod y di&s;cyblion wedi eu cyrohu i wrando ar <HI>Paul</HI> yn pregethu, <HI>eithr wedi i'r Di&s;cy|blion ddyfod ynghyd i dorri bara y dydd cyntaf o'r wythnos,</HI> hynny yw, i fod yn gyfrannogion o'r Cym|mun &s;anctaidd, ar yr am&s;er y dangho&s;id marwo|laeth yr Arglwydd, trwy bregethiad y gair, 1 <HI>Cor.</HI> 11.26. <HI>Paul a bregethodd iddynt hwy,</HI> &amp;c. Ac nid oedd neb yn cadw y cyfarfod hwnnw ond y Cri&s;ti|anogion, y rhai yn vnig a elwir yn ddi&s;cyblion, <HI>Act.</HI> 11.26. Eithr yn <HI>Philippi</HI> lle nid ydoedd etto yr vn di&s;cybl, yr ydis yn dywedyd i <HI>Paul</HI> fyned a'r eu dydd Sabboth hwy i'r fan lle 'r oedd yr Iddewon a'i <HI>Pro&s;elitiaid</HI> yn arfer o weddio, ac yno y pregethodd ef iddynt, <HI>Act.</HI> 16.12, 13. felly y mae mor olau a'r Haul, mai defod ac arfer y Cri&s;tianogion ydo|edd, adael heibio &s;eithfed dydd yr Iddewon, a chadw y Sabboth, a'i hymgyfarfod fanctaidd ar y dydd cyntaf or wythnos, <HI>Act.</HI> 21.4. A pha ham y mae St. <HI>Ioan</HI> yn galw hwn yn <HI>ddydd yr Arglwydd,</HI> ond o herwydd ei fod yn ddydd hysbys ym mhlith pawb iw &s;ancteiddio yn gyhoeddus, er anrhydedd i'r Arglwydd Ie&s;u, yr hwn a gyfododd i fywyd o farwolaeth ar y dydd hwnnw, trwy'r holl Eglwy&s;i a blanna&s;ai yr Apo&s;tolion? yr hwn y mae St. <HI>Ioan</HI> yn ei alw <HI>dydd yr Arglwydd;</HI> er mwyn cynhyrfu Cri&s;tianogion yn hytrach i roi coffadwriaeth diolch|gar am eu prynedigaeth, trwy adcyfodiad Cri&s;t odd|iwrth y meirw. A chyd a'r dydd, y tr&ocirc;ed hefyd fen|dith y Sabboth i <HI>ddydd yr Arglwydd, o blegid bod yr holl Sancteiddwydd</HI> perthynol i'r <HI>byd newydd hwn yn Gri&s;t,</HI> ac oddiwrtho ef yn llifeirio i Gri&s;tiano|gion. <HI>Heb.</HI> 2.5. <HI>at.</HI> 2.11. <HI>ar.</HI> 5.9. Ac o herwydd na ddichon ddyfod Awdurdod mwy na 'r Awdur|dod honno oedd gen Gri&s;t a'i Apo&s;tolion; nac achos debyg i <HI>greadigaeth newydd</HI> y byd: Am hynny ni ellir byth cyfnewidio 'r dydd hwn i ddydd arall, tra
<PB N="208" REF="121">
byddo 'r b&ycirc;d yn &s;efyll. Ychwanega at hyn, fel &ycirc; mae 'r Scrythur yn dangos na wnaethpwyd dim wrth o&s;od a phlannu yr Eglwys yn y cyntaf, ond trwy v|nig drefn ac hyfforddiad neillduol yr Apo&s;tolion, 1 <HI>Cor.</HI> 11.34. 1 <HI>Cor.</HI> 14.36, 37. <HI>Titus</HI> 1.5. <HI>Act.</HI> 15.6.24. Ac ni wnaeth yr Apo&s;tolion ddim, heb eu hardal oddiwrth Gri&s;t, 1 <HI>Cor.</HI> 11.23.</P>
<P>Ynteu &s;ancteiddio 'r Sabboth ar y &s;eithfed dydd nid yw Ddeddf <HI>ceremoniaidd</HI> a ddiddymwyd, eithr y gyfraith foe&s;ol a thragwyddol a berffeithwyd. Felly yr unrhyw orchymmyn tragwyddol, yr hwn oedd yn rhwymo yr Iddewon i gadw y Sabboth ar y &s;eith|fed dydd hwnnw, er mwyn &s;anctaidd glodfori crea|dig&acirc;eth y byd, &s;ydd yn rhwymo Chri&s;tianogion i gadw yn hybarch y Sabboth ar y &s;eithfed dydd hwn, er co&s;&s;adwriaeth o brynedigaeth y byd: canys y pedwerydd gorchymmyn, yr hwn &s;ydd gyfraith &s;oe&s;ol, &s;ydd ymerchi cadw &s;eithfed dydd yn &s;ancta|idd yn dragywydd. A Moe&s;olrwydd y gorchym|m<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n hwn, megis am y lleill eu gyd, a ddylem ni ei arferu yn fwy crefyddol tan yr <HI>Efengyl,</HI> nac yr ar|feral yr Iddewon tan y <HI>gyfraith,</HI> yn gymmaint a darfod i ni (yn y Bedydd) wneuthut <HI>cyfammod hy|nodach &agrave;</HI> Duw i gadw ei orchymynnion: a darfod i Dduw wneuthur ammod a ninnau, i'n rhyddhau oddiwrth y <HI>felldith,</HI> a'n cynnorhwyo &acirc;'i <HI>Y&s;pryd</HI> i gadw ei gyfreithiau. A bod y gorchymmyn hwn am y Sabboth, yn gy&s;tal a'r naw eraill yn foe&s;ol, ac yn barhaus, fe ymddengys yn eglur wrth y rhe&s;ymmau hyn &s;ydd yn canlyn.</P>
<DIV3 TYPE="subsection">
<PB N="209" REF="121">
<HEAD>D&ecirc;g o re&s;ymmau yn dangos fod gorchymmyn y Sabbath yn foe&s;ol.</HEAD>
<P N="1">1. O Herwydd bod yr holl re&s;ymmau am y gor|chymmyn hwn yn foe&s;ol ac yn dragw yddol: a darfod i Dduw ein <HI>rhwymo</HI> ni i uf dddod y <HI>Gor|chymmyn hwn,</HI> &acirc; rhe&s;ymmau ffiwythlonach, nac i'r un o'r lleill. Yn gyntaf am ei fod ef yn rhagweled, naill. a'i yr e&s;ceulu&s;ai ddynion anghrefyddol yn ddiofalach, neu eu torrent hwy y <HI>gorchymmyn hwn</HI> yn hyfach, nac yr un o'r lleill. Yn ail, o blegid mai yn ymarfer a chyflawni y gorchymmyn hwn, y mae cadwraeth yr holl rai eraill yn &s;efyll: yr hyn &s;ydd yn peri i Dduw achwyn cyn fynyched, fod ei addoliad ef wedi ei e&s;ceulu&s;o, neu ei roi i lawr, pan fyddo 'r Sabbath, naill, ai gwedi <HI>ei e&s;ceulu&s;o, ai</HI> ei dro&s;eddu. <HI>Jer.</HI> 17.22, <HI>Ezec.</HI> 20.19, 20, 21, 24. ac 23.38. Fe allai beri i dd&ycirc;n &s;ynnu (medd Mr <HI>Calvin</HI>) Y&s;tyried mor fynych, ac &acirc; pha ryw Zel, a thynghedu difrifol y mae Duw yn erchi (i'r rhai a fynnant fod yn bobl iddo ef) &s;ancteiddio y &s;eith|fed dydd. Ac fel y mae Duw 'r <HI>drugaredd,</HI> yn an|rhugarog yn co&s;pi &acirc; marwolaeth erwin y &s;awl a dor|ro y gorchymmyn hwn; megis pe bai hyn yn gwbl o'i anrhydedd a'i wa&s;anaeth.</P>
<P>Ac y mae yn ddiogel, am yr hwn ni wn&ecirc;l gydwy|bod o dorri 'r <HI>Sabbath,</HI> na wna ef (i wa&s;anaethu ei dr&ocirc;) gydwybod o dorri yr un o'r gorchymmynni|on eraill, am y gallo ef wneuthur hynny heb <HI>ambarch</HI> iw gorph, na <HI>chwmmwl</HI> i'w eirda, ac all|an o berygl cyfraith d&ycirc;n. Am hynny y go&s;ododd Duw y gorchymmyn hwn ynghanol <HI>y ddwy l&ocirc;ch,</HI> O herwydd fod ei gadw ef yn gynnorthwy mawr i gadw 'r lleill eu gyd. Anrhydedd cydwybodus i'r <HI>Sabbath,</HI> ydyw Mam yr holl grefydd a'r ddy&s;c dda
<PB N="210" REF="122">
yn yr Eglwys. Tynnwch ymmaith y <HI>Sabbath,</HI> a gwa&s;anaethed pob d&ycirc;n Dduw pan fynno, a pha beth a ddaw ar fyrr o <HI>grefydd,</HI> a thangneddyf, ac o'r drefn yr hon a fyn Duw ei gadw yn ei Eglwys? 1 Cor. 14.33.40. Y <HI>dydd Sabbath ydyw dydd marchnad Duw</HI> am <HI>luniaeth</HI> yr wythnos, yn yr hwn ymyn ef i ni ddyfod atto, a phrynu ganddo heb <HI>aur nac arian, Fara yr</HI> Angelion, a <HI>Dwfr</HI> y bywyd, <HI>Gwin</HI> y Sacramentau, a <HI>llaeth</HI> y <HI>Gair,</HI> i borthi ein heneidiau: <HI>aur wedi ei buro,</HI> i gyfoethogi ein ffydd: gwerthfawr <HI>eli llygaid,</HI> i jachau ein dallineb y&s;prydol: a gwi&s;co <HI>dillad gwynion, o gyfiawnder Cri&s;t, fel nad ymddango&s;o gwarth ein noethder ni.</HI> E&s;a. 55.1.2. Dad. 3.18. Nid yw <HI>ef bell</HI> oddiwrth wir Dduwioldeb, yr hwn a wnel gydwybod o gadw y dydd <HI>Sabbath:</HI> eithr yr hwn &s;ydd yn <HI>cyd-ddw|yn</HI> ai gydwybod, i dorri y <HI>Sabbath</HI> er mwyn ei elw a'i ddifyrrwch ei hun, ni y&s;tyriodd, ac ni wybu ei galon ef erioed, pa beth yr oedd ofn Duw, neu wir Grefydd yn ei <HI>feddwl.</HI> Canys, am y Gorchymmyn hwn y gellir gwirio ymadrodd St. Jaco: <HI>yr hwn a ballo mewn un, &s;ydd yn euog o'r ewbl.</HI> Jac. 2.10. Am hynny gan weled ddarfod i Dduw gau o am|gylch y gorchymmyn hwn, &aacute; chynifer o re&s;ymmau moe&s;ol, y mae yn dra eglur fod y gorchymmyn ei hun yn foc&s;awl.</P>
<P N="2">2. O Herwydd ei orchymmyn gan Dduw i <HI>Adda</HI> yn ei <HI>ddiniweidrwydd:</HI> pryd yr oedd ef yn dal ei dded&wcirc;yddwch, nid trwy ffydd yn haeddedigae|thau Cri&s;t, ond trwy vfydd-dod i gyfraith Dduw, heb arno ei&s;iau vn <HI>Ceremoni</HI> i arwyddocau y Pryne|digaeth a wnai Gri&s;t. Ni eill gan hynny Sabbath o'r &s;eithfed dydd fod yn <HI>Ceremoni</HI> &s;yml, eithr yn rhan hanfodol o addoliad Duw, gorchymmynne|dig i dd&ycirc;n, pryd nad oedd ond vn cy&s;lwr i ddynion. Gen. 2.8. Ac os oedd yn anghenrhaid i'n <HI>cynteidi|au</HI> gael dydd <HI>Sabboth</HI> i wa&s;anaethu Duw yn eu per|ffeithrwydd,
<PB N="211" REF="122">
rheittiach o lawer iw hiliogaeth hwy gadw <HI>Sabboth,</HI> ynghyflwr eu llygrodigaeth. A chan weled i Dduw ei hun gadw y dydd hwn yn &s;anctaidd, pa fodd y dichon y dyn hwnnw fod yn &s;anctaidd, &acirc; fyddo o wirfodd ei galon yn ei halogi ef?</P>
<P N="3">3. O blegid ei fod yn vn o'r Gorchymynnion a le|farodd Duw &acirc;'i enau ei hun, ac a &s;crifennodd ddwy|waith &acirc;'i fy&s;edd ei hun ar <HI>Lechau o gerrig,</HI> i ddan|gos eu hawdurdod, a'i parh&acirc;d. Exod. 34.1. &amp;c. Yr holl orchymynnion a &s;crifennodd Duw oeddynt <HI>foe|&s;ol.,</HI> a <HI>thragwyddol,</HI> a'r rheini a gyfrifir yn <HI>dd&ecirc;g:</HI> Pe byddai hon yn Ceremoni iw diddymmu, yno ni by|ddai ond <HI>naw o Orchymynion.</HI> Deut. 4.4.13. <HI>Y Cere|moniaidd</HI> orchymynnion oedd iw diddymmu <HI>trwy Gri&s;t,</HI> a &s;crifenna&s;it eu gyd o waith <HI>Moe&s;es:</HI> eithr hwn o'r <HI>Sabboth,</HI> gyd a'r naw eraill, oedd wedi ei &s;crifennu a llaw Dduw ei hun, ac a rodda&s;id yn yr Arch, lle na rodde&s;id dim o'r gyfraith <HI>Ceremoniaidd:</HI> 1 Bren. 8.9. Heb. 9.3. I ddangos y byddent yn rheoledigaeth tragwyddol i'r Eglwys, etto y cyfryw na allai neb yn <HI>ollawl</HI> eu <HI>cyflawni</HI> a'i <HI>cadw,</HI> ond <HI>Cri&s;t</HI> yn vnig.</P>
<P N="4">4. O blegid fod <HI>Crist</HI> yn ty&s;tiolaethu na dda|eth <HI>efe i dorri y gyfraith ddefodol:</HI> ac na ddiddym|mid y lleiaf o honynt yn ei deyrnas ef, tan y <HI>Te&s;ta|ment newydd.</HI> Yn gymmai<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">t, a bod pwy bynnag a dorro <HI>vn o'r gorchymynnion lleiaf hyn, ac a ddy&s;co i ddynion felly, lleiaf y <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">elwir ef yn nhsyrnas nefoedd:</HI> hynny yw, ni chai ef ddim lle yn ei Eglwys. Rhu. 5.17. Mat. 5.19. Yr awrhon y mae y gyfraith <HI>dde|fodol</HI> yn gorchymmyn vn dydd o'r &s;aith iw gadw yn &s;anctaidd yn dragywydd. Ac y mae <HI>Cri&s;t</HI> ei hun yn coffhau yn eglur gadw <HI>Sabboth</HI> ym mhlith ei Gri|&s;tianogion, wrth ddini&s;triad <HI>Jeru&s;alem,</HI> ynghylch dwy a deugain o flynyddoedd yn &ocirc;l ei adeyfediad. Yr am&s;er yr oedd holl <HI>Ceremonian Moe&s;es</HI> (oddiei|thr
<PB N="212" REF="123">
bwyta gwaed, a phethau a degid) trwy o&s;odiad cyhoeddus a chyfundeb yr holl Apo&s;tolion, wedi eu rhoi hebio <HI>a'i diddymmu</HI> yn yr Eglwy&s;i Cri&s;tiano|gawl Act. 15.20.21.24.28. Ac am hynny yr oedd <HI>Cr<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">t </HI> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n cynghori ei ddi&s;gyblion i weddio, na byddai <HI>eu ff<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">edigaeth hwy yn y gauaf, nac ar y dydd Sabboth.</HI> Mat. 24.20. <HI>Nid yn y gauaf,</HI> am y byddai (o her|wydd brynti y ffyrdd a'r tywydd) eu ffoedigaeth hwy yn fwy poenus a thrafferthus iddynt: Nid <HI>ar y dydd Sabboth,</HI> o herwydd y byddai yn fwy gofidus iw ca|lonnau, dreilio y dydd hwnnw mewn llafur i achub ei bywyd, yr hwn a orchymynna&s;ai Dduw ei dreilio mewn gorchwylion ac <HI>arferion &s;anctaidd,</HI> i ddiddanu ei hencidiau. Yr awrhon pe bua&s;ai &s;ancteiddiad y <HI>Sabboth</HI> ar y dydd hwn, ond <HI>Ceremoni;</HI> ni bua&s;ai ddim gofid iddynt orfod ffo ar y dydd hwn, mwy nac ar ddydd aiall o'r wythnos. Eithr lle y mae <HI>Cri&s;t</HI> yn gweled ei fod yn beth ofnadwy, a gofidus, <HI>orfod iddynt ffo ar y dydd Sabboth:</HI> ac am hynny y mae yn dymuno ar ei eiddo ef weddio at Dduw, na byddai y cyfryw achos: y mae 'n eglur yn dangos, nad ydyw cadw y <HI>Sabboth</HI> yn <HI>Ceremoni</HI> wedi ei di|ddymmu, eithr yn orchymmyn Moe&s;ol, wedi i Gri&s;t ei ofod a'r lawr a'i gydffurfio ym mhlith Cri&s;tiano|gion. O Mynnwch chwi wybod y diwrnod ar yr hwn yr ordeiniodd <HI>Cri&s;t</HI> i Gri&s;tianogion gadw y <HI>Sabboth;</HI> ef a ddywed St. <HI>Joan</HI> i chwi mai ar <HI>ddydd yr Arglwydd, Dadc.</HI> 1.10. O mynnwch chwi wybod pa ryw ddydd o'r wythnos oedd hwnnw, St <HI>Paul</HI> a ddywed i chwi mai <HI>pob dydd cyntaf o'r wythnos ydoedd.</HI> 1 Cor. 16.2.</P>
<P>Megis y cynghorodd Cri&s;t felly y mae Cri&s;tiano|gion yn gweddio, ac yn &ocirc;l eu gweddiau fe ddarfu i Dduw (yehydig cyn dechrau y rhyfel) trwy lefe|rydd rybuddio yr holl Gri&s;tianogion yn Jeru&s;alem i ymadel oddiyno, ac i fyned i <HI>Pela, tref fechan</HI> tu hwnt ir Iorddonen: <HI>Eu&s;eb, hi&s;t. l.</HI> 3. <HI>cap.</HI> 5. Ac
<PB N="213" REF="123">
felly i ochel digofaint Duw, yr hwn a ddi&s;cynnai ar y ddinas a'r genhediaeth. Gan na ddichon Cri&s;tion (felly) heb ofid calon ddiangc i achub e<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> fywyd ar y dydd Sabboth: pa fath orfoledd a diddanwch, a elli fod i wir Gri&s;tion a e&s;cculu&s;o orchwylion &s;ancta|idd o addoliad Duw yn yr Eglwys, i dreilio y rhan fwyaf o ddydd yr Arglwydd mewn chwaryd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ia<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">h gnawdol, neu drafferthion halogedig? A chan wered fod dini&s;triad <HI>Jeru&s;alem,</HI> yngy&s;ta<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> yn arwyddocau, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">c yn &s;icrhau dini&s;triad y byd: Mat. 24.35. Pwy ni wyl fod yn rhaid i'r Sabboth &s;anctaidd barhau mewn an|rhydedd hyd ddiwedd y byd?</P>
<P N="5">5. O blegid bod yr holl gyfraith ceremoniaidd wedi ei gorchymmyn i'r Iddewon yn vnig, ac nid i'r Cenedloedd: eithr y gorchymmyn hwn o'r Sabboth &s;anctaidd, (megis priodas) a ordeiniodd Duw yng|hyflwr <HI>diniweidrwydd,</HI> pryd nad oedd ond vn cy|flwr i ddynion oll, ac am hynny wedi ei orchymmyn i'r Cenedloedd, yn gy&s;tal ac i'r Iddewon. Onid oedd yr holl &s;wyddogion, a pherchen tai tan or|chymmyn i beri i'r holl ddieithriaid (yn gy&s;tal a'i teuluoedd, a'i deiliaid eu hunain) gadw y Sabboth &s;anctaidd, megis yr ymddengys wrth y pedwerydd gorchymmyn, ac ymarfer <HI>Nehemiah.</HI> Neh. 13.15.17. Yr holl Ceremoniau <HI>oedd ganolfur o wahania|eth</HI> rhwng yr <HI>Iddewon</HI> ar <HI>Cenedloedd.</HI> Eph. 2.14. Eithr gan weled fod y Cenedloedd yn gy&s;tal a'r Idde|won, yn rhwym i gadw y gorchymmyn hwn, y mae yn eglur nad yw ef Ceremoni Iddewaidd. A chan weled fod yr vnrhyw awdurdod am y Sabboth, ac &s;ydd am briodas: fe ddichon d&ycirc;n ddywedyd, nad yw priodas ond cyfraith Ceremoniaidd, yngy&s;tal a'r <HI>Sabboth.</HI> A chofia, lle yr ydis yn galw priodas ond vnwaith yn <HI>gyfammod Duw.</HI> Dihar. 2.17. O herwydd i Dduw ei hordeinio yn y dechreuad: felly y gelwir y <HI>Sabboth</HI> ym mhob lle, <HI>Sabboth yr
<PB N="214" REF="124">
Arglwydd dy Dduw,</HI> o ran i Dduw ei ordeinio yn yr vn dechreuad, o ran am&s;er, cyflwr, a pharh&acirc;d, Am hynny nid <HI>Ceremoniaidd</HI> ydyw.</P>
<P N="6">6. Y mae llygredigaeth ein hanian, yr hyn a gan|fyddir yngwrthwynebiad cyhoeddus dynion drwg, ac mewn cyfrinachol anewylly&s;carwch dynion da, i &s;ancteiddio y Sabbath yn bur, yn dangos yn ddi|gon eglur fod gorchymmyn y Sabbath yn <HI>Ysprydol</HI> ac yn foe&s;ol. <HI>Rhuf.</HI> 7.14. <HI>Amos</HI> 8.5.</P>
<P N="7">7. Oblegid, megis y darfu i Dduw trwy ddeddf dragwyddol, wneuthur yr Haul, ar lleuad, a'r go|leuada<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> yn y ffurfafen, nid yn unig i wahanu rhw|ng y dydd a'r nos, eithr i fod hefyd yn arwyddi|on, am dymmorau, am ddyddiau, ac am flynyddo|edd: felly yr ordeiniodd efe yn yr Eglwys a'r y ddaiar, y Sabbath &s;anctaidd i fod, nid yn unig yn dymmor go&s;odedig i'w addoli ef yn barchedig: ond hefyd yn ddo&s;parth tragwyddol, a <HI>me&s;ur ar yr am|&s;er.</HI> megis y mae <HI>&s;aith ddiwrnod</HI> yn gwneuthur <HI>wy|thnos,</HI> pedair wythnos <HI>m&icirc;s,</HI> a deuddegm&icirc;s yn gwneu|thur <HI>blwyddyn:</HI> felly &s;aith o flynyddoedd a wna Sab|both o &s;lynyddoedd, &s;aith <HI>Sabbothau</HI> o <HI>flynyddoedd,</HI> a wna <HI>Jubili, [Blwyddyn hyfrydwch.]</HI> neu 80 <HI>Jubi|li,</HI> neu 4000 o flynyddoedd, neu ar &ocirc;l <HI>Ezechiel,</HI> 4000 o gufuddau, holl am&s;er y <HI>Te&s;tament h&ecirc;n,</HI> hyd oni ddaeth Cri&s;t trwy ei <HI>fedydd</HI> a'i <HI>bregethiad,</HI> i ddechrau cyflwr y Te&s;tament newydd. Ni allai chwaith fyned ym mlaen yma heb ryfeddu, fel y pa|rh&acirc;odd <HI>Sacrament</HI> yr <HI>Enwaediad</HI> yn yr Eglwys 39 o <HI>Jubiliau,</HI> &s;ef o am&s;er <HI>Abraham,</HI> ir hwn y rhodda&s;id yn gyntaf, hyd <HI>Bedydd</HI> Cri&s;t yn yr <HI>Ior|ddonen:</HI> yr hyn oedd yn union gynnifer o <HI>Jubiliau</HI> (yn &ocirc;l cyfrif <HI>Bucholcerus</HI>) ac a barhau&s;ai y byd o <HI>Adda</HI> i enedigaeth <HI>Abraham. Moe&s;es a</HI> ddechreu|odd ei weinidogaeth yn yr 80 flwyddyn o'i enioes. Cri&s;t a gymmerai ei &s;wydd yn llaw, yn y 80 <HI>Ju|bili</HI>
<PB N="215" REF="124">
o oedran y byd. Yr oedd <HI>Jo&s;eph</HI> yn dd&ecirc;g a'r hugain, pan ddechreuodd ef lywodraethu ar yr <HI>Aipht,</HI> Gen. 41.46. Ar <HI>Leuitiaid</HI> a ddechreuent wa&s;anaethu yn y <HI>babell,</HI> pan fyddent dd&ecirc;g a'r hugain oed: felly <HI>Cri&s;t</HI> vn agwedd, i gyfatteb y dull a'r arwyddion hynny, a ddechreuodd ei <HI>Weinidogaeth</HI> yn y degfed a'r hugain Jubili a'r &ocirc;l <HI>Moe&s;es,</HI> a'r pryd yr oedd ef yn <HI>cerdded</HI> ar ei dd&ecirc;g ar hugain oed, Luc. 3.23. ynghanol wythnos ddiwaethaf <HI>Daniel:</HI> ac felly (gan barhau yn ei weinidogaeth ar y ddaiar tros dair blynedd a hanner) a orphennodd ein <HI>prynedigaeth,</HI> a <HI>phennod Daniel,</HI> trwy ei <HI>farwo|laeth</HI> wirion ar y Groes. Y rhan fwyaf o'r holl gyfnewidiau mawrion, a'r dygwyddiadau diei|throl, yr rhai a gwympodd allan yn yr Eglwys, a ddigwyddodd naill a'i yn y flwyddyn <HI>Sabbothaidd,</HI> a'i yn y flwyddyn <HI>Jubili?</HI> Megis i ddwyn e&s;|ampl: Deg wythnos a thrugain <HI>Daniel</HI> oeddynt yn dechrau yn y flwyddyn gyntaf i <HI>Cirus,</HI> a'r 3439 flwyddyn o oedran y b&ycirc;d, a gynhwy&s;ant yn|ddynt yr vnrhif o flynyddoedd, ac yr oedd y byd yn ei gynwys o <HI>wythno&s;au</HI> o <HI>flynyddoedd</HI> hyd y pryd hyn|ny: a chynifer o <HI>wythno&s;au</HI> o <HI>flynyddoedd,</HI> ac a bar|hau&s;ai y byd o Jubiliau. D&ecirc;g wythnos a thrugain o flynyddoedd <HI>Daniel,</HI> a gynhwy&s;ant bedwar cant a d&ecirc;g a phedwar vgain o flynyddoedd &s;engl; y byd cyn hyn|ny 490 <HI>wythno&s;au,</HI> neu <HI>Sabbothau</HI> o flynyddoedd. <HI>Di|wedd-nod Daniel oedd</HI> 70 <HI>wythno&s;au, ac un y byd</HI> 70 <HI>Ju|biliau:</HI> felly i gy&s;&s;uro 'r Eglwys am 70 o flynyddoedd o gaethiwed, yr hyn a ddarfua&s;ai iddynt eu ddioddef yn Babilon megis y prophwydodd <HI>Jeremi,</HI> Pen. 25.11.12. mae <HI>Gabriel</HI> yn dywedyd i <HI>Daniel,</HI> mai yn niwedd 70 o wythno&s;au, neu <HI>Sabbothau</HI> o flynyddoedd, hyn|ny yw d&ecirc;g a thrugeinwaith &s;aith-waith o flynyddo|edd, neu bumcant onid d&ecirc;g o flynyddoedd, y gwe|ithredid eu hymwarediad tragywyddol oddiwrth
<PB N="216" REF="125">
vffern trwy farwolaeth <HI>Cri&s;t,</HI> cyn &s;iccred ac eu caw|&s;ent yr awrhon eu gwaredu allan o <HI>gaethiwed Babilon. Yr yspaid terfynedig hwn</HI> gan <HI>Daniel,</HI> Pen. 9.27. Oedd yn cynnwys 70 o <HI>Sabbothau,</HI> neu 10 <HI>Jubili</HI> o flyny|ddoedd, yw dechrau yn y rhydd-did cyntaf a gan|niadhaodd <HI>Cyrus</HI> i'r Iuddewon, y flwyddyn gyntaf o'i deyrna&s;iad ef a'r y <HI>Babiloniaid,</HI> yr hyn a gryb|wyllir yn Ezr. 1.1. ac yw yn diweddu yn vnion yr am&s;er y bu farw <HI>Cri&s;t</HI> ar y groes. O farwolaeth <HI>Cri&s;t,</HI> neu ddiwedd olaf wythno&s;au <HI>Daniel,</HI> hyd yr vnfed ar dd&ecirc;g a thrugain i Gri&s;t, y me&s;urir y byd wrth y <HI>&s;aith &s;el,</HI> neu &s;aith <HI>Sabboth</HI> o flynyddoedd, yn gwneuthur un <HI>Jubili</HI> gyfan. Ar &ocirc;l diwedd y &s;aith &s;elau hynny, y me&s;urir y byd hyd ei ddiwedd wrth y <HI>&s;aith o vdcyrn,</HI> Dad. 5. ac 8.2. ac 9.7. Pob vn yn cynnwys 249 o flynyddoedd. (Megis y mae rhai yn tybied, ynghylch pen 440 o flynynyddoedd etto, ymddengys y gwirionedd.) <HI>Enoch</HI> y &s;eithfed yn &ocirc;l <HI>Addaf,</HI> gwedi iddo fyw gynifer o flynyddoedd ac &s;ydd o ddyddiau yn y flwyddyn, &s;ef 365, a gafas ei gyfnewidiad gan DDUW yn y flwyddyn Sabbo|thaidd. <HI>Moe&s;es</HI> y &s;eithfed oddiwrth <HI>Abraham,</HI> megis ail <HI>Enoch, a gladdwyd gan Dduw,</HI> ac a ene|&s;id yn y flwyddyn Sabbothaidd o'r byd, &s;ef 2373. ac yn 777 ar &ocirc;l y diluw. (Ar ol cyfrif <HI>Broughton</HI>) a waredwyd, megis <HI>Noah</HI> newydd mewn <HI>Arch</HI> o gyrs, ac a fu fyw yn adeiladydd i'r Eglwys, cyhyd ac ei bu <HI>Noah</HI> yn adeliadu 'r <HI>Arch,</HI> &s;ef 120 o flynyddo|edd. Yr addewid i <HI>Abraham</HI> a wnaethpwyd yn y flwyddyn Sabbothaidd, yr hon oedd 2023 o'r byd. Y chweched flwyddyn i <HI>Jo&s;uah</HI> yr hon oedd 2500 o flynyddoedd yn &ocirc;l creadigaeth y byd, yn yr hon y meddiannwyd, ac ei rhannwyd y t&icirc;r rhwng <HI>meibion I&s;rael,</HI> oedd flwyddyn Sabbothaidd, a'r 50 <HI>Jubili</HI> yn &ocirc;l creadigaeth y byd. Ar y flwyddyn hon y dechreuodd <HI>Mo&s;es</HI> ei <HI>Jubili,</HI> a'r hwn (megis a
<PB N="217" REF="125">
chad&wcirc;yn o dd&ecirc;g ar hugain o ddolennau y rhwymodd ef ranniad <HI>meddiant Gwlad Canaan i'r I&s;raeliaid trwy Jo&s;uah, hyd at agori teyrnas nefoedd</HI> i bawb a gredai trwy <HI>Je&s;u.</HI> Ac felly y mae 'n dwyn <HI>Eglwys</HI> yr Iuddewon, megis gyd &acirc; ffr&wcirc;d hyfryd o Jubili|au, oddiwrth yr <HI>arwyddoc<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d</HI> i'r <HI>&s;ylwedd,</HI> o <HI>Canaan</HI> i'r <HI>nefoedd, O Jo&s;nah</HI> i'r <HI>Je&s;u:</HI> Canys Cri&s;t ar ddi|wedd y degfed a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> hugain Jubili i <HI>Mo&s;es,</HI> ac ar ddechreuad y degfed ar hugain flwyddyn o'i oedran, wrth ei Fedydd a agorodd y nefoedd, ac a roddes y weledigaeth egluraf o'r <HI>Drindod fendigedig,</HI> ar a wel&s;id er dechreuad y byd. A thrwy arianllais <HI>vdcorn</HI> ei Efengyl, y mae yn cyhoeddi, yn &ocirc;l proph|wydoliaeth <HI>E&s;ay,</HI> iechydwriaeth tragywyddol i bawb a edifarhant, ac a gredant ynddo ef. E&s;a. 61. Luc. 4.</P>
<P>A blwyddyn genedigaeth ein Iachawdwr Cri&s;t, yr hon oedd y 3948 o oedran y byd, oedd ar ddi|wedd blwyddyn <HI>Sabbothaidd:</HI> ar 564 &s;eithweithiad o'r byd: y mae <HI>Mo&s;es</HI> yn gwneuthur oed<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">an cyffre|dinol pob d&ycirc;n, i fod yn <HI>ddeg &s;aith, P&s;alm</HI> 90. ac yn gyffredinol o fewn pob &s;aith mhlynedd y digwydd rhyw gyfnewid neu dramgwydd hynodol ym <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">y|wyd d&ycirc;n; Ac nid rhyfedd, canys fel y mae <HI>Hippo|crates</HI> yn mynegi, fod i'r plentyn yn y gr&oacute;th ar y &s;e|ithfed dydd ar &ocirc;i ei ymddwyn, ei holl aelodau gwe|di eu ffurfio, a'i fod o'r dydd hwnnw allan yn cyn|nyddu iw ber&s;&s;aith enedigaeth: yr hyn a fydd yn oe&s;tadol, naill a'i yn y nawfed, a'i yn y &s;eithfed <HI>Fis.</HI> Yn ei &s;eithmlwydd oed, y mae 'r <HI>plentyn</HI> yn bwrw ei ddannedd, a <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">hai newydd yn tyfu yn ei lle. A phob &s;aith mhlynedd yn &ocirc;l hynny, y mae rhyw gyfnewid neu ddigwyddiad ym mywyd d&ycirc;n; yn enwedig yn naw-gwaith &s;aith &s;ef y flwyddyn <HI>Climactericol,</HI> yr hon drwy brawf a welwyd yn dynghed&s;ennol i law|er o'r gwyr dy&s;cedig, a fuont yn llewyrch i'r byd
<PB N="220" REF="126">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="221" REF="126">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="218" REF="127">
Ac os hwynt hwy a ddiangent rhag y flwyddyn hon|no, etto y rhan fwyaf o honynt a ymadaw&s;ant a'r byd hwn o fewn rhyw <HI>&s;eithweithflwyddyn. Lamech</HI> a fu farw yn y 777 o'i enioes. <HI>Methu&s;alem,</HI> yr oe&s;wr hwy|af o feibion dynion, a fu farw yn nechreuad ei 900 a 70 o flynyddoedd. <HI>Abraham</HI> a fu farw, gwedi iddo fyw bum ar hugeinwaith &s;aith o flynyddoedd. <HI>Jacob</HI> gwedi iddo fyw vn a'r hugeinwaith &s;aith o flynyddo|edd. <HI>Dafydd</HI> gwedi iddo fyw ddengwaith &s;aith o flynyddoedd. Felly y gwnaeth <HI>Galen,</HI> felly y gwna|eth <HI>Petrarch,</HI> yr hwn (megis y mae <HI>Bodin</HI> yn &s;cri|fennu) a fu farw ar yr vn dydd or flwyddyn ac y gane&s;id. Felly y gwnaeth <HI>Elizabeth forwynaidd Frenhines,</HI> o fendigedig anfarwol goffadwriaeth, yr hon a ddaeth ir byd hwn <HI>no&s;wyl genedigaeth y Fair Forwyn,</HI> ac aeth o'r byd a'r no&s;wyl Cennadwri <HI>Mair Forwyn. [Hi fu gynt y mae hi 'r awrhon, (dyna ddwedyd i chwi ddigon) ar y ddaiar hon ym mhlae|naf, a'r ail Forwyn o'r nef vchaf.] Hipocrates</HI> a fu farw yn y 15 <HI>&s;eithweithflwydd. Hierom</HI> ac <HI>I&s;ocra|tes</HI> yn y 13. <HI>Plini, Bartolus,</HI> a <HI>Cae&s;ar</HI> yn yr 8 <HI>&s;eith|weithflwydd. A Johannes de temporibus,</HI> yr hwn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> fyw 361 o flynyddoedd, a fu farw yn y 53 <HI>&s;e|ithweithflwydd</HI> o'i enioes. Y cyffelyb a eilid ei nodi a'i adrodd am aneirif o rai eraill. Ac mewn gwi|rionedd y mae holl fywyd d&ycirc;n wedi ei fe&s;ur wrth y Sabboth: Canys pa nifer bynnag a fyddo d&ycirc;n fyw yma o flynyddoedd, etto nid yw ei fywyd ond bywyd o <HI>&s;aith o ddyddiau,</HI> gwedi eu hamlhau: felly yn y rhif &s;aith y mae cyflawnder dirgelaidd, yr hyn ni ddichon ein dealltwriaeth moi amgyffred.</P>
<P>Yr holl oruchei dre&s;niad hon ar Bethau rhyfeddol cyn fynyched <HI>bob yn &s;aith,</HI> a'n rhybuddia ni i ddy|fal <HI>fyfyrio</HI> am <HI>Sabboth bendigedig</HI> y &s;eithfed <HI>dydd,</HI> i adnabod ac i addoli Duw yn y bywyd hwn: megis o <HI>Sabboth</HI> i <HI>Sabboth,</HI> y gallom ni gael ein cyfnewidio
<PB N="219" REF="127">
i'r tragywyddol <HI>Sabboth</HI> gogoneddus o hyfrydwch, a dedwyddwch, yn y bywyd &s;ydd i ddyfod.</P>
<P>Wrth y&s;tyriaeth yr hyn beth, hawdd y dichon vn d&ycirc;n ar a edrycho yn yr <HI>Hi&s;tori Sanctaidd,</HI> ddeall fod holl yrfa a rh&ocirc;d y byd, yn cael ei lywodra|ethu, a'i ddarparu, megis mewn cadwyn o ra|gl&ucirc;niaeth Duw, yr hwn &s;ydd yn trefnu pob peth mewn <HI>rhif, me&s;ur, a phwys.</HI> Yr holl am&s;eroedd gan hynny, a fe&s;urir wrth y <HI>Sabboth:</HI> mal na till <HI>am&s;er</HI> a'r <HI>Sabboth</HI> byth gael moi gwaha|nu, Na'i neillduo: Ac y mae 'r Angel yn tyngu Dad. 10.6. Y caiff y me&s;ur hwn or am&s;er bar|hau, hyd na <HI>byddo am&s;er mwyach.</HI> Ac megis y cafas y <HI>Sabboth</HI> ei <HI>o&s;odiad cyntaf</HI> yn y <HI>llyfr cyntaf</HI> o'r Scrythyrau, felly y cafas ei ffur&s;iad yn yr <HI>olaf:</HI> ac megis y mae y llyfr hwn yn <HI>Gwrantu</HI> yr dydd; felly y mae 'r dydd hwn yn vrddo y llyfr: yn gym|maint a dadcuddio yr pethau &s;ydd ynddo ar ddiwr|nod mor &s;anctaidd, <HI>dadcuddiad yr Arglwydd ar ddydd yr Arglwydd.</HI> Dad. 1.10. Cyn haw&s;ed iddynt gan hynny dynnu 'r Haul, neu 'r lleuad, a'r &s;&ecirc;r allan o'r nefoedd, a deleu y <HI>Sabboth</HI> &s;anctaidd (llathen yr am&s;er) allan o'r Eglwys: gan weled ordeinio y Sab|both yn yr Eglwys (yn gy&s;tal ar haul ar lleuad yn y ffurfafen) er mwyn gwahaniaeth yr am&s;er.</P>
<P N="8">8. Oblegid i'r holl Eglwys trwy gyttundeb cyhoe|ddus, er yn am&s;er yr Apo&s;tolion, yn oe&s;tadol ddal bod gorchymmyn y Sabboth, yn foe&s;ol ac yn dragwyddol gyfraith Dduw, a bod cadw y Sab|both ar y dydd cyntaf o'r wythnos yn o&s;odiad o'r eiddo Cri&s;t a'i Apo&s;tolion.</P>
<P>Y Gyman&s;a a elwid <HI>Synodus Colonien&s;is</HI> &s;y'n my|negi, fod dydd yr Arglwydd yn barchedig yn yr <HI>Eglwys</HI> byth er am&s;er yr Apo&s;tolion. <HI>Ignatius E&s;|cob Antioch</HI> (yr hwn oedd yn byw yn am&s;er St <HI>Joan</HI>) a ddywed, <HI>Cadwed pob un ar a garo Gri&s;t,
<PB N="220" REF="128">
ddydd yr Arglwydd yn &s;anctaidd, yr hwn &s;ydd ogo|neddus o herwydd ei adcyfodiad ef, a brenin y dy|ddiau, yn yr hwn y gorchfygwyd Angau, ac i'r ad|cyfododd bywyd i ni yn Ghri&s;t. Ju&s;tin Martyr,</HI> yr hwn oedd yn byw ychydig ar ei &ocirc;l yntau, &s;ydd yn dangos fod y Chri&s;tianogion yn cadw eu <HI>Sabbath ar ddydd yr Arglwydd,</HI> megis yr ydym ninnau. <HI>Ori|gen,</HI> yr hwn oedd yn byw yn y 180 flwydd. ar &ocirc;l <HI>Chri&s;t,</HI> &s;ydd yn dangos yr achos pam y cyfnewidi|wyd y <HI>Sabboth</HI> i <HI>ddydd</HI> yr <HI>Arglwydd. Orig. Homi.</HI> 7, <HI>&s;uper Exo.</HI> Y mae <HI>Augu&s;tin</HI> yn dywedyd, dra|ddodi dydd yr Arglwydd i'r Eglwys trwy adcyfodi|ad yr Arglwydd ar y dydd hwnnw. <HI>Et ex illo coe|pit habere fe&s;tivitatem &s;uam,</HI> Aug. de tem. &s;erm. 251. <HI>&s;ef o hynny y dechreuodd gael bod yn wyl, a</HI> Chri&s;t <HI>a ordeiniedd yn gyntaf ei gadw yn &s;anctaidd.</HI> Ac mewn <HI>mam arall, mai 'r Apo&s;tolion a archodd gadw dydd yr Arglwydd yn uchelwyl crefyddol, o blegid ar y dydd hwnnw, y cyfododd ein Jachawd|wr oddiwrth y meirw, yr hwn hefyd o'r achos hon|no a elwir dydd yr Arglwydd.</HI></P>
<P>Megis gan hynny ei dywed <HI>Dafydd</HI> am <HI>ddinas Duw,</HI> P&s;al. 87.3. felly y ga<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">af finnau ddywedyd am <HI>ddydd yr Arglwydd, Gogoneddus bethau a ddy|wedir am danat ti o ddydd yr Arglwydd.</HI> Canys yr oedd yn ddydd <HI>genedigaeth</HI> <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">d, y dydd cyntaf yn yr hwn y dechreuodd creaduriaid gae<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> bod. Yn|ddo ef ei tynnwyd y <HI>Golenni</HI> allan o <HI>dywyllwch.</HI> Yn|ddo ef ei rhoddwyd y gyfraith ar fyn<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dd <HI>Sinai.</HI> Yn|ddo ef y cyfododd yr Arglwydd o farw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">laeth i fy|wyd. Ynddo ef y cododd y Seinctiau allan ou be|ddau, gan &s;icrhau mai arno ef y cyfodai Cri&s;tianogi|on i <HI>newydd-deb buchedd.</HI> Ynddo ef y di&s;cynnodd yr Y&s;pryd gl&acirc;n ar yr Apo&s;tolion. Ac y mae yn ddi|gon cyffelybus, mai ar y &s;eithfed dydd, pan <HI>vdcano 'r &s;aith udoorn,</HI> y cwympa <HI>Jericho</HI> felldigedig y byd
<PB N="221" REF="128">
hwn, ac a rhyddd ein gwir <HI>Je&s;u</HI> i ni y meddiant addewidiol o wlad <HI>Canaan</HI> nefol. <HI>Jo&s;h.</HI> 6.16. <HI>Datc.</HI> 10.7.</P>
<P>Y neb a fynno weled cyfundeb yr h&ecirc;n am&s;eroedd, ag arfer yr <HI>Eglwys</HI> o'r cynfyd yn hyn o beth, dar|llenned <HI>Hi&s;tori</HI> eglw&s;ig <HI>Eu&s;ebius Lib.</HI> 4. <HI>Cap.</HI> 23. <HI>Tert. Lib. de Idololatria. Cap.</HI> 14. <HI>Chry&s;. &s;erm.</HI> 5. <HI>de Re&s;urrectione. Con&s;tit. Apo&s;tol. lib.</HI> 7. <HI>Cap.</HI> 37. <HI>Cy|ril in Johan. Lib.</HI> 12. <HI>Cap.</HI> 58. <HI>o'r meddwl hwn y mae 'r holl iachus &s;crifennyddion newyddion: E|drych Fox ar Apoc.</HI> 1.10. <HI>Bucer in Mat.</HI> 12.11. <HI>Gualt. in Malach.</HI> 3. <HI>Hom.</HI> 23. <HI>Fulk ar Te&s;tament Rhem. Apoc.</HI> 1.10. <HI>Chem. Exam. Con. Trid. Par.</HI> 4. <HI>De diebus fe&s;tis. Wolph. Chronol. Lib.</HI> 2. <HI>Cap.</HI> 1. <HI>Armin. The&s;. in</HI> 4. <HI>praecept. Ac aneirif o rai eraill. Juni|us ddy&s;cedig a gaiff ddywedyd</HI> tros y cwbl. <HI>Quam|obrem cum dies Dominicus, &amp;c. Am hynny gan weled fod dydd yr Arglwydd yn gy&s;tal trwy waith Cri&s;t (&s;ef trwy ei adcyfodiad, ai &s;ynych yntddangho|&s;iad iw ddi&s;cyblion ar y dydd hwnnw) trwy e&s;ampl a go&s;odiad yr Apo&s;tolion, a thrwy arfer oe&s;tadol hen brif-Eglwys, a hefyd trwy dy&s;tiolaeth yr Scrythy|rau,</HI> wedi ei gadw a'i o&s;od yn lle 'r Sabboth Judde|waidd: inepte faciunt, <HI>y maent hwy yn gwneuthur yn ynfyd, y rhai a ddywedant mai o draddodiad yr y|dis yn cynal dydd yr Arglwydd, ac nid o'r Scrythur, megis y gallont hwy yn y modd hwnnw, o&s;od ar lawr a ffurfio traddodiadau dynion.</HI> Ac eilwaith, achos y cyf|newid hwn oedd adcyfodiad <HI>Cri&s;t,</HI> a'r lle&s;h&acirc;d o adferu 'r Eglwys trwy Gri&s;t. <HI>Coffadwriaeth o'r hwn le&s;h&acirc;d a ddaeth yn lle coffadwriaeth o'r creadigaeth,</HI> Non humana traditione, &s;ed <HI>Chri&s;ti</HI> ip&s;ius ob&s;erva|tione &amp; in&s;tituto, <HI>nid trwy draddodiad d&ycirc;n, ond trwy o&s;odiad ac archiad Cri&s;t, yr hwn yn gy&s;tal, ar ddydd ei adcyfodiad, ac ar bob wythfed dydd ar ol hynny, hyd oni dderchafodd i'r nef, a ymddangho&s;odd i'w
<PB N="222" REF="129">
ddi&s;cyblion, ac a ddaeth</HI> iw cynnulleidfaoedd.</P>
<P N="9">9. O blegid fod yr Arglwydd ei hun yn hy&s;py|&s;u mai diben neu 'r achos o'r <HI>Sabbath</HI> yw bod yn <HI>arwydd ac yn athrawiaeth dragwyddol rhyngddo ef ai bobl, mai efe yw 'r Jehovah trwy 'r hwn y San|cteiddir hwynt,</HI> ac am hynny rhaid iddo ef yn unig gael ei addoli ganddynt: a than boen <HI>cospediga|eth marwolaeth,</HI> y mae 'n gorchymmyn ei bobl yn dragywydd i gadw hyn o go&s;&s;adwriaeth yn ddi-ha|log. Exod. 31.13.14. Eithr y defnydd, a'r di|wedd hwn &s;ydd foe&s;ol a thragwyddol. Am hynny y mae 'r <HI>Sabbath</HI> yn foe&s;ol ac yn dragywyddol. y peth a &s;ancteiddiodd <HI>Duw yn dragywydd, na ryfy|ged un d&ycirc;n ei wneuthur yn gyffredin, neu yn haloge|dig.</HI> Ar y &s;ail hon, y mae 'r gorchymmyn yn ga|lw y dydd hwn, <HI>Sabbath yr Arglwydd dy Dduw,</HI> ac y mae Duw ei hun yn ei alw <HI>ei ddydd &s;anctaidd.</HI> Ac ar yr unrhyw &s;ail hefyd, y cy&s;&s;egrodd yr h&ecirc;n <HI>De|stament</HI> ei holl Sabathau, a'i ddydiau gwylion, i addoli, ac anrhydeddu Duw yn unig. Go&s;od <HI>Sab|bath</HI> gan hynny er anrhydedd i nebryw greadur, &s;ydd bechod gorthrwm, a ffiaidd <HI>ddelw addoliad.</HI> Canys y mae'r <HI>llech gyntaf</HI> yn ei wneuthur yn rhan o addoliad Duw, fod <HI>Sabbath i'w anrhydedd ef.</HI> Fe|lly yn <HI>Levit.</HI> 23.3.37.38. <HI>&amp;c.</HI> Ac yn <HI>Ezec.</HI> 20.20. <HI>Neh.</HI> 9.14. Y <HI>Sabbath a roddir</HI> ar lawr <HI>am holl addoliad Duw.</HI> Ac y mae ein Jachawdwr yn dy&s;cu fod yn rhaid i ni <HI>addoli yr Arglwydd Dduw yn unig.</HI> Mat. 4. Am hynny cadw <HI>Sabbath</HI> er anrhy|dedd i Dduw yn unig. Y mae 'r Y&s;pryd gl&acirc;n yn adrodd ei fod yn un o bechodau mwyaf <HI>Jeroboam</HI> ddarfod iddo <HI>orchymmyn uchelwyl yn ol dychymyg ei galon ei hun.</HI> 1 <HI>Bren.</HI> 12.33. Ac y mae Duw yn bygwth ymweled a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> <HI>I&s;rael a'm gadw dydd&iuml;au Baalim,</HI> hynny yw, yr <HI>Arglwyddi,</HI> megis y gwna 'r papi&s;taid i'r Seinctiau, <HI>Ho&s;.</HI> 2.13. a dywed fod y cy|fryw
<PB N="223" REF="129">
yn ei anghofio ef. Ac mewn Gwirionedd nid oes neb lai ei gofal i gadw <HI>Sabbath</HI> yr <HI>Arglwydd,</HI> na 'r rhai &s;ydd fwyaf eu hofergoelion i gadw gwyli|au a dyddiau dynion. Am hynny mae Eglwys Rufain yn arferu gorthrwm ddelw-addoliad.</P>
<P>Yn gyntaf, wrth gymmeryd arni ordeinio <HI>Sab|bothau,</HI> yr hyn &s;ydd yn perthyn yn unig i Arglwydd y <HI>Sabbath</HI> i wneuthur.</P>
<P>Yn ail, wrth gy&s;&s;egru <HI>y dyddiau gwylion</HI> hynny i anrhydedd creaduriaid, yr hyn &s;ydd gymmaint a'i gwneuthur hwy yn dduwiau <HI>&s;ancteiddiol.</HI></P>
<P>Yn drydydd, gan rhwymo wrth y dyddiau hyn|ny <HI>addoliad Duw, gweddiau, ympryd, a haedde|gaeth.</HI></P>
<P>Yn bedwerydd wrth ofyn ar y dyddiau hynny o <HI>ddychymygiad</HI> d&ycirc;n, <HI>fe&s;ur mwy</HI> o barch, a &s;anctei|ddrwydd, nac ar ddydd yr Arglwydd, yr hwn a or|chymynnodd Duw: yr hyn beth &s;ydd o un e&s;&s;aith a pherchi <HI>Ang-hri&s;t</HI> o flaen <HI>Cri&s;t.</HI> Ein Heglwys ni a ddiddymmodd ac a rodd heibio yn gyfiawn holl ddelw-addolaidd ac ofergoelaidd wyliau: ac y mae hi yn unig yn cadw ychydig ddyddiau Gwylion, er anrhydedd i Dduw ei hun, ac o ran <HI>e&s;mwythder i wa&s;anaethyddion. Deut.</HI> 5.14. Er bod defod er ys hir am&s;er, yn ein trechu ni i arfer yr h&ecirc;n henwau er mwyn do&s;parth <HI>dina&s;ol:</HI> megis yr arferodd St. <HI>Luc</HI> o enwau halogedig <HI>Ca&s;tor a Phollux. Act.</HI> 28.11. <HI>a'r Chri&s;tianogion o Ffortunatus,</HI> 1 <HI>Cor.</HI> 16.17. <HI>Mer|curius, Rhuf.</HI> 16.14. <HI>a'r</HI> Juddewon o ddydd <HI>Mor|dicheus</HI> 2 <HI>Macab.</HI> 15.37.</P>
<P N="10">10. Yn ddiwaethaf, e&s;amplau o farnedigaethau Duw ar draw&s;eddwyr y <HI>Sabbath,</HI> &acirc; allai yn ollawl &s;elio, a dwyn ar ddeall i'r rhai &s;ydd a'i calonnau heb galedu, mor greulon y mae yr holl Alluog Dduw yn digio wrth yr rhai a halogant ddydd yr Ar|glwydd yn ewylly&s;lawn.</P>
<P><PB N="224" REF="130">Yr Arglwydd (yr hwn &s;ydd ffordd arall yn Dduw 'r drugaredd) a orchymynnodd labyddio i farwo|laeth yr hwn (o'i feddwl <HI>rhyfygus</HI>) oedd <HI>yn cyn|nutta ar y dydd Sabbath,</HI> Num. 5.32. Nid oedd y weithred ond bechan, gwir; ond yr oedd ei be|chod yn fwy, am iddo (ar achos cyn lleied) ryfygu torri y f&agrave;th orchymmyn tramawr.</P>
<P><HI>Nicaenor</HI> am iddo ry&s;ygu ymladd yn erbyn yr Juddewon ar y dydd <HI>Sabbath,</HI> a laddwyd ei hun a 35000 o'i wyr.</P>
<P>Llafurwr wrth falu ei &ycirc;d ar ddydd yr Arglwydd, a gafas ei flawd wedi ei lo&s;ci yn vlw.</P>
<P>Un arall yn dwyn ei &ycirc;d ar y dydd hwn, a gafas ei y&s;cubor a'r holl &ycirc;d oedd ynddi wedi ei llo&s;ci gan d&acirc;n o'r nefoedd, y no&s;&s;on ne&s;&s;af ar ol hynny. <HI>De&s;p. de tempore &s;ermo.</HI> 117. <HI>Thom. cantipra lib.</HI> 2.</P>
<P>Hefyd rhyw wr ardderchawg, yr hwn oedd arferol ag halogi y <HI>Sabbath</HI> wrth helwriaeth, a gafas fab o'i wraig ac iddo ben yn debyg i ben ci, ac &acirc; chlu&s;tiau &aacute; gweflau, yn udo fel bytheiad.</P>
<P>Gwraig chwannog i'r byd; yn nyddu ll&icirc;n yn <HI>Cing|&s;tat</HI> yn <HI>Ffraingc,</HI> oedran <HI>Cri&s;t</HI> 1559, wrth arfer gyd a'i morwynion o weithio ei chylfyddyd ar ddydd yr Arglwydd, fe a ymddangho&s;odd megis t&acirc;n iddynt yn ennyn yn y llin, eithr heb wneuthur dim niweid: yr ail <HI>Sabboth</HI> ei llin a gymmerodd d&acirc;n, ond fe a'i diffoddwyd yn hawdd: eithr a hi heb gymmeryd rhy|budd er hyn, y trydydd Sabboth ei cymmerodd d&acirc;n drachefn, ac a lo&s;codd y t&ycirc;, ac a ddeifiodd y <HI>wraig chwannog</HI> a dau o'i phlant, fel y buont feirw dran|noeth: eithr trwy drugaredd yr Arglwydd, vn plen|tyn a achubwyd yn ei gr&ycirc;d ac a dynnwyd allan o'r tan heb lo&s;ci.</P>
<P>Ar y 13 o <HI>Jonawr,</HI> oedran yr Arglwydd 1582, ar ddydd yr Arglwydd ym <HI>Mharis Garden yn llundain,</HI> yr y&s;caffaldiau a gwympodd dan y bobl, wrth ym|arthlygu
<PB N="225" REF="130">
a'r Arth, fel eu lladdwyd wyth yn ddi&s;y|mmwth, ac aneirif a friwyd ac a anafwyd. Rhybudd i'r c&ycirc;friw rai, a fyddo 'n cymmeryd mwy difyrrwch ar <HI>ddydd yr Arglwydd,</HI> o fod mewn chwaryddfau, yn gweled digrifwch cnawdol, na bod yn yr <HI>Eglwys</HI> yn gwa&s;anaethu Duw ag y&s;prydol weithredoedd Duwioldeb.</P>
<P>Llawer o e&s;amplau ofnadwy o farnediga|ethau Duw o waith t&acirc;n, yn ein dyddiau ni, a ddig|wyddodd i lawer o drefi lle 'r ydoedd <HI>halogedigaeth dydd yr Arglwydd</HI> yn cael ei groe&s;awn.</P>
<P><HI>Stratfford ar Avon</HI> a ddifawyd gan mwyaf, ddwywaith gan d&acirc;n; bob gwaith ar ddydd yr Argl|wydd, &s;ef ar y naill &s;ul, fel pettau heddyw, ac ar gyfein ir vn dydd, ym mhen y flwyddyn drachefn; yn bennaf am halogi dydd yr Arglwydd, a diy&s;tyru ei Air yngenau ei weinidogion ffyddlon.</P>
<P><HI>Teverton</HI> tref yn <HI>Defon&s;ir</HI> (coffadwriaeth yr hon a bair im calon wylo o do&s;turi) oedd yn cael ei rhy|buddio yn fynych gan ei Bigail bucheddol, y dan|fonai Dduw ryw ddialedd trwm arni, am ffieidd|fudr halogi <HI>dydd</HI> yr <HI>Arglwydd,</HI> yr hyn a ddigwydd|ai yn bendant o achos bod ei marchnad ar y dydd oedd yn canlyn. Cyn pen hir o am&s;er ar ol ei <HI>far|wolaeth ef,</HI> ar y trydydd dydd o <HI>Ebrill,</HI> yn oedran yr Arglwydd 1598 y darfu i Dduw (mewn llai na hanner awr) ddifa &acirc; th&acirc;n di&s;ymmwth dychrynadwy yr holl dref, ond yr <HI>Eglwys,</HI> y <HI>Dadleudy,</HI> a'r <HI>Elu|&s;endai,</HI> neu ychydig o anneddau tlodion. lle galla|&s;ai dd&ycirc;n weled pedwarcant o dai cyfanneddol ar vn|waith yn llo&s;ci, a mwy na d&ecirc;g a deugain o ddynion wedi i'r flam eu difa. Ac yr awrhon eilwaith gwe|di rhoi y llyfr hwnallan gyntaf, ar y pumed dydd o f&icirc;s Aw&s;t, 1612. (pedair blynedd ar dd&ecirc;g ar &ocirc;l y waith gyntaf) yr enynnodd t&acirc;n yn yr holl dref eil|waith,
<PB N="226" REF="131">
ac ei difawyd, oddiethr d&ecirc;g ar hugain o dai rhai tlodion, yr <HI>y&s;col,</HI> a'r <HI>elu&s;endai.</HI> Y maent hwy yn waeth na deillion, y rhai ni chanfyddant fod b&ycirc;s Duw yn hyn o beth. Canniadhaed Duw iddynt ei r&acirc;s y pryd yr adeiladont hi ne&s;&s;af, i newid ei dydd marchnad, ac i &s;ymmud pob acho&s;ion o halogi <HI>dydd</HI> yr <HI>Arglwydd.</HI> Cofied trefi eraill <HI>d&wcirc;r Siloe: Luc.</HI> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">3.4. a chymmeront rybudd wrth weled co&s;pedi|gaeth eu cymmydogion. <HI>Ofnont fygythiau Duw,</HI> Jer. 17.27. a chocliont brophwydi Duw os myn|nant lwyddo. 1 <HI>Chro.</HI> 20.20. llawer o e&s;amplau e|raill o &s;arnedigaethau Duw, a ellir eu hadrodd, ei|thr onid yw hyn yn ddigon, i ddychrynu dy galon rhag halogi yn ewylly&s;car <HI>ddydd</HI> yr <HI>Arglwydd,</HI> dos rhagot yn dy halogedigaeth, fe a allai ei gwnaiff yr <HI>Arglwydd</HI> dydi yn en&s;ampl <HI>ne&s;&s;af,</HI> i ddy&s;cu eraill i gadw y <HI>Sabboth</HI> yn well.</P>
<P>Y mae ef yn co&s;pi rhai yn y bywyd hwn, i ddan|gos y rhydd ef ei ddialedd yn y dydd diweddaf ar yr holl rai a draw&s;eddo ei Sabboth yn ewylly|&s;lawn.</P>
<P>Fel hyn y dango&s;a&s;om yn eglur, fod gorchymmyn y Sabboth yn ddefodol, a bod ei newid ef, o'r &s;eith|fed dydd i'r dydd cyntaf o'r wythnos, wedi ei o&s;od trwy awdurdod <HI>Cri&s;t</HI> a'i <HI>Apo&s;tolion.</HI> Eithr fel wrth gyhoeddi 'r gyfrairh, y cy&s;&s;ylltwyd amryw Ceremo|niau perthynol i'r Juddewon yn neilltuol, i beri i'r bobl hyny fod yn fwy gofalus i gyflawni 'r gyfraith: megis wrth y gorchymmyn cyntaf, <HI>eu gwarediad o'r Aipht,</HI> yn arwyddocau eu gwarediad hwy o vffern: at y pumed gorchymmyn, <HI>h&ycirc;d y dyddiau Yn Gha|naan,</HI> yn argoel o fywyd tragwyddol yn y nefoedd: at y <HI>chweched gorchymmyn, dirwe&s;t</HI> oddiwrth <HI>waed, a phethau a dagwyd: yn arwyddo gafal</HI> i ymgadw oddiwrth bob math ar lofruddiaeth: ac at y gyfraith ei gyd, Ceremoni <HI>y l&acirc;s o femrwn, Num.</HI> 15.38. iw
<PB N="227" REF="131">
rhoi i feddwl ymgadw o fewn ymylau 'r gyfraith. Felly vn agwedd at y pedwerydd gorchymmyn y chwanegwyd <HI>rhai Ceremoniau</HI> a berthynent i'r Ju|ddewon yn briodol, ac nid i bobl era<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">l: megis yn gyntaf, <HI>y ddau offrwm</HI> gorchymynnedig iddynt ar y Sabboth, <HI>Num.</HI> 28.9, 10. i ddangos fel y myn|nai Dduw ei wa&s;anaethu &acirc; mwy anrhydedd ar y <HI>Sabboth,</HI> nac ar ddyddiau 'r wythnos: yn ail, y gor|chymmyn caeth na <HI>chynneuid t&acirc;n ar y dydd Sab|both,</HI> na thrwfid bwyd, <HI>Exod.</HI> 35.2, 3. <HI>ac</HI> 16.23. ac na wneid neb ryw lafur corphorol, y ddau beth i ddwyn ar gof iddynt eu gwaredigaeth o'r ffwrn d&acirc;n, a'i caethiwed yn yr Aipht, trwy arweiniad <HI>Mo&s;es</HI> ar y dydd hwnnw: a hefyd i arwyddocau iddynt ymwared tragywyddol eu heneidiau o d&acirc;n vffern trwy farwolaeth <HI>Cri&s;t.</HI> Yn drydydd, cadw y Sab|both ar y &s;eithfed dydd vnion yn &ocirc;l trefn y creadi|gaeth, gan arwyddocau i'r Juddewon, y deuai <HI>Gri&s;t,</HI> trwy ei farwolaeth (gan orphywys ar eu Sabboth hwynt yn y bedd) i beri iddynt lonyddwch a gor|phywy&s;dra oddiwrth faich ac iau y Ceremoniau cy|freithiol, <HI>yr hon ni allodd ein t<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dau ni, na ninnau ei dwyn,</HI> Act. 15.10. Col. 2.16, 17.</P>
<P>A pha ddelw bynnac ym mharadwys cyn cwymp d&ycirc;n, nad ydoedd cadw y Sabboth ar y feithfed dydd o'r creadigaeth yn <HI>Ceremoni,</HI> eithr prawf o ber|ffeithrwydd: etto yn ol y cwymp ef a aeth yn <HI>cere|moniaidd,</HI> ac iw gyfnewid o herwydd yr adferiad trwy Gri&s;t. megis y daeth bywyd d&ycirc;n yr hwn o flaen y cwymp oedd <HI>anfarwol,</HI> ar ol hynny i fod yn <HI>farwol,</HI> a <HI>noethni</HI> yr hwn o'r blaen llaw oedd yn harddwch, a ddaeth yn <HI>gywilydd</HI> gwedi hynny: a <HI>Phriodas</HI> a ddaeth yn arwydd o'r dirgeledig vndeb &s;ydd rhwng Cri&s;t a'i Eglwys, <HI>Ephe&s;.</HI> 5. Ac i gyflaw|ni y <HI>Ceremoniau</HI> (y <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">hai er mwyn yr Juddewon a chwanege&s;id at y Sabboth) fe ddarfu i Gri&s;t yn &ocirc;l ei
<PB N="228" REF="132">
farwolaeth orphywys yn ei fedd holl ddydd Sab|both yr Juddewon, ac wrth orphywys felly, efe a gyflawnodd yr holl <HI>Ceremoniaidd</HI> angwanegiadau hynny.</P>
<P>Yr awrhon, fel na ddarfu i ddy&s;peidiad o'r <HI>Cere|moniau</HI> cyfylltedig at 1, 5, ar 6 gorchymynnion, ac at briodas, mo ddiddymmu y gorchymynnion hyn|ny, na phriodas, mal na byddent yn ddo&s;parthau tragywyddol o addoliad Duw a chyfiawnder dyn: ni ddarfu chwaith, i ddirymiad y <HI>Ceremoniau</HI> go|&s;odedig at y <HI>Sabboth,</HI> ddiddymmu gweddeidd-dra y gorchymmyn am y <HI>Sabbath:</HI> felly er bod y <HI>Cere|moniau</HI> wedi eu rhoi heibio, wrth ddyfodiad y <HI>Syl|wedd:</HI> ar <HI>cy&s;cod</HI> wedi cilio o ran i Gri&s;t y corph ei guddio: etto yr orphywysfa fanctaidd, yr hon a or|chymnynwyd ac a gadwyd, cyn bod na'r Juddewon yn bobi, na 'r <HI>Ceremoniau</HI> hynny wedi eu cy&s;ylltu at y Sabboth, a barh&acirc;odd yn dragywyddol gyfraith Dduw, trwy 'r hon y mae holl hiliogaeth <HI>Addaf</HI> yn rhwymedig i orphywys oddiwrth eu <HI>gorchwylion cyffredinol,</HI> mal y gallont gwbl dreulio pob &s;eith|fed dydd mewn cyhoedd anrhydedd a gwa&s;anaeth yr vnig Dduw, eu Creawdwr, a'i Gwaredydd: eithr yn &s;yiwedd y pedwerydd gorchymmyn ni chrybwy|llir am yn m&acirc;th ar <HI>Ceremoni.</HI></P>
<P>Y Dadleuon pennaf, yn erbyn defod y Sabboth ydynt dri.</P>
<P N="1">1. Geiriau St <HI>Paul</HI> at y <HI>Galatiaid,</HI> cadw yr <HI>y|dych ddiwrnodau a mi&s;oedd, ac am&s;eroedd, a blyny|ddoedd,</HI> &amp;c. <HI>Gal.</HI> 4.10. Eithr nid yw yr Apo&s;tol yno yn <HI>condemnio</HI> neu yn <HI>beio</HI> ar y <HI>Sabboth Moe&s;ol,</HI> yr hwn a <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">lwn ni <HI>dydd</HI> yr <HI>Arglwydd:</HI> a'r hwn a or|deinia&s;ai ef ei hun, yn &ocirc;l gorchymmyn Cri&s;t, yn yr Eglwy&s;i hynny o <HI>Galatia,</HI> a <HI>Chorinth,</HI> ac a gadwa&s;ai ei hun mewn Eglwy&s;i eraill, 1 <HI>Cor.</HI> 16.1. <HI>ac</HI> 14.37. <HI>Act.</HI> 20.7. eithr y mae ef yn dywedyd am ddyddi|au,
<PB N="229" REF="132">
am am&s;eroedd, a blynyddoedd yr Juddewon, ac am gadw y <HI>Sabboth</HI> ar y &s;eithfed dydd yn &ocirc;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> y creadigaeth, yr hyn y mae ef yn ei alw <HI>cy&s;godau pethau i ddyfod,</HI> gwedi eu diddymmu yn awr trwy <HI>Gri&s;t y corph;</HI> ac yn y gyfraith hwynt a elwir <HI>Sab|bothau,</HI> eithr gwedi eu gwahanredu oddiwrth y <HI>Sab|both</HI> Moe&s;ol, <HI>Col.</HI> 2.17. <HI>Levit.</HI> 23.37, 38.</P>
<P N="2">2. Geiriau St <HI>Paul</HI> at y <HI>Colo&s;&s;iaid,</HI> &s;ef, <HI>Am hyn|ny na farned neb arnoch chwi am fwyd neu am d<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">iod, neu o ran dydd gwyl, neu newydd loer, neu Sabbo|thau, Col.</HI> 2.16. eithr y mae 'r Apo&s;tol yn meddwl Sabbothau Ceremoniaidd yr Juddewon, megis o'r blaen.</P>
<P N="3">3. Yr hyn a &s;crifennodd yr vnrhyw Apo&s;tol at y <HI>Rhufeiniaid,</HI> &s;ef, <HI>y mae vn yn barnu diwruod vwch|law diwrnod, ac arall yn barnu pob diwrnod yn ogy|fuwch,</HI> &amp;c. <HI>Rhuf.</HI> 14.5.</P>
<P>Eithr nid yw St <HI>Paul</HI> yn gwneuthur dim o'r f&acirc;th gyfrif, canys nid yw y ddadi yno rhwyng yr <HI>Idde|won</HI> a'r <HI>cenedloedd,</HI> eithr rhwng y <HI>Cri&s;tianogion cry|fion a'r gweiniaid,</HI> Rhu. 15.1. Y rhai <HI>cryfion</HI> oe|ddynt yn cyfrif y naill ddydd vwchlaw 'r llall, me|gis y mae yn ymddangos wrth fod dydd wedi ei or|chymmyn, a'i gadw yn yr Eglwys, ym mhob man yn adnabyddus, a pharchedig with yr enw hwn, &s;ef <HI>dydd yr Arglwydd.</HI> Ac am hynny mae St <HI>Paul</HI> yn dywedyd yma, <HI>yr hwn &s;ydd yn y&s;tyried &yacute; diwrnod hwn ir Arglwydd y mae yn ei y&s;tyried.</HI> Y&s;tyried yr hwn, o herwydd cyfnewid &s;eithfed dydd yr Juddewon, rhai Cri&s;tianogion gweinion (fel llawer heddyw) a dybient nad ydoedd angenrheidiol: felly onis myn gwyr (o achos diddymmu dydd yr Juddewon) an|rhydeddu a chadw yn &s;anctaidd ddydd yr Arglwydd, eithr ei gyfrif fel diwrnod arall: y mae hyn (medd yr Apo&s;tol) yn argoel o'i gwendid hwy, a hynny &s;ydd raid cyd-ddwyn ag efo, nes eu caffont hwy am|&s;er
<PB N="230" REF="133">
i gael eu hathrawiaethu ym mhellach yn yr iawn. Pob dadl arall a wrthwynebo y gorchym|myn hwn nid yw ond ofer, ac ni th&acirc;l moi atteb.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Yr union fodd o gadw yn &s;anctaidd ddydd yr Arglwydd.</HEAD>
<P>YR awrhon &s;ancteiddiad y Sabbath &s;ydd yn &s;e|fyll mewn <HI>dau beth.</HI> Yn gyntaf, <HI>yn gorphy|wys oddiwrth bob gwaith a gorchwyl cyffredinol, ar a berthyno i'n bywyd anianol ni.</HI></P>
<P>Yn ail, <HI>yn cy&s;&s;egru yr orphywy&s;fa honno yn gwbl ollawl i wa&s;anaethu Duw, ac i arfer y moddion &s;an|ctaidd, y rhai a berthynant i'r bywyd y&s;prydol.</HI></P>
<P><HI>Am y cyntaf.</HI></P>
<P><HI>Y gweithiau, a'r gorchwylion &s;ydd raid i ni bei|dio &acirc; hwynt, ydynt yn gyffredin holl ddina&s;ol a gwle|dig drafferthion, o'r lleiaf hyd y mwyaf.</HI> Exod. 31.12, 13.29, 30.</P>
<P>I hysby&s;u yn eglurach:</P>
<P>Ymattalier Yn gyntaf, oddiwrth holl weithre|doedd ein galwedigaeth hyd yn oed <HI>medi</HI> am&s;er cynhaiaf.</P>
<P>Yn ail, oddiwrth ddwyn beichiau, a phynnau, megis y mae 'r <HI>Carwyr:</HI> neu farchogaeth allan o ran elw neu ddifyrrwch: fe a orchymynnodd Duw eu cai yr <HI>anifeiliaid orphywys ar y dydd Sabboth,</HI> fel y torrid ymmaith oddiwrth ddyn bob achos o ymdeithio, ac o lafurio gyd &aacute; hwynt. Deut. 5.14. Exod. 34.21. Jer. 17.21, 22, 27. Y mae <HI>Duw</HI> yn cennadu iddynt hwy lonyddwch a'r y dydd hwnnw, a'r &s;awl heb anghenrhaid, &s;ydd yn dwyn eu llonyddwch oddi arnynt ar <HI>ddydd</HI> yr <HI>Argl|wydd,</HI> fe fydd gruddfanau yr anifeiliaid lluddedig truein yn codi yn y farn yn nydd yr Arglwydd yn
<PB N="231" REF="133">
eu herbyn. <HI>Rhuf.</HI> 8.22. Un agwedd yw y rhai &s;ydd yn treilio y rhan fwyaf or dydd hwn yn eu trw|&s;io, au paintio au porthi eu hunain, megis <HI>Je&s;abel,</HI> gan wneuthur gwaith y cythraul ar <HI>ddydd Duw.</HI></P>
<P>Yn drydydd, oddiwrth gadw <HI>ffeiriau</HI> a <HI>march|radoedd,</HI> yr hyn beth yn amlaf y mae Duw yn ei go&s;pi &acirc; phl&aacute; heintus, t&acirc;n, neu lifeiriant aruthrol.</P>
<P>Yn bedwerydd, oddiwrth fyfyrio ar <HI>lyfrau,</HI> neu <HI>gelfyddyd,</HI> oddieithr ar yr Scrythyrau Sanctaidd, a Duwioldeb. Canys y mae 'n rhaid i ni gei&s;io bod yn dra&s;erchog <HI>yn yr y&s;pryd ar ddydd yr Arglwydd.</HI> I fod yn fyrr, y mae 'n rhaid i ti y dydd hwnnw adael ymmaith bob gorchwyl yn dy alwedigaeth, megis ei gallo yr Arglwydd wrth ei <HI>alwad ef</HI> wneuthur ei waith <HI>ef</HI> ynot. Canys ni fendithia 'r Arglwydd ddim ar a ynnillir wrth orchwyl cyffredin ar y dydd hwn: eithr fe brifia megis aur <HI>Achan,</HI> yr hwn o her|wydd ei gael yng-wrthwyneb gorchymmyn yr Ar|glwydd, a ddug felldith Dduw ar y cwbl arall a ga&s;|cle&s;id yn gyfreithlawn. Ac os darfu i Gri&s;t fflan|gellu ymmaith megis lladron, y rhai oeddynt yn gwerthu ac yn prynu yn y <HI>Deml,</HI> yr hon nid oedd ond Ceremoni iw diddymmu ar fyrr: a ellir tybied y cynnwys ef y rhai hynny i ddiangc yn ddigerydd, a fyddo yngwrthwyneb ei orchymmyn, yn pry|nu, ac yn gwerthu ar y Sabboth, yr hwn yw ei gy|fraith dragywyddol? Cri&s;t &s;y 'n galw 'r cyfryw yn gy&s;&s;ogr-y&s;pei<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wyr; ac hwy allant yn gy&s;tal ledratta y Caregl oddiar <HI>Fwrdd yr Arglwydd,</HI> a dwyn oddiar Dduw y rhan fwyaf o ddydd yr Arglwydd iw dreilio, a'i fwrw heibio, yn eu trachwantau eu hunain. Fe gaiff y cyfryw rai ryw ddydd weled, fod Barnedi|gaethau Duw yn drymmach nac y mae dynion yn meddwl eu bod.</P>
<P>Yn bumed, oddiwrth bob <HI>d<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">fyrrwch, a digrifwch,</HI> y rhai ydynt gyfreithlawn am&s;er arall: Canys o|ni
<PB N="232" REF="134">
ddylid gwneuthur <HI>gorchwylion</HI> cyfreithlawn ar y dydd hwn, hytrach o lawer y dylem ymgadw oddi|wrth ein <HI>difyrrwch</HI> cyfreithlawn, yr hwn &s;ydd yn dwyn ymmaith ein &s;erch, a'n hewyllys oddiwrth fy|fyrio pethau nefol yn fwy nac vn weithred neu lafur corphorol. E&s;ay. 58.13.14. Canys ni all fod i dd&ycirc;n &s;ydd yn <HI>ymddigrifo yn yr Arglwydd,</HI> P&s;al. 37.4. Vn difyrrwch nac hyfrydwch mwy, na &s;an|cteiddio dydd yr Arglwydd. Canys a ddichon fod mwy gorfoledd i dd&ycirc;n a fydda&icirc; wedi ei euogfarnu, na chael dyfod i l&ycirc;s ei Dywy&s;og i gael ei <HI>bardwn,</HI> a'i faddeuant <HI>yn &s;eliedig?</HI> neu i vn a fyddai glwyfus ane&s;corol, na chael dyfod at <HI>y Phy&s;ygwr</HI> a allai ei iachau ef? neu i <HI>fab afradlon</HI> a fua&s;ai yn ymborthi ar y m&ecirc;s gyd a'r M&ocirc;ch, na chael ei gynnwys i ddy|fod i fwytta bara y Bywyd ar Fwrdd ei D&acirc;d? neu i'r hwn o herwydd ei bechod &s;ydd yn ofni clywed &s;&ocirc;n am farwolaeth, na chael clywed diogelwch oddi|wrth Dduw am fywyd tragywyddol? Os wyt yn canniadhau difyrrwch i't dy hun, neu i'th w&acirc;s, can|niadh&acirc; hynny yn vn o'r chwe diwrnod, y rhai &s;ydd eiddot ti, nid ar ddydd yr Arglwydd, yr hwn nid yw eiddo i ti nac iddynt hwythau. Nid oes gan hynny, vn difyrrwch corphorol iw arferu, oddieithr yr hyn a allo ddiddanu 'r enaid i wneuthur gwa&s;a|naeth yr Arglwydd yn fwy cy&s;&s;urus.</P>
<P>Yn chweched, <HI>oddiwrth fwyta yn drwm,</HI> neu y|&s;ed gormodedd o w&icirc;n, neu ddiod gref, yr hyn a ddi|chon ein gwneuthur ni yn &s;yfrdanllyd, ac yn ang|hymmwys i wa&s;anaethu Duw a'n calonnau, ac a'n medddyliau. Eph. 5.18. Deut. 28.47.</P>
<P>Yn &s;eithfed, oddiwrth bob &s;iarad am bethau by|dol, yr hyn a luddias &s;ancteiddio 'r Sabboth, yn fwy na gweithio, gan weled ei gall d&ycirc;n weithio ei hun, eithr na all <HI>&s;iar ad</HI> ond gyd a'g vn arall. E&s;a. 58.13.</P>
<P><PB N="233" REF="134">Yr hwn &s;ydd yn cadw y Sabboth yn vnig wrth orphy|wys, &s;ydd yn ei gadw ef megis <HI>anifail.</HI> Canys gor|phywysfa ar y dydd hwn a orchymynnwyd i Gri&s;tia|nogion cyn belled, ac y byddo yn gynnorthwy i <HI>&s;an|cteiddrwydd:</HI> a gwaharddwyd <HI>gwaith</HI> cyn belled ac y mae yn rhwy&s;tr i addoliad Duw <HI>oddifewn</HI> ac <HI>oddi|allan.</HI></P>
<P>Os ydyw gan hynny pob arferion o <HI>ddifyrrwch,</HI> y rhai ydynt gyfraithlawn am&s;er arall, heb fod iw cynnwys ar y Sabboth; bytrach o lawer y mae pob rhai ydynt anghyfreithlawn bob am&s;er arall, yn oll|awl yn waharddedig. Pwy yn ddi-alaeth a ddichon oddef gweled Cri&s;tianogion yn cadw dydd yr Argl|wydd, megis pe baent yn cynnal digwyl ac yn arl|wyo Gwl&ecirc;dd i <HI>Bacchus,</HI> ac nid i anrhydedd yr <HI>Argl|wydd Je&s;u, Jachawdwr a Phrynwr y byd?</HI> O ble|gid wedi eu gwa&s;anaethant <HI>Dduw</HI> vn <HI>awr</HI> fach i ym|ddangos yn d&ecirc;g oddiallan, y maent hwy yn treulio y darn arall o ddydd yr <HI>Arglwydd, yn ei&s;tedd i lawr i fwyta ac i yfed, ac yn cyfodi i chwaren:</HI> 1 Cor. 10.7. Exod. 32.6.18.19. Yn gyntaf ymdorlwythant &acirc; bwyd a diod, ac yno porthant <HI>en trachwantau a chwaryddiaeth a dawn&s;iau.</HI> Yn erbyn y cyfryw halo|gedigaeth, y mae 'r holl Athrawon Sanctaidd, yn gy&s;tal yr rhai h&ecirc;n a'r newydd, yn ty&s;tiolaethu ac yn beio yn drachwerw: yn gymmaint a bod <HI>Augustin</HI> yn gwirio mai gwell yw <HI>aredig</HI> na <HI>dawn&s;io</HI> ar y dydd Sabboth. Aug. in tit. P&s;al. 91.</P>
<P>Yr awrhon yn enw yr Hollalluog Dduw, yr hwn a orphywy&s;odd yn ol creu nefoedd a daiar: ac yn enw ei dragywyddol Fab Je&s;u, prynwr ei Eglwys, yr hwn ar fyrr a farna yr holl ddynion, yn &ocirc;l yr vfudd-dod a ddango&s;a&s;ont i'w orchymynnion ef: yr wyf yn er|chi i ti, yr hwn wyt yn darliain y geiriau hyn, megis y byddo i ti atteb ger bron wynepryd Cri&s;t a'i holl Angelion Sanctaidd y dydd hwnnw, gyd-bwy&s;o, ac
<PB N="234" REF="135">
y&s;tyried, pa vn a wna <HI>dawn&s;io, chwareu interlud, chwareu mwm, cardiau, tabler,</HI> towlbwrdd, Bow|lio, &s;aethu, chwareu tenis, arthlygu 'r Arth, cwm|pniaeth, carow&s;io, a'r cyfryw arferion ynfyd o Robin Hood, moris-dawnsiau, gwyl mab-&s;annau, chwa|reuon Mai, a'r cyffelyb, a'i bod yn orchwylion i Dduw i roi ei fendith arnynt, ac iw cynnwys ar y dydd Sabboth, a'i nad ydynt. A chan weled na ddylid gwneuthur un weithred ar y dydd hwn, oddieithr y cyfryw a fyddo i foliannu Duw, neu 'r cyfryw ac y gallom ddi&s;gwyl bendith Dduw arni; Pa fodd y me|iddi di wneuthur y pethau hynny ar y dydd bendi|gedig hwnnw, ar y rhai ni feiddi di erchi i Dduw gan|niadhau ei fendith iw mwynhau? Clyw hyn a dy|chryna o <HI>ienctid halogedig o'r oes halogedig!</HI></P>
<P>O galon rewlyd, gwbl ddi-y&s;tyr a gw&acirc;g o r&acirc;s Duw! yr hon gan fod bob dydd o chwech, bob awr ym mhob dydd, bob munyd ym mhob awr, yn cael archwaethu trugaredd dy Dduw yn Ghri&s;t, heb yr hwn, bob munyd y bua&s;it yn diflannu! Etto ni chly|wi di yn dy galon ewyllys i allael treilio yr <HI>vn</HI> diwr|nod hwnnw o'r wythnos, yngwa&s;anaeth dy <HI>Fei&s;tr,</HI> yr hwn a gadwodd ef iw <HI>addoliant a'i foliant</HI> ei hun. Rhodded dynion ar lawr yr e&s;cu&s;ion a fynnont, er mwyn ymddiffyn eu halogedigaeth; ac attebont beth bynnac a roddo 'r cythraul yn eu pennau; etto mi ddymunwn arnynt gofio, gan weled mai h&ecirc;n <HI>dra|ddodiad</HI> yn yr <HI>Eglwys</HI> ydyw <HI>[Lactan. lib.</HI> 7. <HI>c.</HI> 1.] Y bydd ail <HI>ddyfodiad yr Arglwydd ar ddydd yr Argl|wydd,</HI> leied gorfoledd y fae iddynt gael eu goddiwes yn arferu cnawdol ddifyrrwch i ryngu bodd iddynt eu hunain, p<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">yd y byddo eu Mei&s;tr hwy yn di&s;gwil eu cael yn ei wa&s;anaethu ef mewn gorchwylion ac arferion y&s;prydol. Fe ddymunai 'r <HI>adyn</HI> mwyaf ha|logedig y pryd hynny yn hytrach <HI>gael ei ddal ar ei li|niau</HI> yn gweddio yn yr <HI>Eglwys,</HI> nag megis gafr yn
<PB N="235" REF="135">
crychneittio yn y <HI>dawns.</HI> Oni ddichon hyn eu cyn|hyrfu, mi ddymunwn etto ar ein rhai gwychion am|mur <HI>feddwl,</HI> pan fyddont yn dawn&s;io ar ddydd yr Arglwydd, yngwrthwyneb gorchymyn yr Argl|wydd, nad ydynt ond dawn&s;io ar <HI>f&icirc;n y pwll;</HI> ac na wyddant pa vn gyntaf o honynt a &s;yrth i mewn. I'r hwn yn &ocirc;l iddynt gwympo vnwaith heb edifeirwch, ni all mawredd yn y byd eu hachub oddiwrth ddi|al y Duw mawr, gorchymmyn yr hwn yngwrth|wyneb eu gwybodaeth a'i cydwybod, yr oeddynt hwy mor rhyfygus yn ei draw&s;eddu. Oni all gan hynny orchymmyn Duw moth ddychrynu di, na gair Duw moth gynghori di, Ni ddywedaf fi ddim ond y peth a ddywedodd St <HI>Joan</HI> om blaen i, <HI>yr hwn &s;ydd frwnt bydded frwnt etto.</HI> Dad. 22.11.</P>
<P><HI>Am yr ail.</HI></P>
<P><HI>Cy&s;&s;egriad gorphywysfa 'r Sabboth &s;ydd yn &s;efyll, yn cyflawni tri math ar ddyledion:</HI> yn gyntaf, <HI>cyn:</HI> yn ail, <HI>ar:</HI> yn drydydd, <HI>gwedi</HI> gorchwylion cyffredin yr Eglwys.</P>
<P><HI>Y dyledion i'w cyflawni cyn y gwa&s;anaeth cyffredin, ydynt.</HI></P>
<P N="1">1. <HI>No&s;wylio mewn pryd</HI> y no&s;on o'r blaen, megis y byddo dy gorph yn ddiflinach, a'th feddwl yn gymmwy&s;ach i &s;ancteiddio 'r <HI>Sabboth</HI> drannoeth. Canys o ddiffyg y <HI>parodrwydd hwn,</HI> tydi dy hun a'th wei&s;ion pan fyddoch lluddedig gan lafur a gwi|lio y nos o'r blaen, a fyddwch mor bendrymmion, y pryd y dylech fod yn gwa&s;anaethu Duw, <HI>ac yn gwrando beth a ddywaid ei Yspryd ef wrth yr Eg|lwys</HI> o ran athrawiaeth i'ch eneidiau, Dad. 2.3. Na byddwch yn gallael dal mo'ch pennau i fynu gan gy&s;eu: i <HI>ddianrhydedd</HI> Duw, tramgwydd yr Egl|wys, a gwradwydd i chwi eich hunain. Am hynny y mae 'r Arglwydd yn gorchymmyn i ni, nid yn v|nig <HI>gadw</HI> yn &s;anctaidd; eithr hefyd ym mlaen llaw
<PB N="236" REF="136">
cofio y dydd Sabboth i'w gadw yn &s;anctaidd, gan ba|rotoi ein calonnau, a rhoi heibio bob peth a'n <HI>rwystro ni iw gadw ef yn ddydd gogoneddus i'r Arglwydd.</HI> E&s;ay. 58.13. Am hynny lle mae 'r Arglwydd yn y gorchymynnion eraill, naill ai yn erchi <HI>gwneuthur,</HI> neu <HI>beidio a gwneuthur:</HI> y mae ef yn rhoi y ddau ar lawr yn y gorchymmyn hwn, a hynny trwy <HI>Me|morandum [&s;ef c<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ff<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ad]</HI> hynodol. Megis pe bai Fei&s;tr yn rhoi &s;iars a gorchymmyn i'w was am e|drych yn dda ac yn fanwl <HI>at ddeg</HI> o bethau mawri|on; eithr i fod yn fwy gofalus i gofio vn o'r d&ecirc;g hyn|ny yn enwedig, er mwyn amryw re&s;ymmau dyfni|on: Oni ddylai w&acirc;s &s;tyddlon a garai ei fe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&s;tr, ddan|gos mwy gofal hynod am y peth hwnnw, nac am yr holl orchwylion era<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ll?</P>
<P>Fel hyn yr oodd <HI>Moe&s;es</HI> yn dy&s;cu y bobl dros n&ocirc;s i gofio 'r <HI>Sabboth:</HI> Exod. 16.23. Ac yr oedd hi yn ddefod ac arfer &s;anctaidd ym mhlith ein <HI>henafiaid,</HI> pan genid y gl&ocirc;ch osber ar y no&s;wyl o'r b<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">aen, fe a ymadawai 'r <HI>llafur<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wr</HI> a'i orchwyl yn y maes, a'r <HI>Crefftwr</HI> a'i gylfyddyd yn ei f&wcirc;th, ac aent i'r Eglwys i brydnawnol weddi i baratoi eu heneidiau; mal y gallal eu meddyliau fod yn &s;iriolach i addoli Duw ar y dydd <HI>Sabboth,</HI></P>
<P N="2">2. I feddiannu y no&s;on honno <HI>dy lestr</HI> dy hun mewn <HI>&s;ancteiddrwydd</HI> ac <HI>anrhydedd:</HI> 1 Cor. 7.5. Megis y gellych di roi dy enaid yn anrheg burach yng-olwg Duw y borau dran<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">oeth.</P>
<P N="3">3. I godi yn blygeiniol y boreu ddydd <HI>Sabbath.</HI> Bydd ofalus gan hynny i godi yn foreuach ar y dydd hwn, nac ar y dyddiau eraill: yn gymmaint ac y mae <HI>gwa&s;anaeth</HI> Duw iw roi o flaen trafferthion bydol: O herwydd nad oes vn Mei&s;tr iw wa&s;anaethu <HI>cystal a Duw;</HI> ac yn y diwedd, nid oes well cyflog yn y byd iw gael, nac am ei wa&s;anaeth ef.</P>
<P N="4">4. Pan fyddych gwedi codi, y&s;tyria wrthit dy
<PB N="237" REF="136">
hun pa ryw bechadur aflan wyt; ac i ba gyfryw le &s;anctaidd yr ydwyd yn myned i ymddangos, &s;ef ger bron y <HI>gwir Dduw &s;anctaidd,</HI> yr hwn &s;ydd yn gwe|led y galon, ac yn ca&s;au pob amhuredd a rhagrith. Ymhola &acirc; thydi dy hun gan hynny cyn i ti gychwyn i'r Eglwys, pa bechodau trymmion a wnaetho&s;t yr wythnos a aeth heibio; <HI>cyfaddef</HI> hwynt oll o flaen Duw, ac yn ddifrifol gweddia am gael maddeuant am danyn, ac felly gwna dy gymmod dy hun &acirc; Duw yn Ghri&s;t. Adne&wcirc;ydda dy addunedau i fyw yn fwy cydwybodus, a gweddia am ychwanegu y doniau a roddwyd i ti, ac am roddi i ti y rhai &s;ydd arnat ti eu hei&s;iau. Eithr yn enwedig gweddia am r&acirc;s i wrando <HI>gair Duw</HI> yn fuddiol wrth glywaid ei ddarllen a'i bregethu, a gallael o honot dderbyn y <HI>Sacrament</HI> &s;anctaidd yn gy&s;&s;urus (os dydd i gym|muno a fydd:) a gweddia ar i Dduw a'i Y&s;pryd gl&acirc;n gynnorthwyo y pregethwr, i adrodd rhywbeth i <HI>ladd dy bechod,</HI> ac i gy&s;&s;uro dy enaid: Col. 4.3. Yr hyn a elli di ei wneuthur yn y modd hyn, neu 'r cyfryw.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="prayer">
<HEAD>Boreuol weddi ar y dydd Sabboth.</HEAD>
<P>O <HI>Arglwydd goruchaf, O Dduw tragwyddol, yr hwn &s;ydd a'i holl weithredoedd yn ogone|ddus, a'i Feddyliau yn ddyfnion: Ni ddich<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n bod dim well na moliannu dy enw, a datcan dy dr<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">gareddau yn y borau, ar y &s;anctaidd a'r bendigedig ddydd Sab|both.</HI> Canys dy cwyllys a'th orchymmyn yw, i ni &s;ancteiddio y dydd hwn yn dy foli a'th wa&s;anaethu: ac i ddwyn ar g&ocirc;f yn ddiolchgar, yn gy&s;tal am grea|digaeth y byd trwy allu dy <HI>Air,</HI> a gwaredigaeth dynawl ryw trwy farwolaeth dy Fab. <HI>I ti Argl|wydd (yr wyf yn cyfaddef) y mae Mawredd, a gal|lu
<PB N="238" REF="137">
a gogoniant, a goruwchafiaeth, a harddweh: Ca|nys y cwbl yn y nefoedd, ac yn y ddaiar &s;ydd eiddot ti: y deyrnas &s;ydd eiddo ti Arglwydd, yr hwn hefyd a ymdderchefai&s;t yn ben ar bob peth. Cyfoech hefyd ac anrhydedd a ddeuant oddi wrthit ti, a thi &s;ydd yn arglwyddiaethu ar bob peth, ac yn dy law di y mae nerth, a chadernid; yn dy law di hefyd y mae maw|rhau, a rhoddi gr&acirc;s i bawb.</HI> Yr awrhon am hynny <HI>O fy Nuw,</HI> y moliannaf dy enw &s;anctaidd: oher|wydd lle yr oeddwn i bechadur truan gwedi annog dy anfodlonrhwydd a'th ddigofaint cyn fynyched, er hynny o'th rad a'th ddaioni (heb ddal &s;ulw ar fy halogedigaeth a'm gwendid) ryngu bodd it ychwa|negu y <HI>Sabboth</HI> hwn at rif fy nyddiau. Rhynged bodd it hefyd, O D&acirc;d nefol, er mwyn haeddedi|gaethau <HI>Je&s;u Gri&s;t</HI> dy F&acirc;b, (adcyfodiad gogoneddus yr hwn y mae 'r holl <HI>Eglwys</HI> heddyw yn ei glodfo|ri) faddau a gollwng dros g&oacute;f, fy holl bechodau am camweddau. Yn enwedig O Arglwydd, glanh&acirc; fy enaid oddiwrth y pechodau bryntion hynny, &acirc; gwaed dy bur <HI>oen</HI> gwirion di-frycheulyd, <HI>yr hwn &s;ydd yn tynnu ymmaith bechodau y byd.</HI> A ph&acirc;r i'th Y&s;|pryd &s;anctaidd, farwhau fwyfwy fy llygredigaethau, megis i'm adnewydder ar lun dy ddelw di, i'th wa|&s;anaethu di mewn <HI>newydddeb buchedd a &s;anctei|ddrwydd o ymarweddiad.</HI><NOTE PLACE="marg">Yma y gel|li gyfaddef pa bechod o'r wythnos aeth heibio &s;y'n gwa&s;cu ar dy gy|dwybod. <HI>Joan. 1.29.</HI></NOTE> Ac megis y, darfu i ti o'th trugaredd fynghadw i yn ddiangol hyd ddechreu ydydd bendi|gedig hwn: felly yr wyf yn ymadol|wyn it, ei wneuthur yn ddydd cym|mod rhwng fy <HI>enaid pechadurus</HI> a'th ddwywawl Fawrhydi. D&ocirc;d i mi r&acirc;s i'w wneuthur yn ddydd o <HI>edifeirwch</HI> tuag attat ti, fely byddo dy <HI>ddaioni</HI> yn ei <HI>&s;elio</HI> ef yn ddydd o faddcuant i mi: ac fel y gallwyf gofio mai
<PB N="239" REF="137">
cadw yn &s;anctaidd y dydd hwn, yw 'r gorchymmyn a&s;crifennodd dy <HI>f&ycirc;s</HI> dy hun: Megis ei gallwn i ar y dydd hwn fyfyrio ar weithredoedd gogoneddus ein <HI>creadigaeth,</HI> a'n <HI>prynedigaeth;</HI> a dy&s;cu y modd i <HI>ad|nabod,</HI> ac i gadw y cwbl eraill o'th cyfreithiau, a'th orchymynnion &s;anctaidd. Ac yn y man, pan fy|ddwyf ym mhlith y gynulleidfa &s;anctaidd, yn ym|ddangos yn dy d&ycirc; ger bron dy wyneb, i offrwm it ein <HI>boreuol aberth o foliant a gweddi; ac i wrando beth a lefara yr y&s;pryd (ym mhregethi ad dy air) wrth dy w&acirc;s;</HI> O na &acirc;d i'm pechodau &s;efyll megis cwmmwl i attal fyngweddiau, rhag derchafu attat ti; neu i gadw yn &ocirc;l dy r&acirc;d rhag de&s;cyn trwy dy air yn fy|nghalon. Myfi a wn O Arglwydd, ac yr wyf yn crynu wrth feddylied, fod <HI>tair rhan o'r h&acirc;d da</HI> yn &s;yrthio mewn <HI>tir drwg.</HI> O na &acirc;d i'm calon i fod yn deb yg i'r <HI>ffordd fawr,</HI> yr hon trwy galedwch ac ei&s;iau gwir ddealltwriaeth, nid yw yn derbyn mor <HI>h&acirc;d</HI> nes dy|fod yr vn <HI>drwg</HI> a'i ddwyn ymmaith: nac yn de|byg i'r <HI>tir creigiog,</HI> yr hwn &s;ydd yn gwrando yn llawen tros am&s;er, eithr yn cilio cyn gynted ac y codo, na phrofedigaeth, nac erlid er mwyn dy Efengyl di: nac yn debyg i'r <HI>t&icirc;r dreini|og, yr hwn gan ofalon y byd a mely&s;wedd buchedd a daga yr h&acirc;d megis nas gallo ddwyn ffrwyth i berffei|thrwydd: Eithr yn debyg i'r t&icirc;r da, y byddwyf &acirc; cha|lon hawddgar gydwybodus, yn gwrando dy air, ac yn ei ddeall a'i gadw, ac yn dwyn ffrwyth trwy ammy|nedd,</HI> yn y <HI>me&s;ur y</HI> gwelo dy ddoethineb fod yn <HI>gyns|he&s;ur</HI> er mwyn dy ogoniant di, a'm diddanwch tragwyddol innau.<NOTE PLACE="marg">Matth. 13.1, &amp;c. Luc. 8.25. Col. 4.3. Act. 26.18.</NOTE> Agor hefyd yr wyf yn attolwg it O Argl|wydd <HI>ddrws yr ymadrodd</HI> ith w&acirc;s, yr hwn a anfonai&s;t attom <HI>ni i agoryd ein llygaid, ac i'n troi o dywyllwch i oleuni, ac o feddiant Satan at Dduw; fel y derbyniom faddeuaut pechodau, a chy|fran
<PB N="240" REF="138">
ym my&s;c y rhai a &s;ancteiddwyd trwy ffydd yn Ghri&s;t.</HI> A dyro i mi r&acirc;s i ymo&s;twng fy hunan at ei Weinidogaeth ef, yn gy&s;tal pryd y byddo yn fy <HI>nych|rynu</HI> i &acirc; <HI>Barnedigaethau,</HI> a phan fyddo yn fy <HI>ni|ddanu i a'th Trugareddau di.</HI> Ac fel y byddwyf yn rhoi <HI>fyn-rha&s;erch arno er mwyn ei orchwyl;</HI> O blegid ei fod yn <HI>gwilio tros fy enaid, megis vn a fydd raid iddo roddi cyfrif am dano i'w Ar|glwydd.</HI> Dyro i mi r&acirc;s i'm ymddwyn fy hun ym mhlith y gynulleidfa &s;anctaidd mewn gweddeidd|dra, a pharch, megis yn dy &wcirc;ydd di, ac yng|olwg dy Angelion &s;anctaidd. Cadw fi rhag &s;yr|thni a chy&s;cu, ac rhag holl feddyliau gwib-grwy|drus, a bwriadau bydol: &s;ancteiddia fyng-h&ocirc;f me|gis y byddo yn gymmwys i dderbyn, ac yn hydda i gofio yr holl athrawiaethau buddiol daionus, a ddy&s;|cir i ni allan o'th Air di. Ac fel y gallwyf trwy gynnothwy dy Y&s;pryd gl&acirc;n arferu yr <HI>addy&s;g</HI> ar <HI>modd|ion</HI> hynny, i'm hyfforddi mewn hawddfyd, am cy&s;&s;uro mewn cy&s;tudd, er mwyn gwellhau fy mu|chedd, a rhoi gogoniant i'th enw. A bod y dydd heddyw, yr hwn y mae dynion anuwiol halogedig yn ei dreilio yn eu difyrrwch a'i trachwantau eu hu|nain, i mi (megis vn oth wa&s;anaethwyr ffyddlon) allael dirfawr ymhyfrydu yn ei gy&s;egru ef <HI>I'th anrhydedd a'th ogonedd di, heb wneuthur fy ffyrdd fy hun, na chei&s;io fy ewyllys fy hun, na dywedyd fyng-eiriau fy hun.</HI> Eithr gan roi heibio yn gy&s;tal gweithredoedd pechod,<NOTE PLACE="marg">1 The&s;. 5.12. Heb. 13.17. E&s;a. 58.13. <HI>E&s;a.</HI> 66.33.</NOTE> a gweithredo|edd fyngalwedigaeth gyffredinol, y gallwyf trwy dy r&acirc;s d<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">, glywed yn fynghalon ddechreuad y Sabboth trag|wyddol, yr hwn mewn llawenydd a gor|foledd anraethadwy a gaf fi ei gy&s;&s;e|gru gyd a'th Seinctiau a'th Angelion,
<PB N="241" REF="138">
i'th <HI>foli a'th addoli</HI> yn dy deyrnas nefol yn dragywydd. Yr holl bethau hyn yr wyf yn dra|go&s;tyngedig yn ymbil am danynt, yn enw a chyfryng|dod ein Harglwydd <HI>Je&s;u,</HI> yn y ffurf ar weddi a ddy&s;|codd ef i ni.
<Q>Ein T&acirc;d yr hwn wyt, &amp;c.</Q></P>
<P>Gwedi i ti fel hyn baratoi dy enaid dy hun o'r neilldu, os oes ofal t&ycirc; a thylwyth i ti galw dy deulu yng-hyd, darllain bennod, a gweddia megis yn ny|ddiau yr wythnos: Eithr cofia ddibennu yr <HI>baratoad,</HI> ar dyledion neilltuol hyn, fel y gellych di a'th Deu|lu fod yn yr Eglwys cyn dcchreu y gweddiau. Onid &ecirc; fe ddichon eich neillduol arferion fod yn <HI>rhwy&s;tr</HI> ac nid yn <HI>barotoad.</HI> A thra fyddych di (a'th teu|lu) mewn hollhawl barch yn myned tu ar Eglwys myfyried pob vn fel hyn wrtho ei hunan.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Pethau i'w myfyrio wrth fyned i'r Eglwys.</HEAD>
<P N="1">1. DY fod yn myned i l&ycirc;s yr Arglwydd, ac i le|faru wrth y <HI>Duw Mawr</HI> mewn <HI>gweddi;</HI> ac i glywed ei Fawrhydi yn llefaru wrthit tithau yn ei Air: ac i dderbyn ei <HI>r&acirc;d</HI> a'i fendith ar dy enaid, a'th <HI>lafur-onest,</HI> yr hyn a wnaetho&s;t yn y chwe' di|wrnod a aethant heibio.</P>
<P N="2">2. Dywed wrthit dy hun hyd y ffordd; <HI>Fel y bre|fa 'r h&ycirc;dd am yr afonydd dyfroedd: felly 'r hirae|tha fy enaid am danat ti &ocirc; Dduw. Sychedig yw fy enaid am Dduw, am y Duw byw: pa bryd y deuaf, ac yr ymddango&s;af ger bron Duw? Canys gwell yw diwrnod yn dy gynteddau di, na mil</HI> yn lle arall: <HI>dewi&s;wn ei&s;tedd wrth y rhiniog yn nh&ycirc; fy Nuw, o flaen <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rigo ym-mhebyll annuwioldeb.</HI> Am hynny <HI>min|<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">u a ddeuaf i'th d&ycirc; di yn amlder dy drugaredd, ac
<PB N="242" REF="139">
a addolaf tu a'th Deml&s;anctaidd yn dy ofn di,</HI> P&s;al. 5.7. ac 42.1, 2. ac 84.10.</P>
<P N="3">3. Ar dy fynediad i mewn i'r Eglwys dywed, <HI>mor ofnadwy yw y lle hwn? nid oes yma onid t&ycirc; i Dduw, ac dymma borth y nefoedd, diau fod Duw yn y fan hon, y mae 'r Arglwydd yn ddiammau gyd a'r bobl yma.</HI> Gen. 28.16, 17. 1 Cor. 14.25. A chan ymo&s;twng a'th wyneb tu ar llawr wedi y del|ych i'th le, dywed: <HI>O Arglwydd hoffais drigfan dy d&ycirc;, a lle pre&s;&s;wylfa dy ogoniant. Vn peth</HI> gan hyn|ny <HI>a ddeisyfiais i gan yr Arglwydd, hynny a gei&s;iaf, &s;ef caffel trigo yn nh&ycirc; 'r Arglwydd holl ddyddiau fy mywyd i edrych ar brydferthwch yr Arglwydd, ac i ymofyn yn ei Deml: am hynny 'r aberthaf yn ei babell ef ebyrth gorfoledd: canaf, ie canmolaf yr Arglwydd. Clyw o Arglwydd fy llyferydd, tru|garh&acirc; hefyd wrthif, gwrando arnaf, pan lefwyf arnat. Daioni, a thrugaredd yn ddiau am canlynant, oll ddyddiau fy mywyd, a phre&s;&s;wyliaf yn h&ycirc; 'r Argl|wydd yn dragywydd.</HI> Ac fel dyma y parodrwydd ar <HI>gwilio ar ein traed</HI> yr oedd <HI>Salomon</HI> yn ei gyn|ghori i ni ei wneuthur, cyn <HI>myned i</HI> d&ycirc; Dduw, <HI>P&s;al.</HI> 26.8. <HI>ac</HI> 27.4, 6. <HI>ac</HI> 23.6. <HI>Preg.</HI> 5.1.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Yr ail math ar ddyledion iw cyflawni ym mhlith y gynnulleidfa Sanctaidd.</HEAD>
<P>PAn ddechreuo 'r gwa&s;anaeth gad ymmaith dy neillduol fyfyriadau, a g&acirc;d i'th calon vno a'r <HI>Gweinidog,</HI> ac &acirc;'r holl Eglwys, o ran eich bod me|gis yn <HI>vn corph</HI> yn Ghri&s;t, ac o herwydd bod Duw yn <HI>Dduw 'r drefn,</HI> efe a fyn wneuthur pob peth yn yr Eglwys o <HI>vn fryd ag un galon:</HI> Canys y mae gor|chwylion yr Eglwys yn gyhoeddus ac yn gyffredi|nol. 1 <HI>Cor.</HI> 13.12. Act. 2.2.46, <HI>ac.</HI> 4.32. Am hyn|ny
<PB N="243" REF="139">
balchder anwybodus yw i dd&ycirc;n dybied fod ei weddiau neillduol ei hun yn flrwythlonach na gwe|ddiau cyffredin yr holl Eglwys. <HI>Salomon</HI> gan hyn|ny &s;ydd yn cynghori d&ycirc;n i beidio a bod <HI>yn bry&s;ur i draethu dim</HI> yn yr Eglwys <HI>ger</HI> bron Duw. <HI>Pre.</HI> 5.1. <HI>Gweddia</HI> gan hynny pan fyddo 'r Eglwys yn <HI>gweddio, c&acirc;n</HI> pan ganont hwythau, ac ym mhob gweithred o fyned ar <HI>liniau, &s;efyll, ei&s;tedd,</HI> a'r cyfryw drefn ar|ferol, a Ceremoniau diniweid (er mwya gochel tramgwydd, a chadw cariad perffaith, a thy&s;tio|laeth o'th vfydd-dod) ymo&s;od dy hun at arfer yr Eglwys, yr hon y byddych yn byw ynddi.</P>
<P>Tra byddo 'r Pregethwr yn deongli ac egluro gair yr Arglwydd, edrych arno; canys y mae hynny yn gymmorth mawr i'th annog di i wrando, ac i'th cadw rhag &s;yn feddyliau crwydrus: felly <HI>yr oedd lly|gaid pawb oll yn y Synagog yn eraffu ar Gri&s;t</HI> tra yr ydoedd yn pregethu: ar <HI>holl bobl oedd yn glynu wrtho i wrando arno,</HI> Luc. 4.20. Luc. 19.48. Cofia dy fod yno megis vn o ddi&s;cyblion Cri&s;t, <HI>i ddy&s;cu gwybodaeth iechydwriaeth er maddeuant pechodau, trwy diriondeb trugaredd ein Duw,</HI> Luc. 1.77.</P>
<P>Na fydd gan hynny yn y&s;col Gri&s;t, megis bach|gen ofer mewn <HI>y&s;col Gramadeg,</HI> yr hwn er clywed yn fynych, &s;ydd byth heb ddy&s;cu ei wers: ac yn myned i'r y&s;col yn oe&s;dad heb ddy&s;cu vn twrn da: yr wyt ti yn cashau hyn mewn bachgen, y mae Cri&s;t yn ei ffieiddio ynot tithau. Gan hynny er mwyn cael o honot fwy budd a ll&ecirc;s wrth wrando, dyfal no|da.</P>
<P N="1">1. <HI>Gyd-glymiad ac eglurh&acirc;d y te&s;tyn,</HI> [neu 'r tee&s;t.]</P>
<P N="2">2. <HI>Beth yw prif amcan, neu fwriad yr yspryd gl&acirc;n yn y Te&s;tyn.</HI></P>
<P N="3">3. <HI>Ddo&s;parthiad a rhannau y Te&s;tyn.</HI></P>
<P N="4">4. <HI>Yr athrawiaethau; ac ym mhob athrawiaeth
<PB N="244" REF="140">
y prawfiau, y rhe&s;ymmau, a'r defnyddiau o honaw.</HI></P>
<P>Y ffordd ar dull haw&s;af o'r cwbl i'r bobl y fo cy|nefin &acirc; hi iw cynnorthwyo i gofio'r bregeth: ac am hynny angenrheittiaf ei chael yn arferedig gan Fi|geiliaid ffyddlawn, y rhai ydynt ewylly&s;car iathra|wiaethu eu defaid yngwybodaeth Duw, a'i wir Gre|fydd.</P>
<P>Os bydd do&s;parth y Pregethwr yn rhyfanylaidd neu yn blethedig, yno gwna dy orau ar gofio:</P>
<P N="1">1. <HI>Pa gyfryw bethau a ddy&s;cai&s;t ti, ar na wyddit ti o'r blaen, a bydd ddiolchgar.</HI></P>
<P N="2">2. <HI>Pa ryw bechodau yr oedd ef yn eu hargyoeddi, o'r rhai y mae dy gydwybod yn dywedyd i ti, dy fod ti yn euog; ac am hynny rhaid i ti wellhau.</HI></P>
<P N="3">3. <HI>I ba r&icirc;nweddau y mae ef yn annog, y rhai nid ydynt berffaith ynot ti, ac am hynny ymegnia iw har|feru &acirc; mwy awch a diwydrwydd.</HI></P>
<P>Eithr wrth wrando, <HI>bwrw fod</HI> pob ymadrodd at|tat ti <HI>dy hun,</HI> ac fel pe bai Dduw yn dywedyd wrthit ac nid <HI>d&ycirc;n: E&s;a.</HI> 2.3. <HI>Act.</HI> 10.33. ac na fydded cymmaint gennit am glywed geiriau y Pregethwr yn melus-&s;einio yn dy glu&s;t, ac am ymwrando &aacute; ffrwyth yr Y&s;pryd yn gweithredu yn dy galon. Am hynny y dywedir cyn fynyched, <HI>Dad.</HI> 2.7. <HI>yr hwn &s;ydd ganddo glu&s;t, gwrandawed pa beth y mae 'r Y&s;pryd yn ei ddywedyd wrth yr Eglwy&s;i.</HI> Ac <HI>Onid oedd ein calonnau ni yn llo&s;ci ynom tra 'r ydoedd efe yn ymddiddan &acirc; ni ar y ffordd, a thra 'r ydoedd efe yn agoryd i ni 'r Scrythyrau?</HI> Luc. 24.32. Ac mae yr fendith wedi ei haddaw ir <HI>rhai a wrandawant y Gair fel hyn,</HI> Luc. 11, 28. Dyma ein <HI>aberthu</HI> ein hunain yn gymmeradwy i Dduw. Dyma 'r <HI>argoe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> hynnott af</HI> ar Seinctiau Cri&s;t: <HI>y n&ocirc;d haw&s;af</HI> i adna|bod <HI>defaid Cri&s;t:</HI> y <HI>&s;ein egluraf</HI> o etholedigion Duw. <HI>Deut.</HI> 33.3. <HI>Joan.</HI> 10.27. <HI>Joan.</HI> 8.47. Y gwir waed, yr hwn &s;ydd megis yn ein vno ni i fod
<PB N="245" REF="140">
yn garenydd <HI>ysprydol,</HI> yn <HI>frodyr</HI> ac yn chwaiorydd i Fab Duw. <HI>Luc.</HI> 8.21. Dyma 'r <HI>gelfyddyd</HI> orau o ddal c&ocirc;f i wrandawr dyfal. <HI>Pan ddarfyddo 'r blegeth:</HI></P>
<P N="1">1. Gochel ymadel mal y naw <HI>gwahanglwyfus,</HI> nes darfod i ti dalu diolch a moliant i Dduw am dy a|thrawiaeth iachu&s;ol trwy weddi, a chanu <HI>P&s;alm.</HI> A phan fyddir yn adrodd y fendith, &s;af i fynu i dder|byn dy gyfran o honi, a gwrando hi megis pe bai Gri&s;t ei hun (Gweinidog yr hwn yw efe) yn adrodd y cyfryw wrthit: O blegit yn yr achos hon y mae 'n wir: <HI>y neb &s;ydd yn eich gwrando chwi, &s;ydd yn fyng wrando</HI> i: Luc. 10.16. Ac y mae 'r dydd Sabboth yn <HI>fendigedig,</HI> o herwydd i Dduw ei o&s;od ef i fod y diwrnod ar yr hwn, trwy enau ei Wei|nidogion, <HI>y bendiga ef ei bobl y rhai a wrandawant ei Air, ac a ogoneddant ei enw.</HI> Canys er nad yw y dydd Sabboth ynddo ei hun, yn fwy bendigedig na 'r chwe diwrnod eraill, etto o herwydd i'r Argl|wydd ei ordeinio i <HI>arferion</HI> &s;anctaidd vwchlaw e|raill, y mae yn rhagori cym mhelled ar ddyddiau eraill, ac y mae <HI>bara cy&s;&s;egredig</HI> yr hwn yr ydym ni yn ei dderbyn ar Fwrdd yr Arglwydd, yn rhago|ri ar <HI>ybara cyffredinol,</HI> yr hwn yr ydym ni yn ei fwyta ar ein byrddau ein hunain.</P>
<P N="2">2: Os dydd i Gymmuno a fydd, pwy&s;a i fynu at Fwrdd yr Arglwydd, mewn <HI>gwi&s;e priodas o galon ffyddlon edifeiriol,</HI> i fod yn gyfrannog o'r cyfryw <HI>wledd</HI> fancteiddiol.</P>
<P>Ar pryd y byddont yn bedyddio, aros i wrando mewn holl ddi&s;dawrwydd anrhydeddus, megis y gellych di felly: yn gyntaf, ddangos dy barch i ordeinh&acirc;d Duw: yn ail, fel y gellych y&s;tyried yn well <HI>dy impiad dy hun</HI> ynghorph gweledig Eglwys Gri&s;t, a pha ddelw y cyflawnai&s;t addunedau dy gy|fammod newydd: yn drydydd, megis y gellych da|lu
<PB N="246" REF="141">
yn &ocirc;l y dyledion yn gweddio tros y plentyn a fe|dyddir (megis y darfu i Gri&s;tianoglon eraill yn yr vn achos tro&s;ot tithau) ar i Dduw roddi iddo ef y ffrwythau y&s;prydol o'i Fedydd, trwy ei <HI>waed</HI> a'i <HI>y&s;pryd.</HI></P>
<P>Yn bedwerydd, fel y byddych yn cynnorthwyo 'r Eglwys ym moliannu Duw, am iddo <HI>impio</HI> aelod arall yn ei <HI>gorph dirgeledig.</HI></P>
<P>Yn bumed, fel y gellych di wybod a fyddo effei|thiau marwolaeth Cri&s;t yn lladd pechod ynot ti, ac a ydwyd ti wedi ymgyfodi i newydd-deb buchedd, trwy rinwedd ei <HI>adcyfodiad</HI> ef: ac felly i fod yn o&s;tyngedig o achos dy ddiffygion, ac yn ddiolchgar am ei r&acirc;d ef.</P>
<P>Yn chweched, i ddangos dy fod dy hunan yn wr rhydd o ddina&s;yddiaeth Gri&s;t: ac yn gallael rhoi dy laferydd a'th gyfundeb i ethol erail ir gymdei|thas &s;anctaidd honno.</P>
<P N="3">3. Os bydd yno vn ga&s;cl i'r tlawd, dod dy elu|&s;en yn rhwydd, ac yn ddirwgnach, megis y bendithi|odd Duw dy allu, 1 <HI>Cor.</HI> 9.5, 6, 7.</P>
<P>A hyn am y dyledion &s;ydd i'w cyflawni yn y gyn|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ulleidfa &s;anctaidd.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Yr awrhon am y trydydd m&acirc;th ar ddyledion yn &ocirc;l dyfod o'r gynulleidfa &s;anctaidd.</HEAD>
<P>WRth ddychwelyd tu ag adref, neu wedi yr elych i'th t&ycirc;, myfyria ychydig ar y pethau a glywai&s;t. Ac megis yr anifail gl&acirc;n yr hwn &s;ydd yn cnoi ei gil, <HI>Levit.</HI> 11.3. felly rhaid i tithau ddw|yn i'th c&ocirc;f drachefn, yr hyn a glywai&s;t ti yn yr Egl|wys: Ac yno gan &s;yned i lawr ar dy liniau, tr&ocirc; 'r cwbl yn weddi, gan attolygu i Dduw roddi y c&ycirc;|fryw fendith ar y pethau a glywai&s;t, fel y byddont yn gyfarwyddyd i'th fywyd, ac yn ddiddanwch i'th
<PB N="247" REF="141">
enaid: <HI>P&s;al.</HI> 119.11. 1. Canys nes i'r Gair fal hyn fod wedi ei wneuthur yn eidd&ocirc;m ni, ac megis yn guddiedig yn ein calonnau, yr ydym mewn perigl rhag i Satan ei ledratta ef ymmaith, ac na chaffom ni na budd na ll&ecirc;s oddiwrtho. A phan fyddych yn myned i'th ciniaw yn y m&ocirc;dd diolchgar anrhyde|ddus &aacute; adroddwyd o'r blaen, cofia yn ol dy allu fod gyd &acirc; thi vn neu ychwaneg o dlodion Cri&s;tianogawl yn derbyn gennit ymborth i'w coluddion newynog: Gan wneuthur ar &ocirc;l <HI>Job</HI> yr hwn &s;ydd yn mynegi na <HI>fwytaodd ef erioed moi fwyd yn unig, heb fod yr ym|ddifad, a'r tlawd yn bwyta o honaw,</HI> Job 31.17, 18. Dyna orchymmyn Cri&s;t ein Harg<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wydd. <HI>Luc.</HI> 14.13. Neu o'r hyn lleiaf danfon beth o'th ciniaw i'r tlawd yr hwn &s;ydd yn gorwedd yn glaf yn vn o'r by|thod o'r tu &ocirc;l, heb ddim llyniaeth yn ei feddiant. O blegid hyn a ddwg fendith ar dy holl lafur a'th weithredon, ac a wnaiff mwy o orfoledd i'th enaid ti ryw ddydd, nag y mae yr awrhon yn ei wneuthur o l&ecirc;s cy&s;furol iw <HI>gorph</HI> ef, y pryd y byddo Cri&s;t yn dywedyd wrthit: <HI>Mat.</HI> 25.35.40. <HI>O fendigedig blentyn i Dduw, bum newynog a thi a roddai&s;t i mi fwyd: bu arnaf &s;yched a thi roddai&s;t i mi ddiod,</HI> &amp;c. <HI>Yn gymmaint a i wneuthur i vn o'r rhai hyn fy mro|dyr lleiaf, i mi y gwnaetho&s;t:</HI> &s;ef <HI>yr hyn a wnaetho&s;t er fy mwyn i, yr wyf yn ei gymmeryd vn agwedd a pha gwnaethit i mi fy hun medd yr Arglwydd Je&s;u.</HI></P>
<P>Pan ddarfyddo ciniaw, a moliannu 'r Arglwydd, galw dy deuleu ynghyd, hola &acirc; hwynt pa beth a ddy&s;|ca&s;ant yn y bregeth: canmola y rhai &s;ydd yn gwneu|thur yn dda ac na ddigalonna mor rhai &s;ydd a'i c&ocirc;f, neu a'i dealltwriaeth yn wannach, eithr yn hytrach hyffordda hwynt; canys fe ddichon eu hewyllys a'i meddyliau fod yn gy&s;tal a'r lleill. Tr&ocirc; at y ty&s;tiolae|thau Scrythurol yr oedd y pregethwr yn eu had|rodd, ac argrapha y pethau da hynny ar eu coffadwri|aethau
<PB N="248" REF="142">
hwynt drachefn yn ddwy&s;ach, <HI>Deut.</HI> 6.7, 20, 21. Yno c&acirc;n <HI>P&s;alm,</HI> neu ychwaneg. Os bydd yr am&s;er yn cynnwys di elli eu haddy&s;cu, ai holi mewn rhyw fannau o'i <HI>Catechi&s;m,</HI> gan gyd&s;ynnied pob do&s;parth ag athrawiaeth yr Scrythur &s;anctaidd. Hyn a chwanega ein gwybodaeth ni, ac a flaen-llymma ein coffadwriaeth: gan weled beunydd mai y rhai fydd fynychaf <HI>arferol</HI> ym mhob celfyddyd, &s;ydd &s;wyaf hyfedr, ac odiaethol: Eithr er dim cofia drefnu yr arferion neillduol hyn megis y gellych di fod yn y gosber gyd &acirc; rhai cyntaf, lle y mae yn rhaid i ti dy ymddwyn dy hun yn yr vnrhyw anrhydedd, a duwiol-fryd ac a adroddwyd i ti yn y Foreuol Orchwylwaith &s;anctaidd.</P>
<P>Ar ol prydnawnol weddi ac ar dy-Swpper ymddwg dy hun yn yr vnrhyw &s;anctaidd a chrefyddol ymar|fer ac a draddodwyd o'r blaen. Ac naill a'i o flaen, ai ar &ocirc;l Swpper, os bydd yr am&s;er ar y flwyddyn a'r tymor yn gwa&s;anaethu:</P>
<P N="1">1. Rhodia i'r cauau a myfyrria ar weithredoedd Duw: Canys ym mhob creadur y gelli di ddarllain megis mewn <HI>llyfr</HI> agored, ddoethineb, gallu, rha|gluniaeth, a daioni yr holl-Alluog Dduw. Ac fel na ddichon neb wneuthur yr holl bethau hyn mewn amryw ddull, <HI>rhinwedd, glendid,</HI> bywyd, cynnyr|fiad, cynnedfau, oddiethr ein Duw ni yn vnig. <HI>[Prae|&s;entem narrat quaelibet herba Deum.</HI> Yn y maes mae pob lly&s;ieuyn Yn dangos fod nerth Duw gyfer|byn.] <HI>P&s;al.</HI> 8.1.3. <HI>Rhuf.</HI> 1.19, 20.</P>
<P N="2">2. Y&s;tyria mor ra&s;u&s;awl yw efe, yr hwn a wnaeth yr holl bethau hyn i'n gwa&s;anaethu ni.</P>
<P N="3">3. Bydded hyn yn achos i'th annog, a'th cynhyr|fu di ac eraill i ryfeddu, ac i anrhydeddu ei allu, ei ddoethineb, a'i ddaioni, ac i feddwl y f&acirc;th druei|niaid anniolchgar ydym ni, oddieithr i ni mewn oll yfydd-dod ei wa&s;anaethu a'i addoli ef.</P>
<P N="4"><PB N="249" REF="142">4. Os bydd vn cymmydog yn gl&acirc;f, neu mewn neb|ryw orthrymder, d&ocirc;s i ymweled ag ef: O bydd rhai gwedi ymrafaelio, gwna di dy orau ar wneu|thur vndeb rhyngddynt, <HI>Jag.</HI> 5.14.</P>
<P>I ddiweddu, tri m&acirc;th ar weithredoedd a ellir eu gwneuthur yn gyfreithlawn ar y <HI>dydd Sabboth.</HI></P>
<P N="1">1. Gweithredoedd Duwioldeb, y rhai &s;ydd, naill ai yn vnion yn perthynu at wa&s;anaeth Duw, er eu bod i'w gwneuthur trwy lafur corphorol; me|gis tan <HI>y gyfraith,</HI> yr oedd yr offeiriadau yn cym|meryd poen i ladd ac i baratoi yr <HI>aberthau,</HI> ai llo&s;ci hwynt ar yr allor. <HI>Mat.</HI> 12.5. A Chri&s;tianogion tan yr Efengyl pan ymdeithiont i bell fannau i addo|li Duw, eithr nid yw hyn ond <HI>taith diwrnod Sab|both.</HI> Act. 1.12. Megis y gwnaeth y <HI>Sunamites,</HI> yr hon a drafaeliodd oddicartref i wrando <HI>gwr Duw</HI> ar y dydd Sabboth, am nad oedd iddi ddim addy&s;c iw gael yn agos at ei thrigfa, 2 <HI>Bren.</HI> 4.22, 23. Ar Pre|gethwr er ei fod yn poeni ar chwys ar ei dalcen ac yn blino ei gorph, etto nid yw yn gwneuthur ond gwaith diwrnod Sabboth. Canys y <HI>diwedd</HI> &s;anctaidd &s;ydd yn <HI>&s;ancteiddio y weithred, megis yr oedd y Deml yn &s;ancteiddio yr aur, a'r allor</HI> yr <HI>offrwm</HI> a roddid ar|ni, <HI>Mat.</HI> 23.17, 19. Neu y cyfryw lafur corpho|rol trwy 'r hwn yr ymgynnulla pobl Dduw ynghyd, i'w addoli ef: Megis canu yr vdcyrn tan y <HI>ddeddf,</HI> neu ganu y <HI>clych</HI> tan yr <HI>Efengyl,</HI> Num. 10.2, 3.</P>
<P N="2">2. Gweithredoedd <HI>cariad perffaith,</HI> megis achub hoedl d&ycirc;n, neu anifail, porthi, rhoi dwfr, neu drin anifeiliad: gwneuthur arlwy gweddaidd o fwyd neu ddiod, i faethu ein cyrph ein hunain, ac i lonni yr tlawd; ymweled a'r cl&acirc;f, gwneuthur ca&s;cliadau ir tlawd a'r cyfryw bethau, <HI>Marc.</HI> 3.4, 5. <HI>Mat.</HI> 12.1.13.</P>
<P N="3">3. Gweithredoedd <HI>anghenrhaid,</HI> nid <HI>e&s;cu&s;ol,</HI> eithr
<PB N="250" REF="143">
y cyfryw &s;ydd raid eu gwneuthur yn bre&s;ennol, ac ni ellid moi gwneuthur o'r blaen, neu eu hoedi hyd am&s;er arall. Megis gwrth&s;efyll rhuthr gelynnion, neu y&s;pail <HI>lladron,</HI> diffoddi <HI>t&acirc;n</HI> trychinebus, ac i Phy&s;ygwyr attal neu ollwng gwaed, neu iachau vn|rhyw <HI>ddolur</HI> heintus <HI>Marwol</HI> arall: Ac i <HI>Fydwra|gedd</HI> gynnorthwyo gwraig wrth e&s;cor: <HI>Mordwywyr</HI> allant drin eu gwaith: <HI>Milwyr</HI> a <HI>gwilwyr</HI> o cynny|gir go&s;od arnynt allant ymladd: cennadau a allant farchogaeth er mwyn daioni cyffredinol, a'r cyffe|lib. Yn y cyfryw acho&s;ion a hyn y geill d&ycirc;n wei|thio yn gyfreithlawn: Ie a phryd y gelwir hwynt, hwy a allant ar y fath acho&s;ion a hyn fyned allan o'r Eglwys, ac oddiar arferion &s;anctaidd Gair Duw a'i Sacramentau: eithr ymddarparant bob am&s;er i fod yn ddaro&s;tyngedig, o ran i'r cyfryw acho&s;ion ddigwyddo ar y diwrnod hwnnw a'r am&s;er; ac na chymmerant ddim arian am eu poen, oddieithr am eu <HI>cyffyriau,</HI> a hynny yn ofn yr Arglwydd trwy wneuthur cydwybod o'i orchymmyn ef.</P>
<P>Pan fyddo am&s;er gorphywys yn ne&s;au, tyn o'r neilldu i ryw fangre gyfleus; a chan y&s;tyried na ddichon vn d&ycirc;n byw mewn <HI>cyflwr</HI> llygredigol, &s;an|cteiddio y Sabboth yn y modd y&s;prydol y dylai, eithr ei fod yn ei dro&s;eddu ac yn ei dorri mewn am|ryw foddau, &s;ef yn ei feddyliau, geiriau, a gweith|redoedd; erfyn yn o&s;tyngedig faddeuant am dy wendid a'th ddiffygion, a gwna dy vndeb dy hun &acirc; Duw, fel hyn, neu a'r cyfryw aberth brydnaw|nol.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="prayer">
<HEAD>Prydnawnol weddi neilltuol ar ddydd yr Arglwydd.</HEAD>
<P>O <HI>Sanct, Sanct, Sanct,</HI> Arglwydd Dduw 'r <HI>Sabboth.</HI><NOTE PLACE="marg">E&s;a. 6.3.</NOTE> Cynnwys i mi er
<PB N="251" REF="143">
nad wyf ond <HI>llwch</HI> a <HI>lludw</HI> lefaru wrth dy Fawrhydi tra-gogoneddus. Mi a wn dy fod ti <HI>yn d&acirc;n y&s;&s;ol,</HI> yr wyf yn cydnabod nad wyf fi ond fel <HI>&s;oft wedi gwywo,</HI> y mae fy mhechodau o'th <HI>flaen di, ac y mae Satan yn &s;efyll ar fy llaw ddehau i'm cyhu|ddo i am danynt.</HI> Nid wyf yn dyfod i'm he&s;cu&s;o|di, eithr i'm barnu fy hun yn euog o'r holl farnedi|gaethau, yr hyn a allai dy <HI>gyfiawnder</HI> di yn dra-chy|fiawn roddi yn g&ocirc;&s;p arnaf fi bechadur truan, am fy mhechodau am hanwireddau. Eu <HI>rhif</HI> hwynt &s;ydd mor aneirif, eu <HI>naturiaeth</HI> &s;ydd mor ofidus, fel y maent yn peri i mi ymddangos yn wael yn fyngolwg fy hun, pa faint mwy ffiaidd yn dy olwg di? Yr wyf yn cyffe&s;&s;u eu bod hwy yn fyngwneuthur i cyn belled oddiwrth fod yn deilwng i'm galw yn Fab i ti; onid ydwyf ollawl yn anheilwng i gael enw o fod yn <HI>wa&s;a|naethydd gwaelaf itti.</HI> A pha telit ti i mi yn &ocirc;l fy haeddedigaeth, fe ddylai y ddaiar (megis yn flin o ddwyn y f&acirc;th fauch pechadurus) agori ei &s;afn am llyngcu megis vn o dylwyth <HI>Dathan,</HI> i bwll diwaelod vffern. Canys gan na ddarfu i ti arbed y canghen|nau naturiol, &s;ef yr Angelion gogoneddus eu godi|dawgrwydd, eithr eu hergydio hwynt allan o'th trig|fa nefol, i boenau y <HI>tywyllwch vffernol,</HI> i'w cy&s;tuddio yn dragywydd, pryd na phecha&s;ent ond <HI>vnwaith</HI> yn erbyn dy <HI>Fawrhydi;</HI> ac a aethwladai&s;t ein <HI>hanafi|aid cyntaf</HI> allan o beradwys am dro&s;eddu vn o'th gy|freithiau; och fi, pa ddial a ddylwn i ei ddi&s;gwyl, yr hwn ni thro&s;eddais mewn vn pechod yn vnig, eithr pentyrrais bechod ar bechod, heb ddim gwir edifeirwch, gan yfed anwiredd fel dwfr, a bwrw i mewn bob am&s;er,<NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 18.27. <HI>Heb.</HI> 12, 29. <HI>Job</HI> 21.18.</NOTE> heb fwrw dim budreddi allan vn am|&s;er: A chwedi tro&s;eddu nid <HI>vn,</HI> eithr dy <HI>holl</HI> gyfreithiau a'th orchymynni|on &s;anctaidd. Ie y dydd pre&s;ennol,
<PB N="252" REF="144">
yr hwn a orchymynnai&s;t i mi yn ddyfal ei gadw yn &s;anctaidd i'th <HI>foli</HI> a'th <HI>addoli,</HI> ni ddarfu i mi moi gadw, ai gynnal mor grefyddol, na pharatoi fy e|naid yn y f&agrave;th &s;ancteiddrwydd a diweirdeb <HI>calon</HI> ac oedd gymwys i gyfarfod dy Fawrhydi bendigedig ynghynnulleidfa &s;anctaidd dy Seinctiau. Ni ddarfu i mi mor ddyfal wrando, a dal &s;ulw ar bregethiad dy air, ac ar gyfrannu dy <HI>Sacramentau,</HI> &acirc;'r cyfryw o&s;tyngeiddrwydd, a pharch crefyddol, fel y dyla&s;wn. Canys er bod fynghorph yn bre&s;ennol wrth wneu|thur yr arferion &s;anctaidd hynny, etto o Arglwydd fe ddarfu i lawer o &s;yrthni fyngoddiwes: ac er fy mod yn effro, yr oedd fy meddwl yngwibio yma a thraw, yn llawn o wagedd a meddyliau bydol, fel yr oedd fy enaid megis yn ab&s;ennol, ac heb fod yn yr <HI>Eglwys.</HI> Ni ddarfu i mi (fel y dyla&s;wn) fyfyrio wrthif fy hunan, na &s;&ocirc;n, na chrybwyll wrth fy nheulu, am yr addy&s;c dda a gly&s;wn, ac a dderby|nia&s;wn ni allan o'th Air &s;anctaidd, gan dy we|nidog ffyddlawn. O herwydd hynny, fe ddarfu i Satan ledratta y rhan fwyaf o'r athrawiaethau hynny allan o'm calon, a minnau greadur truan a'i gollyngais tros g&ocirc;f, megis pe bua&s;wn erioed, heb eu clywed. Ac nid yw fy nhylwyth yn myned rhagddynt mewn gwybodaeth, a &s;ancteiddrwydd fel y dylent. Ac er i mi wybod lle mae llawer o'm brodyr tlodion yn byw mewn ei&s;iau, a rhai mewn dolur yn ddi-gyn|northwy: etto ni chofiais i &s;ynnied ar y naill am helu&s;enau, ac a'r y lleill am cy|&s;&s;urau: eithr ymwledda fy hun, a phorthi fy nhrachwantau.<NOTE PLACE="marg">Yma y gelli gyfadd|ef pa fai bynnac a wnaethost y dw|thwn hwnnw, ac &acirc; dwys ochenaid dywedyd.</NOTE> Mi dreiliais y rhan fwyaf o'r diwr|nod, mewn &s;iarad ofer, chwary|ddiaeth ddiles, ac arferion coe|glyd. Ie Arglwydd fe ddar|fu, <HI>&amp;c.</HI> Ac am yr holl becho|dau
<PB N="253" REF="144">
hyn, y mae fynghydwybod yn llefain fy mod yn euog; dy gyfraith yn fyngondemnio; ac yr wyf yn &s;efyll tan dy law i dderbyn y farn, a'r felldith ddyledus am dorri yn ewylly&s;car y fath orchymmyn &s;anctaidd. Eithr beth er fy mod gwedi fy euog-far|nu wrth dy gyfraith? Etto Arglwydd y mae dy E|fengyl i'm &s;icrhau fod dy <HI>drugaredd vwchlaw dy holl weithredoedd:</HI> a bod dy <HI>r&acirc;s</HI> yn myned tu hwnt i'r gyfraith, a bod dy ddaioni yn hoffi aros i <HI>lywodrae|thu,</HI> lle yr oedd pechodau <HI>yn amlhau.</HI> Gan hynny yn amlder dy drugareddau, ac yn haeddedigae|thau <HI>Je&s;u Gri&s;t,</HI> fy Iachawdwr, yr wyf yn attolwg i ti O Arglwydd (yr hwn nid wyt yn diy&s;tyru calon orthrymedig, nac yn dei&s;yfu <HI>marwolaeth pechadur ediferiol</HI>) faddau, a gollwng tros g&ocirc;f, fy holl be|chodau am beiau y dydd hwn, a phob dydd o'm by|wyd; a rhyddhau fy enaid oddiwrth y farn a'r fell|dith &s;ydd ddyledus i mi am danynt. Ty di yr hwn a gyfiawnheuai&s;t y <HI>Publican</HI> drylliedig ei galon am chwe gair o gyffes, ac a dderbynniai&s;t y <HI>Mab afrad|lon,</HI> (wedi darfod iddo ddifa ei holl gynhy&s;gaeth o'th r&acirc;d ti) i'th ffafr drachefn, ar ei edifeirwch: maddeu fy mhechodau i minnau vn agwedd, O Arglwydd, ac na chynnwys i mi fod yn golledig am fy anwireddau. Oh arbed fi, a derbyn fi i'th dru|garedd drachefn. A wrthodi di fi o Arglwydd yr hwn wyt yn derbyn yr holl <HI>Bublicanod, Puteinaid,</HI> a <HI>phechaduriaid,</HI> ar a edifarhao ac a erfynnio nawdd ar dy law di? A'i fi yn vnig a geuir ac a dro&s;clw|yddir allan oddiwrth dy druga|redd?<NOTE PLACE="marg"><HI>Rhu.</HI> 5.20. <HI>Eze.</HI> 33.11. <HI>Luc.</HI> 15.13. <HI>Mat.</HI> 21.31, 32. <HI>Gal.</HI> 3.22.</NOTE> Bydded ym mhell oddi|wrthif fi dybied hynny, Canys yr vn Duw 'r drugaredd ydwyt i mi ac a fuo&s;t iddynt hwythau, <HI>a'th trugareddau byth <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">i phallant.</HI> Am hynny na th&acirc;l i mi yn ol fy
<PB N="254" REF="145">
haeddiant, eithr yn &ocirc;l dy dramawr drugaredd di. Na ddangos mo'th cyfiawnder t&ocirc;&s;t yn fy erbyn i becha|dur: eithr ymarfer a'th hir ymaros i gyd-ddwyn &acirc; myfi <HI>greadur truan</HI> o'th eiddaw di. Nid oes gennif ddim i'w anrhegu i ti, yn iawn tro&s;of, ond yn vnig yr <HI>archollion gwaedlyd,</HI> y chwerw angau, a'r <HI>dio|ddefaint,</HI> yr hyn a ddarfu i'th Fab bendigedig, fy Iachawdwr vnig ei oddef tro&s;of. Efe <HI>(yn yr hwn yn vnig i'th fodlonir)</HI> yr wyf yn ei gyflwyno i ti tros fy holl bechodau, yn y rhai i'th anfodlonir. E|fe fynghyfryngwr, erfynniad gwaed yr hwn <HI>&s;yddyn dywedyd pethau gwell na'r eiddo Abel,</HI> ni ddichon dy drugaredd byth moi necau. Goleua fy ne|alltwriaeth, a &s;ancteiddia fynghalon, a'th Y&s;pryd gl&aacute;n, fel y d&ecirc;l i'm cof yr holl athrawiaeth, a'r pe|thau daionus a ddy&s;cwyd i mi allan o'th air &s;anc|taidd, megis y gallwyf gofio dy <HI>orchymynnion</HI> i'w cadw, dy farnedigaethau i'w gochelyd, a'th adde|widion hyfryd i roi fy hyder am goglyd arnynt, yn am&s;er trallod a thrueni. Ac yr awrhon O Argl|wydd yr wyf yn fy ymroi fy hun i'th ewyllys tra|bendigedig, oh derbyn fi i'th &s;erch a'th ffafr, a dena fi felly <HI>trwy dy r&acirc;d</HI> attad dy hun, megis y gallwyf fod yn eiddo ti, yn gy&s;tal trwy &s;erch a theby goli|aeth, a thrwy alwedigaeth a chreadigaeth. A d&ocirc;d i mi r&acirc;d felly i gadw yn &s;anctaidd dy Sabbothau yn y bywyd hwn, fel y gallwyf (pan ddiweddo y by|wyd hwn) gadw yn anrhydeddus y <HI>Sabboth tragwy|ddol o foliant</HI> a gorfoledd, ym mhlith dy Seinctiau a'th Angelion, i <HI>glodfori</HI> dy enw bendigedig, yn dy deyrnas nefol yn dragywydd. <HI>Amen. Heb.</HI> 12.24.</P>
<P>Ac yno gan alw dy deulu ynghyd; gorphen y <HI>Sabboth</HI> &acirc;'r <HI>myfyriadau,</HI> ac &acirc;'r <HI>gweddiau</HI> a benno|dwyd o'r blaen i'r teulu. Ac fe rydd yr Arglwydd y nos honno i ti <HI>h&ucirc;n fely&s;ach</HI> ac <HI>e&s;mwythach</HI>
<PB N="255" REF="145">
nac am&s;er arall, ac a lwydda yn well i ti dy holl or|chwylion a'th amcanion yn yr wythnos yn &ocirc;l hynny.</P>
<P><HI>Hyd yn hyn am y gyffredin ymarfer o Dduwi|oldeb, yn gy&s;tal yn neilltuol, ac yn gyhoeddus.</HI></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<HEAD>Yma y canlyn yr ymarfer anghyffredin ac anaml o Dduwioldeb, trwy 'r hyn y gogoneddir Duw yn ein bywyd.</HEAD>
<P>YR <HI>arfer</HI> anghyffredin ar Dduwioldeb &s;ydd yn &s;efyll, naill ai yn <HI>ymprydio,</HI> ai yn gweuthur gwleddau.</P>
<P N="1">1. Am arfer o Dduwioldeb yn <HI>ymprydio.</HI></P>
<P>Y mae amryw f&acirc;th ar ymprydio: yn gyntaf <HI>ym|prydio o anfodd,</HI> naill a'i pryd na byddo gan ddy|nion ddim iw fwyta, megis yn y <HI>newyn</HI> yn <HI>Samaria:</HI> 2 Bren. 6.25. neu pan fo <HI>llyniaeth</HI> ganddynt, ac nis gallant ei fwyta gan <HI>glefyd</HI> neu <HI>gy&s;tudd,</HI> megis y digwyddodd i'r rhai oedd gyd &aacute; St Paul yn y llong. Act. 27.33. Newyn yn hytrach nac ympryd yw hynny.</P>
<P N="2">2. Yn ail, ympryd naturiol, yr hwn yr ydym ni yn ei gadw o ran phy&s;ygwriaeth, neu iechyd i'n cyrph.</P>
<P N="3">3. Yn drydydd, ympryd dina&s;ol, yr hwn y mae y &s;wyddog yn ei ofod o ran gwell cynhaliaeth i'r wlad; megis i arfer py&s;cod yn gy&s;tal a chig, fel y gallo fod mwy llawnder o'r ddau.</P>
<P N="4">4. Yn bedwerydd, ympryd rhyfeddol, megis ympryd <HI>Moe&s;es</HI> ac <HI>Elias,</HI> yr <HI>arwyddion,</HI> ac un <HI>Chri&s;t,</HI> y &s;ylwedd, dros ddeugain nhiwrnod: Hwn &s;ydd yn hytrach iw ryfeddu nac i'w wneuthur dra|chefn.</P>
<P N="5"><PB N="256" REF="146">5. Yn bumed, ympryd beunyddiol, pan fyddo d&ycirc;n yn ofalus i arfer o ymborthi ar greaduriad Duw yn gymmedrol, megis na byddo hynny yn ei wneuthur yn drymmach, eithr yn fwy hyfforddus i wa&s;anaethu Duw, ac i wneuthur y pethau a ber|thyn iw alwedigaeth. Hwn yn enwedig a ddylai Wei|nidogion y gair a Barnwyr ei gadw yn ddyfal. 1 <HI>Tim.</HI> 3.3. <HI>Dihar.</HI> 31.4, 5.</P>
<P N="6">6. Yn chweched, ympryd duwiol neu grefyddol, yr hwn y mae d&ycirc;n yn ei gadw yn ewylly&s;car, i wn|euthur ei gorph a'i enaid yn gymhe&s;urach ac yn fwy awchus i weddio at Dduw, o ran rhyw achos hynod. Ac am yr ympryd hwn yn unig i'r adroddwn.</P>
<P>Ympryd <HI>Duwiol</HI> &s;ydd o ddau f&acirc;th, naill a'i neill|tuol, a'i cyhoedd.</P>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD><HI>1.</HI> Am ympryd neilltuol.</HEAD>
<P>MEgis y gallom ni yn vnion gyflawni ympryd neilltuol, y mae i ni bedwar peth iw y&s;tyri|ed; yn gyntaf, yr <HI>Awdr;</HI> yn ail, yr <HI>am&s;er</HI> a'r <HI>achos;</HI> yn drydydd, y modd: yn bedwerydd, y diben, &s;ef i ba ddefnydd y mae ympryd neill|duol.</P>
<DIV4 TYPE="part">
<HEAD>1. <HI>Am yr Awdur.</HI></HEAD>
<P>Y cyntaf a ordeiniodd ac a drefnodd ympryd, oedd Dduw ei hun ym mharadwys: a'r gyfraith gyntaf ar a wnaeth Duw ydoedd hi, &s;ef gorchym|myn i Adda ymgadw oddiwrth y ffrwyth gwahar|ddedig. Ni <HI>adroddai,</HI> ac ni &s;crifennai Dduw ei gyfraith heb ympryd, ac yn ei gyfraith y mae ef yn gorchymmyn iw holl bobl ymprydio: felly y mae ein Jachawdwr Chri&s;t yn athrawiaethu ei holl ddi&s;cyblion yntau tan y Te&s;tament newydd un ag|wedd. Math. 6.17. Ymprydio yn dduwiol ydyw 'r <HI>modd</HI> ne&s;&s;af a bair i dd&ycirc;n ymddangos yn debyg
<PB N="257" REF="146">
i Angelion, a <HI>gwneuthur <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wyllys Duw ar y ddaiar, megis y gwneir yn y nefoedd.</HI> Je y mae <HI>natur</HI> megis yn dy&s;cu i dd&ycirc;n y ddl&ecirc;d hon, gan roddi iddo <HI>&s;afn by|chan, a gwddf cyfyngach:</HI> o ran fe fodlonir natur ag ychydig, <HI>a</HI> gr&acirc;s &acirc; llai. Ac nid yw natur a gr&acirc;s yn cyttuno yn well mewn vn weithred nac yn ymar|fer o ympryd duwiol: canys y mae yn cryfhau y c&ocirc;f, yn goleuo y meddwl, yn llewyrchu y deallt|wriaeth, yn ffrwyno trachwantau, yn marwhau y cnawd, yn ymddiffyn diweirdeb, yn achub rhag clefyd, yn cynnal yr iechyd, yn gwaredu rhag dry|gau, ac yn peri pob m&acirc;th ar fendithion.</P>
<P>Torri 'r ympryd hwn a wnaeth i'r Sarph gael y llaw 'n vchaf ar <HI>Adda</HI> gyntaf, oni chollodd ef ei le ym <HI>mharadwys:</HI>
<Q>Quam diu jejunavit <HI>Adam</HI> in Paradi&s;o fuit, com|edit, &amp; ejectus e&s;t.
<BIBL><HI>Hieron.</HI></BIBL>
<L>Tra 'r ymprydiodd yr h&ecirc;n <HI>Adda</HI></L>
<L>Ymheradwys 'r oedd ei drigfa,</L>
<L>Ond pan aeth i fwyta i'r berllan</L>
<L>Tros y drws y bwriwyd allan.</L></Q></P>
<P>Eithr wrth gadw ympryd y darfu i'r Ail Adda orchfygu 'r Sarph a'n hadferu ni i'r nefoedd. Ym|pryd oedd yn <HI>cuddio Noah</HI> yn ddiogel yn yr Arch, yr hwn y darfu i <HI>anghymmedroldeb</HI> ei <HI>anghuddio,</HI> a'i ado yn noeth l&ycirc;myn yn y <HI>winllan.</HI> Trwy ym|pryd y darfu i <HI>Lot</HI> ddiffoddi fflam Sodom, yr hwn y darfu i <HI>feddwdod</HI> ei ddeifio &acirc; than <HI>ymlo&s;cach.</HI> Ympryd crefyddol, ac ymddiddan &acirc; Duw, a wna|eth i wyneb <HI>Moe&s;es</HI> ddi&s;cleirio o flaen dynion; pryd yr oedd bwyta ac yfed yn ddelw-addolaidd, yn peri i'r I&s;raeliaid ymddangos yn ffiaidd yngolwg Duw. Dyma 'r peth a gippiodd Elias yn ei <HI>gerbyd
<PB N="258" REF="147">
Angelaidd i'r nefoedd,</HI> pryd yr oedd Ahab drach|wantus wedi ei dro&s;i mewn <HI>cerbyd gwaedlyd i uffern.</HI> Dyma 'r peth a barodd i Herod gredu y byddai <HI>Jo|an fedyddiwr</HI> fyw yn &ocirc;l marwolaeth trwy <HI>adcyfodi|ad</HI> bendigedig; pryd ar &ocirc;l bywyd anghymmedrol, nid allai ef addo iddo ei hun ddim, ond dini&s;tr ac angau tragywyddol. <HI>O Dduwiol ordeinh&acirc;d gan dduwiol Awdur!</HI></P>
</DIV4>
<DIV4 TYPE="part">
<HEAD>2. <HI>Am yr am&s;er.</HI></HEAD>
<P>Nid yw 'r Scrythur &s;anctaidd yn pennodi <HI>un am|&s;er</HI> i ymprydio tan y Te&s;tament newydd; eithr ga|dael i Gri&s;tianogion yn ei dewis eu hunein, ym|prydio pan fyddo achos. <HI>Rhuf.</HI> 14.3. 1 <HI>Cor.</HI> 7.5. <HI>Math.</HI> 9.15. Megis pan ddelo dyn yn ymbi&s;iwr taer a go&s;tyngedig at Dduw, am gael maddeuant am ryw bechod gorthrwm; neu o ran ymgadw oddi|wrth ryw bechod, i'r hwn y mae d&ycirc;n yn gwybod fod Satan yn ei ddenu: neu er mwyn cael meddiannu rhyw <HI>fendith hynodol,</HI> yr hon &s;ydd diffygiol iddo: neu i droi hcibio ryw <HI>farn,</HI> yr hon y mae d&ycirc;n yn ei ofni, neu &s;ydd wedi digwyddo yn barod iddo ef neu eraill: neu yn ddiweddaf i o&s;twng ei gorph at ei y&s;pryd, megis y gallo ef yn fwy cy&s;&s;urus dywallt allan ei enaid ger bron Duw mewn gweddi. Ar yr acho&s;ion hyn y geill d&ycirc;n ymprydio diwrnod neu yn hwy, megis y byddo 'r achos yn gofyn, a thymer ei gorph, ac angenrheidiau eraill yn rhoi cennad. <HI>Lev.</HI> 23.32. <HI>E&s;th.</HI> 4.16.</P>
</DIV4>
<DIV4 TYPE="part">
<HEAD>3. <HI>Am y modd i arfer ympryd neillduol.</HI></HEAD>
<P>Yr union fodd i gyflawni ympryd neillduol, &s;ydd yn &s;efyll mewn gweithredoedd <HI>oddiallan,</HI> a gweithre|doedd <HI>oddifewn.</HI></P>
<P>Y gweithredoedd oddiallan ydynt, dirwe&s;t, neu ymgadw tros yr am&s;er yr ymprydiom: yn gyntaf,
<PB N="259" REF="147">
oddiwrth bob <HI>trafferth a gorchwyl</HI> bydol, gan wneu|thur y dydd ympryd, megis yn ddydd Sabbath, <HI>Levit.</HI> 23.28. Canys y mae ma&s;nach fydol yn dwyn ymmaith ein meddyliau oddiwrth <HI>&s;anctaidd</HI> addoliad.</P>
<P>Yn ail; oddiwrth bob m&acirc;th ar ymborth, ie oddi|wrth fara a dwfr, cyn belled ac y byddo iechyd yn cynnwys: 2 Sam. 3.35. Ezra. 10.6. Act. 9.9. 1. Fel y byddom felly yn cydnabod ein an|heilyngdod ein hunain, megis na haeddem na 'n bywyd na 'r moddion o'i gynhaliaeth. 2. Megis trwy gy&s;tuddio y corph y gallo 'r enaid, (yr hwn &s;ydd yn dilyn ei naws ef) fod yn fwy go&s;tyngedig. 3. Me|gis y byddom ni felly yn dial yn dduwiol arnom ein hunain, am gamarferu ein rhydd-did yn arfer o greaduriad Duw, 2 Cor. 7.11. 4. Megis wrth beri i'n cyrph newynu o ei&s;iau daiarol bethau, y ga|llo ein eneidiau ddy&s;cu newynu ac hiraethu am y&s;prydol a nefol borthiant. 5. I beri i ni feddwl, mai megis yr ydym ni yn ymgadw oddiwrth fwyd, yr hwn &s;ydd gyfreithlawn, y dylem ni yn hytrach ym|gadw oddiwrth bechod, yr hwn &s;ydd yn ollawl yn anghyfreithlawn.</P>
<P><Q>Quid prode&s;t vacare corpus at e&s;cis, &amp; animum replere peccatis.
<BIBL><HI>Aug. de Temp.</HI></BIBL></Q></P>
<Q><L>Beth a d&acirc;l i'r corphyn &s;wrth</L>
<L>Ymgadw oddiwrth ei lyniaeth,</L>
<L>A gado 'r enaid bach i fod</L>
<L>Yn llawn o bechod diffaeth.</L></Q>
<P>Yn drydydd oddiwrth bob gwi&s;c drwyadl a dill|ad gwychion: Canys megis y mae camarfer o'r rhain yn ein chwyddo ni &acirc; balchder, felly bwrw hei|bio eu <HI>harfer cyfreithlawn</HI> &s;ydd yn ty&s;tiolaethu ein go&s;tyngeiddrwydd, <HI>Exod.</HI> 33.5, 6. <HI>He&s;t.</HI> 4.1, 2.
<PB N="260" REF="148">
Ac i'r defnydd hwn yr arferent yn yr h&ecirc;n am&s;er (yn onwedig mewn ymprydiau cyhoeddus) o wi&s;co <HI>&s;ach|liain,</HI> neu ryw wi&s;c &s;alw-fras arall, <HI>Jonah</HI> 3.5.6. vniawnder yr hyn beth &s;y'n parhau etto; yn enwedig mewn ymprydiau cyffredinol: o ran dyfod ar y pryd hwnnw i'r gynnulleidfa &acirc; cholerau gwedi eu dyfal <HI>&s;tart&s;io,</HI> a gwallt gwedi ei grychu &acirc; haiarn go|&s;od, ac &acirc; gwi&s;c brydferth, gwedi ei addurno &acirc; lly&s;&s;i|au ac &acirc; pher arogl, &s;ydd yn arwyddoccau enaid nid yw na go&s;tyngedig ger bron Duw, nac erioed yn adnabodus a'r vnion arfer o'r cyfryw orchwyl &s;anc|taidd.</P>
<P>Yn bedwerydd, oddiwrth gyflawn fe&s;ur o gynefin g&wcirc;&s;c. Fel y gellych di y <HI>ffordd honno</HI> hefyd <HI>o&s;twng</HI> dy gorph: ac megis y gallo dy enaid <HI>wilio</HI> a <HI>gweddio,</HI> i fod yn barod erbyn dyfodiad <HI>Cri&s;t.</HI> 2 <HI>Sam.</HI> 12.16. <HI>Joel</HI> 1.13. <HI>He&s;t.</HI> 4.3. Ac o thorri di yn fynych ar dy gw&s;c, o ran <HI>budd bydol</HI> neu <HI>ddifyrwch,</HI> pa faint mwy y dylit ti wneuthur hynny o ran gwa&s;anaeth i Dduw? Ac o darfu i <HI>Ahab</HI> er tebygu ir duwiol, yn ei ympryd orwedd mewn &s;achliain, i dorri ei g&wcirc;&s;c y n&ocirc;s; 1 <HI>Bren.</HI> 21.27. beth a dybiwn ni am y rhai a ymroant eu hunain i gy&s;cu ar ddydd ympryd yn yr Eglwys?</P>
<P>Yn bumed ac yn olaf, <HI>oddiwrth bob difyrrwch i'n &s;ynwyrau oddiallan.</HI> Canys megis nad y gwddf yn vnig oedd yn pechu, felly nid y gwddf yn vnig &s;ydd iw gosbi. [<HI>Si &s;ola gula peccavit, &s;ola jejunet, &amp; &s;ufficit. Si vero peccaverunt &amp; caetera membra, cur non jejunent &amp; ip&s;a?</HI> Bern. Os y gwddf ei hun &s;y 'n pechu, ymprydied ef mai 'n ddigon hynny, ond os pecha 'r holl aelodau, pan na chyd ymprydiant hwythau?] Ac am hynny y mae yn rhaid i ni ymegnio i beri i'n golygon (megis ar bob am&s;er, felly) yn enwedig ar y dydd hwnnw, ymprydio rhag can|fod oferedd; a'n clu&s;tiau rhag clywed mu&s;ic neu gerddwriaeth, oddieithr y cyfryw a wnelo i ni ala|ru:
<PB N="261" REF="148">
ein ffroenau rhag p&ecirc;r arogl, ein tafodau rhag celwydd, gweniaeth, ac enllib, ie rhaid rhoi heibio arfer y <HI>gwely priodas,</HI> er crefyddol anrh&ycirc;|dedd i'r <HI>Mawredd</HI> galluoccaf: megis na byddo felly dim yn rhwy&s;tro ein gwir o&s;tyngeiddrwydd, eithr bod o'r cwbl yn argoelion ein bod yn ddifrifol o&s;tyngedig. A hyn am y modd <HI>oddiallan.</HI></P>
<P>2. Y modd ar ynprydio oddifewn &s;ydd yn &s;efyll mewn dau beth.</P>
<LIST>
<ITEM>1. <HI>Edifeirwch.</HI></ITEM>
<ITEM>2. <HI>Gwedd&icirc;.</HI></ITEM>
</LIST>
<P><HI>Edifeirwch</HI> &s;ydd a dwy ran iddi.</P>
<LIST>
<ITEM>1. <HI>Gre&s;yndod</HI> am bechodau a aethant heibio.</ITEM>
<ITEM>2. <HI>Gwellh&acirc;d buchedd</HI> o'r am&s;er hynny allan.</ITEM>
</LIST>
<P>Y <HI>Gre&s;yndod</HI> hwn, &s;ydd yn &s;efyll mewn tri pheth. Yngyntaf, yn cymmeryd golwg ar dy bechod oddi|fewn, ac yn ymwrando a'th trueni. Yn ail, yn cwyno dy gyflwr ffiaidd. Yn drydydd, yn gwneu|thur go&s;tyngedig neillduol gyffes o'th holl bechodau adnabyddus.</P>
<P N="1">1. <HI>Am gymmeryd golwg a'r bechod oddifewn, ac ymwr andaw a thrueni.</HI></P>
<P>Yr <HI>ymwrandawiad ar golygiad hwn</HI> a weithredir ynot: Yn gyntaf, wrth y&s;tyried dy bechodau, yn enwedig dy bechodau mawrion, yn ol amgylchiadau y pryd ar am&s;er, y fan a'r lle, y dull a'r modd, a chyd &acirc; phwy y tro&s;&s;eddwyd. Yn ail, Mawrhydi DVW yn erbyn yr hwn eu gwnaeth pwyd hwy; ac yn hy|trach am i ti wneuthur y pethau hyn yn ei erbyn ef, ac yntau wedi rhyngu bodd iddo fod yn D&aacute;d i ti, a channiadhau i ti gynifer o fendithion diddanaidd, a rhadau daionus. Yn drydydd, wrth y&s;tyried y mell|dithion a fygythiodd Duw am dy bechod: ac mor greulon y dialodd Duw ar rai eraill am yr vnrhyw fai, ac fel nad oes vnrhyw foddion yn y nef, na 'r ddaiar i'th achub di rhag bod yn golledig dragwy|ddol, oni bua&s;ai i Fab Duw mor garedig farw dro|&s;ot.
<PB N="262" REF="149">
Yn olaf, meddwl os ydyw Duw yn dy garu, fod yn rhaid iddo ef dy geryddu cyn bo hir a rhyw gy|&s;tuddiau <HI>dwy&s;ion,</HI> odieithr i ti <HI>achub</HI> y blaen arno yn bry&s;ur &acirc; difrifol edifeirwch. G&acirc;d i'r rhai hyn a'r cyfryw y&s;tyriaethau bigo dy galon &acirc; gofid, me|gis gan doddi ynot o wir re&s;yndod, y gallo hi ymo|llwng a <HI>meirioli</HI> i fod yn ffynnon o ddagrau heilldi|on, i ffrydio i lawr rhyd dy ruddiau galarus. Y <HI>ga|lar</HI> hwn ydyw dechreuad gwir ympryd; ac am hy|nny yn fynych wedi ei roi ar lawr am <HI>ympryd,</HI> &s;ef y rhan gyntaf neu 'r brif ran am yr holl weithred. <HI>Mat.</HI> 9.15. <HI>P&s;al.</HI> 6.</P>
<P N="2">2. <HI>Am gwynfan dy gyflwr dy hun.</HI></P>
<P><HI>Cwynfan neu alarnad ydyw ocheneidio allan ru|ddfan y galon, trwy y lleferydd oddiallan, &acirc; dagrau y llygaid.</HI> Joel 2.12. A'r cyfryw ddifrifol ymbil a thaerni ei blant mewn gweddi, y bodlonir ein T&acirc;d nefol. <HI>Jer.</HI> 31.18, 19, 20. Na, pryd y byddo yn ffrwythau ei Y&s;pryd ef ac yn effeithiau o'n ffydd ni, ni all ef fod yn anfodlon iddo. Canys o chlybu ef gwynfan <HI>I&s;mael</HI> a <HI>Hagar</HI> yr hyn a bara&s;ai ing a gorthrymder iddynt ei adrodd, <HI>Gen.</HI> 21.17.18. ac os clyw ef lais <HI>y cigfrain ieueingc,</HI> a rhuad y lle|wod; pa faint hytrach y gwrendy ef y galarnad to|&s;turus, yr hyn y mae ei blant ei hun yn ei wneuthur atto ef, yn eu gorthrwmder?</P>
<P N="3">3. <HI>Am yr o&s;tyngedig gyffes o bechodau.</HI></P>
<P>Yn y weithred hon y mae 'n rhaid i ti chwarau yn vnion ac yn ddi-hocced &acirc; Duw, a chyfaddef yr holl bechodau a <HI>wyddo&s;t</HI> ti, nid vn vnig yn <HI>gyffredi|nol,</HI> eithr yn <HI>neillduol</HI> hefyd, &s;ef pob un gerfydd ei ben. Hyn oedd arfer holl blant Duw yn eu hym|prydiau: 1 <HI>Sam.</HI> 7. <HI>Ezek.</HI> 9. <HI>Dan.</HI> 6. <HI>Neh.</HI> 1. yn gyntaf, o herwydd heb gyffe&s;u nid oes i ti vn addewid o drugaredd, neu faddeuant am dy bechodau. Yn ail, megis y byddych di felly yn cydnabod fod Duw
<PB N="263" REF="149">
yn gyfiawn, a thithau dy hun yn anghyfiawn. <HI>P&s;al.</HI> 51.4. Yn drydydd, megis wrth rifo dy bechodau, y gellych di dynnu dy galon i lawr yn fwy go&s;tyng|edig. Yn bedwerydd, fel yr ymddangho&s;o dy fod di yn <HI>wir edifeiriol:</HI> Canys nes i Dduw roddi i ti r&acirc;d i wellhau, fe fydd <HI>cywilyddiach gennit</HI> gyfaddef dy fai, na gwneuthur y pechod. Pa deccaf ac vnion|af y chwareuych di &acirc; Duw yn hyn o both, teccaf a thrugaroccaf y chwery Duw &acirc; thithau: canys <HI>os cyfaddefi dy bechodau, ffyddlon yw Duw, a chyfiawn fel y maddeuo i ti dy bechodau: a gwaed Je&s;u Gri&s;t &ecirc;i Fab ef a'th lanh&acirc; di oddiwrth bob pechod.</HI> 1 Joan. 1.7.9.</P>
<P>I'th cynnorthwyo di 'n well i gyflawni y tri rhan hyn o edifeirwch, ti a elli ddarllen yn ddyfal gyfryw <HI>fannau</HI> a <HI>rhannau</HI> o'r Scrythur &s;anctaidd ac a fyddo yn crybwyll pechodau cyffelyb i'th rhai neillduol dithau: Megis y gellych di weled melldith Duw ai farnedigaethau ar rai eraill, am yr vnrhyw becho|dau, ac wrth hynny dy wneuthur dy hun yn fwy go&s;tyngedig.</P>
<P><HI>Hyn yma am y rhan gyntaf o edifeirwch, yr hwn yw gre&s;yndod am y pechodau a aethant heibio.</HI></P>
<P>Y rhan arall, yr hwn yw <HI>Gwellh&acirc;d buchedd,</HI> &s;ydd yn &s;efyll: yn gyntaf, mewn <HI>gweddi grefyddol:</HI> yn ail; mewn <HI>gweithredoedd bucheddol.</HI></P>
<P>Y weddi grefyddol, yr hon yr ydym ni yn ei wneuthur yn am&s;er <HI>ympryd,</HI> ydyw naill a'i ymeiri|awl na ddelo y drwg, neu <HI>ymbil am bethau daionus an|genrheidiol. Ymeiriawl rhag y drwg</HI> yw, Pan fydd|ych di yn erfyn ar DDVW, er mwyn <HI>Je&s;u Gri&s;t</HI> dy gyfryngwr, am faddeu i ti dy holl bechodau y rhai a ddarfu i ti eu cyfaddef; ac am droi heibio oddi|wrthit y barnedigaethau hynny &s;ydd ddyledus i ti am danynt. Ac fel <HI>Benhadad,</HI> pan gl&ycirc;bu ef <HI>fod brenin I&s;rael yn drugarog,</HI> a ymo&s;tyngodd ei hun
<PB N="262" REF="150">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="263" REF="150">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="264" REF="151">
iddo ef, wedi ei <HI>ymwreg&s;u &acirc; &s;achliain, ac &acirc; rhaff am ei ben:</HI> 1 Bren. 20.31.32. felly gan dy fod ti yn gwybod fod <HI>Brenin N&ecirc;f yn drugarog,</HI> tafl dydi dy hun i lawr o'i flaen ef, mewn amryw argoelion, ac arwyddion o o&s;tyngeiddrwydd: yn enwedig gan ei fod ef yn <HI>galw arnat yn nydd dy drallod:</HI> P&s;al. 50.15. a diammau y cai di ef yn dra-thrugarog.</P>
<P><HI>Ymbil am bethau daionus angenrheidiol yw,</HI> yn gyntaf, dei&s;yfu yn ffyddlawn ac yn wre&s;og gan Dduw &s;iccrhau yn dy galon di, trwy ei Y&s;pryd &s;an|ctaidd, faddeuant am dy holl bechodau. Yn ail, ar iddo adne&wcirc;yddu dy galon trwy 'r Y&s;pryd gl&acirc;n, fel y byddo pechod beunydd yn <HI>diflannu,</HI> a chyfiawnder fwyfwy yn <HI>cynyddu</HI> ynot. Yn olaf, gan ddymu|no cyfran <HI>o ffydd, ammynedd, a diweirdeb,</HI> a'r holl ddoniau eraill &s;ydd arnat eu hei&s;iau: a rh&acirc;d, a chynnydd ar yr holl ddoniau a ddarfu i Dduw o'i drugaredd eu canniadhau i ti yn barod, <HI>Philip.</HI> 4.6. 1 <HI>Tim.</HI> 5.5.</P>
<P><HI>A hyn am weddi mewn ympryd.</HI></P>
<P><HI>Y gweithredoedd crefyddol mewn ympryd ydynt ddwy.</HI> Yn gyntaf, <HI>gochel y drwg.</HI> Yn ail, <HI>gwneu|thur da.</HI></P>
<P N="1">1. <HI>Am ochelyd drwg.</HI></P>
<P>Y Dirwe&s;t, neu yr ymgadw oddiwrth ddrwg ydyw yr hyn a arwyddoceir yn bennaf wrth <HI>y dirwe&s;t oddi|wrth fwyd,</HI> &amp;c. Ac ydyw y prif ddiben er mwyn yr hyn i'r ymprydir, megis y gwyddai y <HI>Ninifeiaid</HI> yn dda: <HI>Jona.</HI> 3.7, 8. Dydd o ympryd, ac heb ympry|dio oddiwrth bechod y mae 'r Arglwydd yn ei ffiei|ddio. Nid cylla gwag eithr calon bur, &s;ydd mewn cymmeriad ger bron Duw: Os mynni di gan hynny i Dduw droi oddiwrthit <HI>ddrwg cy&s;tudd;</HI> rhaid i ti yn gyntaf droi oddiwrthit dy hun <HI>ddrwg camwedd.</HI> Ac heb yr ymprydio hwn oddiwrth ddrwg, y mae dy ympryd yn aroglu yn waeth o flaen <HI>Duw</HI> nac yw
<PB N="265" REF="151">
dy anadl o flaen <HI>d&ycirc;n.</HI> Hynny a wnaeth i Dduw cyn fynyched wrthod ympryd yr Iddewon. <HI>E&s;a.</HI> 1.13, 14. <HI>ac</HI> 58.2, 3. <HI>Zech.</HI> 7.5. Ac megis y mae yn rhaid i ti ymegnio i ochel pob rhyw bechod, felly yn enwedig y <HI>pechod hwnnw,</HI> a'r hwn y darfu i ti ennyn digofaint Duw, naill a'i i y&s;cwyd ei <HI>wialen</HI> arnat, neu i o&s;od ei law i'th ceryddu di eu&s;ys. A gwna hyn trwy ymroad (gyd &acirc; chynnorthwy rh&acirc;d Duw) na wnelych di byth mor pcchodau hynny drachefn. Canys pa l&eacute;s i ddyn ymo&s;twng ei gorph trwy <HI>ddirwe&s;t,</HI> os bydd ei feddwl ef yn chwyddo gan falchder? neu ibeidio a <HI>gw&icirc;n</HI> ac &acirc; <HI>diod</HI> gref, ac i <HI>feddwi</HI> gan lid a digofaint? neu i luddies i ddim <HI>cig</HI> fyned i'r bol, pryd y byddo <HI>celwyddau, enllib,</HI> a <HI>&s;erthedd</HI> (yr hyn &s;ydd waeth na bwyd yn y byd) yn dyfod allan o'th enau? ymgadw oddiwrth fwyd a gwneuthur <HI>mawr|ddrwg</HI> ydyw ympryd y <HI>cythraul,</HI> yr hwn &s;ydd yn gwneuthur drwg, ac yn newynog bob am&s;er.</P>
<P N="2">2. <HI>Am wneuthur gweithredoedd da.</HI></P>
<P><HI>[Vis orationem tuam volare ad coelum? Fac illi duas alas, Jejunium &amp; Eleemo&s;ynam,</HI> Aug. <HI>A fyn di i'th weddi hedeg draw, i'r nef uwchlaw ffurfafen? D&ouml;d ddwy aden iddi ynghyd, dy ympryd a'th elu&s;en.]</HI></P>
<P>Y gweithredoed da, y rhai fel yr wyd yn Gri&s;ti|on &s;ydd raid i ti eu gwneuthur bob dydd, eithr yn enwedig ar dy <HI>ddydd ympryd,</HI> ydynt naill, a'i <HI>gwei|thredoedd o dduwioldeb</HI> tu ag at Dduw, neu weith|redoedd <HI>cariad perffaith</HI> tu ag at dy gyd-frodyr.</P>
<P>Yn gyntaf, gweithredoedd o dduwioldeb tu ag a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Dduw, ydynt yr ymarfer o'r holl ddyledion rhag|ddywededig, ym mhurdeb cydwybod dda, ac yngo|lwg Duw.</P>
<P>Yn ail, y gweithredoedd o <HI>gariad perffaith tu ac at ein brodyr,</HI> ydynt, <HI>maddeu cammau,</HI> a <HI>dyledion</HI> i'r rhai tlodion ni allo dalu: yn enwedig rhoddi elu&s;eni i'r tlodion a fyddont mewn prinder ac ei&s;iau: E&s;a.
<PB N="266" REF="152">
58.6. Zech. 7.5.9.10. onid&ecirc; wrth wneuthur <HI>lliw o dduwioldeb,</HI> ni fyddwn yn arferu <HI>cybydd-dra;</HI> me|gis y rhai a wa&s;cant ar eu boliau eu hunain, i dwy|llo eu gwei&s;ion, a'i llafurwyr, am eu llyniaeth dyledus. Megis y darfu gan hynny i Gri&s;t gy&s;ylltu <HI>ympryd,</HI> gweddi, ac elu&s;en, ynghyd yn yr vn gor|chymmyn; felly y rhaid i tithau eu <HI>plethu</HI> hwynt ynghyd, megis <HI>Cornelius,</HI> mewn ymarfer. Math. 6. Act. 10.30, 31. Ac am hynny bydd &s;icr o roddi i'r tlawd ar dy <HI>ddydd ympryd</HI> or hyn lleiaf <HI>gymmaint</HI> ac a dreilia&s;it ti yn dy ymborth dy hun pe bua&s;it heb ymprydio y dwthwn hwnnw. A chofia mai 'r <HI>hwn &s;ydd yn hau yn helaeth,</HI> a f&ecirc;d <HI>yn helaeth,</HI> ac mai prif ddiwrnod i hau yw hwn. 2 Cor. 9.6. Bydded dy ympryd felly yn dy gy&s;tuddio di, megis y by|ddo yn llonni Cri&s;tion tlawd arall: a gorfoledda ddar|fod i ti giniawa a &s;wpperu <HI>mewn un arall,</HI> neu yn hytrach ddarfod i ti borthi Cri&s;t newynog yn ei ae|lodau tlodion. Bendigedig yw 'r hwn &s;y'n ymprydio fel y portho 'r tlawd; canys tebyga i Gri&s;t yr hwn a roddes ei enaid dros ei frodyr, <HI>Cyril. in Levit.</HI></P>
<P>Wrth roddi Elu&s;enau, meddwl am ddau beth, yn gyntaf, y <HI>Rheoledigaethau:</HI> yn ail, y <HI>taledigae|thau.</HI></P>
<P N="1">1. <HI>Rheoledigaethau wrth roddi elu&s;enau, a gw|neuthur gweithredoedd da.</HI></P>
<P N="1">1. Rhaid yw eu gwneuthur <HI>yn ufydd-dod i or|chymmyn Duw:</HI> Nid o herwydd ein bod ni yn tybied eu bod yn dda, eithr o herwydd fod Duw yn gofyn y f&acirc;th weithredoedd da ar ein dwylaw: a'r cyfryw ufydd-dod (1 Sam. 15.22.) gan y gweith|redydd, y mae Duw yn ei gymmeryd o flaen pob ebyrth, a'r gweithredoedd godidoccaf.</P>
<P N="2">2. Rhaid iddynt fod yn deilliaw ac yn tyfu oddi|wrth <HI>ffydd,</HI> onid&ecirc; <HI>ni ryngant fodd Duw:</HI> nag&ecirc;, heb ffydd nid yw y gweithredoedd te<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">caf ond <HI>pechodau
<PB N="267" REF="152">
di&s;claer,</HI> ac <HI>elu&s;enau Phari&s;&aelig;aidd.</HI> Rhuf. 14.23. Heb. 11.3.</P>
<P N="3">3. Ni wa&s;anaetha i ti dybied y gelli di <HI>haeddu</HI> y <HI>ne|foedd</HI> o herwydd dy weithredoedd da a'th elu&s;enau; Canys fe ddarfua&s;ai i Fab Duw dywalld ei waed yn ofer, pe galle&s;id prynu y nefoedd am fwyd neu ari|an. Y mae 'n rhaid i ti gan hynny gei&s;io meddiant ar y nefoedd, trwy werth <HI>gwaed Cri&s;t,</HI> ac nid trwy haeddedigaeth dy weithredocdd dy hun. <HI>Canys dawn Duw yw bywyd tragwyddol trwy Je&s;u Gri&s;t ein Harglwydd:</HI> Rhu. 6.23. Etto y mae 'n rhaid i bob gwir Gri&s;tion, &s;ydd yn credu ei fod ei hun yn gadwedig, ac yn gobeithio myned i'r nefoedd, wneu|thur gweithredoedd da (megis y dywaid yr Apo&s;tol) i anghenrheidiau er mwyn pedair achos:</P>
<P>Yn gyntaf, fel y gogonedder <HI>Duw. Philip.</HI> 1.11. Yn ail, fel y byddych <HI>yn ymddangos yn diolchgar am dy Brynedigaeth,</HI> Luc. 1.74, 75. Yn drydydd, fel <HI>y gwnelych dy etholedigaeth yn ddiogel iti dy hun,</HI> 2 Pet. 1.10. Yn bedwerydd, fel y byddych <HI>yn yn|nill eraill</HI> wrth weled dy ddwywolder bucheddol i dy|bied yn well o'th crefydd Gri&s;tianogawl, Mat. 5.16. Ac er mwyn yr arferion hyn y <HI>gelwir ni yn waith Duw, wedi ein creu yn-Gri&s;t Je&s;u i weithredoedd da, y rhai a rag-ddarparodd Duw, fel y rhodiem ni yn|ddynt,</HI> Ephe&s;. 2.10.</P>
<P N="4">4. Ni wa&s;anaetha i ti roi mo'th elu&s;en <HI>i fedlem|mod cryfion,</HI> neu <HI>we&s;tenwyr digywilydd,</HI> y rhai ydynt yn byw mewn cwylly&s;lawn &s;eguryd ac aflendid, ei|thr i'r tlodion crefyddol one&s;t, y rhai a fyddant naill a'i yn gl&aacute;f, a'i 'n h&ecirc;n heb allael mor gweithio: neu i'r cyfryw rai a weithio, a'i gwaith heb allael moi cadw: cais afael ar yr rhain y <HI>tu cefn i'r hwylfeydd,</HI> a d&ocirc;d gymmorth iddynt. Eithr o chyfarfyddi di ag vn a fynno gardod er mwyn Je&s;u, a thi heb wy|bod ei fod yn anheilwng, na nagh&aacute; mo hono ef: ca|nys
<PB N="268" REF="153">
gwell i ti roddi i dd&ecirc;g o Dwyllwyr, na chynnwys i Gri&s;t fyned yn ddiymwared, mewn un &s;anct tlawd. Nac edrych i ba dd&ycirc;n eithr d&ocirc;d ti dy elu|&s;en megis pe bait yn ei rhoi i Gri&s;t ei hunain.</P>
<P N="2">2. <HI>Am daledigaeth Elu&s;enau, a gweithredoedd da.</HI></P>
<P N="1">1. Elu&s;enau ydyw 'r moddion rhagorol i beri i Dduw yn ei drugaredd droi ei <HI>farnedigaethau am|&s;erol</HI> oddiwrthym: pan fyddom ni trwy wir ffydd (yr hon a'i dengys ei hun wrth y cyfryw ffrwythau) yn dychwelyd atto ef. <HI>Dan.</HI> 4.24.</P>
<P N="2">2. Trugarog <HI>roddwyr echwyn ac Elu&s;enau a fy|ddant blant i'r goruchaf;</HI> Luc. 6.35.36. ac yn de|byg i <HI>Dduw eu T&acirc;d, yr hwn yw T&acirc;d y Trugare|ddau,</HI> 2 Cor. 1.3. Hwy a g&acirc;n fod yn <HI>oruwchwilwyr</HI> i gyfrannu ei <HI>dda;</HI> Luc. 16.2. a'i <HI>ddwylaw</HI> i roddi ei <HI>Elu&s;enau.</HI> Ac os ydyw gymmaint goruwchafia|eth fod yn oruwchwiliwr elu&s;enau 'r Brenin; pa faint mwy ydyw bod yn oruwchwiliwr, neu yn rhannwr Elu&s;enau tros Frenyn y Brenhinoedd?</P>
<P N="3">3. Pan fyddo 'r holl fyd yn ein gadael ni, yno yn unig <HI>gweithredoedd da,</HI> ac <HI>Angelion da</HI> a'n canlynant, y naill, i dderbyn eu gwobr, a'r lleill, i gyflawni <HI>y gorchymmyn a roddwyd arnynt.</HI> Date. 13.14. Luc. 16.22. P&s;a. 91.11. Heb. 1.14.</P>
<P N="4">4. Haelioni mewn Elu&s;enau ydyw y <HI>&s;ail gadarnaf y cawn yn y bywyd tragywyddol</HI> wobr tra-helaeth, trwy drugaredd a haeddedigaethau Cri&s;t. 1 <HI>Tim.</HI> 6.19.</P>
<P>Yn ddiweddaf, wrth roi Elu&s;enau yr ydym ni yn rhoi ymwared i Gri&s;t ac yn ei borthi ef yn ei <HI>aelodau;</HI> ac yn y dydd olaf fe gydnebydd Cri&s;t a'n cariad ni tu ag atto, ac a'n gwobrwya o'i drugaredd. Matth. 25. Ac yno yr ymddengys yn eglur, na chollwyd yr hyn a rodda&s;om ni i'r tlawd, eithr ei roi yn <HI>echwyn i'r
<PB N="269" REF="153">
Arglwydd. Dihar.</HI> 19.17. Pa re&s;ymmau gwell a all Cri&s;tion eu dei&s;yf iw gynhyrfu i fod yn hael i roddi Elu&s;enau?</P>
<P>Hyd yn hyn am y <HI>modd</HI> i ymprydio. Yma y <HI>can|lyn y diben ar defnydd o ymprydio.</HI></P>
<P N="3">3. <HI>Am y diben nou 'r defnydd o ympryd.</HI></P>
<P>Y gwir <HI>ddiben</HI> neu 'r <HI>defnydd</HI> er mwyn yr hyn i'r ymprydir, nid yw i <HI>haeddu</HI> cariad Duw, neu fywyd tragwyddol, canys hynny a gawn ni yn vnig o Ddawn Duw trwy Gri&s;t: nac i o&s;od crefydd mewn <HI>dirwe&s;t corphorol,</HI> canys nid yw ympryd o honaw ei hun yn anthydedd i Dduw, eithr yn gymmorth i'n hyffor|ddi ni i anrhydeddu Duw. Yr vnion ddefnyddiau oympryd gan hynny ydynt dri:</P>
<P>Yn gyntaf, i ddaro&s;twng y cnawd at yr y&s;pryd: 1 <HI>Cor.</HI> 9.27. eithr nid i wanhychu ein cyrph, fel yr elom yn anghymme&s;ur i wneuthur dyledus orchwy|lion ein galwedigaeth. 1 <HI>Tim.</HI> 5.23. <HI>Y cyfiawn</HI> medd <HI>Salomon a fydd ofalus am fywyd ei anifail,</HI> Dihar. 12.10. mwy o lawer am ei gorph ei hun.</P>
<P>Yn ail, fel y gallom ni yn fwy defo&s;ionol &s;ynnied bendigedig ewyllys Duw, a bwrw allan ocheneidiau y&s;prydol mewn gweddi wre&s;og ger ei fron ef: <HI>Luc.</HI> 2.37. 1 <HI>Cor.</HI> 7.5. canys fel y mae rhyw f&acirc;th ar Gythreuliaid, felly hefyd y mae rhyw f&acirc;th ar becho|dau, ni ellir moi gore&s;cyn, ond <HI>trwy ympryd a gwe|ddi ynghyd.</HI> Mat. 17.2<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</P>
<P>Yn drydydd, megis trwy ein <HI>go&s;tyngeiddrwydd di|frifol</HI> a thrwy ein <HI>barnu ein hunain,</HI> y gallom oche|lyd <HI>barn yr Arglwydd:</HI> nid o ran haeddedigaeth ein hympryd (yr hyn nid yw ddim) eithr o ran tru|garedd Dduw, yr hwn a addawodd &s;ymmud ei Far|nedigaethau oddiwrthym, pan fyddom ni trwy ym|pryd yn ddiffuant yn ein ymo&s;twng ein hunein ger ei fron ef. Ac mewn gwirionedd ni arferodd vn plen|tyn
<PB N="266" REF="154">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="267" REF="154">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="268" REF="155">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="269" REF="155">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="270" REF="156">
i Dduw, y gorchwyl &s;anctaidd hwn yn <HI>gydwybo|dus,</HI> nas cai ef yn y diwedd <HI>gwplhau ei ddymuniad</HI> gan Dduw: yn gy&s;tal yn derbyn y rhadau a fyddent ddiffygiol iddo, megis y mae 'n eglur, yn e&s;amplau <HI>Hannah, Jeho&s;aphat, Nehemiah, Daniel, E&s;dras, He&s;ter:</HI> 1 Sam. 1. 2 Chron. 20. Nehem. 1. Dan. 9. E&s;d. 8.23. He&s;t. 9. Ac yn troi ymmaith y Barne|digaethau bygythiol, neu ddigwyddedig arno ef, me|gis y gellir gweled yn e&s;amplau yr <HI>I&s;raeliaid, Nini|feiaid, Rehoboam, Ahab, Ezechias, Mana&s;&s;es.</HI> 1 Sam. 7.6. Jonah 3. 2 Cron. 12.5.7. 1 Bren. 21. 1 Cron. 32. 2 Cron. 33.18, 19. Efe yr hwn a ro|ddes ei anwyl Fab o'r n&ecirc;f i farwolaeth, yn bridwerth tro&s;om pryd yr oeddem ni yn elynion iddo; ni thy|bia fod dim ar y ddaiar yn rhy anwyl iw ganniadhau i ni, pan fyddom gwedi ein ymddaro&s;twng ein hu|nain, a'n cymmodi ag efo megis plant a chyfeillion.</P>
<P>A hyn am yr ympryd neillduol.</P>
</DIV4>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD><HI>2.</HI> Am yr ympryd cyhoeddus.</HEAD>
<P>YMpryd cyhoeddus ydyw, pan fyddo trwy Aw|durdod Swyddog, naill a'i 'r holl Eglwys tan ei lywodraeth ef, neu ryw gynnulleidfa hynod (i'r hon ei perthyn) yn eu hymgynnull eu hunain ynghyd, i gyflawni y rhagddywededig ddyledion <HI>o O&s;tyngei|ddrwydd;</HI> naill a'i er mwyn cael eu gwared oddi|wrth ryw <HI>gy&s;tudd</HI> cyffredin a fyddo yn eu bygwth hwynt, neu wedi eu taro hwynt eu&s;us, megis y <HI>cleddyf, dini&s;tr, newyn, haint,</HI> neu ryw fath arall ar glefyd ofnadwy; neu er mwyn cael derbyn rhyw <HI>fendith</HI> gyffredinol, o ran <HI>daioni</HI> i'r <HI>Eglwys;</HI> megis i ymbil am <HI>gynnorthwy</HI> ei <HI>Yspryd gl&aacute;n</HI> ef, wrth <HI>Ethol</HI> ac or|deinio <HI>Bugeiliaid</HI> cymhe&s;ur, <HI>&amp;c.</HI> Neu o ran chwilio am y <HI>Gwirionedd allan,</HI> a gwneuthur <HI>Cyfiawnder</HI>
<PB N="271" REF="156">
mewn acho&s;ion anhawdd <HI>a phwysfawr,</HI> &amp;c, 2 <HI>Cron.</HI> 20. <HI>Act.</HI> 1. <HI>ac</HI> 13.</P>
<P>Pan fyddo rhyw ddrwg iw &s;ymmud, y <HI>Bigei|liaid</HI> a ddylai gyhoeddi i'r bobl, trwy dy&s;tiolaeth Gair Duw pa bechodau oedd achos y gorthrymder hwnnw; a galw arnynt i edifarhau, a dangos yn eglur iddynt drugareddau Duw YnGri&s;t os edifar|h&acirc;nt. Y mae 'n rhaid i'r bobl wrando llaferydd Cenadau yr Arglwydd trwy dri&s;twch difrifol am eu pechodau; ac erfyn nawdd yn ewylly&s;car YnGri&s;t, ac addo yn ddi-dwyllodrus wellh&acirc;d ou bucheddau. Pan fyddo rhyw <HI>fendith</HI> i'w herfyn, y mae yn ang|henrhaid i'r <HI>Bigeiliaid</HI> ddangos ar gyhoedd i'r bobl reittied wrth y fendith honno, a <HI>Daioni</HI> Duw yr hwn &s;ydd yn rhoddi y cyfryw r&acirc;dau er daioni dy|nion. Y mae 'n rhaid i'r bobl weddio yn ddyfal-a&s;tud at Dduw, am ganniadhau y cyfryw r&acirc;d iddynt, ac am fendithio ei <HI>foddion</HI> ei hun i'w ogoniant ei hunan, ac i ddaioni ei <HI>Eglwys.</HI> A phan ddarfyddo y Gorch|wyl &s;anctaidd, cymmered bob Cri&s;tion yn &ocirc;l ei allu brif ofal am <HI>gofio 'r tlawd.</HI> A phwy bynnag (pan fyddo 'r achos yn erchi) nid arfero y gorchwyl &s;an|ctaidd hwn o <HI>ymprydio,</HI> efe a ddichon ammeu yn gyfiawn na chlybu ef erioed nerth Cri&s;tianogaeth yn ei galon.</P>
<P>Hynny am <HI>ymprydiau:</HI> yma y canlyn yr arfer o wledda yn &s;anctaidd.</P>
<DIV4 TYPE="part">
<HEAD>Am ymarfer o Dduwioldeb wrth Sanctaidd wledda.</HEAD>
<P>GWledd &s;anctaidd yw <HI>diolchgarwch hynodol</HI> (go&s;odedig trwy Awdurdod) iw chy&s;&s;egru i Dduw ar ryw ddydd arbennig, am ryw fendithion neu ymwaredau odiaethol a dderbynwyd. y cy|fryw oedd wl&ecirc;dd yr oen <HI>P&acirc;&s;c</HI> yn mhlith yr <HI>Juddew|on,</HI> i ddwyn ar g&ocirc;f foliannu DVW am eu gwared hwy o gaethiwed yr <HI>Aipht,</HI> Exod. 12.15. neu wl&ecirc;dd
<PB N="272" REF="157">
<HI>Purim,</HI> i dalu diolch am eu gwared hwy o <HI>fradwri|aeth Haman,</HI> He&s;t. 9.16.21. Y cyfryw yn ein plith ni ydyw y pumed o <HI>Aw&s;t,</HI> i glodfori Duw am wa|redu ein diweddar Frenin <HI>James</HI> oddiwrth fradwri|aeth Gowri. Ar pumed o <HI>Dachwedd</HI> am waredu y Brenin a'r holl deyrnas oddiwrth y <HI>pabaidd Bow|dr fradwriaeth.</HI> Y cyfryw wleddoedd a ddylent gael eu cy&s;&s;egru drwy egluro yn gyhoeddus yr hy|nodol drugareddau hynny, mewn <HI>P&s;almau y&s;pry|dol,</HI> a dawn&s;iau; gan wahodd y naill y llall, a dan|fon anrhegion pob vn i'w gymmydog: ac yn enwe|dig danfon cardodau i'r tlodion.</P>
<P>Eithr yn gymmaint ac mai lle&s;h&acirc;d ein Prynediga|eth oedd y peth angenrheidiaf i dd&ycirc;n ei gael ar law Dduw; neu ar a ganniadh&acirc;odd Duw i dd&ycirc;n: a gadael o'n Hiechawdwr ei <HI>Swpper</HI> &s;anctaidd, yn brif goffa|dwriaeth o'n prynedigaeth: fe ddylai pob Cri&s;tion <HI>gyfrif y Swpper &s;anctaidd</HI> hwn yn <HI>wl&ecirc;dd bennaf</HI> ac <HI>yn hyfrydaf</HI> yn y byd yma. Ac megis y mae yn gweithredu yn y <HI>cyfrannogion teilwng</HI> y diogelwch mwyaf &s;ydd iddynt ou hiechydwriaeth: felly y mae yn tynnu barnedigaeth am&s;erol ar gyrph, ac (heb edifeirwch) <HI>co&s;pedigaeth tragwyddol</HI> ar enei|diau y rhai a'i cymmerant yn <HI>anheilwng.</HI> Gadewch i ni weled pa fodd y mae i Gri&s;tion ei gymhwy&s;o ei hun yn oreu, i fod yn gyfrannog o'r cyfryw wledd &s;anctaidd; ac yn we&s;twr teilwng i'r f&acirc;th <HI>Swpper</HI> ben|digedig.</P>
</DIV4>
<DIV4 TYPE="part">
<HEAD>Myfyrdodau yn dangos yr vnion fodd o ymar|fer Duwioldeb wrth dderbyn Cymmun yr Arglwydd.</HEAD>
<P>ER na ddichon vn d&ycirc;n byw o hono ei hun fod yn we&s;twr teilwng i'r cyfryw <HI>Arlwy</HI> &s;anctaidd; etto fe ryngodd bodd i Dduw o'i r&acirc;s, ei gymmeryd ef
<PB N="273" REF="157">
am dderbynniwr teilwng, yr hwn a ymegnio i dder|byn y Dirgeledigaeth &s;anctaidd hwnnw, a'r cyfryw &s;e&s;ur addas o barch, ac a adroddodd ef yn ei Air. 2 <HI>The&s;.</HI> 1.11.</P>
<P>Yr hwn a fynno dderbyn y Sacrament &s;anctaidd hon trwy barch anrhydeddus, rhaid iddo yn gydwy|bodus gwplh&acirc;u tri math ar ddyledion. Yn gyntaf, <HI>y pethau &s;ydd raid iddo eu gwneuthur cyn Cymmuno:</HI> Yn ail, <HI>y pethau &s;ydd i'w gwneuthur wrth Gymmu|no:</HI> Yn drydydd, <HI>y pethau &s;ydd i'w gwneuthur gwe|di Cymmuno.</HI> Y cyntaf a elwir <HI>Parat&ocirc;ad,</HI> yr ail <HI>Myfyrdod,</HI> y trydydd <HI>Gweithrediad,</HI> neu <HI>ymar|fer.</HI></P>
<DIV5 TYPE="text of part">
<HEAD><HI>1.</HI> Am Barat&ocirc;ad.</HEAD>
<P>BOd yn angenrhaid i Gri&s;tion ei baratoi ei hun, cyn iddo ryfygu bod yn gyfrannog o'r Cym|mun &s;anctaidd, a ymddengys yn eglur o herwydd pum achos.</P>
<P>Yn gyntaf, o herwydd ei fod yn orchymmyn DVW: Canys os gorchymynnodd ef tan boen marwolaeth, na chai yr vn di-enwaededig fwyta o'r oen <HI>P&acirc;&s;c;</HI> nac yr vn enwaededig, nes iddynt fod bed|war Diwrnod yn <HI>ymbaratoi:</HI> Exod. 12.48. pa faint mwy parodrwydd y mae ef yn ei ddi&s;gwyl gan yr hwn &s;ydd yn dyfod i dderbyn y Sacrament o'i <HI>gorph</HI> a'i <HI>waed?</HI> Yr hwn megis y mae yn dyfod yn lle 'r llall, felly mewn llawer gradd y mae yn rha|gori ar Sacrament yr <HI>oen Pa&s;c.</HI></P>
<P>Yn ail, o herwydd bod e&s;ampl Cri&s;t, yn dy&s;cu i ni hynny, <HI>Joan.</HI> 13.5. Canys efe a <HI>olchodd draed</HI> ei ddi&s;cyblion, cyn iddo gynnwys iddynt fwyta o'i <HI>Swpper</HI> ef. Gan arwyddocau y dylit ti roi heibio holl amhuredd calon, ac aflendid buch&egrave;dd, i'th a|ddurno dy hun &acirc; <HI>Go&s;tyngeiddrwydd,</HI> ac &acirc; <HI>chariad
<PB N="274" REF="158">
perffaith,</HI> cyn i ti ryfygu dyfod i archwaethu o'i Swpper &s;anctaidd.</P>
<P>Yn drydydd, am ei fod yn gyngor yr Y&s;pryd Gl&acirc;n: <HI>Eithr holed d&ycirc;n ef ei hun, ac felly bwytaed o'r bara, ac yfed o'r cwppan,</HI> &amp;c. 1 <HI>Cor.</HI> 11.28. Ac os rhaid i dd&ycirc;n <HI>Pan ei&s;teddo i fwyta gyd &acirc; Thywy&s;og daiarol, y&s;tyrio yn ddyfal pa beth &s;ydd o'i flaen, a b&ocirc;d yn well iddo o&s;od cyllell ar ei g&ecirc;g na bod yn anweddus: Dihar.</HI> 23.1.2. Pa faint mwy y dylit ti baratoi dy enaid, fel y gellych dy ymddwyn dy hun mewn holl ofn ac anrhydedd, pan fyddych i gael gwl&ecirc;dd &s;anctaidd ar Fwrdd Tywy&s;og y tywy&s;ogion?</P>
<P>Yn bedwerydd, o herwydd ei fod yn ddefod eri|oed ym mhlith holl Seinctiau Duw, arfer o baro|drwydd Sanctaidd cyn y trinent y <HI>Dirgeledigaethau nefol.</HI> Nid a'i <HI>Ddafydd</HI> yn agos at <HI>Allor Dduw,</HI> nes iddo ef yn gyntaf <HI>olchi ei ddwylaw mewn diniwei|drwydd:</HI> P&s;al. 26.6. llawer llai y dylit ti heb ym|baratoi, ryfygu myned yn agos at Fwrdd yr Argl|wydd. Ni roddai <HI>Abimelech,</HI> ac ni fwytai <HI>Dda|fydd</HI> a'i w&ycirc;r mor <HI>bara go&s;od,</HI> ond tan ammod fod eu <HI>lle&s;tri yn &s;anctaidd;</HI> 1 Sam. 21.4.5. pa faint llai y dylit ti ryfygu bwyta <HI>bara yr Arglwydd,</HI> neu yn hytrach y <HI>bara yr hwn yw 'r Arglwydd,</HI> heb i le&s;tr dy galon di yn gyntaf gael ei lanhau gan edifeirwch? Ac os archodd Duw i <HI>Jo&s;ua (fely</HI> para&s;ai i <HI>Moe&s;es</HI> o'r blaen) <HI>ddattod ei e&s;cidiau oddiam ei draed,</HI> o ran anrhydedd i'w &s;ancteiddrwydd ef, yr hwn oedd bre&s;ennol yn y lle hwnnw, lle yr ymddan|go&s;odd ef &acirc; chleddyf yn ei law i ddini&s;trio ei e|lynion. <HI>Jo&s;.</HI> 5.15. <HI>Exod.</HI> 35. Pa faint hytrach y dylit ti fwrw ymmaith holl &s;erch dy ymarweddiad bydol, pan fyddych yn dyfod i nes&acirc;u at y fan lle mae <HI>Cri&s;t</HI> yn ymddangos i olwg dy ffydd, a'r briwiau yn ei <HI>ddwylaw a'i y&s;tlys,</HI> er gwaredu ei gyfeillion? Ac er mwyn yr achos hon y dywedir <HI>ddyfod priodas yr oen,
<PB N="275" REF="158">
a bod ei wraig ef wedi ei pharatoi ei hun.</HI> Dad. 19.7. Paratoa gan hynny dydi dy hun, os mynni yn y byd hwn dy ddyweddio &acirc; Chri&s;t trwy <HI>r&acirc;s</HI> Sa|cramentaidd; neu yn y nefoedd dy briodi ag ef, trwy ogoniant tragwyddol.</P>
<P>Yn bumed, o blegid i Dduw bob am&s;er daro &acirc; Barnedigaethau ofnadwy, y rhai a <HI>feiddient</HI> arferu ei &s;anctaidd ordinhadau ef, heb ofn a pharod|rwydd <HI>dyledus.</HI> Efe a o&s;ododd Duw <HI>gleddyf tanllyd</HI> yn llaw <HI>Cherubin</HI> i daro ein <HI>Henafiaid</HI> gwedi iddynt ymhalogi a phechod, os amcanent hwy fyned i Bera|dwys i fwyta y Sacrament o <HI>Bren y bywyd.</HI> Ofna dithau gan hynny gael dy daro a <HI>chl&ecirc;dd dialedd Duw</HI> os rhyfygi di fyned i'r Eglwys &acirc; chalon ddi|edifeiriol i fwyta Sacrament Arglwydd y by|wyd. Efe a <HI>darawodd Duw ddengmil a deugain o'r</HI> Beth&s;hemitiaid, <HI>am iddynt hwy edrych yn</HI> amhar|chus <HI>yn ei Arch ef;</HI> 1 Sam. 6.19. ac a laddodd <HI>&V;zza</HI> &acirc; marwolaeth ddi&s;ymmwth am iddo gyffwrdd a'r Arch yn <HI>Ehud;</HI> 2 Sam. 6.6, 7. ac a darawodd <HI>&V;zziah</HI> a gwahanglwyf, am fyned i drin &s;wydd yr offeiriad, yr hyn nid oedd yn perthynu iddo. Ofn y f&acirc;th ddyrnod a wnaeth i <HI>Ezechiah</HI> yn ei weddi ddifrifol ddei&s;yfu ar Dduw na tharaw&acirc;i efe mor bobl y rhai oedd arnynt ei&s;iau am&s;er i ymbaratoi, fel <HI>y perthynai iddynt cyn bwyta yr oen Pa&s;c:</HI> ac yr ydis yn dywedyd i'r Arglwydd wrando ar <HI>Ezechiah,</HI> ac iachau 'r bobl: gan roi ar ddeall, oni bua&s;ai weddi <HI>Ezechiah,</HI> y taraw&s;ai 'r Arglwydd y bobl o ran bod eu parodrwydd angenrheidiol yn niffyg. 2 <HI>Cron.</HI> 30.18, 19, 20. ar d&ycirc;n a ddaeth i'r neithior heb <HI>ei wi&s;c priodas</HI> am dano, na'i <HI>holi ei hun, a gafas ei holi</HI> gan arall, ac yno rhwymo ei ddwylaw <HI>a'i draed, a'i daflu <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">'r tywyllwch eithaf.</HI> Mat. 22.12. Ac y mae St <HI>Paul</HI> yn dywedyd i'r <HI>Corinthiaid,</HI> mai o herwydd <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">i&s;iau y parodrwydd hwn yn eu holi <HI>a'i barnu eu
<PB N="276" REF="159">
hunain, cyn iddynt fwyta Swpper yr Arglwydd,</HI> y darfuafai i Dduw ddanfon y clefyd ofnadwy hwnnw yn eu plith, o'r hwn yr oedd <HI>rhai o honynt y pryd hynny yn gleifion, eraill yn weiniaid, a llawer wedi myned i huno;</HI> 1 Cor. 11.29. hynny yw, we|di i Angau am&s;erol eu cyrhaeddyd. Yn gymmaint a bod yr Apo&s;tol yn dywedyd; fod <HI>pob vn &s;ydd yn bwyta ac yn yfed yn anheilwng, yn bwyta ac yn yfed ei farnedigaeth ei hun; am&s;erol</HI> os edifarh&acirc;, <HI>tragwy|ddol</HI> os ef nid edifarh&acirc;: a hynny mewn me&s;ur mor echry&s;lon, a phe bai yn <HI>enog o wir gorph a gwaed yr Arglwydd,</HI> o'r hyn y mae y Sacrament hon yn &s;&egrave;l, ac yn <HI>arwydd</HI> &s;anctaidd: <HI>Adn.</HI> 27. Felly y co&s;pa Tywy&s;ogion y cam a wneler a'i S&ecirc;l fawr hwynt, yn yr vn &s;tunyd a pha gwneid iw cyrph hwynt eu hu|nain, yr hyn y mae eu S&ecirc;l hwy yn ei arwyddocc&acirc;u. Mor drwm echryflon yw bod yn euog o <HI>waed Cri&s;t,</HI> y mae 'n ymddangos yn eglur wrth drueni cy&s;tuddi|ol yr Juddewon byth ar &ocirc;l iddynt ddymuned ei <HI>waed ef i fod arnynt hwy ac ar eu plant.</HI> Math. 27.25. Eithr yno di a ddywedi, mai diogelaf yw ym|gadw a <HI>pheidio</HI> a dyfod vn am&s;er i fod yn gy frannog o'r Cymmun Sanctaidd. Nid felly; canys y mae DVW yn addo tragwyddol go&s;pedigaeth corph ac enaid, ar yr rhai ou llawnfryd a wrthodant ei Sa|cramentau. A <HI>gorckymmyn</HI> Cri&s;t ydyw; <HI>Cymme|rwch, bwytewch, gwnewch hyn er coffa am danaf:</HI> 1 Cor. 11.24. ac efe a fyn i bawb vfyddhau iw or|chymmyn ef tan boen co&s;pedigaeth ei felldith. A chan weled mai y Sacrament hon oedd yr arwydd mwyaf o gariad <HI>Cri&s;t</HI> ar a adaw odd ef yn ei ddydd <HI>diwedd</HI> iw gymdeithion, y rhai a garodd ef hyd y <HI>diwedd;</HI> gan hynny <HI>e&s;ceulu&s;o</HI> a <HI>gwrthod</HI> ei Sacrament, &s;ydd raid iddo fod yn argoel o <HI>wrthod</HI> ac <HI>e&s;ceulu&s;o</HI> ei <HI>gariad,</HI> a thywalltiad ei waed: ac ni ddichon bod pechod gorthrymmach ger bron Duw na hwnnw.
<PB N="277" REF="159">
Heb. 10.29 Nid oes dim a eill dy rwy&s;tro di i ddyfod yn rhwydd i Fwrdd yr Arglwydd; ond o ran bod yn well gennit <HI>ymado</HI> &acirc; chariad Duw, nac <HI>ymado</HI> a'th pechodau budron. O tyred, eithr tyred yn we&s;twr parod i Fwrdd yr Arglwydd, gan woled eu bod hwy <HI>yn fendigedig y rhai a elwir i Swpper neithior yr oen.</HI> Dadc. 19.9. O tyred! eithr ty|red wedi dy ymbaratoi, canys nerth y Sacrament hon a dderbynnir yn &ocirc;l <HI>eyfran</HI> ffydd y Derby|nniwr.</P>
<P>Y Parodrwydd hwn &s;ydd yn &s;efyll yn dy fal y&s;ty|ried tri pheth: yn gyntaf <HI>Teilyngdod</HI> y <HI>Sacrament,</HI> yr hyn a elwir <HI>y&s;tyried corph yr Arglwydd,</HI> yn ail, dy anheilyngdod dy hun, yr hyn yw dy <HI>farnu dy hunan.</HI> Yn drydydd, y moddion, trwy y rhai y gelli ddyfod yn Dderbynniwr teilwng; <HI>y elwir Cym|mun o gorph yr Arglwydd.</HI></P>
<DIV6 TYPE="subpart">
<HEAD><HI>1.</HI> Am deilyngdod y Sacrament.</HEAD>
<P>TEilyngdod y Sacrament hon a y&s;tyrir mewn tai<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ffordd: yn gyntaf, wrth <HI>Fawrhydi</HI> yr <HI>Awdur</HI> a'i hordeiniodd. Yn ail, wrth werthfawredd ei rha|nnau o'r rhai y defnyddiwyd. Yn drydydd, wrth <HI>oddidawgrwydd</HI> y <HI>Diben</HI> er mwyn yr hyn ei tref|nwyd.</P>
<DIV7 TYPE="text of subpart">
<HEAD><HI>1.</HI> Am Awdur y Sacrament.</HEAD>
<P>Nid oedd yr Awdur na <HI>Sanct</HI> nac <HI>Angel,</HI> eithr yr Arglwydd JESV, tragwyddol Fab Duw, canys i Gri&s;t yn vnig tan y Te&s;tament newydd y perthyn ordeinio Sacrament; o herwydd efe yn vnig a ddi|chon <HI>addo</HI> a <HI>chyflawni</HI> y gr&acirc;s y mae hi i'w <HI>arwydd|occ&acirc;u.</HI> Ac yr ydis yn gorchymm ni ni na <HI>wranda|wom ar laferydd neb ond ei laferydd</HI> ef yn ei Egl|wys.
<PB N="278" REF="160">
<HI>Mat.</HI> 17.5. Oh mor &s;ancteiddiol y dylem ni gymmeryd yr ordeinh&acirc;d a ddaeth oddiwrth y cy|fryw Awdur gorvchel?</P>
</DIV7>
<DIV7 TYPE="text of subpart">
<HEAD><HI>2.</HI> Am y rhannau o'r Sacrament.</HEAD>
<P>YRhannau o'r Sacrament bendigedig ydynt tri: yn gyntaf, yr <HI>arwyddion daiarol</HI> yn <HI>arwyddo|cau:</HI> yn ail, y <HI>gair dwywawl</HI> yn <HI>&s;ancteiddio:</HI> yn drydydd, y rhadau nefol a <HI>arwyddoceir.</HI></P>
<P>Yn gyntaf, yr arwyddion daiarol ydynt fara a gwin, 1 <HI>Cor.</HI> 11.23, <HI>&amp;c. Dihar.</HI> 9.5. dau mewn rhif, eithr vn mewn arfer.</P>
<P>Yn ail, y <HI>gair dwywawl</HI> ydyw 'r gair o ordinh&acirc;d Cri&s;t, adroddedig gyd &acirc; gweddiau a bendithion gan <HI>Eglwy&s;wr cyfreithlawn;</HI> Heb. 5.4. Num. 16.40. 1 Cor. 10.16. Y Bara ar gwin heb y gair nid yw ddim, ond megis yr oeddynt o'r blaen; eithr pan dd&ecirc;l y Gair at y <HI>defnyddiau</HI> hynny, yno y gwneir yn <HI>Sacrament,</HI> ac y mae Duw yn bre&s;ennol gyda ei Ordeinh&aacute;d, ac yn barod i gyflawni pa beth bynnac a addawo ef. Nid yw y geiriau dwywawl o fen|dith yn cyfnewid neu yn diddymmu &s;ylwedd y <HI>bara</HI> ar gw&icirc;n: o blegid oni bai fod eu &s;ylwedd yn aros, nid allai fod yn Sacrament: eithr y mae yn eu cyfne|wyd mewn arfer ac enw. Canys yr hwn nid ydo|edd o'r blaen ond bara a Gw&icirc;n cyffredinol i faethu cyrph dynion, &s;ydd yn &ocirc;l y fendith wedi ei ddarparu i arfer &s;anctaidd, &s;ef i borthi eneidiau Cri&s;tianogion. Ac lle yr oeddid o'r blaen yn eu galw yn <HI>fara</HI> a <HI>gwin;</HI> fe gelwir hwynt yr awrhon wrth enw y pe|thau &s;anctaidd a <HI>arwyddoc&acirc;nt,</HI> &s;ef <HI>Corph a'gwaed Crist:</HI> i dynnu ein <HI>meddyliau</HI> yn well oddiwrth yr Elementau hynny oddiallan at y rhadau <HI>nefol,</HI> yr rhai trwy olygon ein <HI>cyrph</HI> y maent yn eu arwyddo|cau i y&s;prydol olygon ein <HI>ffydd.</HI> Ni ddarfu chwaith i
<PB N="279" REF="160">
Gri&s;t adroddi y geriau hyn, &s;ef <HI>Hwn yw fynghorph, Hwn yw fyngwaed,</HI> wrth y bara a'r gw&icirc;n, eithr wrth ei ddi&s;cyblion, megis y mae yn eglur yn y geiriau a ant o'r blaen, <HI>cymerwch, bwytewch chwi.</HI> Mat. 26.26. Nid yw y bara yn gorph iddo ef chwaith ond yn yr vn agwedd ac y mae y cwppan <HI>yn De&s;tament newydd,</HI> &s;ef trwy ddull a elwir <HI>traw&s;enwad.</HI> Ac y mae <HI>Marc</HI> yn dangos yn eglur, na ddarfu i'n <HI>Ia|chawdwr</HI> adrodd y geiriau hyn, &s;ef <HI>hwn yw fyngwaed, nes darfod ir holl ddi&s;cyblion yfed o'r cwppan:</HI> Mar. 14.23, 24. Ac yn ol hynny o herwydd ei &s;ylwedd naturiol y mae ef yn galw yr peth yn <HI>ffrwyth y winwydden,</HI> yr hwn o herwydd ei y&s;prydol arwy|ddocc&acirc;d, a alwa&s;ai ef o'r blaen <HI>ei waed,</HI> Adnod 25. yn ol y dull o gyfenwi Sacramentau oll. Ac nid yw Cri&s;t yn erchi i ni ei <HI>wneuthur ef,</HI> ond <HI>gwneu|thur hyn er coffa am dano;</HI> ac mae efe yn erchi i ni <HI>fwyta nid ei gorph</HI> yn &s;yml, <HI>eithr ei gorph megis ei torrwyd, a'i waed megis y tywalltwyd;</HI> yr hyn y mae St <HI>Paul</HI> yn ei ddeongli i fod yn <HI>Gymmun Corph Crist,</HI> ac yn <HI>Gymmun oi waed ef.</HI> 1 Cor. 10.16. hynny yw, gwy&s;tl ffrwyth|lon ein bod ni yn <HI>gyfrannogion o Gri&s;t,</HI> ac o holl <HI>ha|eddedigaethau ei gorph a'i waed.</HI> A thrwy fynych ymarfer a'r Cymmun hwn, y myn St <HI>Paul</HI> i ni <HI>ddangos marwolaeth yr Arglwydd nes ei ddyfod</HI> o'r nef, 1 Cor. 11.26. ac hyd oni <HI>chymmerer ni i fynu fel eryrod i'r awyr i'w gyfarfod ef,</HI> yr hwn yw y ben|digedig <HI>gelain,</HI> ac enioes ein heneidiau ni. 1 <HI>The&s;.</HI> 4.17.</P>
<P>Yn drydydd, y rhadau y&s;prydol ydynt ddwy he|fyd; <HI>corph Cri&s;t</HI> megis yr oedd yn dioddef <HI>digofaint</HI> Duw dyledus i ni, <HI>yn groe&s;hoeliedig:</HI> A'i waed me|gis yr oedd (yn yr vn agwedd) wedi ei dywallt tro|&s;om er maddeuant o'n pechodau. Y maent hwy hefyd yn <HI>ddau</HI> mewn rhif, eithr <HI>vn</HI> mewn arfer, &s;ef <HI>Cri&s;t</HI> gyfan, a'i holl ddonniau wedi ei ymgynnyg i
<PB N="280" REF="161">
bawb oll, eithr gwedi ei roi mewn gwirionedd i'r ffyddlonniaid. Y rhai hyn ydyw y tair rhan cyfan|nol o'r Sacrament &s;endigedig hon, &s;ef yr Arwydd, y Gair, a'r Gras. Yr Arwydd heb y Gair, neu 'r Gair heb yr arwydd, ni ddichon ddim: a'r ddau wedi eu cy&s;ylltir ydynt anfuddiol heb y <HI>Gr&acirc;s</HI> a <HI>arwyddoc&ecirc;ir:</HI> eithr y tri ynghyd a wnant Sacrament ffrwythol i'r Derbynniwr <HI>teilwng.</HI> Y mae rhai yn derbyn yr ar|wydd oddiallan heb y gr&aacute;s y&s;prydol, megis <HI>Judas,</HI> yr hwn (fel y dywaid St <HI>Aw&s;tin</HI>) a dderbynniodd <HI>fara</HI> yr <HI>Arglwydd,</HI> eithr nid y <HI>bara</HI> yr hwn <HI>oedd yr Arglwydd.</HI> Y mae rhai yn derbyn y gr&acirc;s y&s;prydol heb-yr arwydd oddiallan, megis y lleidr-Sanct ar y groes: ac aneirif o'r ffyddlonniaid, y cyfryw wrth farw a fyddo yn dymuned ei gael, eithr heb allael ei dderbyn o waith rhyw rwy&s;trau oddiallan; eithr y mae y <HI>derbyniwr teilwng</HI> i'w ddiddanwch, yn derbyn y ddau yn <HI>Swpper yr Arglwydd.</HI></P>
<P>Fe ddewi&s;odd Cri&s;t Fara a Gw&icirc;n (o flaen defny|ddiau eraill) i fod yn arwyddion oddiallan yn y Sa|crament fendigedig hon: vn gyntaf, o ran eu bod yn haw&s;af i bob math i'w cael: yn ail, i ddy&s;cu i ni mai megis y mae enioes am&s;erol d&ycirc;n yn cael ei fae|thu yn bennaf trwy Fara, a'i gorph ei gy&s;&s;uro gan win, felly y mae ein heneidiau ni, gan ei gorph a'i waed ef yn cael eu bywhau au porthi i fywyd trag|wyddol. Fe ddarparodd <HI>Cri&s;t</HI> w&icirc;n gyd a bara i fod yn arwydd <HI>oddiallan</HI> yn y Sacrament hon, i ddy&s;cu i ni; yn gyntaf, mai megis y mae <HI>bwyd</HI> a <HI>diod</HI> yn borthiant perffeithlawn i gorph d&ycirc;n: felly y mae <HI>Cri&s;t</HI> i'w enaid, nid mewn <HI>rhan,</HI> eithr mewn <HI>perffei|thrwydd,</HI> yn gy&s;tal yn <HI>iechydwriaeth,</HI> ac yn <HI>bor|thiant.</HI> Yn ail, wrth weled y Gwin Sacramentaidd o'r neilltu oddiwrth y bara, ni ddylem gofio y modd y <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">y walltwyd ei waed gwerthfawroccaf ef allan o'i gorph bendigedig, er cael o <HI>honom ni faddeuant o'n
<PB N="281" REF="161">
pechodau.</HI> Yr arwyddion <HI>oddiallan</HI> y mae 'r Bugail yn eu rhoddi yn yr Eglwys, a thithau &s;ydd yn bwyta a gennu dy gorph: Y Gr&aacute;s <HI>yprydol</HI> y mae Cri&s;t yn ei e&s;dyn o'r nefoedd, ac y mae 'n rhaid i ti ei fwyta ef &acirc; <HI>genau</HI> dy <HI>ffydd.</HI></P>
</DIV7>
<DIV7 TYPE="text of subpart">
<HEAD><HI>3.</HI> Am y Diben neu 'r defnydd er mwyn yr hyn y trefnwyd y Sacrament hon.</HEAD>
<P>Y godidog a'r tra-rhyfeddol <HI>Ddibennau</HI> neu 'r <HI>ffrwythau</HI> o herwydd yr hyn y trefnwyd y Sacra|ment fendigedig hon, ydynt &s;aith.</P>
<P><HI>Am y diben cyntaf o Swpper yr Arglwydd.</HI></P>
<P>I ddwyn a'r g&ocirc;f i Gri&s;tianogion yn oe&s;dadol yr aberth h&ecirc;dd yr hon a offrymmodd <HI>Cri&s;t</HI> vnwaith am y cwbl, trwy ei farwolaeth ar y groes, i'n cymmodi ni &acirc; Duw, <HI>Gwnewch hyn</HI> (medd <HI>Cri&s;t) er coffa am da|naf.</HI> (Ac medd yr Apo&s;tol) <HI>cynnifer gwaith bynnae y bwyt&acirc;och y bara hwn, ac yr yfoch y cwppan hwn, y dango&s;wch farwolaeth yr Arglwydd hyd oni ddelo.</HI> 1 <HI>Cor.</HI> 11.26. Ac y mae ef yn dywedyd, mai (trwy y Sacrament hon, a phregethiad y gair) y <HI>dar|fua&s;ai portreio Je&s;u Gri&s;t o flaen llygaid y Galatiaid, megis pe croe&s;hoelia&s;id ef yn eu plith:</HI> Gal. 3.1. Ca|nys y mae 'r <HI>weithred</HI> i gyd yn dangos marwolaeth Cri&s;t; <HI>torriad y bara</HI> bendigedig, <HI>croe&s;hoeliad</HI> ei fendigedig gorph: a thywallt y <HI>Gwin</HI> &s;ancteiddic|dig, tywalltiad ei fendigedig <HI>waed.</HI> Fe aberthodd Cri&s;t efe ei hun vnwaith yn gorphorol: eithr cyn fynyched ac y cy&s;&s;egrir y <HI>Sacrament hon,</HI> cyn fyny|ched a hynny yr offrymmir ef gan y &s;&s;yddloniaid yn <HI>y&s;prydol.</HI></P>
<P>Oddyma y gelwir Swpper yr Arglwydd yn <HI>aberth</HI> h&ecirc;dd, nid yn <HI>briodol,</HI> neu yn <HI>gorphorol,</HI> eithr trwy <HI>ddull ar ymadrodd,</HI> &s;ef o herwydd ei fod yn go&s;&s;ad|wriaeth o'r aberth h&ecirc;dd a offrymmodd <HI>Cri&s;t</HI> ar y Groes. Ac i ddangos rhagoriaeth rhyngddi a'r aberth
<PB N="282" REF="162">
gorphorol honno, y mae y Tadau yn ei galwyn <HI>a|berth ddi-waedlyd.</HI> Fe a'i gelwir hefyd <HI>Euchari&s;t,</HI> o ran bod yr Eglwys yn y weithred hon yn offrwm i Dduw <HI>aberth o foliant a diolch</HI> am ei Gwaredigaeth; yr hyn a weithreded trwy 'r vnig Aberth le&s;ol o Gri&s;t ar y Groes. Os darfu i'r olugiad ar Frenin <HI>Mo|ab</HI> pryd yr oedd ef yn offrwm ei fab ar y mur, i gynhyrfu ei holl dduwiau i ddyfod i'w achub, 2 <HI>Bren.</HI> 3.27. beri i'r brenhinoedd ydoedd yn go|&s;od arno, do&s;turio wrtho cym mhelled, ac y peidi|a&s;ant a'r frwydr, ac y cyfoda&s;ant y gwarchae. Pa fodd y dylai y golwg y&s;prydol ar Dduw D&acirc;d, yn a|berthu ei vnig-anedig Fab ar y Groes i waredu dy e|naid ti, dy gynhyrfu i garu Duw dy Brynwr, ac i ado <HI>pechod,</HI> tros yr hwn mewn cyfiawnder ni wa&s;a|naethai <HI>pridwerth</HI> llai!</P>
<P><HI>Am yr ail Ddiben o Swpper yr Arglwydd.</HI></P>
<P N="2">2. I <HI>gryfhau ein ffydd:</HI> Canys y mae Duw wrth y Sacrament hon yn arwyddocau, ac yn &s;elio i ni o'r nef, mai yn ol yr addewid ar cyfammod newydd a wnaeth efe a nyni Yn Ghri&s;t, y derbyn ef yn ddiogel i'w r&acirc;d ai drugaredd yr holl ddynion <HI>credadwy edi|feiriol,</HI> ar a dderbynnio ei Sacrament &s;anctaidd ef yn ddyledus: Ac <HI>er mwyn haeddedigaethau ma|rwolaeth a dioddefaint Cri&s;t,</HI> ef a faddau iddynt eu holl bechodau, mor ddiammau ac y maent yn <HI>gy|frannogion</HI> o'r Sacrament hon. O herwydd hyn <HI>y gelwir</HI> y Sacrament &s;anctaidd <HI>S&ecirc;l y cyfammod newydd, ac o faddeuant pechodau.</HI> Yn ein amheuon mwyaf gan hynny, yn &ocirc;l derbyn y Sacrament hon ni allwn ddy|wedyd yn ddiau megis y dywedodd Mam <HI>Samp&s;on: Pe mynna&s;ei 'r Arglwydd ein lladd ni, ni dderbyn|nia&s;ei efe y poeth-offrwm, a'r bwyd offrwm o'n llaw ni, ac ni ddango&s;a&s;ei efe i ni 'r holl bethau hyn: ac ni Phara&s;ei efe i ni y pryd hyn glywed y fath bethau.</HI> Rhuf. 4.11. Barn. 13.23.</P>
<P><PB N="283" REF="162"><HI>Am y trydydd Diben o Swpper yr Arglwydd.</HI></P>
<P N="3">3. I fod yn <HI>wy&s;tl</HI> ac yn <HI>arwydd-ammod o'r Cym|mundeb</HI> ffrwythlawn cyfagos yr hwn &s;ydd rhwng Cri&s;tianogion &acirc; <HI>Chri&s;t. Phiol y fendith yr hon a fen|digwn, onid Cymmun gwaed Cri&s;t ydyw? y bara yr ydym yn ei dorri, onid cymmun corph Cri&s;t yw?</HI> 1 Cor. 10.16. hynny yw arwydd a gwy&s;tl ffrwythlawnaf o'n Cymmun ni &acirc; <HI>Chri&s;t.</HI> Yr vndeb hon a <HI>elwir aros gyda ni, cy&s;&s;ylltiad ar Arglwydd, trigfa yn ein calonnau:</HI> Joan. 14.16. 1 Cor. 6.17. Ephe&s;. 3.17. Ac a o&s;odir allan yn yr Scrythur Sanctaidd mewn ll&aacute;wer o gyffelybiaethau. Yn gyntaf, trwy gyffely|biaethau <HI>o'r winwydden</HI> a'r <HI>canghennau:</HI> yn ail, o'r <HI>pen a'r corph:</HI> yn drydydd, o'r <HI>&s;ail</HI> a'r <HI>adeilad:</HI> yn bedwerydd, o'r <HI>dorth a wneir o amryw ronynnau o &ycirc;d:</HI> yn bumed, o'r <HI>vndeb prioda&s;awl</HI> rhwng g&wcirc;r a'i wra|ig, a'r cyfryw. <HI>Joan.</HI> 15.12. 1 <HI>Cor.</HI> 10.17. <HI>Col.</HI> 1.18. <HI>Ephe&s;.</HI> 5.31, 32. Ac y mae yn dridyblyg rhwng Cri&s;t &acirc; Chri&s;tianogion. Y gyntaf &s;ydd anianol, rhwng ein <HI>dynawl anian</HI> ni, a <HI>dwywawl anian</HI> Cri&s;t ym mher&s;on y <HI>gair:</HI> yr ail &s;ydd <HI>Ddirgeledig,</HI> rhwng ein per&s;onau ni yn <HI>ab&s;ennol</HI> oddiwrth yr Argl|wydd, a pher&s;on Cri&s;t Duw a D&ycirc;n, yn vn <HI>corph dir|geledig.</HI> Y trydydd &s;ydd <HI>nefol,</HI> rhwng ein per&s;o|nau ni yn <HI>bre&s;ennol</HI> gyd &acirc;'r Arglwydd, a pher&s;on Cri&s;t mewn corph gogoneddus; y tri o gy&s;ylltiadau hyn &s;ydd yngl&ycirc;n y naill yn y llall. O ni bua&s;ai i'n hanian ni yn gyntaf gael ei hvno megis yn vn-&s;ylwe|ddol ag Anian Duw yn yr ail per&s;on; ni alla&s;em ni fyth gael ein vno &acirc; Chri&s;t mewn corph dirgeledig. Ac oni byddwn ni yn y bywyd hwn (er ein bod yn ab&s;ennol) gwedi ein vno at Gri&s;t trwy <HI>vndeb Dirge|ledig,</HI> ni chawn ni fyth gymmun o ogoniant gyd ag ef yn ei <HI>gyfannead nefol.</HI> Y Cym|mun dirgeledig (a grybwyllir yma yn bennaf) a weithredir rhwng Cri&s;t a nyni, trwy y&s;pryd Cri&s;t yn ein hymgyffred ni: A thrwy ein ffydd ni
<PB N="284" REF="163">
cynhyrfiedig trwy 'r vnrhyw Y&s;pryd) yn <HI>ymaflyd</HI> yn-Ghri&s;t hefyd. Y ddaubeth hyn y mae St. <HI>Paul</HI> yn|eu o&s;od ar lawr yn fywiol; <HI>eithr dilyn yr wyf fel y ga|llwyf ymaflyd yn y peth hwn hefyd yr ymaflwyd ynof gan Gri&s;t Je&s;u,</HI> Phil. 3.12. Pa fodd y dichon ef gw|ympo ymmaith yr hwn &s;ydd yn ymaflyd, ac a gyn|helir mor neithol? Yr vndeb hon a geiff ef ei deall yn orau yn ei <HI>Feddwl,</HI> yr hwn a'i <HI>clywo</HI> fwyaf yn ei <HI>Galon.</HI> Eithr yn anad am&s;er, gorau y cawn ni deim|law a chryfhau yr vndeb hon ynom, pan fyddom yn derbyn <HI>Swpper</HI> yr <HI>Arglwydd</HI> fel y dylem. Canys yno y cawn ni glywed ein calonnau yn bywiol ymglymmu &acirc; Ghri&s;t, a dei&s;yfiadau ein eneidiau wedi eu tynnu trwy <HI>ffydd</HI> a'r <HI>Y&s;pryd glan,</HI> megis trwy <HI>raffau cari|ad,</HI> nes-nes at ei Sancteiddrwydd ef.</P>
<P>Oddiwrth y Cymmun hwn &acirc; Chri&s;t y mae yn di|gwyddo i'r ffyddloniaid lawer o ddoniau anrhaetha|thadwy.</P>
<P>Megis yn gyntaf, fe gymmerodd <HI>Cri&s;t</HI> eu holl be|chodau hwynt arno ef i fodloni <HI>cyfiawnder Duw</HI> am danynt: ac y mae ef yn rhoddi i ni yn rh&acirc;d megis yn eiddom, ei holl gyfiawnder yn y bywyd hwn, a'i etifeddiaeth yn y bywyd tragywyddol pan ddarfyddo hwn: ac y mae ef yn cyfrif yr holl <HI>dda</HI> neu 'r <HI>drwg</HI> a wneler i ni, megis pe gwneid iddo ei <HI>hunan. Phil.</HI> 3.9. 1 <HI>Pet.</HI> 2.24. <HI>Zec.</HI> 2.8., 25.</P>
<P>Yn ail, y mae oddiwrth <HI>natur Cri&s;t</HI> yn llifeirio i'n <HI>natur</HI> ni, gwedi ei huno ag efo, <HI>y&s;pryd bywiol ac anadl gr&acirc;s,</HI> yr hyn a'n hadnewydda i fywyd yfpry|dol: Ac a &s;ancteiddia ein meddyliau, ein hamcan|nion, a'n &s;erch, megis y byddom beunydd yn cyn|nyddu ar agwedd <HI>Delw Gri&s;t.</HI> Ephe&s;. 4.23, 24. <HI>Rhuf.</HI> 8.29.</P>
<P>Yn drydydd y mae ef yn canniadhau iddynt holl <HI>r&acirc;dan</HI> cadwedigol, a'r &s;ydd angenrhaid er mwyn cael mwynhau bywyd tragwyddol; megis teimlad <HI>o
<PB N="285" REF="163">
gariad Duw, diogelwch o'n Etholedigaeth,</HI> ein <HI>ad|genedl&igrave;ad,</HI> a'n <HI>cyfiawnh&acirc;d,</HI> &acirc; gr&acirc;s i wneuthur gwei|thredoedd da: oni ddelom i wladychu gyd ag ef yn ei deyrnas nefol. 2 <HI>Cor.</HI> 3.18. <HI>Joan.</HI> 15.5. <HI>ac</HI> 1.16. Hyn a ddylai ddy&s;cu holl wir Gri&s;tianogion i'w cadw eu hunein megis aelodau dihalogedig o &s;anctaidd gorph Cri&s;t, ac i ochelyd <HI>pob aflendid a budreddi:</HI> gan wybod eu bod yn byw <HI>Yn Ghrist,</HI> neu yn hytrach <HI>fod Cri&s;t yn byw ynddynt hwy.</HI> Oddiwrth yr vndeb hon &acirc; Chri&s;t (&s;eliedig i ni yn Swpper yr Arglwydd) y mae St <HI>Paul</HI> yn argymmennu i dynnu 'r <HI>Corinthiaid</HI> oddiwrth halogrwydd eulyn-addoliaeth, 1 <HI>Corin.</HI> 10.14. agodineb, 1 <HI>Corin.</HI> 10.8.</P>
<P>Yn ddiweddaf, oddiwrth y Cymmun rhag-ddy|wededig rhwng Cri&s;t &acirc; Chri&s;tianogion, y mae Cym|mun arall yn llifeirio rhwng Chri&s;tianogion yn eu plith eu hunein. Yr hwn hefyd a ddangho&s;ir yn fy|wiol wrth gyfranniad Sacrament Swpper yr Argl|wydd, gan fod yr holl Eglwys, er eu bod yn <HI>llawer,</HI> yn cymmuno oll o'r vn bara yn y weithred &s;anctaidd honno. <HI>Nyni yn llawer ydym vn bara, ac vn corph; canys yr ydym ni oll yn gyfrannogion or vn bara.</HI> 1 Cor. 10.17. megis ac nad yw 'r bara yr hwn a fwytawn ni yn y Sacrament, ond vn, er ei wneu|thur o lawer o ronynnau, felly yr holl ffyddloniaid, er eu bod yn llawer, etto nid ydynt &ocirc;nd vn corph dirgeledig, tan yr vn pen yr hwn yw Cri&s;t. Fe a weddiodd ein Iachawdwr bum gwaith yn y weddi yr hon a wnaeth yn &ocirc;l ei Swpper diweddaf, ar fod o'i ddi&s;cyblion ef yn <HI>vn: Joan.</HI> 17.2, 11, 21, 22, 23, 26. i ddy&s;cu i ni ar vnwaith fel y mae yr vndeb hon yn rhyngu bodd iddo ef. Y mae 'r vndeb rhwng y ffyddloniaid mor chang, nas gall pellder lleoedd ei gwahanu, mor gadarn, na eill marwolaeth beri iddi ymollwn; mor barhaus, na ddichon am&s;er moi gwi&s;co hi allan; mor ffrwythlawn ac y maga gariad twym yn rhwng rhai ni wel&s;ant wyncbau eu
<PB N="286" REF="164">
gilydd erioed. A'r <HI>cy&s;ylldiad hwn</HI> ar eneidiau a gyfenwir <HI>Cymmuny Sainct,</HI> yr hyn y mae Cri&s;t yn ei weithredu trwy chwech o foddion hynodol. Yn gyntaf, wrth eu llywodraethu hwynt oll ag vn <HI>yspryd &s;anctaidd.</HI> Yn ail. trwy eu cynny&s;caeddu hwynt oll a'r vn <HI>ffydd.</HI> Ephe&s;. 4, 4, 5. Yn drydydd trwy <HI>dywallt</HI> ei <HI>gariad</HI> ei <HI>hun iw holl galonnau hwynt,</HI> Rhuf. 5.5. Yn bedwerydd, trwy eu <HI>hadgenedlu</HI> hwynt ag vn Bedydd. <HI>Tit.</HI> 3.5. Yn bumed, trwy eu por|thi hwynt &acirc;'r vn ymborth y&s;prydol. 1 <HI>Cor.</HI> 11.33. Yn chweched, trwy fod yn vn <HI>pen bywiol ir vn corph o'r Eglwys,</HI> yr hon a <HI>gymmododd ef &acirc; Duw ynghorph ei gnawd ef,</HI> Col. 1.18, 22. O hyn y digwydd|odd <HI>fod y lliaws o'r rhai a greda&s;ant</HI> yn yr Eglwys o'r cynfyd, <HI>o vn galon, ac vn enaid,</HI> mewn <HI>gwirio|nedd, &s;erch</HI> a <HI>thrugaredd,</HI> Act. 4.32. A hyn a ddylai ddy&s;cu i Gri&s;tianogion garu y naill y llall, gan weled eu bod oll yn aelodau o'r vn &s;anctaidd, a'r dirgeledig gorph, o'r hwn y mae Cri&s;t yn Ben. Ac am hynny fe ddylai fod rhyngddynt oll gyd-ddio|ddef Cri&s;tianogawl, a chyd-teimlad, i orfoleddu y naill yngorfoledd y llall, i re&s;ynu y naill tros y lall, i gyd-ddwyn y naill &acirc; gwendid y llall, ac yn gyfne|widiol y naill i borthi angen y llall.</P>
<P><HI>Am y pedwerydd Diben o Swpper yr Arglwydd.</HI></P>
<P N="4">4. <HI>I borthi eneidiau y ffyddloniaid, yn niogel obaith o fywyd tragywyddol.</HI> Canys y Sacrament hon &s;ydd yn arwydd ac yn wy&s;tl i gynnifer ac a'i derbynnio yn &ocirc;l go&s;odiad Cri&s;t, y portha ef yn &ocirc;l ei addewid (trwy rinwedd ei gorph croe&s;hoeliedig, ai waed ty|walldedig) ein heneidiau i fywyd tragwyddol, cyn &s;iccred ac y maethir ein cyrph gan Fara a Gwin i fywyd am&s;erol. Ac i'r diben hwn y mae Cri&s;t yng|weithred
<PB N="287" REF="164">
y Sacrament, yn rhoddi ei wir <HI>gorph</HI> a'i <HI>waed</HI> mewn gwirionedd i bob Derbynniwr ffydd|lawn. Am hynny y gelwir y Sacrament <HI>Cymmun corph a gwaed yr Arglwydd.</HI> A <HI>Chymmundeb ni ddichon fod o bethau ab&s;ennol, eithr o bethau pre&s;en|nol;</HI> ac ni byddai yn Swpper yr Arglwydd, oni bai fod <HI>corph</HI> a <HI>gwaed</HI> yr Arglwydd yno. Y mae Cri&s;t yn wir bre&s;ennol yn y Sacrament, trwy vndeb ddeublyg: y gyntaf &s;ydd <HI>y&s;prydol</HI> rhwng <HI>Cri&s;t</HI> a'r Derbynniwr teilwng. Yr ail &s;ydd <HI>Sacramentaidd</HI> rhwng <HI>corph</HI> a <HI>gwaed</HI> Cri&s;t, ai <HI>ar wyddion oddiallan</HI> yn y Sacrament. Y gyntaf, a wei|thredir trwy waith bod yr vn Y&s;pryd gl&acirc;n wrth gy|&s;anneddu yn Ghri&s;t ac yn y ffyddlonniaid, yn cor|pholaethu y ffyddloniaid megis yn aelodau i Gri&s;t eu Pen, ac felly eu gwneuthur yn vn &acirc; Chri&s;t, ac yn gyfrannogion o'r holl <HI>Radau, Sancteiddrwydd,</HI> a'r Gogoniant tragwyddol y rhai ydynt ynddo ef: a hynny mor ddiogel a &s;iccr ac y maent yn <HI>clywed gei|riau yr addewid,</HI> ac yn gyfranogion o'r arwyddi|on oddiallan yn y <HI>Sacrament</HI> fendigedig. Oddi|wrth hyn y deilliaw bod ewyllys Cri&s;t yn ewyllys gwir Gri&s;tion: <HI>a bywyd Cri&s;tion yn Ghri&s;t, yr hwn &s;ydd yn by w ynddo.</HI> Gal. 2.20. Os edrychwch chwi ar y pethau a <HI>vnir,</HI> yr vndeb hon fydd <HI>hanfodol:</HI> os at wirionedd yr vndeb hon, y mae 'n gywir. Os ar y modd y gweithredir, y mae 'n y&s;prydol. Nid ein ffydd ni &s;ydd yn peri i gorph a gwaed <HI>Cri&s;t</HI> fod yn bre&s;ennol, eithr Y&s;pryd <HI>Cri&s;t</HI> yr hwn &s;ydd yn trigo ynddo ef a ninnau. Nid yw ein ffydd ni ond der|byn a go&s;od at ein eneidiau y rhadau nefol hynny a gynnygir i' ni yn y <HI>Sacrament</HI> hon.</P>
<P>Yr vndeb arall &s;ef y <HI>Sacramentaidd,</HI> nid yw <HI>na|turiol</HI> neu <HI>gyfleol,</HI> either cy&s;ylldiad <HI>y&s;prydol</HI> rhwng yr arwyddion daiarol, y rhai ydynt Fara a Gw&icirc;n, a'r rhadau nefol, y rhai ydynt <HI>Gorph a Gwaed</HI> Cri&s;t,
<PB N="288" REF="165">
wrth eu derbyn: megis trwy berthynas iw gilidd na byddent ond yr <HI>vn</HI> ar <HI>vnrhyw</HI> beth. O hyn y digwydd, pryd y byddo 'r Derbynniwr teilwng yn bwyta a'i enau fara a gwin yr Arglwydd; ei fod ef hefyd ar yr vn am&s;er yn bwyta &acirc; genau ei ffydd wir <HI>Gorph</HI> a <HI>Gwaed</HI> Cri&s;t. Nid o ran fod Cri&s;t yn dyfod i lawr o'r nefoedd i'r Sacrament, eithr o ran bod yr Y&s;pryd gl&acirc;n trwy y Sacrament yn derchafu ei feddwl ef at Gri&s;t, nid trwy <HI>gyfnewidiad lleawl,</HI> eithr trwy <HI>&s;erch defo&s;ionol:</HI> onid yw ef drwy &s;ancta|idd fyfyrdod ffydd yn bre&s;ennol <HI>y pryd hwnnw gyd &acirc; Chri&s;t,</HI> a <HI>Cri&s;t gyd a'g ef.</HI> Ac fel hyn gan fyfyrio, a chredu y modd y croe&s;hoelwyd corph Cri&s;t, ac y tywalltwyd ei werthfawroccaf waed er maddeuant o'i bechodau ef, ac er mwyn cymmodi ei enaid ef &acirc; Duw: y mae ei enaid ef wrth hyn yn cael ei fae|thu yn <HI>ffrwythlonach</HI> &acirc; <HI>diogelwch o fywyd tragy|wyddol,</HI> nac a eill y bara a'r gwin borthi ei gorph i <HI>fywyd am&s;erol.</HI> Y mae 'n anghenrhaid fod yn y Sa|crament gan hynny yn gy&s;tal yr arwyddion oddi|allan iw canfod yn <HI>amlwg</HI> &acirc; llygaid y corph; a Chorph a Gwaed <HI>Cri&s;t,</HI> iw canfod yn y&s;pydol &acirc; <HI>golwg ffydd.</HI> Eithr y modd pa ddelw y mae 'r Y&s;pryd gl&acirc;n yn gwneuthur i gorph Cri&s;t, (gan ei fod mewn lle ab|&s;ennol oddiwrthym) fod yn <HI>bre&s;ennol gyd &acirc; nyni trwy ein vndeb,</HI> y mae St <HI>Paul</HI> yn ei alw yn <HI>ddirgelwch ma|wr,</HI> y cyfryw na ddichon ein dealltwri moi ddir|nad. <HI>Ephe&s;.</HI> 5.23. Nid arwyddion <HI>noethion</HI> yn ar|wyddocc&acirc;u gan hynny ydyw y Bara a'r Gwin Sa|cramentaidd, eithr y cyfryw ac y mae <HI>Cri&s;t</HI> gyd &acirc; hwynt yn rhoddi, ac yn trefnu i bob derbynniwr teilwng, nid yn vnig ei rinwedd a'i nerth dwywawl, eithr hefyd ei wir <HI>Gorph</HI> a'i <HI>waed,</HI> cyn wired ac y rhoddes ef i'w ddi&s;cyblion ei Y&s;pryd gl&acirc;n wrth arw|ydd ei <HI>anadl bendigedig;</HI> neu iechyd i'r clwyfus a gair o'i enau, <HI>neu gyfwrdd o'i law, neu ei wi&s;c.</HI> Ac
<PB N="289" REF="165">
y mae ymafliad ffydd yn nertholach nag amgyffred craffaf y &s;ynhwyrau corphorol, neu re&s;wm. I ddi|weddu 'r pwngc hwn: y <HI>Sacrament</HI> &s;anctaidd ydyw 'r bara bendigedig hwnnw, yr hwn wedi ei fwyta a agorodd lygaid y di&s;cyblion oeddynt yn myned i <HI>Emmaus</HI> fel yr adnabuont Gri&s;t. <HI>Luc.</HI> 24.30, 31. Dyma y cwppan Ardderchawg <HI>a'r hwn y diodwyd ni oll i vn Y&s;pryd.</HI> 1 Cor. 12, 13. Dyma 'r Graig honno &s;ydd yn llifeirio o <HI>f&egrave;l,</HI> yr hwn &s;ydd yn bywhau enaid blinedig pob gwir <HI>Jonathan</HI> a'i harchwaetho &aacute; genau ffydd. Dyma y <HI>dorth o fara haidd a ymdrei|glodd odduchod i daro i lawr bebyll y Midianiaid</HI> o'r tywyllwch vffernol. <HI>Barn.</HI> 7.13. Y <HI>Dei&s;en ar dwfr Angylaidd</HI> a borthodd <HI>Elias</HI> ddeugain niwrnod ym mynydd <HI>Horeb,</HI> 1 <HI>Bren.</HI> 19.6, 7, 8. y <HI>Manna</HI> (lly|niaeth Angylion) a borthodd yr <HI>I&s;raeliaid</HI> ddeugain mlynedd yn yr <HI>anialwch:</HI> eithr hwn yw 'r <HI>gwir fara y bywyd a'r manna nefol,</HI> yr hwn os bwytawn fel y dylem, a bortha ein eneidiau i <HI>fywyd tragwyddol.</HI> Pa fodd gan hynny y dylau ein henediau ni wneu|thur yr erfynniad at Gri&s;t oddiwrth ddei&s;yfiad y&s;|prydol, y wnaeth g&wcirc;yr <HI>Capernaum</HI> ou chwant cnawdol: <HI>Arglwydd dyro i ni y bara hwn yn os&s;ta|dol.</HI> Joan. 6.32, 34, 50, 51, 58.</P>
<P><HI>Y pumed Diben o Swpper yr Arglwydd.</HI></P>
<P N="5">5. <HI>I fod yn wy&s;tl diogel i ni o'n</HI> adcyfodiad. Ar adeyfodiad &s;ydd o ddau fath: yn gyntaf y&s;prydol adcyfodiad ein heneidiau yn y bywyd hwn <HI>o farwolaeth</HI> pechod, hyn a elwir yr adgyfodiad cyntaf: Oblegit gan <HI>vdcorn leferydd Cri&s;t,</HI> ym mhregethiad yr Efengyl, y c&ocirc;dir ni o <HI>farwolaeth pe|chod</HI> i <HI>fywyd y gr&acirc;s: Bendigedig a &s;anctaidd yw ef</HI> (medd St <HI>Joan. Dad.</HI> 20.6.) <HI>yr hwn &s;ydd a rhan iddo yn yr adg yfodiad cyntaf; Canys nid oes gan yr a&icirc;l farwolaeth awdurdod ar y cyfryw.</HI> Y mae Swpper yr Arglwydd yn gy&s;tal yn fodd ac yn wy&s;tl i ni o'r y&s;|brydol
<PB N="290" REF="166">
adgyfodiad cyntaf yma, <HI>yr hwn am bwytu i yn|tau fydd byw trwof fi.</HI> Joan. 6.57. Ag yno y byddwn ni <HI>gwahoddedigion gweddus</HI> i ei&s;tedd ar y bwrdd gyd &acirc; Chri&s;t, pan f&ograve;m ni fel <HI>(Lazarus)</HI> wedi <HI>ein cyfodi</HI> o farwolaeth pechod i ne&wcirc;ydd-deb buchedd. <HI>Joan.</HI> 12.2.</P>
<P>Cywirdeb y cyfodiad hwn a ymddengys yn y dei|&s;y&s;iadau cynnyrfiedig o'i mewn: canys pan fyddir yn <HI>gofyn i ti</HI> ddyledion crefydd, ac arferion duwiol|deb, os dy galon a'th ettyb gyda <HI>Samuel: Dyma fi, llefara Arglwydd, canys y mae dy w&acirc;s yn clywed.</HI> 1 Sam. 3.10. A chyd &acirc; <HI>Dafydd, o Dduw mae fynghalon yn barod.</HI> P&s;al. 108.1. A chyd &acirc; <HI>Phaul, Arglwydd beth a fynni di i mi wneuthur?</HI> Act. 9.6. Yno yn ddiau fe a'th cyfodwyd ti o farwolaeth pe|chod, ac y mae <HI>i ti ran yn y cyfodiad cyntaf:</HI> eithr os wyt ti etto yn anhysbys mewn gwir &s;eiliau crefydd dda, ac wyt yn deall ynot dy hun ryw f&acirc;th ar wrth|wyneb cyfrinachol i arferion duwiol ffydd, ac yn rhaid dy dynnu megis yn erbyn dy feddwl, i wneu|thur gweithredoedd duwioldeb, <HI>&amp;c.</HI> yno yn ddiam|mau nid oes i ti ond enw o fod yn fyw, <HI>eithr yr wyt yn farw,</HI> fel y dywedodd Cri&s;t i <HI>Angel Eglwys Sar|dis,</HI> Dadc. 3.1. ac nid yw dy enaid ond megis <HI>halen</HI> i gadw dy gorph rhag drewi.</P>
<P>Yn ail, <HI>adcyfodiad corphorol</HI> ein cyrph ni yn y dydd diwethaf, &s;ef yr <HI>ail gyfodiad,</HI> yr hon &s;ydd yn ein rhyddhau ni oddiwrth y farwolaeth gyntaf: <HI>yr hwn a fwyt&acirc;o fynghnawd, ac a yfo fyngwaed, a geiff fywyd tragwyddol, ac mi a'i cyfodaf ef yn y dydd di|weddaf.</HI> Canys y mae y Sacrament hon yn &s;elio ac yn arwyddocc&acirc;u i ni, farw o Gri&s;t a ch&ocirc;di o hono ef drachefn tro&s;om ni, <HI>a bod ei gnawd ef yn ein mae|thu</HI> a'n <HI>bywhau</HI> ni i fywyd tragwyddol, ac am hynny y caiff ein cyrph ni yn ddiogel eu cyfodi <HI>i fywyd trag|wyddol yn y dydd olaf. Joan.</HI> 6.51, 54. Canys gan weled cyfodi ein <HI>pen,</HI> holl aelodau y corph a godant
<PB N="291" REF="166">
vn ffunyd yn ddiammau. O blegit pa fodd y geill y cyrph hynny (gan eu bod yn <HI>arfau cyfiawnder, Rhuf.</HI> 6.13, 19. <HI>temlau i'r Y&s;pryd gl&acirc;n,</HI> 1 <HI>Cor.</HI> 6.19. <HI>ac aelodau o Gri&s;t)</HI> y rhai a gaw&s;ant eu maethu a'i porthi &acirc; chorph a <HI>gwaed Arglwydd y bywyd,</HI> na chant eu cyfodi drachefn yn y dydd diwacthaf? Ac fel dyma 'r achos y byddis yn claddu cyrph y Sainct yn ol eu marw mor anrhydeddus, gan eu rhoi hwynt <HI>i huno yn yr Arglwydd.</HI> Au beddrod hwy a elwir <HI>gwelau</HI> a <HI>hun-dai y Sainctiau.</HI> E&s;a. 26.19, 20. Y colledigion a godant yn y dydd diwethaf, eithr trwy alluog nerth Cri&s;t fel y mae yn farnwr yn eu dwyn hwynt megis drwg-weithredwyr allan o'r car|char, i dderbyn eu barn a'u gwobr haeddedigol: eithr yr Etholedigion a godant trwy rinwedd <HI>adgyf<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">|diad Cri&s;t,</HI> a'r Cymundeb &s;ydd iddynt ag ef, fel y mae yn ben iddynt. A'i adcyfodiad ef ydyw 'r a|chos a'r &s;iccrhad o'n vn ni. Cyfodiad Cri&s;t ydyw ffydd neilltuol Cri&s;tion: adcyfodiad y meirw ydyw prif obaith plentyn Duw. Am hynny y byddai y Cri&s;tnogion yn y brif-Eglwys, yn arfer o gyfarch eu gilidd yn y borau a'r ymadroddion hyn, fo <HI>gyfo|dodd yr Arglwydd;</HI> ar llall a attebai, <HI>gwir, fe gy|fododd yr Arglwydd yn ddiau.</HI></P>
<P><HI>Y chwechwed Diben o Swpper yr Argl|wydd.</HI></P>
<P N="6">6. <HI>I &s;elio i ni ddiogelrhwydd o'r bywyd tragwyddol.</HI> Oh pa beth &s;ydd fwy dymunol neu gariadol na by|wyd? a pha beth y mae yr holl ddynion yn naturiol iw ofni, neu iw gas&acirc;u, yn fwy na <HI>marwolaeth?</HI> etto nid yw y farwolaeth gyntaf yma ddim i &s;on am dani wrth ei chyffelybu i'r ail farwolaeth, ac ni thal y by|wyd yma ddim chwaith wrth ei gy&s;tadlu ar bywyd &s;ydd i ddyfod. Os dymuni di gan hynny fod yn
<PB N="292" REF="167">
ddiogel o'r bywyd tragwyddol, ymbaratoa dy hun i fod yn dderbynniwr teilwng o'r <HI>fendigedig</HI> Sacra|ment yma. Canys y mae ein iachawdwr yn ein &s;ic|crhau ni, <HI>Os bwytty neb o'r bara hwn, efe a fydd byw yn dragywydd: a'r bara yr hwn a roddaf fi yw fyngnawd i, yr hwn a roddaf tros fywyd y byd.</HI> Joan. 6.51. Yr hwn gan hynny &s;ydd yn bwyta y Sacra|ment &s;anctaidd hon yn ddyledus, a eill ddywedyd mewn gwirionedd, nid yn vnig <HI>credo Vitam aeternam,</HI> yr wyf yn credu y bywyd tragwyddol: ond hefyd <HI>Edo Vitam aetternam,</HI> yr wyf yn bwyta y bywyd tragwyddol. Ac mewn gwirionedd dyma <HI>b&ucirc;r bren y bywyd,</HI> yr hwn a blannod Duw ynghanol <HI>Paradwys yr Eglwys:</HI> Ac o'r hwn y mae ef yn addo rhoi i <HI>bob gorchfygwr, iw fwyta.</HI> Dad. 2.7. Ar pren hwn o'r bywyd, mewn aneirif raddau &s;ydd yn rhagori ar bren y bywyd oedd yn tyfu ymheradwys <HI>Eden;</HI> Ca|nys yr oedd <HI>hwnnw</HI> a'i wreiddin <HI>o'r ddaiar, hwn o'r nefoedd: hwnnw</HI> ni roddai ond bywyd <HI>i'r corph, hwn</HI> a rydd fywyd <HI>i'r enaid;</HI> nid oedd <HI>hwnnw</HI> ond cynnal bywyd y rhai <HI>byw,</HI> y mae hwn yn adferu bywyd i'r rhai <HI>meirwon. Dail y pren hwn a iacha y Cenedlo|edd credadwy,</HI> ac y mae <HI>yn dwyn ffrwyth newydd bob m&icirc;s,</HI> Dadc. 22.6. yr hwn &s;ydd yn eu porthi hwynt i fywyd tragwyddol. Oh Bendigedig ydynt hwy, y rhai &s;ydd yn bwyta yn fynych o'r Sacrament hon! o'r lleiaf &s;ydd <HI>vnwaith bob m&icirc;s,</HI> yn archwaethau o newydd, o'r ffrwyth adnewyddedig, yr hwn a bara|t&ocirc;dd Cri&s;t i ni ar ei Fwrdd ei hun i iachau ein gwen|did, ac i gryfhau ein crediniaeth i fywyd tragwy|ddol.</P>
<P><HI>Y &s;eithfed Diben o Swpper yr Arglwydd.</HI></P>
<P N="7">7. I Rwymo holl Gri&s;tianogion, megis trwy l&wcirc; o ffyddlondeb, i wa&s;anaethu yr vn vnig Dduw, a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">
<PB N="293" REF="167">
heb gynnwys yr vn <HI>aberth arall yn iawn</HI> am becho|dau, ond yr vn <HI>wir aberth,</HI> yr hon trwy ei farwo|laeth <HI>a offrymmodd Cri&s;t vnwaith,</HI> a thrwy yr hon y gorphennodd ef <HI>Aberthau y ddeddf,</HI> ac ei gwei|thredodd <HI>brynedigaeth</HI> tragwyddol, a <HI>chyfiawnder</HI> i'r holl rai <HI>credadwy.</HI> Ac felly i fod fyth yn brif|n&ocirc;d cyhoedd o broffe&s;s, i ddangos rhagor rhwng Cri&s;tianogion <HI>a phob Sectau a gau grefyddau.</HI> A chan weled fod yn yr h&ecirc;n <HI>offeren</HI> bapi&s;daidd ryw ddi|eithr f&acirc;th ar Gri&s;t yn cael ei addoli, nid yr hwn a aned o'r Fair Forwyn, eithr vn a wnair o'r dei&s;en afrllad: &aacute; bod yr o&s;&s;rymmiad o'r bara-dduw hwn wedi ei wthio ar yr Eglwys megis <HI>aberth</HI> bodlonol dros y byw a'r marw: y mae holl wir Gri&s;tianogion dan boen a pherigl anudon ewylly&s;gar ger bron yr <HI>Arglwydd prif Farnwr</HI> n&ecirc;f a daiar, i ffieiddio yr offeren, megis <HI>delw</HI> y digofaint, yr hon &s;ydd yn diddymmu ac yn tynnu ymaith oll-alluogrwydd haeddedigaethau marwolaeth a dioddefaint Iachaw|dwr y byd. Canys wrth dderbyn y Sacrament o Swpper yr Arglwydd, yr ydym ni oll yn tyngu fod yr holl aberthau corphorol wedi terfynu ym marwo|laeth ein Harglwydd; a bod ei gorph ef a'i waed vnwaith gwedi ei groe&s;hoelio a'i dywalld, yn dragwy|ddol facth ac ymborth i'n heneidiau ni.</P>
</DIV7>
<DIV7 TYPE="text of subpart">
<HEAD><HI>2.</HI> Y modd i y&s;tyried dy anheilyngdod dy hunan.</HEAD>
<P><HI>GOrau</HI> modd i dd&ycirc;n i ddeall ei anheilyngdod ei hun, ydyw holi ei fuchedd ei hun, yn ol <HI>d&ecirc;g gorchymmyn</HI> yr holl-Alluog Dduw. Chwilia gan hynny pa ryw ddyledion a adewai&s;t di heb wneuthur, a pha gamweddau a wnactho&s;t di, yn erbyn pob vn o'r Gorchmynnion: gan gofio os byddi heb edifeir|wch a thrugaredd Dduw Yn Ghri&s;t, fod melldith
<PB N="294" REF="168">
Dduw (yr hwn &s;ydd yn cynnwys oll drueni y by|wyd hwn, ar poenau tragwyddol yn nh&acirc;n vffern pan ddarfyddo hwn) yn ddyledus am dorri y lleiaf <HI>o orchmynnion Duw.</HI> Deut. 27.26. Gal. 3.10. A chwedi cymmeryd cyflawn olygiad yn gy&s;tal ar dy bechodau, a'th trueni, dychwel i ryw le dirgel, ac yno gan dy o&s;od dy hun yngolwg y Barnwr, me|gis drwg weithredwr euog yn &s;efyll o flaen yr or|&s;eddfaingc i dderbyn ei farnedigaeth, gan blygu dy liniau hyd y ddaiaren, a churo dy ddwyfron a'th ddyrnau, a gwlitho dy ddeurydd a'th ddagrau, cy|faddef dy bechodau, ac yn o&s;tyngedig erfyn ei nawdd a'i drugaredd yn y geriau hyn neu 'r cy|fryw.</P>
<P><HI>Cyffes o&s;tyngedig am bechodau, iw gwneuthur at Dduw o flaen derbyn y Cymmun &s;&acirc;n|ctaidd.</HI></P>
<P>O <HI>Dduw</HI> d&acirc;d nefol, pan y&s;tyriwyf y daioni a ddango&s;ai&s;t di i mi beunydd, a'r anwiredd a wneuthym <HI>yn erbyn y nefoedd</HI> ac <HI>o'th flaen di,</HI> y mae arnaf fi gywilydd om plegit fy hun, a gwarth &s;y 'n cuddio fy wyneb megis llen: Canys pa vn o'th <HI>Orchymynion</HI> na thorrais? O Arglwydd yr wyf yn &s;efyll yma yn euog o dro&s;eddu dy holl gyfreithiau &s;anctaidd: Canys ni bu &s;erch fynghalon mor awy|ddus yn glynu wrth dy Fawrhydi di, megis wrh ofer a bydol b&ecirc;thau:<NOTE PLACE="marg">Luc. 15. <HI>Y gorchymyn Cyntaf.</HI> Deut. 6.5. Mat. 12.37, 38. Lev. 19.14. P&s;al. 22.5, 6. P&s;al. 38.8.</NOTE> Nid ofnais i moth <HI>farnedigaethau</HI> di, i'm dychrynu oddiwrth bechodau, ni choeliais ith <HI>addewid,</HI> i'm cadw rhag ammau o'm <HI>am&s;erol,</HI> neu rhag ano|beithio o'm <HI>tragwyddol</HI> gyflwr. Mi wneuthum reol dy dduwiol addo|liad, i fod fel y gwelai fy meddwl
<PB N="295" REF="168">
yn gymhefur, nid fel y go&s;ododd dy air di ar lawr: gan fod yn haws gan fynghalon gofio fy Iachawdwr bendigedig, mewn llun cerfiedig o waith d&ycirc;n, nac edrych arno ef yn <HI>groe&s;hoeliedig</HI> yn ei air <HI>a'i Sacra|mentau,</HI> ar ol ei drefnedigaeth ei hun. Lle ni ddy|la&s;wn i erioed arferu dy enw (i'r hwn <HI>y mae pob glin yn plygu</HI>) oddiethr ag anrhydedd crefyddol, nac vn rhan o'th addoliad heb z&ecirc;l a pharodrwydd dyledus: &s;e ddarfu i mi gablu <HI>a chamarferu</HI> dy enw &s;an|ctaid mewn arferol lyfau byrbwyll: Ie fe ddarfu i mi arferu llyfau i'th enw bendigedig, megis yn <HI>fan|tellau</HI> i guddio fy mechodau bryntion. Ac mi fum yn fynych yn bre&s;ennol yn dy wa&s;anaeth, mwy o ran defod ac arfer, nac o ran cydwybod, a mwy o ran rhyngu bodd dynion, nac o ran rhyngu bodd i ti, fy Nuw gra&s;u&s;ol.</P>
<P>Lle dyla&s;wn i &s;ancteiddio dy ddydd Sabboth, trwy fod yn gyd-edrychiol wrth gyhoeddys orchwylion yr Eglwys, a thrwy fyfyrio yn ddirgel ar air a gwei|thredoedd Duw, a thrwy ofwyo y claf, a rhoi ym|wared i'm brodyr tlodion: Och, yr oeddwn ni yn tybied y gorchwylion &s;anctaidd hynny yn <HI>faich gor|mod,</HI> o horwydd eu bod yn rhwy&s;tro fy nifyrrwch ofer:<NOTE PLACE="marg"><HI>Yr</HI> 2 <HI>gorchymyn.</HI> Deut. 12.32. Mat. 15.9. Gal. 3.1. <HI>Y</HI> 3 <HI>gorchymyn.</HI> Phil. 2.10. Eccl. 4.17. 1 Bren. 19.10. Jer. 5.2. <HI>Y</HI> 4 <HI>Gorchymyn.</HI> 5 <HI>Gorchymyn.</HI></NOTE> Ie fe ddarfu i mi dreilio llawer o'th Sabbothau yn fy nrachwantau halogedig fy hu|nan, heb fod yn bre&s;ennol wrth vn rhan o'th addoliad go|goneddus.</P>
<P>Lle dyla&s;wn i roi pob dyle|dus anrhydedd im Naturiol, Eglwy&s;ig, a dina&s;ol dadau, ni ddarfu i mi ddangos mor f&aacute;th ddyledus barch a thra&s;erch i'm rhienl fel yr oedd eu gofal a'i mwyneiddra hwynt yn haeddu.</P>
<P><PB N="296" REF="169">Nid oeddwn i yn hoffi mo'th Wenidogion di fel y dyla&s;wn <HI>er mwyn eu llafur,</HI> eithr yr oeddwn yn beio ar eu buchedd, ac yn eu ca&s;h&acirc;u am iddynt fy argy|oeddi i yn gyfiawn. Ac fe ddarfu i mi fy ymddwyn fy hunan yn wrthny&s;ig ac yn ddiy&s;tur yn erbyn dy Swyddogion a'th wenidogion, er i mi wybod mae dy ordeinh&acirc;d ti ydyw, y dylwn i fod yn vfyddgar iddynt.</P>
<P>Lle y dyla&s;wn <HI>fod yn hwyrfrydig i lid, ac yn do|&s;turiol i faddau camweddau, heb gynnwys i'r haul fyned i lawr ar fy nigofaint: Eithr gwneuthur da dros ddrwg, a charu fyngelynion er dy fwyn di:</HI> fy fi, och fi, am vn gair diffaith, a dorrais allan mewn llid, gan achle&s;u a llettyfa bwriadau niweidiol yn fynghalon, fel y dewi&s;ais i ymborthi ar fy malais fy hun, o flaen bwyta dy Swpper &s;anctaidd.</P>
<P>Lle dyla&s;wn i gadw fy <HI>meddwl oddiwrth drach|wantau budron,</HI> am corph oddiwrth bob aflendid: O Arglwydd, mi halogais, ac a ddi&wcirc;nais y ddau, gan wneuthur fynghalon yn gawell i feddyliau di|ffaith, a'm meddylfryd yn gut i'r ysbryd a&s;lan. Ie yr ymwared ar cynnorthwy,<NOTE PLACE="marg"><HI>Y</HI> 6 <HI>gorchy|myn.</HI> Diha. 19. Eph. 4.31. <HI>Y</HI> 7 <HI>gorchy|myn.</HI> 1 Th. 4.3. Rhnf. 6.13. <HI>Yr</HI> 8 <HI>gorchy|myn.</HI> Eph. 4.28. Luc. 6.34. Levit. 25.35.</NOTE> yr hyn a roddai&s;t ti (Arglwydd) er mwyn ymgadw oddiwith <HI>drachwant,</HI> ni allai mom cadw i o fewn terfynau <HI>Diweirdeb;</HI> Canys gan <HI>fly&s;io, ac ewylly&s;io glendid,</HI> &s;ail yr hwn nid yw ond <HI>pridd,</HI> fe ddarfu i Satan roi &s;wyn gyfaredd i'm cnawd i drach|wantu ar ol cnawd <HI>dieithr.</HI></P>
<P>Lle dyla&s;wn fyw mewn vnion|deb, gan roddi i bawb ei eiddo, a bod yn fodlon i'm cyflwr fy hun; a chan fyw yn gydwybodus yn <HI>fyng|alwedigaeth gyfreithlawn,</HI> dy|la&s;wn fod yn barod (yn ol fyn|gallu)
<PB N="297" REF="169">
i gyfrannu ac i roi echwyn i'r <HI>angh&ecirc;nog:</HI> O Arglwydd fe ddarfu i mi trwy <HI>orthrymmu, gwa&s;|cu,</HI> a <HI>gwobrau, ymgeccri,</HI> a'r cyfryw <HI>gamgymyreth,</HI> trwy <HI>liw</HI> o'm <HI>Galwedigaeth</HI> am <HI>Swydd,</HI> y&s;peilio a darnguddio oddiar fynghyd Gri&s;tianogion: Ie fe ddarfu i mi fiommi a chynnwys Cri&s;t lawer am&s;er yn ei aelodau tlodion, i &s;efyll yn newynog, yn an|wydog, ac yn <HI>noeth</HI> wrth fy nrws: ac yn newynog noethlwm i fyned ymaith yn ddi-ymwared fel y daeth: ar pryd yr oedd culni ei ruddiau yn erfyn am drugaredd, ni adawai galedwch fynghalon i mi ddangos ddim to&s;turi.</P>
<P>Lle y dyla&s;wn i wneuthur cydwybod i ddywedyd y <HI>gwirionedd mewn diniweidrwydd, heb-dwyll,</HI> mewn callineb gan farnu yn vnion, ac yn gariadus gan gymmeryd <HI>pob peth ar y gorau:</HI> a lle y dyla&s;wn i ymddiffyn enw da a chredyd fynghymydog: och fi (wael-ddyn truan) mi enllibiais ac a wradwyddais fynghyd-frawd, a chyn gynted ac y clywn chwedl diffaith mi wneuthum fynhafod yn offeryn i'r Cy|thraul iw gyhoeddi i eraill, cyn gwybod y gwirionedd o hono fy hun. Yr oeddwn cyn belled oddi|wrth ddywedyd vn gair da,<NOTE PLACE="marg"><HI>Y</HI> 9 <HI>Gorchy|myn.</HI> Zac. 8.16. Mat. 10.16. 1 Cor. 13.7. Mat. 11.18, 19. P&s;al. 50.20. P&s;al. 15.3. Tit. 1.12.</NOTE> er ym|ddiffyn ei <HI>enw da</HI> ef, megis yr oedd yn ddirgel chwerthiniad yn fyngha|lon glywed anair i vn yr oeddwn yn ei gynfigennu, er i mi wybod heb law hynny fod rh&acirc;dau Duw yn llewyrchu ynddo ef mewn me&s;ur cyflawn. Mi wneuthum ddigrifwch o wenheithus, a b&ucirc;dd o ddrygfawr gelwyddau, yn hyn o beth yn fy nangos fy hun yn vn o'r <HI>Cretiaid</HI> ac nid yn wir Gri&s;tion.<NOTE PLACE="marg">Y <HI>10</HI> Gorchy|myn.</NOTE></P>
<P>Ac yn ddiwethaf (O Arglwydd)
<PB N="298" REF="170">
lle y dyla&s;wn i fod yn gwbl fodlon i'r cyfran a genni|adhaodd dy fawrhydi i mi yn y <HI>percrindod hwn;</HI> a gorfoleddu mewn daioni vn arall megis yn fy vn fy hunan: och, ni wneuthum i &s;wydd ond chwenny|chu a bly&s;io <HI>t&ycirc;</HI> y cymmydog yma, a thir y cymmy|dog draw: Ie gan ddymuned y cyfryw dd&ycirc;n yn farw, fel y gallwn i gael ei &s;wydd neu ei etifeddi|aeth; gan chwennychu yn hytrach y pethau a gan|niadhai&s;t di i rai eraill, o flaen bod yn ddiolchgar am y pethau a roddai&s;t di i mi fy hunan. Fel hyn O Arglwydd y darfu i mi, yr hwn wyf bechadur cnaw|dol gwedi <HI>yngwerthu tan bechod</HI> dro&s;eddu dy holl &s;anctaidd a'th ysbrydol orchymynnion, o'r <HI>cyntaf</HI> i'r <HI>olaf,</HI> o'r <HI>mwyaf</HI> i'r <HI>lleiaf,</HI> ac yma yr wyf yn &s;efyll yn euog o flaen dy Or&s;eddfaingc di, am dorri dy holl gyfreithiau, ac am hynny yr wyf yn haeddu dy felldith, a'r holl drueni a eill cyfiawnder ei dywallt allan ar y fath greadur melldigedig. Ac i ba le yr af fi am ymwared rhag y trueni hyn? Y mae An|gelion yn cywilyddio wrth fy gwrthryfel, ac ni wnant ddim ymwared i mi. Y mae gwyr yn euog o'r vnrhyw dro&s;edd, ac ni allant moi cynnorthwyo eu hunain. Am hynny a anobeithiaf fi gyd &acirc; <HI>Chain,</HI> neu wneuthur am danaf fy hun gyd &acirc; <HI>Judas?</HI> Na wnaf Arglwydd, Canys ni byddai hynny ond di|bennu trueni y bywyd hwn, a dechrau poenau di|drangcedig vffern: mi <HI>appeliaf</HI> yn hytrach at Or|&s;eddfaingc dy <HI>rad</HI> lle y mae trugaredd yn rheoli i fa|ddau aml bechodau a thro&s;eddau, ac allan o <HI>ddyfn|der</HI> fy 'nrhueni, mi lefaf gyd &acirc; <HI>Dafydd</HI> am <HI>ddyfnder dy drugareddau.</HI> Pe lleddit ti fi &acirc; blinderau, etto myfi mal <HI>Job a ymddiriedaf ynot ti.</HI><NOTE PLACE="marg">Heb. 13.5. 1 Tim. 6.6. Phil. 4.11, 12. Heb. 4. P&s;al. 130.1. Job 13.12.</NOTE> Pe rh&ocirc;n ac i ti fy moddi yng|hanol <HI>cefnfor dy anfodlonrhwysld,</HI> gy|d&acirc; <HI>Jonas,</HI> etto mi ddaliaf y f&acirc;th a|fael yn dy <HI>drugaredd,</HI> fel y gellir
<PB N="299" REF="170">
fynghodi i fynu yn farw, <HI>a nwy ddwylaw</HI> am dani hi. A pha teflit ti fi i <HI>waelodion vffern,</HI> mal <HI>Jonas</HI> i fol y Py&s;codyn: Etto oddiyno y llefwn arnat ti; <HI>O Dduw T&acirc;d o'r nef, O Je&s;u Gri&s;t Prynwr</HI> y byd, o ysbryd gl&aacute;n fy Sancteiddiwr, tri pher&s;on ac vn <HI>Duw trag|wyddol, trugarha wrthif bechadur truan.</HI> A chan weled mai daioni dy anian dy hun a barodd i ti ddanfon dy vnig-<HI>anedig Fab</HI> i farw dros fy mhecho|dau, fel trwy ei farwolaeth ef y gallwn gael fyng|hymmod gan dy Fawrhydi: O Na thaff ymaith ac na wrthod fy enaid edifeiriol, yr hwn gan ei fod yn anfodlon iddo ei hun am bechod, &s;ydd yn ewylly&s;io dychwelyd i'th wa&s;anaethu, a'th fodloni, mewn newydd-deb buchedd: Ac e&s;tyn dy law ymwaredol o'r nef i achub dy w&acirc;s tlawd, yr hwn &s;ydd (megis <HI>Petr</HI>) yn barod i &s;oddi ynghefnf&ocirc;r <HI>pechodau</HI> a thrue|ni. Golch ymaith liaws fy anwireddau &acirc; haeddedi|gaethau y gwaed, yr hwn yr wyf &s;i yn ei Gredu ddarfod i ti ei dywallt yn helaeth tros bechaduriaid edifeiriol.</P>
<P>Ac ynawr gan fy mod i dderbyn y dydd hwn y Sacrament fendigedig o'th werthfawroccaf <HI>gorph a gwaed;</HI> O Arglwydd, yr wyf yn attolygu i ti, g&acirc;d i'th ysbryd glan drwy dy Sacrament &s;elio i'm he|naid, fod o'm holl bechodau trwy dy farwolaeth a'th ddioddefaint yn cael eu cyflawn faddau a'i gollwng dros g&ocirc;f, megis na dd&ecirc;l y melldithiau a'r Barne|digaethau, y rhai y mae fy mechodan yn eu hae|ddu, fyth i'm gwradwyddo yn y b&ycirc;d hwn, nac i'm he|nog farnu yn y byd &s;ydd i ddyfod. Canys fy &s;&s;ydd ddi&s;igl yw, ddarfod i ti farw dros fy mhechodau, a chyfodi eilwaith or mwyn <HI>fynghy&s;i|awnh&acirc;d.</HI> Hyn yr wyf yn ei gredu,<NOTE PLACE="marg">Jonah 2.2. Rhuf. 4. <HI>ar olaf.</HI></NOTE> O Arglwydd cynnorthwya fy an|gredmiaeth. Gweithreda ynof he|fyd yr wyf yn attolwg i ti <HI>ed<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">feirwch
<PB N="300" REF="171">
difrifol,</HI> megis y gallwyf o eigiawn calon, ofidio tros fy mhechodau a aethant heibio, a'i ffieiddio, a'th wa&s;anaethu o hyn allan mewn newydd-deb buchedd &acirc; mwy me&s;ur o &s;ancteidddrwydd crefyddol. na &acirc;d i'm henaid i fyth anghofio aneirif gariad y cyfryw Iachawdwr anwyl, yr hwn a roddes i lawr ei fywyd i waredu pechadur cyn waeled. A channiadh&acirc;, O Arglwydd, yn ol i mi dderbyn y &s;elau a'r arwyddi|on hyn o'm Cymmun i rhyngof &acirc; thi, i ti fod o hyn allan yn anneddu trwy dy ysbryd gl&acirc;n o'm me|wn, a minnau felly i fyw mewn ffydd ynot ti, fel y gallwyf rodio holl ddyddiau fy mywyd mewn <HI>du|wioldeb</HI> tu ag attat ti, Ac mewn brawdol <HI>gariad Per|ffaith</HI> tu ag at fynghymydogion: megis gan fyw yn dy ofn, y gallwyf farw yn dy ffafr, ac ar ol marwo|laeth bod yn gyfrannog o fywyd targwyddol trwy <HI>Je|&s;u Gri&s;t</HI> fy Arglwydd am hunig Iachawdwr. A|men.</P>
</DIV7>
</DIV6>
<DIV6 TYPE="subpart">
<HEAD><HI>3.</HI> Am y moddion trwy ba rai y gelli di ddyfod yn Dderbynniwr teilwng.</HEAD>
<P>Y Moddion hyn ydynt ddyledion o ddau fath: y cyntaf <HI>tu ag at Dduw;</HI> yr olaf <HI>tu ag at ein cymydog.</HI> Y rhai ydynt tu ag at Dduw ydynt dri: yn gyntaf, <HI>gwybodaeth iachus,</HI> yn ail, <HI>gwir ffydd,</HI> yn drydydd, <HI>edifeirwch difrifol.</HI> yr hyn tu ag at ein cymydog, nid yw ond vn, &s;ef <HI>diammur gariad per|ffaith.</HI></P>
<DIV7 TYPE="text of subpart">
<HEAD><HI>1.</HI> Am wybodaeth iachus yr hyn a ddylai fod mewn Cymunwr teilwng.</HEAD>
<P><HI>Gwybodaeth iachus ydyw dealltwriaeth &s;ancteiddi|edig am brif &s;eiliau crefydd.</HI> Heb. 6.1, 2. Joan. 17.3. 1 Tim. 2.4. 1 Cor. 12.29. 2 Cor. 13.5. Megis
<PB N="301" REF="171">
yn gyntaf, <HI>am Drindod y per&s;onau yn vndod y Duwdab.</HI> Yn ail, am <HI>greadigaeth dyn a'i gwymp.</HI> Yn drydydd, <HI>am y felldith</HI> a'r <HI>trueni dyledus i be|chod.</HI> Yn bedwerydd, <HI>am naturiau a Swyddau Cri&s;t,</HI> ac am <HI>brynedigaeth y byd trwy ffydd yn ei far|wolaeth ef:</HI> yn enwedig, am athrawiaeth y Sacra|mentau yr hyn &s;ydd yn &s;icrhau ac yn &s;elio y pryne|digaeth hwnnw i ni. Canys fel na ellir adeiladu <HI>t&ycirc;,</HI> oni roir y <HI>&s;ail</HI> ar lawr yn gyntaf; felly ni eill <HI>crefydd</HI> chwaith mor <HI>&s;efyll,</HI> oni bydd hi gwedi ei <HI>&s;eilio</HI> ar wy|bodaeth diogel o air Duw. Yn ail, oni wyddom ni ewyllys Duw, ni allwn ni, nai gredu, nai wneu|thur. Canys megis na ddichon neb wneuthur gorch|wylion bydol, ond y rhai &s;ydd a gwybodaeth cel|fyddgar genthynt i'w gwneuthur: felly heb wybo|daeth, rhaid yw i ddynion fod yn fwy aneallgar ac anwybodus mewn ysbrydol a goruchel bethau. Ac etto mewn <HI>pethau am&s;erol</HI> fe ddichon dyn wneuthur llawer trwy <HI>oleuni naturiaeth:</HI> Eithr mewn <HI>dirge|ledigaethau crefyddol,</HI> pa fwyaf y b&ocirc;m ni yn hyde|ru mewn rhe&s;wm naturiol, bell-bell y byddwn ni oddiwrth ddirnad yr ysbrydol wirionedd. 1 <HI>Cor.</HI> 2.14. <HI>Rhuf.</HI> 8.7. Yr hyn beth &s;ydd yn eglurh&acirc;u fod cyflwr ofnadwy i'r rhai &s;ydd yn derbyn heb <HI>wyboda|eth,</HI> a chyflwr mwy ofnadwy i'r Bigeiliaid hyn|ny y rhai ydynt yn gwenidogaethu iddynt heb eu <HI>Catecei&s;io</HI> nai hathrawiaethu.</P>
<P N="2">2. <HI>Am wir ffydd, yr hon a ddylai fod mewn Cy|munwr teilwng.</HI></P>
<P><HI>Nid y gwybodaeth noeth o'r Scrythyrau, a'r &s;ei|liau cyntaf o grefydd, ydyw gwir ffydd,</HI> (Canys mae y cythreuliaid, a'r gwrthodedigion mewn me&s;ur tra|godidawg yn credu ac yn <HI>crynu,</HI> Jag. 3.19.) <HI>eithr gwir grediniaeth o'r holl bethau ar a ddarfu i'r Argl|wydd
<PB N="302" REF="172">
eu dadcuddio yn ei Air; ac hefyd neillduol o&s;odiad at enaid dyn ei hun o'r holl addewidion o drugaredd, yr rhai a wnaeth Duw yn Ghri&s;t i becha|duriaid credadwy. Ac yn ddilynawl fod Cri&s;t a'i holl haeddedigaethau, yn perthyn iddo ef yn gy&s;tal ac i vn arall.</HI> Canys yn gyntaf, o ni bydd gennym ni <HI>gyfiawnder y ffydd,</HI> nid yw y Sacrament yn &s;elio dim i ni; Ac y mae <HI>pob d&ycirc;n yn Swpper yr Arglwydd yn derbyn cymmaint ac y mae yn ei gredu,</HI> Rhuf. 4.11. Yn ail, O blegid heb ffydd na allwn ni y rhai ydym yn Cymuno ar y ddaiar ymgyffred Cri&s;t yn y ne|foedd. Canys fel y mae ef <HI>yn trigo ynom ni trwy ffydd.</HI> Eph. 3.17. felly trwy <HI>ffydd</HI> vn agwedd y rhaid i ni ei <HI>fwyta</HI> ef. Yn drydydd, oblegid <HI>heb ffydd</HI> ni allwn ni fodloni neu ber&s;wadio ein cydwybod ein bod yn <HI>Cymmuno</HI> yn <HI>gymmeradwy</HI> ger bron Duw. <HI>Heb.</HI> 11.6. <HI>Rhuf.</HI> 14.23.</P>
<P N="3">3. <HI>Am edifeirwch difrifol yr hyn a ddylai fod mewn Cymmunwr teilwng.</HI></P>
<P><HI>Gwir edifeirwch ydyw &s;ancteiddiol gyfnewid me|ddwl, pan fyddo d&ycirc;n yn ol iddo gymmeryd golwg teim|ladwy ar drugaredd Duw, a'i drueni ei hun, yn troi oddiwrth ei holl bechodau amlwg a dirgeledig, i wa|&s;anaethu Duw mewn &s;ancteiddrwydd a chyfiawnder yr holl ddarn arall o'i enioes.</HI> E&s;a. 55.7. Ezec. 33.11. Act. 3.19. <HI>ac</HI> 26.29. Luc. 1.74.75. Canys fel y mae vn glwth a fyddo wedi ymlenwi &acirc; bwyd, yn anghymme&s;ur i fwyta <HI>bara:</HI> felly yr hwn &s;ydd a'i gonglau yn llawn o bechodau, nid yw weddaidd i dderbyn Cri&s;t. A chydwybod gwedi ei ymddifwy|no gan fudreddi ewylly&s;gar, &s;ydd yn gwneuthur yr arfer or holl bethau &s;anctaidd yn an&s;anctaiddiol i ni. <HI>Heb.</HI> 2.13, 14. <HI>Tit.</HI> 1.13. Ni ellir bwyta mor offrymedig di-frycheulyd oen Pa&s;c, gyd &acirc; lefain ma|lis
<PB N="303" REF="172">
a drygioni, medd <HI>Paul,</HI> 1 Cor. 5.8. Ac ni eill <HI>h&ecirc;n</HI> go&s;tr&ecirc;lau ein llygredig a'n amhur gydwybodau ni, gadw y gwin newydd o werthfawr waed Cri&s;t, fel y dywaid ein Iachawdwr. <HI>Marc.</HI> 2.22. Y mae 'n rhaid i ni gan hynny wir edifarhau, os mynnwn ni fod yn <HI>gyfrannogion</HI> teilwng.</P>
</DIV7>
<DIV7 TYPE="text of subpart">
<HEAD><HI>2.</HI> Y dyled &s;ydd raid i ni ei gyflawni tu ag at ein cymydog ydyw cariad perffaith.</HEAD>
<P><HI>Cariad perffaith ydyw maddeu yn ewylly&s;gar i rai eraill a wnaethant i'n herbyn, ac ar &ocirc;l cyfundeb, ty|&s;tiolaeth ddiffuant oddiallan o dra&s;erch ein calonnau oddifewn, trwy ymddygiad, geiriau, a gweithredoedd, cyn fynyched ac ir ymgyfarfyddom ni, neu y byddo yr achos</HI> yn gofyn. Canys yn gyntaf, heb gariad tu ac at ein cymydog, nid oes vn <HI>aberth yn gymeradwy gan Dduw.</HI> Mat. 5.23, 24. Yn ail, &ocirc; herwydd mai vn brif achos neu 'r diben, er mwyn yr hyn yr or|deiniwyd Swpper yr Arglwydd, ydyw cryfhau ca|riad Cri&s;tianogion y naill tu ag at y llall. <HI>Joan.</HI> 13.14, 34, 35. Yn drydydd, ni eill vn dyn moi &s;icr|hau ei hun o fod wedi cael maddeuant am ei becho|dau gan Dduw, oni bydd ei galon ef yn ymroi i fa|ddau i ddynion y beiau a wnaethant yn ei erbyn ef. <HI>Mat.</HI> 18.35. Hyn yma am y dyledion cyntaf, &s;ydd raid i ni eu cyflawni cyn dyfod i Fwrdd yr Arglwydd, yr hyn a elwir <HI>Parodrwydd</HI> neu <HI>ymba|ratoad.</HI></P>
</DIV7>
</DIV6>
</DIV5>
<DIV5 TYPE="text of part">
<HEAD><HI>2.</HI> Am yr ail f&acirc;th ar ddyledion y rhai &s;ydd raid i Gymmunwr teilwng eu cyflawni wrth dderbyn Swp|per yr Arglwydd, &s;ef Myfyrdodau.</HEAD>
<P>Y Gorchwyl hwn o fyfyrdod y&s;prydol &s;ydd yn ymgynnwys mewn llawer obyngciau.</P>
<P><PB N="304" REF="173">Yn gyntaf, pan fyddo y bregeth gwedi darfod, a gwledd o Swpper yr Arglwydd i ddechrau ei chy&s;&s;e|gru: myfyria wrthit dy hunan fel y mae Cri&s;t yn dy wahodd di i fod yn gyfrannog ar ei <HI>fwrdd &s;ancta|idd,</HI> ac mor garedig y mae yn dy wahodd di: <HI>O deuwch i'r dyfroedd bob vn y mae &s;yched arno,</HI> &amp;c. <HI>deuwch prynwch win a llaeth heb arian, ac heb werth; bwytewch yr hyn &s;ydd dda, ac ymhyfryded eich enaid mewn bra&s;der. Cymmerwch bwytewch chwi, hwn yw fyngorph yr hwn a dorrwyd tro&s;och, yfwch o hwn eu gyd; Canys hwn yw fyngwaed yr hwn a dywalltwyd er mwyn maddeuant o'ch pecho|dau chwi.</HI> Math. 22. <HI>ac</HI> 26.26, 27, 28. 1 Pet. 1. E&s;ay. 55.1, 2. Pa fwy o anrhydedd a ellir ei ganni|adhau na chael cynhwy&s;iad i ei&s;tedd ar fwrdd yr Arglwydd ei hun? pa well llyniaeth a ellir ei roi, nac ymborthi ar gorph a gwaed yr Arglwydd ei hu|nan? Os oedd Dafydd yn tybied mai mwyaf ffafr a allai ef ei wneuthur i <HI>Barzillai</HI> ddaionus am yr holl garedigrwydd a ddango&s;a&s;ai ef iddo yntau yn ei orthrymderau, oedd gynnyg iddo, y cai ef <HI>fwyta ar ei fwrdd ef gyd ag ef yn Jeru&s;alem:</HI> 2 Sam. 19.33. Yn ba faint mwy o ffafr y dylem ni ei gy|frif, pan fyddo Cri&s;t <HI>mewn gwirionedd</HI> yn ein por|thi ni yn ei Eglwys ar ei fwrdd ei hun, <HI>a hynny a'i dra-&s;anctaidd gorph a'i waed ei hunan?</HI></P>
<P N="2">2. Fel y darfu i <HI>Abraham</HI> pan aeth ef i fynu i'r mynydd i <HI>aberthu I&s;aac ei fab,</HI> adel ei wei&s;ion i wa|red yn y gwa&s;tadedd: <HI>Gen.</HI> 22.5. felly pan dde|lych di at ysbrydol aberthiad <HI>Swpper yr Arglwydd,</HI> go&s;od heibio holl <HI>feddyliau</HI> ac <HI>amcanion</HI> bydol: fel y gellych di yn gwbl feddylio, a myfyrio am Gri&s;t, ac aberthu i fynu dy <HI>enaid</HI> iddo ef, yr hwn a aber|thodd ei enaid ai <HI>gorph</HI> dro&s;ot ti.</P>
<P><PB N="305" REF="173">Yn drydydd, myfyria wrthit dy hun, mor werth|fawr ac anrhydeddus <HI>yw corph a gwaed Mab Duw, yr hwn yw llywodraethwr nef a daiar:</HI> Yr Argl|wydd, wrth amnaid yr hwn y mae yr <HI>Angelion</HI> yn crynu, a chan yr hwn y caiff y byw ar marw eu bar|nu yn y dydd diwethaf, a thithau yn eu plith. Ac mai hwn yw ef, yr hwn gwedi ei <HI>groe&s;hoelio</HI> am dy bechodau, &s;ydd yr awrhon yn ymgynnig i'th enaid i'w dderbyn <HI>trwy ffydd.</HI> Or tu arall, y&s;tyria pa fath greadur pechadurus ydwyt ti: ac fel yr wyt ti yn gwbl anheilwng o'r fath <HI>lettywr &s;anctaidd;</HI> A chynddrwg yr wyt ti yn haeddu archwaethu y fath ymborth ben|digedig? Gwedi dy gael mewn budreddi, a byth o hynny allan yn ymdrobaeddu mewn budr <HI>byllan a thyllau</HI> anwiredd; yn dwyn enw Cri&s;tion eithr yn gwneuthur gweithredoedd y cythraul; yn addoli Cri&s;t gan ddywedyd <HI>Ave Rex, Henffych well fren|nin</HI> a'th enau, eithr <HI>poeri llyfau</HI> yn ei wyneb, ai groe&s;hoelio ef o newydd a'th orchwylion anra&s;lo<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</P>
<P>Yn bedwerydd, cyd&s;ynnia gan hynny, a meddwl a pha wynepryd y beiddidi gynnyg cyfwrdd corph mor <HI>&s;anctaidd</HI> a dwylaw mor <HI>aftan?</HI> neu i yfed y &s;ath werthfawr waed, a'r fath enau celwyddog dryg|fawr? Neu i <HI>lettena</HI> y f&acirc;th fendigedig <HI>we&s;twr mewn</HI> &s;tafell mor fudr? Canys os <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">addwyd y <HI>Beth&s;hemi|tiaid,</HI> am edi ych yn amharchus yn <HI>Arch yr h<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n De&s;tament,</HI> pa farnedigaeth a elli di ei ddi&s;gwyl yn gyfion, yr hwn a'r cyfryw amhur olygon, a chalon, wyt wedi dyfod i edrych a derbyn <HI>Arch y Te&s;tament <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">wydd,</HI> yn yr hon y mae <HI>cyflawnder y Duwdod</HI> yn pre&s;&s;wylio yn gorphorol? <HI>Col.</HI> 2.3, 9.</P>
<P>Os trawyd <HI>&V;zzah</HI> &acirc; <HI>marwolaeth ddi&s;ymmwth,</HI> am gyfwrdd <HI>Arch y cyfammod,</HI> Er nad oedd heb zel! 2 Sam. 6.7. Pa farn oruchel a ddylit ti ei ofni, yr hwn wyt mor hy a hyll ac &aacute; dwylaw aflan ryfygu <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">eimlo Arch y <HI>Te&s;tament tragwyddol, yn yr hon y
<PB N="306" REF="174">
cuddiwyd holl dry&s;&s;orau doethineb a gwybodaeth?</HI></P>
<P>Os oedd <HI>Joan fedyddiwr</HI> (y gwr duwiolaf ar a aned o wraig erioed) yn ei dybied ei hun yn <HI>an|heilwng</HI> i ddwyn ei e&s;cidiau ef: O Arglwydd mor anheilwng yw 'r fath briddyn halogedig ac wyt ti, i fwyta ei <HI>gnawd &s;anctaidd,</HI> ac i yfed ei werthfawr|occaf waed? Mat. 3.11.</P>
<P>Os oedd y bendigedig Apo&s;tol St <HI>Petr,</HI> wrth we|led dim ond llewyrch <HI>ollallnog nerth</HI> Cri&s;t, yn ei dy|bied ei hun yn <HI>anheilwng i &s;efyll yn yr vn cafn</HI> ag efo; oh, mor anheilwng wyt ti i ei&s;tedd gyd &acirc; Chri&s;t ar yr vn bwrdd, lle y gelli di ganfod ei aneirif r&acirc;d a'i drugaredd yn tewynnu?</P>
<P>Os oedd y <HI>Canwriad</HI> yn tybied nad oedd crong|lwyd ei d&ycirc; ef yn deilwng i groe&s;awu y f&agrave;th lettywr gogoneddus; pa le a ddichon fod yn gymmwys dan dy a&s;ennau di, i &s;ancteiddrwydd Cri&s;t i anneddu ynddo? Mat. 8.8.</P>
<P>Os oedd y wraig glwyfus o'r diferlif gwaed, yn ofni cyfwrdd ag ymyl ei wi&s;c ef; pa fodd y dylit ti grynu wrth fwyta ei gnawd ac yfed ei <HI>oll-iachu&s;awl waed ef?</HI></P>
<P>Etto os ydwyt ti yn dyfod yn o&s;tyngedig mewn <HI>ffydd, edifeirwch, a chariad perffaith,</HI> gan ffieddio dy bechodau a aethant heibio, a bwriadu yn ddi-ffu|ant wellhau dy fuchedd o hyn allan: Na fydded dy bechodau aethant o'r blaen i'th ofni, o ran ni roddir mo honynt fyth yn dy faich di; ae fe fydd y Sacrament hon yn &s;elio i'th enaid ti, fod dy holl bechodau a'r barnedigaethau dyledus iddynt wedi cael eu cyflawn faddau a'u golchi ymmaith yn l&acirc;n trwy waed Cri&s;t. Canys nid ordeiniwyd mor Sacra|ment hon i'r rhai ydynt berffaith, ond i gynnorth|wyo pechaduriaid edifeiriol i berffeithrwydd: Ni <HI>ddaeth Crist i alw y rhai cyfion onid pechaduriaid i ed feirwch,</HI> Mat. 9.12, 13. Ac y mae ef yn dywe|dyd,
<PB N="307" REF="174">
nad rhaid <HI>ir iach wrth phy&s;ygwr ond i'r clwyfus,</HI> y rheini a alwodd Cri&s;t, a phan ddeuent, y rheini erioed a gynnorthwyai ef. Math. 11.28. Bid yr holl Efengyl yn dy&s;tiolaeth na ddaeth yr vn pe|chadur erioed at Gri&s;t am drugaredd, a myned ymmaith heb ei neges. Trocha di vn agwedd dy enaid clwyfus yn y <HI>ffynnon hon o waed Cri&s;t:</HI> ac yn ddi-ammau yn ol ei addewid ef, di a gai dy iachau o'th holl bechodau a'th aflendid. <HI>Zach.</HI> 13.1. Nid pechaduriaid gan hynny ond y rhai &s;ydd yn anewyll|y&s;gar i edifarhau am eu pechodau, a waherddir oddiwrth y Sacrament hon.</P>
<P>Yn bumed, myfyria ddarfod i Gri&s;t adael y Sa|crament hon i ni yn brif Arwydd a gwy&s;tl o'i gariad ef: nid pan oeddynt yn amcanu ei wneuthur ef yn Frenin, <HI>Joan.</HI> 6.15. (yr hyn a alla&s;ai fod megis yn d&acirc;l am eu hewyllys da) ond pan oedd <HI>Judas</HI> a'r Arch offeiriaid yn gwneuthur ei fr&acirc;d ef, am hyn|ny yn gwbl o'i wir gariad. Pryd yr oedd <HI>Nathan</HI> yn dangos i Ddafydd ddaed oedd gan y d&ycirc;n tlawd ei <HI>oenig fechan a ladda&s;ai y gwr cyfoethog:</HI> Yr oedd ef yn rhoi iddi meddai ef, oi dammaid ei hun i <HI>fwy|ta, ac o'i gwppan ei hun i yfed.</HI> 2 Sam. 12.3. ac onid yw cariad Cri&s;t gan hynny iw Eglwys yn anrhae|thadwy pan fyddo ef yn rhoddi idd&icirc; ei gnawd ei hun iw <HI>fwyta a'i waed ei hun iw yfed,</HI> yn borthiant y&s;prydol a thragwyddol iddi? Os oes gan hynny ddim cariad yn dy galon di, cymmer phiol iechydwriaeth yn dy law, a pharcha ei gariad <HI>ef &acirc; chariad am da|no,</HI> P&s;al. 116.11.</P>
<P>Yn chweched, pan fyddo y Gwenidog yn dechrau cyffegru y Sacrament &s;anctaidd, yno dod heibio dy holl weddiau, dy ddarllain, a'th oll fyfyrdodau e|raill pa rai bynnac: a gofod dy feddylfryd yn vnig ar ygweithredon, a'r arferion &s;anctaidd hynny, y rhai yn ol trefnedigaeth Cri&s;t a arferir o fewn ac yn|ghylch
<PB N="308" REF="175">
y <HI>Sacrament &s;anctaidd:</HI> Canys fe ryngodd bodd i Dduw (gan y&s;tyried ein gwendid ni) o&s;od y trefnedigaethau hynny yn gyfryngau &icirc; gyfodi ein meddyliau i ddyfrifol fyfyrio ar ei radau nefol.</P>
<P>Pan f&ycirc;ch di gan hynny yn gweled y Gwenidog yn go&s;od oddiwrtho y <HI>bara</HI> ar <HI>gwin</HI> ar <HI>Fwrdd yr Argl|wydd,</HI> ac yn eu cy&s;&s;egru hwynt trwy weddi a thrwy ordeinhad Cri&s;t, i fod yn Sacrament &s;anctaidd o fen|digedig corph a gwaed Cri&s;t; yno myfyria, fel y darfu i Dduw D&agrave;d o'i wir gariad i <HI>ddynol ryw,</HI> neilltuo, a &s;elio <HI>ei vnig-anedig Fab i fod yn foddion oll-ddigonol,</HI> ac vnig gyfryngwr, i'n gwaredu ni oddiwrth bechod, ac i'n cymmodi ni a'i r&acirc;d ef, ac i'n dwyn ni i'w ogoni|ant.</P>
<P>Pan fyddych di yn gweled y Gwenidog yn torri y bara wedi ei fendigo, y mae 'n rhaid i ti fyfyrio, ddarfod rhoi Je&s;u Gri&s;t <HI>tragwyddol fab Duw</HI> i far|wolaeth, a bod ei fendigedig Enaid a'i gorph (gan de|imlad o ddigofaint Duw) wedi eu torri a'i gwahanu am dy bechodau di, cyn wiried ac y gweli di yr awrhon dorri y Sacrament &s;anctaidd o flaen dy ly|gaid: a chyd &acirc; hynny galw i'th g&ocirc;f faint yw eu|ogrwydd dy bechodau, a maintiolaeth digofaint Duw i'w herbyn hwynt, gan weled na fodlonid <HI>cyfiawnder Duw,</HI> ond a'r <HI>cyfryw aberth.</HI></P>
<P>Pyn fyddo y gwenidog gwedi bendigo a thorri y Sacrament, ac yn ei ymbaratoi ei hunan i'w chy|frannu; yno myfyria, <HI>fod y brenin</HI> yr hwn &s;ydd fei|&s;tr o'r wl&ecirc;dd yn &s;efyll wrth y bwrdd i weled ei wahoddedigion, ac yn edrych arnat ti a yw <HI>dy wi&s;c briodas</HI> am danat: <HI>Mat.</HI> 22.11. <HI>Dad.</HI> 19.8. Tybia he|fyd fod yr holl Angelion &s;anctaidd, y rhai ydynt yn gwilio ar yr etholedigion yn yr Eglwys, ac <HI>ydynt yn chwennych gweled arferu y dirgeledigaethau &s;ancta|idd</HI> hynny, yn dal &s;ylw ar dy o&s;tyngeiddrwydd a'th ymddygiad, 1 <HI>Cor.</HI> 11.10. <HI>Eph.</HI> 1. <HI>ar olaf.</HI> 1 <HI>Pet.</HI> 1.12.
<PB N="309" REF="175">
g&acirc;d i'th enaid gan hynny, yn y cyfam&s;er y byddo 'r Gwenidog yn dwyn y Sacrament attat ti, aberthu hon, neu'r cyfryw <HI>vnig-adroddiad</HI> at Gri&s;t.</P>
<DIV6 TYPE="subpart">
<HEAD>Neillduol draethawd ddiddanaidd i'w hadrodd yn ol cy&s;&s;egriad a chyn derbyn y Sacrament.</HEAD>
<P><HI>AI gwir yw y pre&s;&s;wylia Duw ar y ddaiar? wele y nefoedd, a nefoedd y nofoedd ni allant dy gynhwys di, pa faint llai y dichon enaid y fath ddi|hiryn pechadurus ac wyf fi dy dderbyn di!</HI></P>
<P>Eithr gan weled fod dy ewyllys bendigedig i ddy|fod fel hyn i <HI>Swpperu</HI> gyd &acirc; mi, ac i <HI>bre&s;&s;wylio ynof:</HI> ni allaf o wir lawenydd na ddywedwyf <HI>beth yw dyn pan gydnabyddit ag ef? neu f&acirc;b dyn pan wnait gyfrif o honaw?</HI> Pa gariad bynnac a fu gwiw gennit ti ddangos i mi o gyflawnder dy r&acirc;s, yr wyf yn cyfa|ddef yn rhwydd pa beth ydwyf yn nhrueni fy <HI>na|tur.</HI> Yr wyf (i ddywedyd ar vnwaith) yn greadur cnawdol, am henaid wedi <HI>ei werthu tan bechod: dyn truan</HI> gwedi ei amgylchu &acirc; <HI>chorph marwolaeth.</HI> Etto Arglwydd gan dy fod ti <HI>yn galw,</HI> wele fi yn dyfod, a chan dy fod ti yn galw <HI>pechaduriad,</HI> fe ddarfu i mi fyngwthio fy hunan i mewn ym mhlith eraill: a chan weled dy fod ti yn galw yr holl <HI>rai &s;ydd yn f<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">nderog, ac yn llwythog;</HI> ni welai ddim achos i mi iaros yn &ocirc;l. O Arglwydd yr wyf fi yn glaf, ac i ba le yr &acirc;f ond attad ti <HI>phy&s;ygwr</HI> fy enaid? Tydi a iachauai&s;t lawer, ond erioed ni threwai&s;t di wrth yr vn mor drwm glwyfus: Canys vr wyf yn fwy gwa|hanglwyfus nac oedd <HI>Gehazi,</HI> yn fwy aflan na <HI>Mag|delen,</HI> yn ddallach yn fy enaid nac oedd <HI>Bartimeus</HI> vn ei gorph; Canys myfi a fum fyw hyd yn hyn,<NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;ai.</HI> 144.3. <HI>Rhuf.</HI> 7.14.24.</NOTE> ac erioed heb we|led gwir <HI>lewyrch dy air.</HI> Y mae yn rhedeg o'm henaid fwy <HI>llif o
<PB N="310" REF="176">
chod,</HI> nac oedd <HI>diferlif gwaed</HI> y wraig claf o'r gwa|edlif. Nid oedd <HI>Mephibo&s;heth</HI> yn gloffach i ger|dded, nac yw fy enaid i rodio ar dy &ocirc;l di mewn ca|riad. Ni bu fraich <HI>Jeroboam</HI> yn fwy gwywedig i da|ro <HI>y prophwyd,</HI> nac yw fy llaw anafus i, i roi ym|wared i'r tlawd. Iach&acirc; fi o Arglwydd, ac ti a wnai cymmaint gweithred a'i iachau hwynt oll. Ac er bod ynof fi eu holl bechodau a'u hanafau hwynt; etto Arglwydd, mor gyfoethog yw dy r&acirc;d ti, mor fawr yw dy <HI>gelfyddyd,</HI> megis os mynni, y gelli di ag vn <HI>gair,</HI> faddau y naill, ac iachau 'r llall. A pha ham y dylwn i ammau dy ewyllys d&acirc; di; pryd na chy&s;t i ti yr awrhon er fyngwaredu, ond vn <HI>w&ecirc;n gariadus,</HI> yr hwn a ymddango&s;ai&s;t dy hun mor ewylly&s;gar i'm prynu, er i ti golli holl <HI>waed dy galon:</HI> Ac yr awr|hon wyt yn cynnyg mor ra&s;u&s;ol i mi arwydd diogel om prynedigaeth trwy dy <HI>waed? Pwy wyf fi o Argl|wydd Dduw?</HI> a pha haeddedigaeth &s;ydd ynof, i'm prynu ar f&acirc;th br&icirc;s gwerthfawr? Nid yw ond dy wir drugaredd, ac nid wyf (o Arglwydd) deilwng o'r lleiaf o'th holl drugareddau di: llai o llawer i fod yn gyfrannog o'r Sacrament &s;anctaidd hon, yr ar|wydd mwyaf ar a ganniadheuai&s;t i feibion dynion y rhai a geri. Pa fodd y dylwn i o herwydd fy an|heilyngdod fy hun, lefain allan rhag ofn, wrth weled dy Sacrament &s;anctaidd, megis y darfu ir <HI>Phili&s;tiaid</HI> pan wel&s;ant Arch yr Arglwydd yn dyfod ir gynnu|lleidfa; <HI>gwac fi yr awrhon bechadur.</HI> Oni bai fod dy Angel di yn rhoi cy&s;&s;ur ynof megis yn <HI>y gwragedd, nac ofnwch, canys mi</HI> wn mai cei&s;io yr ydych <HI>yr Je|&s;u yr hwn a groe&s;hoeliwyd.</HI> Ty di yn wir y mae fy enaid yn ei gei&s;io. Ac yma yr wyt ti yn dy Sacrament fendi|gedig.<NOTE PLACE="marg">2 Sam. 7.11. 1 Sam. 5.7. Mat. 28.5. Luc. 2.43, 44.</NOTE> Os oedd <HI>Eli&s;abeth</HI> gan hynny yn tybied dy bre&s;ennol|deb di ynghr&ocirc;th dy fendigedig
<PB N="311" REF="176">
&s;am yn gymaiut anrhydedd iddi oni lammodd y plentyn yn ei <HI>chr&ocirc;th hi o lawenydd;</HI> pa fodd y dylai fy enaid i neidio ynof o lawenydd gan dy fod ti yr awrhon trwy dy Sacrament &s;anctaidd, yn dy|fod i drigo yn fynghalon yn dragwyddol? O pa f&acirc;th anrhydedd yw hwn, nid bod <HI>mam fy Argl|wydd,</HI> eithr <HI>bod</HI> fy <HI>Arglwydd ei hunan</HI> yn dyfod fel hyn i ymweled &acirc; myfi? Mewn gwirionedd Argl|wydd yr ydwyf yn cyfaddef gyd a'r Canwriad ffydd|lawn, <HI>nad wyf deilwng i ddyfod o honot dan fy nghronglwyd: ac fel nad rhaid i ti ond dywedyd y gair yn vnig, am henaid a fydd cadwedig:</HI> Etto gan rhyn|gu bodd i luo&s;awgrwydd dy r&acirc;d, er mwyn crythau yn hytrach <HI>fyngwendid</HI> i, &s;elio dy drugaredd i mi trwy yr <HI>arwydd gweledig,</HI> yn gy&s;tal a thrwy y gair gweledig; mewn holl offyngeiddrwydd diolchgar y mae fy enaid yn treuthu wrthit <HI>gyd a'r Forwyn fendigedig: wele wa&s;anaethyddes yr Arglwydd, bydded i mi yn ol dy air. Cura di Arglwydd a'th air,</HI> ath <HI>Sacramentau</HI> wrth dd&ocirc;r fynghalon, a min|nau megis y <HI>Pwblican</HI> a guraf fy nwyfron am dau|ddwrn, cyn gynted ac y gallwyf fel y delech i mewn: Ac onid egyr y door yn ddigon buan, tor hi i lawr o Arglwydd a'th nerth ollalluog, ac yno tyred i mewn a phre&s;&s;wylia ynof yn dragwydd, fel y cafwyf achos gyda <HI>Zacheus</HI> i gydnabod, <HI>heddyw y daeth iechydwriaeth i fewn fynh&ycirc;.</HI> A thafl o honof fi allan bob peth a fyddo yn wrthwynebys i ti: Ca|nys yr wyf yn rhoddi y cwbl feddiant o'm calon i'th Fawrhydi bendigedig, gan ym|bil na <HI>byddwyf byw</HI> o <HI>hyn allan,</HI><NOTE PLACE="marg">Mat. 8.8. Luc. 1.38. Dad. 3.20. Luc. 18.23. Luc. 19.9.</NOTE> hebot ti yn byw ynof, yn dy|wedyd ynof, yn rhodio ynof, ac felly i'm llywodraethu &acirc;'th l&acirc;n ysbryd, megis na byddo dim i'm bodloni ond y peth a
<PB N="312" REF="177">
fyddo <HI>cymeradwy</HI> ger dy fron di. Megis gan ddi|benu gyrfa fy mywyd yn dy r&acirc;d, y gallwyf yn &ocirc;l hynny fyw gyd &acirc; thi yn dragwyddol yn dy deyrnas o ogoniant. Cennada hyn o <HI>Arglwydd Je&s;u,</HI> er mwyn haeddedigaethau dy farwolaeth a'th waed tywall|tedig. <HI>Amen.</HI></P>
<P>Pan &s;yddo y <HI>Gwenidog</HI> yn dwyn y bara wedi ei fendigo a'i dorri tu ag attat ti, a chan ei gynnyg i ti, y dywedo wrthit <HI>Cymmer, bwyta,</HI> &amp;c. Yno myfy|ria fod <HI>Cri&s;t ei hunan</HI> yn dyfod attat ti: ac yn cyn|nyg ac yn rhoi mewn gwirionedd i'th ffydd ei wir gorph a'i waed, gyd &acirc; holl haeddegaethau ei farwo|laeth a'i ddioddefaint, i borthi dy enaid i fywyd tra|gwyddol: Cyn gypled a bod y Gwenidog yn cynnyg ac yn rhoi yr arwyddion oddiallan i borthi dy gorph <HI>i fywyd am&s;erol.</HI> Bara yr Arglwydd y mae y Gweni|dog yn ei roddi, eithr y <HI>bar a yr</HI> hwn yw 'r <HI>Arglwydd</HI> y mae <HI>Cri&s;t ei hun yn ei roddi.</HI></P>
<P>Pan fyddych di yn Cymmeryd y bara o law y Gwenidog i'w fwyta, yno cyffr&ocirc; dy enaid i amgyffred ac i ymaflyd am Gri&s;t trwy ffydd: ac i o&s;od ei haeddedigaethau cf i iachau dy drueni di. Cofleidia ef mor gynnes a'th ffydd yn y Sacrament, ac y darfu i <HI>Simeon</HI> h&ecirc;n ei wafcu a'i gofleidio yn ei freichiau pan ydoedd yn ei <HI>rwymyn.</HI> Pan fyddych yn bwyta y bara, tybia fod yn gweled Cri&s;t <HI>yn crogi ar y groes,</HI> a thrwy ei boenau anrhaethadwy, yn cyflawn fodlo|ni cyfiawnder Duw am dy bechodau di, ac ymeg|nia i fod yn wir gyfrannog o'r <HI>rh&acirc;d ysbrydol,</HI> megis o'r &aacute;rwyddion defnyddiol. Canys nid yw 'r <HI>Gwir</HI> yn ab&s;ennol oddiwrth yr arwydd, ac nid yw <HI>Cri&s;t</HI> chwaith yn &s;iommi pan yw ef yn dywedyd, <HI>hwn yw fynghorph,</HI> eithr y mae ef yn ei roddi ei hun mewn gwirionedd i bob enaid a'i derbynnio ef yn ysbry|dol trwy ffydd. Canys megis y mae y &s;wpper a ar|ferodd neu a wenidogaethodd Cri&s;t yn eiddom
<PB N="313" REF="177">
ni: felly y mae yr vnrhiw Gri&s;t yn wir bre&s;ennol yn ei Swpper ei hun, nid trwy <HI>draw&s;ylweddiad pabaidd,</HI> eithr trwy gyfrannogiad &s;acramentaidd, trwy 'r hyn y mae ef yn gwir borthi y ffyddlonniaid i fywyd tra|gwyddol: Nid gan ddyfod i lawr o'r ne&s;oedd attat ti, eithr trwy dy dderchafu di oddiar y ddaiar atto ef, yn ol yr h&ecirc;n ymadrodd, <HI>&s;ur&s;um corda: der|chefwch eich calonnau: Canys pa le bynnac y byddo y gelain yno i'r ymga&s;cl yr eryrod.</HI> Mat. 24.28.</P>
<P>Pan f&ycirc;ch di yn canfod y Gw&icirc;n wedi ei ddwyn at|tat o'r neilltu oddiwrth y Bara: yno cofia fod gwaed <HI>Je&s;u Gri&s;t,</HI> wedi ei neillduo mewn gwirionedd <HI>oddi|wrth ei gorph ar y groes,</HI> er mwyn cael o honot ti faddeuant am dy bechodau: Ac mai hwn iw &s;&egrave;l y cyfammod newydd, yr hwn a wnaeth Duw o ran maddeu holl bechodau oll bechaduriaid edifeiriol, ar a gredent yn haeddedigaethau ei waed tywallte|dig. Canys nid yw y Gw&icirc;n yn Sacrament o waed Cri&s;t cynnwy&s;edig yn ei withi, eithr megis y darfu ei dywallt o'i gorph ar y groes er <HI>maddenant o'i pe|chodau ir rhai a gredent ynddo ef,</HI> Math. 26.28.</P>
<P>Pan fyddych yn yfed y Gw&icirc;n a phryd y bwrir ef allan o'r Caregl i'th <HI>Ddwyfron,</HI> myfyria a choelia mai trwy haeddedigaethau y gwaed, yr hwn a dy|walldodd Cri&s;t ar y groes, y cai di faddeuant o'th holl bechodau cyn gypled ac a darfu i ti yfed yr awr|hon y Gw&icirc;n &s;acramentaidd, yr hwn &s;ydd ofewn dy ddwyfron. Ar pryd y byddych yn yfed, go&s;od dy fyfyrdod ar <HI>Gri&s;t,</HI> megis yr oedd ef yn crogi ar y groes; fel pe bait ti megis <HI>Mair</HI> ac <HI>Joan</HI> yn ei we|led ef yn hoeliedig, a'i waed yn llifeirio i lawr rhyd ei y&s;tlys bendigedig, allan o'r briw erchill, yr hwn a wnaeth y waiwffon yn <HI>ei Galon ddiniweid:</HI> gan ddy|muned fod dy enau yn dynn wrth ei y&s;tlys ef, megis y gellit ti dderbyn y gwerthfawroccaf waed hwn|nw cyn ei &s;yrthio ir ddaiaren lychlyd. Ac etto yfed y
<PB N="314" REF="178">
gwaed hwnnw yn corphorol a'th enau, ni byddai el|fydd mor ffrwythlon, ac yfed y Sacrament hon o'r gwaed hwnnw yn ysbrydol trwy ffydd. Canys fe alla&s;ai un o'r <HI>Milwyr</HI> yfed hwnnw, a bod yn golle|dig er hynny: eithr pwy bynnac a'i hyfo yn y&s;|prydol trwy ffydd yn y Sacrament, a fydd dio|gel o gael maddeuant am ei bechodau, a bywyd tragwyddol. <HI>[Ped fa&s;eu faddeuant pechodau neu fy|wyd tragwyddol ir neb a yfai yn gorphorol, diamau y bua&s;ai Mair ac Joan yn ei yfed, ond mae Joan yn dangos fod y rhinwedd yn y crediniaeth o'i dywalldi|ad of.]</HI></P>
<P>Fel y byddych di yn ymwrandaw ar gw&icirc;n Sacra|mentaidd yr hwn a yfai&s;t, yn cynhe&s;u dy ddwyfron, felly ymegnia i glywed yr Y&s;pryd gl&acirc;n yn cy&s;&s;uro dy enaid &acirc; gobaith hyfryd o faddeuant o'th holl be|chodau, trwy haeddedigaethau gwaed Cri&s;t. Ac i'r diben hwn, y mae Duw yn rhoi i bob enaid ffydd|lon yr Y &s;pryd gl&acirc;n ynghyd ar <HI>gwaed &s;acramentaidd iw yfed, ac ni a ddiodwyd oll i vn yspryd,</HI> 1 Cor. 12.13. Ac felly i adcyfodi dy feddwl i fynu oddiwrth fyfyrio am Gri&s;t <HI>fel y croe&s;hoeliwyd ef</HI> ar y groes, i y&s;tyried fel y <HI>mae ef yn ei&s;tedd mewn gogoniant ar ddeheulaw ei D&acirc;d,</HI> i wneuthur cyfryngdod dro&s;ot ti, gan anrhegu ei D&acirc;d ag <HI>anrhaethadwy haeddedi|gaethau</HI> ei farwolaeth, yr hon a oddefodd ef un|waith dro&s;ot ti i fodloni ei gyfiawnder ef, am y pe|chodau a wnaetho&s;t ti beunydd yn ei erbyn. Rhuf. 8. 34. Heb. 7.25. ac 9.24.</P>
<P>Yn ol i ti fwyta ac yfed y <HI>Bara</HI> ar <HI>Gw&icirc;n,</HI> gwna dy orau felly trwy weithrediad ffydd, a'r Y&s;pryd gl&acirc;n i fod yn un &acirc; Chri&s;t, &acirc; Chri&s;t &acirc; thithau; me|gis ac y mae yr <HI>arwyddion Sacramentaidd hynny</HI> yn troi yn faeth i'th corph, a trwy draul y gwr&ecirc;s yn dy|fod
<PB N="315" REF="178">
yn un ath &s;ylwedd di; ac felly y cei di gryfhau a chynnyddu dy <HI>Gymun</HI> &acirc; Chri&s;t fwyfwy. Ac me|gis y mae yn amho&s;&s;ibl gwahanu y Ba<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">a a'r Gwin gwedi y treulier gan y culla, a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> y t<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">e<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> i waed a &s;ylwedd dy gorph: felly y mae yn fwy amho&s;&s;ibl tynnu Cri&s;t oddiwrth dy enaid ti, neu dy enaid oddiwrth Gri&s;t. 1 <HI>Cor.</HI> 10.17.</P>
<P>Yn ddiweddaf megis nad yw ba<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> y Sacrament, er ei wneuthur o lawer o ronynnau yd, ond vn bara: felly rhaid i ti gofio, er bod yr holl ffyddlonniaid yn llawer, etto nid ydynt ond u<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> <HI>corph dirgeledig,</HI> or hwn y mae <HI>Cri&s;t yn ben.</HI> Ac a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> hynny y mae 'n rhaid i ti garu pob Cri&s;tion f<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ydi dy hun, ac megis aelod oth corph.</P>
<P>Hyd yn hyn am y dyledio<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> &s;ydd iw cyflawni wrth dderbyn y Sacrament &s;a<GAP DESC="illegible" EXTENT="6 letters">d, yr hyn a elwir rhagfyfyrdod.</P>
</DIV6>
</DIV5>
<DIV5 TYPE="text of part">
<HEAD><HI>3.</HI> Am y dyl<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 span"> cyflawni yn ol derbyn y Cy<GAP DESC="illegible" EXTENT="4 letters"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">r hyn a elwir, gweithrediad <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 words">.</HEAD>
<P>Y Ddyl&ecirc;d yr hon &s;ydd <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> i chyflawni yn ol derbyn Swpper yr Arglw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dd, a eiwir <HI>gweithre|diad</HI> neu <HI>Arferiad:</HI> heb yr hyn nid yw yr holl be|thau eraill yn gwneuthur i ni ronyn ll&ecirc;s na chy&s;|&s;ur.</P>
<P>Y gweithrediad hwn &s;ydd i gyflawni dau fath ar ddyledion: Yn gyntaf, y pethau &s;ydd raid i ni eu cyflawni yn yr Eglwys; neu ar &ocirc;l i ni fyned <HI>adref.</HI></P>
<P>Y pethau &s;ydd raid i ni eu cy&s;lawni yn yr Eglwys ydynt, un a'i neillduol i ni o'n honeidiau ein hunain, heu gy&s;ylltedig ar gynulleidfa.</P>
<P><PB N="316" REF="179">Y neilltuol ddyledion y rhai &s;ydd raid i ti eu cy|flawni o'th enaid dy hun ydynt dri: yn gyntaf, rhaid i ti fod yn ofalus (yn gymmaint a bod Cri&s;t yn trigo ynot ti yr awrhon) iw groe&s;hawu ef gan hynny &acirc; chalon l&acirc;n, ac &aacute; &s;erch <HI>p&ucirc;r:</HI> am y mynn y &s;ancteiddiolaf fod yn <HI>Sanctaidd</HI> gyd a'r <HI>Sanct|aidd:</HI> P&s;al. 18.26. Canys os darfu i <HI>Jo&s;eph</HI> o <HI>Arimathea</HI> pan gafodd ef ei gorph marw ef gan <HI>Pilat</HI> iw <HI>gladdu,</HI> ei <HI>droi</HI> a'i <HI>amdoi</HI> ef mewn lliain main ac aroglau p&ecirc;r, a'i o&s;od <HI>mewn b&ecirc;dd newydd:</HI> pa faint mwy y dylit ti lettyfa Cri&s;t mewn <HI>calon newydd,</HI> a phereiddio ei &s;tafelloedd ef a ph&ecirc;r <HI>arogl|darth gweddiau,</HI> ac oll bur dra&s;erch? Os darfu i Dduw orchymmyn i <HI>Moe&s;es</HI> gei&s;io <HI>crochan o aur p&ucirc;r i gadw y manna</HI> a &s;yrthiodd yn yr <HI>anialwch?</HI> pa fath galon b&ucirc;r a ddylit ti ei pharatoi i dderbyn y <HI>Manna</HI> &s;anctaidd, yr hwn a <HI>ddaeth i lawr o'r ne|foedd?</HI></P>
<P>Ac megys y daetho&s;t di <HI>tan alaru</HI> fel <HI>Jo&s;eph</HI> a <HI>Mair</HI> i gei&s;io Cri&s;t ir <HI>deml,</HI> felly yr awrhon wedi i ti ei gael ef <HI>ynghanol ei air a'i Sacramentau,</HI> bydd ofalus trwy orfoledd iw ddwyn ef adref <HI>gyd &acirc; thydi,</HI> fel y gwnaethont hwythau; Luc. 2.46.</P>
<P>Ac os darfu ir d&ycirc;n, yr hwn a <HI>gafodd ei ddafad golledig, orfoleddu cymmaint,</HI> pa fodd y gelli di wedi i ti <HI>gael Jachawdwr y b&ycirc;d, na orfoleddych fwy o lawer?</HI></P>
<P>Yn ail mae yn rhaid i ti offrymmu aberth o <HI>neill|duol ddiolch</HI> i Dduw am y rh&aacute;d ar drugaredd anrha|ethadwy hon: Canys fel y mae y weithred hon yn gyffredin ir holl Eglwys, felly ei cymmwy&s;ir yn neillduol i bob un or ffyddloniaid yn yr Eglwys, ac am y neillduol drugaredd hon y mae 'n rhaid i b&ocirc;b enaid offrwm i fynu yn llawen neillduol <HI>a|berth o roddi diolch.</HI> Canys os darfu i'r <HI>doethion lawenychu cymmaint pan wel&s;ant y Seren yr hon oedd yn eu tywys hwynt at Gri&s;t,</HI> a'i addoli ef mor gre|fyddol,
<PB N="117" REF="179">
<HI>pryd yr oedd ef yn blentyn</HI> yn gorwedd yn y <HI>pre&s;eb,</HI> ac <HI>offrymmu iddo ef aur, myrh,</HI> a <HI>thus;</HI> pa faint mwy y dylyt ti orfoleddu yr awrhon ddarfod i ti yn gy&s;tal weled, a derbyn y <HI>Sacra|ment hon,</HI> yr hon &s;ydd yn arwain dy enaid di atto ef, lle mae yn <HI>ei&s;tedd ar ddeheulaw ei D&acirc;d mewn gogo|niant?</HI> A chan dderchafu dy galon hyd yno, addo|la ef, ac abertha iddo ef yr <HI>aur</HI> o wir <HI>b&ucirc;r ffydd,</HI> a myrrh calon farweiddiol, a'r thus hwn neu'r cyfryw felus arogldarth o <HI>weddi</HI> a <HI>diolch.</HI></P>
</DIV5>
</DIV4>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="prayer">
<HEAD>Gweddi i'w dywedyd yn &ocirc;l derbyn y Cym|mun &s;anctaidd.</HEAD>
<P>PA beth a roddaf i ti (O Jachawdwr bendigedig) am yr holl fendithiau, y rhai mor ra&s;u&s;ol a dyw|clldai&s;t di ar fy enaid? Pa fodd y gallaf fi roi diolch cymhe&s;ur i ti, pryd na allaf fi ond prin eu mynegi? Lle galle&s;it ti fyngwneuthur i yn anifail, ti am gw|naetho&s;t i yn dd&ycirc;n ar dy l&ucirc;n dy hunan: pryd yr oeddwn i trwy bechod wedi colli dy l&ucirc;n, &acirc; myfi fy hunan hefyd: di adne&wcirc;yddai&s;t dy l&ucirc;n trwy dy l&acirc;n Y&s;pryd ynof, ac &aacute; waredai&s;t fy enaid trwy dy waed drachefn: ac yn awr di roddai&s;t i mi dy &s;&ecirc;l a'th arwydd o'm prynedigaeth: ie di a'th roddai&s;t dy hun i mi O Jachawdwr bendigedig; Oh pa fath dry&s;or o gyfoeth anrhaethadwy, a ffynon lawnlifei|riol o <HI>radau</HI> a ynnillodd yr hwn a' th ynnillodd di! Ni chyffyrddodd un dyn a thi trwy ffydd, nas dar|fu i ti ei jachau ef <HI>tr&wcirc;y r&acirc;s,</HI> o blegid ty di yw Awdur <HI>jechydwriaeth,</HI> yr ymddiffynfa rhag pob drwg, me|ddiginiaeth y cl&aacute;f, bywyd y rhai byw, ac adcyfo|diad y meirw. Oedd ond matter bychan gennit ti orchymyn i'th Angelion &s;anctaidd wilio ar greadur
<PB N="318" REF="180">
mor wael ac wyf fi, eithr mynnu o honot ti dy hun ddyfod i mewn i'm henaid, yno i'm ymddiffyn, i'm maethu, a'm cy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&s;uro i fywyd tragwyddol? O gallodd corphllyn y <HI>prophwyd marw adfywhau dyn marw a roe&s;id i gyfwrdd</HI> ag ef. Pa faint mwy y geill corph bywi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">l <HI>Arglwydd y prophwydi</HI> fywhau y ffy|ddlon, ynghalon y<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wn y mae ef yn <HI>pre&s;&s;wylio?</HI> Ac os cyfodi di fynghorph i yn y dydd o laf allan o'r pridd; pa faint mwy y bywhei di fy enaid yr awr|hon, yr <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wn a <HI>&s;ancteiddai&s;t di a'th lan Yspryd,</HI> ac a <HI>bureidd<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">&s;t</HI> di a<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> waed? O Arglwydd pa beth mwy a all<GAP DESC="illegible" EXTENT="4 letters"> i ei ddymu<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">o, neu pa beth mwy a alla|&s;it ti <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> ga<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">i<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dhau i mi, na rhoddi dy <HI>gorph</HI> i mi yn <HI>f<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">yd,</HI> a<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> <HI>waed</HI> yn <HI>ddiod,</HI> a rhoi dy enaid ar law<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> yn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ridwerth o'm gwaredigaeth? Ty di Argl|wydd a ddioddefai&s;t y <HI>boen,</HI> a minnau a gefais y b&ucirc;dd, myfi a gefais <HI>faddeuant,</HI> a thithau a odde|fai&s;t y <HI>gospediga<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">th:</HI> dy ddagrau di oedd fy <HI>ymol|chiad i,</HI> dy <HI>archollion</HI> di fy <HI>jechyd i,</HI> a'r anghyfiawn|der a wnaethpwy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> i ti oedd yn bodloni am y far|nedigaeth ddyledus i mi. Fel hyn drwy dy <HI>enedi|gaeth</HI> di a ddeuai&s;t yn frawd i mi, drwy dy <HI>farwo|laeth</HI> yn <HI>bridwerth</HI> i mi, drwy dy <HI>Drugaredd</HI> yn <HI>wobr,</HI> d<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wy dy <HI>Sacrament</HI> yn <HI>ymborth</HI> i mi. O lyniaeth nefol! <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rwy 'r hwn y cyfnewidir <HI>meibion dynion yn feibion i Dduw;</HI> megis y byddo anian ddynol yn marwhau, ac anian Duw yn bywhau, ac yn rheoli ynom. Mewn gwirionedd yr oedd i'r holl greaduriaid le i ryfeddu, fynnu o'r creawdr ei gau <HI>naw mis</HI> yngr&ocirc;th y Forw&ycirc;n, (er iw chr&ocirc;th hi yn ol ei lenwi o'r Y&s;pryd glan, fod yn fwy di&s;claer na'r ffurfafen olau &s;erennog.) Eithr darfod i ti fel hyn yma dy ymo&s;twng di hun i fyw yn fynghalon yn oe&s;tadol,<NOTE PLACE="marg">2 <HI>Bren.</HI> 13.21.</NOTE> yr hon a gefai&s;t di yn fwy aflan na <HI>thommen,</HI> hyn a ddi|chon beri i holl greaduriaid nef a dai|'ar
<PB N="319" REF="180">
&s;efyll yn &s;yn ac yn fud. Ond gan weled mai dy wir ewyllys a'th r&acirc;d nefol yw ddyfod fel hyn i gyfanneddu yn fynghalon, mi ddymunwn ar Dduw fod gennif galon mor b&ucirc;r, ac y dymunai fyn|ghalon ei bod, i'th croe&s;hawu di: a phwy &s;ydd weddol i groe&s;awu Cri&s;t? A phwy er cael ei wahodd, ni ddewi&s;ai, gyd &acirc; Mair, yn hytrach fyned ar ei liniau wrth dy draed, o flaen rhyfygu ei&s;tedd gyd &acirc; thi ar dy Fwrdd? Er bod arnaf fi ei&s;iau calon bur i ti i aros o'i mewn, etto ni bydd byth arnaf ei&s;iau llygaid llawn o ddagrau i olchi dy fendigedig draed, ac i alaru o herwydd fynghamweddau budron. Ac er na allaf fi wylo cynifer o ddeigrau ac a wa&s;anaethai i olchi dy fendigedig draed, etto fe wa&s;anaetha ddarfod i ti dywalld digon o waed i lanhau fy enaid pechadu|rus. Ac yr wyf o Arglwydd yn ffyddio yn oll|awl, na allai yr holl ddanteithion mely&s;wedd, a'r rhai y darfu ir <HI>Phari&s;ead</HI> coegfalch dy groe&s;awu, ryn|gu bodd i ti gy&s;tal, a'r deigrau hynny a ddarfu i Fair edifarus eu tywalld tan dy fwrdd. Mi fynnwn gan hynny gyd &acirc; <HI>Jeremi</HI> pe bai fy mh&ecirc;n yn <HI>ffynnon o ddagrau,</HI> megis gan weled na allaf fi mewn un modd dalu cwbl ddiolch am dy gariad i mi, etto fel y gallwn trwy wylofain beunyddiol dy&s;tiolaethu fynghariad i ti; ac er nad oes neb yn deilwng o'r fath r&acirc;d aneirif: etto hyn yw fynghy&s;ur, <HI>ei fod ef yn deilwng yr hwn yr wyt ti o'th cariad yn ei gyfrif yn deilwng.</HI> A chan i ti yn awr oth wir r&acirc;d fynghyf|rif (ymhlith dewi&s;edigion eraill) yn deilwng o'r ffafr anrhaethadwy yma, a &s;elio trwy dy Sacrament hysby&s;rwydd oth cariad, a maddeuant o'm pecho|dau: O Arglwydd &s;icrh&acirc; dy gariad ith w&acirc;s, a dy|waid am danaf fi megis y dywedodd <HI>I&s;aac</HI> am <HI>Jacob, my fi a'i bendithiais ef, am hynny ben|digedig fydd ef.</HI><NOTE PLACE="marg">Gen. 27.33.</NOTE> Ac fel y gallwyf fi ddywedyd wrthit ti gyd &acirc; <HI>Da|fydd
<PB N="320" REF="181">
Tydi O Arglwydd,</HI> yn awr a <HI>fendi|gai&s;t</HI> fy enaid, ac a'i gwnaetho&s;t yn d&ycirc; it, ac ef a fydd <HI>yn fendigedig ger dy fron</HI> di yn dragywydd. A chan weled ryngu bodd i ti fendigo <HI>Obed Edom, a'i holl d&ycirc;, tra yr oedd Arch yr Arglwydd yn aros yn ei d&ycirc;:</HI> Nid wyf yn ammau na fendithi di fy <HI>enaid</HI> i am <HI>corph</HI> yn fwy o lawer, a chwbl &s;ydd yn perthyn i mi, gan ryngu bodd i'th fawr|hydi o'th wir ewyllys da dy hun, fyned tan y gronglwyd i aros yn gyfannedd yn fy mythan tlawd i: Bendiga fi &ocirc; Arglwydd, fel y byddo i'm pecho|dau gael cwbl faddeuant trwy dy waed, am cydwy|bod gael ei &s;ancteiddio trwy dy l&aacute;n Y&s;pryd, a'm meddwl gael ei oleuo trwy dy wirionedd, am calon ei harwain gan dy Y&s;pryd, am ewyllys ymhob peth fod wedi ei o&s;twng i wneuthur yn ol dy fendigedig <HI>air</HI> a'th <HI>ewyllys di.</HI> Bendithia fi a'r holl radau &s;ydd yn ddiffygiol i mi, a chwanega ynof yr holl ddoniau a'r rhai y darfu i ti fyngyny&s;caeddu yn barod. A chan weled fy mod yn dy ddal di, nid gerfydd y breichiau, fel <HI>Iacob</HI> yn ymdrechu <HI>oddiallan,</HI> eithr oddifewn yn cyfanneddu ynof drwy ffydd: Yn ddiau Arglwydd, <HI>ni adawai i ti fyth fyned ymaith, oddieithr i ti fy mendithio,</HI> a rhoi i mi <HI>enw newydd, calon new|ydd,</HI> ac <HI>Y&s;pryd newydd,</HI> a nerth trwy allu Duw i orchfygu y byd, y cnawd, ar cythraul. Ac yr wyf yn dei&s;yfu arnat ti o Arglwydd, na chais mor ymadel &acirc; myfi felly cei&s;iai&s;t di oddiwrth <HI>Iacob,</HI> o ran bod y <HI>dydd</HI> yn <HI>ne&s;&s;au,</HI> a'th r&acirc;d dithau yn dechrau <HI>gwawrio</HI> ac <HI>ymddangos.</HI> Canys yr wyf fi o eigi|on fy enaid, yn o&s;tyngedyg yn ymbil gyd a'r <HI>Emma</HI>ufiaid arnat ti <HI>O Ie&s;u hyfryd,</HI><NOTE PLACE="marg">1 <HI>Cron.</HI> 17.27. 2 <HI>Sam.</HI> 6.11. Gen. 32.24.</NOTE> <HI>am drigo gyd &acirc; myfi o ran bod y n&ocirc;s yn tynnu yn agos.</HI> Canys y mae <HI>n&ocirc;s profedigneth,</HI> n&ocirc;s <HI>gorthrym|der,</HI> ie fy <HI>hirnos olaf</HI> o farwolaeth yn
<PB N="321" REF="181">
ne&s;hau. O fendigedig Iachawdr aros gyd &acirc; myfi yr awrhon ac yn dragywydd. <HI>Ac onid aiff dy wyneb di gyd &acirc; myfi, nac arwain fi i fynu oddiyma.</HI> Tyred gyd &acirc; myfi, a bydd fyw gyd &acirc; myfi, a n&acirc;d nac i angau, nac i fywyd fy neillduo i oddiwrthit. Gyr fi oddi|wrthyf fy hunan, a thynn fi attat ti. G<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d i mi fod yn gl&acirc;f, eithr yn iach ynot ti, ac ymddangho&s;ed <HI>dy nerth di yn fyngwendid.</HI> Gad i mi fod i'm gweled megis yn fa<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">w, fel y byddych di yn vnig i'th weled yn byw ynof fi, fel na byddo fy holl aelodau ddim ond offerau i weithredu dy <HI>gynhyrfiadau di. Go&s;od fi megis &s;el ar dy Galon,</HI> a gad i'th <HI>Zel</HI> di fod we|di ei go&s;od ar fy vn innau, megis y bwyf allan o gariad &aacute; chwbl oll, fel y gallwyf yn vnig fod mewn cariad &acirc; thydi. A canniadha O Arglwydd, fel y rhyngodd bodd i ti yn awr ddangos y &s;&s;afr hon i mi, i gael ei&s;tedd ar dy Fwrdd i dderbyn y Sacrament hon yn dy D&ycirc; o rad: allael o honof yn &ocirc;l <HI>hyn trwy dy drugaredd,</HI> gael fy ner|byn i <HI>fwyta ac i yfed ar dy Fwrddyn dy deyrnas o ogo|niant.</HI> Ac am dy drugaredd, yr wyf fi yma gyd a'r <HI>pedwar anifail</HI> ar 24 <HI>o h&ecirc;nuriaid yn &s;yrthio ger bron dy Or&s;eddfaingc o rad,</HI> gan gydnabod <HI>mai tydi a'm gwaredai&s;t a'th waed,</HI> a bod iechydwriaeth yn vnig yn dyfod oddiwrthit ti. Ac am hynny i ti yr wyf yn rhoddi y <HI>fendith</HI> a'r <HI>gogoniant,</HI> a <HI>doethineb, a diolch, a'r anrhydedd,</HI> a'r gallu, <HI>a nerth, a Mawr|hydi, O fy Arglwydd, am Duw, yn dragywydd.</HI> Amen.</P>
<P>Yn drydydd, gan weled fod Cri&s;t wedi ei aberthu ei hunan dro&s;ot ti (a bod y cwbl ar a ellych di ei roddi yn rhy fychan) am hynny mae 'n rhaid i ti dy offrymmu dy hun i <HI>fod yn aberth bywiol, &s;an|ctaidd, a chymmeradwy gan Dduw,</HI> gan ei wa&s;anaethu ef mewn <HI>cyfiawnder,</HI> a <HI>&s;ancteiddrwydd</HI> yn dy holl ddyddiau, <HI>Rhuf.</HI> 12.1. Fal hyn y mae Tertullian
<PB N="322" REF="182">
yn ty&s;tiolaethu, yr adwaenid Cri&s;tion rhagor dyn arall yn ei am&s;er ef, yn vnig wrth ei <HI>&s;ancteiddrwydd</HI> a'i <HI>ymarweddiad bucheddol.</HI></P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD><HI>2.</HI> Am y dyledion rheidiol iw gwneuthur yn &ocirc;l y Cym|mun yn gy&s;ylltedig ar gynulleidfa.</HEAD>
<P>YDyledion iw cyflawni yn gy&s;ylltedig a'r Eglwys ydynt dri. Yn gyntaf, diolch cyhoe|ddus, yn gy&s;tal trwy <HI>weddiau</HI> a chanu <HI>P&s;almau:</HI> fel hyn y gwnaeth Cri&s;t ei hunan, a'i Apo&s;tolion. Yn a&icirc;l, vno a'r Eglwys, i roddi (pawb yn ol ei allu) <HI>elu&s;en i'r tlawd.</HI> Hyn oedd ddefod ac arfer y brif Eglwys, &s;ef, gwneuthur ca&s;glau, a gwleddau o, gari|ad, yn ol derbyn <HI>Swpper yr Arglwydd,</HI> i borthi angen eu cydfrodyr tlodion. Yn drydydd, pan ddiweddir rhoddi diolch a moliant, yno &s;af i fynu gyd a'g oll anrhydedd, i dderbyn Bendith Dduw o enau ei <HI>Wenidog</HI> ef, ac iw derbyn yn yr un modd a pha bait ti yn clywed Duw ei hun or nefoedd yn ei hadrodd wrthit. Canys trwy <HI>eu bendith hwynt y mae Duw yn bendithio ei bobl.</HI> Num. 6.23, 27.</P>
<P><HI>Hyn am y dyledion &s;ydd iw hymarferu yn yr Egl|wys.</HI></P>
<P>Y Dyledion y rhai &s;ydd raid i ti eu hymarfer yn ol dy <HI>fynediad</HI> adref, ydynt dri: yn gyntaf, y&s;tyried yn ddyfal a ddarfu i ti dderbyn Cri&s;t yn vnion yn y Sacrament. yr hyn a elli di yn y modd yma ei ddeall yn hawdd; canys gan weled fod ei <HI>gnawd ef yn wir fwyd, ai waed yn wir ddiod, Jo|an.</HI> 6.56. a'i fod ef mor llawn o r&acirc;s, na <HI>chy|ffyrddodd</HI> neb ag ef erioed drwy ffydd, ond a dderbynniodd rinwedd oddiwrtho; nid po&s;&s;ibl fod amgen, os darfu i ti fwyta ei gnawd ac yfed ei waed, nas derbynni di r&acirc;d a nerth i ymlanh&acirc;u oddiwrth dy holl bechodau a'th fudreddi. Canys os darfu ir
<PB N="323" REF="182">
wraig ni chyffyrddodd ond &acirc;i <HI>wi&s;c ef,</HI> yn y man gael gan ei diferlif <HI>gwaed &s;ychu: Marc.</HI> 5.29. pa faint mwy y &s;ych difer-lif gwaed dy bechod di, os byddi di yno gwedi gwir fwyta ac y&s;ed <HI>gwir gnawd</HI> a <HI>gwaed</HI> Cri&s;t? Ond os bydd dy ddiferlif yn rhedeg etto, y mae i ti le i dybied yn vnion, na wir gyffyr|ddai&s;t di erioed &acirc; Chri&s;t.</P>
<P>Yn ail, gan weled ddarfod i ti dy gymmodi dy hun &aacute; Duw, ac adnewyddu dy gyfammod, ac addunedu gwellh&acirc;d a newydd-deb buchedd: y mae yn rhaid i ti gan hynny gymmeryd prif ofal, nad ymroddych di i wneuthur y cyffelyb bechodau ond hynny: gan wybod am yr <HI>y&s;pryd aflan,</HI> o chaiff ef byth <HI>fyned i fewn</HI> ith enaid ti drachefn, <HI>yn ol ei lanh&acirc;u ai y&s;cubo; ef a aiff i mewn i gymmeryd meddiant cadarngryf &acirc; &s;aith o gythreuliaid eraill gwaeth nag ef ei hun gyd a'g efo, ac yno diwedd y dyn hwnnw a fydd gwaeth nai ddechreuad.</HI> Math. 12.44. Na fydd gan hynny yn debyg <HI>ir ci a ddychwelodd at ei ch&wcirc;ydfa ei hun; neu i'r h&wcirc;cb wedi ei golchi, yr hon a ymdreigla yn y dom drachefn.</HI> 2 Pet. 2.22. Ac na ymchwel at dy lid mal y <HI>wiber,</HI> yr hon &s;ydd yn rhoi ei gwenwyn heibio tra byddo yn yfed, ac ai cymmer i fynu dra|chefn pan y darffo iddi. Eithr pan fyddo, naill a'i <HI>diawl</HI> a'i <HI>dy gnawd</HI> yn cynnyg dy hudo, neu roi cod|wm it yn dy bechodau arferedig; Atteb hwynt mal y mae 'r Eglwys <HI>ynghaniadau</HI> Salomon, <HI>dio&s;cais fy mhais (o'm llygredigaeth arferol) pa fodd y gwi&s;caf hi, golchais fy nhraed, pa fodd y diwynaf hwynt?</HI> Can. 5.3.</P>
<P>Yn olaf, o ce&s;ant di erioed na gorfoledd na chy|&s;&s;ur wrth dderbyn y <HI>Sacrament &s;anctaidd,</HI> ymddan|gho&s;ed hynny yn dy ddelfyfiad chwannog i'w derbyn drachefn. <HI>Canys corph Crist, fel yr eneiniwyd ag olew llawenydd yr fwy nai gyfeillion,</HI> felly y mae 'n rhoddi arogl <HI>pereiddiach</HI> na'r holl ennaint yn y
<PB N="324" REF="183">
b&ycirc;d: P&s;al. 45.7. Heb. 1.9. Y mae ei arogl melys|ber yn denu yr holl eneidiau a'r a'i harchwae|thodd, byth ar ol hynny i ddymuno yn fynychach brofi ei fely&s;dra drachefn. <HI>O herwydd arogl dy en|naint daionus, am hynny y llangce&s;au a'th carant.</HI> Can. 1.3. <HI>O profwch a gwelwch gan hynny yn fy|ny h mor dda yw 'r Arglwydd,</HI> medd <HI>Dafydd,</HI> P&s;al. 34 8. Dyma orchymyn Cri&s;t ei hun, <HI>Gwnewch hyn er coffa am danaf;</HI> ac wrth wneuthur hyn di fyddi yn dy ddangos dy hun yn fwy <HI>meddylgar</HI> a <HI>diolchgar</HI> am ei farwolaeth ef. Canys cyn fyny|ched ac <HI>y bwytaoch y bara, ac yr yfoch y cwppan hwn, y dang<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&s;wch farwolaeth yr Arglwydd nes ei ddyfod.</HI> A bydded hyn yn brif ddiben o'th Cymmun, ac o'th fywioliaeth, &s;ef i fod o honoti yn Gri&s;tion &s;an|ctaidd, <HI>yn awyddus i weithredoedd da,</HI> wedi ym|lanhau <HI>oddiwrth bechod, i fywyn &s;obr, ac yn gyfiawn, ac yn dduwiol yn y byd &s;ydd yr awrhon;</HI> Tit. 2.12.14. fel y bych cymmeradwy gan Dduw, buddiol i'th frodyr, ac yn ddiddanaidd ith enaid dy hun, hyn yma, am y modd i ogoneddu Duw yn dy fywyd.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<HEAD>Yma y canlyn yr arfer o dduwioldeb i ogoneddu Duw yn am&s;er clefyd, y pryd y galwer arnat ti i farw yn yr Arglwydd.</HEAD>
<P>CYN gynted ac y dealltych ti fod rhyw gle|fyd yn ymweled &acirc; thydi, myfyria wrthit dy hunan:</P>
<P N="1">1. <HI>Na ddaw cy&s;tudd allan o'r pridd, ac na flagu|ra gofid allan o'r ddaiar,</HI> Job. 5.6. Nid yw clefyd yn digwyddo o ddamwain, neu di amgwydd, (megis yr oedd y <HI>Phili&s;tiaid</HI> yn tybied fod <HI>eu Ll&ycirc;god, a chlwyf y marchogion</HI> yn dyfod, 1 Sam. 6.9.) <HI>eithr oddiwrth anwiredd d&ycirc;n, yr hyn a dyr allan fel gwr|eichion.
<PB N="325" REF="183">
Y mae d&ycirc;n (medd Jeremi) yn dioddef am ei bechod. Ynfydion</HI> (medd <HI>Dafydd) o blegit eu camweddau, ac o herwydd en hanwireddau a gy|&s;tuddir. Galar. nad.</HI> 3.39. P&s;al. 107.17. Megis gan hynny y mae <HI>Salomon</HI> yn cynghori g&wcirc;r i'w ym|ddwyn ei hun tu ag at dywy&s;og daiarol! <HI>Pan gy|fodo y&s;pryd pennadur yn dy erbyn, nac ym&acirc;d a'th le; canys ymo&s;twng a o&s;tega bechodau mawrion:</HI> Pre. 10.4. felly yr wyf fi yn dy gynghori di i wneuthur a Thywy&s;og y tywy&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">gion. Os bydd y&s;pryd yr hwn &s;ydd yn llywodraethu nef a daiar yn cyfedi yn dy erbyn, na an-obeithied dy galon; Canys y mae edifei|rwch yn heddychu am bechodaa mawrion. <HI>A phwy bynnac a ddychwelo yn ei gyfyngdra at Arglwydd Dduw I&s;rael, ac a'i cei&s;io ef, efe a'i caff.</HI> 2 Cro. 15.4.</P>
<P N="2">2. Cae <HI>ddrws dy &s;tafell,</HI> hola <HI>dy galon ar dy wely, ac na phecha, praw a chwilia dy ffyrdd.</HI> Mat. 6.6. Galar-nad. 3.40. Chwilia mor ddyfal am dy be|chod marwol, ac y chwiliodd <HI>Jo&s;hua</HI> am <HI>Achan,</HI> nes itti ei gael. Canys er bod Duw pan fyddo yn cery|ddu ei blant yn craffu ar eu holl anwiredd, etto y mae ef yn cymeryd achos yn bennaf i'w ceryddu, ac i fyned ag hwynt i'r <HI>farn</HI> am ryw bechod gofidus, yn yr hwn y buont fyw heb edifeirwch.</P>
<P N="3">3. Pan fyddych di fel hyn wedi y&s;tyried dy holl bechodau, ymo&s;od dy hun ger bron Gor&s;eddfaingc Duw, megis lleidr neu lofrudd yn &s;efyll o &s;laen Bar|nwr daiarol: a thrwy gur a gofid cal&oacute;n cyfaddef wrth Dduw dy holl bechodau adnabyddus, yn en|wedig dy feiau marwol, yr rhai &s;ydd fwyaf yn an|fodloni Duw. Hy&s;py&s;a hw ynt yn eglur, a dangos y <HI>pryd,</HI> y <HI>lle,</HI> a'r <HI>m&ocirc;dd</HI> y gwnaethpwyd hwynt: megis y perthyn i ddatcan creulonrhwydd dy bechodau, a maint yw dy edifeirwch am danynt. Cyfod dy
<PB N="326" REF="184">
law, a chydnabydda ger bron Barnwr cyfiawn nef a daiar dy fod yn euog o farwolaeth, a damnediga|eth dragwyddol, am yr echry&s;&s;on bechodau a'r anwireddau hynny. A chwedi i ti fel hyn dy gyhuddo a'th farnu dy hunan; ymddaro&s;twng dy hun ger bron gor&s;eddfainge ei r&acirc;d, gan dy &s;icr|hau dy hun <HI>pa wedd bynnac</HI> yw brenhinoedd <HI>I&s;ra|el,</HI> etto fod Duw <HI>I&s;rael yn Dduw trugarog.</HI> A lle|fain wrtho ef o galon ffyddlawn edifeiriol, am dru|garedd a maddeuant mor daer a haerllyg, ac y cly|wai&s;t ti ddrwg-weithredwr a fai parod i dderbyn ei farn yn llefain wrth yr <HI>u&s;dus</HI> am r&aacute;s a thrugaredd; gan addunedu gwellh&acirc;d buchedd, a thrwy gynnor|thwyad ei r&acirc;d ef i ochel byth y cyfryw bechod ond hynny, yr hyn oll a elli di ei wneuthur yn y geiriau a ganlyn, neu 'r cyfryw.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="prayer">
<HEAD>Gweddi pan ddechreuo un fyned yn glaf.</HEAD>
<P>O Farnwr tra-chyfion, etto yn enw <HI>Je&s;u Gri&s;t</HI> fy nhad gra&s;u&s;ol: myfi bechadur truan ydwyf yma yn dychwelyd attat ti, (er fy ngyrru gan ddygn boen a gofid) megis y M&acirc;b afrad|lon gan newyn ac ei&s;iau. Yr wyf yn cydnabod nad yw y dolur ar penyd hwn yn digwyddo o <HI>ddamwein</HI> dall neu o <HI>dynged,</HI> eithr trwy dy ragymweliad ne|fol, a'th prif ragluniaeth. Dyrnod dy law drom ydyw yr hyn y mae fy mhechod yn ei gyfion ha|eddu: <HI>a'r hyn a ar&s;wydais a ddigwyddodd i mi:</HI> Etto yr wyf yn deall dy fod ti <HI>yn dy lid yn co|fio trugaredd,</HI> pan y&s;tyriwyf amled ac erchylled yw fy mhechodau, ac mor <HI>anaml</HI> ac <HI>e&s;mwyth</HI> yw dy <HI>gospedigaethau</HI> di. Di a alla&s;it fy nharo i &acirc; rhyw farwolaeth ofnadwy ddi&s;ymmwth, megis na alla&s;wn i gael nac ennyd nac am&s;er i alw arnat am r&aacute;s a
<PB N="327" REF="184">
thrugaredd; Ac felly y darfu&s;au am danaf yn fy mhechodau, ac y bua&s;wn colledig yn uffern byth.</P>
<P>Eithr yr wyt ti o Arglwydd yn ymweled &acirc; myfi a'r cyfryw gerydd tadol, ac a arferi wrth ymweled a'th plant anwylaf; gan roddi i nai (trwy 'r clefyd hwn) yn gy&s;tal rhybydd ac am&s;er i edifarhau, ac i ymbil &acirc; thydi am r&acirc;d a maddeuant. Nid wyf yn cymeryd gan hynny o Arglwydd moth ymweliad byn, yn arwydd o ddigofaint na cha&s;ineb, eithr me|gis yn ddiogelaf argoel ac arwydd o'th ffafr a'th ry|wiogrwydd cariadol, trwy 'r hyn yr ydwyt ti a'th Farnedigaethau am&s;erol yn fy nhynnu <HI>i'm bar|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">u fy hunan,</HI> ac i edifarhau o'm buchedd an|wireddus, mal na byddwn gwedi fy mwrw heibio i ddamnedigaeth gyd a'r b&ycirc;d annuwiol diedifeiri|ol. Canys y mae dy air &s;anctaidd yn fy &s;iccrhau mai 'r <HI>hwn a geri yr wyt ti fel hyn yn ei go&s;pi, ath fod yn fflangellu pob mab a dderbynni:</HI> ac os goddefaf fi dy g&ocirc;&s;p, dy fod <HI>yn ymgynnyg dy hun i mi megis ith F&acirc;b, a bod yr holl rai abarh&acirc;nt i bechu, ac er hyn|ny a ddiangant yn ddi-gerydd (o'r hyn y mae dy holl blant yn gyfrannogion) yn ordderchiaid, ac nid yn feibion: ath fod ti yn fyngheryddu o ran fy ll&ecirc;s, me|gis y gallwn fod yn gyfrannog o'th &s;ancteiddrwydd.</HI> O Arglwydd mor llawn o ddaioni yw dy anian, mor ra&s;u&s;ol y gwnaetho&s;t di &acirc; myfi yn am&s;er fy iechyd am helaethrwydd? ac yr awrhon gwedi dy gy|ffroi o herwydd fy mhechodau am anniolchgarwch, &s;y gennit y cyfryw <HI>dadol</HI> a <HI>buddiol</HI> ddibenion yn go&s;od y dolur a'r cerydd hwn arnaf.</P>
<P>Yr wyf yn cyfaddef, Arglwydd, dy fod ti yn dra chyfion yn cy&s;tuddio fynghorphi &acirc; chlefyd; Ca|nys yr oedd fy enaid yn glaf o'r blaen gan hir <HI>ha|wddfyd,</HI> ac yn rhy lawn o e&s;mwythdra, tanghnedd|yf, helaethrwydd, a digonedd bara. Ac yr awr|hon, O Arglwydd, yr wyf yn galaru ac yn alaethu
<PB N="328" REF="185">
am fy mhechodau; <HI>yn wyf yn cydnabod fy anwiredd, am pechodau &s;ydd yn oestad ger fy mron.</HI> O pa fath bechadur truan wyf fi, gwag o bob daioni wrth na|tur, a llawn o bob drygioni wrth ymarfer pecha|durus! Oh pa fath aneirif liaws o bechodau a wn|euthum yn d'erbyn di, tra 'r oedd dy hir ymaros yn di&s;gwyl wrth <HI>fyn nroad,</HI> a'th fendithiau yn fy ne|nu i edifeirwch! Etto o fy Nuw, gan weled fod yn <HI>briodoldeb</HI> i ti, edrych yn fwy ar dy anian dy hun, nac ar haeddedigaethau pechaduriaid; yr wyf yn at|tolygu i ti o D&acirc;d, er mwyn <HI>dy fab Je&s;u Grist,</HI> ac er mwyn haeddedigaethau ei <HI>oll</HI> wared <HI>awl</HI> farwola|eth, yr hon yn ewylly&s;gar a oddefodd ef tros bawb a gredant ynddo. <HI>Trugarha wrthyf yn ol lliaws dy drugareddau, tro dy wyneb heibio oddiwrth fy mhe|chodau, a deleua fy holl anwireddau: na fwrw fi ymmaith oddi ger dy fron di, ac na thal i mi yn &ocirc;l fy haeddedig aethau.</HI> canys os gwrthodi di fi pwy am derbyn? neu pwy a rydd i mi achles os bwri di fi ym|maith? eithr ty di o Arglwydd ydwyt <HI>ymwared y di|ymwared,</HI> canys <HI>ynot ti y caiff yr ymddif ad drugaredd.</HI> O blegit er bod fy mhechodau yn dra-mawrion, etto y mae dy drugaredd O Arglwydd yn fwy nag hwynt oll. Ac ni allaf fi dro&s;eddu cymmaint ac a eill dy r&acirc;d ti ei ollwng, a'i faddau: <HI>Golch</HI> gan hynny, o Cri&s;t, fy mhechodau &acirc; rhinwedd dy werthfawroccaf waed, yn enwedig y pechodau y rhai o galon edifei|riol a gyfaddefais wrthit. Yn Bendifaddau o Ar|glwydd er mwyn Je&s;u Gri&s;t maddau i mi <NOTE PLACE="marg">Yma hen|wa 'r pech|od &s;ydd yn pwy&s;o fwy|af ar dy gyd|wybod.</NOTE> A chan weled mai o'th cariad y dodai&s;t i lawr dy einioes yn <HI>bridwerth</HI> dro&s;of, pryd yr oeddwn yn elyn i ti: O gwared yn awr werth dy waed dy hun, pryd na chy&s;t i ti ddim ond un w&ecirc;n gariadus tuag attaf, neu ym|ddangos
<PB N="329" REF="185">
yn ra&s;u&s;oi yngolwg dy D&acirc;d tro&s;of fi. Gwna fy undeb i unwaith drachefn ath dad, O Gyfryn|gwr trugarog; canys er nad oes dim ynof fi a eill iyngu bodd iddo ef, etto mi wn mai ynot ti, ac er dy fwyn di, y bydd ef bodlon i bawb ar a dderbyn|nych ac a gerych di. Ac os dy ewyllys bendigedig yw, &s;ymmud y clefyd hwn oddiwrthif, ac adfera fi im hiechyd cynefin drachefn; fel y gallwyf fyw yn hwy i o&s;od allan dy ogoniant di, ac i fod yn ddidda|nwch im cyny&s;eifiaid y rhai &s;ydd a'i goglydd arnaf: ac i gei&s;io i mi fy hunan fwy diogelrhwydd am yr etifeddiaeth nefol, yr hon a ba<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">atoi&s;t di i mi. Ac yno, Arglwydd, y cai di weled mor gall a chiefyddol y <HI>prynaf fi 'r am&s;er,</HI> yr hwn or blaen a ddarfu i mi dreilio mor ddiffaeth ac mor halogaidd. Ac er mwyn caffael o honof fi yn gynt ac yn haws ymadel a'r penyd, ac a'r clefyd hwn, cyfarwydda fi O Ar|glwydd, yr wyf yn attolwg it oth ragluniaeth goru|chel, at y f&acirc;th phy&s;ygwr, neu feddig, megis <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> gall|wyf (drwy dy fendith ar dy foddion) gaei fynghy|nefin jechyd am e&s;mwythder drachefn megis or bla|en. A cheni adh&acirc; Arglwydd daionus, megis y dan|fonai&s;t y clwyf hwn attaf, felly ryngu bodd it ddan|fon dy Y&s;pryd gl&acirc;n im calon, trwy 'r hwn y gallo y clefyd hwn fod wedi ei &s;ancteiddio i mi: fel y gall|wyf ei arfer megis dy <HI>y&s;col di,</HI> yn yr hon y gallwyf ddy&s;cu adnabod mawredd fy nhrueni, a galluog|rwydd dy drugaredd; fel y byddwyf mor o&s;tyn|gedig o ran y naill, megis na anobeithiwyf o'r llall: ac fel y gallwyf felly ymwrthod a phob rhyfyg o gynnorthwy ynof fy hun, neu mewn nebryw grea|dur arall; fel y gallwyf yn unig o&s;od yr holl hy|der o'm hiechydwriaeth yn dy holl-ddigonol haedde|digaethau. Ac yn gymaint a'th fod ti yn gwybod O Arglwydd, y f&agrave;th le&s;tr gwan wyf fi, llawn o le&s;crw|ydd
<PB N="330" REF="186">
ac amherffeithrwydd, am bod wrth natur yn ddiclon ac yn amhwyllig i oddef gwrthwyneb a chy|&s;tudd. O Arglwdd yr hwn wyt <HI>roddwr, pob dawn daionus,</HI> arfoga fi ag ammynedd i oddef ac i dder|byn dy fendigedig ewyllis a'th ymweliad; ac o'th drugaredd na o&s;od fwy arnaf, nag a allwyf fi ei oddef a'i gynnwys. Dod i mi r&acirc;s i'm ymddwyn fy hun mewn oll ammynedd, cariad, a gweddeidd-dra, tu ag at bob rhai a ddelont i ymweled a myfi, fel y gallwyf dderbyn yn ddiolchgar, ac yn ewylly&s;gar gofleidio yr holl gynghorion, ar cy&s;&s;urau daionus a dd&ecirc;l oddiwrthynt: ac megis y gallont hwy vn ag|wedd weled ynof fi y cyfryw &s;iamplau daionus <HI>o ddioddefgarwch,</HI> a chlywed gennif y cyfryw addy&s;c dduwiol o <HI>ddiddanwch,</HI> ac a fytho yn dy&s;tiolaeth, neu hysby&s;rwydd eglur o'm ffydd am crefydd gri|&s;tianogawl; Ac yn athrawiaeth iddynt hwy pa fodd i'w hymddwyn eu hunain, pan ryngo bodd it ym|weled ag hwynt ar cyfryw gy&s;tudd neu glefyd. Mi wn o Arglwydd fy mod yn haeddu marwolaeth, ac nid wyf yn dymuned byw ddim hwy, nac y byddwyf i wellhau fy muchedd anwireddus, ac mewn me&s;ur gwell i o&s;od allan dy ogoniant. Gan hynny o Ar|glwydd, os dy fendigedig ewyllys yw, dyro i mi fynghynefin iechyd drachefn, a channiadh&acirc; i mi hoedl hwy. Ond os darfu i ti yn ol dy raglu|niaeth dragwyddol, bennodi y clefyd hwn i'm ga|lw allan o'r bywyd darfodedig yma: yr wyf yn fy ymroi fy hunan i'th law di: <HI>gwneler dy ewy|llys bendigedig,</HI> pa vn bynnac a'i trwy fywyd a'i marwolaeth: yn vnig yr wyf yn attolwg i't o'th drugaredd faddeu i mi fy holl bechodau, a pha|ratoi fy enaid truan, megis trwy wir ffydd a di|ffuant edifeirwch, y gallo ef fod yn barod erbyn yr am&s;er y gelwych di arno allan o'm corph clwyfedig pechadurus. O Arglwydd D&acirc;d, <HI>yr
<PB N="331" REF="186">
hwn a wrendewi weddi,</HI> clyw yn y nefoedd y weddi hon a wneuthum, ac yn y cyfyngder hyn can|niadha i mi fy nymuniad, nid er mwyn vnrhiw deilyngdod &s;ydd ynof fi, ond er mwyn haedde|digaethau dy <HI>anwyl Fab Je&s;u,</HI> fy vnig Iachawdr am cyfryngwr, er mwyn yr hwn i'r addewai&s;t di wrando arnom, a channiadhau i ni <HI>pa beth bynnac a ofynnom yn ei enw ef.</HI> Yn ei enw ef gan hynny, ac yn yn ei eiriau ei hun, y ter|fynaf fi fy amherffaith weddi hon, gan ddywe|dyd.</P>
<P><HI>Ein Tad yr hwn wyt yn y nefoedd,</HI> &amp;c.</P>
<P>Gwedi i ti fel hyn dy gymmodi dy hun &acirc; Duw <HI>yn Ghrist.</HI></P>
<P N="1">1. Bydded dy ofal ne&s;&s;af di i o&s;od <HI>dy d&ycirc; mewn trefn a llywodraeth,</HI> yn &ocirc;l cyngor <HI>E&s;ai i'r Brenin Ezechias:</HI> E&s;ay 38.1. Gan wneuthur dy <HI>ewyllys olaf,</HI> a'th lythyr Cymmun, (onis bydd gwedi ei wne|uthur ei&s;oes.) os bydd wedi ei wneuthur, yno edrych amo yn fanwl, a &s;icrh&acirc; ef, ac er mwyn gochelyd pob ammheuon ac ymrafaelion, cyhoedda ef ger bron ty&s;tion: mal (os geilw Duw arnat ti allan o'r byd hwn) y gallo fod mewn ffrwyth ac yn ddigyfnewid|iol, megis dy wir <HI>feddwl</HI> a'th ewyllys <HI>olaf:</HI> ac yno traddoda ef gwedi cloi arno neu ei &s;elio mewn rhyw <HI>flwch,</HI> i gadwraeth rhyw gyfaill ffyddlon, yngwydd ty&s;tion one&s;t bucheddol.</P>
<P N="2">2. Eithr wrth wneuthur dy lythyr Cymmun cymmer addy&s;c Eglwy&s;wr duwiol, am y modd i gyfrannu dy elu&s;eni; a chyngor gwr o gyfraith vniawn-ddoeth, i'w dynnu yn &ocirc;l cyfraith.</P>
<P>Pry&s;&s;ura i wneuthur hyn cyn i'th clefyd gynny|ddu, a'th c&ocirc;f ddiflannu, rhag i'th lythyr Cymmvn brifio i fod yn lled&wcirc;yredd, ac felly wrth fodd vn arall yn hytrach nac yn <HI>ewyllys</HI> i ti.</P>
<P N="3"><PB N="332" REF="187">3. I ragflaenu amryw ymrafaelion, mi a ewy|lly&s;iwn i ti feddwl am ddau beth:</P>
<P N="1">1. Os bydd Duw wedi dy fendithio di &acirc; golud bydol, gwna dy <HI>ewyllys</HI> yn am&s;er dy iechyd: ni wna hyn nath pellhau di oddiwrth dy dda, nath yrru di yn gynt i farw; eithr fe fydd hyn yn fwy e&s;mwyth|der i'th feddwl, i'th ryddhau di oddiwrth drafferth a blinder mawr, y pryd y byddo arnat ti fwyaf ei&s;iau llonyddwch. Canys pan fyddo dy d&ycirc; di wedi ei o&s;od mewn <HI>trefn,</HI> di a fyddi yn gallael yn haws o&s;od dy enaid <HI>mewn trefn,</HI> a darparu dy daith tu ag at y <HI>Goruchaf</HI> Dduw</P>
<P N="2">2. Os bydd i ti Blant, dod i bob vn o honynt gy|fran yn ol dy <HI>allu,</HI> yn am&s;er dy fywyd; megis y by|ddo dy fywyd yn ymddangos yn e&s;mwythder, ac nid yn <HI>iau</HI> arnynt: etto d&ocirc;d felly, fel y byddo dy blant yn oe&s;tadol yn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">hwymedig i ti, ac nid tydi iddynt hwy. Eithr os cedwi di y cwbl yn dy ddwylaw tra byddych yn fyw, hwynt hwy a allant ddiolch i farwo|laeth, ac nid i ti am y <HI>cyfran</HI> a adewai&s;t ar dy &ocirc;l iddynt. Os byddi di yn ddi blant, a Duw wedi dy fendithio &acirc; chryn gyfoeth o'r byd hwn, ac o meddyli di eu rhoddi tu ag at elu&s;enaidd neu dduwiol weith|red, na thro&s;clwydda mor gwaith hwnnw i ymddiri|ed rhai eraill, gan weled cyn fer &s;ydd o &s;ecutorion dynion eraill yn prifio i f<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d yn fradwyr. Ac os yw cy|feillion mor anffyddlon ym mywyd d&ycirc;n, pa faint mwy o achos &s;ydd i ti i anghoelio eu ffyddlondeb hwynt ar &ocirc;l dy farwolaeth?</P>
<P>Y mae <HI>fiamplau</HI> galarus yn dangos pa gynifer o <HI>ewylly&s;iau</HI> 'r meirwon yn hwyr o am&s;er, naill ai a guddiwyd, ac a lwyr ddifethwyd, neu t<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wy <HI>ddiche|llion</HI> ac atca&s;rwydd cyfraith a ddifuddiwyd ac a newidwyd: lle na ddylid wrth gyfraith Dduw dorri ewyllys y marw: ond bod ei holl amcanion duwiol
<PB N="333" REF="187">
gwedi eu gwneuthur i ben, a'i cyflawni yn gydwybo|dus, megis yngolwg Duw, yr hwn yn nydd yr <HI>adcy|fodiad,</HI> a fydd <HI>Farnwr cyfion i'r byw a'r marw. Gal.</HI> 3.15. <HI>Heb.</HI> 9.17. 2 <HI>Cor.</HI> 5.10. <HI>Rhuf.</HI> 2, 15. 1 <HI>Cor.</HI> 4.5. <HI>Act.</HI> 7, 31, 32. Ac os digwydda i ddim yn ei ewyllys ef fod yn <HI>fwy&s;aidd</HI> neu yn <HI>amheuus,</HI> fe ddylid ei ddirnad y ffordd orau, megis y byddo yn dyfod ne|&s;&s;af at anhrydedd Duw, a meddwl gone&s;d y <HI>te&s;ta|mentwr,</HI> &s;ef y marw. Eithr di&s;cynned y dial dyle|dus i'r cyfryw weithredoedd anghri&s;tnogawl, ar ben y rhai a'i gwnelant: ac nid ar y deyrnas lle 'r ydis yn cynnwys eu gwneuthur. Cymered gwyr cyfoe|thogion eraill, rybydd oddiwrth y cyfryw &s;iamplau gre&s;ynaidd, i beidio a phriodi eu meddyliau a'i ha|rian, fel na wnelont ddim daioni a'i da, nes i farwo|laeth eu hyfgar hwynt.</P>
<Q><HI>[Dedwydd yw a chall ei rol, a diangol yn y derfy&s;c, yr hwn a gymer rhag bod gwall, o berigl arall addy&s;o.]</HI></Q>
<Q><HI>[Matrimonium inter Aurum &amp; Arcam, divor|tium inter Deum &amp; Animam.</HI> <BIBL>Aug.</BIBL></Q>
<P>&s;ef:
<Q><L>Priodas rhwng yr aur a'r g&icirc;&s;t,</L>
<L>Mae 'n chwedl tri&s;t go arw,</L>
<L>Y&s;car fydd, &s;ydd ryw ddydd raid,</L>
<L>Rhwng Duw ar enaid hwnnw.]</L></Q></P>
<P>Wrth hynny gan y&s;tyried fyrred yw dy enioes dy hun ac an&s;iccred wyti y gwneiff eraill yn gyfiawn ar &ocirc;l dy farwola<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">th, yn y dyddiau anghyfiawn hyn: g&acirc;d i mi dy gynghori di (yr hwn a fendithiodd Duw &acirc; galluogrwydd, ac a meddwi i wneuthur daio|ni) i fod yn dy fywyd yn <HI>admini&s;trator</HI> neu yn weinidogaethydd i ti dy hunan, gan wneuthur dy
<PB N="334" REF="188">
ddwylaw dy hun yn &s;ecutorion, ath lygaid dy hunan yn olygwyr; pair i'th <HI>lu&s;ern</HI> roi goleuni o'th flaen, ac nid o'th &ocirc;l: d&ocirc;d i Dduw y gogoniant, ac ti a gei gantho ef mewn am&s;er dyledns dderbyn dy wobr ath taledigaeth, yr hyn o'i ras a'i drugaredd a adda|wodd e&s; i'th weithredoedd da. <HI>Gal.</HI> 6.9. <HI>Luc.</HI> 18.22. <HI>Dadc.</HI> 14.13.</P>
<P N="4">4. Gwedi i ti fel hyn o&s;od dy d&ycirc; ath enald mewn trefn, (o bydd rhif go&s;odedig dy ddyddiau heb der|fynu) naill a'i fe gymmer Duw drugaredd arnat ti, ac a ddywaid: <HI>Arbed (o ddolur angheufol) rhag de&s;cyn o honaw i'r clawdd, my fi a gefais iawn, Job</HI> 14.5. <HI>Job</HI> 33.24. Neu ei dadol ragluniaeth ath cyfarwydda di at y f&aacute;th foddion, megis trwy ei fen|dith ef ar eu gwaith, y ceffych gynefin iechyd dra|chefn. 2 <HI>Bren.</HI> 20.7. 2 <HI>Bren.</HI> 5.7, 8; 10. Eithr mewn vn modd gochel di na neb tro&s;ot, ddan|fon at <HI>&s;wynwyr, dewiniaid,</HI> neu <HI>gon&s;urwyr,</HI> a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ymwared: Canys hyn a fyddai adael <HI>Duw I&s;rael,</HI> a myned at <HI>Baalzebub</HI> Duw Ecron, am gynnor|thwy; megis y gwnaeth <HI>Ahaziah</HI> felldigedig, 2 <HI>Bre.</HI> 1, 2, 3. a thorri yr adduned yr hon a wnaetho&s;t di a'r bendigedig <HI>Drindod</HI> yn dy <HI>Fedydd:</HI> a bydd ddi|ogel na rydd Duw ei fendith ar y <HI>moddion</HI> a felldi|godd ef: Ond os cynnwys ef <HI>Satan</HI> i <HI>iachau dy gorph di,</HI> ofna fod hynny yn tueddu at ddamnedigaeth dy enaid. Yr wyt ti yn cael dy brofi; gochel. <HI>Deut.</HI> 13.3. ac 18.10. <HI>Levit.</HI> 20.6.</P>
<P N="5">5. Pan f&ycirc;ch di wedi danfon am y <HI>Phy&s;ygwr,</HI> gochel roddi dy ymddiried yn y <HI>Phy&s;ygwr</HI> yn hytrach nag yn yr <HI>Arglwydd,</HI> megis y gwnaeth <HI>Azah;</HI> am yr hwn y dywedir, <HI>nad oedd ef yn ymgei&s;io a'r Arglwydd yn ei ddolur, onid a'r Phy&s;ygwyr:</HI> 2 Cron. 16.12. yr hyn &s;ydd f&acirc;th ar ddelw-addoliad, ac a ennyn <HI>lidiawg|rwydd yr Arglwydd,</HI> ac a wnaiff y phy&s;ygwriaeth a gymmerer yn anfuddiawl, ac anffrwythlawn. Arfer
<PB N="335" REF="188">
gan hynny o Phy&s;ygwr megis o offeryn Duw, a phy&s;ygwriaeth megis o <HI>foddion</HI> Duw. A chan weled nad yw gyfreithlon heb weddi dderbyn llyniaeth cy|ffredinol, 1 <HI>Tim.</HI> 4.4. llai o lawer phy&s;ygwriaeth anghyffredinol (ffrwyth daionus yr hwn fydd yn &s;e|fyll ar law Dduw:) cyn cymeryd phy&s;ygwriaeth gan hynny <HI>gweddia</HI> yn galonnog at Dduw am ei fen|dithio ef ith le&s;ha&acirc;d, yn y geiriau hyn, neu 'r cy|fryw.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="prayer">
<HEAD>Gweddi o flaen cymmeryd phy&s;ygwriaeth.</HEAD>
<P>O <HI>Dad</HI> trugarog, yr hwn wyt Arglwydd yr <HI>iechyd</HI> ar <HI>clefyd,</HI> y <HI>bywyd,</HI> a'r <HI>farwolaeth,</HI> yr hwn wyt yn ll&acirc;dd, ac yn gwneuthur yn fyw, <HI>yr hwn wyt yn dwyn i wared i'r b&ecirc;dd, ac yn dwyn i fynu.</HI> Yr wyf yn dyfod attat, megis at yr vnig <HI>phy&s;ygwr,</HI> yr hwn a ddichon iachau fy <HI>enaid</HI> oddiwrth <HI>bechod,</HI> am corph oddiwrth <HI>glefyd.</HI> Nid, wyf yn dei&s;yfu na bywyd na marwolaeth, ond fy ymroi fy hun i'th ewyllys bendigedig. Canys er bod yn rhaid i ni <HI>farw, a chwedi ein meirw, bod o'n bywyd megis dwfr a denid ar y ddaiar, yr hwn ni ellir moi ga&s;clu drachefn:</HI> etto fe ddarfu i'th ra&s;u&s;ol ragluniaeth (tra byddo bywyd yn parhau) ddarparu a threfnu <HI>moddion,</HI> y rhai a fynni di i'th plant eu harferu, a thrwy arfer cyfreithlon o honynt, i ddi&s;gwyl dy fen|dith ar dy foddion er mwyn iach&acirc;d o'u clefydau, ac adferiad o'u hiechyd iddynt. Ac yr awr|hon o Arglwydd yn fy angenoctid hyn, fe ddar|fu i mi yn ol dy drefnedigaeth ddanfon am dy w&acirc;s, (y phy&s;ygwr) yr hwn a baratoadd i mi y phy&s;y|gwriaeth yma, yr hwn yr wyf yn ei dderbyn megis moddion gwedi eu danfon o'th tadol a'th cariadol law:<NOTE PLACE="marg">1 Sam. 2.6. 2 Sam. 14.14.</NOTE> yr wyf yn attolwg it gan hynny,
<PB N="336" REF="189">
megis trwy dy fendith ar y &s;wp o ffigus y meddi|giniaethai&s;t gornwyd <HI>Ezechias</HI> fel yr iachauwyd ef: A thrwy ymolchi &s;aith waith yn afon <HI>Jorddonen</HI> y glanhai&s;t <HI>Naaman</HI> y Siriad o'i wahanglwyf: ac y rhoddai&s;t ei olwg i'r dyn oedd ddall o'i ene|digaeth, wrth <HI>iraw ei lygaid a'r clai ac a'r poer, a'i</HI> ddanfon ef i ymolchi i lyn <HI>Siloam:</HI> ac wrth <HI>gy|ffwrdd a'th law a mam gwraig Petr,</HI> yr jachauai&s;t hi o'r Cr&ycirc;d: ac yr jachauai&s;t y wraig a gyffyrddodd <HI>ag ymyl dy wi&s;c, oddiwrth y diferlif gwaed:</HI> felly rhynged bodd i't o'th ancirif ddawn ath trugaredd, &s;ancteiddio y <HI>phy&s;ygwriaeth hyn i fod yn</HI> fuddiol i mi, a rhoi y cyfryw fendith arno fel y gallo (os dy ewyllys bendigedig yw) &s;ymmud y clefyd hwn a'r boen oddiwrthif, am hadferu i'm hiechyd am nerth drachefn. Ond os yw rhif y dyddiau, y rhai a o&s;odai&s;t i mi i fyw yn y dyffryn hwn o dru|eni, yn t<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nnu at eu diben, a darfod i ti ddanfon y clefyd hwn megis yn gennad i'm galw i allan o'r bywyd marwof hwn, yno <HI>Arglwydd gwneler dy ewyllys bendigedig.</HI> Canys yr wyf yn fy ymddaro&s;twng fy hunan i'th ragluniaeth bendigedig. Yn unig yr wyf yn dei&s;yfu arnat chwanegu fy ffydd am hammynedd, ac na ad i'th rad a'th trugaredd fod byth yn ddiffygiol i mi, eithr ym mhlith fy holl gy|fyngderau, cynnorthwya fi ath l&acirc;n Y&s;pryd, fel y gallwyf yn ewylly&s;gar ac yn gy&s;urlawn roddi i fynu fy enaid (gwerth dy waed ti) i'th ra&s;u&s;ol ddwylaw a'th gadwraeth. Canniadha hyn O Arglwydd er mwyn <HI>Je&s;u Grist,</HI> i'r hwn gyd &aacute; thi a'r Y&s;pryd glan, y byddo oll anrhydedd a gogonant, yr awr hon ac yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<PB N="337" REF="189">
<HEAD>Myfyrdod i'r claf.</HEAD>
<P>TRa byddo dy glefyd yn parhau, arfer yn fy|nych (er mwyn dy ddiddanwch) yr ychydig <HI>Fyfyrdodau hyn, ynghylch y dibennau,</HI> o herwydd pa rai y mae Duw yn danfon cy&s;tuddiau i'w blant: &s;ef y rhai hyn.</P>
<P N="1">1. Megis trwy gy&s;tuddiau y gallo Duw nid yn vnig geryddu ein pechodau a aethant heibio, eithr hefyd gweithredu ynom ga&s;ineb dyfnach i'n hani|anol lygredigaeth, ac felly achub y blaen arnom ni rhag i ni &s;yrthio i <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">awer o bechodau eraill, i'r rhai oni bai hynny, y rhedem ni. Megis <HI>t&acirc;d da</HI> yr hwn &s;ydd yn cynnwys i'w blentyn lo&s;ci ei f&ycirc;s yn y ganwyll, fel y gallo ef yn hytrach ddy&s;cu go|chelyd cwympo mewn <HI>t&aacute;n a fyddo mwy.</HI> Felly y gall plentyn Duw ddywedyd gyd &acirc; <HI>Dafydd:</HI> da i mi fod wedi fy <HI>ngy&s;tuddio, fel y gallwyf ddy&s;cu dy gyfreithiau. Canys cyn fynghy&s;tuddio mi gyfeiliornais, ond yr awrhon mi gadwaf dy air.</HI> P&s;al. 119.67, 71. Ac medd St <HI>Paul</HI> yr ydym ni <HI>yn cael ein ceryddu gan yr Arglwydd rhag ein damnio gyd ar b&ycirc;d.</HI> 1 Cor. 11.32. Ag vn groes y mae Duw yn gwneuthur dau feddiginiaeth, cerydd am bechodau a wnawd eifoes, ac achub y blaen ar y pechod i ddyfod. Ca|nys er bod tragwyddol go&s;pedigaeth am bechod (fel y mae yn deilliaw oddiwrth gyfiawnder) yn cael ei gyflawn <HI>faddeuant yn aberthiad Cri&s;t:</HI> etto nid ydym ni (heb ein difrifol farnu ein hunain) wedi ein rhyddhau oddiwrth am&s;erol gerydd am bechod. Canys y mae hyn yn vnig yn deilliaw oddiwrth ga|riad Duw er daioni i ni. A hyn yw'r achos a'r rhe&s;wm, pan ddywedodd <HI>Nathan</HI> i <HI>Ddafydd,</HI> oddi|wrth yr Arglwydd, fod ei <HI>bechod ef wedi ei faddeu:</HI>
<PB N="338" REF="190">
etto nad ymadawai <HI>cleddyf co&s;pedigaeth</HI> a'i d&ycirc; ef: ac <HI>y cai ei fab ef farw yn ddiau,</HI> 2 Sam. 10.13. Canys Duw megis phy&s;ygwr celfyddgar, yn gweled yr enaid wedi ei wenw&ycirc;no gan anwiredd cyfan|neddol, ac yn gwybod mai llywodraeth y cnawd a dynnai ddini&s;tr i'r y&s;pryd, &s;ydd yn trefnu i ni chwerwaidd bellenigau o gy&s;tudd trwy 'r hyn y mae gweddillion pechod yn cael eu puro, a'r enaid yn cael ei iachau yn bureiddiach, y cnawd ei ymddaro&s;twng, a'r y&s;pryd ei &s;ancteiddio: O at|ca&s;rwydd pechod, yr hwn &s;ydd yn peri i Dduw ge|ryddu ei blant mor drwm, yr rhai oni bai hynny a g&acirc;r ef yn <HI>anwyl.</HI></P>
<P N="2">2. Y mae Duw yn danfon gorthrymder i &s;elio i ni ein <HI>mabwy&s;iad:</HI> Canys <HI>y neb y mae 'r Arglwydd yn ei garu, y mae ef yn ei go&s;pi: ac nid yw ond m&acirc;b ordderch, yr hwn nid yw yn cael ei geryddu.</HI> Heb. 12.6, 7, 8. <HI>A phrif-n&ocirc;d diammau yw, lle mae Duw yn gweled pechod, ac heb fflangellu, yno y mae ei g&acirc;s, ac nid ei gariad.</HI> Am hynny y dy|wedir, iddo ef gynnwys meibion anwireddus Eli i barhau yn eu pechodau yn ddi-go&s;p: <HI>am y mynnei yr Arglwydd eu lladd hwynt,</HI> 1 Sam. 2.25. O'r tu arall nid oes vn arwydd nac argoel hynodach <HI>o dadol gariad Duw a'i ofal,</HI> na chael cerydd, neu ryw wrthwyneb, cyn fynyched ac y gwnelom ni vn bai pechadurus. Gorthrymder gan hynny ydyw &s;&ecirc;l o <HI>fabwy&s;iad</HI> ac nid arwydd o felldigedigrwydd. Canys yr &ycirc;d pura a nithir yn lanaf, yr aur goreu a goethir yn fynychaf, y grawnwin mely&s;af a we&s;cir yn dynnaf, a'r Cri&s;tion vnionaf a wrthwynebir yn drymmaf.</P>
<P N="3">3. Y mae Duw yn danfon gorthrymder, i ddi|ddyfnu ein calonnau ni, oddiwrth ormod &s;erch i'r byd hwn, a gwagedd bydol; ac i beri i ni yn fwy difrifol ddymuned a hiraethu am fywyd tragwyddol.
<PB N="139" REF="190">
Canys <HI>megis na bua&s;au plant yr I&s;rael</HI> (oni bua&s;ai iddynt gael caethiwed a drygfyd yn yr Aipht) fyth mor ewylly&s;gar i fyned tu a gwlad <HI>Canaan:</HI> felly oni bai y gwrthwynebion ar gorthrymderau yn y bywyd hwn, ni byddai blant Duw mor ewylly&s;gar yn dymuno, ac mor galonnog yn hiraethu am deyrnas nef. Canys yr ydym ni yn gweled llawer o <HI>Epicuriaid</HI> (&s;ef gwyr ma&s;weddus a glythion) a fyddent fodlon i ado 'r nefoedd, tan ammod y caent hwy yn oe&s;tad feddiannu eu difyrrwch bydol a'u trachwantau cnawdol, ac o ran na ddarfu iddynt archwaethu erioed lawenydd vn gwell, mor ane|wylly&s;gar ac anhawdd yw genthynt ymadel ar by|wyd hwn? Lle mae 'r Apo&s;tol (yr hwn a welodd ogoniant y n&ecirc;f, 2 <HI>Cor.</HI> 12.) yn dywedyd i ni nad oes mwy cyffelybiaeth rhwng gorfoledd <HI>y bywyd tragwyddol,</HI> a llywenydd y byd hwn, nac &s;ydd rhwng y <HI>dom budraf,</HI> a'r bwyd bla&s;u&s;af. <HI>Phil.</HI> 3.8. neu rhwng y dommen fryntaf a'r y&s;tafell deccaf. Megis gan hynny y mae 'r fammaeth gariadus yn rhoi <HI>wermwod</HI> neu fw&s;dard ar ei mynwes, i beri i'r <HI>plen|tyn</HI> yn hytrach ga&s;hau y fron: felly y mae Duw yn cymy&s;gu gorthrymder weithiau ynghyd &acirc; llawe|nydd, a hawddfyd y byd hwn, rhag iddynt (fel plant y genedlaeth hon,) anghofio Duw, a &s;yrthio mewn gormod cariad i'r byd pre&s;ennol anwireddus hwn; ac felly myned yn falch o ran eu cyfoeth, o ran eu geirda yn vchel, o ran eu <HI>rhydd-dyd</HI> yn afi|aethus: <HI>a gwingo eu &s;odlau yn erbyn yr Arglwydd pan elent yn frei&s;ion,</HI> Deut. 32.15. Canys os bydd plant Duw yn caru y byd hwn gy&s;tal, pan &s;yddo ef (<HI>megis llysfam felldigedig</HI>) yn gwneuthur cam &acirc; ni ac yn ein curo, pa fodd y carem ni <HI>y Butain</HI> hon pe byddai yn gwenu arnom, ac yn ein gorllyfnu ni, megis y gwna hi a'i <HI>chywion bydol?</HI> Fel hyn y mae Duw (mal Tad cariadus tra-doeth) yn cymmy&s;cu
<PB N="340" REF="191">
llawenydd y bywyd hwn i'w blant &acirc; chwerwedd gwr|thwynebion, megis (gan weled nad oes dim gwir a thrigiannol orfoledd yn y cyflwr bydol hwn) y gallont ocheneidio a hiraethu am fywyd tragwyddol; lle mae diogel a gwa&s;dadol dragwyddol orfoledd i'w gael a'i feddiannu. 1 <HI>Pet.</HI> 5.6.</P>
<P N="4">4. Trwy gy&s;tudd a chlefyd, y mae Duw yn rhoddi ei blant, a'r rhadau y mae ef yn eu ganni|adhau iddynt ar ymarfer. Mae ef yn pureiddio ac yn profi eu ffydd hwynt, megis y mae y G&ocirc;f-aur am ei aur yn y pair, i'w wneuthur i ddi&s;cleirio yn loiwach ac yn oleuach: y mae ef yn ein cynhyrfu ni i weddio yn fwy dyfal a difrifol, a phrofiff pa ammynedd a ddyfca&s;om yn ei y&s;col ef. Yr vnrhyw brofe igaeth y mae ef yn ei wneuthur <HI>o'n ffydd ni,</HI> an cariad, a'r holl gwbl o'n rhinweddau cri&s;tiano|gawl: yr rhai heb y profiad hwn, a <HI>rydau</HI> megis hauarn allan o waith, neu a lygrau fel dyfroedd &s;afedig, yr rhai ydynt naill a'i heb redfa, neu heb eu tywalld <HI>o le&s;tr i le&s;tr, archwaeth y rhai a erys, au harogl ni chyfnewid.</HI> Jer. 48.11. A phwy ni ddymunai gael ei gyfnewid o gyflwr i gyflwr, trwy wrthwynebion a doluriau i <HI>iechydwriaeth,</HI> yn hyt|rach na dal arogl ei anian llygredigol i <HI>ddamnedi|gaeth?</HI> Canys megis y mae y <HI>Camomil</HI> a &s;ethrir yn tyfu yn orau, ac yn bereiddiaf ei arogl: Neu fel y mae y py&s;codyn yn fely&s;af, yr hwn &s;ydd yn byw yn y dwfr halldaf: felly yr eneidiau hynny ydynt werthfawroccaf gan <HI>Gri&s;t,</HI> y rhai a arferir ac a orthrymmir fwyaf a'i groes ef.</P>
<P N="5">5. Y mae Duw yn danfon cy&s;tuddiau, i ddangos i'r byd ffyddlondeb cariad a gwa&s;anaeth ei blant ef. Pob <HI>rhagrithiwr</HI> a wa&s;anaetha Dduw tra byddo ef yn ei lwyddo, ac yn ei fendithio ef, megis yr oedd Satan yn heuru ar gam fod <HI>Job</HI> yn gwneuthur. <HI>Job</HI> 1.9, 10. Eithr pwy (ond ei Fab anwyl) a'i car
<PB N="341" REF="191">
ac a'i gwa&s;anaetha ef mewn adfyd, pan fyddo Duw yn ymddangos megis yn ddigllon ac yn anfodlon wrtho? Ie ac a lyna wrtho ef yn dynn ac yn ddi|wahanol, pryd y tebygid ei fod ef (a'r guwch er|winaf a gwarth) yn gwrthod dyn, neu yn ei daflu allan o'i ffafr: ie pryd y byddo ef yn briwo, ac yn ll&acirc;dd, megis pe bai elyn: ie yno &acirc; ddywed gyd &acirc; <HI>Job; Pe lleddit ti fi o Arglwydd mi a obeithiaf ynot ti,</HI> Job 13.15. Caru a gwa&s;anaethu Duw, a gobeithio yn ei drugaredd yn am&s;er ein cerydd a'n trueni, ydyw <HI>y n&ocirc;d gwiraf ar wa&s;anaethydd, a phlentyn di|ffuant i'r</HI> Arglwydd.</P>
<P N="6">6. Cy&s;tudd &s;ancteiddiedig &s;ydd gynnorthwy odi|aethol, i hyfforddi ein gwir droad, ac i'n gyrru ni adref trwy edifeirwch at ein T&acirc;d nefol: <HI>yn eu had|fyd</HI> (medd yr Arglwydd) <HI>i'm borau gei&s;iant,</HI> Ho&s;. 5.15. Beichiau yr <HI>Aipht</HI> oedd yn peri i <HI>I&s;rael</HI> weiddi ar Dduw. Cyfyngder oedd yn peri i <HI>Dda|fydd</HI> weddio. Clefyd <HI>Hezechias</HI> a wnaeth iddo ef wylo. A thrueni a wnaeth i'r <HI>M&acirc;b afradlon</HI> ddych|welyd ac ymbil a'i D&acirc;d am <HI>r&acirc;s a thrugaredd.</HI> Exod. 3.7. P&s;al. 86.7. E&s;a. 38. Luc. 15.16. He|fyd yr ydym ni yn darllain am lawer yn yr <HI>Efengyl,</HI> a yrrwyd trwy glefydau a gofidiau i ddyfod at Gri&s;t, y rhai pe caw&s;ent iechyd a hawddfyd fal eraill a fua&s;ent yn e&s;ceulu&s;o, neu fel eraill yn diy&s;tyru eu <HI>Hiachawdwr,</HI> ac ni chyrcha&s;ent fyth atto ef, am ei iechyd cadwedigol a'i r&acirc;d. Canys fel <HI>Arch Noah,</HI> pa vchaf y te&s;tid gan y llifeiriant, ne&s;&s;af yr oedd ef yn ymgyfodi tu ag at y nefoedd: felly yr enaid &s;ancteiddiedig, pa fwyaf y curir ef &acirc; gofid, ne|go&s;&s;ach y mae yn ymdderchafu tu ag at Dduw. Oh bendigedig ydyw y gofid neu 'r gwrthwyneb hwnnw, yr hwn &s;ydd yn tynnu pechadur o eigion ei galon i ddyfod ar ei liniau at Gri&s;t, i gyfaddef ei drueni ei hun, ac i ddei&s;yfu ei drugaredd anherfynol ef! Oh
<PB N="342" REF="192">
bendigedig, ie tra-bendigedig fyth a fyddo 'r Cri&s;t hwnnw, yr hwn nid yw un am&s;er yn gwrthod y pe|chadur a dd&ecirc;l atto ef, er ei fod yn dyfod gwedi i gurfa o <HI>gawodydd</HI> gofid a thrueni ei yrru!</P>
<P N="7">7. Y mae cy&s;tudd yn gweithredu ynom ni dru|garedd a tho&s;turi tu ag at ein cyd-frodyr, yr rhai &s;ydd mewn ing a thrueni: drwy 'r hyn y dy&s;gwn ni feddwl a chyd ymwrando a'i gofidiau hwynt: ac i re&s;ynu eu cyflwr hwynt, megis pe byddem ni <HI>yn cyd ddioddef gyd ag hwynt.</HI> Heb. 13.3. Ac er mwyn yr achos hon y mynnai Gri&s;t ei hun <HI>ddioddef,</HI> a <HI>cha|el ei demptio ymhob peth fel ninnau, (eithr heb pe|chod) fel y gallai fod yn Archoffeiriad trugarog, teimladwy o'n gwendid ni.</HI> Heb. 4.15. <HI>ac</HI> 2.18. Canys ni eill neb mor galonnog do&s;turio wrth drue|ni arall, a'r hwn a ddioddefodd ei hun yr unrhyw gu&s;tudd. Ar hyn y geill pechadur yn ei drueni yn h&ycirc;f ddywedyd wrth Gri&s;t:
<Q>Non ignare mali mi&s;eris &s;uccurrito Chri&s;te.</Q>
<Q><L>Nid yw ddiethr i ti g'ledi,</L>
<L>O Grist ymwel &acirc; thrueni.</L></Q></P>
<P N="8">8. Y mae Duw yn arfer ein clwyfaur a'n cy&s;tudd|iau ni, megis yn foddion a &s;iamplau i egluro i rai eraill y ffydd a'r rhinweddau a ganniadh&acirc;odd efe i ni; ac hefyd i nerthu y rhai ni dderbynnia&s;ant gymmaint me&s;ur o ffydd ac a gaw&s;om ni. O ble|git ni eill fod mwy cy&s;&s;ur i gri&s;tion gwan, na gwe|led yr union ei grefydd ynhrymder dolur ei gorph, yn cael ei ymgynnal trwy ammynedd a chy&s;&s;ur cyn|nyddiol yn ei enaid. Y madawiad bendigedig a chy&s;&s;u|rus y cyfryw dd&ycirc;n, a'i harfoga ef yn erbyn ofn Ang|eu, ac a'i &s;icer&acirc;, fod <HI>gobaith y duwiol yn fwy gwerth|fawr</HI> o lawer nac y geill <HI>cig a gwaed ei ddeall, neu lygaid marwol ei weled, yn y dyffryn hwn o drueni.</HI>
<PB N="343" REF="192">
Ac oni bua&s;ai weled o honom ni lawer o'r rai a wyddem ni eu bod yn blant i Dduw yn ddiammau, yn dioddef y cyfryw gy&s;tuddiau a gofidiau o'n bla|en ni; gorthrymder y trueni ar gwrthynebion yr y|dym ni yn fynnych yn eu dioddef, a wnai i ni am|mau pa vn a wnawn ni a'i bod yn blant i Dduw, a'i nad ydym. Ac i'r defnydd hwn, y mae St <HI>Jaco</HI> yn dywedyd: <HI>Duw a wnaeth Job a'r prophwydi yn &s;iamplau o ddioddef blinder, ac o hir ymaros,</HI> Jac. 5.10, 11.</P>
<P N="9">9. Trwy gy&s;tuddiau y mae Duw yn ein gwneu|thur yn debyg i ddelw <HI>Cri&s;t</HI> ei Fab, <HI>yr hwn gan ei fod yn flaenor o'n iechydwriaeth ni, a berffeithiwyd trwy ei ddioddefaint.</HI> Heb. 2.7.10. Ac am hyn|ny efe a ddug y groes yn gyntaf mewn cywilydd, cyn iddo ef gael ei goroni mewn gogoniant: ac a archwa|ethodd y <HI>bu&s;tl</HI> yn gyntaf, cyn iddo ef fwyta y <HI>diliau m&ecirc;l.</HI> Math. 27.34. Luc. 24.42. Efe a wat|worwyd yn gyntaf, dan ei alw <HI>Brenin yr Iddewon,</HI> gan y milwyr yn <HI>neuadd yr Arch-offeiriad,</HI> o flaen iddo gael ei gyfarch yn <HI>Frenin y gogoniant,</HI> gan yr <HI>Angelion</HI> yn <HI>ll&ycirc;s</HI> ei D&acirc;d. <HI>P&s;al.</HI> 24.7. A pha mwyaf bywiol y byddo ein T&agrave;d nefol yn can|fod ll&ucirc;n ei <HI>F&acirc;b anianol</HI> yn ymddangos ynom ni, mwyaf oll y car ef hyni: Ac wedi ini dros am&s;er ddwyn <HI>ei agwedd ef yn ei ddioddefaint, ac ym|drechu, a gorchfygu;</HI> ni a gawn ein coroni gan Gri&s;t, ac <HI>ei&s;tedd gyd &acirc; Chri&s;t yn ei or&s;eddfaingc ef,</HI> ac a gawn dderbyn gan Gri&s;t y <HI>werthfawr garreg wen,</HI> a <HI>&s;eren y dydd,</HI> i beri i ni lewyrchu yn debyg i Gri&s;t yn dragywydd yn ei ogoniant. <HI>Rhuf.</HI> 8.18. 2 <HI>Tim.</HI> 4.7, 8. <HI>Phil.</HI> 3.21. <HI>Dadc.</HI> 2.17, 18. <HI>ac</HI> 3.21.</P>
<P N="10">10. Yn olaf, fel y byddo y duwiol yn ymo&s;twng o herwydd eu cyflwr a'u trueni: a chael o Dduw ei ogoneddu am eu gwaredu hwynt oi blinderau a'u cy&s;tuddiau, pryd y galwont arno am ei gynnorthwy
<PB N="344" REF="193">
a'i ymwared. Canys er nad oes vn dyn mor b&ucirc;r a'r nas caiff yr Arglwydd os craffa ef ar anwire|ddau, achos gyfion i'w go&s;pi am ei bechod: etto nid yw yr Arglwydd trugarog bob am&s;er ynghy|&s;tudd ei blant yn edrych ar eu pechodau; eithr weithiau y mae ef yn trefnu blinderau a gwrth|wynebion arnynt er mwyn ei ogoniant ei hunan. fel hyn y dywedodd ein Iachawdwr Cri&s;t i'w ddi&s;gy|blion, <HI>na ene&s;id mor dyn yn ddall am bechu hono ef na'i rieni, eithr fel i'r amlygid gweithredoedd Duw ynddo ef.</HI> Joan. 9.3. Felly y dywedodd ef iddynt vn agwedd, <HI>nad oedd clefyd Lazarus i farwo|laeth, ond er gogoniant Duw.</HI> Joan. 11.4. O An|rhaethadwy ddawn Duw, yr hwn &s;ydd yn troi y cy&s;tuddiau, y rhai ydynt warth a cho&s;pedigaeth dyledus i'n pechodau ni, i fod yn &s;ail o'i anrhydedd ai ogoniant!</P>
<P>Y rhai hyn yw 'r buddiol ar bendigedig <HI>ddefny|ddiau</HI> er mwyn yr hyn, y mae Duw yn danfon cle|fyd a chy&s;tudd ar ei blant, wrth yr hyn, y mae yn eglur i'w weled, nad yw cy&s;tuddiau yn arwy|ddion nac o ga&s;ineb Duw, nac o'n colledigaeth ninnau: Eithr yn hytrach arwyddion oi dadol &s;erch i'w blant, y rhai y mae ef yn eu ga<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">u: ac am hynny y cerydda hwynt yn y bywyd hwn, lle ar eu hedi|feirwch, y mae iddynt obaith o <HI>faddeuant;</HI> a hynny &s;ydd well iddynt nag oedi eu co&s;pedigaeth i'r bywyd hwnnw, lle nad oes dim gobaith o faddeuant, na diben ar boenedigaeth. Canys am yr achos hon y byddai y Cri&s;tianogion yn y brif eglwys yn rhoi mawr ddiolch i Dduw, am eu cy&s;tuddio hwynt yn y bywyd hwn. <HI>Pan ofidier ac y gorthrymmer ni, rhoddwn dra-mawr ddiolch i'n tyneraf D&acirc;d am nas goddef i'n liygredigaeth ni fyned ymhellach, eitbr ei ddiwygio a ffrewyll au a gwialennodau. Lactant. ll.</HI> 5. <HI>pen.</HI> 23. Felly yr oedd yr <HI>Apo&s;tolion yn gorfoleddu
<PB N="345" REF="193">
am eu cyfr&icirc;f hwynt yn deilwng i ddwyn ammarch o achos enw 'r Ie&s;u.</HI> Act. 5.41. A'r Hebreaid Cri|&s;tianogawl <HI>a gymmera&s;ant yn llawen eu yspeilio am y pethau oedd ganddynt: gan wybod fod iddynt eu hunain olud gwell yn y nefoedd, ac vn parhaus.</HI> Heb. 10.34. Ac o herwydd y <HI>dibennau</HI> &s;anctaidd hyn, y mae 'r Apo&s;tol yn dywedyd, <HI>Na welir vn cerydd tros yr am&s;er pre&s;ennol yn hyfryd, eithr yn anhyfryd: ond gwedi hynny y mae yn rhoi heddy|chol ffrwyth cyfiawnder ir rhai &s;y wedi eu profi drw|yddo ef.</HI> Heb. 12.11. Gweddia gan hynny yn ewy|lly&s;car galonnog, ar i Dduw fel yr anfonodd ef y clefyd hwn attat ti, fod yn wiw ganddo ddyfod ei hunan i ymweled &acirc; thydi yn dy ddolur: gan dy ddy&s;cu di i wneuthur y defnyddiau &s;anctaidd o hono, er mwyn pa rai i'th cy&s;tuddiwyd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<HEAD>Myfyrdod i vn a elo yn iach o glefyd.</HEAD>
<P>OS darfu i Dduw o'i drugaredd wrando dy weddi|au, ath adferu di ith <HI>iechyd</HI> drachefn; y&s;ty|ria wrthit dy hun.</P>
<P N="1">1. Ddarfod i ti yr awrhon dderbyn gan Dduw megis <HI>bywyd arall.</HI> Treilia ef gan hynny i an|rhydedd Duw, mewn <HI>newydd-deb buchedd.</HI> Gad i'th bechod farw o'th glefyd, eithr bydd di fyw trwy r&acirc;s i <HI>&s;ancteiddrwydd.</HI></P>
<P N="2">2. Na fydd yn fwy <HI>dio&s;al,</HI> o ran cael o honot dy iechyd, ac nac ymorfoledda ynot dy hun am ddar|fod i ti ddiangc rhag marwolaeth: Eithr tybia yn hytrach, ddarfod i Dduw (gan weled mor amharod oeddit) o'i drugaredd wrando dy weddi a'th arbed, a rhoi i ti ychydig ysbaid hwy, fel y gellych di well|hau dy fuchedd, a'th o&s;od dy hun mewn trefn a pharodrwydd gwell, erbyn yr am&s;er y galwo ef
<PB N="346" REF="194">
arnat ti yn ddi-ymaros allan or byd hwn. Canys er darfod i ti ddiangc rhag hwn, fe allai na ddiengi di rhag y clefyd ne&s;&s;af.</P>
<P N="3">3. Y&s;tyria pa fath gyfrif ofnadwy a wnaethit ti ger bron gor&s;eddfaingc Cri&s;t erbyn hyn o am&s;er, pe bua&s;it ti yn marw or clefyd hwn. Treilia gan hynny yr amfer &s;ydd yn ol, fel y gellych di roi cyfrif mwy cy&s;&s;urus o'th fywyd pryd y rhaid iddo derfynu yn ddiau.</P>
<P N="4">4. Na o&s;od mo ddydd marwolaeth ymhell oddi|wrthit: ni wyddo&s;t ti er hyn i gyd, ago&s;&s;ed ydyw garllaw; a chan i ti gael rhybudd cyn decced bydd <HI>gallach.</HI> Canys os delir dydi yn amharod yr am&s;er ne&s;&s;af, fe fydd dy e&s;cus yn llai ath farnedigaeth yn fwy.</P>
<P N="5">5. Cofia ddarfod i ti <HI>addunedu gwellh&acirc;d a new|ydd-deb</HI> buchedd. Ty di <HI>addunedai&s;t adduned i Dduw na oeda ei thalu; canys nid oes ganddo fl&acirc;s ar rai ynfyd,</HI> am hynny tal y <HI>peth a addunedai&s;t. Pre.</HI> 5.4. Yr ysbryd aflan a daflwyd allan; <HI>Oh na &acirc;d iddo fyned i mewn eilwaith &acirc; &s;aith o rai gwaeth nag ef ei hun, gyd a'g efo.</HI> Mat. 12.43. Ty di a ocheneidiai&s;t riddfanau tri&s;twch, ti a wylai&s;t dda|grau <HI>edifeirwch:</HI> fe ath olchwyd ti yn llyn <HI>Bethe&s;da,</HI> yr hwn oedd yn llifeirio o <HI>bum archoll gwaedlyd, nid o eiddo Angel yn cynhyrfu,</HI> eithr o Angel cydry|choldeb Duw, cythrybliedig gan ddigofaint dyledus i'th pechodau: yr hwn a dde&s;cynnodd i vffern er mwyn rhoddi i ti y nefoedd ac iechydwriaeth cadwe|digol. <HI>P&s;al.</HI> 63.9. Na ddychwel yn awr, gyda 'r <HI>ci, at dy chwydion dy hun,</HI> neu fal yr <HI>hwch newydd olchi, i ymdrobaeddu</HI> draehefn ym mudreddi dy h&ecirc;n bechodau, ath aflendid: rhag yn ol i ti gael dy rwy&s;tro ath orchfygu eilwaith gan <HI>frynti dy be|chodau,</HI> (yr hyn yr awrhon a ddarfu i ti ei ochelyd) i'th <HI>ddiwedd</HI> di fod yn waeth nath <HI>ddechreuad.</HI>
<PB N="347" REF="194">
1 Pet. 2.20, 21. Dwywaith gan hynny, y mae ein Iachawdwr Cri&s;t yn rhoi dyfal rybudd i bechadu|riaid iachauol. Yn gyntaf, i'r d&ycirc;n a fua&s;ai yn gl&acirc;f namyn dwy flynedd deugain: <HI>wele ti a wnaeth|pwyd yn iach, na phecha mwyach, rhag digwy|ddo i ti beth a fyddo gwaeth.</HI> Ioan. 5.14. Yn ail, i'r wraig a ddaliwyd <HI>mewn godineb; nid wyf finnau yn dy gondemnio di, dos ac na pbecha mwyach.</HI> Ioan. 8.12. Gan ddy&s;cu i ni mor beryglus yw <HI>ail gwymp, neu &s;yrthio drachefn ir vnrhyw ormod rhy&s;edd.</HI> 1 Pet. 4.4. Gochel gan hynny ar dy lwybrau, a gwe|ddia am r&acirc;s, fal y gellych <HI>o&s;od dy galon at ddoethi|neb,</HI> tra parhao y rhif bychan o ddyddiau &s;ydd etto yn anorphen. Ac am y trugaredd pre&s;ennol, ar iechyd a dderbynniai&s;t bydd gy&s;&s;elyb ir <HI>gwahau|glwy&s;us diolchgar,</HI> a dyro i Dduw hyn yma, neu 'r cyfryw <HI>ddiolchgarwch.</HI></P>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Diolch iw adrodd gan vn a &ecirc;l yn iach o glefyd.</HEAD>
<P>ORa&s;u&s;ol a thrugarog D&acirc;d, yr hwn wyt Ar|glwydd yr iechyd, a'r clefyd, y bywyd a'r far|wolaeth; ar hwn wyt yn <HI>lladd,</HI> ac <HI>yn bywhau, yr hwn wyt yn dwyn i wared ir bedd ac yn dwyn i fynu;</HI> yr hwn wyt vnig ymddiffynnwr pawb a ymddiriedo ynot: fyfi dy w&aacute;s tlawd ac anheilwng, yr awrhon (trwy brofiad o'm clefyd poenus) wedi teimlo <HI>trymder</HI> y trueni dyledus i <HI>bechod,</HI> a gweled <HI>mawr|edd</HI> dy drugaredd yn rhoi maddeuant i <HI>bechadu|riaid:</HI> a chan y&s;tyried a pha ryw dadol do&s;turi y gwrandewai&s;t fyngweddiau, ac yr adferai&s;t fi i'm hicchyd am neith drachefn: ydwyf yma o eigiawn calon o&s;tyngedig yn dychwelyd (gyd ar gwahan|glwyfus diolchgar) i gydnabod, mai tydi yn vnig ydyw Duw &s;y iechyd, am cadwedigaeth: ac i roi i
<PB N="348" REF="195">
ti foliant a gogoniant am fy nerth am ymwared oddiwrth y clefyd ar gofid trwm hwnnw: ac am droi fel hyn <HI>fyngalar</HI> yn <HI>llawenydd,</HI> fynglefyd yn <HI>iechyd,</HI> am marwolaeth yn fywyd. Yr oedd fy mhechodau yn haeddu co&s;pedigaeth, a thydi am <HI>ceryddai&s;t, ac ni roddai&s;t ti mo honof fi i fynu i angau: my fi oe|ddwn yn di&s;gwyl o ddydd hyd n&ocirc;s, pa bryd y gwneit ben am danaf: Yr oeddwn megis garan neu wennol yn trydar: griddfenais megis clommen pan oedd chwerwder y clefyd im gorthrymmu: fy llygaid a dderchefais ir vchelder attat ti o Arglwydd, a thi am diddanai&s;t: canys ti a deflai&s;t fy holl bechodau or tu ol i'th cefn, ac a waredai&s;t fy enaid o bwll lly|gredigaeth: a phan oeddwn heb gynnorthwy ynof fy hun, nac mewn vn creadur ar all, (yn dywedyd di|fawyd fi o weddill fy mhlynyddoedd; ni chanfyddaf ddyn mwyach ymy&s;g trigolion y byd) yno yr adferai&s;t fi i iechyd drachefn, ac a roddai&s;t fywyd i mi: O Arglwydd mi a'th gefais di yn barod im gwaredu.</HI></P>
<P>Ac yr awrhon Arglwydd, yr wyf yn cyfaddef nad allai dalu mor cyfryw fe&s;ur o ddiolch am y dawn hwn ac a haeddit ar fy llaw. A chan weled nad allaf fi byth dalu i ti drachefn dy ddaioni &acirc; gweithredoedd cymmeradwy, Oh na allwn i gyd &acirc; <HI>Mair Fagdelen</HI> dy&s;tiolaethu cariad a diolchgarwch fynghalon <HI>ag aml ddagrau!</HI> Oh pa beth a allaf fi roi i ti o Arglwydd am yr holl bethau da hyn a roddai&s;t im henaid! Yn &s;icor megis yn fynghlefyd, pryd nad oedd gennif fi ddim arall i roi i ti, yr offrymais Gri&s;t a'i haeddedigaethau i ti, megis yn <HI>bridwerth</HI> dros fy mhechod&aacute;u: felly yr awrhon wedi fy adferu trwy dy r&acirc;d i'm hiechyd am nerth, ac heb fod gennif ddim gwell iw roddi; wele o Ar|glwydd yr wyf yn fy offrymmu fy hun i fynu i ti,<NOTE PLACE="marg">E&s;a. 38.9, 10.</NOTE> gan attolygu i ti felly fynghynnorthwyo a'th l&acirc;n
<PB N="349" REF="195">
Y<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">pryd, megis y byddo hynny &s;ydd yn ol om he|nioes wedi ei dreilo yn ollawl yn go&s;od allan dy fo|liant a'th ogoniant. O Arglwydd maddau fy yn|fydrwydd am hanniolchgarwch gynt; am na bum yn fwy gofalus i'th caru di yn ol dy <HI>ddaioni,</HI> nac i'th wa&s;anaethu di yn ol dy <HI>ewyllys,</HI> nac i vfyddhau i ti yn ol dy <HI>orchymynnion,</HI> nac i ddiolch i ti am dy <HI>roddion.</HI> A chan weled dy fod ti yn gwybod nad allaf o <HI>honof fy</HI> hun, gymmaint a <HI>meddylio vn me|ddwl da,</HI> llai o lawer gwneuthur y peth &s;ydd dda a chymmeradwy yn dy olwg di: cynnorthwya fi a'th r&acirc;d ac a'th l&acirc;n Y&s;pryd, fel y gallwyf yn fy hawdd|fyd dreilio fy iechyd mor grefyddol yn dy wa&s;a|naeth, megis yr oeddwn yn fynghlefyd yn daer|llyd i ymbil am dano ar dy ddwylaw di. Ac na &acirc;d i mi fyth anghofio, nath <HI>drugaredd</HI> hyn yn fy rhoi yn fy iechyd drachefn, na'r addunedau a'r addewidion hynny, y rhai a wneuthum &acirc; thydi yn fynglefyd. Gyd a'm iechyd <HI>newydd,</HI> adnewydda ynof fi O Arglwydd y&s;pryd vnion: yr hwn am rhyddh&acirc;o i oddiwrth gaethiwed pechod, ac a ffurfio <HI>fynghalon</HI> yngwa&s;anaeth dy <HI>r&acirc;d.</HI> Gweithreda ynof fwy ca&s;ineb a glana&s;tra i'r holl bechodau, y rhai oeddynt acho&s;ion o'th lid ti, ac o'm clefyd innau: A chwanega fy <HI>ffydd</HI> yng-Ghri&s;t Je&s;u, yr hwn yw 'r <HI>Awdur</HI> o'm <HI>hiechyd, ac</HI> o'm <HI>cadwedigaeth. Gad i'th l&acirc;n Yspryd fy nhywys</HI> am <HI>cynnal i yn y ffordd y dylwn i rodio: a dy&s;c i mi wadu pob annuwioldeb a chwantau bydol, i fyw yn gy|fiawn, yn &s;obr, ac yn dduwiol yn y byd &s;ydd yr awrhon:</HI> Fel y gallo eraill wrth gymmeryd &s;iampl oddiwrthif, dybio yn well o'th wirionedd di. A chan nad yw 'r am&s;er (&s;ydd i mi etto i fyw) ond y&s;paid byrr, ac ychydig rif o ddyddiau, yr rhai ni eill hir barh&acirc;u: <HI>Dy&s;c i mi o fy Nuw felly gyfrif fy nyddiau fel y dygwyf fynghalon i ddo|ethineb ysprydol,</HI><NOTE PLACE="marg">Tit. 2.12. P&s;al. 90.12.</NOTE> <HI>yr hwn &s;ydd yn
<PB N="350" REF="196">
arwain i iechydwriaeth.</HI> Ac er mwyn hyn gwna fi yn fryttach, ac yn fwy tanbaid yn fy <HI>nghrefydd:</HI> yn fwy crefyddol yn fynweddi: yn wre&s;occach yn yr <HI>yspryd;</HI> yn fwy gofalus i wrando, ac i gael budd oddiwrth bregethiad dy <HI>Efengyl:</HI> yn fwy ymwa|redol i'm brodyr tlodion: yn fwy gwiliadwrys ar fy ffyrdd; yn fwy ffyddlon yn fyngalwed&icirc;gaeth: ac ym mhob ffordd yn amlhau ym mhob gweithred dda. Bydded i mi yn am&s;er helaethrwydd hyfryd ofni y dydd drwg o <HI>gerydd,</HI> yn am&s;er iechyd feddwl am glefyd, yn am&s;er clefyd fyngwneuthur fy hun yn barod i farwolaeth: a phan fyddo marwolaeth yn ne&s;hau, fy mharato&icirc; fy hun i'r farn. Bydded fy holl fywyd yn ddiolchgarwch cyhoeddus i ti, am dy r&acirc;d a'th drugaredd. Ac am hynny O Arglwydd, yr wyf yma o wir ddyfnder fynghalon, ynghyd &acirc; mil <HI>Miliwn o Angelion, y pedwar anifail, ar pedwar henuriaid ar hugain, ar holl greaduriaid yn y n&ecirc;f ar ddaiar yn cydnabod fod yn deilwng i ti o D&acirc;d, yr hwn &s;ydd yn ei&s;todd ar yr or&s;eddfaingc, ac i'r oen dy Fab,</HI> yr hwn &s;ydd yn ei&s;tedd ar dy ddeheulaw, ac i'r Y&s;pryd gl&acirc;n, yr hwn &s;ydd yn deilliaw oddiwrth y ddau, Trindod l&acirc;n o ber&s;onau mewn vndeb &s;yl|wedd, holl <HI>foliant, anrhydedd, go|goniant,</HI><NOTE PLACE="marg">Dad. 5.11.</NOTE> a <HI>gallu,</HI> o'r pryd hyn, yn dra|gywydd. <HI>Amen.</HI></P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<HEAD>Myfyrdod i vn a fyddo ym mron marw.</HEAD>
<P>OS bydd dy glefyd di yn debyg i gynnyddu i far|wolaeth; yno myfyria ar dri pheth: yn gyntaf, mor ra&s;u&s;ol y mae Duw yn gwneuthur &acirc; thydi; yn ail, oddiwrth ba ddrygau y mae marwolaeth yn dy ryddhau di; yn drydydd, pa ddaioni y mae mar|woleth yn ei ddwyn i ti.</P>
<P><PB N="351" REF="196">Yn gyntaf, am drugarog ymwelediad Duw &acirc; thy|di.</P>
<P N="1">1. Myfyria nad yw Duw yn arfer or <HI>go&s;pedigaeth</HI> hon ar dy <HI>gorph,</HI> er mwyn dim ond o ran meddy|giniaeth i'th enaid, gan dy dynnu di, yr hwn wyt glaf mewn pechod, i ddyfod trwy edifeirwch at Gri&s;t, (dy phy&s;ygwr) i gael iachau dy enaid. <HI>Mat.</HI> 9.12.</P>
<P N="2">2. Nad yw y dolur trymmaf, na'r clefyd to&s;taf, ar a elli di ei ddioddef, ddim i'w gyffelybu i'r gofi|diau a'r poenau, y rhai a ddarfu i <HI>Gri&s;t Je&s;u</HI> dy Iachawdwr eu dioddef dro&s;ot ti: Pryd yr oedd efe mewn <HI>chwys gwaedlyd</HI> yn dioddef digllonedd Duw, <HI>poenau vffern,,</HI> a'r farwolaeth <HI>felldigedig,</HI> yr hon oedd ddyledus i'th bechodau di. <HI>Luc.</HI> 22.24. <HI>P&s;al.</HI> 88.7. <HI>E&s;ay.</HI> 53.4. <HI>Heb.</HI> 5.7. <HI>Gal.</HI> 3.13. Am hynny fe a eill efe yn <HI>gyfiawn</HI> arferu geiriau <HI>Jeremi: E|drychwch,</HI> a <HI>gwelwch, a oes vn cy&s;tudd yn debyg i'm cy|&s;tudd i,</HI> yr hwn a wnawd <HI>i mi, a'r hwn y darfu i'r Ar|glwydd fyngofidio yn nydd ei ddigofaint tanbaid?</HI> Ga|lar-nad <HI>Jer.</HI> 1.12. A ddarfu i Fab Duw ddioddef cymmaint er mwyn dy brynu di, ac oni ddioddefi di (ddyn pechadurus) ychydig er mwyn rhyngu bodd iddo ef, yn enwedig pan fyddo hynny er mwyn dy ddaioni di?</P>
<P N="3">3. Pan f&ocirc; dy glefyd a'th ddolur yn y fan drym|maf, etto mae 'n llai, ac yn e&s;mwythach, nag y mae dy bechodau di yn ei haeddu. G<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d i'th gyd|wybod dy hun farnu gan hynny, onid wyt ti yn haeddu gwaeth nag yr wyt yn ei ddioddef.</P>
<P>Na rwgnach gan hynny, eithr wedi i ti y&s;tyried dy aml a'th <HI>orthrymmion</HI> bechodau, diolch i Dduw na chy&s;tuddiwyd mo honot ti &acirc; phoenedigaethau a fai trymmach o lawer. Meddylia mor ewylly&s;|gar y dioddefai y rhai &s;ydd boenedig yn vffern, dy boenau trymmaf di fil o flynyddoedd, dan ammod y
<PB N="352" REF="197">
caent obaith o fod yn gadwedig, ac (yn ol hynny o flynyddoedd) gael e&s;mwythder o'i pennydiau tra|gwyddol. A chan weled <HI>mai trugaredd yr Ar|glwydd yw na ddarfu am danat ti.</HI> Galarnad. 3.2. pa fodd y gelli di na ddioddefych yn amyneddgar ei gerydd am&s;erol ef, gan weled mai y diben yw dy waredu di oddiwrth ddamnedigaeth dragwyddol. 1 <HI>Cor.</HI> 11.32.</P>
<P N="4">4. Nad oes dim yn digwyddo nac yn damwain yn y cyflwr hwn i ti, ond y cyfryw beth ac a ddi|gwyddodd i eraill o'th frodyr di yn gyffredinol, y rhai gan eu bod yn ddi-amheus garedig wei&s;ion i Dduw pan oeddynt yn byw ar y ddaiar, ydynt yn awr yn ogoneddus fendigedig Seinctiau gyd &acirc; <HI>Chri&s;t</HI> yn y nefoedd: mal <HI>Iob, Dafydd, Lazarus,</HI> &amp;c. 1 <HI>Pet.</HI> 5.9. Yr oeddynt hwy yn griddfan dros am|&s;er dan yr vnrhyw fath faich, ond y maent hwy yr awrhon wedi cael eu gwaredu oddiwrth eu holl ofidiau, eu trueni, a'i cyfyngderau. Ac felly vn agwedd cyn bo hir (os arho&s;i di yn amyneddgar am am&s;er hamddenol yr Arglwydd) y cai dithau he|fyd dy waredu oddiwrth dy glefyd a'th boen: naill ai trwy <HI>adferiad</HI> i'th gynefin iechyd gyd &acirc; <HI>Iob,</HI> neu (yr hyn &s;ydd well o lawer) trwy gael dy dderbyn i'r orphwysfa nefol gyd &acirc; <HI>Lazarus.</HI></P>
<P N="5">5. Yn olaf, Na roes Duw mo honot ti i fynu i ddwylaw dy elyn, i'th co&s;pi a'th wradwyddo; eithr gan fod yn Dad caredig, y mae efe yn dy go&s;pi di a'i law drugarog ei hun. Pan gafas <HI>Dafydd</HI> ei ddymunaid, i ddewis ei go&s;p ei hun, efe a ddewi&s;odd gael ei gosbi gan law Dduw, yn hytrach na thrwy vnrhyw fodd arall: <HI>Bid i mi &s;yrthio yn awr yn llaw yr Arglwydd, Canys aml yw ei drugareddau ef, ac na chwympwyf yn llaw dyn.</HI> 2 Sam. 24.14. Pwy ni chymmer bob cy&s;tudd mewn ffordd dda, pan fytho yn dyfod oddiwrth law Dduw, oddiwrth yr
<PB N="353" REF="197">
hwn <HI>(er nad oes vn gospedigaeth yn hyfryd dros yr am&s;er pre&s;ennol.</HI> Heb. 12.11.) ni wyddom na ddaw dim ond &s;ydd dda? y&s;tyried yr hyn beth a wnaeth i <HI>Ddafydd</HI> ddioddef melldigedig regiad <HI>Shemei</HI> trwy &s;awr ammynedd: 2 <HI>Sam.</HI> 16.6, 10. a'i geryddu ei hun am&s;er arall am ei annioddefgarwch. <HI>Aethum yn fud ac nid agorais fyngenau canys ti a wnaetho&s;t hyn.</HI> P&s;al. 39.9. A <HI>Job</HI> i argyoeddi ymadrodd yn|fyd ei wraig, <HI>lleferaist fel y llefarei vn o'r rhai yn|fydion: a dderbynniwn ni gan Dduw yr hyn &s;ydd dda, ac oni dderbyniwn yr hyn &s;ydd ddrwg? Job</HI> 2.10. Ac er bod <HI>phiol digofaint Duw</HI> dyledus i'n pechodau ni, yn beth ar&s;wydus i <HI>anian ddynol ein Iechawdwr,</HI> fel y <HI>gweddiodd</HI> efe yn ddifrifol, <HI>ar iddi fyned heibio oddiwrtho.</HI> Mat. 26.36. Etto pan y&s;tyriodd efe ei fod wedi ei e&s;tyn iddo trwy law ac ewyllys ei D&acirc;d, efe a ymo&s;tyngodd ei hun yn ewylly&s;car i yfed y gwaelodion o honi. adn. 42. Nid oes dim well i'th cryfhau di, ac i'th nerthu yn dy glefyd, na gweled ei fod yn dyfod oddiwrth law Dduw dy D&acirc;d nefol: yr hwn ni ddanfonai mo honaw byth oni bai ei fod efe yn ei weled yn <HI>fuddiol</HI> ac yn <HI>angenrheidiol</HI> i ti.</P>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Yr ail f&acirc;th ar fyfyrdodau ydyw, y&s;tyried oddiwrth ba ryw ddrygau y mae marwolaeth yn dy rydd|hau d&icirc;.</HEAD>
<P>Y Mae yn dy ryddhau di oddiwrth <HI>gorph llygre|dig,</HI> yr hwn a ynnillwyd yngwynder y cnawd, ym <HI>mhoethineb</HI> chwant, affendid pechod, ac a aned mewn <HI>gwaed</HI> budreddi: carchar bywiol i'th enaid, offer fywiol i bechod, &s;achlen o dom drewllyd: ammhuredd ffroenau yr hwn, ei glu&s;tiau, ei <HI>ymgo|rau,</HI> a'i fannau eraill (wedi eu iawn hy&s;tyried) a ymddengys yn fryntach ac yn ffieiddiach na'r pwll
<PB N="354" REF="198">
budraf, neu y gaud&ycirc; aflanaf. Yn gymmaint a bod prennau a phlanigion yn dwyn dail, blodau, a ffrwythau, a ph&ecirc;r aroglau; a chorph dyn heb ddwyn dim ond llau, <HI>pryfed, pydredd,</HI> a <HI>&s;awyr drew|llyd.</HI> Ei &s;erch &s;ydd lygredig hollhawl, <HI>a holl fwriad meddylfryd ei galon &s;ydd yn vnic yn ddrygionus bob am&s;er.</HI> Gen. 6.5. <HI>O hyn y digwydd</HI> na chaiff yr <HI>annuwiol</HI> fyth ei ddigoni ag annuwioldeb, na'r <HI>afiaethus &acirc; thrythyllwch,</HI> na'r <HI>balch &acirc; mawredd,</HI> na'r dichlyn &acirc; rhodres, nar <HI>malei&s;ys &acirc; dial,</HI> nar <HI>puttei|niwr ag aflendid,</HI> nar <HI>cybydd ag elw,</HI> nar meddwyn ag yfed. <HI>Arferau</HI> a gwyniau newyddion ydynt beunydd yn cynnyddu: ofnau newyddion a gofidiau ydynt yn cyfodi beunydd. Yma y mae digofaint yn gorwedd mewn cynllwyn; accw y mae gwag-ogo|niant yn ddrwg wrthynt: yma y mae balchder yn cyfodi, accw y mae gwradwydd yn bwrw i lawr; a phob vn yn gwilio pa vn a gaiff ymgodi wrth gwymp y llall. Yn awr y brethir dyn yn ddirgel gan <HI>hy&s;tingwyr</HI> ac <HI>enllibwyr, fel &s;eirph tanllyd:</HI> yn y man y mae ef mewn perigl o gael ei ddifa yn yr amlwg gan ei <HI>elynion, o fath llewod Daniel.</HI> A dyn duwiol ym mha le bynnac y byddo fyw a gaiff ei or|thrymmu yn oe&s;tad, mal <HI>Lot</HI> gan aflendid <HI>Sodom.</HI></P>
<P N="2">2. Y mae marwolaeth yn dwyn i'r duwiol ddiben ar bechu, ac ar yr holl drueni dyledus i bechod: <HI>Rhuf.</HI> 6.7. megis yn &ocirc;l marwolaeth, na byddo na <HI>thri&s;twch,</HI> na <HI>llefain,</HI> na <HI>dim poen mwy:</HI> canys fe a <HI>&s;ych Duw y dagrau oddiwrth ein llygaid. Datc.</HI> 21.4. Ie trwy farwolaeth yr ydym ni yn cael ein neillduo oddiwrth gymdeithas gweithredwyr anwiredd. Ac y mae Duw <HI>yn dwyn ymmaith y gwyr cyfion trugarog oddiwrth y drwg &s;ydd i ddyfod.</HI> E&s;a. 57.1. Felly y gwnaeth efe &acirc; <HI>Io&s;iah, wele mi a'th gymmeraf di at dy dadau;</HI> a <HI>thi</HI> a <HI>ddygir ymaith i'th fedd mewn he|ddwch, fel na welo dy lygaid yr holl ddrwg yr ydwyf
<PB N="355" REF="198">
fi yn ei ddwyn i'r fann hon.</HI> 2 Bre. 22.20. A Duw a'i <HI>cuddia</HI> hwynt <HI>megis ennyd bach yn y b&ecirc;dd, hyd onid elo y llid heibio.</HI> E&s;a. 26.20. Felly fel y mae paradwys yn borthladd o lawenydd i'r eneidiau: felly y galwn y b&eacute;dd yn borthladd &ocirc; orphywysfa i'r cyrph.</P>
<P N="3">3. Lle y mae y corph anwireddus hwn yn byw mewn byd o anwiredd, fel na eill yr enaid truan edrych allan i'r <HI>llygaid,</HI> heb gael ei <HI>glwyfo,</HI> na gw|rando trwy 'r <HI>glu&s;t</HI> heb gael ei anhymmeru, nac aroglu trwy 'r <HI>ffroenau</HI> heb gael dryg&s;awr: nac <HI>arch|waethu</HI> &acirc;'r tafod, heb gael ei <HI>hudo:</HI> na theim|law &acirc;'r llaw, heb ymhalogi: a phob <HI>&s;ynwyr</HI> ymhob profedigaeth &s;ydd yn barod i fradychu yr enaid: eithr trwy farwolaeth, y caiff yr enaid ei ryddhau, a'i waredu o'r caethiwed hwn, <HI>a'r corph llygradwy hwn a wi&s;c anllygredigaeth, ar marwol hwn anfar|wolaeth.</HI> 1 Cor. 15.53. Oh bendigedig, triphlyg tra-bendigedig a fyddo <HI>y farwolaeth honno yn yr Arglwydd,</HI> yr hon &s;ydd yn ein gwaredu ni allan o'r f&acirc;th f&ycirc;d <HI>drygionus,</HI> ac &s;ydd yn ein rhyddhau ni oddiwrth y fath <HI>gorph</HI> o gaethiwed a llygredigaeth daiarol.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD><HI>Y</HI> trydydd math ar fyfyrdod yw, y&s;tyried pa ddaioni y mae marwolaeth yn ei ddwyn i ti.</HEAD>
<P N="1">1. Y Mae marwolaeth yn dwyn enaid y duwiol i feddiannu <HI>digyfrwng gymmun</HI> a'r bendigedig Drindod, mewn hyfrydwch a gogoniant tragwy|ddol.</P>
<P N="2">2. Y mae yn troi yr enaid o drueni y byd hwn, ymglwyf pechod, ac o gymdeithas pechaduriad, <HI>i ddinas y Duw byw, i Ieru&s;alem nefol, ac at fyrddiwn o Angelion, i gymanfa a chynulleidfa y rhai cyntaf|anedig, y rhai a &s;crifennwyd yn y nefoedd, ac at
<PB N="356" REF="199">
Dduw barnwr pawb, ac at y&s;prydoedd y cyfiawn y rhai a berffeithiwyd, ac at</HI> Ie&s;u, <HI>cyfryngwr y Te&s;ta|ment newydd.</HI> Heb. 12.22, 23, 24.</P>
<P N="3">3. Y mae marwolaeth yn go&s;od yr enaid mewn cyflawn bre&s;ennol feddiant o'r holl etifeddiaeth ar dedwyddwch, yr hyn a addawodd <HI>Cri&s;t</HI> i ti yn ei air, neu a brynodd efe i ti <HI>trwy ei waed.</HI></P>
<P>Hyn yw 'r daioni ar dedwyddwch, i'r <HI>hyn</HI> y mae marwolaeth fendigedig yn dy ddwyn di, a pha wir dduwiol Gri&s;tion, ar y &s;ydd yn ieuangc ni ddymu|nai ei hun yn h&ecirc;n, fel y gallai ei am&s;er go&s;odedig n<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&s;h<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">u, i fyned i <HI>mewn</HI> i baradwys nefol? Lle y gelli di gyfnewid dy <HI>efydd</HI> am <HI>aur;</HI> dy <HI>wagedd</HI> am <HI>happu&s;rwydd;</HI> dy <HI>waelder</HI> am <HI>anrhydedd;</HI> dy <HI>gaethi|wed</HI> am <HI>rydd-did;</HI> byrr <HI>feddiant</HI> am <HI>etifeddiaeth dragwyddol;</HI> dy gyflwr <HI>marwol</HI> am <HI>anfarwol &s;ywyd.</HI> Yr hwn nid yw beunydd yn dymuno y dedwyddwch hyn o flaen pob peth, o'r holl rhai eraill y mae efe yn annheilyngaf iw feddiannu.</P>
<P>Os darfu i <HI>Cato vticen&s;is,</HI> a <HI>Chleombrotus,</HI> dau &wcirc;r genhedlig (wrth ddarllain llyfr <HI>Plato</HI> am an|farwoldeb yr enaid) yn ewylly&s;gar, y naill dorri ei wddf, a'r llall redeg ar flaen ei <HI>gleddyf,</HI> fel y gallent (yn ol eu tybygoliaeth hwynt) gael meddi|annu y gorfoledd hwnnw. Pa gywilydd yw i Gri&s;t|ianogion (y rhai &s;ydd yn gwybod y pethau hynny mewn me&s;ur mwy odiaethol, a modd cyflawnach allan o lyfr Duw ei hun) na byddent ewylly&s;gar i &s;yned ir gorfoledd nefol hwnnw? Yn enwedig pan fo eu Harglwydd yn galw am danynt yno. Os bydd gan hynny ynot ti ddim cariad i Dduw, na dymu|niad o gael dedwyddwch, neu iechydwriaeth i't dy hun; Pan fyddo am&s;er dy ymadawiad yn ne&s;s&acirc;u, yr am&s;er hynny meddaf, ar modd ar farwolaeth yr hen a ddarfu i Dduw yn ei gyngor digyfne|widiol ei raglunio, a'i ragddarparu i ti, er cyn dy
<PB N="357" REF="199">
eni; dyro a thraddoda i fynu dy enaid yn ewylly&s;|car ac yn llawen i law drugarog <HI>Je&s;u Gri&s;t</HI> dy Jachawdwr. Ac er mwyn y diben hyn, pan fyddo yr am&s;er yn dyfod, mal i'r ymdderchafodd yr Angel yngolwg <HI>Manoah</HI> a'i wraig <HI>oddiwrth yr allor i fynu ir nefoedd yn fflam yr aberth;</HI> felly ymegnia dithau fel y gallo dy enaid yngwydd dy gyfne&s;eifi|aid ymdderchafu oddiar allor calon ddrylliedig yn y b&ecirc;r arogldarth hon, neu yn y cyfryw aberth y&s;pry|dol o weddi.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<HEAD>Gweddi i ddyn claf, wedi dywedyd iddo nad yw efe ddyn i'r byd hwn, ond bod yn rhaid iddo ei baratoi ei hun i fyned at Dduw.</HEAD>
<P>O D&acirc;d nefol, yr hwn wyt <HI>Dduw ysprydion pob cnawd,</HI> yr hwn a wnaetho&s;t yr eneidiau hyn i ni, ac a ragluniai&s;t i ni yr am&s;er, megis i ddyfod i'r byd hwn, felly gwedi gorphen ein gyrfa i fyned allan o honaw. Rhif y dyddiau a o&s;odai&s;t i mi ydynt yr awrhon yn darfod, mi a ddaethym i'r ter|fyn eithaf a o&s;odai&s;t di i mi, tu hwnt i'r hwn ni <HI>allaf fi fyned.</HI> Mi a wn O Arglwydd, <HI>os a'i di i'r farn nad byw vn cnawd cyfiawn yn dy olwg di.</HI> A my fi (O Arglwydd) or holl rai eraill a ymddengys yn fwyaf am-mhur ac anghyfiawn; Canys nid <HI>ym|leddais i mor ymladdiad da,</HI> er mwyn ymddiffyn dy ffydd a'th grefydd, mor fr&wcirc;d a di&s;igl ac y dyla&s;wn: ond rhag ofn anfodloni y byd,<NOTE PLACE="marg">Num. 16.22. Jer. 38.16. Luc. 22.53. P&s;al. 143.2.</NOTE> mi a roddais ffordd i be|chodau a beiau; ac er mwyn rhyn|gu bodd i'm cnawd, mi a dorrais dy holl orchymynnion, mewn me|ddwl, gair, a gweithred: <HI>Fel
<PB N="358" REF="200">
y mae fy mhechodau yn dal y fath afael ynof, nad wyf yn meiddiaw mor edrych i fynu: ac y maent yn fwy o rifedi, nac yw gwalld fy mhen. Os ty di O Arglwydd a greffi ar fy anwireddau, pa le y &s;afaf. Os ty di am pwy&s;i i yn y clorian fe am cair i yn rh&ycirc; y&s;cafn.</HI> Canys yr wyf yn w&acirc;g o holl gyfiawnder i haeddu dy drugaredd: Ac yn llwythog o bob an|wiredd, a gyfion haeddai dy ddigofaint trymddwys. Ond o fy Arglwydd a'm Duw, er mwyn <HI>Je&s;u Gri&s;t dy F&acirc;b, yn yr hwn yn vnig i'th fodlonir</HI> ag oll edi|feiriol bechaduriaid credadwy: cymmer do&s;turi a thrugaredd arnaf, yr hwn wyf bennaf pechadur. Bwrw fy holl bechodau i allan o'th gof, <HI>a golch ymmaith fy holl anwireddau</HI> allan o'th olwg di &acirc; <HI>gwerthfawroccaf</HI> waed dy F&acirc;b, yr hwn yr wyf yn ei gredu iddo ei dywallt (mal Oen difrycheulyd) i <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">anhau fy mhechodau. Yn y ffydd hon y bum fyw, yn y ffydd hon y byddaf farw: gan <HI>gredu i Je&s;u Gri&s;t farw dros fy mhechodau, a chyfodi drachefn er mwyn fynghyfiawnhad.</HI> A chan weled iddo ef ddioddef y farwolaeth, a dwyn pwys y go&s;pedi|gaeth, yr hon oedd ddyledus i'm pechodau i; O D&acirc;d, er mwyn ei farwolaeth a'i ddioddefaint ef, yn awr (a myfi yn dyfod i ymddangos ger bron dy or|&s;eddfaingc di) rhyddh&acirc; a gwared fi oddiwrth y farnedigaeth ofnadwy, yr hon y mae fy mhechodau yn ei gyfiawn haeddu. A chy|flawna &acirc; myfi y ra&s;u&s;ol a'r gy&s;&s;u|rus addewid,<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 41.22. P&s;al. 130.3. Dan. 5.27. Mat. 3.17. Eze. 18.22. 1 Pet. 1.19. Rhuf. 4.25. 1 Cor. 15.3, 4.</NOTE> yr hon a wnaetho&s;t yn dy Efengyl: &s;ef <HI>pwy bynnac a gredo ynot ti a gaiff fywyd tragwy|ddol, ac ni ddaw i farn, eithr efe a aiff trwodd o farwolaeth i fywyd.</HI> Cryfha O Gri&s;t fy ffydd, fel y ga|llwyf o&s;od oll hyder om iechy|dwriaeth
<PB N="359" REF="200">
yn haeddedigaethau dy vfydd-dod, a'th waed. Chwanega O Y&s;pryd gl&acirc;n, fy nioddefgarwch; Na o&s;od fwy arnaf fi <HI>nag a allwyf ei ddwyn,</HI> a gwna fi i allael dwyn cymmaint ac a ryngo bodd i'th fen|digedig ewyllys di. O fendigedig Drindod yn vn|dod, Creawdwr, Iachawdwr, a Sancteiddiwr, canni|adh&acirc; fel y byddo fy n&ycirc;n oddiallan yn diflannu, felly fod o'm dyn oddifewn fwyfwy trwy dy r&acirc;d a'th ddi|ddanwch yn cryfhau ac yn cynnyddu. O Iachaw|dwr, dod fy <HI>enaid</HI> i mewn parodrwydd i fod (megis <HI>morwyn gall wedi cael y wi&s;c briodas</HI> o'th gyfiawnder a'th &s;ancteiddwydd) yn barod i'th gyfarfod di, <HI>ag olew yn ei lu&s;ern.</HI> Prioda di ef &acirc; thydi dy hun, fel y gallo ef fod yn vn &acirc; thydi mewn tragwyddol gariad, a chymdeithas. O Arglwydd argyoedda Satan ac ymlid ef ymmaith: <HI>gwared fy enaid oddiwrth allu y ci; cadw fi rhag&s;afn y llew. Yr wyf</HI> yn diolch i ti o Arglwydd am dy holl fendithion y&s;prydol a bydol a ganniadheuai&s;t ti i mi. yn enwedig am fy mhry|nedigaeth trwy farwolaeth fy Iachawdwr <HI>Cri&s;t.</HI> Yr wyf yn diolch i ti am ddarfod i't fy ymddiffyn a'th Angelion Sanctaidd o'm ieuengtid hyd yr awr hon. Arglwydd yr wyf yn attolwg i ti, dod orchymmyn iddynt i wilio arnaf nes i ti alw am fy enaid: ag yno ei ddwyn (fel y gwnaethant ag enaid <HI>Lazarus</HI>) i'th deyrnas nefol. Ac fel y byddo am&s;er fy ymada|wiad yn pwy&s;o ne&s;-nes attaf: felly <HI>canniatt&acirc;</HI> o Dduw i'm henaid dynnu ne&s;nes atrat ti: Ac fel y gallwyf yn llawen orchymmyn fy enaid i'th ddwylaw,<NOTE PLACE="marg">Mat. 25.4. Dad. 19.7. P&s;al. 12.10, 11. Luc. 16.22. Mat. 8.11. Luc. 13.18. Act. 7.59.</NOTE> megis i ddwy|law T&agrave;d anwyl, ac Iachawdwr tru|garog: a'r pryd hwnnw, <HI>O Ar|glwydd gra&s;u&s;ol derbyn fy y&s;pryd.</HI> fel y gallwyf wneuthur hyn oll, cynnorrhwya fi a'th r&acirc;d: a g&aacute;d i'th Y&s;pryd gl&acirc;n fod gyd &acirc; myfi
<PB N="360" REF="201">
hyd y diwedd; ac yn y diwedd, er mwyn <HI>Je&s;u Gri&s;t</HI> dy Fab, fy Arglwydd am unig Iachawdwr. Yn enw yr hwn, yr wyf yn rhoi i ti dy ogoniant, ac yn erfyn yr holl bethau hyn ar dy law, yn y weddi yr hon a ddy&s;codd <HI>Cri&s;t</HI> ei hun i mi gan ddywedyd:</P>
<P><HI>Ein T&acirc;d yr hwn wyt yn yn nefoedd, &amp;c.</HI></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<HEAD>Myfyrdod yn erbyn anobaith, neu ammau tru|garedd Duw.</HEAD>
<P>YR ydis yn gweled trwy oe&s;tadol brawf, pan fo plant Duw yn wannaf, yn agos i am&s;er eu marwolaeth, mai yno y dengys <HI>Satan</HI> ei nerth fwy|af, ac a e&s;yd arnynt ei brofedigaethau cryfaf: Canys efe a &wcirc;yr mai 'r awrhon y mae iddo gael y fuddygoliaeth neu ni chaiff ef fyth. O blegit os eu heneidiau a &acirc;nt i'r nefoedd, ni cheiff efe moi gorth|rymmu nai blino hwynt byth ond hynny. Ac am hynny efe a gymmer gymmaint ac a allo o boen, ac a ddengys o flaen eu golygon hwynt yr holl faw|rion bechodau a wnaethant, a barnedigaethau Duw dyledus am danynt, felly iw gyrru hwynt (os efe a eill) i annobeithio: yr hwn &s;ydd bechod gor|thrymmach na 'r holl bechodau a wnaethent, neu ar a allai efe eu cyhuddo hwy o honynt.</P>
<P><HI>Os bydd Satan gan hynny yn cythryblu dy gydwy|bod yn fwy tu ag at dy farwolaeth, nag yn am&s;er dy fywyd.</HI></P>
<P N="1">1. Cyfaddef dy bechodau i Dduw: nid yn unig yn gyffredinol eithr hefyd yn neillduol.</P>
<P N="2">2. Gwna jawn a th&aacute;l i'r gwyr hynny y rhai y gw|naetho&s;t ti gamwedd &acirc; hwynt, os byddi yn gallael. Ac os wyt ti yn draws neu yn dwyllodrus yn dal, neu yn cadw yn dy feddiant, na thiroedd, na da, y rhai &s;ydd o gyfiawnder yn perthynu i un wraig
<PB N="361" REF="201">
weddw, neu i blentyn ymddifad, na ryfyga fel yr wyt yn di&s;gwyl am iechydwriaeth dy enaid, edrych yn wyneb <HI>Crist y barnwr cyfiawn;</HI> nes i ti eu rhoi yn &ocirc;l i'r cywir berchennogion drachefn. Canys y mae cyfraith Dduw dan boen ei felldith yn dy or|chymmyn di, i <HI>roddi yn ei &ocirc;l pa beth bynnac a rodded attat ti iw gadw,</HI> neu yr hyn y rhoddai&s;t di dy law <HI>am dano, neu yr hyn trwy ledrad a thra|w&s;der a ddygaist di, ac yr wyt yn ei gam attal oddiar dy gymydog, t&acirc;l hynny erbyn ei ben, a chwanega ei bumed ran atto,</HI> Lev. 5.6, 7, 8. Ac oni roddi di yn &ocirc;l mal <HI>Zacheus</HI> y <HI>cyfryw dda a thiroedd,</HI> ni elli di fyth wir edifarhau, ac heb wir edifeirwch ni elli di fyth fod yn gadwedig. <HI>Luc.</HI> 13. ac 19.8. Eithr er trwy brofedigaeth y cythraul i ti wneuthur trais a chamwedd, etto os wyt ti yn gwir edifarhau, ac i'th allu yn rhoddi yn &ocirc;l, y mae 'r Arglwydd gwedi addo bod yn drugarog wrthyt ti, a gwrando ar weddiau ei wenidogion ffyddlon dro&s;ot ti, i faddau i ti dy ddyledion ath pechod, ac i dderbyn dy enaid yn haeddedigaethau <HI>gwaed Cri&s;t,</HI> megys <HI>oen di fry|cheulyd.</HI> Gen. 20.7. Jag. 5.</P>
<P N="3">3. Gofyn i Dduw nawdd a maddeuant er mwyn Cri&s;t. Ac yno nid yw y blinderau hyn o'r meddwl ddim anghalondid, eithr cy&s;&s;ur: profiadau, ac nid yn go&s;pedigaethau. Y maent yn hysby&s;rwydd i ti dy fod ar yr union ffordd: Canys y <HI>ffordd i'r nefoedd &s;ydd heibio i byrth uffern:</HI> hynny yw trwy ddiodef poenau yn dy gorph ar cyfryw amheuon yn dy <HI>feddylfryd.</HI> Megis trwy fod dy gyflwr di yn y bywyd hwn bob modd yn chwerw, y gallech di archwaethu llawenydd bywyd tragwyddol yn fel|y&s;ach.</P>
<P><HI>Os bydd Satan y dywedyd i ti nad oes gennit ti ddim ffydd, am nad oes mo honot yn ei theimlaw, my|fyria.</HI></P>
<P N="1"><PB N="362" REF="202">1. Fod y ffydd unionaf yn fynych &acirc;'r teimlad llei|af, a'r ammheuon mw yaf: eithr cyhyd ac y b&ycirc;ch yn ca&s;hau y cyfryw amheuon, ni roddir mo honynt yn dy faich: Canys y maent yn perthynu i'r <HI>enawd,</HI> oddiwrth yr hwn y darfu dy <HI>y&s;car.</HI> Pan ddi|flanno dy gnawd, dy ddyn gwan oddifewn yr hwn &s;ydd yn eu ca&s;hau hwynt, ac yn caru yr <HI>Arglwydd Ie&s;u,</HI> a fydd cadwedig. <HI>Marc.</HI> 9.24. <HI>Math.</HI> 14.31.</P>
<P N="2">2. Ai bod yn <HI>well ffydd</HI> gredu heb deimlad na thrwyddo. Y ffydd leiaf &s;ef <HI>cymmaint a gronyn o h&acirc;d mwstard,</HI> neu gymmaint ac &s;ydd mewn plentyn newydd fedyddio, &s;ydd ddigon i gadw'r enaid a garo Gri&s;t, ac a gredo ynddo ef. <HI>Job.</HI> 13.15. <HI>Math.</HI> 17.30.</P>
<P N="3">3. Fod plentyn Duw yr hwn &s;ydd yn dymuno teimlaw diogel hysby&s;rwydd o ffafr Duw, yn cael ei ddymuniad, pan welo Duw fod hynny yn ddai|oni iddo: canys efe a addawodd Duw roi <HI>dwfr y bywyd i'r &s;awl a &s;ychedant am dano. Dad.</HI> 21.6. <HI>E&s;ay.</HI> 55.1. Y mae i ni &s;iampl o vn Mr <HI>Glover Merthyr &s;anctaidd,</HI> yr hwn ni allai gael dim teimlad cy&s;&s;urus o'i ffydd, nes ei ddyfod yngolwg y p&ocirc;&s;t iw lo&s;ci, ac yno fe gurodd ei ddwylaw ynghyd o wir lawenydd gan ddywedyd wrth ei gyfeillion: <HI>O Awstin, efe a ddaeth, efe a ddaeth, gan feddwl llawenydd teimladwy ffydd</HI> a'r Y&s;pryd gl&acirc;n. <HI>Di&s;gwyl gan hynny wrth yr Arglwydd, ymwrola, ac efe a nertha dy galon.</HI> P&s;a. 27.14.</P>
<P><HI>Os Satan a fanwl ddengys i ti faintioli, lliaws, a gorthrymder dy bechodau,</HI> myfyria.</P>
<P N="1">1. Fod ar wir edifeirwch mor hawdd gan Dduw faddeu y pechodau mwyaf, a'r rhai lleiaf, a'i fod efe mor ewylly&s;car i faddeu llawer, ac i bard ynu vn. A'i drugaredd ef a ddiscleiria fwy wrth faddeu i bechaduriaid mawr, nag wrth faddeu
<PB N="363" REF="202">
i dro&s;eddwyr bychain: fel y mae yn eglur yn &s;iam|plau <HI>Mana&s;&s;es, Magdelen, Petr, Paul, &amp;c.</HI> Ac lle yr <HI>amlh&acirc;wyd pechod yno yr ymhyfryda ei r&acirc;s ef i amlhau yn fwy o lawer.</HI> Rhuf. 5.20.</P>
<P N="2">2. Na wrthododd Duw vn dyn erioed, nes i ddyn wrthod Duw yn gyntaf: megis y mae yn eglur yn &s;iamplau, <HI>Cain, Saul, Achitophel, Aha|ziah, Iudas,</HI> &amp;c.</P>
<P N="3">3. Fod Duw yn galw pawb, ie y pechaduriaid y rhai ydynt drwm <HI>lwythog o bechod.</HI> Mat. 11.28. Ac nad yw efe yn nacc&acirc;u moi drugaredd i vn pechadur ar a ofynno ei drugaredd ef &acirc; chalon edifeiriol. Hyn y mae hi&s;tori yr Efengyl yn ei dy&s;tiolaethu: &s;e ddaeth at Gri&s;t bob math ar bechaduriaid <HI>clwyfus, dall, cloff, cloff-efrydd, gwahan-glwyfus,</HI> a chyfryw ac oeddynt yn glaf o'r parlas, <HI>diferlif gwaed,</HI> a'r cyfryw ac oeddynt <HI>loerig,</HI> neu gwedi eu meddiannu ag <HI>ysprydion aflan,</HI> neu <HI>gythreuliaid:</HI> etto or rhain eu gyd, nid aeth vn ar a ofynnodd ei drugaredd a'i gynnorthwy, ymaith heb gael ei neges. Os truga|redd a ofynnai, trugared a gai, er maint a fyddai ei bechod, er trymmed a fyddai ei ddolur. A hefyd efe a <HI>gynnygiodd,</HI> ac a roddes ei drugaredd i lawer or rhai ni ofynna&s;ant mono erioed (gwedi ei gynhyrfu yn vnig gan ymy&s;caroedd ei do&s;turi wrth weled eu trueni hwynt) mal i'r wraig o <HI>Samaria,</HI> i'r wraig weddw o <HI>Naim,</HI> ac i'r claf oedd yn gor|wedd wrth lynn <HI>Bethe&s;da,</HI> yr hwn a fua&s;ai namyn dwy flynedd deugain yn glaf. <HI>Joan.</HI> 4. <HI>ac</HI> 5.5.6, 7. <HI>Luc.</HI> 7.13. Os darfu iddo ef yn ewylly&s;car fel hyn roddi ei drugaredd iddynt hwy, y rhai nid oeddynt yn gofyn, ac os caed ef (fel y dywaid y prophwyd) gan y rhai nis cei&s;ia&s;ant mo hono ef, a rydd efe n&acirc;g o'i drugaredd i ti, yr hwn wyt mor daer yn ymbil am dano trwy ddagrau? ac wyt mal y <HI>pub|lican</HI> truan yn curo mor ddifrifol a dyrnau y&s;ig, ar
<PB N="364" REF="203">
galon ddrylliedig edifeiriol. Yn enwedig pan we|ddiech di at dy D&acirc;d yn enw ac yngyfryngdod <HI>Ie&s;u,</HI> er mwyn yr hwn y mae ef yn addaw canniattau <HI>pa beth bynnac a ofynnom ni iddo ef:</HI> Ioan. 14.14. Cyn wiried a bod Duw yn eir-wir ni rydd efe n&acirc;g i ti. Er i bechodau y <HI>Ninifeaid</HI> ennyn llid yr Argl|wydd i roi y farn yn eu herbyn, etto ar eu hedifeir|wch hwy, efe a'i galwodd hi yn ol drachefn, ac a arbedodd <HI>y ddinas:</HI> pa faint mwy os ty di a edi|farhei, vn agwedd i'r arbeda efe ty di, gan weled nad yw ei farn ef etto wedi ei hadrodd yn dy erbyn? Os oedodd efe y farn oll ddyddiau <HI>Ahab,</HI> yn vnig er mwyn y ll&ucirc;n, neu 'r ymddangho&s;iad oddiallan a wnaethai efe o o&s;tyngeiddrwydd, pa faint mwy y try efe yn l&acirc;n heibio ei ddial, os ty di yn ddiffuant a edifarhei o'th bechod, a dychwelyd atto ef am r&acirc;s a thrugaredd?</P>
<P>Efe a gynnygiodd ei drugaredd i <HI>Cain</HI> (yr hwn a ladda&s;ai ei frawd gwirion) <HI>Os gwnei yn dda oni chai di oruchaflaeth?</HI> Gen. 4.7. Fel pe bua&s;ai efe yn dy|wedyd, os gadewi di dy lid a'th genfigen, ac aberthu i mi o galon ffyddlon edifeiriol, ty di a'th aberth a fydd cymmeradwy gennyf. Ac i <HI>Iudas</HI> (yr hwn ai bradychodd ef mor dwyllodrus) gan ei alw ef yn <HI>gyfaill,</HI> enw <HI>cariadol;</HI> Mat. 26.50. A phan gynny|giodd <HI>Iudas,</HI> efe yn ewyll&s;car a fodlonodd &acirc;'r genau <HI>(yn yr hwn ni bua&s;ai dwyll erioed,)</HI> i gu&s;anu y gwefy&s;au gwenhieithus, dan y rhai yr oedd <HI>gwen|wyn a&s;piaid yn godechu.</HI> 1 Pet. 2.22. P&s;al. 140.3. Pa bua&s;ai <HI>Judas</HI> yn dirnad y gair hwn <HI>cyfaill</HI> allan o enau <HI>Cri&s;t,</HI> megis y gwnaeth gwyr <HI>Benhadad</HI> y gair <HI>Brawd</HI> o enau <HI>Achab,</HI> diammau y bua&s;ai <HI>Iudas</HI> yn cael <HI>Duw I&s;rael</HI> yn fwy trugarog, nag y cafas <HI>Benhadad Frenin I&s;rael.</HI> 1 Bren. 20.31, 32, 33. Ond yr oedd Duw yn anfodlonach wrth <HI>Cain</HI> am anobeithio o'i drugaredd, nac am ladd ei frawd;
<PB N="365" REF="203">
ac wrth <HI>Iudas</HI> am ei grogi ei hun, nac am fradychu ei <HI>Arglwydd.</HI> Yn gymmaint ac y mynnent hwy wneuthur pechodau dynion marwol, yn fwy nag anfeidrol ac anherfynol drugaredd y tragwyddol Dduw: neu fel pe galla&s;ent hwy fod yn llawnach o bechodau, nag oedd Duw o drugaredd. Lle y mae y defnyn lleiaf o waed Cri&s;t, a mwy haeddedigaeth ynddo, i ynnill trugaredd Dduw er mwyn dy <HI>iech|ydwriaeth</HI> di, nag a eill yr holl bechodau (a'r a wnaetho&s;t) fod o nerth i cnnyn ei ddigofaint, i'th fwrw i <HI>ddamnedigaeth.</HI></P>
<P><HI>Os bydd Satan yn &s;i&s;ial, fod hyn yn wir am dru|garedd Dduw, eithr nad oes mo hynny yn per|thyn i ti, am fod dy bechodau di yn fwy na phecho|dau dynion eraill, megis yn bechodau o wybodaeth, ac yn parhau er y&s;talm o flynyddoedd, a'r cyfryw ac y darfu am rai eraill ou plegit: a chwbl oll (gan mwyaf) wedi eu gwneuthur o'th wirfodd, ac yn rhy|fygus yn erbyn Duw a'th cydwybod. Ac am hynny er iddo ef fod yn drugarog wrth rhai eraill, etto ni fydd ef drugarog wrthit ti;</HI> myfyria:</P>
<P N="1">1. Fod llawer (o'r rhai ydynt yr awrhon yn ogoneddus ac yn fendigedig Seinctiau yn y nefoedd) wedi gwneuthur yn yr vn ffunyd (pan oeddynt yn byw ar y ddaiar) gymmaint pechodau a mwy nac a wnaetho&s;t di erioed, ac a barhau&s;ant (cyn iddynt edifarhau) yn y pechodau hynny cyhyd yn helaeth ac y gwnaetho&s;t dithau. Megis gan hynny na allai eu holl bechodau hwy, a'r <HI>hir aros</HI> ynddynt, luddies i drugaredd Dduw, ar eu hedi|feirwch hwynt, faddau iddynt eu pechodau, a'i derbyn i'w r&aacute;d drachefn: Ni dichon chwaith dy bechodau dithau a'th barh&acirc;d ynddynt, moi rwy|&s;tro ef i fod yn drugarog wrthit ti, <HI>os edifarhei di fel y gwnaethont hwythau:</HI> ic ar dy edifeirwch y mae &s;iampl pob vn o honynt hwy, yn argoel y
<PB N="366" REF="204">
gwnaiff ef yr vn peth i ti ac a wnaeth iddynt hwy|thau. 1 <HI>Tim.</HI> 1.16. Canys fel y mae y pechod lleiaf yngyfiawnder Duw heb edifeirwch yn ddigon i wneuthur vn yn golledig; felly y pechod mwyaf ar edifeirwch yn ei drugaredd ef &s;ydd i gael maddeu|ant. Dy bechodau mwyaf ac hynaf nid ydynt ond pechodau d&ycirc;n: eithr y lleiaf o'i drugaredd&acirc;u ef ydyw trugaredd Duw. Am dy fod di yn adnabod dy bechodau dy hun, yr wyt ti yn ammau na ellir eu maddau hwynt. Gw&ecirc;l fel y mae Duw ei hunan yn gollwng yn rhydd y cwlwm amheus hwn. Yr oedd llawer yn nyddiau <HI>E&s;ay</HI> yn tybied (fel yr wyt tithau) iddynt hwy barhau cyhyd mewn pechod, fel yr aethai yn rhyhwyr iddynt hwy gei&s;io dych|welyd at Dduw am r&acirc;s a thrugaredd. Eithr y mae Duw yn eu hatteb hwynt: <HI>Cei&s;iwch yr Arglwydd, tra y galler ei gael ef, gelwch arno, tra fyddo yn agos.</HI> E&s;a. 55.6, 7, 8. Fel pe dyweda&s;ai efe, <HI>tra byddo y bywyd yn parhau, am gair i'w bregethu,</HI> yr wyf yn agos i'm cael gan bawb oll a'r am cei&s;iant, ac a wedd&icirc;ant attaf. Y mae 'r bobl yn ail-atteb: eithr nyni (O Arglwydd) ydym bechaduriaid anafus, ac am hynny ni feiddiwn ni ryfygu galw ar dy enw, neu ddyfod yn agos i'th &s;ancteiddrwydd. Y mae 'r Arglwydd yn atteb i hynny: <HI>Gadawed y drygionus ei lwybr, ar d&ycirc;n anwireddus ei fyddyliau: a dych|weled attaf fi, ac myfi a gymmeraf drugaredd arno ef, ac a fyddaf yn Dduw iddo ef, ac my fi a roddaf nawdd iddo ef yn dra-aml.</HI> Eithr nyni a dybiem (medd y bobl) pe bua&s;ai ein pechodau ni ond pecho|dau cyffredinol, y gallai yr addewid hon o dru|garedd berthyn i ni. Ond gan fod ein pechodau cymmaint, ac yn parhau cyhyd, am hynny yr ydym ni yn ofni pan elom ni i ymddangos ger bron Duw y bwrw efe nyni heibio. Y mae <HI>D&V;W</HI> yn atteb i hyn drachefn: <HI>Fy meddyliau i</HI> (O druga|redd)
<PB N="367" REF="204">
<HI>nid yw eich meddyliau chwi: nid eich ffyrdd chwi (o faddau) ydyw fyffyrdd i: canys megis y mae 'r nefoedd vwchlaw 'r ddaiar, felly y mae fy ffyrdd i yn vwch na'ch ffyrdd chwi, am meddyliau i yn vwch na'ch meddyliau chwi.</HI> Pe bai gan hynny bob pe|chadur yn y b&ycirc;d, yn f&ycirc;d o gyfryw bechaduriaid ac ydwyt ti: etto bydded i ti wneuthur y peth y mae Duw yn ei erchi i ti, <HI>&s;ef edifarhau a chredu, a gwaed Je&s;u Gri&s;t, gan ei fod yn waed Duw, a'th lanh&acirc; di a'nhwythau oddiwrtn eich holl bechodau.</HI> Act. 20.28. 1 Joan. 1.7.</P>
<P N="2">2. Magis y rhagwelodd Duw yr holl bechodau ar a wnai 'r b&ycirc;d, ac etto na allai yr holl rai hynny ei rwy&s;tro ef rhag caru y b&ycirc;d, fel y rhoddes ef <HI>ei vnig-anedig F&acirc;b i farwolaeth, i waredu cynifer o'r b&ycirc;d ac a gredent ac a edifarhaent.</HI> Joan. 3.16. Llai o lawer y geill dy bechodau di (gan eu bod yn be|chodau yr aelod lleiaf o'r b&ycirc;d) fod o nerth i rwy&s;tro Duw rhag caru dy enaid, a maddau dy bechodau, os tydi a <HI>edifarhei</HI> a <HI>chredu?</HI></P>
<P N="3">3. Os darfu iddo ef dy garu di cyn gued (pryd yr oeddit ti yn elyn iddo &egrave;f) fel y talodd ef dro&s;ot ti bris mor werthfawr a thywalltiad gwaed ei galon; pa fodd y gall ef yr awrhon na byddo yn ra&s;u&s;ol wrthit, pryd nad rhaid iddo er dy waredu, ond bwrw vn golwg yn ra&s;u&s;ol arnat? Nac edrych di gan hynny ar faintiolaeth dy bechodau, ond ar an|feidroldeb ei drugaredd ef, yr hwn &s;ydd felly yn fwy na mwy, fel pe rhoit ti dy oll orthrymmion be|chodau ynghyd, a rhoi attynt bechodau <HI>Cain</HI> a <HI>Judas,</HI> a rhoi attynt hwythau holl bechodau yr holl rai melldigedigion o'r b&ycirc;d: (diammau y by|ddai yn bentwrr mawr) etto cyffelyba y pentwr mawr hwn, ag anherfynol drugaredd Dduw, ac ni bydd mwy cyffelybiaeth rhyngddynt, na rhwng y twmpath lleiaf o bridd y wadd, a'r mynydd mwyaf
<PB N="368" REF="205">
yn y wl&acirc;d. Ni allai gwaedd y pechodau gorthrym|maf a'r a ddarfu i ni ddarllain am danynt, gyr|raedd ddim vwch na'r nefoedd, megis gwaedd pech|odau <HI>Sodome.</HI> Gen. 19.13. ond trugaredd Duw (medd <HI>Dafydd) &s;ydd oddiar y nefoedd.</HI> P&s;al. 108.4. ac felly vwchlaw ein <HI>holl bechodau.</HI> Ac os yw <HI>ei drugaredd ef yn fwy na'i holl weithredoedd,</HI> y mae yn rhaid iddo fod yn fwy nath holl bechodau di. A thra bo ei drugaredd ef yn fwy na phechodau yr holl fyd, <HI>edifarh&acirc;,</HI> ac nid oes ammau o <HI>faddeuant.</HI></P>
<P><HI>Os bydd Satan yn haeru ddarfod i ti yn fynych o am&s;er wneuthur adduned o edifeirwch, a gwneuthur llun o edifeirwch dros am&s;er, ac etto cwympo ir vn|rhyw bechodau, drachefn a thrachefn, ac nad oedd dy holl edifeirwch ond rhith twyllodrus, a gwatwor Duw, a chan weled ddarfod i ti mor fynych dorri dy adduned, am hynny fe dynnodd Duw ymmaith ei drugaredd, ac a newidiodd ei gariad, &amp;c.</HI> myfy|ria:</P>
<P N="1">1. Pe rh&ocirc;n a bod o hyn yn wir, (yr hyn mewn gwirionedd &s;ydd <HI>anafus</HI>) etto nid yw achos gym|he&s;&s;ur o herwydd yr hon y dylit anobeithio; gan weled mai dyma gyflwr cyffredin holl blant Duw yn y bywyd hwn, y rhai &s;ydd yn addunedu cyn fynyched y gadawant ymmaith ryw bechod, nes iddynt ddeall eu gwendid i gyflawni hynny, yr addunedant i beidio ag addunedu. Y mae eu <HI>haddu|nedau</HI> yn dangos dei&s;yfiadau eu <HI>dyn y&s;prydol;</HI> eu gwaith yn eu torri &s;y 'n dangos gwendid eu cnawd llygredig. A'n mynych lithro i'r vnrhyw becho|dau yr ydoedd Cri&s;t yn ei ragweled, pan ddy&s;codd efe i ni weddio beunydd, <HI>O D&acirc;d maddeu i ni ein dyledion.</HI> A pha ham y mae Cri&s;t yn gorchymmyn i ti, (yr hwn nid wyt ond dyn pechadurus) <HI>faddeu i'th frawd &s;aithwaith yn y dydd, os dychwel ef &s;aith|waith yn y dydd, a dywedyd, Y mae 'n edifar gennif?</HI>
<PB N="369" REF="205">
Luc. 17.34. ond i'th &s;iccrhau di, y maddeu ef (gan ei fod ef yn Dduw 'r drugaredd, ac yn <HI>ddaioni</HI> ei hun) i ti dy <HI>ddengwaith a thrugain &s;aithwaith</HI> be|chodau yn y dydd, y rhai a wnaetho&s;t yn ei er|byn ef, os dychweli di atto ef trwy wir edifeirwch. <HI>Math.</HI> 18.21, 22. Fe iachauwyd yr <HI>I&s;raeliaid</HI> wrth edrych (a golygon gweiniaid) ar <HI>y Sarph br&ecirc;s,</HI> cyn fynyched ac y bratheu y &s;eirph <HI>tanllyd hwynt yn yr anialwch.</HI> Num. 21.9. I'th &s;iccrhau di mai ar dy ddagrau o edi&s;eirwch, y cai di dy iachau trwy ffydd yn Ghri&s;t, cyn fynycned ac i'th frethir di i farwo|laeth gan bechod.</P>
<P N="2">2. Fod dy iechydwriaeth gwedi ei &s;eilio nid ar ddi-y&s;gogrwydd dy vfydd-dod, eithr ar neith di&s;igl cyfammod Duw. Er dy fod di yn anwadalu a Duw, a bod y cyfammod wedi ei dorri o'th du di, etto y mae yn gyfan o'i du ef; ac am hynny y mae pob peth yn ei le, os tydi a ddychweli: Canys nid oes na chyfnewidiad na <HI>chy&s;cod o droedigaeth gyd ag ef.</HI> Jag. 1.17. Rhuf. 9.11. Efe a gl&ocirc;dd i fynu dy ie|chydwriaeth, ac a'i gwnacth ef yn ddiogel yn <HI>ei ar|faeth digyfnewidiol</HI> ei hun, ac a draddododd i'th cadwraeth di yr <HI>agoriadau,</HI> yr rhai ydynt <HI>ffydd</HI> ac <HI>edifeirwch:</HI> a thra fyddont yn dy eiddo, di a elli dy be&s;wadio dy hun fod dy iechydwriaeth yn &s;icer ac yn ddiogel: Canys yr <HI>hwn y mae Duw yn ei garu, y mae efe yn ei garu ef hyd y diwedd,</HI> ac nid edifarha efe byth am fwrw ei &s;erch ar y rhai a <HI>edifarhant ac a gredant.</HI> Rhuf. 8.39. ac 11.29. Joan. 13.1.</P>
<P><HI>Yn olaf, o bydd Satan yn dwyn ar ddeall i ti dy fod ti yn ammau yn hir o bryd, a bod yn orau i ti yr awrhon anobeithio, gan weled fod dy bechodau yn cynnyddu, a'th farnedigaeth yn tynnu yn agos;</HI> myfyria:</P>
<P N="1">1. Na ddylai vn pechod (er maint a f&acirc;i) fod yn
<PB N="370" REF="206">
achos i beri i Gri&s;tion anobeithio, tra byddo tru|garedd Dduw o lawer myrddiwn o raddau yn fwy: a bod pob rhyw bechadur edifeiriol credadwy yn cael maddeuant o'i holl bechodau, wedi ei &s;iccrhau trwy <HI>air a ll&wcirc;f Duw; dau beth di-anwadal, yn y rhai y mae yn amho&s;&s;ibl i Dduw fod yn gelwyddog.</HI> Eze. 18.22. Heb. 6.18. Ei air yw, <HI>pa bryd bynnac</HI> y byddo pechadur, pwy bynnac, yn edifarhau o'i bechod, beth bynnac (canys <HI>y pryd, y pechodau, a'r pechaduriaid</HI> ydynt annherfynedig) <HI>o eigion ei galon, efe a ollwng Duw dros gof yr holl anwiredd ar a wnaeth ef, fel na edliwir mo honynt iddo ef mwyach.</HI> Oni chymmerwn ni ei air ef (yr hwn na atto Duw i ni ei ammau) efe a roes ei lwf i ni: <HI>fel yr wyf byw, nid wyf yn dymuno mo farwolaeth yr annuwiol, ond troi o'r annuwiol oddiwrth ei ffordd a byw.</HI> Eze. 33.21. Fel pe dyweda&s;ai, oni choe|liwch i'm gair? yr wyf yn tyngu myn fy mywyd, n&acirc;d wyf yn ymddigrifo yn rhoi vn pechadur yn y b&ycirc;d i farwolaeth, am ei bechodau, ond yn hytrach yn chwennych ei waredu ar ei droad a'i edifeir|wch.</P>
<P>Myfyrio yr hyn beth a barodd i <HI>Tertullian le|fain: O dedwyddol ydym, er mwyn y rhai y mae Duw yn tyngu, nad yw yn ewylly&s;io ein rhoi i far|wolaeth.</HI> Oh pa fath <HI>drueiniaid enbydus ydym ni, oni choeliwn i Dduw pan fyddo ef yn tyngu y gwi|rionedd hwn i ni.</HI> Eurglyw o y&s;pryd trwmbluog, enaid yr hwn a orthryblir gan donneu anobaith anffyddlawn; mor ddedwydd a fyddai weled llawer o'th fath di a <HI>Hezechias? (yr rhai a riddfanau megis clomennod gan orthrymder pechod, ac a fyddau yn trydar megis garanod neu wenholiaid rhag ofn digofaint Duw,)</HI> yn hytrach na gweled llawer o rai a fyddant marw megis anifeiliaid, heb ddim y&s;ty|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">iaeth o'i cyflwr eu hunain, na dim ofn digofaint
<PB N="371" REF="206">
Duw, neu 'r Or&s;eddfaingc, o flaen yr hon y maent i ymddangos? Siria a chy&s;&s;ura dy di dy hunan o enaid gofidus, canys os oes ar y ddaiar hon yr vn y darfu i Gri&s;t dywalld ei waed tro&s;do ar y groes, tydi yn dra-diogel ydwyt vn. Diddana gan hynny dy di dy hun yn yr oll-ddigonawl aberth o waed yr Oen, <HI>yr hwn &s;ydd yn dywedyd pethau gwell na'r ei|ddo Abel.</HI> Heb. 12.14. A gweddia tros y cyfryw, ni chaw&s;ont erioed etto r&acirc;s i y&s;tyried a cha&s;hau pe|chod. Ty di yn wir ydwyt vn tros yr hwn y bu Gri&s;t farw; Ac oddiwrth yr hwn y bu i y&s;pryd drylliedig (yn barnu wrth ei deimlad yn hytrach na'i ffydd) wa&s;cu allan lef alarus ein Harglwydd Gri&s;t: <HI>Math.</HI> 27.46. &s;ef, Fy Nuw, Fy Nuw, pa ham im gadewai&s;t? Ac na ammau cyn bo hir na chai di <HI>deyrna&s;u</HI> cyn &s;iccred gyd a'g ef, ac yr wyt ti yr awrhon yn <HI>dioddef</HI> gyd ag efo: Canys <HI>ie</HI> ac <HI>Amen</HI> a ddywedodd hynny. 2 <HI>Tim.</HI> 2.11. 2 <HI>Cor.</HI> 1.20. <HI>Dad.</HI> 3 14. Nid oes vn pechod yn attal dyn rhag iechydwriaeth, ond yn vnig anobaith, a di|edifeirwch: Nid oes dim a ddichon wneuthur y pechod yn erbyn yr Y&s;pryd gl&acirc;n yn <HI>ddifaddeuant</HI> ond ei&s;iau <HI>edifeiriwch.</HI> Y mae dy ddei&s;yfiad chw|annog i edifarhau mor gymmeradwy gan Dduw, ac yw yr edifeirwch perffeithiaf ar a ddymunit ti ei gyflawni iddo.</P>
<P>Myfyria ar y cy&s;&s;urau Efangylaidd hyn, ac ti a gai weled mai yn y loes drangcedig olaf wrth farw, y cynnorthw ya Duw dydi a'i l&acirc;n y&s;pryd, megis pan fyddo <HI>Satan</HI> yn edrych am yr oruwchafiaeth fwyaf, y caiff ef ei orchfygu yn llwyraf. Ie pan fyddo llinynnau dy lygaid gwedi torri, megis na ellych weled mor goleuni, <HI>Ie&s;u Gri&s;t</HI> a ymddengys i ti i gy&s;&s;uro dy enaid, a'i Angelion &s;anctaidd a'th ddy|gant di iw <HI>deyrnas nefol.</HI> Luc. 16.22. Yno y caiff dy gyfeillion di dy ganfod, megis <HI>Angel Manoah,</HI>
<PB N="372" REF="207">
yn gwneuthur gwir ryfeddodau: pan welont dd&ycirc;n diffrwyth yn ei wendid mwyaf (trwy gynnorth|wyad Y&s;pryd Duw) yn gorchfygu cryfder <HI>pechod,</HI> chwerwder <HI>angau,</HI> a holl egni a gallu <HI>Satan:</HI> ac ynnh&acirc;n ffydd, ac <HI>arogldarth</HI> gweddi, yn ymdder|chafu i fynu gyd &acirc;'g Angelion, yn orche&s;tol i'r nefoedd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<HEAD>Addy&s;c i'r rhai a ddelont i ymweled ar claf.</HEAD>
<P>Y Saul a ddelont i ymweled a'r cl&acirc;f, y mae 'n rhaid iddynt gymmeryd prif ofal na &s;a&s;ant yn <HI>fud</HI> i lygaid rythu yn wyneb y dyn clwyfus, i'w aflonyddu ef, ac na &s;iaradant yn ofer, i ofyn rhe|&s;ymmau neu ofynnion anfuddiol, fel y gwna lla|wer.</P>
<P>Os gwelant hwy gan hynny &s;od y dyn clwyfus yn debyg i farw, mogelant ei dwyllo ef, eithr yn gariadol ac yn weddus, rhybuddiant ef o'i wendid a'i le&s;crwydd, a pharant iddo ymbarotoi i fywyd tragwyddol. Vn awr wedi ei threilio yn dda, pan fyddo enioes d&ycirc;n agos wedi ei threilio allan, a eill ynnill i ddyn ddiogelrwydd o fywyd tragwyddol. Na wenheithia ef ag ofer obaith o'r bywyd hwn, i fradychu ei enaid i farwolaeth dragwyddol. Rhy|buddia ef yn ddi-ragrith o'i gyflwr, a gofyn iddo ar fyrr, yr rhai hyn, neu'r cyfryw gwe&s;tiwnau.</P>
<DIV3 TYPE="subsection">
<PB N="373" REF="207">
<HEAD>Gofynion i holi 'r d&ycirc;n claf a fyddo tebyg i farw.</HEAD>
<P>WYt ti yn credu mai 'r hollalluog Dduw, Trindod o ber&s;onau mewn vndod o &s;yl|wedd, a wnaeth nefoedd a daiar, a chwbl oll ar &s;ydd ynddynt trwy ei allu ei hunan? Ai fod ef yn oe&s;dadol trwy ei <HI>dduwiol ragluniaeth</HI> yn eu lly|wodraethu hwynt? Fel nad oes dim yn digwyddo yn y <HI>byd,</HI> nac i <HI>tithau,</HI> ond yr hyn a ddarfu i'w nerth goruchel a'i <HI>dduwiol ddoethineb ei ragddarparu o'r blaen iw wneuthur?</HI></P>
<P N="2">2. Wyt ti yn cyfaddef, ddarfod i ti dro&s;eddu a thorri &s;anctaidd <HI>orchymynnion</HI> yr ollalluog Dduw, mewn meddwl, gair, a gweithred? A haeddu o honot am dorri ei <HI>gyfreithiau bendigedig,</HI> felldith Duw, yr hwn a gynnwys oll drueni y byd hwn, a phoenau tragwyddol yn nh&acirc;n v&s;&s;ern, pan ddiweddo y bywyd hwn, pe gwnai Dduw &acirc; thydi yn ol dy haeddedigaethau?</P>
<P N="3">3. Onid yw yn ddrwg gennit yn dy galon, ddar|fod i ti dorri ei gyfreithiau, ac e&s;ceulu&s;o ei wa&s;a|naeth a'i addoliad, a chanlyn y byd a'th trach|wantau ofer dy hun mor ddyfal? Ac onid ar|weinit ti fywyd &s;ancteiddiolach, pe byddit i dde|chrau byw drachefn?</P>
<P N="4">4. Onid wyt ti o'th galon yn dei&s;yfu dy fod gwedi dy vno &acirc; Duw yn <HI>Ie&s;u Gri&s;t,</HI> ei Fab bendige|dig, dy gyfryngwr, yr hwn &s;ydd ar ddeheulaw Dduw yn y nefoedd, yn awr yn <HI>ymddangos dro&s;ot yngolwg</HI> Duw, <HI>ac yn gwneuthur ei erfynniad atto ef dros dy ena<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d?</HI> Rhuf. 8.34. Heb. 9.24.</P>
<P N="5">5. Wyt ti yn gwadu ac yn ffieiddio pob hyder a chrediniaeth mewn cyfryngwyr neu ddadleuwyr
<PB N="374" REF="208">
eraill, Seinctiau neu Angelion, gan gredu fod <HI>Ie&s;u Gri&s;t yr vnig gyfryngwr o'r Te&s;tament newydd, yn dichon yn berffaith waredu y &s;awl a ddelont at Dduw trwyddo ef, gan weled ei fod ef yn byw yn oe&s;tadol i wneuthur cyfryngdod tro&s;tynt?</HI> Ac a ddywedi di gyd &acirc; <HI>Dafydd</HI> wrth Gri&s;t: <HI>Pwy &s;ydd gennif fi yn y nefoedd ond ty di? ac ni ewylly&s;iais ar y ddaiar neb gyd a thydi?</HI> 1 Tim. 2.5. Heb. 7.25. P&s;al. 73.25.</P>
<P N="6">6. Wyt ti yn hyderus yn credu, ac yn gobeithio bod yn gadwedig, trwy vnig haeddedigaethau y farwolaeth waedlyd a ddioddefodd <HI>Ie&s;u Gri&s;t</HI> tro|&s;ot ti? heb o&s;od dim hyder oth iechydwriaeth yn dy haeddedigaethau dy hun, nac mewn vnrhyw gyfryngau na chreaduriaid eraill? gan dy &s;iccrhau dy hun yn ddiogel, nad oes <HI>iechydwriaeth yn neb arall: ac nad oes vn enw arall dan y nef, drwy 'r hwn y mae yn rhaid i't fod yn gadwedig.</HI> Act. 4.12. Act. 10.43.</P>
<P N="7">7. Wyd ti yn ewylly&s;car yn maddeu pob trais a chamwedd ar a wnaethpwyd neu a gynnygiwyd i ti gan bob math ar ddyn pwy bynnac? Ac wyt ti mor ewylly&s;car o'th calon, yn gofyn maddeuant gan bawb, ar y gwnaetho&s;t di gamwedd ag hwynt hwy mewn gair, neu weithred? ac wyt ti yn taflu allan o'th ca<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">on bob <HI>ll<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d</HI> a <HI>cha&s;ineb</HI> oedd ynot ti? Fel y gellych di ymddangos ger bron wyneb Cri&s;t (ty|wy&s;og tanghneddyf) mewn <HI>cariad perffaith?</HI> Heb. 12.14.</P>
<P N="8">8. Ydyw dy gydwybod yn cyhuddo i ti ddwyn dim ar gam, neu fod yn dal dim wrth f&ocirc;n brauch, oddiwrth vn wraig weddw, na phlentyn ymddifad, neu oddiwrth neb arall pwy bynnac? Bydd &s;iccr a diogel onis teli di yn &ocirc;l mal <HI>Zacheus,</HI> y da neu y tiroedd hynny, (o byddi di yn gallael) na elli di mor gwir edifarhau, ac heb wir edifeirwch, ni elli
<PB N="375" REF="208">
di mor bod yn gadwedig, nac edrych yn wyneb Gri&s;t pan fyddych i ymddangos ger bron ei Or&s;edd|faingc ef.</P>
<P N="9">9. Wyt ti ollawl yn credu, y cyfodir dy gorph di allan o'r bedd, ar lais yr vdcorn diweddaf? ac y caiff dy gorph ath enaid eu cy&s;ylltu yn vn dra|chefn, yn nydd yr adcyfodiad, i atteb ger bron yr Arglwydd <HI>Ie&s;u Gri&s;t;</HI> ac oddiyno i fyned gyd a'g ef i deyrnas nefoedd, i fyw mewn tragwyddol hy|frydwch a gogoniant?</P>
<P>Os y dyn clwyfus a ettyb i'r holl ofynion hynny, megis Cri&s;tion ffyddlawn, yno gadewch i bawb ar a fyddo yn bre&s;ennol vno ynghyd i weddio tro&s;to ef, fel hyn, neu mewn geiriau or cyffelyb.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="prayer">
<HEAD>Gweddi iw dywedyd dros y claf, gan y rhai a ddelont i ymweled ag efo.</HEAD>
<P>O Drugarog Dad, yr hwn wyt Arglwydd a roddwr y bywyd, <HI>i'r hwn y perthyn diangfau rhag marwolaeth:</HI> Nyni dy blant &s;ydd yma gwedi ein ymgynnull, ydym yn cydnabod, nad ydym ni o herwydd amldra ein pechodau deilwng i ofyn vn fendith i ni ein hunain ar dy ddwylaw di: llai a lawer i fod yn negeffwyr at dy <HI>Fawrhydi</HI> dros eraill: etto o herwydd i ti ein gorchymmyn i weddio y naill dros y llall, yn enwedig dros y claf, ac a ddywedai&s;t mai <HI>llawer a ddichon gweddi y cy|fiawn gyd &acirc; thi:</HI> gan hynny yn vfydd-dod dy orch|ymmyn, ac mewn hyder o'th addewid gra&s;u&s;ol, yr ydym ni mor h&ycirc;f a dyfod yn o&s;tyngedig ymbil|wyr at dy dduwiol Fawrhydi, dros ein anwyl frawd (neu ein chwaer,) a'r hwn yr ymwelai&s;t di &acirc; cherydd dy law dadol dy hun. Ni a ddymunem o ewyllys ein calonnau iddo ef gael ei iechyd drachefn, a
<PB N="376" REF="209">
chael ei gri&s;tianogawl gymydeithas yn hwy, yn ein plith: Eithr yn gymmaint ac yr ymddengys (cyn belled ac y gallwn ddirnad) ddarfod i ti <HI>raglunio</HI> trwy yr <HI>ymweliad</HI> hyn, i alw arno ef allan or bywyd marwol hwn: yr ydym ni yn daro&s;twng ein dei&s;y|fiadau i'th fendigedig cwyllys, ac yn ymbil yn o&s;t|yngedig er mwyn <HI>Ie&s;u Gri&s;t,</HI> a haeddedigaethau ei chwerw-angau ai ddioddefaint (yr hyn a ddiodde|fodd ef tro&s;to ef) ar i ti faddeu a gollwng tros g&ocirc;f ei holl bechodau: yn gy&s;tal y pechod yn yr hwn yr <HI>ynnillwyd ac y ganwyd,</HI> a'r holl feiau ar tro&s;eddau eraill hefyd, ar a wnaeth efe, o'r pryd hynny hyd y dydd a'r awr hon, mewn meddwl, gair a gweithred, yn erbyn dy dduwiol Fawrhydi. tafl hwynt y tu &ocirc;l i'th cefn: <HI>&s;ymmud hwynt cyn belled o'th wydd di, ac yw y dwyrain oddiwrth y gorllewin.</HI> Gollwng hwynt dros gof, na dd&ocirc;d mo hynynt yn ei fauch ef: golch hwynt ymmaith &acirc; <HI>Gwaed Cri&s;t,</HI> fel na byddo mwyach hancs am danynt; a gwared efe oddiwrth yr holl farnedigaethau, y rhai ydynt ddy|ledus iddo am ei bechodau, fel na allont fyth bwy&s;o ar ei gydwybod, na chyfodi <HI>yn erbyn ei enaid Ddydd y Farn. a chyfrif iddo ef gyfiawnder Ie&s;u Gri&s;t,</HI> Megis y byddo yn gyfiawn yn dy olwg di. Ac yn ei gyfyngdra y pryd hyn, ni attolygwn i ti edrych i lawr o'r nefoedd arno ef a'r cyfryw oly|giad o r&acirc;s a tho&s;turi, ac y byddi arfer o edrych ar dy blant yn eu gorthrymder au trueni. Trugarh&acirc; wrth dy <HI>was clwy&s;us,</HI> megis y <HI>Samaritan da:</HI> Ca|nys y mae yma enaid clwyfus ac ei&s;iau cynnorthwy y f&agrave;th <HI>phy&s;ygwr nefol.</HI> O Arglwydd chwanega ei ffydd, fel y byddo 'n credu farw o Gri&s;t tro&s;to ef, a bod ei waed ef yn ei lanhau ef oddiwrth ei holl bechodau: ac naill a'i e&s;mwyth&acirc; ei boen, a'i chwanega ei ammynedd i oddef dy fendigedig ewyllys. Ac na o&s;od Arglwydd daionus, ddim mwy arno ef,
<PB N="377" REF="209">
nac a wnelych di iddo allael ei ddwyn: cyfod ef i fynu attat ti, gyd a'r <HI>ocheneidiau</HI> a'r <HI>griddfanau, y rhai ni ellir moi hadrodd.</HI> Gwna iddo ef yr awrhon <HI>glywed beth yw gobaith ei alwedigaeth, a pha beth yw tra-odidawg fawredd dy drugaredd, a'th allu tu ag at y rhai a gredant ynot ti.</HI> Ac yn ei <HI>wendid</HI> o Arglwydd dangos di dy <HI>nerth,</HI> ymddiffyn ef rhag oll drwg feddyliau a <HI>phrofedigaethau Sa|tan:</HI> yr hwn (megis y gwnaeth bob am&s;er oi fywyd) &s;ydd yr awrhon yn enwedig yn ei wendid yn go&s;od arno, ac yn cei&s;io ei ddifa ef. Oh achub ei enaid, ac argyoedda <HI>Satan,</HI> a gorchymmyn i'th Angelion Sanctaidd fod o'i amgylch iw ddiddanu, ac i ymlid ymaith holl y&s;prydion drygfawr maleu&s;ys ymhell oddiwrtho. Gwna iddo ef fwyfwy ffieiddio y b&ycirc;d hwn, <HI>a dymuno ei ymddattodiad ai fod gyd &acirc; Chri&s;t.</HI> A phan ddelo yr <HI>awr dda</HI> a'r am&s;er (ym mha vn y rhagluniai&s;t ei alw ef allan or b&ycirc;d pre&s;ennol hwn) d&ocirc;d iddo r&acirc;s yn danghneddyfus, ac yn orfo|leddus, i roddi i fynu ei <HI>enaid i'th ddwylaw trugarog di.</HI> Derbyn di ef i'th drugaredd, a g&acirc;d i'th An|gelion &s;anctaidd ei ddwyn i'th dragwyddol deyrnas. Gwna ei awr <HI>olaf</HI> yn awr <HI>orau,</HI> ei <HI>eiriau olaf</HI> yn eiriau <HI>gorau,</HI> ei feddyliau <HI>claf</HI> yn feddyliau <HI>gorau.</HI> A phan fyddo llewyrch ei lygaid yn methu, a'i dafod yn pallu yn ei &s;wydd: canniatt&acirc; (o Arglwydd) iw enaid allael (gyd &acirc; <HI>Stephen</HI>) ganfod <HI>Ie&s;u Gri&s;t</HI> yn y nefoedd yn barod i'w dderbyn ef: Ac i'th y&s;pryd o'i fewn ef wneuthur <HI>erfyn tro&s;to ef ag oche|neidiau anrhaethadwy.</HI> Dy&s;c ninnau ynddo ef i weled ein <HI>diwedd</HI> ein hunain, a'n <HI>marwoldeb.</HI> Ac am hynny i fod yn ofalus i'n paratoi ein hunain erbyn ein <HI>dyddiau diweddaf,</HI> a'n go&s;od ein hunain mewn trefn a pharodrwydd erbyn yr am&s;er y gel|wych di am danom yn yr vn agwedd. Fel hyn o Arglwydd yr ydym ni yn gorchymmyn ein anwyl
<PB N="378" REF="210">
frawd (neu ein chwaer) dy wa&s;anaethydd clwyfus, i'th dragwyddol r&acirc;d ath drugaredd, yn y weddi a ddy&s;codd Cri&s;t i ni gan ddywedyd.</P>
<P><HI>Ein Tad yr hwn wyt yn y nefoedd,</HI> &amp;c.</P>
<P><HI>Dy Rad, o Arglwydd Ie&s;u, dy &s;erch o nefol Dad, dy gymdeithas a'th ddiddanwch o Yspryd &s;anctaidd, a fyddo gyd &acirc; nyni oll, ac yn enwedig gyd a'th wa&s;anaethydd clwyfus hwn, hyd y diwedd ac yn y diwedd.</HI> Amen.</P>
<P>Darllennant yn fynych i'r claf rai pennodau hynodol o'r Scrythyrau &s;anctaidd: megis,</P>
<P>Y tri phennod cyntaf, ar 14, ar 19, o lyfr <HI>Iob.</HI></P>
<P>Y 34 pennod o <HI>Deuteronomi.</HI></P>
<P>Y Ddau bennod olaf o <HI>Io&s;uah.</HI></P>
<P>Y 17 pennod o'r cyntaf o'r <HI>Brenhinoedd.</HI></P>
<P>Yr 2, 4, ar 12, pennodau, or ail llyfr o'r <HI>Bren|hinoedd.</HI></P>
<P>Y 38, 40, 65, pennodau o <HI>E&s;ay.</HI></P>
<P>Hi&s;tori dioddefaint Cri&s;t.</P>
<P>Yr 8 pennod at y <HI>Rhufeiniaid.</HI></P>
<P>Y 15 pennod or llythyr cyntaf at y <HI>Corin|thiaid.</HI></P>
<P>Y 4 or llythyr cyntaf at y <HI>The&s;&s;aloniaid.</HI></P>
<P>Y 5 pennod o ail lythyr <HI>Paul</HI> at y <HI>Corinthi|aid.</HI></P>
<P>Y pennodau cyntaf ar olaf o St. <HI>Iaco.</HI></P>
<P>Yr 11, a'r 12 at yr <HI>Hebraeaid.</HI></P>
<P>Llythyr cyntaf <HI>Petr.</HI></P>
<P>Y tri phennod cyntaf, neu y tri olaf o'r Dad|cuddiad, neu rai o'r rhain.</P>
<P>Ac felly gan athrawiaethu a chynghori y dyn clwyfus i wilied ac i ddi&s;gwyl wrth Dduw trwy ffydd ac ammynedd, nes iddo efe ddanfon am dano; a chan weddio ar yr Arglwydd am roi iddynt gy|farfod
<PB N="379" REF="210">
llawen yn nhe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rnas nefoedd, ac adcyfodiad bendigedig yn y dydd diweddaf: hwy a a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">lant ymadael pan fynnont yn nhanghneddyf Duw.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<HEAD>Amryw gy&s;&s;ur diddanaidd yn erbyn annioddef|garwch mewn clefyd.</HEAD>
<P>OS yn dy glefyd o herwydd trymder dy boen, y byddi yn annoddefgar, myf ria:</P>
<P N="1">1. Fod dy bechodau yn haeddu poenau vffern, am hynny di a elli trwy fwy ammynedd oddef y co&s;pedigaethau radol hyn.</P>
<P N="2">2. Mai y rhain yw gwialenodiau dy Dad nefol, a bod y wialen yn ei law ef. Os dioddefai&s;t di trwy vfydd-dod gerydd dy <HI>rieni daiarol</HI> pan oeddit yn <HI>blentyn;</HI> pa faint mwy y dylit ti yr awr hon dy ddaro&s;tw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">g dy hun (a thithau yn <HI>blentyn</HI> i Dduw) i go&s;p dy <HI>Dad nefol;</HI> gan weled ei fod er tragwy|ddol ddaioni i ti?</P>
<P N="3">3. Ddarfod i Gri&s;t oddef yn ei enaid a'i gorph boenau mwy gofidus dro&s;ot ti: am hynny ti a ddylit fod yn fodlonach i ddioddef ei fendigedig ewyllys er mwyn dy ddaioni dy hun. Am hynny medd <HI>Petr, Cri&s;t a ddioddefodd dro&s;och chwi gan adel i chwi &s;iampl, fel y canlynech ei ol ef.</HI> 1 Petr. 2.21. <HI>A gadewch i ni</HI> (medd St. <HI>Paul) redeg mewn ammynedd yr yrfa o o&s;odwyd on blaen ni, gan edrych ar Ie&s;u pen tywy&s;og, a pherffeithydd ein ffydd ni, yr hwn yn lle y llawenydd a o&s;odwyd o'i flaen a ddio|ddefodd y groes,</HI> &amp;c. <HI>Heb.</HI> 12.1.2.</P>
<P N="4">4. Nad yw y gofidiau yr ydych chwi yr awrhon yn eu dioddef, ddim ond y <HI>cyfryw a gyflawnir yn eich brodyr, y rhai ydynt yn y byd,</HI> fel y ty&s;tiolaetha <HI>Petr:</HI> 1 Petr. 5.9. Ie cy&s;tuddiau <HI>Iob</HI> oeddynt o lawer yn fwy gofidus. Nid ocs yr vn or Sainctiau,
<PB N="380" REF="211">
y rhai ydynt yr awrhon yn yr orphywysfa nefol, na oddefodd gymmaint ac yr ydych chwi yn ei oddef, cyn iddynt fyned yno: Ie llawer o honynt a ddioddefodd yn ewylly&s;car, yr holl boenau ar dialeddau, ar a allai Ortrechwyr, neu wyr creulon eu go&s;od arnynt, fel y gallent fyned ir llawenydd nefol, i'r hwn i'ch gelwir chwi 'r awrhon. Ac y mae i chwi addewid, y bydd i <HI>Dduw pob gr&acirc;s, wedi i chwi oddef ychydig, eich perffeithio chwi, ach cadarnhau a'ch cryfhau ach &s;efydlu. Ar Duw hwnnw o'i ffydd|londeb, ni &acirc;d eich temtio vwch-law yr hyn a alloch, eithr gyd a'r temta&s;iwn y gwna efe ddiangfa fel y galloch ei ddwyn.</HI> 1 Pet. 5.10. 1 Cor. 10.13.</P>
<P N="5">5. Ddarfod i Dduw rag-ddarparu yr am&s;er y caiff dy gy&s;tudd di <HI>ddiben,</HI> yn gy&s;tal ar am&s;er e'i cafodd <HI>ddechreuad. Namyn dwy flynedd deugain</HI> oedd wedi ei ordeinio <HI>i'r d&ycirc;n clwyfus wrth lynn Bethe&s;da.</HI> Ioan. 5.5. <HI>Dauddengmhlynedd</HI> i'r wraig <HI>ar diferlif gwaed:</HI> Mat. 9.20. Tri m&icirc;s i <HI>Mo&s;es:</HI> Exod. 2.2. <HI>d&ecirc;ng nhiwrnod o gy&s;tudd i'r Angel o Eglwys Smyrna.</HI> Dat. 2.10. <HI>Tridiau o bla haint i Ddafydd.</HI> 2 Sam. 24.13. Ie y mae rhif <HI>dagrau y Duwiol gwedi eu rhoi ar lawr yn llyfr Duw, au maintioli yn gadwedig yn ei go&s;trel ef.</HI> P&s;a. 56.8. Am&s;er ein blinderau (medd Cri&s;t) nid yw ond <HI>ychydig:</HI> Joan. 16.16. Nid yw <HI>digofaint Duw</HI> (medd <HI>Dafydd.</HI> P&s;al. 30.5.) yn para <HI>ond tros amrantyn, ychydig am&s;er</HI> medd yr Arglwydd, ac am hynny nid yw yn galw holl am&s;er ein blinder, ond <HI>awr o g<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&s;tudd.</HI> Dad. 6.11. Ioan. 16. <HI>Dafydd</HI> &s;ydd yn cyffelybu ein cy&s;tudd i <HI>gornant,</HI> P&s;al. 110.7. o ran ei ch&wcirc;yrned: Ac <HI>Athana&s;ius i gawod.</HI> Cyffelybwch y trueni hwyaf ar a ddioddefo d&ycirc;n yn y byd hwn, i dragwyddoldeb y llawenydd nefol, ac nid yw ddim yn e<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> herwydd. Ac fel y mae y
<PB N="381" REF="211">
golwg ar Fab a enir yn iach ddianaf, yn peri i'r fam <HI>anghofio ei llafurus boen</HI> o'r blaen: <HI>Joan.</HI> 16.21. felly y golwg ar Gri&s;t yn y nefoedd, yr hwn a aned er dy fwyn di, a wna i ti anghofio yr holl ofidiau angau hyn, fal pe bua&s;ent erioed heb fod: Megis <HI>Stephan</HI> Act. 7. yr hwn cyn gynted ac y gwelodd efe <HI>Gri&s;t,</HI> a anghofiodd ei archollion ei hun, a dy|chryn y bedd, ac ofn y cerrig: ac yn ddiddanus a orchymynnodd ei enaid i ddwylaw ei Iachawdwr. Anghofia dy boen dy hun, meddwl am friwiau Cri&s;t: <HI>Bydd ffyddlawn hyd farwolaeth, ac efe a rydd i ti goron bywyd tragwyddol.</HI> Dad. 2.10.</P>
<P N="6">6. Ych bod chwi yr awrhon wedi eich galw i'ch ail-holi i y&s;col Gri&s;t, i weled pa faint o <HI>ffydd, ammy|nedd, a duwioldeb</HI> a ddy&s;ca&s;&s;och chwi hyd yn hyn: a pha vn a wnewch chwi mal <HI>Iob</HI> a'i gallel derbyn peth drwg ar law Dduw, yn gy&s;tal ac y darfu i chwi hyd yn hyn dderbyn llawer o ddaioni. <HI>Iob.</HI> 2.10. Megis gan hynny y gweddia&s;och bob am&s;er, <HI>bydded dy ewyllys,</HI> felly na fydd yn awr yn anfodlon o herwydd yr hyn y mae ei ewyllys bendigedig yn ei wneuthur.</P>
<P N="7">7. Fod <HI>pob peth yn cyd-weithio er daioni i'r rhai a garant Dduw; yn gymmaint nad oes nac angau, nac einioes, nac Angelion, na thywy&s;ogaethan na galluoedd,</HI> &amp;c. <HI>A eill ein gwahanu ni oddiwrth gariad Duw, yr hwn &s;ydd Yn Ghri&s;t Ie&s;u ein Har|glwydd.</HI> Rhuf. 8.28.38.39. Byddwch chwi ddio|gel fod pob gwaiwloes yn achub rhag poenau vffern; a phob y&s;paid e&s;mwyth yn argoel o'r orphywysfa nefol: a pha gynni&s;er o &s;&s;ynnodiau dybygech chwi a d&acirc;l y nefoedd? fel yr oedd eich bywyd yn ddidda|nwch i eraill: felly rhowch i'ch cyfeillion &s;iampl gri&s;tianogawl i farw, a &s;iommwch y cythraul fel y gwnaeth <HI>Iob.</HI> Nid yw ond croes Cri&s;t wedi ei danfon o'r blaen i groe&s;hoelio cariad y b&ycirc;d ynot
<PB N="383" REF="212">
ti: Megis y gellych di fyned yn dragwyddol i fyw gyd &acirc; Chri&s;t, yr hwn a groe&s;hoeliwyd tro&s;ot ti. Fel yr wyd ti gan hynny yn wir Gri&s;tion cymmer i fynn (mal <HI>Simon o Cirene</HI>) a'th ddwy law ei groes &s;anctaidd ef, d&wcirc;g hi ar ei ol ef, iddo ef; dy boenau ar fyrr a ant heibio, dy lawenydd byth ni dderfydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<HEAD>Cy&s;&s;urau yn erbyn ofn marwolaeth.</HEAD>
<P>OS byddi di yn dy glefyd yn dy glywed dy hun yn ofnus gennyt farw; myfyria:</P>
<P N="1">1. Fod hynny yn arwyddoccau meddwl llwfr aruthr, ofni y peth <HI>nid ydyw.</HI> O blegit <HI>yn Eglwys Dduw nid oes vn farwolaeth,</HI> E&s;ay 25.7, 8. A phwy bynnac &s;ydd <HI>yn fyw, ac yn credu yn Ghri&s;t ni fydd marw byth.</HI> Ioan. 11.26. Gadewch i'r rhai a fyddo byw heb Gri&s;t ofni marwolaeth. Nid yw Cri&s;tianogion yn marw, ond pan ryngont fodd Duw, maent hwy (fel <HI>Enoch</HI>) yn cael eu cymmeryd at Dduw, <HI>Gen.</HI> 5.24. Nid yw eu poenau ond <HI>cerby|dau tanllyd Elias,</HI> iw dwyn ir nefoedd: 1 <HI>Bren.</HI> 2.11. neu megis cornwydydd <HI>Lazarus,</HI> i'w danfon i fynwes <HI>Abraham</HI> Luc. 16.23. I fod yn fyrr, os wyt ti vn or rheini &s;ydd mal <HI>Lazarus yn caru Cri&s;t, nid yw dy glefyd hyd farwolaeth, ond er go|goniant i Dduw:</HI> yr hwn o'i gariad a <HI>gyfnewid dy farwolaeth fywiol</HI> i <HI>fywyd tragwyddol.</HI> Ac os darfu i lawer o'r gwyr cenedlig &s;ef, <HI>Socrates, Curtius, Seneca,</HI> &amp;c. Farw yn ewylly&s;car (pryd y galia&s;ent fyw) mewn gobaith o anfarwoldeb yr enaid; a fyddi di wedi cael dy ddygiad i fynu cyhyd yn <HI>y&s;col Gri&s;t,</HI> (ac yr awrhon wedi dy alw i <HI>wledd briodas y bendigedig Oen, Dade.</HI> 19.7.) yn vn o'r gwahodd|edigion
<PB N="384" REF="212">
hynny a nacc&acirc;nt ddyfod ir <HI>wledd orfoleddus honno?</HI> Na atto Duw.</P>
<P N="2">2. Cofia nad yw dy drigfa di yma, ond ail r&acirc;dd o'th fywyd: o blegit wedi i ti fyw yn gyntaf naw|mis ynghroth dy fam, yr oedd yn anghenrhaid dy yrru oddiyno i fyw yma mewn ail-radd ar fywyd. A phan ddarfyddo y rhif or mi&s;oedd a o&s;ododd Duw i ti i fyw yn y bywyd hwn, y mae 'n rhaid i ti vn ffunyd adel hwn, a myned i'r trydydd radd yn y byd arall, yr hwn ni ddiwedda byth. Yr hwn, i'r rhai &s;ydd yn byw ac yn marw yn yr Arglwydd, &s;ydd yn rhagori cyn belled ar y fath fyd a hwn, ac y mae hwn yn rhagori ar fywyd vn a f&acirc;i yn byw ynghroth ei fam. I'r bywyd olaf ar godidoc|caf hwn, trwy y drws hwn yt acth Cri&s;t ei hun, a'r holl Sainctiau a fuont o'th flaen di; ac felly yr aiff y cwbl o'r lleill ar eu h&ocirc;l hwynt a thithau. Pa ham y dylit ti ofni y peth &s;ydd gyffredin i holl <HI>etholedigion Duw?</HI> Pa ham y bydd hynny mor anfodlon gennit ti, yr hyn a gafodd groe&s;aw gan|ddynt hwy oll? Nac ofna farwolaeth, canys fel y mae hi yn <HI>Exodus</HI> o'r byd drwg, felly y mae hi yn <HI>Gene&s;is</HI> o vn gwoll: diwedd yr am&s;erol, ond de|chreuad bywyd tragwyddol.</P>
<P N="3">3. Y&s;tyria nad oes ond tri pheth a eill beri mar|wolaeth mor ofnadwy i ti: yn gyntaf, y golled &s;ydd i ti o'i phlegit: yn ail y boen &s;ydd ynddi: yn drydydd, y digwyddiadau echry&s;&s;on &s;ydd yn canlyn ar ei hol. Nid yw y rhai hyn eu gyd, ond megis gw<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">eichion o d&acirc;n ellyll, ac o&s;n diachos. Canys am y cyntaf, os wyt ti yn gadel yma dda darfo|dedig, y rhai a eill <HI>lladron eu lledratta,</HI> di gai yn y nefoedd <HI>wir dry&s;awr, yr hwn ni ellir byth moi ddwyn oddiarnat.</HI> Math. 6.9.10. Nid oedd y rhai hyn ond benthyg i ti, megis i oruchwiliwr dan gyfrif: Y rhai hynny a roddir yn wobr tragwyddol i ti.
<PB N="385" REF="213">
Os wyt ti yn gadel <HI>gwraig gdriadus,</HI> di gai dy briodi &acirc; <HI>Chri&s;t,</HI> yr hwn &s;ydd <HI>gariadu&s;ach.</HI> Os wyt ti yn gadel <HI>plant</HI> a <HI>chyfeillion,</HI> di gai weled yno dy holl <HI>henafiaid duwiol,</HI> ar <HI>plant</HI> a ymadaw&s;ant: Ie Cri&s;t a'i holl Sainctiau a'i Angelion. a chynifer o'th plant ti ac ydynt blant i Dduw, a <HI>ddaw</HI> yno ar dy ol di. yr ydwyt ti yn gadel <HI>meddiant daiarol, a Th&ycirc; o glai:</HI> a thi a gai feddu <HI>etifeddiaith nefol, ac ei&s;teddle go|goniant,</HI> yr hon a brynwyd, a baratowyd, ac a gad|wyd i ti. <HI>Ioan.</HI> 14.1. 2 <HI>Cor.</HI> 5.1. A pha golled &s;ydd itti? Na, onid yw marwolaeth yn elw i ti? <HI>Dos adref, dos adref,</HI> a nyni a ganllynwn ar dy ol di.</P>
<P>Yn ail, am y boen ym marwolaeth: y mae ofn marwolaeth yn <HI>poeni</HI> llawer, yn fwy na gloes angau: Canys y mae llawer Cri&s;tion yn marw heb nemawr o gloes na phoen. Planna <HI>Angor dy obaith ar y &s;ail gadarn o Air Duw,</HI> yr hwn a addawodd <HI>ber|ffeithio ei nerth yn dy wendid di, ac ni chynnwys dy demtio di vwchlaw yn hyn a ellych ei ddwyn.</HI> 2 Cor. 12.9. 1 Cor. 10.13.</P>
<P>Yn olaf, am y digwyddiadau echry&s;lon yr rhai a ganlynant ar &ocirc;l marwolaeth, nid ydynt yn per|thynu i ti yr hwn wyt aelod o Gri&s;t: Canys fe ddar|fu i Gri&s;t trwy ei farwolaeth, dynnu ymmaith <HI>golyn Angau</HI> i'r ffyddlonniaid. <HI>Fel nad oes yr awrhon ddim damnedigaeth ir rhai &s;ydd yn Ghri&s;t Ie&s;u.</HI> Rhuf. 8.1. Ac y mae Cri&s;t wedi rhag-dy&s;tiolaethu, <HI>fod yr hwn a gredo ynddo ef i gael bywyd tragwyddol, ac nad eiff i ddamnedigaeth, eithr ei fyned ef trwodd o farwolaeth i fywyd.</HI> Ioan. 5.24. Ir perwyl hyn, y mae yr y&s;pryd gl&acirc;n o'r nefoedd yn dywedyd, <HI>Bendigedig yw r meirw yrhai &s;ydd yn marw yn yr Arglwydd:</HI> Au bod <HI>o hynny allan yn gorphywy&s;o oddiwrth eu blinderau; a'u gweithredoedd a'u can|lynant.</HI> Gan hynny er mwyn y ffyddlonniaid y
<PB N="386" REF="213">
<HI>llngcwyd angau mewn buddugoliaeth, a'i golyn, yr hwn yw pechod,</HI> a'r cyflog am dano a dynnodd Cri&s;t ymmaith yn ollawl. 1 <HI>Cor.</HI> 15. Oddi yma y gelwir marwolaeth o herwydd ein cyrph ni, yn <HI>hun-gw&s;c, ac yn orphywysfa:</HI> E&s;ay, 26. Dad. 14. O herwydd ein eneidiau, <HI>ymadawiad mewn heddwch, a myned at ein T&acirc;d nefol: &s;ymuaiad oddiwrth y corph hwn, i fyned at yr Arglwydd: ymddattodiad yr enaid a'r corph i fod gyd a Chri&s;t.</HI> 2 Cor. 5. Beth a ddwedai? <HI>gwerthfawr yngolwg yr Arglwydd yw marwolaeth ei Seinctiau ef.</HI> Nid yw y poenau hyn iti ond llafur a gwewyr i e&s;cor ar fywyd tragwyddol. A phwy nid a'i trwy vffern i baradwys chwaithach trwy <HI>farwolaeth?</HI> Nid oes dim fydd raid i ti ei ofni yn &ocirc;l <HI>marwolaeth:</HI> nid rhaid i ti ofni mo'th bechodau, oblegit i <HI>Gri&s;t</HI> dalu dy <HI>bridwerth;</HI> na'r <HI>Barnwr,</HI> oblegit efe yw dy <HI>Frawd</HI> cariadol: na 'r b&ecirc;dd, o blegit <HI>gwely yr Arglwydd yw:</HI> Nac vffern, oblegit dy Iachawdwr &s;ydd yn cadw yr agoriadau: nar cythraul, o blegit mae Angelion &s;anctaidd Duw yn <HI>gwer&s;yllu o'th amgylch,</HI> ac nid ymadawant &acirc; thydi nes dy ddwyn i'r nefoedd. Ni buo&s;t erioed nego|&s;&s;ach i fywyd tragwyddol; gan hynny gogonedda Gri&s;t drwy farwolaeth fendigedig. Dywaid yn gy|&s;&s;ur-lawn, <HI>tyred Arglwydd Ie&s;u,</HI> Canys y mae dy w&acirc;s yn dyfod attat: yr wyf yn ewylly&s;car, Argl|wydd Cynnorthwya <HI>fyngwendid.</HI></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<HEAD>Saith o feddyliau &s;ancteiddiol, ac ocheneidiau ga|larus vn claf l&ecirc;&s;c yn barod i farw.</HEAD>
<P>YR awrhon yn gymmaint a bod Duw o'i anfei|drol drugaredd felly yn tymeru ein poen a'n clefyd, fel nad ydym ni orthrymmedig bob am&s;er gan eitha gofid; eithr weithiau ynghanol ein trym|gur
<PB N="387" REF="214">
a'n cy&s;tudd y mae yn cennadu i ni beth e&s;mw|ythder a llonyddwch, i'n cy&s;&s;uro a'n dadebru ein hunain: y mae 'n rhaid i ti gymmeryd prif ofal (gan y&s;tyried mor fyrr yw 'r am&s;er &s;ydd i ti, naill a'i i ynnill, a'i i golli y nefoedd yn dragwyddol) i wneuthur y gorau o bob am&s;er a roddo Duw i ti i gymeryd anadl: a thra fo yr ychydig am&s;er o e&s;mwythder, i ga&s;clu <HI>nerth</HI> yn erbyn <HI>gofidiau</HI> mwy. Gan hynny yn y prydiau hyn o e&s;mwyth&acirc;ad, arfer o rai or meddyliau ar ocheneidiau byrrion &s;ydd yn canlyn.</P>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Y meddwl Cyntaf.</HEAD>
<P>GAn weled fod pob d&ycirc;n yn dyfod i'r byd hwn mewn <HI>dagrau,</HI> yn myned trwyddo mewn <HI>chwys,</HI> ac yn ei derfynu mewn <HI>galar;</HI> Oh pa beth &s;ydd ynddo, i beri i ddyn ddymuno byw yn hwy ynddo: Oh pa ynfydrwydd yw, lle mae y <HI>Mordwywr</HI> yn rhwyfo a'i holl nerth i fyned i'r <HI>hafn dymunol,</HI> ac lle mae 'r <HI>ymdeithydd</HI> byth heb orphywys nes myned i ben ei daith; ein bod ni yn ofni cael golwg ar y<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> hafn, ac am hynny yn chwennych bwrw ein <HI>lle&s;tr</HI> yn ol, i gael ei churo gan dyme&s;tloedd beunyddiol? Yr ydym ni yn wylo wrth weled pen ein <HI>taith,</HI> ac am hynny yn dymuno ein &s;iwrnai yn hwy, fel y gallem ni fod yn flinach wrth ymdeithio rhyd coeg|lwybr rhwy&s;trus.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<PB N="388" REF="214">
<HEAD>Yr ysprydol Ochenaid ar hynny.</HEAD>
<P>O Arglwydd nid yw y bywyd hwn ond pererin|dod trafferthus, <HI>o ychydig ddyddiau, a llawn drygioni,</HI> Gen. 47.9. Ac yr wyf wedi blino arno o herwydd fy mhechodau. G&acirc;d i mi gan hynny (O Arglwydd) ddei&s;yfu ar dy Fawrhydi yn fyng|hlaf wely hwn, fel y gwnaeth <HI>Elias</HI> dan y <HI>f&ecirc;rywen yn ei gy&s;tudd:</HI> digon yw O Arglwydd ddarfod i mi fyw cyhyd a hyn, yn y dyffryn hwn o drueni: <HI>Cymmer fy enaid i'th law drugarog, canys nid wyf well na'm Tadau.</HI> 1 Bre. 19.4.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Yr ail Feddwl.</HEAD>
<P>MEddwl &acirc; pha ryw fath <HI>gorph o bechod</HI> i'th lwythwyd, <HI>Rhu.</HI> 7.24. pa fath ryfel car|trefol a gynnwy&s;ir yn <HI>y byd bychan;</HI> y cnawd yn gwthryfela yn erbyn yr y&s;pryd: <HI>anwydau</HI> yn erbyn <HI>rhe&s;wm: daiar</HI> yn erbyn y <HI>nefoedd,</HI> ar fath fyd o'th <HI>fewn</HI> am y byd o'th <HI>amgylch,</HI> Iac. 4.1. Gal. 5.17. ac heb fod ond vn modd yn vnig i ddibennu yr ymry&s;on hwn, &s;ef marwolaeth; yr hon (yn yr am|&s;er a bennododd Duw) a neilldua dy y&s;pryd oddi|wrth dy gnawd, yr rhan bur <HI>adgenedledig</HI> o'th enaid, oddiwrth y rhan &s;ydd amhur a <HI>di-adgened|ledig.</HI></P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<PB N="389" REF="215">
<HEAD>Yr Ochenaid ysprydol ar yr ail Feddwl.</HEAD>
<P><HI>YS truan o ddyn wyf fi: pwy am gwared i oddi|wrth gorph y farwolaeth hon?</HI> O fy anwyl Iachawdwr <HI>Ie&s;u Gri&s;t, ti am prynai&s;t i a'th werth|fawr waed:</HI> Ac o blegit i ti <HI>achub fy enaid rhag pechod; fy llygaid rhag dagran, am traed rhag lli|thro;</HI> yr ydwyf yma o eigion fynghalon, yn rhoddi yr holl fawl a gogoniant o'm iechydwriaeth i'th vnig r&acirc;s a'th drugaredd, gan ddywedyd (gyd a'r Apo&s;tol Sanctaidd) <HI>i Dduw i bo 'r diolch yr hwn a roddodd i mi fuddugoliaeth trwy Ie&s;u Gri&s;t ein Arglwydd.</HI> Rhu. 7.14. 1 Petr. 2. Dad. 5.9. P&s;al. 116.8. 1 Cor. 15.57. P&s;al. 145.9.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Y Trydydd meddwl.</HEAD>
<P>MEddwl mor rheidiol i ti fod yn ddiogel, mai eiddaw Cri&s;t yw dy enaid: Canys y mae angau wedi cymeryd gwy&s;tlon digonol i'w &s;iccr&acirc;u ei hunan o'th corph di, gan weled fod dy holl &s;ynh|wyrau yn dechrau marw yn barod, oddieithr yn vnig yfynwyr i glywed poen: eithr gan fod dy|chreuad dy &s;ylweddiad wedi dechrau mewn poen, rhyfedda lai os dy ddiben a derfyna mewn gridd|fanau. Ond os yw y cy&s;tuddiau am&s;erol hyn (yr rhai ydynt yn vnig yn dolurio dy gorph) mor boen|us: O Arglwydd, <HI>pwy a ddichon oddef t&acirc;n y&s;&s;ol? pwy a eill bre&s;&s;wylio yn y llo&s;cfeydd tragwyddol.</HI> E&s;ay. 33.14.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<PB N="390" REF="215">
<HEAD>Yr Ochenaid ysprydol ar y trydydd Meddwl.</HEAD>
<P>O Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t M&acirc;b y Duw byw, yr hwn wyt yr vnig phy&s;ygwr a ddichon e&s;mwyth&acirc;u y dolur ar fynghorph, ac adferu fy enaid i fywyd trag|wyddol: go&s;od dy <HI>ddioddefaint,</HI> dy <HI>Groes,</HI> a'th <HI>Angau,</HI> rhwng fy enaid a'th <HI>Farnedigaethau</HI> d<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> a g&acirc;d i haeddedigaethau dy vfydd-dod &s;efyll rhwng <HI>cyfiawnder</HI> dy D&acirc;d am <HI>anufydd-dod</HI> innau; ac oddi|wrth y poenau corphorol hyn, derbyn fy enaid i'th dragwyddol danghneddyf: Canys yr wyf yn llefain arnat gyd &acirc; <HI>Stephen, Arglwydd Ie&s;u derbyn fy y&s;pryd.</HI> Act. 7.59.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Y pedwerydd Meddwl.</HEAD>
<P>MEddwl nad yw yr hyn <HI>gwaethaf</HI> a eill mar|wolaeth ei wneuthur, ond anfon dy enaid yn gynt nac y mynnai dy gnawd, at Gri&s;t a'i lawenydd nefol: cofia mai 'r hyn <HI>gwaethaf</HI> hwnw yw dy <HI>obaith gorau. Y gwaethaf</HI> gan hynny o farwolaeth, &s;ydd yn gynnorthwy yn hytrach nag yn niweid.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Yr Ochenaid y&s;prydol ar y pedwerydd Meddwl.</HEAD>
<P>O Arglwydd Ie&s;u Cri&s;t, Iachawdwr pawb oll ar &acirc; ymddiriedant ynot ti: na thro heibio mor hwn &s;ydd yn rhedeg yn ei drueni, at dy <HI>R&acirc;s,</HI> am ymwared a thrugaredd. O datcan y lleferydd melys ynglu&s;tiau fy enaid, yr hyn a adroddai&s;t wrth y lleidr edifeiriol ar y groes: <HI>&s;ef, y dydd hwn y byddi gyd &acirc;
<PB N="391" REF="216">
myfi ymmharadwys.</HI> Canys yr wyfi (gyd a'r A|po&s;tol) om henaid yn dywedyd wrthit ti, <HI>yr wyf yn dei&s;yf fy ymddattodiad, a bod gyd &acirc; Chri&s;t.</HI> Luc. 23. 43. Phil. 1.23.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Y pummed Meddwl.</HEAD>
<P>MEddwl (os wyt ti yn ofni marw) <HI>nad oes ym mynudd Ston vn farwolaeth: Canys yr hwn &s;ydd yn credu yn Ghri&s;t ni fydd marw byth,</HI> Ioan. 11.25. Ac os wyt ti yn dymuno byw, yn ddi|ammau y mae y bywyd tragwyddol (i'r hwn y mae y farwolaeth hon yn dy ddwyn) yn orau o'r cwbl. Yno y mae yr holl ffyddloniaid a ymadaw&s;ant (gwedi gwneuthur diben ar eu trueni) <HI>yn byw gyd &acirc; Chri&s;t</HI> mewn hyfrydwch: ac yno yr holl rai duwiol ydynt yn fyw a gant eu ca&s;clu allan o'u blinderau, i feddiannu yr orphywysfa dragwyddol gyd a'g ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Yr Ochenaid ysprydol ar y pummed Meddwl.</HEAD>
<P>O Arglwydd, ti weli lid a malis <HI>Satan,</HI> yr hwn nid yw ddigon ganddo megis <HI>llew rhuadwy rodio oddiamgylch</HI> i gei&s;io ein difa holl ddyddiau a no&s;weithiau ein bywyd, eithr y mae ef yn ei ddangos ei hun bry&s;&s;uraf, pan fo dy blant ti yn wannaf, ac yn tynnu yn <HI>ne&s;&s;af</HI> i'w diben. O Arglwydd cery|dda ef, ac ymddiffyn fy enaid. Y mae ef yn cei&s;io fy nychrynu i &acirc; marwolaeth, yr hon y mae fy mhe|chodau yn ei gwbl haeddu. Ond g&acirc;d ti i'th Y&s;pryd gl&acirc;n ddiddanu fy enaid &acirc; diogelrwydd o fywyd trag|wyddol, yr hwn a <HI>brynodd</HI> dy <HI>werthfawr waed.</HI> E&s;mwytha ar fy mhoen, chwanega fy ammynedd,
<PB N="392" REF="216">
ac (os dy fendigedig ewyllys yw) dibenna fy mlin|derau: Canys y mae fy enaid yn dei&s;yfu arnat gyd a'r hen <HI>Simeon</HI> fendigedig: <HI>yr awrhon Arglwydd gollwng fi dy w&acirc;s i ymadel mewn tanghneddyf yn &ocirc;l dy air.</HI> Luc. 2.29.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Y chweched Meddwl.</HEAD>
<P>MEddylia wrthyt dy hun, pa fath fendith a roddodd Duw i ti vwchlaw <HI>llawer miloedd</HI> o'r b&ycirc;d, lle y maent hwy naill ai yn <HI>baganiaid,</HI> yr rhai nid ydynt yn addoli 'r gwir Dduw, neu yn ddelw-addolwyr y rhai ydynt yn gau-addoli y gwir Dduw: Ty di a fuo&s;t fyw mewn Eglwys wir Gri&s;t|ianogawl, ac a gefai&s;t r&acirc;d i farw yngwir ffydd <HI>Gri&s;t,</HI> ac i gael dy gladdu ym medd gwei&s;ion Duw, y rhai oll a wiliant am <HI>obaith I&s;rael,</HI> cyfodiad eu cnawd <HI>yn Adcyfodiad y cyfiawn.</HI> Act. 26.6, 7. Luc. 14.14.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Yr ochenaid y&s;prydol ar y chweched Meddwl.</HEAD>
<P>O Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t, <HI>yr hwn wyt yr adcy|fodiad a'r bywyd, yn yr hwn pwy bynnac a gredo a fydd byw, er iddo farw; yr wyf fi yn credu pwy bynnac &s;ydd fyw, ac yn credu ynot ti, na fydd ef byth farw. My fi a wn y caf gyfodi yn adcyfodiad y dydd olaf: o ran yr wyf yn ddiogel dy fod di fy Mhrynwr yn fyw: ac er i bryfed yn &ocirc;l marwolaeth ddifa y corph hwn, etto mi a gaf dy weled ti fy Argl|wydd, am Duw yn y cnawd hwn.</HI> Canniadh&acirc; gan hynny o Gri&s;t, er mwyn dy chwerw angau a'th ddi|oddefaint, i mi fod y dydd hwnnw yn vn o'r rheini, wrth ba rai yr adroddi di y farn hyfryd <HI>honno;</HI>
<PB N="393" REF="217">
&s;ef: <HI>Deuwch chwi fendigedig blant fy nhad, medd|iennwch y deyrnas a barat&ocirc;wyd i chwi cyn &s;eiliad y byd.</HI> Mat. 25.34. Joan. 11.25, 26. Job. 29.25, 26.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Y Seithfed Meddwl.</HEAD>
<P>MEddylia wrthit dy hun, fel y dioddefodd Cri&s;t dro&s;ot ti farwolaeth <HI>felldigedig,</HI> a <HI>digofaint Duw,</HI> yr hyn oedd ddyledus i'th bechodau di: <HI>Gal.</HI> 3.13. a pha fath boen ofnadwy, a dialeddau creulon a ddioddefodd yr Apo&s;tolion, a'r Merthyron yn ewylly&s;gar er mwyn ymddiffyn ffydd Gri&s;t, pryd y galla&s;ent gael byw pe bua&s;ent yn rhagrithio neu yn ei wadu ef: pa faint mwy ewylly&s;car y dylit ti fod i ymadel yn &s;&s;ydd Gri&s;t, gan fod i ti lai o boe|nau i'th pennydio, a mwy o foddion i'th ddiddanu?</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="subsection">
<HEAD>Yr ochenaid ysprydol ar y &s;eithfed Meddwl.</HEAD>
<P>O Arglwydd y mae fy mhechodau yn haeddu poenau v&s;&s;ern, a marwolaeth dragwyddol; chwaithach y co&s;pedigaethau tadol hyn, a'r rhai i'm cy&s;tuddi: Eithr o <HI>fendigedig Oen Duw yr hwn wyt yn tynnu ymmaith bechodau y byd,</HI> trugarha wrthif, <HI>a golch ymmaith fy holl anwiredd, ath werth|fawroccaf waed, a derbyn fy ennid i'th teyrnas ne|fol: canys i'th law di (o Dad) yr wyf yn gorch|ymmyn fy y&s;pryd, a thydi am prynai&s;t i, o Arglwydd, tydi Dduw y gwirionedd.</HI> Joan. 1.29. Datc. 5.1. P&s;al. 31.5.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<PB N="394" REF="217">
<HEAD>Yr awrhon fe ddylai y clwyfus ddanfon am ryw Fugail duwiol dy&s;cedig.</HEAD>
<P>ER dim ar a fo cofia (os bydd i ti fodd yn y byd) ddanfon am ryw <HI>Fugail</HI> duwiol bucheddol, yn gy&s;tal i weddio dro&s;ot ti yn dy farwolaeth, (canys Duw yn y cyfryw achos a addawodd wrando <HI>gwe|ddiau y prophwydi cyfiawn, ac Henuriaid yr Egl|wys,</HI> Gen. 20.7. Ier. 18.20. Jag. 5.14, 15, 16.) ac hefyd ar dy gyffes a'th edifeirwch difrifol, i'th rhyddhau di oddiwrth dy bechodau. Canys fel y rhoddes Cri&s;t iddo ef alwedigaeth i'th fedyddio di i <HI>edifeirwch,</HI> er mwyn <HI>maddeuant pechodau:</HI> Mar. 1.4. Act. 19.4. <HI>Felly y rhoes ef hefyd iddo al|wedigaeth a gallu ac awdurdod ar dy edifeirwch i'th rhyddhau di oddiwrth dy bechodau.</HI> 1 Cor. 5.4. 2 Cor. 10.8. <HI>mi a rof i ti agoriadau Teyrnas ne|foedd, a pha beth bynnac a rwymech di ar y ddaiar, a fydd yn rhwym yn y nefoedd: a pha beth bynnac a ryddaech di ar y ddaiar, a ryddheuir yn y nefoedd.</HI> A thachefn, <HI>yn wir meddaf i chwi, y peth a rwymoch ar y ddaiar a rwymir yn y nefoedd, a pha beth bynnac a ryddhaoch ar y ddaiar a ryddheuir yn y nefoedd.</HI> Mat. 16.19. ac 18.18. A trachefn, <HI>derbynniwch yr Y&s;pryd gl&acirc;n, pechodau pwy bynnac a ollyngoch a ollyngir, a phechodau pwy bynnac a attalioch a attelir.</HI> Ioan. 20.21.23. Yr oedd yr athrawiaeth hon cyn hyned yn Eglwys Dduw, ac oedd <HI>Job,</HI> canys y mae <HI>Elihu</HI> yn dywedyd iddo, <HI>pan fyddo Duw yn taro dyn &acirc; dolur ar ei wely, fel y byddo ei enaid yn ne&s;hau i'r b&euml;dd, a'i fywyd ir dini&s;trwyr: os bydd gyd a'g ef gennad o ladmerydd, vn o fil i ddangos i ddyn ei vniondeb: yna efe a drugarh&acirc; wrtho, &amp;c.</HI> Job. 33.23.24. Ac yn cydatteb i hyn medd St. <HI>Jaco, Os
<PB N="395" REF="218">
gwnaeth y claf bechodau (ar ei edifeirwch a gweddi yr Henuriaid) hwy a faddeuir iddo.</HI> Jag. 5.15. <HI>Y mae i'r rhain awdurdod i gan y nefoedd, ac i dra|ddodi</HI> (y pechadur aflan di-edifeiriol) <HI>i Satan.</HI> Datc. 11.6. 1 Cor. 5.5. <HI>Canys nid yw arfau eu milwriaeth hwynt yn gnawdol, eithr galluog trwy Dduw, i daflu i lawr, &amp;c.</HI> Ac i fod a <HI>dial mewn parodrwydd yn erbyn anvfydd-dod.</HI> 2 Cor. 4.6. <HI>Y mae iddynt yr agoriad i ryddhau, am hynny y gallu i roddi gollyngdod.</HI></P>
<P>Nid yw yr <HI>E&s;cobion,</HI> a <HI>Bugeiliaid</HI> yr Eglwys yn maddeu pechod trwy vnrhyw <HI>gyflawn awdurdod</HI> o honynt eu hunain, (canys felly yn vnig y mae eu <HI>Me&iuml;&s;tr Cri&s;t</HI> yn maddau pechodau) eithr yn weini|dogawl, megis <HI>gwei&s;ion i Grist a'i oruchwiliwyr,</HI> o herwydd ddarfod iw Harglwydd a'i Mei&s;tr roddi ei agoriadau yn eu hymddiried ffyddlawn hwynt; a hynny yw, pan fyddont yn mynegi neu yn adrodd, naill a'i yn gyhoeddus, a'i 'n ddirgel trwy air Duw y peth a rwymo, neu y peth a ryddh&acirc;o; a thru|gareddau Duw i bechaduriaid edifeiriol, neu ei Farn i bechaduriaid &s;tyfnig di-edifeiriol: ac felly yn cymhwy&s;o yr addewidion cyffredinol, neu fygythiau, i'r edifeiriol, neu i'r di-edifeiriol. Canys y mae Cri&s;t o'r nefoedd trwyddynt hwy (megis trwy ei weinidogion daiarol) yn adrodd <HI>pwy y mae ef yn ei ryddhau a'i rwymo, ac i bwy i'r egyr ef byrth y ne|foedd,</HI> ac yn erbyn pa rai y caua efe hwynt. Ac am hynny nid ydis yn dywedyd, <HI>pechodau pa rai bynnac a arwyddocc&acirc;och chwi eu bod yn cael eu rhyddh&acirc;u, eithr pechodau yr hwn y ryddhaoch chwi.</HI> Y maent hwy gan hynny yn rhyddhau pechodau, oblegit bod <HI>Cri&s;t</HI> trwy eu gweinidogaeth hwynt yn rhyddhau pechodau, megis y darfu i Gri&s;t <HI>trwy ei ddi&s;gyblion ollwng Lazarus yn rhydd,</HI> Ioan. 11.44. Ac fel na allai vn dwfr arall olchi ymmaith wahanglwyf <HI>Naa|man,</HI>
<PB N="396" REF="218">
ond dwfr yr <HI>Iorddonen,</HI> (er bod afonydd eraill mor loiwon) oblegit bod yr addewid wedi ei gy|&s;ylltu at ddwfr yr <HI>Iorddonen,</HI> ac nid at afonydd eraill; felly er gallael o dd&ycirc;n arall <HI>adrodd</HI> yr vn geiriau, etto nid oes iddynt mor cyffelib nerth i weithio yn y gydwybod, megis y mae pan fyddont wedi eu hadrodd o enau Gweinidogion Duw: oble|git bod yr addewid gwedi ei gy&s;ylltu at air Duw yn eu genau hwynt: <HI>Joan</HI> 20.22, 23. Canys hwynt hwy a <HI>etholodd efe,</HI> a <HI>alwodd, ac a neillduodd efe i'r gorchwyl hwn, ac iddynt hwy y gorchymynnodd</HI> efe weinidogaeth y Cymmod. Trwy eu &s;anctaidd <HI>al|wedigaeth,</HI> a'u hordeiniad hwy a dderbynnia&s;ant yr <HI>Y&s;pryd gl&acirc;n,</HI> a'r <HI>gallu gweinidogawl</HI> o rwymo a rhyddhau. Hwynt hwy a <HI>ddanfonwyd allan gan yr Y&s;pryd gl&acirc;n,</HI> i'r <HI>gorchwyl hwn,</HI> i'r <HI>hwn y galwyd hwynt.</HI> Act. 1.24. Rhu. 1.1. 2 Cor. 5.18. Act. 13.2.24. Tit. 1.5.</P>
<P>Ac y mae Cri&s;t yn rhoi gallu iw weinidogion i faddeu pechodau i'r edifeiriol, yn yr vnrhyw eiriau ac y mae efe yn dy&s;cu i ni yngweddi yr Arglwydd ddymuno ar Dduw faddeu i ni ein pechodau: i &s;iccrhau holl bechaduriaid ediferiol, fod Duw wrth ryddh&acirc;d ei weinidogion, trwy haeddedigaethau <HI>Cri&s;t</HI> yn cyflawn faddeu iddynt eu holl bechodau. Felly pa beth bynnac y mae <HI>Cri&s;t</HI> yn ei o&s;od ar lawr yn y nef, in <HI>foro iudicij,</HI> yn ll&ycirc;s y farn, yr vn peth y mae ef yn ei adrodd ar y ddaiar, trwy weinido|gion ei gymmod in <HI>foro paenitentiae,</HI> yn ll&ycirc;s edifeir|wch. megis y cymododd Duw y byd ag ef ei hun trwy <HI>Ie&s;u Gri&s;t,</HI> felly y darfu iddo ef (medd yr Apo&s;tol) <HI>roddi i ni wenidogaeth y cymmod hwn.</HI> 2 Cor. 5.18.</P>
<P>Yr hwn a'i danfonodd hwynt i fedyddio gan ddywedyd: <HI>ewch a dy&s;cwch yr holl cenedloedd, gan eu bydyddio hwynt, &amp;c.</HI> A'i danfonodd hwynt hefyd
<PB N="397" REF="219">
i ryddhau pechodau, gan ddywedyd, <HI>fel y danfon|odd fy nh&acirc;d fi, felly yr wyf finneu yn eich danfon chwithau: pechodau pwy bynnag a ryddhaoch a rydd|heuir iddynt.</HI> Ioan. 20.22.23. Megis gan hynny na ddichon neb fedyddio (er iddo arfer yr vn dwfr a'r geiriau) ond yn vnig y gweinidog cyfreithlawn, yr hwn a alwodd <HI>Cri&s;t</HI> ir &s;wydd ddwywawl hon, ac y rhoddes iddo awdurdod ynddi: <HI>Heb.</HI> 5.4. Felly er gallu o eraill gy&s;&s;uro &acirc; geiriau da, <HI>etto ni eill yr vn ryddhau oddiwrth bechod, ond yn vnig yr rhai y gorchymynnodd Cri&s;t y Weinid&oacute;gaeth &s;anctaidd, a'i air o gymmod iddynt.</HI> 2 Cor. 2.10. ac 5.18. Ac am ei <HI>Ab&s;olu&s;ion</HI> hwynt, y mae Cri&s;t yn dywedyd, <HI>yr hwn ach gwrandawo chwi am gwrendy innau:</HI> Luc. 10.16. Mewn achos amheus di a ofynni gyngor i gyfreithiwr doeth: ymherygl clefyd di a ofynni gyfarwyddyd dy phy&s;ygwr dy&s;cedig: ac onid oes dim perygl mewn ofn damnedigaeth, i bechadur fod yn farnwr iddo ei hun?</P>
<P><HI>Caluin</HI> ddy&s;cedig &s;ydd yn dangos y pwynt hwn yn dra-eglur: <HI>Et&s;i omnes mutuo nos debeamus con|&s;olari,</HI> &amp;c. <HI>Medd ef, er bod yn ddyledus ini gy&s;&s;uro a nerthu y naill y llall yn hyder trugaredd Dduw, etto yr ydym ni yn gweled fod y gweinidogion gwedi eu gorchymmyn ai hordeinio megis yn dy&s;tion, ac yn feichiau i &s;icrhau ein cydwybodau o faddeuant pe|chodau: yn gymmaint ac y dywedir eu bod hwy yn rhyddhau pechodau, ac yn gollwng eneidiau yn rhy|ddion.</HI> Cofied pob d&ycirc;n ffyddlawn <HI>gan hynny, y dylai efe (os bydd efe oddifewn wedi ei orthrymmu a'i gystuddio gan bwys ei bechod)</HI> nad e&s;glu&s;o <HI>y cym|morth a'r ymwared y mae 'r Arglwydd yn ei gynnyg iddo ef, &s;ef yw hynny wneuthur o honaw (er mwyn e&s;mwyth&acirc;u ei gydwybod) gyffes neillduol o'i bechodau wrth ei Fugail a dei&s;yfu ei neillduol gynnorthwy ef, yn gy&s;&s;ur a diddanwch iw enaid: &s;wydd yr hwn
<PB N="398" REF="219">
yw (yn gyhoeddus ac yn neillduol) weinidogaethu di|ddanwch Efengylaidd i bobl Dduw.</HI></P>
<P>Y mae <HI>Beza</HI> yn mawr ganmol yr arfer hon, A <HI>Luther</HI> yn dywedyd, mai gwell oedd ganddo ef golli <HI>miloedd o fydoedd, na chynnwys taf<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">u cyffes neillduol allan or Eglwys.</HI> Yr oedd ein Eglwys ni erioed yn llwyr ymddiffyn y gwirionedd o'r athra|wiaeth hon; ond yn dra-chyfion a ddiddymmodd yr Anghri&s;tnogawl gamarfer o'r babeidd glu&s;t|gyffes, yr hon y maent hwy yn ei gymmell ar enei|diau Cri&s;tianogion, megis aberth dyhuddol, a th&acirc;l haeddedigol am bechod: gan wa&s;cu eu cydwybo|dau i gyffe&s;&s;u, pryd y byddont heb deimlad o gledi, ac i rifo eu holl bechodau, yr hyn &s;ydd amho&s;&s;ibl; megis y gallont hwy yn y modd hyn wybod dirge|lion pawb, yr hyn yn fynych &s;ydd yn digwydd ei fod <HI>yn beryglus,</HI> nid yn vnig i'r gwerin, eithr i awdurdodau cyffredinol hefyd. Eithr gwirionedd <HI>gair Duw</HI> yw, na ddichon vn d&ycirc;n a gafas vrddau yn <HI>Eglwys Rufain</HI> rhyddhau pechadur yn vnion: O blegit agoriadau <HI>rhyddh&acirc;d</HI> neu <HI>ab&s;olution</HI> ydynt ddau: vn ydyw agoriad yr <HI>Awdurdod,</HI> a hwnnw yn vnig &s;ydd eiddaw <HI>Cri&s;t;</HI> Datc. 3.7. Marc. 2.7. Luc. 5.21. Y llall ydyw agoriad y <HI>weinidogaeth,</HI> a hwn y mae ef yn ei roddi iw weinidogion ei hun, y rhai am hynny a elwir <HI>yn weinidogion Cri&s;t: Goruchwilwyr Dirgeledigaethau Duw:</HI> cennadau y Cymmod, <HI>E&s;cobion, Bugeiliaid, Henuriaid,</HI> &amp;c. <HI>Mat.</HI> 16.19. 1 <HI>Cor.</HI> 4.1. 2 <HI>Cor.</HI> 5.20. 1 <HI>Cor.</HI> 12.10. 1 <HI>Ioan.</HI> 4.1. <HI>Ier.</HI> 25.19. <HI>Ioan.</HI> 20. <HI>Mat.</HI> 27.4. Eithr nid ordeiniodd Duw erioed yn y Te&s;ta|ment newydd, un offeiriadaeth i aberthu, ac nid yw yr enw <HI>Hiereus</HI> yr hyn yn briodol a arwyddocca <HI>Sacerdos</HI> &s;ef offeiriad i aberthu, wedi ei roi ar vn &s;wyddog i <HI>Gri&s;t</HI> yn yr holl De&s;tament Newydd. Ac nid ydym ni yn darllain am yr vn a gyffe&s;&s;odd
<PB N="399" REF="220">
wrth offeiriad yn yr holl De&s;tament Newydd, ond vn, a hwnnw oedd <HI>Iudas.</HI> Ac nid oes yr vn gwir offeiriad yn y Te&s;tament Newydd, ond <HI>Cri&s;t</HI> yn vnig. Ac nid oes vn rhan oi offeiriadaeth ef iw chwplau ar y ddaiar, ond yr hyn y mae ef yn ei gyflawni yn y nefoedd, trwy wneuthur <HI>cyfryngdod</HI> tro&s;om ni. <HI>Heb.</HI> 7.15, 24, 27. <HI>Heb.</HI> 8.4. Wrth weled gan hynny nad ordeiniodd <HI>Crist</HI> vn drefn ar offeir|iadau i aberthu: a bod yr offeiriadau pabaidd yn goeg ganddynt gael eu galw yn <HI>weinidogion yr Efen|gyl,</HI> i'r rhai yn vnig y gorchymynnodd <HI>Cri&s;t</HI> ei a|goriadau, y mae yn digwydd yn angenrheidiol na eill vn <HI>offeiriad pabaidd</HI> nac <HI>e&s;cymuno</HI> na <HI>rhyddhau</HI> vn pechadur yn vnion, ac nad oes iddynt ddim cy|fiawnder cyfreithlawn i ymmyrryd ag agoriadau <HI>Cri&s;t.</HI> Eithr nid y camarfer Anghri&s;tnogawl o'r ordeinhad oruchel hon, a ddylai fwrw i lawr yr arfer gyfreithlawn o honi rhwng <HI>Cri&s;tianogion</HI> a'u <HI>Bugei|liaid</HI> mewn cyflyrau o gy&s;tudd cydwybod, o her|wydd yr hyn yr ordeiniwyd hi yn bennaf.</P>
<P>Ac mewn gwirionedd nid oes vnrhyw foddion mor odiaethol i o&s;twng calon falch neu i adcyfodi y&s;pryd go&s;tyngedig, ac ydyw yr ymddiddan y&s;pry|dol hwn rhwng y <HI>Bugeiliaid</HI> a'r bobl o&s;odedig tan eu dwylaw hwynt. Os oes gan hynny vn pechod yn pwy&s;o ar dy gydwybod, cyfaddef ef wrth weini|dog Duw: gofyn ei gyngor ef, ac os gwir edifarhei, derbyn ei <HI>rhyddh&acirc;d ef.</HI> Ac yno nac ammau <HI>in foro con&s;cientiae,</HI> &s;ef <HI>yn ll&ycirc;s dy gydwybod,</HI> na bydd dy bechodau wedi eu maddau yn ollawl ar y ddaiar, cy&s;tal a phe bait ti yn clywed Cri&s;t ei hun <HI>in foro iudicij,</HI> &s;ef yn <HI>ll&ycirc;s y farn</HI> yn adrodd maddeuant am danynt yn y nefoedd. <HI>Qui vos audit, me audit; yr hwn ach gwrandawo chwi, am gwrendy i.</HI> Luc. 10.16. Prawf hyn, a dywaid i mi oni chei di fwy
<PB N="400" REF="220">
o e&s;mwythder yn dy gydwybod, nac a ellir ei adrodd mewn geiriau. Pe bai ddynion halogedig yn y&s;ty|ried Teilyngdod y galwedigaeth tra-vchel hwn, hwy a barchent y galwedigaeth yn fwy, ac a anrhydeddent y gwyr &s;ydd ynddaw.</P>
<P>Fe wnai 'r clwyfus yn dda (wedi e&s;mwythhau ei gydwybod, a derbyn ei <HI>ryddh&acirc;d</HI> a chael rhif addas o Gri&s;tianogion ffyddlawn i vno ag ef) dderbyn y S&acirc;crament &s;anctaidd o Swpper yr Arglwydd, iw gy&s;&s;uro ef yn ei ffydd, ac i ddigalonni y cythraul yn ei ymgyrchau. O herwydd hyn y mae y gy|manfa O <HI>N&icirc;ce</HI> yn galw y Sacrament hwn <HI>viaticum,</HI> &s;ef <HI>llyniaeth yr enaid iw daith.</HI> Ac er bod Swpper yr Arglwydd yn orchwyl eglwy&s;ig, etto yn gym|maint a darfod i'r Arglwydd (yr ordeinwr cyn|taf) ei gy&s;&s;egru mewn t&ycirc; neillduol, <HI>Math.</HI> 16.18. a bod St <HI>Paul</HI> yn galw t&acirc;i Cri&s;tianogion yn <HI>Egl|wy&s;i i Gri&s;t:</HI> a bod Cri&s;t ei hun <HI>wedi addo fod yng|hanol y ffyddlonniaid, lle byddo dau neu driwedi ym|gynnull yn ei enw ef.</HI> Rhuf. 16.5. Philem. 2. Mat. 18.20. Ni welaf fi re&s;wm, O bydd Cri&s;ti|anogion yn dei&s;yfu (pan fyddont mor glaf na allant ddyfod i'r Eglwys) Na allant <HI>dderbyn,</HI> ac na <HI>ddylai</HI> y Bugeiliaid weinidogaethu y Sacramentau iddynt gartref. Y mae ef yn dangos mwy o aneallgarwch na gwybodaeth, yr hwn &s;ydd yn tybied fod hyn yn archwaethu o'r <HI>offeren neillduol:</HI> Canys yr <HI>offeren</HI> a elwir yn <HI>neillduol,</HI> nid o ran ei dywedyd mewn t&ycirc; neillduol, ond o blegit (mal y mae E&s;cob <HI>Iewel</HI> yn dy&s;cu allan o <HI>Aquinas</HI>) bod yr ofleiriad yn derbyn y Sacrament ei hun heb ei gyfrannu i eraill, ac yno y mae yn neillduol, er bod yr holl blwyfolion yn bre&s;ennol, ac yn edrych arno. Y mae cymmaint o ragoriaeth rhwng y <HI>Cymmun</HI> hwn, a'r <HI>eulun An|ghri&s;tnogawl</HI> o'r <HI>offeren</HI> neillduol, ac &s;ydd rhwng n&ecirc;f ac vffern. Oblegit yn y Cymmun mewn neill|duol
<PB N="401" REF="221">
deulu ar y cyfryw achos digwyddedig, yr ydis yn dilyn ordinhad <HI>Cri&s;t:</HI> y mae llawer or brodyr ffyddlawn yn ymgyfarfod, <HI>yn aros y naill am y llall:</HI> yr ydis <HI>yn cofio marwolaeth Cri&s;t, ac yn ei dangos,</HI> ac y mae y Gweinidog gyd a'r ffyddlonniaid a'r d&ycirc;n clwyfus yn Cymmuno. Mae yr athro <HI>Caluin</HI> yn <HI>dywedyd, ei fod efe o ewyllys ei galon yn canni|attau rhoddi 'r Cymmun ir rhai clwyfus pan fyddo 'r achos yn gofyn.</HI> Epi&s;t. 51. Ac mewn man arall y mae ef yn dywedyd, <HI>fod llawer o ry&s;ymmau trym|mion yn ei gymmell ef, fel na allai naccau Swpper yr Arglwydd i'r claf.</HI> Epi&s;t. 36. Etto mi a ddy|munwn ar yr holl Gri&s;tianogion ei dderbyn yn fyn|ych yn eu hiechyd, yn enwedig unwaith bob mis efo 'r holl Eglwys. Canys yno ni fydd rhaid iddynt hwy ga&s;clu eu cyfeillion ar y fath achos, na bod eu hunain mor gythrybledig ei&s;iau y Cymmun. Canys fel y mae 'r Athro <HI>Perkins</HI> yn dywedyd yn rhago|rol, <HI>nid yw ffrwyth a nerth y Sacrament i'w rwymo wrth yr am&s;er y derbynier ef ynddo: eithr y mae</HI> yn yme&s;tyn at yr holl am&s;er o fywyd dyn a'r y fo yn ol: nerth yr hwn, pe bai ddynion yn ei gwbl ddeall, ni byddai raid moi mynych gynghori hwynt iw dderbyn.</P>
<P><HI>Pa&s;tores omnes his exoratos vellem, vt in huius controuer&s;iae statum penitius intro&s;piciant; nec fide|les ex hac vita migrantes, &amp; panem vitae petentes, viatico &s;uo fraudari &s;inant, ne lugubris in ijs adim|pleatur lamentatio: Paruuli panem petunt, &amp; non &s;it qui frangat eis.</HI> Lam. 4.4. <HI>Admonitio ad pa|stores.</HI></P>
<P>Yn gymraeg fal hyn: <HI>Mi a ddymunwn ar yr holl fugeiliaid edrych yn y&s;tyriol ir ddadl hon, ac na adawont i'r rhai ffyddlon a fyddo yn myned o'r by|wyd hwn, ac yn cei&s;io bara y bywyd, gael eu &s;iommi am eu llyniaeth, rhag ofn i'r galarnad tri&s;t hwnnw
<PB N="402" REF="221">
gael ei gyflawni ynddynt hwy: &s;ef y plant a ofynnant fara, ond nid oedd a dorrei iddynt,</HI> Galarn. 4.4.</P>
<P>Felly pan fyddo d&ycirc;n o fuchedd drygionus yn marw, fe a eill ddywedyd wrth Angau, mal y dy|wedoedd <HI>Ahab</HI> wrth <HI>Eliah, A gefai&s;t ti fi o fynge|lyn?</HI> 2 Bren. 22.20. Ac o'r tu arall pan fyddis yn dywedyd i'r pechadur edifeiriol fod Angau yn curo wrth ei ddrws, ac yn dechrau edrych yn ei wyneb; efe a eill ddywedyd am angau mal y dywedodd <HI>Daefydd</HI> am <HI>Ahimaaz, Deled a chroe&s;aw wrtho, o blegit y mae ef yn wr da, ac yn dyfod &acirc; newyddion da:</HI> efe yw cennad Cri&s;t, ac &s;ydd yn dwyn i mi ne|wyddion llawen o fywyd tragwyddol. Ac megis yr oedd y <HI>m&ocirc;r coch</HI> yn anoddyn i lyngcu yr <HI>Aiphtwyr</HI> i ddyny&s;tr, ac yn llwybr i'r <HI>I&s;raeliaid</HI> iw tywys i feddiant gwlad <HI>Canaan.</HI> Felly y mae marwolaeth i'r drygionus yn geuffos i fyned i vffern a damnedi|gaeth; ond ir duwiol yn borth i fywyd tragwyddol, ac i iechydwriaeth. Ac <HI>vn dydd</HI> o farwolaeth fendigedig, a wna iawn am holl flinderau bywyd chwerw.</P>
<P>Pan f&ycirc;ch di gan hynny yn deall fod dy enaid yn ymadel a'th gorph, gweddia a'th tafod os gelli, ac oni elli, gweddia yn dy galon, ath feddwl y gei|riau hyn, gan o&s;od golygon dy enaid ar <HI>Ie&s;u Gri&s;t</HI> dy Iachawdwr.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="prayer">
<HEAD>Gweddi wrth roddi yr Y&s;pryd i fynu.</HEAD>
<P>O <HI>Oen Duw,</HI> yr hwn trwy dy waed <HI>a dynnai&s;t ymmaith bechodau y byd: trugarha wrthyf bechadur, Arglwydd Ie&s;u derbyn fy Y&s;pryd.</HI> Amen. <HI>Ioan.</HI> 1.29. <HI>Ast.</HI> 7.59.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<PB N="403" REF="222">
<HEAD>Pan fyddo y d&ycirc;n clwyfus yn ymadel a'r byd, yno eled y ffyddlonniaid a fyddo yn bre&s;ennol i lawr ar eu gliniau, i orchymmyn ei enaid i Dduw yn y geiriau hyn, neu 'r cyfryw.</HEAD>
<P>O Ra&s;u&s;ol Dduw a thrugaroccaf D&acirc;d, <HI>yr hwn wyt yn noddfa a nerth i ni, a chymmorth hawdd ei gael mewn cyfyngder; dercha lewyrch dy wyneb</HI> yn gariadol yn hyn o bryd ar dy w&acirc;s, yr hwn &s;ydd yn dyfod yr awrhon i ymddangos yn dy wydd: Golch ymmaith Arglwydd daionus, ei holl becho|dau ef trwy haeddedigaethau gwaed <HI>Cri&s;t,</HI> fel nas rhodder hwynt fyth yn ei fauch. Chwanega ei ffydd, ymddiffyn a chadw ei enaid yn ddiogel rhag diafol ai holl Angelion diffaith. Diddana ef a'th l&agrave;n y&s;pryd, p&acirc;r iddo ef yn awr wybod mai ty di ydyw ei D&acirc;d cariadol, ai fod efe yn fab i ti trwy <HI>Fabwys a Rh&acirc;d.</HI> Gwared o <HI>Gri&s;t Ie&s;u,</HI> werth dy waed dy hun, a n&acirc;d iddo efe fod yn golledig, yr hwn a bry|nai&s;t di mor werthfawr. Derbyn ei enaid, fel y derbynniai&s;t di y <HI>lleidr</HI> edifeiriol i'th <HI>paradwys</HI> nefol. G&acirc;d i'th Angelion &s;anctaidd ei ddwyn ef yno, megis y dyga&s;ant enaid <HI>Lazarus:</HI> a channiadh&acirc; iddo adcofydiad llawen yn y dydd diwaethaf. O D&acirc;d, eurglyw arnom tro&s;to ef, a chlyw dy F&acirc;b dy hun ein vnig Gyfryngwr, yr hwn <HI>&s;ydd yn ei&s;tedd ar dy ddeheulaw,</HI> tro&s;to ef a ninnau oll: er mwyn hae|ddedigaethau y chwerw angau a'r dioddefaint, yr hyn a oddefodd efe dro&s;om ni. Mewn diogel obaith o'r hyn, ni orchymynnwn ei enaid ef i'rh ddwy law tadol yn y weddi fendigedig, yr hon a ddy&s;codd ein Iachawdwr yn holl am&s;er ein trallodau i ddywedyd wrthi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.
<PB N="404" REF="222">
<HI>Ein T&agrave;d yr hwn, &amp;c.</HI></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<HEAD>Hyn yma am arfer duwioldeb wrth farw yn yr Arglwydd.
Yma y canlyn yr arfer o dduwioldeb wrth farw tros yr Arglwydd, neu o achos yr Arglwydd.</HEAD>
<P>YR Arfer o dduwioldeb wrth farw tros yr Argl|wydd a gyfenwir <HI>Merthyrdod.</HI></P>
<P><HI>Merthyrdod ydyw y dy&s;tiolaeth, yr hon y mae Cristion yn ei ddwyn i athrawiaeth yr Efengyl, trwy ddioddef pob m&acirc;th ar farwolaeth: i wa|hodd llaweroedd, i nerthu a chyd-ffurfio pawb</HI> i gofleidio ei gwirionedd. <HI>I'r fath ymma a'r</HI> farwolaeth y mae <HI>Cri&s;t</HI> yn addo coron: <HI>Bydd di ffyddlon hyd y diwedd ac mi a roddaf i ti goron y bywyd.</HI> Datc. 2.10. Yr addewid hon yr oedd yr Eglwys yn credu iddi gy&s;tal, megis y galwa&s;ant <HI>Fer|thyrdod.</HI> ei hun yn <HI>Goron.</HI> A Duw, i annog Cri&s;tiano|gion i fyned yn galonnog am y gynglwy&s;t hon, a fynnai trwy ei ragwybodaeth, i <HI>Stephen</HI> y Merthyr cyntaf gael ei enw allan or gair <HI>Coron.</HI> [yn Ro|eg.]</P>
<P>Y Mae tri rhywogaeth ar <HI>Ferthyrdod:</HI></P>
<P N="1">1. <HI>Sola voluntate, mewn ewyllys yn vnig,</HI> megis <HI>Ioan yr Efangylwr,</HI> yr hwn (wedi ei ferwi mewn pair llawn o olew) a ddaeth allan wedi ei <HI>cneinio</HI> yn hytrach nai <HI>ferwi,</HI> ac a fu farw o henaint yn <HI>Ephe&s;us.</HI></P>
<P N="2"><PB N="405" REF="223">2. <HI>Solo opere, mewn gweithred yn vnig,</HI> megis <HI>y gwirioniaid o Bethlehem.</HI> Mat. 2.</P>
<P N="3">3. <HI>Voluntate &amp; opere, yn gy&s;tal mewn ewyllys, a gweithred:</HI> Megis yn y Brif-Eglwys, <HI>Stephen, Poly|carpus, Ignatius, Laurentius, Romanus, Antiochanus,</HI> a miloedd. Ac yn ein dyddiau ninnau <HI>Cranmer, Latimer, Hooper, Ridley, Farrar, Bradford, Phil|pot, Sanders, Glouer, Taylor,</HI> ac ancirif o rai eraill: z&ecirc;l cynnes y rhai hynny i wirionedd Duw, a'i dy|godd i eiria&s;-d&acirc;n <HI>Merthyrdod,</HI> i &s;elio ffydd Cri&s;t. 1 <HI>Pet.</HI> 2.19. Nid creulondeb y farwolaeth, eithr gwiriondeb, diniweidrwydd, a &s;ancteiddrwydd yr achos &s;ydd yn gwneuthur Merthyr. Ac nid yw cydwybod gyfeiliornus yn ddigon o achos i oddef Merthyrdod: oblegit gwybodaeth yng-Air Duw &s;ydd raid i hyfforddi cydwybod ynghalon dyn. Canys yr rhai a ladda&s;ant yr Apo&s;tolion, yn, en cydwybodau cyfeiliornus oeddynt yn <HI>tybied fod yn gwneuthur gwa&s;anaeth da i Dduw.</HI> A <HI>Phaul</HI> o <HI>z&egrave;l, oedd yn chwythu bygythiau, a chelanedd yn erbyn Seinctiau yr Arglwydd.</HI> Ioan. 16.2. Act. 9.1. Philip. 3.6. Yr awrhon pa vn a wna achos ein <HI>Offeiriaid</HI> a'n <HI>Myneich Rhufeiniaidd,</HI> a'i bod mor &s;anctaidd, <HI>vnion</HI> a <HI>diniweidiol,</HI> ac y gall ddiofalhau a &s;iccrhau eu cydwybodau, i ddioddef marwolaeth ac &icirc; roddi pwys a goglyd eu tragwyddol iechydwria|eth arni: Bydded Epi&s;tol St <HI>Paul</HI> at yr h&ecirc;n Rufe|iniaid (eithr yn erbyn ein Rhufelniaid newyddion Anghri&s;tnogawl) yn farnwr. Ac fe ymddengys yn eglur, fod yr athrawiaeth, yr hon a ddy&s;codd St <HI>Paul</HI> ir h&ecirc;n Eglwys o <HI>Rufain,</HI> yn vnion yn y gwrth|wyneb mewn 26 O &s;ylfaenol byngciau gwir gre|fydd, i'r hon y mae 'r Eglwys newydd o <HI>Rufain</HI> yn ei ddy&s;cu a'i maentumio: Canys yr oedd St <HI>Paul</HI> yn dy&s;cu y brif Eglwys o Rufain.</P>
<P N="1"><PB N="406" REF="223">1. Mai o r&acirc;s Duw y mae ein etholedigaeth ni, ac nid ex <HI>praeui&s;is operibus,</HI> &s;ef o'n gweithredoed rhag|weledig. <HI>Rhuf.</HI> 9.11. <HI>Rhuf.</HI> 11.5.6.</P>
<P N="2">2. Ein bod ni yn cael ein cyfiawnhau o flaen Duw trwy ffydd yn vnig, heb weithredoedd da, <HI>Rhuf.</HI> 3.20.28. <HI>Rhuf.</HI> 4.2. &amp;c. <HI>Rhuf.</HI> 1.17.</P>
<P N="3">3. Nad yw gweithredoedd da yr adgenedledig ou <HI>teilyngdod eu hunain yn haeddedigol,</HI> &s;ef yn gy|fryw ac a ddichon haeddu y nefoedd. <HI>Rhuf.</HI> 8.18. <HI>Rhuf.</HI> 11.6. <HI>Rhuf.</HI> 6.23.</P>
<P N="4">4. Mai y <HI>llyfrau hynny yn vnig ydynt ymadroddion Duw,</HI> a'r <HI>Scrythur Awdurdodol</HI> yr rhai a dra|ddoda&s;id i gadwraeth, ac i ymddiried yr <HI>Iuddewon.</HI> Rhuf. 3.2. ac 1.2. ac 16.16. yr <HI>Apochrypha</HI> nid ydoedd gyfryw.</P>
<P N="5">5. Fod yr Scrythyrau Sanctaidd gyd a'g Aw|durdod Duw. <HI>Rhuf.</HI> 9.17. ac 3.4. ac 11.32. yn cyttuno &acirc; <HI>Gal.</HI> 3.22. Am hynny vwchlaw Awdur|dod yr Eglwys.</P>
<P N="6">6. Fod yn rhaid i bawb yn gy&s;tal gwyr ll&ycirc;g a gwyr ll&ecirc;n, ar a fynno fod yn gadwedig, fynych ddarllain a gwybod yr Scrythyrau Sanctaidd yn hy&s;pys, <HI>Rhuf.</HI> 15.4. ac 10.1.2.8. ac 16.26.</P>
<P N="7">7. Fod yr holl <HI>Luniau</HI> a wneler o'r gwir Dduw, yn <HI>ddelwau llygredig. Rhuf.</HI> 1.23. ac 2.22. iw cyd&s;ynnied.</P>
<P N="8">8. Nad yw plygu y gl&icirc;n yn grefyddol o flaen delw, neu addoli vn creadur, ond gwir ddelw|addoliaeth, <HI>Rhuf.</HI> 11.4. a gwa&s;anaeth celwyddog. <HI>Rhuf.</HI> 1.25.</P>
<P N="9">9. Na ddylem ni weddio at neb ond at Dduw yn vnig, yn yr hwn yr ydym ni yn Credu. <HI>Rhuf.</HI> 10.13.14. ac 8.15.27. Am hynny nid at <HI>Seinctiau</HI> nag <HI>Angelion.</HI></P>
<P N="10">10. Mai <HI>Cri&s;t</HI> ydyw ein vnig <HI>Gyfryngwr</HI> yn y nefoedd, <HI>Rhuf.</HI> 8.34. ac 5.2. ac 16.27.</P>
<P N="11"><PB N="407" REF="224">11. Nad yw aberth Cri&s;tianogion ddim arall, ond y&s;prydol aberthu eu heneidiau a'i cyrph i wa&s;anaethu Duw mewn &s;ancteiddrwydd, a chy|fiawnder. <HI>Rhuf.</HI> 12.1. ac 15.16. Am hynny nid oes wir aberthiad ar <HI>Gri&s;t</HI> yn yr <HI>Offeren.</HI></P>
<P N="12">12. Fod yr addoliad duwiol yr hwn a elwir <HI>doulia</HI> yn gy&s;tal a <HI>latria</HI> yn perthynu i Dduw yn vnig. <HI>Rhuf.</HI> 1.9. ac 12.11. ac 16.18. iw cyd&s;yn nied.</P>
<P N="13">13. Fod yr holl Gri&s;tianogion i weddio at Dduw yn eu Tafodiaith eu hun <HI>Rhuf.</HI> 14.11.</P>
<P N="14">14. Nad oes genym ni o honom ein hunain mewn cyflwr llygredigaeth, ewyllys rhydd at ddaioni. <HI>Rhuf.</HI> 7.18. &amp;c. ac 9.16.</P>
<P N="15">15. Fod trachwant yn yr adgenedledig yn bechod. <HI>Rhuf.</HI> 7.7.8.10.</P>
<P N="16">16. Nad yw y Sacramentau yn rhoddi gr&acirc;s <HI>ex opere operato, or gwaith gwneuthure|dig, eithr maent yn arwydd ac yn in&s;el</HI> fod y gr&acirc;s wedi ei roddi yn barod i ni. <HI>Rhuf.</HI> 4.11.12. ac 2.28.29.</P>
<P N="17">17. Y dichon pob <HI>Cri&s;tion</HI> vnion gredadwy yn y byd hwn fod yn ddiogel o'i iechydwriaeth. <HI>Rhuf.</HI> 8.9.16.35. &amp;c.</P>
<P N="18">18. Na ddichon vn dyn yn y bywyd hwn yn &ocirc;l cwymp <HI>Adda</HI> berffaith gyflawni gorchymynnion Duw. <HI>Rhuf.</HI> 7.10. &amp;c. <HI>Rhuf.</HI> 3.19. &amp;c. <HI>Rhuf.</HI> 11.32.</P>
<P N="19">19. Fod go&s;od crefydd mewn rhagoriaeth a'r fwydydd neu ddyddiau, yn ddelw-addoliaeth. <HI>Rhuf.</HI> 14.3, 5.6, 17, 23.</P>
<P N="20">20. Mai cyfiawnder cy frifol Cri&s;t, ydyw yr vnig beth &s;ydd yn ein gwneuthyd ni yn gyfiawn o flaen Duw. <HI>Rhuf.</HI> 4.9, 17, 23,</P>
<P N="21">21. Fod <HI>cnawd</HI> Cri&s;t wedi ei wneuthur o h&acirc;d
<PB N="408" REF="224">
<HI>Dafydd:</HI> nid o <HI>afarlladen</HI> trwy <HI>draw&s;-&s;ylweddiad. Rhuf.</HI> 1.3.</P>
<P N="22">22. Fod yr holl wir Gri&s;tianogion yn Seinctiau, ac nid yr rhai y mae 'r P&acirc;b yn eu cy&s;&s;egru, <HI>Rhuf.</HI> 1.7. <HI>Rhuf.</HI> 8.27. ac 15.31. ac 16.2. <HI>ar</HI> 15. ac 15.25.</P>
<P N="23">23. Mai <HI>ip&s;e efe Cri&s;t,</HI> Duw yr dangneddyf: ac nid <HI>ip&s;a hi y Forwyn</HI> a y&s;&s;ygai ben y Sarph. <HI>Rhuf.</HI> 16.20.</P>
<P N="24">24. Fod yn rhaid <HI>i bob enaid o gydwybod, fod yn o&s;tyngedig a thalu teyrnged i'r Awdurdodau goru|chel,</HI> hynny yw i'r &s;wyddogion yr rhai &s;ydd yn dwyn y cleddyf. <HI>Rhuf.</HI> 13.1.2. &amp;c. Ac am hynny mae 'n rhaid ir <HI>P&acirc;b,</HI> ac ir holl <HI>Breladiaid,</HI> fod yn o&s;tyn|gedig iw <HI>Emerodrwyr, Brenhinoedd,</HI> au Pennae|thiaid, onis mynnant ddwyn damnedigaeth ar eu heneidiau, megis <HI>Bradychwyr,</HI> y rhai a wrthwyne|bant Dduw a'i Ordeinh&acirc;d ef. <HI>Rhuf.</HI> 13.1.</P>
<P N="25">25. Mai <HI>Paul</HI> (ac nid <HI>Petr</HI>) a ordeiniwyd trwy r&acirc;s Duw i fod yn brif Apo&s;tol i'r cenedloedd, ac felly yn ddigwyddedig i Rufain prif Ddinas y cened|loedd: <HI>Rhuf.</HI> 15.15.16.19.20. &amp;c. <HI>Rhuf.</HI> 11.14. ac 16.4.</P>
<P N="26">26. Y dichon Eglwys Rufain gyfeiliorni, a chw|ympo ymmaith oddiwrth y gwirionedd, cy&s;tal ac Eglwys <HI>Ieru&s;alem,</HI> neu vn Eglwys neillduol arall. <HI>Rhuf.</HI> 11.20.21.22.</P>
<P>A chan weled fod yr Eglwys newydd-godiad o Rufain, yn yr rhain, ac mewn aneirif o byngciau craill, yn dy&s;cu y gwrthwyncb yn vnion ir hyn a ddy&s;codd yr Apo&s;tol i'r Eglwys gyntaf o Rufain: Barned Duw ar llythyr hwn rhyngddynt hwy a ninnau, pwy o honom &s;ydd yn &s;efyll yn y wir h&ecirc;n ffydd <HI>Gatholic,</HI> yr hon a ddy&s;codd yr Apo&s;tol i'r h&ecirc;n Rufeinaid. Ac oni wnaethom ni yn dda ymadel ag hwynt hwy, cyn belled ac y darfu iddynt hwy|thau ymadel ag athrawiaeth yr Apo&s;tol? A pha
<PB N="409" REF="225">
vn orau a'i dychwelyd at wirionedd St <HI>Paul,</HI> ai aros yn oe&s;dadol yn ymryfu&s;&s;edd Rhufain? ac os yw hyn yn wir, yna cymmered y mynachod a'r offeiriaid pabaidd ofal, ac ar&s;wydant, rhag ofn nad yw hi ffydd, ond tynnach, na gwirionedd, ond bradwri|aeth, na chrefydd, ond gwrthryfel, (yn dechrau wrth yr afon <HI>Tiber,</HI> ac yn diweddu wrth y pren teircaingc a elwir <HI>Tibwrn</HI>) yr hyn yw achos eu mar|wolaeth hwynt. A chwedi eu hanfon o ymry&s;ongar fangre gwrthgiliog, yn hytrach nac o <HI>ei&s;teddle</HI> Appo&s;tolaid tanghneddefus; o ran nas gallant hwy gael eu cynnwys i hudo deiliaid i dorri eu llyfau, a thynnu eu hyfydd-dod oddiwrth eu <HI>Brenin,</HI> i gyfodi gwrthryfel, i ennyn difrodiaeth, i frathu ac i wenwyno Brenhine&s;au, i l&acirc;dd ac i lofruddio Bren|hinoedd, i chwythu i entrych awyr holl Bennae|thiaid y deyrnas &acirc; <HI>Phowdwr gwn:</HI> Y maent hwy yn taflu eu cyrph eu hunain, yn ddibris iw crogi, ac iw dihenyddio yn aelodau: (au heneidiau yn gadwedig, os perthynant i Dduw,) yr wyf yn dymuno y cyfryw anrhydedd i holl Seinctiau y neb &s;ydd yn eu hanfon hwynt. Ac y mae i mi achos gyfiawn i ofni, na ddichon gwrthiau dwy Arglwyddes <HI>Lyp&s;ius,</HI> Bachgen <HI>Blun&s;ton,</HI> gwelld <HI>Garnet,</HI> a phedog danllyd y <HI>Morwynion</HI> gadw mor gwyr hyn yn ddiangol, ac yn ddi-euog o fod yn llofruddiaid iddynt eu hunain, yn hytrach nac yn Ferthyron i Gri&s;t.</P>
<P>A pha f&acirc;th ar gydwybod y gall vn pabi&s;t alw <HI>Garnet</HI> yn <HI>Ferthyr,</HI> pryd yr oedd ei gydwybod ei hun yn ei drechi efe i gyfaddef, mai am fradwriaeth ac nid am grefydd yr oedd efe yn marw? Ond os yw o&s;&s;eiriadau y fath Efengyl <HI>Bowdwr gwn</HI> yn Ferrhyron, y mae yn rhyfedd gennyf fi pwy a ddi|chon fod yn llofruddion? Os ydynt hwy yn <HI>Sein|ctiau,</HI> pwy ydynt <HI>Scithiaid?</HI> A pha rai ydynt <HI>Ganibaliaid,</HI> os hwynt hwy ydynt <HI>Gatholiccaid?</HI></P>
<P><PB N="410" REF="225">Ond gan adael yr rhain, os mynnant fod yn fudr, i aros yn ei budreddi yn oe&s;dadol, gadewch i ni (i ffyddlondeb yr rhai y gorchymynnodd yr Arglwydd ei wir ffydd, megis <HI>depo&s;itum,</HI> &s;ef try&s;awr gwerth|fawr, 1 <HI>Tim.</HI> 6.20.) weddio ar Dduw, ar allael o honom ni arwain bywyd &s;anctaidd, cyfattebol i'n ffydd &s;anctaidd, mewn <HI>Duwioldeb</HI> tu ag at Gri&s;t, ac <HI>vfydd-dod</HI> at ein Brenin: <HI>Dihar.</HI> 24.21. 1 <HI>Pet.</HI> 2.17. Mal os ein Iachawdwr a'n cyfrif ni fyth yn deilwng o'r anrhydedd honno, i ddioddef <HI>Mer|thyrdod</HI> er mwyn yr Efengyl, pa vn bynnac a'i trwy lo&s;ci yn gyhoeddus, megis yn nyddiau y Fren|hines <HI>Mari,</HI> a'i trwy gael ein llofruddio yn ddirgel, megis yn nh&ycirc; 'r <HI>Inqui&s;ition</HI> &s;ef yr holiad, neu i oddef ein cigyddio yn gelaneddau megis yn y go&s;per ym Mharis: neu i gael ein chwythu i fynu gan <HI>bowdr gwn,</HI> megis i'r amcanwyd i l&ycirc;s y <HI>Parlement:</HI> y gallom ni gael y gr&acirc;s i weddio am gynnorthwy ei l&acirc;n Y&s;pryd, i nerthu ein <HI>gwendid,</HI> ac i ymddiffyn ei <HI>achos ef:</HI> megis y b&ocirc;m ni yn &s;elio a'n marwolae|thau y gwirionedd Efangylaidd, yr hwn yr ydym ni yn ei addef yn ein bywyd. Megis y byddom holl ddyddiau ein bywyd yn <HI>fendigedig trwy ei air ef,</HI> yn nyddiau ein marwolaeth yn fendigedig yn yr <HI>Arglwydd;</HI> ac y nydd y farn yn fendigedig gan ei D&acirc;d ef, <HI>Canniadh&acirc; hynny Arglwydd Ie&s;u.</HI> Amen. <HI>Luc.</HI> 11.28. <HI>Datc.</HI> 14.13. <HI>Mat.</HI> 25.34. <HI>Dad.</HI> 22.20.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="discourse">
<PB N="411" REF="226">
<HEAD>Ymddiddan hyfryd rhwng yr enaid ai Iachawdwr, ynghylch haeddedig aethau ffnythlawn ei ddiodde|faint cy&s;tuddiol ef.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Yr Enaid.</HEAD>
<P><HI>ARglwydd pa ham y golchai&s;t di draed dy ddi&s;|cyblion?</HI></P>
<P><HI>Crist.</HI> I ddy&s;cu i ti pa fodd y mae iti dy barat&ocirc;i dy hun i ddyfod i'm Swpper i.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y golchit ti hwynt dy hunan?</HI> Ioan. 13.14.</P>
<P><HI>Cri.</HI> I ddy&s;cu i ti o&s;tyngeiddrwydd os mynni di fod yn ddi&s;cybl i mi.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y darfu i ti o flaen dy farwolaeth, o&s;od allan dy Swpper diwaethaf?</HI> Luc. 22.19.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gellit ti gofio yn well fy marwolaerh i, a bod yn ddiogel fod yr holl <HI>haeddedigaethau</HI> a darddodd o honi yn eiddot ti.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham yr a'it ti i'r f&acirc;th le ac y gallai</HI> Judas <HI>gael gafael arnat?</HI> Ioan. 18.4.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gellych ti wybod fyned o honof fi mor cwylly&s;gar i ddioddef am dy bechod di, ac yr aetho&s;t ti erioed i gyfle yn y byd i wneuthur pe|chod.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y dechreuai&s;t ti dy ddio|ddefaint mewn Gardd?</HI> Ioan. 18.1.</P>
<P><HI>Cri.</HI> O Blegid mai mewn Gardd y cafas dy be|chod ti ei ddechreuad gyntaf. <HI>Gen.</HI> 3.3.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y darfu i'th tri etholedig di&s;cybl gwympo yn eu trwm gw&s;c, pan oeddit ti yn dechrau mynod i'th lychwys ath boen?</HI> Mat. 26.40.</P>
<P><PB N="412" REF="226"><HI>Cri.</HI> I ddangos mai fy fi fy hunan a weithredoedd orchwyl dy Brynedigaeth di. <HI>E&s;a.</HI> 63.5.</P>
<P>En. <HI>O Arglwydd pa ham yr ydoedd cynifer o ddichellion ac o faglau wedi eu go&s;od am danat ti?</HI> Mat. 26.4.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gallwn i dy waredu di o holl faglau yr heliwr y&s;prydol. <HI>P&s;al.</HI> 92.3.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y gydewit ti i</HI> Judas <HI>(oedd yn dy fradychu) dy gu&s;anu?</HI> Math. 26.40.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Megis trwy oddef geiriau <HI>gwefu&s;au twy|llodrus,</HI> y gallwn yno ddechrau talu iawn am bechod, lle y dyga&s;ai <HI>Satan</HI> ef gyntaf i'r byd. <HI>Gen.</HI> 3.4, 5.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y mynnit ti dy werthu am</HI> 30 <HI>o ddarnau arian.</HI> Math. 27.3.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gallwn ni dy ryddhau di o gaethiwed tragwyddol.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y gwaeddai&s;t ti trwy y f&acirc;th lefain cryf a dagrau?</HI> Math. 26.39.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gallwn i ddiffoddyd creulondeb cy|fiawnder Duw, yr hwn oedd mor danbaid wedi ei ennyn yn dy erbyn di</P>
<P>En. <HI>O Arglwydd pa ham yr oeddyt ti mor ofnus, ac ith daflwyd i'r fath chwys o ddefnynnau gwaed|lyd?</HI></P>
<P><HI>Cri.</HI> Mal gan ddioddef y digofaint dyledus i'th pechodau di, y gellit ti fod yn fwy diofal yn dy farwolaeth, a chael mwy o gy&s;&s;ur yn dy wrthwyne|bion.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y gweddiai&s;t di mor fyn|ych, ac mor ddifrifol, am fyned or cwppan hwnnw oddiwrthit?</HI> Math. 26.39, 42, 44.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gellit ti ddeall echry&s;lonrhwydd y <HI>felldith honno</HI> a'r <HI>digofaint,</HI> yr hon er ei bod yn ddyledus i'th bechodau di, yr oeddwn i y pryd hynny yn ei vfed, ac yn ei oddef tro&s;ot. <HI>Gal.</HI> 3.13.</P>
<P><PB N="413" REF="227">En. <HI>Arglwydd pa ham y darfu i ti ar ol dy ddymuniad, ostwng dy ewyllys dy hun at ewyllys dy Dad?</HI></P>
<P><HI>Cri.</HI> I ddy&s;cu i ti pa beth a ddylit ti ei wneuthur yn dy holl flinderau: ac mor fodlon y dylyt ti ymroi i oddef trwy ammynedd y gwrthwyneb, yr hyn a weli di ei fod yn dyfod oddiwrth law gyfiawn dy D&acirc;d nefol.</P>
<P>En. <HI>O Arglwydd i ba beth y chwy&s;ais di ddagrau o ddyfr a gwaed?</HI> Luc. 22.44.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gallwn i dy lanhau di oddiwrth dy feiau duon a'th anafau gwacdlyd.</P>
<P>En. <HI>O Arglwydd pa ham y mynnit ti dy ddal, pryd y galle&s;it ti ddiangc gan dy elynion?</HI> Luc. 22.51, 54.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel na chai dy elynion y&s;prydol moth ddala di a'th taflu i garchar, <HI>i'r tywyllych eithaf.</HI> Mat. 5.25.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y mynnit ti i'th holl ddi&s;|cyblion dy adael, a ff&ograve;i ymaith?</HI> Mat. 26.56.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gallwn ni dy gymmodi di &acirc; Duw, gan yr hwn yr oeddit tithau yn cael dy adael am dy bechod.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham yr oeddyt ti yn &s;efyll dy hunan i gael dy ddala?</HI> Ioan. 18.8.</P>
<P><HI>Cri.</HI> I ddangos i ti fod ynghariad i i'th iechy|dwriaeth di, yn fwy na chariad fy holl ddi&s;cy|blion.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y cafas y gwr ieuangc ei ddal gan y milwyr, ai dio&s;c o'i liain: yr hwn a ddae|thai oi wely wrth glywed y trw&s;t oedd wrth dy ddala a'th ddwyn at yr Archoffeiriad?</HI> Mar. 14.51, 52.</P>
<P><HI>Cri.</HI> I ddangos eu creulondeb hwy yn fy llindagu i, am gallu innau yn gwareda fy holl ddi&s;cyblion allan o'i dwylaw creulon hwynt, yr rhai oni bua&s;ai
<PB N="414" REF="227">
hynny, a gaw&s;ent eu trin yn waeth ganddynt hwy, nag y triniwyd y gwr ieuangc hwnnw.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y mynnit ti dy rwymo?</HI> Mat. 27.2.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gallwn ddattod rhaffau dy anwire|ddau di.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y gwadodd</HI> Petr <HI>dy di?</HI> Luc. 22.57.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gallwn dy gyfaddef di o flaen fyn Nh&acirc;d, ac fel y gellit ti ddy&s;cu nad oes dim ym|ddiried mewn d&ycirc;n, a bod iechydwriaeth yn deilliaw yn vnig o'm trugaredd i.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y dygai&s;t di</HI> Petr <HI>i edi|feirwch, trwy ganiad y ceiliog?</HI> Luc. 22.60.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel na byddai i neb ddirmygu y moddion a ordeiniwyd iw troad, er gwaeled y byddont iw gwe|led.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y darfu i ti ar ganiad y ceiliog droi ac edrych ar</HI> Petr? Luc. 22.62.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gellych ti wybod, heb gynnorthwy fy|ngr&acirc;s i, na ddichon vnrhyw foddion droi pecha|dur at Dduw, wedi iddo ef vnwaith gwympo oddi|wrtho ef.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham yr oeddyt ti wedi dy ym|wi&s;co mewn gwi&s;c o borphor?</HI> Ioan. 19.5.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gellych ti ddeall mai fy fi ath lan|h&acirc;odd di oddiwrth dy bechodau gwaedlyd. <HI>E&s;ay,</HI> 1.8.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y mynnit ti dy goroni &acirc; drain?</HI> Math. 27.29.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Mal gan wi&s;co drain, blaen ffrwythau y felldith, y byddai yn eglur, mae fy fi &s;ydd yn tynnu ymmaith y pechodau a'r felldith o'r byd, ac yn dy goroni di &acirc; choron y bywyd a'r gogoniant. <HI>Datc.</HI> 2.10. 1 <HI>Pet.</HI> 5.</P>
<P><PB N="415" REF="228">En. <HI>Arglwydd pa ham y rhoddwyd cor&s;en yn dy law di?</HI> Mat. 27.29.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y byddai yn eglur na ddaethym i dorri <HI>y gor&s;en y&s;&s;ig.</HI> Mat. 12.20.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y gwatworwyd dydi gan yr Iddewon?</HI> Mat. 27.29.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gellit ti orfoleddu ar gythreuliaid, y rhai oni bai hynny, a fua&s;ent yn dy watwor di, megis y darfu i'r Phili&s;tiaid a <HI>Samp&s;on. Barn.</HI> 16.25.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y mynnit ti halogi dy fen|digedig wyneb &acirc; phoer?</HI> Mat. 26.67.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gallwn lanhau y wyneb di oddiwrth gywilydd pechod.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd, pa ham y cuddiwyd dy wyneb di &acirc; gorchgudd?</HI> Mar. 14.65.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel, gan ddwyn ymmaith dy ddallineb y&s;prydol di, y gellit ti ganfod wyneb fy Nh&acirc;d, yn y nefoedd.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham i'th taraw&s;ant di &acirc; dyr|nau, ac i'th pwya&s;ant di &acirc;ffynn?</HI> Mat. 27.30.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gellit ti fod yn ddiangol oddiwrth ddyrnodiau, a rhwygiadau yr y&s;prydion vffer|nol.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y mynnit ti dy gablu?</HI> Mat. 27.39.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gallai Dduw adrodd tanghnedd yf wrthit ti trwy ei air a'i y&s;pryd.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y rhodded clei&s;iau ar dy wyneb &acirc; chernodiau gwaedlyd?</HI> Ioan. 19.3. E&s;ay, 53.2.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y tywynnai dy wyneb di yn ogoneddus, megis <HI>Angel</HI> yn y nefoedd. <HI>Mat.</HI> 13.13, ac 22.30.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y mynnit ti dy fflangellu mor greulon?</HI> Joan. 19.1.</P>
<P><PB N="416" REF="228"><HI>Cri.</HI> Fel y gellit ti fod yn ddiangol oddiwrth fr&acirc;th cydwybod, ac oddiwrth fflangellau poenau tragwyddol.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y mynnit ti dy ddwyn yn rhwym i'th gyhuddo ger bron Brawdle Pilat.</HI> Math. 27.12.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gellyt ti yn y dydd olaf gael dy rydd|hau ger bron fyngor&s;eddfaingc i.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y mynnit ti dy gyhuddo ar gam?</HI> Luc. 23.2.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel na chait ti moth euog farnu yn gy|fiawn.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y traddodid tydi i'th euog farnu gan Farnwr dieithr.</HI> Mat. 27.13.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gellit ti wedi dy waredu o gaethiwed y gormes deirn vffernol, gael dy roi yn ol i Dduw, eiddaw yr hwn oeddit o gyfiawnder.</P>
<P>En. <HI>Pa ham y darfu i ti gydnabod, fod awdur|dod i Pilat arnat ti, wedi ei ddodi oddi-uchod?</HI> Ioan. 19.11.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel na chai yr <HI>Anghrist</HI> trwy liw o'i fod yn Ficar i mi, ei <HI>dderchafu ei hunan vwchlaw pob gallu, a thywy&s;ogaethau.</HI> Tit. 3.1. 1 Pet. 2.13.14. Rhuf. 13.1.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y dioddefai&s;t di dy arch|ollion dan Pontius Pilatus, yr hwn ydoedd bennaeth o Rufeiniwr dan Cae&s;ar</HI> o Rufain.? Luc. 23: 1.2.</P>
<P><HI>Cri.</HI> I ddangos mai dichellgar lywodraeth y <HI>Cae&s;a|riaid</HI> a'r <HI>E&s;cobion</HI> o <HI>Rufain,</HI> a brif erlidai fy Eglwys, ac am <HI>croe&s;hoelie</HI> i yn fy aelodau. <HI>Dad.</HI> 11.8, ac 17, 5, 6, 24.</P>
<P>En. <HI>Eithr pa ham O Arglwydd y mynnit ti dy gondemnio?</HI> Ioan. 19.16. Luc. 23.23.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Megis y byddai y gyfraith wedi ei chon|demnio
<PB N="417" REF="229">
ynof fi, mal na ellid mo'th condemnio di trwyddi hi. <HI>Rhuf.</HI> 8.3.</P>
<P>En. <HI>Ond pa ham y mynnit ti dy gondemnio, pryd na allent brofi dim yn dy erbyn di?</HI> Joan. 19.6. Math. 27.24.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gellit ti wybod nad am fy mai fy hun, eithr mai tro&s;ot ti y dioddefais i.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham i'th arweiniwyd ti allan o'r ddinas i ddioddef?</HI> Mat. 27.33. Heb. 13.12.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gallwn i dy ddwyn di i'r ddinas nefol i orphywys.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd, pa ham y darfu ir Iddewon beri i Simon o Cir&ecirc;ne yr hwn oedd yn dyfod o'r maes, ddwyn dy groes di?</HI> Luc. 23.26.</P>
<P><HI>Cri.</HI> I ddangos y gwendid i'r hwn y darfu i bwys dy bechodau di fy nwyn i: a pha ryw gyflwr fydd i bob Cri&s;tion, yr hwn &s;ydd yn myned o faes y b&ycirc;d yma tu ag at <HI>Ieru&s;alem</HI> nefol.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham i'th ddinoethwyd o' th ddillad?</HI> Ioan. 19.23.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gellych di weled fel y darfu i mi yma|del ar cwbl i'th prynu di.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y mynnit ti dy godi ar Groes?</HI> Luc. 23.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gallwn dy gyfodi di gyd &acirc; myfi i'r nef.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y mynnyt ti dy grogi ar bren melldigedig?</HI></P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gallwn dalu iawn am y pechod a wneuthid ti wrth fwyta ffrwyth y pren gwahardde|dig: <HI>Gen.</HI> 2.17.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y mynnyt ti grogi rhwng dau o ladron?</HI> Luc. 23.53.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gellit ti (fy anwyl enaid) gaell lle ym mhlith yr Angelion &s;anctaidd.</P>
<P><PB N="418" REF="229">En. <HI>Arglwydd pa ham yr hoeliwyd dy draed ath ddwylaw wrth y groes?</HI> P&s;al. 22.16. Joan. 20.25.</P>
<P>I roi rhydd-did i'th ddwylaw di i wneuthur gwe|ithredoedd cyfiawnder, ac i roi dy draed yn rhydd i rodio mewn ffyrdd tanghneddyf.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y darfu dy groe&s;hoelio yn Golgotha, lle 'r oedd pen-glogau y gwyr meirwon.</HI> Mat. 27.33.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Ith &s;iccrhau di fod fy marwolaeth i yn fywyd ir marw.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham na rannai y milwyr dy bais ddi-wniad?</HI> Ioan. 19.24.</P>
<P><HI>Cri.</HI> I ddangos mai vn yw fy Eglwys heb rwyg anghydfod.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y darfu i ti archwaethu finegr yn gymmy&s;cedig &acirc; bu&s;tl?</HI> Mat. 27.34.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gellit ti gael bwyta <HI>bara Angelion, ac yfed dwfr y bywyd.</HI></P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y dywedai&s;t ti ar y groes fe a'i gorphenwyd?</HI> Ioan. 19.30.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gellit ti wybod, fod y gyfraith wedi ei chyflawni trwy fy marwolaeth i, a'th iechyd|wriaeth dithau wedi ei weitredu. <HI>Rhuf.</HI> 10.4. 2 <HI>Cor.</HI> 3.13.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y darfu i ti lefain allan ar y groes, fy Nuw fy Nuw, pa ham i'm gadewai&s;t?</HI> Math. 27.46.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Rhag i ti wedi dy wrthod gan Dduw, gael dy fwrw allan i lefain ym mhoenau vffern, gwae ac och yn dragwyddol.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham yr oedd y fath dywyllwch mawr cyffredinol, pryd yr oeddit ti yn dioddef ac yn llefain ar y groes?</HI> Mat. 27.45.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gellit ti weled cyffelybiaeth o'r poenau vffernol, a ddioddefais i i'th waredu di o boenau
<PB N="419" REF="230">
didrangcedig vffern, ac o gadwynau tywyllwch trag|wyddol. 2 <HI>Pet.</HI> 2.4. <HI>Jude.</HI> 4.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y mynnit ti hoclio dy frei|chiau ar led?</HI></P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gallwn dy gefleidio di yn garediccach, fy enaid anwyl.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa fodd y darfu i'r lleidr ni wnae|thai ddaioni erioed o'r blaen, ynnill paradwys ar y cyfryw edifeirwch byrr?</HI> Luc. 23.43.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gellych di weled gallu fy marwolaeth i, yn maddau i'r rhai a edifarh&acirc;o, megis na byddo rhaid i vn pechadur anobaithio.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham na chai y lleidr arall, yr hwn ocdd yn crogi cyn ago&s;&s;ed ac yntau attat, feddiannu yr vnrhyw drugaredd?</HI> Luc. 23.39.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Am fy mod i yn gadael yr rhai a <HI>fynnwyf fi</HI> iw caledu eu hunain yn eu drygioni i ddini&s;tr, fel y byddo i bawb ofni, ac na ryfygo neb. <HI>Rhuf.</HI> 9.18, 22.</P>
<P>En. <HI>Anglwydd pa ham y darfu i ti lefain &aacute;'r fath lef vchel, yn rhoddi yr yspryd i fynu?</HI> Mat. 26.50.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel i'r ymddango&s;ai <HI>na ddygodd neb mom henioes i oddiarnaf,</HI> eithr rhoddi o honof fi hon ar lawr o honof fy hunan. Ioan. 10.18.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y darfu i ti orchymmyn dy enaid i ddwylaw dy D&aacute;d?</HI> Luc. 23.49. Joan. 13.1.</P>
<P><HI>Cri.</HI> I ddy&s;cu i tithau pa beth a ddylit ti ei wneuthur wrth ymadel ar bywyd hwn.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y rhwygwyd llenn y deml yn ddwy wrth dy farwolaeth?</HI> Mat. 27.51.</P>
<P><HI>Cri.</HI> I ddangos na chai ddeddf y <HI>lefitiaid</HI> fod mwyach yn <HI>ganolgae terfyn</HI> rhwng yr Iddewon a'r cenedloedd: a bod y ffordd i'r nefoedd yr awrhon
<PB N="420" REF="230">
yn agored i bawb a gredant. <HI>Eph.</HI> 2.14. <HI>Hebr.</HI> 10.19.20.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y crynodd y ddaiar ac ir holldodd y meini wrth dy farwolaeth di?</HI></P>
<P><HI>Cri.</HI> O ar&s;wyd iddi ddal ei Harglwydd iw far|wolaeth, ac i annod creulon galedwch calonnau pe|chaduriaid.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham na thorrai y milwyr dy e&s;geiriau, fel y gwnaethant ir lladron yr rhai oeddynt yn crogi o'th ddeutu?</HI></P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gellit ti wybod, nad oedd iddynt allu i wneuthur dim ychwaneg i mi, nac a rag-ddywe|da&s;ai yr Scrythur y gwnaent, ac a ddioddefwn innau, i'th waredu di. <HI>Exod.</HI> 12.46. <HI>P&s;al.</HI> 34.21. <HI>Zech.</HI> 12.10.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y gwahanwyd dy y&s;dlys &acirc; gwaiwffon?</HI></P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gellit ti gael ffordd i ddyfod yn ne|go&s;&s;ach at fy nghalon.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd i ba beth y rhedodd y dwfr ar gwaed allan oth fendigedig y&s;tlys?</HI> Joan. 19.34.</P>
<P><HI>Cri.</HI> I &s;iccrhau i ti fy lladd i, mewn gwirionedd, gan fod gwaed fynghalon yn ffrydio allan, a'r dwfr yr hwn oedd o amgylch fynghalon yn pi&s;tyllio ar ei ol: yr hwn pan y tywallter vnwaith y mae 'n an|genrhaid i ddyn farw.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd, pa ham y rhedodd y gwaed o'r neilltu yn gyntaf ar dwfr a'r ol hynny or neilltu yntau, allan o'th fendigedig archoll.</HI></P>
<P><HI>Cri.</HI> I'th &s;iccrhau di o ddau beth: 1. mai trwy dywalltiad fyngwaed i, y gweithredwyd cyfiawnh&acirc;d a &s;ancteiddiad i th waredu di. 2. mae fy y&s;pryd i, trwy gydwybodus arfer o'r dwfr yn y <HI>Bedydd,</HI> ar gwaed yn y <HI>Cymmun,</HI> a weithreda ynot ti gyfiawn|der a &s;ancteiddrwydd, trwy yr hyn y cai di fyngo|goneddu i. 1 <HI>Joan.</HI> 5.6.</P>
<PB N="421" REF="231">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="422" REF="231">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<P><PB N="421" REF="232">En. <HI>Arglwydd pa ham y darfu i'r beddau agori wrth dy farwolaeth?</HI> Mat. 27.52.</P>
<P><HI>Cri.</HI> I arwyddoccau, fod Angau trwy fy mar|wolaeth i, wedi cael ei friw angauol ai orchfygu.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y mynnyt ti gael dy gla|ddu?</HI> Mat. 27.60.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel na allai dy bechodau di fyth gyfodi i fynu yn y farn yn dy erbyn di.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y mynnyt ti y f&acirc;th ddau Henuriaid anrhydeddus, &s;ef,</HI> Nicodemus, <HI>a</HI> Jo&s;eph <HI>o</HI> Arimathea, <HI>ith claddu?</HI> Joan. 19.40.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y byddai y gwirionedd o'm marwo|laeth i (yr achos oth fywyd di) yn eglurach yn ym|ddangos i bawb oll.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham i'th claddwyd mewn bedd newydd yn yr hwn ni rodda&s;id d&ycirc;n erioed or blaen?</HI> Joan. 19.41.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y byddai yn eglur, mai fy fi ac nid neb arall a gyfododd: ac mai trwy fy nerth fy hun, ac nid trwy rinwedd neb arall, mal yr hwn a adfy|wiodd wrth gyffwrdd ag e&s;cyrn <HI>Eli&s;ha.</HI></P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y darfu i ti gyfodi dy gorph drachefn?</HI> Mat. 28.6.</P>
<P><HI>Cri.</HI> Fel y gellit ti fod yn ddiogel o fod dy be|chodau gwedi eu rhyddhau, ath fod dithau wedi dy <HI>gyfiawnhau.</HI> Rhuf. 4.25.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa ham y darfu i gynifer o gyrph y Sainct yr rhai a huna&s;&s;ent, gyfodi wrth dy adoyfodiad di.</HI> Mat. 27.52.</P>
<P><HI>Cri.</HI> I roddi hysby&s;rwydd, yr adcyfoda holl gyrph y Sainct, trwy rinwedd fy <HI>adcyfodiad</HI> i yn y dydd diweddaf. <HI>Act.</HI> 17.31.</P>
<P>En. <HI>Arglwydd pa beth a roddaf i ti am dy holl ddoniau hyn?</HI> P&s;al. 116.11.</P>
<P><HI>Cri.</HI> C&acirc;r dy Greawdr, a bydd yn greadur new|ydd. <HI>Gal.</HI> 6.17.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<PB N="422" REF="232">
<HEAD>Yr Enaid yn dra&s;erchog wrth fyfyrio ar ddiodde|faint ei Arglwydd yn treuthu wrtho ei hunan.</HEAD>
<P>PA beth a wnaetho&s;t di, O fy Iachawdwr hy|fryd, am tra-fendigedig waredydd? pryd y bradychodd <HI>Iudas</HI> ty di, i'th werthwyd i'r Iddewon, i'th ddaliwyd, megis drwgweithredwr, ac ith arwei|niwyd yn rhwym mal Oen i'r lladdfa? Pa ddrygioni a wnaethit ti, y byddai raid i ti fel hyn yn gyhoeddus gael dy farnu, ath cyhuddo ar gam, ath euogfarnu i farw yn anghyfiawn ger bron <HI>Annas</HI> a <HI>Chaiaphas,</HI> O&s;&s;eiriadau Iddewaidd, a cher bron brawdle <HI>Pilat</HI> Pennaeth o Rufeinydd? Pa beth oedd dy fai? neu i bwy erfoed y cynnygiai&s;t di gam? fel y byddai raid i ti <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> hyn yn do&s;turus gael dy <HI>guro</HI> &acirc; <HI>fflangellau,</HI> dy <HI>gy<GAP DESC="illegible" EXTENT="4 letters"></HI> &acirc; <HI>drain,</HI> dy <HI>fingammu</HI> a gwatworgerdd, dy <HI>gablu</HI> &acirc; geiriau, dy gernodio &acirc; dyrnau, dy bwyo &acirc; ffynn? O Arglwydd pa wedd yr haeddai&s;t di gael dy fendigedig wyneb wedi ei ddi&s;-boiri tro&s;to, ac megis wedi ei guddio &acirc; chywilydd? cael rhannu dy ddillad, ath ddwylaw a'th draed wedi eu hoelio wrth y groes? ath cyfodi i fynu ar y pren melldigedig i'th <HI>eroe&s;hoclio</HI> ym mhlith lladron, a gwneuthur i ti archwaethu <HI>Finegr a bu&s;tl?</HI> ac yn dy angenoctid ath orthrymder marwol goddef y fath lifeiriant anfeidrawl o ddigllonrhwydd Duw, yr hyn a wnaeth i ti lefain allan megis pe bua&s;it ti ar wrthod gan Dduw dy D&acirc;d? Je i gael dy galen ddiniwaid wedi ei gwanu &acirc; gwaiwffon felldigedig, a thywallt allan dy werthfawr waed o flaen llygaid dy Fam fendig<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">|dig? Oh Iachawdwr anwyl, pa fath greulondeb ar gy&s;tudd a gefai&s;t di yn goddef hyn oll, gan weled fy modi yn &s;ynnu cyn belled wrth feddwl am dano.
<PB N="423" REF="233">
Yr wyf fi yn gofyn am dy fai, ac ni fedrai glywed &s;&ocirc;n am yr vn ynot ti, <HI>na chymmaint a chael twyll yn dy enau.</HI> 2 Pet. 2.22. Yr ydis yn holi dy elyn|nion, ac ni feiddiodd yr vn o honynt dy <HI>argyoeddi di o bechod:</HI> y cyhuddwyr (a gyfloge&s;id) nid oeddynt yn medru cyttuno yn eu ty&s;tiolaeth: y Barnwr oedd i'th fwrw, oedd yn egluro dy ddiniweidrwydd ar gyhoedd: yr oedd ei wraig ef wedi danfon gair iddo, ei bod hi wedi cael ei rhybuddio mewn breudd|wyd, o'th fod di yn wr vnion; ac am hynny y dylai efe gymmeryd gofal, rhag gwneuthur anghyfiawnder &acirc; thydi. Y Canwriad yr hwn oedd i'th <HI>ddihenyddio</HI> di, oedd yn cyfaddef am wirionedd dy fod ti <HI>yn wr cyfiawn, ac yn wir Fab i Dduw.</HI> Yr oedd y lleidr yr hwn oedd yn crogi gyd &acirc; thydi, yn dy gyfiawn|hau di, gan ddywedyd <HI>na wneuthit ti ddim ar fai.</HI></P>
<P>Gan hynny o Arglwydd, pa beth ydyw yr achos o'th wradwydd creulon, a'th ddioddefaint arteith|iol? Fy fi o Arglwydd, fy fi ydyw yr achos o'th o&s;idiau hyn: fy mhechodau i a weithredoedd dy gy|wilydd, fy anwiredd i oedd yr acho&s;ion o'th gammau di, my fi a wneuthum y bai, a thithau a bennydiwyd am y camwedd; fy fi ydwyf <HI>euog,</HI> a thithau a gy|huddwyd; my fi a wneuthum y pechod, a thithau a ddiodde&s;ai&s;t y farwolaeth: my &s;i a wneuthum y <HI>bai,</HI> a thithau a grogwyd ar y <HI>Groes.</HI> Oh ddyfnder cariad Duw! O ddull ryfeddol nefol r&acirc;d! Oh anfe&s;urol fe&s;ur o dra-vehel drugaredd! Y mae y <HI>drygionus</HI> yn tro&s;eddu, ar <HI>cyfiawn</HI> yn cael ei go&s;pi: yr <HI>euog</HI> yn diangc, ar <HI>gwirion</HI> yn cael ei fwrw. Y <HI>drwgweithredwr</HI> yn cael ei ryddhau, ar <HI>di-niwaid</HI> ei gondemnio: yr hyn yr oedd y d&ycirc;n drwg yn ei haeddu, yr oedd y d&ycirc;n da yn ei ddioddef: y <HI>gw&acirc;s</HI> a wnai 'r camwedd, a'r <HI>Mei&s;tr</HI> a gai 'r cerydd. Pa beth a ddywedai? D&ycirc;n a bechodd, a Duw a fu farw.
<PB N="424" REF="233">
O Fab Duw pwy a ddichon gyflawn adrodd dy <HI>ga|riad?</HI> neu ganmol dy drugarogrwydd? neu dder|chafu dy foliant? yr oeddwn i yn <HI>falch,</HI> a thithau yn <HI>o&s;tyngedig,</HI> yr oeddwn i yn anufydd a thithau a fuo&s;t vfydd. My fi a fwyteiais o'r <HI>pren gwaherdde|dig,</HI> a thithau a grogwyd ar y <HI>pren melldigedig.</HI> My fi a fum ddyn <HI>glwth,</HI> a thithau a ymprydiai&s;t. <HI>Chwant diffaith</HI> am arweiniodd i fwyta 'r <HI>afal melus, a chariad tra-pherffaith</HI> a'th tywy&s;odd di i yfed o'r <HI>cwppan chwerw:</HI> my fi a brofais fla&s;u&s;af ffrwyth yr <HI>aeron,</HI> dithau a archwaethai&s;t chwerwdod y <HI>bu&s;tl. Efa</HI> ynfyd oedd yn gwenu, pryd yr oeddwn i yn chwerthin, eithr yr oedd <HI>Mair</HI> fendigedig yn wylo, pryd yr oedd dy galon di yn gwaedu, ac yn marw. O fy Nuw, yma yr wyf yn gweled dy ddaioni di, am drygioni innau: dy <HI>gyfiawnder di,</HI> am <HI>anghy|fiawnder</HI> innau: anuwioldeb fyngnawd i, a duwiol|deb dy anian di. Ac yr awrhon o Arglwydd ben|digedig, gan ddarfod i ti ddioddef hyn oll er fy mwyn i; <HI>pa beth a roddaf i ti am yr holl ddoniau a ganniadheuai&s;t di i mi,</HI> enaid truan? mewn gwiri|onedd Arglwydd, yr wyf yn cyfaddef fy mod i yn dy ddl&ecirc;d ti yn barod am <HI>fynghreadigaeth,</HI> yn fwy nag yw bo&s;&s;ibl i mi allael ei dalu: Canys o her|wydd hynny yr wyf yn rhwymedig a'm holl <HI>allu, ewyllys,</HI> a <HI>thra&s;erch,</HI> i'th garu, a'th anrhydeddu di. Os wyf fi yn fy <HI>nylu</HI> fy hunan i ti, am i ti fy rhoddi fy hunan i mi yn <HI>fynghreadigaeth;</HI> pa beth yr awr|hon a <HI>roddaf</HI> fi i ti, am dy roddi dy hun tro&s;of fi i'r f&acirc;th farwolaeth echry&s;lon, er mwyn <HI>fy mhryne|digaeth?</HI> Mawr oedd y dawn, oedd i ti fyngreu o ddim, ond pa dafod a ddichon ddatcan yn vniawn mawredd y rh&acirc;d hwn, ddarfod i ti fy mhrynu am bris mor werthfawr, pryd yr oeddwn i yn waeth n<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> dim? yn wir Arglwydd oni allaf fi dalu y diolch a
<PB N="425" REF="234">
ddylwn i ti; (a phwy a eill dalu i ti, yr hwn wyt yn rhoddi dy radau heb &s;ynnied <HI>haeddedigaeth</HI> nac edrych ar <HI>faintiolaeth?</HI>) amlder dy fendithiau &s;ydd yn fyngwneuthur i mor ddyledog; mal yr aethum cyn belled oddiwrth allael talu <HI>corph yr hawl,</HI> mal nad yw bo&s;&s;ibl i mi dalu cymmaint a'r <HI>llog</HI> o'th gariad.</P>
<P>Eithr o Arglwydd ty-di a wyddo&s;t er pan gollais i dy lun di (o waith codwm fy henafiaid anedwydd) na allaf fi moth garu di am holl allu, ac am holl feddwl, fel y dylwn: Am hynny megis y darfu i ti yn gyntaf daflu dy &s;erch arnaf fi, pryd yr oeddwn i yn <HI>blentyn y digofaint,</HI> ac yn delpyn or byd colle|dig; felly yr awrhon yr wyf yn attolygu i ti dywalld dy gariad trwy dy l&acirc;n y&s;pryd, i'm holl gynnedd|fau am &s;erch, fel er nas gallaf fi fyth dalu i ti yn y f&agrave;th fe&s;ur ar gariad, ac a haeddai&s;t di: etto y gallwyf ymegnio i dalu i ti yn y cyfryw fodd, ac a fyddo yn gymmeradwy gennit ti yn dy <HI>drugaredd;</HI> fel y byddwyf mewn vniondeb calon, i garu fyng|hymydog er dy fwyn di, a'th caru di vwchlaw pob dim er dy fwyn dy hunan. Na &acirc;d i ddim fod yn ddifyr gennif, ond yr hyn a fyddo yn ddifyr ger dy fron di. Ac o Iachawdwr anwyl, na chynnwys i mi &s;yth fod yn golledig, neu wedi fy nhaflu ymmaith, yr hwn a brynai&s;t ti cyn ddrutted a'th <HI>werthfawr waed</HI> dy hun. O Arglwydd na &aacute;d i mi fyth anghofio dy anfe&s;urol gariad hyn, a'th ddawn anrhaethadwy o'm prynedigaeth i heb yr hyn beth, fe fua&s;ai well i mi na <HI>bua&s;wn</HI> erioed, ra chael <HI>bod.</HI></P>
<P>A chan weled dy fod ti yn canniadhau i mi gy|nnorthwy dy l&acirc;n Y&s;pryd; D&ocirc;d gennad i mi o D&acirc;d refol (yr hwn wyt D&acirc;d yr y&s;prydau) ynghyfryng|dod dy Fab i lefaru ychydig eiriau ynghlu&s;tiau fy Arglwydd. Os ydwyt ti o Arglwydd yn &s;y nir|nirmygu
<PB N="426" REF="234">
am gwrthod am fy anwireddau, fel yr ha|eddwn, etto bydd drugarog wrthif fi er mwyn haeddedigaethau dy Fab, yr hwn a ddioddefodd gymmaint tro&s;of fi. Beth er nad wyt ti yn gweled ynof fi ddim ond trueni, yr hyn a ddichon ennyn dy ddigter a'th ddigofaint? etto edrych ar haedde|digaethau dy Fab, ac ti a gai weled digon ith annog i drugaredd a tho&s;turi. Gw&ecirc;l ddirgelwch ei gnaw|doliaeth ef, a gollwng dros g&ocirc;f drueni fy nrho&s;e|ddau i. A chyn fynyched ac y byddo archollion dy fab yn ymddangos yn dy olwg, g&acirc;d i mhechodau i fod yn guddiedig oth wydd di. Cyn fynyched ac y byddo cochni ei waed yn di&s;cleirio yn dy olygon: Oh g&acirc;d i euogrwydd fy mhechodau, gael ei dynnu allan o'th lyfr di. Afiaeth fy nghnawd i a enynnodd dy ddigofaint ti: Oh g&acirc;d i ddiwairdeb ei gnawd ef dy ber&s;wadio di i drugarhau: megis ac y darfu im cnawd i fy nenu i bechu, felly y gallo ei gnawd ef fy nhattroi ith ffafr di. Fy anvfydd-dod i a haeddodd ddial mawr, ond ei vfydd-dod ef a hae|ddai ddau cymmaint o drugaredd: Canys pa go&s;p a ddichon d&ycirc;n ei haeddu, ar nas dichon Duw, yr hwn a wnawd yn dd&ycirc;n haeddu cael maddeuant am dani? pan y&s;tyriwyf faintiolaeth dy ddioddefaint, yno yr wyf yn gweled wiried y dywedir: <HI>Ddyfod o Ie&s;u Gri&s;t i'r byd i iachau 'r pechaduriaid pennaf.</HI> A feiddi di gan hynny <HI>O Cain ddywedyd fod dy bechodau yn fwy nag a ellir eu maddau?</HI> Yr wyt ti yn dywedyd celwydd fel Llofruddiwr. Trugare|ddau vn Cri&s;t a ddichon faddau i lonaid yr hollfyd o fath <HI>Cain,</HI> os <HI>credant</HI> ac <HI>ediferh&acirc;u.</HI> Pechodau yr holl bechaduriad ydynt o fewn rhif, trugareddau Duw ydynt aneirif. Am hynny O D&acirc;d er mwyn Angau chwerw a dioddefaint gwaedlyd dy Fab Ie&s;u Gri&s;t, yr hyn a ddioddefodd tro&s;of fi, y rhai a
<PB N="427" REF="235">
gofiais i yr awrhon wrthit, maddau a phardyna i mi fy holl bechodau, a gwared fi oddiwrth y felldith ar dial, y rhai y maent hwy yn ei gyfiawn haeddu: a thrwy ei haeddedigaethau ef, gwna fi O Arglwydd yn gyfrannog o'th drugaredd di. Dy drugaredd di ydyw y peth am yr hwn yr. ydwyf fi mor ddifrifol yn curo am dano. Ac ni chaiff fy nhaerder ballu a galw, a churo megis y d&ycirc;n oedd yn ceifio y <HI>torthau ym menthyg,</HI> nes i ti godi ac agori pyrth dy r&acirc;d i mi. Ac oni channiadhei di i mi y torthau, O Arglwydd na nacc&acirc; mo honof fi o friw&s;ion o'th trugaredd, a hynny a gaiff wa&s;anaethu i'th lawforwyn newynllyd.</P>
<P>A chan weled nad wyt ti yn gofyn dim am dy holl ddoniau, ond i mi dy garu yngwirionedd fynghalon oddifewn (o'r hyn y mae <HI>Creadur newydd</HI> yn vn|ionaf ty&s;tiolaeth <HI>oddiallan,</HI>) a bod cyn haw&s;ed gyd &acirc; thydi, fyngwneuthur i yn <HI>greadur newydd,</HI> a gorchymyn i mi fod yn gyfryw: <HI>Crea galon l&acirc;n ynof o Gri&s;t ac adnewydda yspryd vnion o'm mewn:</HI> Ac yno y cei di weled mal (gan farwhau yr h&ecirc;n Adda ai drachwantau llygredig) y gwa&s;anaethaf dydi mal <HI>creadur newydd,</HI> mewn buchedd <HI>newydd,</HI> rhyd llwybr <HI>newydd,</HI> &acirc; thafod <HI>newydd,</HI> a moddion <HI>newydd,</HI> &acirc; geiriau <HI>newyddion,</HI> &acirc; gweithredoedd <HI>newy|ddion,</HI> er gogonniant i'th cnw, ac i ynnill eneidiau pechadurus eraill i'th ffydd di, trwy fy &s;iampl bu|cheddol.</P>
<P>Cadw fi yn dragywydd o fy Iachawdwr oddiwrth boenau vffern a chreulondeb y cythraul. A phan fyddwyf i ymadel ar bywyd hwn, danfon dy An|gelion &s;anctaidd im dwyn i fel y dyga&s;ant enaid <HI>Lazarus</HI> i'th deyrnas nefol. Derbyn fi y pryd hynny i'th hyfrydol <HI>baradwys,</HI> yr hwn a addcwai&s;t
<PB N="428" REF="235">
ti i'r lleidr edifeiriol, yr hwn ar ei ddiben diwae|thaf ar y groes, oedd mor ddefo&s;ionol yn crfyn dy drugaredd, a llc yn dy deyrnas. Canniadh&acirc; hyn, o Cri&s;t, er mwyn dy enw dy hun: I'r hwn megis y mae 'n gyfiawn ddyledus, y byddo holl ogoniant, ac anrhydedd, mawl, a brenhiniaeth yr awr hon, ac yn oes oc&s;oedd. <HI>Amen.</HI></P>
</DIV2>
<TRAILER>TERFYN.</TRAILER>
</DIV1>
</BODY>
<BACK>
<DIV1 TYPE="editor to the reader">
<PB REF="236">
<HEAD>Diwygiwr y preint-wa&s;c ac y darlleydd.</HEAD>
<P>PAn i'm galwyd i ddiwygio 'r preintiad yma o'r llyfr hwn mi dybias nad oedd raid imi ond edrych ar iddo gyfatteb yn gywyr i'r llyfrau o'r blaen. Ac felly y dechreuais wueuthur, nes imi wrth fyned ymlaen i holi 'r Copi, ddal &s;ulw fod yn angenrheidiol gyfnewid ynddo lawer o bethau; gan fod y darlleniad a'r y&s;tyr yn dywyll, ac yn ang|hy&s;&s;on mewn llawer o fannau, ac heb gyrhaeddyd ergyd yr Awdwr yn y dafodiaith arall: Ac i'r cyfieithydd gamgymeryd bagad o eiriau Lading|aidd a Groegaidd yn y llyfr Sae&s;onaec, y&s;ydd anhawdd eu dirnad, ac allent fagu amryfu&s;&s;edd; megis yn y ddalen 41 o'r preintiad cyntaf, lle y cymerth y gair &s;ite yn lle &s;ight, gan ei gyfieithu golwg, yn lle cyflead. Nid yw y fath gamgyme|riad mewn rhai geiriau dieithrol achos i feio ar y cyfieithydd a gymerth boen mor lle&s;ol iw wl&acirc;d yn y gorchwyl hwn, am nad oedd y pryd hynny hy|fforddiadiau i gyfieithu mor gyffredin ac ydynt yr awrhon. Ymae gennif barch iw enw ef am y llyfr hwn, ac yn gofus gennif er fy mebyd mor groe&s;awus ydoedd i'r parth lle ganwyd fi. Ond y beiau mwyaf (tebyg cennifi) a ddigwydda&s;au oddiwrth anghyfarwyddyd y preintwyr Sei&s;nig, y rhai yn gynnefinol a adawant amryw eiriau a liniau hefyd heb eu rhoi i mewn, onid edrychir attynt yn dra-manwl. O herwydd yr acho&s;ion rhagddy|wededig mi roddais gais ar gyffelybu y rhan fwyaf o'r llyfr Cymraeg a'r un Sae&s;neg ynghyd, ac iw gwneuthur i gydgordio, gan roddi i mewn a thynnu allan, a chyfnewid a &s;ymud pethau, fal yr oedd yr achos yn gofyn. Wrth gyttundeb rhwng y gweithwyr a'r talwyr, nid oedd dim iw roddi ynghwr dalennau
<PB REF="236">
y llyfr hwn, mal y mae yn y lleill. Am hynny fe orfu i mi o&s;od yr &s;crythyrau, a rhai nodau eraill o fewn y dalennau, a'r oeddent o'r blaen yn eu cyrrau. Er imi gymeryd cryn ofal yn y gwaith hwn, etto trwy ddrwg ewyllys rhyw rai diangodd beiau, ond y cyfryw ac &s;ydd hawdd iti fynnu eu diwygio &acirc; phin Scrifennu drwy o&s;od y naill lythyren yn lle 'r llall. Pa fodd bynnag y cymmerer hyn o orchwyl, fe fydd fynghydwybod im diddanu, gan imi gei&s;io ei wenuthur ef yn y modd goreu ac y medrwn tuag at le&s;had cyffredinol. Ac annatu|riol anafus a fua&s;ai imi wneuthur ym amgenach, pryd y mae Sae&s;on mor garedig a darparu dwy fil a phum cant o'r llyfrau hyn iw rhoddi i dlodion Cymru er mwyn adeiladaeth a diddanwch eu heneidiau. Yn hyn mewn rhan dda y Cyflawnir y brophwydoliaeth am y Cariad a weithia yr efen|gyl ymmy&s;c e&s;tronniaid a gelynion, gan beri <HI>i'r blaidd drigo gyd &aacute;'r oen, ac ir fuwch a'r arth bori ynghyd.</HI> ie i lewod ordeinio porfa i'r praidd lle&s;caf. A chan ini nid yn vnig glywed ond wrth hyn weled fod heppil y Sae&s;on, fel Paul wedi ei droedigaeth, yn hyfforddi 'r <HI>ffydd yr hon gynt a anrheithia&s;au</HI> eu henafiaid hwynt, <HI>gogoneddwn Dduw ynddynt hwy.</HI> A byddwn ddiolchgar i'r Arglwydd, ac iddynt hwythau, drwy v&s;yddhau i'r gwirionedd duwiol a wneir mor hy&s;pys yn eui plith. Am hynny y gwe|ddia dy ewylly&s;iwr da</P>
<CLOSER><SIGNED>Charles Edwards.</SIGNED>
<DATELINE>Llundain m&icirc;s Tachwedd.
<DATE>1675.</DATE></DATELINE></CLOSER>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="lamentation">
<PB REF="237">
<HEAD>Galarnad Pechadur. Iw ganu mal y chweched P&s;alm.</HEAD>
<LG>
<L>NA thro D' wyneb Arglwydd gl&acirc;n</L>
<L>oddiwrth vn truan agwedd</L>
<L>Sydd o flaen dy borth yn awr</L>
<L>mewn cy&s;tudd mawr yn gorwedd.</L>
<L>Yr wyf yn gorwedd wrth dy dd&ocirc;r</L>
<L>attolwg egor imi:</L>
<L>Er bod fym mhuchedd yn ddi r&ocirc;l</L>
<L>rwy'n edifeiriol gweli.</L>
</LG>
<LG>
<L>Na alw mono fi gar bron</L>
<L>i roddi vnion gyfrif:</L>
<L>Yr wy 'n cydnabod fy Nuw hael</L>
<L>y bywyd gwael oedd gennif.</L>
<L>Nid rhaid i mi addef chwaith</L>
<L>bob enwir waith fu rydo&s;t,</L>
<L>Y &s;utt ar modd yr oedd fynglwyf,</L>
<L>ac mal yr wyf ti wyddo&s;t.</L>
</LG>
<LG>
<L>Ti wyddo&s;t &s;ydd yn awr Dduw cu</L>
<L>ar hyn a fu yn fanwl,</L>
<L>Ti wyddo&s;t hefyd beth a ddaw</L>
<L>mae ar dy law di 'r cwbwl.</L>
<L>Ti wnaetho&s;t nefoedd yn vn man</L>
<L>a dauar tan wybrennau:</L>
<L>Ti wyddo&s;t beth fydd wedi hyn</L>
<L>a pheth oedd cyn y dechrau.</L>
</LG>
<LG>
<PB REF="237">
<L>Felly fy holl feiau i</L>
<L>byth rhagot ti ni chuddiwyd,</L>
<L>Oh ti gwyddo&s;t hwynt eu gyd</L>
<L>y lle ar pryd y gwnaethbwyd.</L>
<L>Tywy ddeigr hallt y dof am hyn</L>
<L>i erfyn a dymuno,</L>
<L>Megis bachgen a wnai, ddrwg</L>
<L>yn ofni gwg iw guro.</L>
</LG>
<LG>
<L>Felly deuaf at dy borth</L>
<L>i ddi&s;gwyl cymorth ddigon,</L>
<L>Sef dy drugaredd i lanhau</L>
<L>fy holl weliau budron.</L>
<L>Y peth a gei&s;iaf &s;ydd rodd wych</L>
<L>nid rhaid moi mynych henwi,</L>
<L>Yr hon ti gwyddo&s;t fy Nuw gwyn</L>
<L>cyn darfod gofyn itti.</L>
</LG>
<LG>
<L>Trugaredd f' Arglwydd heb ddim mwy</L>
<L>yw 'r cwbl rwy 'n ei gei&s;io,</L>
<L>Trugaredd yw fyn newis lwydd,</L>
<L>trugaredd f' Arglwydd dyro.</L>
</LG>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="Pater Noster">
<PB REF="238">
<HEAD>Y Pader ar g&acirc;n.</HEAD>
<L>EIn tad nefol or vchelder</L>
<L>d' enw gra&s;ol a &s;ancteiddier,</L>
<L>Bydded d' ewyllys ar ddauaren</L>
<L>fal y mae 'n y nefoedd lawen.</L>
<L>Dyro heddiw wir <HI>Jehofa</HI></L>
<L>inni ein bennyddiol fara,</L>
<L>Dod faddeuant o'n dyledion,</L>
<L>mal y rhown in cyd-gri&s;tnogion.</L>
<L>I demta&s;iwn paid an twy&s;o,</L>
<L>gwared ni rhag drwg in hudo,</L>
<L>Canys eiddot iw teirna&s;u,</L>
<L>nerth gogoniant oll a gallu.</L>
<L>Yn oes oe&s;oedd wrth y&s;tyrrio</L>
<L>yn dragywydd felly y byddo.</L>
<CLOSER>Amen.</CLOSER>
<PB REF="238">
</DIV1>
</BACK>
</TEXT>
</EEBO>
</ETS>
